ውክፔዲያ amwiki https://am.wikipedia.org/wiki/%E1%8B%8B%E1%8A%93%E1%8B%8D_%E1%8C%88%E1%8C%BD MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter ፋይል ልዩ ውይይት አባል አባል ውይይት ውክፔዲያ ውክፔዲያ ውይይት ስዕል ስዕል ውይይት መልዕክት መልዕክት ውይይት መለጠፊያ መለጠፊያ ውይይት እርዳታ እርዳታ ውይይት መደብ መደብ ውይይት በር በር ውይይት TimedText TimedText talk ሞጁል ሞጁል ውይይት Event Event talk 0 1024 391344 382446 2026-04-05T09:54:07Z Kwamikagami 1472 391344 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Ant.nebula.arp.600pix.jpg|thumb|right|የ"ጉንዳን" ኮከብ ደመና (The Ant Nebula)]]<br /> [[ስዕል:Orion 3008 huge.jpg|thumb|የ[[ኦሪዮን]] ከዋክብት]] '''ሥነ ፈለክ''' ('''አስትሮኖሚ''') ከመሬት ከባቢ አየር ውጪ የሚገኙ ክስተቶችን የሚያጠና የሳይንስ ክፍል ነው። ቃሉ ''አስትሮኖሚ'' ከ[[ግሪክ (ቋንቋ)|ግሪክ]] የመጣ ሲሆን የ[[ፀሐይ]] የከዋክብትና የጨረቃዎች ሕግ ማለት ነው። ሥነ ፈለክ ከጥንታዊ ሳይንሶች አንዱ ነው። == በአስትሮኖሚ ውስጥ የሚገኙ ንዑስ ክፍሎች፦ ጁፒተር * አስትሮሜትሪ - በሰማይ የሚገኙ ነገሮችን ቦታ እና አንቅስቃሴ የሚያጠና ክፍል። * አስትሮፊዚክስ - ከመሬት ውጪ የሚገኙ ነገሮች ተፈጥሮ ሕግጋት ጥናት (ፊዚክስ)። * ኮስሞሎጂ - የዓለም አጀማመርና ለውጥ ጥናት። * ስቴላር አስትሮኖሚ - የከዋክብትና የጨረቃዎች ጥናት። * አስትሮባዮሎጂ - የዓለም የሕይወት ጥናት። == የሥርዓተ ፀሓይ ፕላኔቶች (ፈለኮች) == * [[ኣጣርድ|ኣጣርድ (ሜርኩሪ)]] * [[ዝሁራ|ዝሁራ (ቤኑስ)]] * [[መሬት]] * [[መሪሕ|መሪሕ (ማርስ)]] * [[መሽተሪ|መሽተሪ (ጁፒተር)]] * [[ዙሐል|ዙሐል (ሳተርን)]] * [[ኡራኑስ]] * [[ኔፕቲዩን]] * [[ፕሉቶ]] {{መዋቅር-ሳይንስ}} [[መደብ:ሥነ ፈለክ|ሥነ ፈለክ]] ao2lan6kcixyjqx74pnwm90v2ltsofw 0 4167 391363 375991 2026-04-05T10:04:29Z Kwamikagami 1472 391363 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:World Time Zones Map.png|thumb|right|upright=2.5]] የጊዜ '''ክልል''' ማለት ሰዓቶቻቸው እንዲስማሙ ያለበት አገሮች ሁሉ የወሰኑበት ክልል ነው። በብዛት የጎረቤት ሰዓት ክልሎች ጊዜ ልክ በ1 [[ሰዓት (የጊዜ አሀድ)|ሰዓት]] ስለሚለያዩ የክልሉን ሰዓት ከ[[ግሬኒች አማካኝ ጊዜ]] (GMT ወይም የ[[ለንደን]] ጊዜ) ባለው ልዩነት ይቆጠራል። {{መዋቅር}} [[መደብ:መልክዐ ምድር]] [[መደብ:ጊዜ]] ©:เวอร์ชั่นอักขระ©™แช็คเวอร์ชั่น:©™√भमपणढणटचकघढछकतणणचकतढचकणघढपचकणढचकतढणकछणढणचकघकचुअईघकूअचीकघुअछघकूअचघकुअघगकचईगकघीअघगकघीअगकघीअघकुअचघकुअचघकुअचीकचुअचकघुअघकगघकीअघगकघीअघगकघीअघडढघटकढडढचकडढचकगघीअगकघीअघिगकीघगकघीअघकगघकीअचघकघीअघकगघकीअघघकघीअघगकघीअघिकुअचघचुअछीकचऊछकघकुअचघचुअगकीअचगकघईघगकीअघघकीअघिघकीअचगकीअचगढटणडटणचकगकचुअगचकुअघगकचुअगकचीअचगकघुअचकिगई चक ईघकगुईअघगकीअघगकचीअकुअछघकचीअघघकुअचगकीअघघकीअचगकघकघढडटढचकगकघीअगकघीअचगढचकणडढचकणडढघणडढघकणडणघकगघकीअगघकुअघगकघीअकूअछचकचुअईकचुअछघकीअघघकघउगकघुअघगकघउघगढटघणकडढटघकणढढटचकणढटचकणडटघकणढटबमबभढडटढघकडढटघकणढचकचणढटचणकचटणढघणढचकणडटढचकढटणचकढढचकणढटणचकणणटचकणढटचकणढढचकणढचकणढचकणढचकणढचटचढटघटणडणटचकढटढचकणढटचकणढटचकणढचकढढचकडचटचकढचकणडढकचघकचउघकुअचडटीअचगकघीअघगकघुअघकघुअघकघुकघकगुअघगकघकीअघगीटग चक घटीअघकुअछघटुअघगकुअघघकुअईगकुअचगकढणडढटघकगकघीअगकघुअगकघीअघगकुअचगकुअघगकीअईघकगकछउघकीअछछकघकीचगकघुअचकढडढचकढढटचकढटडबभढटडटढचकडढटचकढडटचकणडटणचकघकुइघकुअचगकघुअचकगुअचकगघकुअघगकीघगकघीअघकूअचघकचईचकूअछघकुअचघटघुअघटघुअचकगुअघकगघकीअगकघीअचकघडढचकडढचकडटणचकणटडचकणडटघकढडटचकणटडबणणटबभणकमबणटमबढटडटढचकडटढचकणडटचकणढणचकगकघीअचघकुअचघकघुअगकघुअघगकीअचघकुअचघकुअचगकघुअगकघुअगकघीअकूचघचकूअछुकचूअचघकुअघकगचकीअघघकघुअघकघचकुअचघकघुअघगडटणटढणटचकडढटचकडटढचकढडचणडटबमणटभमणटभमणटडणटचकडटणचकडणटचकणढटचणढणचकणटडणचकडढटचकगघकुअगकचुअचघकचुअगचकुअऊकछघकचूअछघकचुअईचकूअघचकूअछघटूअछघकुअछघकुचकगकचुअगकघुअगकघीअगकघीअघघकुईअघगकघुअगकघुअइघकुअचगकीअचगकीअचगढटचणडटढचकणडघकणडढकचणडचटकणडचटकणडचकणडढचकणडघगकघुअगकघुअ qsudus2he7bh7ezkqat07viidlzopnu 391364 391363 2026-04-05T10:04:38Z Kwamikagami 1472 391364 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:World Time Zones Map.png|thumb|right|upright=2]] የጊዜ '''ክልል''' ማለት ሰዓቶቻቸው እንዲስማሙ ያለበት አገሮች ሁሉ የወሰኑበት ክልል ነው። በብዛት የጎረቤት ሰዓት ክልሎች ጊዜ ልክ በ1 [[ሰዓት (የጊዜ አሀድ)|ሰዓት]] ስለሚለያዩ የክልሉን ሰዓት ከ[[ግሬኒች አማካኝ ጊዜ]] (GMT ወይም የ[[ለንደን]] ጊዜ) ባለው ልዩነት ይቆጠራል። {{መዋቅር}} [[መደብ:መልክዐ ምድር]] [[መደብ:ጊዜ]] ©:เวอร์ชั่นอักขระ©™แช็คเวอร์ชั่น:©™√भमपणढणटचकघढछकतणणचकतढचकणघढपचकणढचकतढणकछणढणचकघकचुअईघकूअचीकघुअछघकूअचघकुअघगकचईगकघीअघगकघीअगकघीअघकुअचघकुअचघकुअचीकचुअचकघुअघकगघकीअघगकघीअघगकघीअघडढघटकढडढचकडढचकगघीअगकघीअघिगकीघगकघीअघकगघकीअचघकघीअघकगघकीअघघकघीअघगकघीअघिकुअचघचुअछीकचऊछकघकुअचघचुअगकीअचगकघईघगकीअघघकीअघिघकीअचगकीअचगढटणडटणचकगकचुअगचकुअघगकचुअगकचीअचगकघुअचकिगई चक ईघकगुईअघगकीअघगकचीअकुअछघकचीअघघकुअचगकीअघघकीअचगकघकघढडटढचकगकघीअगकघीअचगढचकणडढचकणडढघणडढघकणडणघकगघकीअगघकुअघगकघीअकूअछचकचुअईकचुअछघकीअघघकघउगकघुअघगकघउघगढटघणकडढटघकणढढटचकणढटचकणडटघकणढटबमबभढडटढघकडढटघकणढचकचणढटचणकचटणढघणढचकणडटढचकढटणचकढढचकणढटणचकणणटचकणढटचकणढढचकणढचकणढचकणढचकणढचटचढटघटणडणटचकढटढचकणढटचकणढटचकणढचकढढचकडचटचकढचकणडढकचघकचउघकुअचडटीअचगकघीअघगकघुअघकघुअघकघुकघकगुअघगकघकीअघगीटग चक घटीअघकुअछघटुअघगकुअघघकुअईगकुअचगकढणडढटघकगकघीअगकघुअगकघीअघगकुअचगकुअघगकीअईघकगकछउघकीअछछकघकीचगकघुअचकढडढचकढढटचकढटडबभढटडटढचकडढटचकढडटचकणडटणचकघकुइघकुअचगकघुअचकगुअचकगघकुअघगकीघगकघीअघकूअचघकचईचकूअछघकुअचघटघुअघटघुअचकगुअघकगघकीअगकघीअचकघडढचकडढचकडटणचकणटडचकणडटघकढडटचकणटडबणणटबभणकमबणटमबढटडटढचकडटढचकणडटचकणढणचकगकघीअचघकुअचघकघुअगकघुअघगकीअचघकुअचघकुअचगकघुअगकघुअगकघीअकूचघचकूअछुकचूअचघकुअघकगचकीअघघकघुअघकघचकुअचघकघुअघगडटणटढणटचकडढटचकडटढचकढडचणडटबमणटभमणटभमणटडणटचकडटणचकडणटचकणढटचणढणचकणटडणचकडढटचकगघकुअगकचुअचघकचुअगचकुअऊकछघकचूअछघकचुअईचकूअघचकूअछघटूअछघकुअछघकुचकगकचुअगकघुअगकघीअगकघीअघघकुईअघगकघुअगकघुअइघकुअचगकीअचगकीअचगढटचणडटढचकणडघकणडढकचणडचटकणडचटकणडचकणडढचकणडघगकघुअगकघुअ 2lbh9z87qewvzx7eiss12eici82f8vf 391365 391364 2026-04-05T10:05:27Z Kwamikagami 1472 391365 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:World Time Zones Map.png|thumb|right|upright=2]] የጊዜ '''ክልል''' ማለት ሰዓቶቻቸው እንዲስማሙ ያለበት አገሮች ሁሉ የወሰኑበት ክልል ነው። በብዛት የጎረቤት ሰዓት ክልሎች ጊዜ ልክ በ1 [[ሰዓት (የጊዜ አሀድ)|ሰዓት]] ስለሚለያዩ የክልሉን ሰዓት ከ[[ግሬኒች አማካኝ ጊዜ]] (GMT ወይም የ[[ለንደን]] ጊዜ) ባለው ልዩነት ይቆጠራል። {{መዋቅር}} [[መደብ:መልክዐ ምድር]] [[መደብ:ጊዜ]] 6mm8ptwurmyq37epyj9mxi4ux93ssdd 0 8744 391377 315511 2026-04-05T10:10:16Z Kwamikagami 1472 391377 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:WorldMapLongLat-eq-circles-tropics-non.png|thumb|upright=1.5|ኬክሮስና ኬንትሮስን የሚያሳይ የምድር ካርታ]] [[ስዕል:Geographic coordinates sphere.svg|thum|right|]] '''የምድር መጋጠሚያ ውቅር''' (''geographic coordinate system'') በምድሪቱ ያለባት እያንዳንዱ ሥፍራ በሦስት መጋጠሚያ ተውላጠ ቁጥሮች እንዲወሰን ያስችላል። እነርሱም፦ 1) [[ኬክሮስ]] (ላቲትዩድ)፤ 2) [[ኬንትሮስ]] (ሎንጂትዩድ) እና 3) [[ከፍታ (ቶፖግራፊ)|ከፍታ]] (ከ[[ባሕር ጠለል]]) ናቸው። እነዚህ በምድሪቱ ዙረት ዋልታ ተስረው በጂዎሜትሪ እንደ ፈልክ (ኳስ) ያለውን ማንኛውንም ቅርጽ መለካት ይመስላል። {{መዋቅር}} [[መደብ:መልክዐ ምድር]] 1pzn8l4m4bwf0z90eoc2k84icqz5v01 391378 391377 2026-04-05T10:10:31Z Kwamikagami 1472 391378 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:WorldMapLongLat-eq-circles-tropics-non.png|thumb|upright=1.5|ኬክሮስና ኬንትሮስን የሚያሳይ የምድር ካርታ]] [[ስዕል:Geographic coordinates sphere.svg|thumb]] '''የምድር መጋጠሚያ ውቅር''' (''geographic coordinate system'') በምድሪቱ ያለባት እያንዳንዱ ሥፍራ በሦስት መጋጠሚያ ተውላጠ ቁጥሮች እንዲወሰን ያስችላል። እነርሱም፦ 1) [[ኬክሮስ]] (ላቲትዩድ)፤ 2) [[ኬንትሮስ]] (ሎንጂትዩድ) እና 3) [[ከፍታ (ቶፖግራፊ)|ከፍታ]] (ከ[[ባሕር ጠለል]]) ናቸው። እነዚህ በምድሪቱ ዙረት ዋልታ ተስረው በጂዎሜትሪ እንደ ፈልክ (ኳስ) ያለውን ማንኛውንም ቅርጽ መለካት ይመስላል። {{መዋቅር}} [[መደብ:መልክዐ ምድር]] 8kb30rgq6ijtamdwy3htk0a7yocc37u 0 11830 391370 335542 2026-04-05T10:07:52Z Kwamikagami 1472 391370 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:LocationStHelena.PNG|thumb|የሴይንት ህሊና፣ አሰንሽንና ትሪስተን ደ ኩና ሥፍራዎች]] '''ሴይንት ህሊና፣ አሰንሽንና ትሪስተን ደ ኩና''' ([[እንግሊዝኛ]]፦ Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha) በ[[አትላንቲክ ውቅያኖስ]] የሚገኝ የ[[ዩናይትድ ኪንግደም|እንግሊዝ]] ቅኝ (ጥገኛ) አገር ነው። [[ሴይንት ህሊና ደሴት]]፣ [[አሰንሽን ደሴት]] እና [[ትሪስተን ደ ኩና]] ያጠቅልላል። ከ{{ቀን|1 September}} [[2001]] ዓ.ም. በፊት፣ አሰንሸን ደሴት እና ትሪስተን ደ ኩና በሴይንት ህሊና ጥገኝነት ሥር ኖረው ነበር፤ በዚያ ቀን ግን ሦስቱ ግዛቶች በሕግ እኩል ተደርገው የጠቅላላ ግዛቱ ይፋዊ ስም ከ«ሴይንት ህሊናና ጥገኞቿ» ወደ «ሴይንት ህሊና፣ አሰንሽንና ትሪስተን ደ ኩና» ተቀየረ። {{መዋቅር-መልክዐምድር}} [[መደብ:መልክዐ ምድር]] [[መደብ:ዩናይትድ ኪንግደም]] fdyu607owxudfb2tixaiyymvrc1s1z5 0 12187 391332 391241 2026-04-04T18:05:02Z ~2026-20763-39 57952 /* ታሪክ */ 391332 wikitext text/x-wiki {{የጦርነት መረጃ | ጦርነት_ስም = ፪ኛው የዓለም ጦርነት | ክፍል = | ስዕል = Infobox collage for WWII.PNG | የስዕል_መግለጫ = ከላይ በቀኝ ዙሪያ፦ ቻይናዊ ወታደሮች በ[[የዋንዢያሊንግ ጦርነት|ዋንዢያሊንግ ጦርነት]] ጊዜ፣ የአውስትራሊያ መድፎች በ[[የመጀመሪያው የኤል አላሜን ጦርነት|መጀመሪያው የኤል አላሜን ጦርነት]] ላይ፣ የጀርመን [[ስቱካ]] ቦምብ ጣይ አውሮፕላኖች በምሥራቅ ግንባር፣ የአሜሪካ ባህር ኃይል በ[[ሊንጋየን የባህር ሰላጤ]]፣ [[ዊልሄልም ኬይቴል]] የጀርመንን ሽንፈት ሲፈርም፣ የሶቪዬት ጦር በ[[የስታሊንግራድ ጦርነት|ስታሊንግራድ ጦርነት]] ወቅት | ቀን = ከነሐሴ ፳፮ ቀን ፲፱፻፴፩ እስከ ነሐሴ ፳፯ ቀን ፲፱፻፴፯ ዓ.ም. | ቦታ = አውሮፓ፣ ፓሲፊክ፣ አትላንቲክ፣ ደቡብ ምሥራቅ እስያ፣ ቻይና፣ መካከለኛው ምሥራቅ፣ ሜድትራንያንና አፍሪካ | ውጤት = የአላይድ /allied/ ሀገሮች ድል * [[የተባበሩት መንግሥታት]] መመሥረት * የ[[ሶቪዬት ሕብረት]]ና [[አሜሪካ]] ኃያል ሀገራት መሆን * [[የቀዝቃዛው ጦርነት]] መጀመር | ወገን1 = '''አላይድ ሀገራት''' <br /> '''{{flag|የሶቪዬት ሕብረት|1923}}''' <small>(1941-45 እ.ኤ.አ.)</small><br /> '''{{flag|አሜሪካ|1912}}''' <small>(1941-45 እ.ኤ.አ.)</small><br /> '''{{flag|ብሪታንያ}}'''<br /> '''{{flag|የቻይና ሪፐብሊክ|name=ቻይና}}''' <small>(1937-45 እ.ኤ.አ.)</small><br /> {{flag|ፈረንሳይ}} <br /> {{flag|ፖላንድ}}<br /> {{flag|ካናዳ|1921}}<br /> {{flag|አውስትራሊያ}}<br /> {{flag|ኒው ዚላንድ}}<br /> {{flagcountry|የደቡብ አፍሪካ ሕብረት|}}<br /> {{flagcountry|ዴሞክራሲያዊ ፌዴራላዊ ዩጎዝላቪያ}} <small>(1941-45 እ.ኤ.አ.)</small><br /> {{flag|ቤልጅግ|ሀገር}} <small>(1940-45 እ.ኤ.አ.)</small><br /> {{flag|ኔዘርላንድስ}} <small>(1940-45 እ.ኤ.አ.)</small><br /> {{flagcountry|የግሪክ መንግሥት}} <small>(1940-45 እ.ኤ.አ.)</small><br /> {{flag|ኖርዌይ}} <small>(1940-45 እ.ኤ.አ.)</small><br /> ''እና ሌሎችም'' | ወገን2 = '''[[የአክሲስ አገሮች]]''' '''{{flagcountry|ናዚ ጀርመን}}'''<br /> '''{{flagcountry|የጃፓን መንግሥት}}''' <small>(1937-45 እ.ኤ.አ.)</small><br /> '''{{flagcountry|የጣሊያን መንግሥት}}''' <small>(1940-43 እ.ኤ.አ.)</small><br /> {{flagcountry|የሮማንያ መንግሥት}} <small>(1941-44 እ.ኤ.አ.)</small><br /> {{flagcountry|የሁንጋሪ መንግሥት}} <small>(1940-45 እ.ኤ.አ.)</small><br /> {{flagcountry|የቡልጋሪያ መንግሥት}} <small>(1941-44 እ.ኤ.አ.)</small><br /> ---- አጋዦች<br /> {{flag|ፊንላንድ}} <small>(1941-44 እ.ኤ.አ.)</small><br /> {{flagcountry|የኢራቅ መንግሥት}} <small>(1941 እ.ኤ.አ.)</small><br /> {{flag|ታይላንድ}} <small>(1941-45 እ.ኤ.አ.)</small><br /> {{flagicon|ፈረንሳይ}} [[ቪቺ ፈረንሳይ]] <small>(1940-44 እ.ኤ.አ.)</small><br /> ''እና ሌሎችም'' | መሪ1 = | መሪ2 = | አቅም1 = | አቅም2 = | ጉዳት1 = | ጉዳት2 = }}'''2ኛው ዓለማዊ ጦርነት''' ከ[[1939]] ዓ.ም. እስከ [[1945]] ዓ.ም. ድረስ የተደረገ ታላቅ አለም አቀፍ ጦርነት ነበረ። በዚህ ጦርነት መጨረሻ [[የአክሲስ ሃያላት]] ማለትም [[ጀርመን]]፣ [[ጣልያን]]ና [[ጃፓን]] ተሸነፉ። በጠቅላላ አለም ዙሪያ 70 ሚልዮን ሕዝብ በጦርነቱ ጠፉ። ከጦርነቱም በኋላ [[አሜሪካ]]ና [[የሶቭየት ኅብረት]] የዓለም ዋና ኃያላት ሆኑ። በሁለተኛው የአለም ጦርነት ወቅት ዋናው ተዋናይ ሂትለር ነበር። አብዛኞቹ [[የሁለተኛው የዓለም ጦርነት የጦር ወንጀሎች|በሁለተኛው የዓለም ጦርነት ወቅት የተፈጸሙ ወታደራዊ ወንጀሎች]] የናዚዎች ጥፋት ናቸው። [[ስዕል:Bundesarchiv Bild 183-L09218, Berlin, Japanische Botschaft.jpg|thumb|200px|የ [[ናዚዝም]] ምልክት - የ 20 ኛው ክፍለ ዘመን በጣም አደገኛ ርዕዮተ ዓለም፣ እሱም ለሁለተኛው የዓለም ጦርነት ዋነኛ መንስኤ ሆኗል። በበርሊን የጃፓን ኤምባሲ]] == ታሪክ == [[ስዕል:Ethiopian soldiers 1935.jpg|thumb|220px|ኢትዮጵያውያን አገራቸውን ከጣሊያኖች ጠብቀዋል፣ 1935 ዓ.ም]] [[ስዕል:Nanking bodies 1937.jpg|thumb|220px|የናንኪንግ እልቂት። የቻይናውያን አስከሬን በ1937 በጃፓን ጦር ተገደለ]] [[ስዕል:A Finnish Maxim M-32 machine gun nest during the Winter War.jpg|thumb|220px|በሶቪየት ወረራ ወቅት በመከላከያ ላይ ያለው የፊንላንድ ጦር]] ሪያዊው አርክዱክ ፍራንዝ ፈርዲናንድ መገደል [[የአንደኛው የዓለም ጦርነት]] መጀመሪያ (1914-1918) ሲሆን ያበቃው ከኢንቴንቴ በፊት በማዕከላዊ ኃያላን ሽንፈት - በጀርመን ኢምፓየር፣ ኦስትሪያ-ሃንጋሪ እና ጣሊያን - እና የበርካታ ኢምፓየሮች መፍረስ ነበር። በቀድሞው የሩስያ ኢምፓየር ከውድቀት በኋላ የእርስ በርስ ጦርነት ተካሂዶ ነበር በዚህም ምክንያት ቀደም ሲል የተቆጣጠሩት ሀገራት ከሱ ተገንጥለው ነፃ ሀገር ሆኑ እና በሶቪየት ሩሲያ ወረራ ተዳረጉ። በድህረ-ንጉሠ ነገሥት ዘመን የነበረው የእርስ በርስ ጦርነት በ 1922 ብቻ የዩኤስኤስአር መፍጠር እና ሁሉንም [[ዩክሬን]] ድል በማድረግ አብቅቷል። በ1930ዎቹ የ[[ናዚዝም]] ርዕዮተ ዓለምን የሚያራምድ ፓርቲ በጀርመን ስልጣን ያዘ፣ ፋሺስት ፓርቲ በጣሊያን ስልጣን ያዘ፣ እና በዩኤስኤስ አር ኤስ የ[[ስታሊኒዝም]] አምባገነንነት ተመስርቷል። በነዚህ ሀገራት በዜጎቻቸው ላይ የጅምላ ጭቆና ተጀምሯል፡ ከነዚህም ውስጥ ትልቁ ከሆሎኮስት በተጨማሪ [[ሆሎዶሞር]] ነው። እ.ኤ.አ. በ 1930 ዎቹ ፋሺስት [[ጣሊያን]] በ[[ኢትዮጵያ]] ላይ [[ጃፓን]] በ [[ቻይና]] እና የዩኤስኤስአር [[ፊንላንድ]] ላይ ጦርነት ጀመረ። እ.ኤ.አ. ነሐሴ 1939 የዩኤስኤስአር አውሮፓን ወደ ተጽዕኖ ቦታዎች ለመከፋፈል ከጀርመን ጋር ሚስጥራዊ ስምምነት ተፈራረመ እና በሴፕቴምበር 1939 የ[[ፖላንድ]] የጋራ ወረራ የሁለተኛው የዓለም ጦርነት መጀመሩን ያሳያል። [[ስዕል:Bieraście, Bulvarny, Vajavodzki. Берасьце, Бульварны, Ваяводзкі (22.09.1939).jpg|thumb|220px| የሶቪየት እና የናዚ ወታደሮች መስከረም 22 ቀን 1939 በብሬስት ከተማ የጋራ ሰልፍ አደረጉ]] [[ስዕል:Дружба народов Германии и Советского Союза, скрепленная кровью, имеет все основания быть длительной и прочной (Сталин, 23.12.1939).jpg|thumb|220px| ሂትለር እና ስታሊን በታህሳስ 1939 እንኳን ደስ አላችሁ ተለዋወጡ]] መጀመሪያ ላይ የዩኤስኤስአር የአራት ኃይል ስምምነትን በማጠናቀቅ ከአክሲስ ኃይሎች ጋር ለመቀላቀል አቅዷል። ሰኔ 22 ቀን 1941 ጀርመን የ 1939 ስምምነትን በመጣስ ዩኤስኤስአርን ወረረች። እ.ኤ.አ. በ 1941 ናዚዎች ብዙ የአውሮፓ አገራትን ሲቆጣጠሩ ፣ የዩኤስኤስአርኤስ የምስራቅ አውሮፓ ሀገራትን አጥቅቷል ፣ እና ግንቦት 1 ቀን 1941 የጀርመን ከፍተኛ ኮማንድ በሞስኮ በተካሄደ ሰልፍ ላይ ተገኝቷል ፣ እና ዩኤስኤስአር ለ 2 ዓመታት ያህል ለጀርመን ምግብ አቀረበ። በታህሳስ 1941 የጃፓን ኃይሎች በሃዋይ የፓስፊክ ውቅያኖስ ወደብ የሆነውን የፐርል ሃርበርን ወደብ በማጥቃት ከ "ዩናይትድ ስቴትስ" ጋር ጦርነት ጀመሩ። [[የሂሮሺማ እና ናጋሳኪ የቦምብ ጥቃቶች|ዩናይትድ ስቴትስ በሁለቱ የጃፓን ከተሞች ሂሮሺማ እና ናጋሳኪ ላይ ያደረሰችው የኒውክሌር ቦምብ ጥቃት ጃፓን እጅ እንድትሰጥ ዋና ምክንያት ነው]]። እ.ኤ.አ. በ 1945 የአክሲስ ሀይሎች ሙሉ በሙሉ ሽንፈት ገጥሟቸዋል እና የኑረምበርግ ሙከራዎች ተካሂደዋል ፣ በዚህ ጊዜ ሁሉም የጦር ወንጀለኞች ማለት ይቻላል የዕድሜ ልክ እስራት ወይም ተገድለዋል። [[«የሰብዓዊ መብት አቀፋዊ መግለጽ»|የሰብአዊ መብት ጽንሰ-ሐሳብ በመጀመሪያ ዓለም አቀፍ እውቅና ያገኘው ሁለተኛው የዓለም ጦርነት ክስተቶችን ተከትሎ ነው]]። በአንድ ወቅት በዓለም ላይ ትልቁ የነበረው የብሪቲሽ ኢምፓየር የቀድሞ ቅኝ ግዛቶቹ ነፃነታቸውን ካወጁ በኋላ ፈራርሶ [[የአገራት ኮመንዌልዝ]] ተመሠረተ። የ [[ቅዝቃዛው ጦርነት]] ጊዜ የጀመረው ከሁለተኛው የዓለም ጦርነት ማብቂያ በኋላ ሲሆን እስከ 1989 ድረስ የበርሊን ግንብ ሲወድቅ; ዋናው ውጤት እ.ኤ.አ. በ 1991 ዓ.ም የጠቅላይ እና የሶቪየት ህብረት ወደ 15 ነፃ መንግስታት መፍረስ ነበር። ከዩኤስኤስአር ውድቀት በኋላ [[የነፃ ግዛቶች ኮመንዌልዝ]] ተፈጠረ, እሱም በ [[ፑቲኒዝም]] ዘመን በሩሲያ ጥቃት ምክንያት እየፈራረሰ ነው። [[ስዕል:Monument to the victims of Nazism, Kropyvnytskyi, Ukraine.jpg|thumb|200px|[[የቅዱስ ኤልዛቤት ምሽግ]]፣ ማዕከላዊ ዩክሬን፣ በጅምላ ግድያ በተፈፀመበት የናዚ አገዛዝ ሰለባዎች መታሰቢያ]] == በተጨማሪም ተመልከት == * [[ማጎሪያ ካምፕ]] * [[ሆሎዶሞር]] * [[ታላቅ ሽብር]] * [[ጉላግ]] * [[በሶቪየት ኅብረት ውስጥ ተቃዋሚዎች]] * [[ሦስተኛው የዓለም ጦርነት]] * [[የሩሲያዊ ዓለም]] * [[የጦር ወንጀሎች]] * [[ሩሲያ ከዩክሬን ጋር ምን ማድረግ አለባት?]] == አገናኞች == {{መዋቅር-ታሪክ}} [[መደብ:ጦርነት]] dqw10ob6bwi0q68ccxh5vyt1jshten0 0 12208 391343 383282 2026-04-05T09:53:24Z Kwamikagami 1472 391343 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Mars_Hubble.jpeg|thumb|right]] '''ማርስ''' ወይም '''ቀይዋ ፈለክ'''፡ (ምልክት፦[[File:Mars symbol (fixed width).svg|16px|♂]]) [[መሬት]] በምትገኝበት ማለትም [[ሚልክ ዌይ]] ተብሎ በሚጠራው ረጨት ወይም የከዋክብት ስብስብ ውስጥ የሚገኝ ፈለክ ነው። ይህ ፈለክ ከ[[ፀሐይ]] ባለው ርቀት 4ኛ (አራተኛ) ነው። ከበፊቱ [[ኣጣርድ|ሜርኩሪ]]፣ [[ቬነስ]] እና [[መሬት]] የተባሉ ፈለኮች ይገኛሉ። ኸበስተኋላው ደግሞ [[ጁፒተር]]፣ [[ሳተርን]]፣ [[ኡራኑስ]]፣ [[ነፕቲዩን]] እና [[ፕሉቶ]] የተባሉት ይገኛሉ። ይህ ፈለክ በዚህ ረጨት ውስጥ ከሚገኙ ፕላኔቶች በግዝፈቱ የስድስተኛ ደረጃን ይይዛል። እስከ ቅርብ ጊዜ ድረስ ህይወት ያለው ነገር ይኖርበታል ተብሎ ሲታመን ቆይቷል። ነገር ግን በቅርቡ የወጡ መረጃዎች ህይወት ያለው ነገር እንዳልተገኘ «ኢኮነም ድሉተ» መሆኑን ያመላክታሉ። በአብዛሃኛው በ ካርቦንዳይኦክሳይድ የተሞላ ቢሆንም በአንጻራዊ ሁኔታ ለ ህይወት ያላቸው ነገሮች ምቹ የሆነ [[ከባቢ አየር]] አለው። መጠኑ ከመሬት ያንሳል። በተለምዶ [[ቀይዋ ፕላኔት|ቀይዋ ፈለክ]] እየተባለች ትጠራለች [[ስዕል:MarsianSurface.jpg|left|thumb|የማርስ ምድር በተንቀሳቃሽ ሮቦቶች ፎቶ እንደተነሳ]] * [http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=24&Itemid=92 New Papers about Martian Geomorphology] {{Wayback|url=http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=24&Itemid=92 |date=20111116162608 }} [[መደብ:ሥነ ፈለክ]] 5jaldabcu8a6im4q8b906c2b25my4y2 0 12209 391358 382039 2026-04-05T10:00:08Z Kwamikagami 1472 391358 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:600px-Jupiter.jpg|thumb|right]] '''ጁፒተር'''፡ (ምልክት፦[[File:Jupiter symbol (fixed width).svg|16px|♃]]) [[መሬት]] በምትገኝበት ማለትም [[ሚልክ ዌይ]] ተብሎ በሚጠራው ረጨት ወይም የከዋክብት ስብስብ ውስጥ የሚገኝ [[ፕላኔት]] ነው። ይህ ፈለክ ከ[[ፀሐይ]] ባለው ርቀት 5ኛ ( አምስተኛ ) ነው። ከበፊቱ [[ኣጣርድ|ሜርኩሪ]]፣ [[ቬነስ]]፣ [[መሬት]] እና [[ማርስ]] የተባሉ ፈለኮች ይገኛሉ። ኸበስተኋላው ደግሞ [[ሳተርን]]፣ [[ኡራኑስ]]፣ [[ነፕቲዩን]] እና [[ፕሉቶ]] የተባሉት ይገኛሉ። ይህ ፈለክ በዚህ ረጨት ውስጥ ከሚገኙ ፈለኮች በግዝፈቱ የመጀመሪያውን ደረጃ ይይዛል። ግዙፍ የ[[ጋዝ]] ክምችት እንደሆነ ይታመናል። ይህም የጸሃይን አንድ አንድ ሺኛ ( 1/1000ኛ ) ብቻ ክብደት እንዲኖረው ያደርገዋል። ነገር ግን የሌሎቹን ፈለኮች ድምር ክብደት በሁለት ከግማሽ እጥፍ ( 2.5x) ይሆናል። በረጨቱ ውስጥ የጋዝ ክምችት የሆኑት ፈለኮች [[ሳተርን]]፣ [[ኡራኑስ]]፣ [[ነፕቲዩን]] እና ራሱ ጁፒተር ናቸው። በአብዛሃኛው [[ሃይድሮጅን]] ከተባለ ጋዝ እና ሩቡን ( 1/4 ኛውን ) ክብደት ከሚይዘው [[ሂሊየም]] ከተባለ ንጥረነገር የተሰራ ነው። ጁፒተር ስልሳ ሦስት ጨረቃዎች አሏት። ከእነዚህ ውስጥ አራቱ ማለትም አዮ ፣ዩሮፓ፣ ጋኒሜድ እና ካሊስቶ የጋሊሊዮ ጨረቃዎች በመባል ይታወቃሉ። [[መደብ:ሥነ ፈለክ]] iaavhz54emaq475hxleo0fqrf9z28uw 0 12212 391342 369058 2026-04-05T09:52:44Z Kwamikagami 1472 391342 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Saturn_during_Equinox.jpg|thumbnail|right|upright=1.5]] '''ሳተርን'''፡ (ምልክት፦[[File:Saturn symbol (fixed width).svg|16px|♄]]) [[መሬት]] በምትገኝበት ማለትም [[ሚልክ ዌይ]] ተብሎ በሚጠራው ረጨት ወይም የከዋክብት ስብስብ ውስጥ የሚገኝ [[ፕላኔት]] ነው። ይህ ፕላኔት ከ[[ፀሐይ]] ባለው ርቀት 6ኛ ( ስድስተኛ ) ነው። ከበፊቱ [[ኣጣርድ|ሜርኩሪ]]፣ [[ቬነስ]]፣ [[መሬት]]፣ [[ማርስ]] እና [[ጁፒተር]] የተባሉ ፕላኔቶች ይገኛሉ። ኸበስተኋላው ደግሞ [[ኡራኑስ]]፣ [[ነፕቲዩን]] እና [[ፕሉቶ]] የተባሉት ይገኛሉ። == ይዘት == ይህ ፕላኔት በዚህ ረጨት ውስጥ ከሚገኙ ፕላኔቶች በግዝፈቱ የሁለተኛነትን ደረጃ ይይዛል። ግዙፍ የ ጋዝ ክምችት እንደሆነ ይታመናል። በ ረጨቱ ውስጥ የጋዝ ክምችት የሆኑት ፕላኔቶች [[ጁፒተር]]፣ [[ኡራኑስ]]፣ [[ነፕቲዩን]] እና ራሱ ሳተርን ናቸው። በዚህም የተነሳ ጆቪያን ወይም ''ጁፒተርን መሳይ'' እየተባለ ይጠራል። በአብዛሃኛው [[ሃይድሮጅን]] ከተባለ ጋዝ እና በ ጥቂት መጠን [[ሂሊየም]] ከተባለ ንጥረነገር የተሰራ ነው። == ቀለበቶች == [[ስዕል:999px-Saturn_during_Equinox.jpg|thumbnail|left]] ፕላኔቱ በተለይም ዙሪያውን በሚገኙ በቀለበቶቹ ይታወቃል። እነዚህ ቀለበቶች ከሳተርን ወገብ ከ6630 ኪ.ሜ. እስከ 120700 ኪ.ሜ. ርቀት ድረስ ይገኛሉ። በአማካይ እያንዳንዳቸው እስከ 20 ሜ. ድረስ ወፍረት ያላቸው ቀለበቶች ናቸው። የተሰሩት በአብዛሃኛው ከውሃ፣ ከበረዶ እና ከሌሎች ንጥረ ነገሮች ነው። [[መደብ:ሥነ ፈለክ]] 7673ruyrueltkbfjsp6d9jiyzzifw0f 0 12233 391338 376125 2026-04-05T09:50:10Z Kwamikagami 1472 391338 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Mercury_in_color_-_Prockter07_centered.jpeg|thumb|right]] '''ኣጣርድ''' ወይም '''ሜርኩሪ'''፡ (ምልክት፦[[File:Mercury symbol (fixed width).svg|16px|☿]]) [[መሬት]] በምትገኝበት ማለትም [[ሚልክ ዌይ]] ተብሎ በሚጠራው ረጨት ወይም የከዋክብት ስብስብ ውስጥ የሚገኝ [[ፕላኔት|ፈለክ]] ነው። ይህ ፈለክ ከ[[ፀሐይ]] ባለው ርቀት ቅርቡ (1ኛው) ነው። ከበስተኋላው ዘጠኙም ፈለኮች ማለትም [[ቬነስ]]፣ [[መሬት]]፣ [[ማርስ]]፣ [[ጁፒተር]]፣ [[ሳተርን]] [[ኡራኑስ]]፣ [[ነፕቲዩን]] እና [[ፕሉቶ]] ይገኛሉ።ሜርኩሪ ጠንካራ ፣ የብረት ሰልፋይድ የውጪውን ንጣፍ ፣ ጥልቀት ያለው ፈሳሽ ንጣፍ እና ጠንካራ የውስጥ ኮርትን የሚሸፍን ጠንካራ የሰልፈር ክሬን እና ምንጣፍ ያለው ይመስላል። ስሙ «ኣጣርድ» የተወረደ ከ[[አረብኛ]]ው «ኡጣሪድ» ነበር። በድሮ ጊዜ ይህ የ[[አረመኔ]] ጣዖት ስም ነበር። አሕዛብ ይህ የጥበብ ጣኦት እንደ ነበር ስላመኑ፣ የፈለኩ ስም ከዚህ ጣኦት ስም መጥቶ በየቋንቋው ይለያይ ነበር። ስለዚህ የፈለክም ሆነ የጣኦት ስም በ[[ፋርስኛ]] «ቲር»፣ በ[[ባቢሎንኛ]] «ናቡ»፣ በ[[ጥንታዊ እንግሊዝኛ]] «ዎደን»፣ በ[[ግሪክ (ቋንቋ)|ግሪክ]] «ሄርሜስ»፣ በ[[ሮማይስጥ]]ም «ሜርኩሪዩስ» ሆነ። «ሜርኩሪ» የሚለው [[እንግሊዝኛ]] ሲሆን ከዚሁ ሮማይስጥ ስም መጣ። በ[[ዕብራይስጥ]] ግን ስሙ «ኮካብ ሐማህ» ወይም «የፀሐይ ኮከብ» ይባላል። በአፋን [[ኦሮሞ]] ደግሞ «ቃሙ ዳለቸ ወይም ኡርጂ ጋንፉሬ» ሲባል ፍቺውም « ግራጫ በረሃ ወይም ፈጣን ኮከብ» ነው። በሶማለኛ ደግሞ «ዱሳ» ይባላል። == ይዘት == ይህ ፈለክ በዚህ ረጨት ውስጥ ከሚገኙ ፈለኮች በመጠኑ ትንሹ ነው። ዲያሜትሩ 2439.7 ኪ.ሜ ብቻ ነው። መዋቅሩ ከመሬት ጋር በተመሳሳይ ሁኔታ ቋጥኞች የበዙበት ነው። [[መደብ:ሥነ ፈለክ]] r447mnk4f0wmiyj4jmiemvu6c1l2lh6 0 12236 391353 375636 2026-04-05T09:58:22Z Kwamikagami 1472 391353 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Venus001.jpg|thumb|right]] '''ዘሃራ''' ወይም '''ቬነስ'''፡ (ምልክት፦[[File:Venus symbol (fixed width).svg|16px|♀]]) [[መሬት]] በምትገኝበት ማለትም [[ሚልክ ዌይ]] ተብሎ በሚጠራው ረጨት ወይም የከዋክብት ስብስብ ውስጥ የሚገኝ ፈለክ ነው። ይህ ፕላኔት ከ[[ፀሐይ]] ባለው ርቀት ሁለተኛ ቅርቡ (2ኛው) ነው። ከበስተኋላው ሰባቱ ፈለኮች ማለትም [[መሬት]]፣ [[ማርስ]]፣ [[ጁፒተር]]፣ [[ሳተርን]] [[ኡራኑስ]]፣ [[ነፕቲዩን]] እና [[ፕሉቶ]] ይገኛሉ። ከፊቱ የምትገኘው ብቸኛዋ ፈለክ [[ኣጣርድ]] ናት። '''ዘሃራ''' የሚለው ስም ከ[[አረብኛ]] «ዙህራ» ሲሆን ይህ ማለት ቁንጅና ወይም አበባ ነው። በአንድ ጥንታዊ የአረብ ትውፊት ዘንድ ዙህራ የተባለች ሴት በተዓምር ፈለክ ሆነች። አረቦች ይህን ትውፊት ከአይሁዶች፣ አይሁዶችም ከ[[ባቢሎን]] ሰዎች እንደ በደሩት ይታመናል። በ[[አረመኔ]] እምነቶች ፈለኩ በፍቅር ጣዖት ስም ይባል ነበር፤ በ[[እንግሊዝኛ]] '''ቬነስ''' የሚለው ስም ከ[[ሮማይስጥ]] የጣዖት ስም ነው። በ[[እብራይስጥ]] ደግሞ ለዚሁ ፈለክ ያለው ስም «ኖጋህ» ሲሆን ይህ በ[[አማርኛ]] ማለት «ንጋት» ነው (የንጋት ኮከብ)። በአፋን ኦሮሞ «በከልቸ» ይባላል። በሶማለኛ ደግሞ «ወሀርሂር» ይባላል። == ይዘት == ይህ ፈለክ በመሬት ሰማይ ላይ ከሚታዩ አካላት እንደ [[ጨረቃ]] ሁሉ ግዙፉ አካል ነው። ይህን ፈለክ ለማየት ጥሩ ጊዜ የሚሆነው ጠዋት ፀሐይ ከመውጣቷ በፊት እንዲሁም ማታ ፀሐይ ከጠለቀች በኋላ ነው። ፈለኩ በነዚህ ሁለት ጊዜያት በደማቅ ቀይ ብርሃኑ ተለይቶ ይታወቃል። የተሰራው ከ መሬት ጋር በተመሳሳይ ሁኔታ ቋጥኝ ከበዛበት አካል ነው። ይህም ባህሪው ከ ሶስቱ ፈለኮች ማለትም ከ ሜርኩሪ፣ መሬት እና ማርስ ጋር ተመሳሳይ ባህሪ እንዲኖረው ያደርገዋል። እነዚህ በአንድነት በ ኢንግሊዝኛው ''ተሬስትሪያል ፈለኮች''.በመባል ይታወቃሉ። [[ስዕል:VenusSurface.jpg|upright=3|center|thumb| ቬነስ ላይ ባረፉ የ[[ሶቭየት ህብረት]] ሮቦቶች የተነሳው የቬነስ ምድር ፎቶ]] [[መደብ:ሥነ ፈለክ]] t6gxx9ryvsktpgypxozu8i0q7x4ln8n 391354 391353 2026-04-05T09:58:36Z Kwamikagami 1472 391354 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Venus001.jpg|thumb|right]] '''ዘሃራ''' ወይም '''ቬነስ'''፡ (ምልክት፦[[File:Venus symbol (fixed width).svg|16px|♀]]) [[መሬት]] በምትገኝበት ማለትም [[ሚልክ ዌይ]] ተብሎ በሚጠራው ረጨት ወይም የከዋክብት ስብስብ ውስጥ የሚገኝ ፈለክ ነው። ይህ ፕላኔት ከ[[ፀሐይ]] ባለው ርቀት ሁለተኛ ቅርቡ (2ኛው) ነው። ከበስተኋላው ሰባቱ ፈለኮች ማለትም [[መሬት]]፣ [[ማርስ]]፣ [[ጁፒተር]]፣ [[ሳተርን]] [[ኡራኑስ]]፣ [[ነፕቲዩን]] እና [[ፕሉቶ]] ይገኛሉ። ከፊቱ የምትገኘው ብቸኛዋ ፈለክ [[ኣጣርድ]] ናት። '''ዘሃራ''' የሚለው ስም ከ[[አረብኛ]] «ዙህራ» ሲሆን ይህ ማለት ቁንጅና ወይም አበባ ነው። በአንድ ጥንታዊ የአረብ ትውፊት ዘንድ ዙህራ የተባለች ሴት በተዓምር ፈለክ ሆነች። አረቦች ይህን ትውፊት ከአይሁዶች፣ አይሁዶችም ከ[[ባቢሎን]] ሰዎች እንደ በደሩት ይታመናል። በ[[አረመኔ]] እምነቶች ፈለኩ በፍቅር ጣዖት ስም ይባል ነበር፤ በ[[እንግሊዝኛ]] '''ቬነስ''' የሚለው ስም ከ[[ሮማይስጥ]] የጣዖት ስም ነው። በ[[እብራይስጥ]] ደግሞ ለዚሁ ፈለክ ያለው ስም «ኖጋህ» ሲሆን ይህ በ[[አማርኛ]] ማለት «ንጋት» ነው (የንጋት ኮከብ)። በአፋን ኦሮሞ «በከልቸ» ይባላል። በሶማለኛ ደግሞ «ወሀርሂር» ይባላል። == ይዘት == ይህ ፈለክ በመሬት ሰማይ ላይ ከሚታዩ አካላት እንደ [[ጨረቃ]] ሁሉ ግዙፉ አካል ነው። ይህን ፈለክ ለማየት ጥሩ ጊዜ የሚሆነው ጠዋት ፀሐይ ከመውጣቷ በፊት እንዲሁም ማታ ፀሐይ ከጠለቀች በኋላ ነው። ፈለኩ በነዚህ ሁለት ጊዜያት በደማቅ ቀይ ብርሃኑ ተለይቶ ይታወቃል። የተሰራው ከ መሬት ጋር በተመሳሳይ ሁኔታ ቋጥኝ ከበዛበት አካል ነው። ይህም ባህሪው ከ ሶስቱ ፈለኮች ማለትም ከ ሜርኩሪ፣ መሬት እና ማርስ ጋር ተመሳሳይ ባህሪ እንዲኖረው ያደርገዋል። እነዚህ በአንድነት በ ኢንግሊዝኛው ''ተሬስትሪያል ፈለኮች''.በመባል ይታወቃሉ። [[ስዕል:VenusSurface.jpg|upright=2|center|thumb| ቬነስ ላይ ባረፉ የ[[ሶቭየት ህብረት]] ሮቦቶች የተነሳው የቬነስ ምድር ፎቶ]] [[መደብ:ሥነ ፈለክ]] e98x62p12hdly33dljphf5czud1qedm 0 12244 391345 369055 2026-04-05T09:54:58Z Kwamikagami 1472 391345 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:596px-Uranus2.jpg|thumb|right]] '''ኡራኑስ'''፡ (ምልክት፦[[File:Uranus symbol (fixed width).svg|16px|⛢]]) [[መሬት]] በምትገኝበት ማለትም [[ሚልክ ዌይ]] ተብሎ በሚጠራው ረጨት ወይም የከዋክብት ስብስብ ውስጥ የሚገኝ [[ፕላኔት]] ነው። ይህ ፕላኔት ከ[[ፀሐይ]] ባለው ርቀት 7ኛ ( ሰባተኛ ) ነው። ከበፊቱ [[ኣጣርድ]]፣ [[ቬነስ]]፣ [[መሬት]]፣ [[ማርስ]]፣ [[ጁፒተር]] እና [[ሳተርን]] የተባሉ ፕላኔቶች ይገኛሉ። ከበስተኋላው ደግሞ [[ነፕቲዩን]] እና ትንሹ [[ፕሉቶ]] ይገኛሉ። == ይዘት == ይህ ፕላኔት በዚህ ረጨት ውስጥ ከሚገኙ ፕላኔቶች በግዝፈቱ የሶስተኛነትን ደረጃ ይይዛል። ግዙፍ የ ጋዝ ክምችት እንደሆነ ይታመናል። በ ረጨቱ ውስጥ የጋዝ ክምችት የሆኑት ፕላኔቶች [[ጁፒተር]]፣ [[ነፕቲዩን]]፣ [[ሳተርን]] እና ራሱ ኡራኑስ ናቸው። በዚህም የተነሳ ጆቪያን ወይም ''ጁፒተርን መሳይ'' እየተባለ ይጠራል። በአብዛሃኛው [[ሃይድሮጅን]] እና [[ሂሊየም]] ከተባሉ ንጥረነገሮች የተሰራ ነው። በአጠቃላይ ክብደኡ ደግሞ የአራተኛነትን ደረጃ የያዘ ነው። [[መደብ:ሥነ ፈለክ]] 2oxlqmhsy7sxx3w0nqvp5e3vjyf4p2q 0 12248 391339 383450 2026-04-05T09:51:22Z Kwamikagami 1472 391339 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:The Blue Marble (remastered).jpg|የመሬት ታዋቂ ፎቶ ከ[[አፖሎ 17]] የተነሳ|thumbnail|right]] '''መሬት''' (ምልክት፦[[file:Earth symbol (fixed width).svg|16px|🜨]]) ከፀሀይ ሶስተኛዋ ፕላኔት ናት እና ህይወትን በመያዝ የሚታወቀው ብቸኛው የስነ ፈለክ ነገር ነው። በፀሃይ ስርአት ውስጥ ከፍተኛ መጠን ያለው ውሃ ሊገኝ ቢችልም, ምድር ብቻ ፈሳሽ ውሃን ታስተናግዳለች. 71% የሚሆነው የምድር ገጽ ከውቅያኖስ ነው የተሰራው፣ የምድር ዋልታ በረዶ፣ ሀይቆች እና ወንዞች። ቀሪው 29% የምድር ገጽ መሬት ነው ፣ አህጉራትን እና ደሴቶችን ያቀፈ። የምድር የላይኛው ክፍል የተራራ ሰንሰለቶችን፣ እሳተ ገሞራዎችን እና የመሬት መንቀጥቀጦችን ለማምረት መስተጋብር ከበርካታ ቀስ ብለው በሚንቀሳቀሱ ቴክቶኒክ ፕላቶች የተሰራ ነው። የምድር ፈሳሽ ውጫዊ ኮር የምድርን ማግኔቶስፌር የሚቀርጸውን መግነጢሳዊ መስክ ያመነጫል፣ አጥፊ የፀሐይ ንፋስን ያስወግዳል። የምድር ከባቢ አየር በአብዛኛው ናይትሮጅን እና ኦክስጅንን ያካትታል. ከዋልታ ክልሎች የበለጠ የፀሐይ ኃይል በሞቃታማ ክልሎች ይቀበላል እና በከባቢ አየር እና በውቅያኖስ ዝውውር እንደገና ይሰራጫል። የውሃ ትነት በከባቢ አየር ውስጥ በሰፊው የሚገኝ ሲሆን አብዛኛውን ፕላኔቷን የሚሸፍኑ ደመናዎችን ይፈጥራል። እንደ ካርቦን ዳይኦክሳይድ (CO2) ያሉ በከባቢ አየር ውስጥ ያሉ የግሪን ሃውስ ጋዞች ከፀሃይ ወደ ላይ ከሚገኘው የኃይል ክፍል ይጠመዳሉ። የአንድ ክልል የአየር ንብረት የሚተዳደረው በኬክሮስ ነው፣ ነገር ግን ከፍታ እና ወደ መካከለኛ ውቅያኖሶች ቅርበት ነው። እንደ ሞቃታማ አውሎ ነፋሶች፣ ነጎድጓዶች እና የሙቀት ሞገዶች ያሉ ከባድ የአየር ሁኔታ በአብዛኛዎቹ አካባቢዎች ይከሰታሉ እና ህይወትን በእጅጉ ይጎዳሉ። ምድር ወደ 40,000 ኪ.ሜ አካባቢ የሆነ ዔሊፕሶይድ ነች። በሶላር ሲስተም ውስጥ በጣም ጥቅጥቅ ያለ ፕላኔት ነው። ከአራቱ ዓለታማ ፕላኔቶች ትልቁ እና ግዙፍ ነው። ምድር ከፀሀይ ስምንት የብርሀን ደቂቃዎች ርቃ ትዞራለች፣ አንድ አመት ወስዳለች (365.25 ቀናት አካባቢ) አንድ አብዮት ለመጨረስ። ምድር በቀን ውስጥ በራሷ ዘንግ ዙሪያ ትዞራለች። የምድር የመዞሪያ ዘንግ ከፀሐይ ጋር ካለው የምሕዋር አውሮፕላኑ አንፃር ዘንበል ይላል፣ ወቅቶችን ይፈጥራል። ምድር በ 380,000 ኪሜ (1.3 ቀላል ሰከንድ) የምትዞረው በአንድ ቋሚ የተፈጥሮ ሳተላይት ጨረቃ ትዞራለች እና እንደ ምድር ሩብ ያህል ስፋት አለው። ጨረቃ ሁል ጊዜ ወደ ምድር በአንድ ጎን ትይዛለች ማዕበል በመቆለፍ እና ማዕበልን ያስከትላል ፣ የምድርን ዘንግ ያረጋጋል እና ቀስ በቀስ ሽክርክሯን ይቀንሳል። «አብርሃማዊ» በተባሉት [[ሃይማኖት|ሃይማኖቶች]] (በተለይ [[ክርስትና]]፣ [[እስልምና]]ና [[አይሁድና]]) ቅዱሳን መጻሕፍት እንደሚሉ፣ መጀመርያ ፪ ሰዎች [[አዳም]]ና [[ሕይዋን]] ከ[[ኤደን ገነት]] ወጥተው የሰው ልጅ ታሪክ ከ6 ሺህ አመታት በላይ ብዙ አይሆንም። ከዚያ አስቀድሞ በገነት ያለፈው ዘመን ልክ ባይቆጠረም፣ ፍጥረቱ ከነምድርና ፀሐይ በ፯ «ጧቶች»ና «ምሽቶች» እንደ ተፈጸመ ስለሚባል፣ ባንድ ሳምንት ውስጥ እንደ ሆነ የሚያምኑ አሉ።ይሁን እንጂ ሳይንቲስቶች ምድር ከ4.6 ቢሊዮን ዓመታት በፊት እንደተፈጠረች ይናገራሉ፣ነገር ግን ይህ በኬንት ሆቪንድ ሳይንቲስቶች አጥብቆ ውድቅ የተደረገበት የይገባኛል ጥያቄ ነው።<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=shyI-aQaXD https://www.youtube.com/watch?v=shyI-aQaXD0]</ref> == ሥርወ ቃል == ምድር የሚለው ዘመናዊ የእንግሊዝኛ ቃል በመካከለኛው እንግሊዘኛ በኩል አዳበረ፣ ከአሮጌው የእንግሊዝኛ ስም ብዙ ጊዜ eorðe ተብሎ ይፃፋል። በሁሉም የጀርመንኛ ቋንቋዎች ውስጥ መግባቢያዎች አሉት፣ እና የአያት ሥሮቻቸው እንደ * erþō እንደገና ተሠርተዋል። በመጀመሪያ ምስክርነቱ፣ eorðe የሚለው ቃል የላቲን ቴራ እና የግሪክ γῆ gē በርካታ ስሜቶችን ለመተርጎም ቀደም ሲል ጥቅም ላይ ውሏል፡ መሬቱ፣ አፈሩ፣ ደረቁ መሬት፣ የሰው አለም፣ የአለም ገጽ (ባህርን ጨምሮ) እና ሉል ራሱ ። ልክ እንደ ሮማን ቴራ/ቴሉስ እና ግሪክ ጋያ፣ ምድር በጀርመን ጣዖት አምላኪነት የተመሰለች አምላክ ሊሆን ይችላል፡ የኋለኛው የኖርስ አፈ ታሪክ ጆርዱ ('ምድር')ን ጨምሮ፣ ብዙ ጊዜ የቶር እናት ሆና የምትሰጥ ግዙፍ ሴት ናት። በታሪክ፣ ምድር በትንንሽ ሆሄ ተጽፋለች። ከመጀመሪያው መካከለኛው እንግሊዘኛ፣ “ግሎብ” የሚለው ትክክለኛ ትርጉሙ እንደ ምድር ይገለጻል። በቀድሞው ዘመናዊ እንግሊዝኛ፣ ብዙ ስሞች በካፒታል ተጽፈው ነበር፣ እና ምድርም እንዲሁ በምድር ላይ ተጽፏል፣ በተለይም ከሌሎች የሰማይ አካላት ጋር ሲጣቀስ። ከቅርብ ጊዜ ወዲህ፣ ስሙ አንዳንድ ጊዜ በቀላሉ ምድር ተብሎ ይሰጠዋል፣ ከሌሎቹ ፕላኔቶች ስሞች ጋር በማመሳሰል፣ ምድር እና ቅርጾች ግን የተለመዱ ናቸው። የቤት ስልቶች አሁን ይለያያሉ፡ የኦክስፎርድ አጻጻፍ ትንሽ ሆሄ በጣም የተለመደ እንደሆነ ይገነዘባል፣ በአቢይ ሆሄያት ደግሞ ተቀባይነት ያለው ልዩነት ነው። ሌላው ኮንቬንሽን እንደ ስም በሚገለጥበት ጊዜ “ምድርን” አቢይ ያደርገዋል (ለምሳሌ “የምድር ከባቢ አየር”) ነገር ግን ከ (ለምሳሌ “የምድር ከባቢ አየር”) ሲቀድም በትንሽ ፊደላት ይጽፋል። ሁልጊዜ ማለት ይቻላል በትናንሽ ሆሄያት ይታያል እንደ "በምድር ላይ ምን እያደረክ ነው?" አልፎ አልፎ፣ ቴራ / ˈtɛrə/ የሚለው ስም በሳይንሳዊ ፅሁፎች እና በተለይም በሳይንስ ልቦለድ ውስጥ የሰው ልጅ የሚኖርበትን ፕላኔት ከሌሎች ለመለየት ጥቅም ላይ ይውላል ፣ በግጥም ውስጥ ቴሉስ / ˈtɛləs / የምድርን አካል ለማመልከት አገልግሏል። ቴራ በአንዳንድ የፍቅር ቋንቋዎች (ከላቲን የተሻሻሉ ቋንቋዎች) እንደ ጣሊያንኛ እና ፖርቱጋልኛ የፕላኔቷ ስም ሲሆን በሌሎች የሮማንቲክ ቋንቋዎች ቃሉ በትንሹ የተቀየረ ሆሄያት (እንደ እስፓኒሽ ቲዬራ እና ፈረንሳዊው ቴሬ) ስሞች እንዲፈጠሩ አድርጓል። የላቲን መልክ Gæa ወይም Gaea (እንግሊዝኛ: / ˈdʒiːə/) የግሪክ የግጥም ስም Gaia (Γαῖα; ጥንታዊ ግሪክ: [ɡâi̯.a] ወይም [ɡâj.ja]) ምንም እንኳን አማራጭ አጻጻፍ Gaia የተለመደ ሆኗል ምክንያቱም የጋይያ መላምት፣ በዚህ ሁኔታ አጠራሩ /ˈɡaɪə/ ከጥንታዊው እንግሊዝኛ /ˈɡeɪə/ ይልቅ ነው። ለፕላኔቷ ምድር በርካታ ቅጽል ስሞች አሉ። ከምድር እራሱ ምድራዊ ነው። ከላቲን ቴራ ተርራን /ˈtɛrən/፣ ምድራዊ /təˈrɛstriəl/፣ እና (በፈረንሳይኛ በኩል) ተርሬን /təˈriːn/፣ ከላቲን ቴሉስ ደግሞ ቴልዩሪያን /tɛˈlʊəriən/ እና ቴልዩሪክ ይመጣሉ። == የዘመን አቆጣጠር == [[ስዕል:Augsburger Wunderzeichenbuch, Folio 1.jpg|thumb|ታላቁ ጎርፍ]] የምድር ከባቢ አየር እና ውቅያኖሶች የተገነቡት በእሳተ ገሞራ እንቅስቃሴ እና በጋዝ መውጣት ነው። ከእነዚህ ምንጮች የሚወጣው የውሃ ትነት ወደ ውቅያኖሶች ተጨምቆ፣ ከውሃ እና ከአስትሮይድ፣ ከፕሮቶፕላኔቶች እና ከኮሜትዎች የተነሳ በረዶ ተጨምሮበታል። ውቅያኖሶችን ለመሙላት በቂ ውሃ ከተፈጠረ ጀምሮ በምድር ላይ ሊሆን ይችላል. በዚህ ሞዴል በከባቢ አየር ውስጥ ያሉ የግሪንሀውስ ጋዞች አዲስ የተቋቋመው ፀሐይ አሁን ካላት ብርሃን 70% ብቻ በነበራት ጊዜ ውቅያኖሶች እንዳይቀዘቅዝ አድርገዋል። በ 3.5 ጋ ፣ የምድር መግነጢሳዊ መስክ ተመስርቷል ፣ ይህም ከባቢ አየር በፀሐይ ንፋስ እንዳይወሰድ ረድቷል ። የቀለጠው የምድር ሽፋን ሲቀዘቅዝ የመጀመሪያውን ጠንካራ ቅርፊት ፈጠረ፣ እሱም በአቀነባበሩ ውስጥ በጣም ጥሩ ነው ተብሎ ይታሰባል። በዚህ የማፊያ ቅርፊት ከፊል መቅለጥ የተፈጠረው የመጀመሪያው አህጉራዊ ቅርፊት ፣ በአፃፃፍ ውስጥ የበለጠ ፈልሳፊ ነበር። በ Eoarchean sedimentary ዓለቶች ውስጥ የሃዲያን ዘመን የማዕድን ዚርኮን እህሎች መኖራቸው ቢያንስ አንዳንድ ፍልሰት ቅርፊት እንደ 4.4 ጋ ፣ ምድር ከተፈጠረች በኋላ 140 MA ብቻ እንደነበረ ይጠቁማል። ይህ የመጀመሪያ አነስተኛ መጠን ያለው አህጉራዊ ቅርፊት አሁን ያለበትን ብዛት ለመድረስ እንዴት እንደ ተለወጠ የሚያሳዩ ሁለት ዋና ሞዴሎች አሉ፡ (1) እስከ ዛሬ ድረስ በአንጻራዊነት የተረጋጋ እድገት፣ ይህም በአለም አቀፍ ደረጃ በአህጉራዊ ቅርፊት ባለው ራዲዮሜትሪክ እና (2) የመጀመርያ ፈጣን እድገት በአርኪያን ጊዜ በአህጉራዊ ቅርፊት መጠን ውስጥ ፣ አሁን ያለውን የአህጉራዊ ቅርፊት ጅምላውን ይፈጥራል ፣ ይህም በዚርኮን እና ኒዮዲሚየም በዚርኮን ውስጥ ባለው isotopic ማስረጃ የተደገፈ ነው። ሁለቱ ሞዴሎች እና እነርሱን የሚደግፉ መረጃዎች በተለይም የምድር ታሪክ የመጀመሪያ ደረጃዎች ላይ በትልቅ አህጉራዊ ቅርፊት እንደገና ጥቅም ላይ በማዋል ሊታረቁ ይችላሉ. አዲስ አህጉራዊ ቅርፊት በፕላስቲን ቴክቶኒክስ ምክንያት ይፈጠራል፣ ይህ ሂደት በመጨረሻ ከምድር ውስጠኛው ክፍል በሚመጣው የማያቋርጥ ሙቀት ማጣት የተነሳ ነው። በመቶ ሚሊዮኖች በሚቆጠሩ አመታት ውስጥ የቴክቶኒክ ሃይሎች የአህጉራዊ ቅርፊቶችን አንድ ላይ በመቧደን በኋላ የተበታተኑ ሱፐር አህጉራትን እንዲፈጥሩ አድርገዋል። በ 750 ማ አካባቢ ከመጀመሪያዎቹ ከሚታወቁት ሱፐር አህጉራት አንዱ የሆነው ሮዲኒያ መለያየት ጀመረ። አህጉራቱ እንደገና ተዋህደው ፓኖቲያ በ600–540 Ma፣ በመጨረሻም ፓንጋያ፣ እሱም በ180 Ma መለያየት ጀመረ። በጣም የቅርብ ጊዜው የበረዶ ዘመን ንድፍ ወደ 5,000 ዓመታት ጀምሮ የጀመረ ሲሆን ከዚያም በፕሌይስቶሴን ጊዜ በ 3 M አካባቢ ተጠናክሯል. ከፍተኛ እና መካከለኛ ኬክሮስ ክልሎች ከ 5,000 ዓመታት በፊት ባበቃው የምድር ሕይወት ውስጥ አንድ ጊዜ ያህል ደጋግመው የበረዶ ግግር እና የሟሟ ዑደቶች አልፈዋል። የመጨረሻው የበረዶ ግግር ጊዜ፣ በቋንቋው “የመጨረሻው የበረዶ ዘመን” ተብሎ የሚጠራው፣ ትላልቅ የአህጉራትን ክፍሎች፣ እስከ መካከለኛው ኬክሮስ፣ በበረዶ ውስጥ የሸፈነ እና ከ 5,000 ዓመታት በፊት ያበቃል። የሳይንስ ሊቃውንት የኖህ የጥፋት ውሃ ከታላቁ ጎርፍ እንዲወጣ የሚያደርጉ መሳሪያዎችን እንደሚፈጥር የበረዶ ሙቀትን እንደሚፈጥር ተናግረዋል ። እና የበረዶው ዘመን ታላቁ የጎርፍ ዘመን ይሆናል። == የመሬት ውስጣዊ ክፍል == [[ስዕል:ann.png|የመሬት ውስጣዊ ክፍል|thumbnail|400px|left]] መሬት በመዋቅሯ ከ[[እንቁላል]] ጋር ተመሳሳይ መዋቅር አላት። ውስጣዊ እና ውጫዊ ይዘቷ ባጠቃላይ በሶስት ይከፈላል። ይህም በእንቁላል አካል የውጨኛው [[ቅርፊት]]፣ የመካከለኛው ፈሳሽ እና የውስጠኛው [[አስኳል]] ብለን እንደምንከፍለው በመሬትም ተመሳሳይ አቀማመጥ ያላቸው ክፍሎች አሉ። == ውጫዊ የመሬት ክፍል == የመጀመሪያው ውጫዊው የመሬት ክፍል ወይም በእንግሊዝኛው ''ክረስት'' የሚባለው ሲሆን የመሬት [[ቅርፊት]] ልንለው እንችላለን። በአብዛኛው ከተለያዩ የቋጥኝ አይነቶች የተገነባ ሲሆን ህይወት ያላቸው ነገሮች በሙሉ የሚኖሩት በዚህኛው የመሬት ክፍል ላይ ነው። ይህ ክፍል ውፍረቱን በሁለት ከፍሎ ማየት ይቻላል። ምክንያቱ ደግሞ በ[[ውቅያኖስ|ውቅያኖሶች]] ስር ያለው የውፍረቱ መጠን እና በአህጉራት ላይ ያለው መጠን ስለሚለያይ ነው። የመሬት ቅርፊት በውቅያኖሶች ስር ያለው ውፍረት ከአምስት ሺህ [[ሜትር]] ( 3 ማይል) እስከ አስር ሺህ ሜትር ( 6 [[ማይል]]) ነው። ይህ ውፍረት በአህጉሮች ላይ ከሰላሳ ኪ.ሜ. (20 ማይል) እስከ ሃምሳ ኪ.ሜ. (30 ማይል) ነው። === መካከለኛው የመሬት ክፍል === ሁለተኛው የመሬት ክፍል መካከለኛው የመሬት ክፍል ወይም በእንግሊዝኛው ''ማንትል'' በመባል ይጠራል። ይህ የመሬት ክፍል ፈሳሻማ ይዘት አለው። ውፍረቱ እስከ 2890 ኪ.ሜ. (1800 ማይል) ይደርሳል። የመሬትን 84 በመቶ (84%) መጠን ይሆናል። በአብዛኛው በ[[ቅልጥ አለት]] ወይም ''ማግማ'' የተሞላ ነው። ይህም በእንቁላል የመካከለኛው ነጭ ፈሳሽ ይወከላል። === ውስጠኛው የመሬት ክፍል === የመጨረሻው እና ሶስተኛው ደግሞ '''ውስጠኛው''' የመሬት ክፍል ወይም በእንግሊዝኛው ''ኮር'' የሚባለው ነው። በእንቁላል የውስጠኛው [[አስኳል]] መወከል ይቻላል። እጅግ በጣም ሞቃት ሲሆን የፀሐይን የውጨኛ ክፍል መጠነ ሙቀት ይኖርዋል። ይህ ክፍል መጠኑ አነስተኛ ሲሆን በራዲየስ እስከ 1220 ኪ. ሜ. ብቻ ነው። በዚህም የ[[ጨረቃ]]ን መጠን 70 በመቶ (70%) ጋር ይነጻጸራል። == የመሬት ታሪክ == የመሬትን ታሪክ ለማወቅ [[የተፈጥሮ ሳይንስ]] የበኩሉን ጥረት ሲያደርግ ቆይቷል። በዚህም የመሬት እድሜ ከ4.67 ቢሊዮን አመት ወዲህ ያሉትን አመታት በሙሉ የሚያጠቃልል ይሆናል። ይህም የጠቅላላ [[ሰማያዊ አካላት]] ወይም ''ዩኒቨርስ''ን ሲሶ (አንድ ሶስተኛ) እድሜ ይሸፍናል። በዚህ ዘመን ነው እንግዲህ መልከዓ-ምድራዊም ሆነ ፍጥረታዊ ለውጦች የተከናወኑት። በአጠቃላይ የመሬትን ታሪክ ሳይንሳዊ በሆነ ወይም ሃይማኖታዊ በሆነ መልኩ ማየት ይቻላል። ሁለቱም በአሁኑ ጊዜ ተቀባይነት ያላቸው መላምቶች ናቸው። (ደግሞ «[[ባለሙያ ንድፍ]]»ን ይዩ።) === ሃይማኖታዊ === የመጀመሪያው እና ከተመሰረተ ከሁለት ሺህ አመታት በላይ ያስቆጠሩት ሃይማኖታዊ እምነቶች አሉ። በነዚህ መሰረት መሬት የተፈጠረችው የአለም ፈጣሪና ጌታ በሆነው በ[[እግዚአብሔር]] ወይም በ[[አላህ]] ለሰው ልጆች መኖሪያ ተብሎ ነው የሚል እምነት አለው። ይህ እምነት በአብዛሃኛው የአለም ሃይማኖታዊ ህዝቦች ተቀባይነት ያለው ነው። ይዘቱም በተለያዩ የእምነት አይነቶች የተለያየ ፈጣሪ እንደመኖሩ የሚለያይ ነው። ለዚህ አስተሳሰብ ከሚወክሉት መሃል አንዱ የ[[ቅብጥ ተዋሕዶ]] ቄስ [[አባ ታድሮስ ማላቲ]] እንደሚሉት፣ በትምህርተ ሂሳብ ረገድ የመሬቲቱ ስፋት ለአንድ ሚልዮን አመታት የሰው ልጅ ትውልድ መበዛት በቂ ሊሆን ከቶ አይችልም። እያንዳንዱ ቤተሠብ በአማካኝ 3 ልጆች ብቻ ቢወልዱ በሚልዮን አመታት የመሬት ስፋት አንድ ሺህ እጥፍ ቢሆንም እንኳ አይበቃም ይላሉ። ስለዚህ የምድር እድሜ ስፍር ቁጥር የሌለው ረጅም ጊዜ ቢሆንም፣ የስው ልጅ ትውልድ ግን ከ6000 ሺህ አመታት በላይ ብዙ ሊሆን አይችልም ይላሉ።<ref>{{Cite web |title=''Commentary on Genesis'' |url=http://www.coepa.org/downDetails.php?nav=downloads&cat_id=1&subcat_id=23&thrdcat_id=47 |accessdate=2010-05-30 |archivedate=2007-05-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070524180412/http://www.coepa.org/downDetails.php?nav=downloads&PHPSESSID=e7efc4945a5d79adce59b50b2c190c8f&cat_id=1&subcat_id=23&thrdcat_id=47 }}</ref> === ሳይንሳዊ === ይህ ቲዎሪ የተመሰረተው ሳይንስ ካገኛቸው የመሬት ላይ መረጃዎች ጥናት ላይ ነው። በአለማችን ረጅም እድሜ ያስቆጠረው አለት 4.0 ቢሊዮን አመት ነው። == ዘመናት == === እነዚህ የሳይንስ ሊቃውንት የይገባኛል ጥያቄዎች ትክክል ላይሆኑ ይችላሉ እና እንደ ንድፈ ሃሳብ የተከፋፈሉ እና በሁሉም ምሁራን የተስማሙበት እውነታ ወይም የአጽናፈ ሰማይ ህግ ላይሆኑ ይችላሉ። === የመሬትን ታሪክ በመሬት ጥናት ወይም ጂኦሎጂ በተለያዩ ዘመናት ወይም በእንግሊዝኛው ''ኢራ'' ከፋፍሎ ማየት ይቻላል። ይህም ሁሉ የሚታሰበው ከሳይንሳዊ ሊቃውንት ሃልዮ ምርመራ ዘንድ ነው። እነዚህ ዘመናት በቢሊዮን እና ሚሊዮኖች የሚቆጠሩ አመታት እድሜ ያላቸው ሲሆኑ በተለያዩ አነስተኛ ዘመናት ወይም ''ፔሬድስ'' ይከፋፈላሉ። ጂኦሎጂ የመሬትን ታሪክ በአራት ዋና ዘመናት ወይም ''ኢራስ'' ከፍሎ ያያል። እነዚህም፦ * የመጀመሪያው ዘመን ወይም በእንግሊዝኛው ''Precambrian Era'' * ቅድመ ዘመን ወይም በእንግሊዝኛው ''Paleozoic Era'' * መካከለኛው ዘመን ወይም በእንግሊዝኛው ''Mesozoic Era'' እና * አሁን ያለንበት ዘመን ወይም በእንግሊዝኛው ''Cenozoic Era'' ናቸው። === የመጀመሪያው ዘመን ወይም በእንግሊዝኛው ''Precambrian Era'' === አንዳንድ ሳይንቲስቶች እንደሚሉት የምድርን ዕድሜ እና የጊዜ ወቅቶች በንድፈ ሃሳብ ያቀረቡት: ይህ ዘመን ከ4500 ሚሊዮን አመታት በፊት ያለው የመሬት እድሜ ነው። የመሬትን ሰባት ስምንተኛ እድሜ የሚያጠቃልል ነው። ነገር ግን ስለዚህ ዘመን ዘመናዊው ሳይንስ ማወቅ የቻለው ጥቂት ነገር ብቻ ነው። በዚህ ዘመን ህይወት ያለው ነገር ለመፈጠሩ የተገኙ መረጃዎች አነስተኛ ቢሆኑም በምዕራብ [[አውስትራሊያ]] 3.46 ቢሊዮን አመታት ያስቆጠረ ህዋስ ወይም [[ባክቴሪያ]] ተገኝቷል። === ቅድመ ዘመን ወይም በእንግሊዝኛው ''Paleozoic Era'' === ይህ ዘመን የሚሸፍነው ከ 542 ሚሊዮን እስከ 251 ሚሊዮን አመታት በፊት ያለውን የመሬት እድሜ ነው። የተለያዩ የ[[ዓሳ]] ዝርያዎችን ጨምሮ [[ኃያል እንሽላሊት|ትላልቅ የእንሽላሊት ዘሮች]] ወይም ዳይኖሰሮች በዘመኑ መገባደጃ አካባቢ ተከስተዋል። [[ስዕል:din.png|ትላልቅ የእንሽላሊት ዘሮች ወይም ዳይኖሰሮች|thumbnail|350px|right]] === መካከለኛው ዘመን ወይም በእንግሊዝኛው ''Mesozoic Era'' === ከ251 ሚሊዮን አመት እስከ 65.5 ሚሊዮን አመት በፊት ያለው ጊዜ በዚህ ዘመን የሚጠቃለል ነው። === አሁን ያለንበት ዘመን ወይም በእንግሊዝኛው ''Cenozoic Era'' === ከ65.5 ሚሊዮን አመታት በፊት ጀምሮ አሁን እስካለንበት ያለውን ጊዜ የሚሸፍነው ይህ ዘመን አብዛሃኛው የመሬት ለውጦች ተከናውነውበታል። == የመሬት ከባቢ አየር == የመሬት የ[[ከባቢ አየር]] በተለያዩ ጊዜያት የተለያዩ ይዘቶች ነበሩት። በውስጡ የሚገኙት ህይወት ላላችው ነገሮች አስፈላጊ የሆኑ ነገርችም ( [[የኦዞን ንጣፍ]]ን ጨምሮ) በየጊዜው ተለዋውዋል።ከባቢ አየራችን በውስጡ 78 በመቶ [[ናይትሮጅን]]፣ 21 በመቶ [[ኦክስጅን]]፣ 0.93 በመቶ [[አርገን]]፣ 0.038 በመቶ [[ካርቦን ክልቶኦክሳይድ]] የተባሉ ንጥረ ነገሮችን (ጋዞችን) በውስጡ ይዟል። አሁን ያለው ሁኔታ መሬት ለተጨማሪ 1.5 ቢሊዮን አመታት ህይወት ያላቸው ነገሮች እንዲኖሩባት ያስችላል ተብሎ ይታመናል። == ይዩ == * [[ፕላኔቶች]] * [[ጨረቃ]] * [[ቋጥኛዊ ይዘት ያላቸው ፕላኔቶች]] == የውጭ ማያያዣዎች == * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program|ዩ ኤስ ጂ ኤስ የጂኦማግኔቲዝም ፕሮግራም] * [http://earthobservatory.nasa.gov NASA Earth Observatory|በናሳ የመሬት ቅኝት] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] በ [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes cause Earth's shape to change – NASA|የአየር ንብረት ለውጥ የመሬትን ቅርፅ ለውጦታል - ናሳ] {{Wayback|url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html |date=20090122063915 }} * [http://eol.jsc.nasa.gov/Coll/weekly.htm The Gateway to Astronaut Photography of Earth|የመሬት ልዩ ልዩ ጠፈራዊ ምሥሎች] {{Wayback|url=http://eol.jsc.nasa.gov/Coll/weekly.htm |date=20090430041323 }} <references/> [[መደብ:መልክዐ ምድር]] [[መደብ:ሥነ ፈለክ]] [[መደብ:የመሬት ጥናት]] quz10wjtq4i8qv1jdcrwbvnci5elzzt 391340 391339 2026-04-05T09:51:52Z Kwamikagami 1472 /* የመሬት ውስጣዊ ክፍል */ 391340 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:The Blue Marble (remastered).jpg|የመሬት ታዋቂ ፎቶ ከ[[አፖሎ 17]] የተነሳ|thumbnail|right]] '''መሬት''' (ምልክት፦[[file:Earth symbol (fixed width).svg|16px|🜨]]) ከፀሀይ ሶስተኛዋ ፕላኔት ናት እና ህይወትን በመያዝ የሚታወቀው ብቸኛው የስነ ፈለክ ነገር ነው። በፀሃይ ስርአት ውስጥ ከፍተኛ መጠን ያለው ውሃ ሊገኝ ቢችልም, ምድር ብቻ ፈሳሽ ውሃን ታስተናግዳለች. 71% የሚሆነው የምድር ገጽ ከውቅያኖስ ነው የተሰራው፣ የምድር ዋልታ በረዶ፣ ሀይቆች እና ወንዞች። ቀሪው 29% የምድር ገጽ መሬት ነው ፣ አህጉራትን እና ደሴቶችን ያቀፈ። የምድር የላይኛው ክፍል የተራራ ሰንሰለቶችን፣ እሳተ ገሞራዎችን እና የመሬት መንቀጥቀጦችን ለማምረት መስተጋብር ከበርካታ ቀስ ብለው በሚንቀሳቀሱ ቴክቶኒክ ፕላቶች የተሰራ ነው። የምድር ፈሳሽ ውጫዊ ኮር የምድርን ማግኔቶስፌር የሚቀርጸውን መግነጢሳዊ መስክ ያመነጫል፣ አጥፊ የፀሐይ ንፋስን ያስወግዳል። የምድር ከባቢ አየር በአብዛኛው ናይትሮጅን እና ኦክስጅንን ያካትታል. ከዋልታ ክልሎች የበለጠ የፀሐይ ኃይል በሞቃታማ ክልሎች ይቀበላል እና በከባቢ አየር እና በውቅያኖስ ዝውውር እንደገና ይሰራጫል። የውሃ ትነት በከባቢ አየር ውስጥ በሰፊው የሚገኝ ሲሆን አብዛኛውን ፕላኔቷን የሚሸፍኑ ደመናዎችን ይፈጥራል። እንደ ካርቦን ዳይኦክሳይድ (CO2) ያሉ በከባቢ አየር ውስጥ ያሉ የግሪን ሃውስ ጋዞች ከፀሃይ ወደ ላይ ከሚገኘው የኃይል ክፍል ይጠመዳሉ። የአንድ ክልል የአየር ንብረት የሚተዳደረው በኬክሮስ ነው፣ ነገር ግን ከፍታ እና ወደ መካከለኛ ውቅያኖሶች ቅርበት ነው። እንደ ሞቃታማ አውሎ ነፋሶች፣ ነጎድጓዶች እና የሙቀት ሞገዶች ያሉ ከባድ የአየር ሁኔታ በአብዛኛዎቹ አካባቢዎች ይከሰታሉ እና ህይወትን በእጅጉ ይጎዳሉ። ምድር ወደ 40,000 ኪ.ሜ አካባቢ የሆነ ዔሊፕሶይድ ነች። በሶላር ሲስተም ውስጥ በጣም ጥቅጥቅ ያለ ፕላኔት ነው። ከአራቱ ዓለታማ ፕላኔቶች ትልቁ እና ግዙፍ ነው። ምድር ከፀሀይ ስምንት የብርሀን ደቂቃዎች ርቃ ትዞራለች፣ አንድ አመት ወስዳለች (365.25 ቀናት አካባቢ) አንድ አብዮት ለመጨረስ። ምድር በቀን ውስጥ በራሷ ዘንግ ዙሪያ ትዞራለች። የምድር የመዞሪያ ዘንግ ከፀሐይ ጋር ካለው የምሕዋር አውሮፕላኑ አንፃር ዘንበል ይላል፣ ወቅቶችን ይፈጥራል። ምድር በ 380,000 ኪሜ (1.3 ቀላል ሰከንድ) የምትዞረው በአንድ ቋሚ የተፈጥሮ ሳተላይት ጨረቃ ትዞራለች እና እንደ ምድር ሩብ ያህል ስፋት አለው። ጨረቃ ሁል ጊዜ ወደ ምድር በአንድ ጎን ትይዛለች ማዕበል በመቆለፍ እና ማዕበልን ያስከትላል ፣ የምድርን ዘንግ ያረጋጋል እና ቀስ በቀስ ሽክርክሯን ይቀንሳል። «አብርሃማዊ» በተባሉት [[ሃይማኖት|ሃይማኖቶች]] (በተለይ [[ክርስትና]]፣ [[እስልምና]]ና [[አይሁድና]]) ቅዱሳን መጻሕፍት እንደሚሉ፣ መጀመርያ ፪ ሰዎች [[አዳም]]ና [[ሕይዋን]] ከ[[ኤደን ገነት]] ወጥተው የሰው ልጅ ታሪክ ከ6 ሺህ አመታት በላይ ብዙ አይሆንም። ከዚያ አስቀድሞ በገነት ያለፈው ዘመን ልክ ባይቆጠረም፣ ፍጥረቱ ከነምድርና ፀሐይ በ፯ «ጧቶች»ና «ምሽቶች» እንደ ተፈጸመ ስለሚባል፣ ባንድ ሳምንት ውስጥ እንደ ሆነ የሚያምኑ አሉ።ይሁን እንጂ ሳይንቲስቶች ምድር ከ4.6 ቢሊዮን ዓመታት በፊት እንደተፈጠረች ይናገራሉ፣ነገር ግን ይህ በኬንት ሆቪንድ ሳይንቲስቶች አጥብቆ ውድቅ የተደረገበት የይገባኛል ጥያቄ ነው።<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=shyI-aQaXD https://www.youtube.com/watch?v=shyI-aQaXD0]</ref> == ሥርወ ቃል == ምድር የሚለው ዘመናዊ የእንግሊዝኛ ቃል በመካከለኛው እንግሊዘኛ በኩል አዳበረ፣ ከአሮጌው የእንግሊዝኛ ስም ብዙ ጊዜ eorðe ተብሎ ይፃፋል። በሁሉም የጀርመንኛ ቋንቋዎች ውስጥ መግባቢያዎች አሉት፣ እና የአያት ሥሮቻቸው እንደ * erþō እንደገና ተሠርተዋል። በመጀመሪያ ምስክርነቱ፣ eorðe የሚለው ቃል የላቲን ቴራ እና የግሪክ γῆ gē በርካታ ስሜቶችን ለመተርጎም ቀደም ሲል ጥቅም ላይ ውሏል፡ መሬቱ፣ አፈሩ፣ ደረቁ መሬት፣ የሰው አለም፣ የአለም ገጽ (ባህርን ጨምሮ) እና ሉል ራሱ ። ልክ እንደ ሮማን ቴራ/ቴሉስ እና ግሪክ ጋያ፣ ምድር በጀርመን ጣዖት አምላኪነት የተመሰለች አምላክ ሊሆን ይችላል፡ የኋለኛው የኖርስ አፈ ታሪክ ጆርዱ ('ምድር')ን ጨምሮ፣ ብዙ ጊዜ የቶር እናት ሆና የምትሰጥ ግዙፍ ሴት ናት። በታሪክ፣ ምድር በትንንሽ ሆሄ ተጽፋለች። ከመጀመሪያው መካከለኛው እንግሊዘኛ፣ “ግሎብ” የሚለው ትክክለኛ ትርጉሙ እንደ ምድር ይገለጻል። በቀድሞው ዘመናዊ እንግሊዝኛ፣ ብዙ ስሞች በካፒታል ተጽፈው ነበር፣ እና ምድርም እንዲሁ በምድር ላይ ተጽፏል፣ በተለይም ከሌሎች የሰማይ አካላት ጋር ሲጣቀስ። ከቅርብ ጊዜ ወዲህ፣ ስሙ አንዳንድ ጊዜ በቀላሉ ምድር ተብሎ ይሰጠዋል፣ ከሌሎቹ ፕላኔቶች ስሞች ጋር በማመሳሰል፣ ምድር እና ቅርጾች ግን የተለመዱ ናቸው። የቤት ስልቶች አሁን ይለያያሉ፡ የኦክስፎርድ አጻጻፍ ትንሽ ሆሄ በጣም የተለመደ እንደሆነ ይገነዘባል፣ በአቢይ ሆሄያት ደግሞ ተቀባይነት ያለው ልዩነት ነው። ሌላው ኮንቬንሽን እንደ ስም በሚገለጥበት ጊዜ “ምድርን” አቢይ ያደርገዋል (ለምሳሌ “የምድር ከባቢ አየር”) ነገር ግን ከ (ለምሳሌ “የምድር ከባቢ አየር”) ሲቀድም በትንሽ ፊደላት ይጽፋል። ሁልጊዜ ማለት ይቻላል በትናንሽ ሆሄያት ይታያል እንደ "በምድር ላይ ምን እያደረክ ነው?" አልፎ አልፎ፣ ቴራ / ˈtɛrə/ የሚለው ስም በሳይንሳዊ ፅሁፎች እና በተለይም በሳይንስ ልቦለድ ውስጥ የሰው ልጅ የሚኖርበትን ፕላኔት ከሌሎች ለመለየት ጥቅም ላይ ይውላል ፣ በግጥም ውስጥ ቴሉስ / ˈtɛləs / የምድርን አካል ለማመልከት አገልግሏል። ቴራ በአንዳንድ የፍቅር ቋንቋዎች (ከላቲን የተሻሻሉ ቋንቋዎች) እንደ ጣሊያንኛ እና ፖርቱጋልኛ የፕላኔቷ ስም ሲሆን በሌሎች የሮማንቲክ ቋንቋዎች ቃሉ በትንሹ የተቀየረ ሆሄያት (እንደ እስፓኒሽ ቲዬራ እና ፈረንሳዊው ቴሬ) ስሞች እንዲፈጠሩ አድርጓል። የላቲን መልክ Gæa ወይም Gaea (እንግሊዝኛ: / ˈdʒiːə/) የግሪክ የግጥም ስም Gaia (Γαῖα; ጥንታዊ ግሪክ: [ɡâi̯.a] ወይም [ɡâj.ja]) ምንም እንኳን አማራጭ አጻጻፍ Gaia የተለመደ ሆኗል ምክንያቱም የጋይያ መላምት፣ በዚህ ሁኔታ አጠራሩ /ˈɡaɪə/ ከጥንታዊው እንግሊዝኛ /ˈɡeɪə/ ይልቅ ነው። ለፕላኔቷ ምድር በርካታ ቅጽል ስሞች አሉ። ከምድር እራሱ ምድራዊ ነው። ከላቲን ቴራ ተርራን /ˈtɛrən/፣ ምድራዊ /təˈrɛstriəl/፣ እና (በፈረንሳይኛ በኩል) ተርሬን /təˈriːn/፣ ከላቲን ቴሉስ ደግሞ ቴልዩሪያን /tɛˈlʊəriən/ እና ቴልዩሪክ ይመጣሉ። == የዘመን አቆጣጠር == [[ስዕል:Augsburger Wunderzeichenbuch, Folio 1.jpg|thumb|ታላቁ ጎርፍ]] የምድር ከባቢ አየር እና ውቅያኖሶች የተገነቡት በእሳተ ገሞራ እንቅስቃሴ እና በጋዝ መውጣት ነው። ከእነዚህ ምንጮች የሚወጣው የውሃ ትነት ወደ ውቅያኖሶች ተጨምቆ፣ ከውሃ እና ከአስትሮይድ፣ ከፕሮቶፕላኔቶች እና ከኮሜትዎች የተነሳ በረዶ ተጨምሮበታል። ውቅያኖሶችን ለመሙላት በቂ ውሃ ከተፈጠረ ጀምሮ በምድር ላይ ሊሆን ይችላል. በዚህ ሞዴል በከባቢ አየር ውስጥ ያሉ የግሪንሀውስ ጋዞች አዲስ የተቋቋመው ፀሐይ አሁን ካላት ብርሃን 70% ብቻ በነበራት ጊዜ ውቅያኖሶች እንዳይቀዘቅዝ አድርገዋል። በ 3.5 ጋ ፣ የምድር መግነጢሳዊ መስክ ተመስርቷል ፣ ይህም ከባቢ አየር በፀሐይ ንፋስ እንዳይወሰድ ረድቷል ። የቀለጠው የምድር ሽፋን ሲቀዘቅዝ የመጀመሪያውን ጠንካራ ቅርፊት ፈጠረ፣ እሱም በአቀነባበሩ ውስጥ በጣም ጥሩ ነው ተብሎ ይታሰባል። በዚህ የማፊያ ቅርፊት ከፊል መቅለጥ የተፈጠረው የመጀመሪያው አህጉራዊ ቅርፊት ፣ በአፃፃፍ ውስጥ የበለጠ ፈልሳፊ ነበር። በ Eoarchean sedimentary ዓለቶች ውስጥ የሃዲያን ዘመን የማዕድን ዚርኮን እህሎች መኖራቸው ቢያንስ አንዳንድ ፍልሰት ቅርፊት እንደ 4.4 ጋ ፣ ምድር ከተፈጠረች በኋላ 140 MA ብቻ እንደነበረ ይጠቁማል። ይህ የመጀመሪያ አነስተኛ መጠን ያለው አህጉራዊ ቅርፊት አሁን ያለበትን ብዛት ለመድረስ እንዴት እንደ ተለወጠ የሚያሳዩ ሁለት ዋና ሞዴሎች አሉ፡ (1) እስከ ዛሬ ድረስ በአንጻራዊነት የተረጋጋ እድገት፣ ይህም በአለም አቀፍ ደረጃ በአህጉራዊ ቅርፊት ባለው ራዲዮሜትሪክ እና (2) የመጀመርያ ፈጣን እድገት በአርኪያን ጊዜ በአህጉራዊ ቅርፊት መጠን ውስጥ ፣ አሁን ያለውን የአህጉራዊ ቅርፊት ጅምላውን ይፈጥራል ፣ ይህም በዚርኮን እና ኒዮዲሚየም በዚርኮን ውስጥ ባለው isotopic ማስረጃ የተደገፈ ነው። ሁለቱ ሞዴሎች እና እነርሱን የሚደግፉ መረጃዎች በተለይም የምድር ታሪክ የመጀመሪያ ደረጃዎች ላይ በትልቅ አህጉራዊ ቅርፊት እንደገና ጥቅም ላይ በማዋል ሊታረቁ ይችላሉ. አዲስ አህጉራዊ ቅርፊት በፕላስቲን ቴክቶኒክስ ምክንያት ይፈጠራል፣ ይህ ሂደት በመጨረሻ ከምድር ውስጠኛው ክፍል በሚመጣው የማያቋርጥ ሙቀት ማጣት የተነሳ ነው። በመቶ ሚሊዮኖች በሚቆጠሩ አመታት ውስጥ የቴክቶኒክ ሃይሎች የአህጉራዊ ቅርፊቶችን አንድ ላይ በመቧደን በኋላ የተበታተኑ ሱፐር አህጉራትን እንዲፈጥሩ አድርገዋል። በ 750 ማ አካባቢ ከመጀመሪያዎቹ ከሚታወቁት ሱፐር አህጉራት አንዱ የሆነው ሮዲኒያ መለያየት ጀመረ። አህጉራቱ እንደገና ተዋህደው ፓኖቲያ በ600–540 Ma፣ በመጨረሻም ፓንጋያ፣ እሱም በ180 Ma መለያየት ጀመረ። በጣም የቅርብ ጊዜው የበረዶ ዘመን ንድፍ ወደ 5,000 ዓመታት ጀምሮ የጀመረ ሲሆን ከዚያም በፕሌይስቶሴን ጊዜ በ 3 M አካባቢ ተጠናክሯል. ከፍተኛ እና መካከለኛ ኬክሮስ ክልሎች ከ 5,000 ዓመታት በፊት ባበቃው የምድር ሕይወት ውስጥ አንድ ጊዜ ያህል ደጋግመው የበረዶ ግግር እና የሟሟ ዑደቶች አልፈዋል። የመጨረሻው የበረዶ ግግር ጊዜ፣ በቋንቋው “የመጨረሻው የበረዶ ዘመን” ተብሎ የሚጠራው፣ ትላልቅ የአህጉራትን ክፍሎች፣ እስከ መካከለኛው ኬክሮስ፣ በበረዶ ውስጥ የሸፈነ እና ከ 5,000 ዓመታት በፊት ያበቃል። የሳይንስ ሊቃውንት የኖህ የጥፋት ውሃ ከታላቁ ጎርፍ እንዲወጣ የሚያደርጉ መሳሪያዎችን እንደሚፈጥር የበረዶ ሙቀትን እንደሚፈጥር ተናግረዋል ። እና የበረዶው ዘመን ታላቁ የጎርፍ ዘመን ይሆናል። == የመሬት ውስጣዊ ክፍል == [[ስዕል:ann.png|የመሬት ውስጣዊ ክፍል|thumbnail|left]] መሬት በመዋቅሯ ከ[[እንቁላል]] ጋር ተመሳሳይ መዋቅር አላት። ውስጣዊ እና ውጫዊ ይዘቷ ባጠቃላይ በሶስት ይከፈላል። ይህም በእንቁላል አካል የውጨኛው [[ቅርፊት]]፣ የመካከለኛው ፈሳሽ እና የውስጠኛው [[አስኳል]] ብለን እንደምንከፍለው በመሬትም ተመሳሳይ አቀማመጥ ያላቸው ክፍሎች አሉ። == ውጫዊ የመሬት ክፍል == የመጀመሪያው ውጫዊው የመሬት ክፍል ወይም በእንግሊዝኛው ''ክረስት'' የሚባለው ሲሆን የመሬት [[ቅርፊት]] ልንለው እንችላለን። በአብዛኛው ከተለያዩ የቋጥኝ አይነቶች የተገነባ ሲሆን ህይወት ያላቸው ነገሮች በሙሉ የሚኖሩት በዚህኛው የመሬት ክፍል ላይ ነው። ይህ ክፍል ውፍረቱን በሁለት ከፍሎ ማየት ይቻላል። ምክንያቱ ደግሞ በ[[ውቅያኖስ|ውቅያኖሶች]] ስር ያለው የውፍረቱ መጠን እና በአህጉራት ላይ ያለው መጠን ስለሚለያይ ነው። የመሬት ቅርፊት በውቅያኖሶች ስር ያለው ውፍረት ከአምስት ሺህ [[ሜትር]] ( 3 ማይል) እስከ አስር ሺህ ሜትር ( 6 [[ማይል]]) ነው። ይህ ውፍረት በአህጉሮች ላይ ከሰላሳ ኪ.ሜ. (20 ማይል) እስከ ሃምሳ ኪ.ሜ. (30 ማይል) ነው። === መካከለኛው የመሬት ክፍል === ሁለተኛው የመሬት ክፍል መካከለኛው የመሬት ክፍል ወይም በእንግሊዝኛው ''ማንትል'' በመባል ይጠራል። ይህ የመሬት ክፍል ፈሳሻማ ይዘት አለው። ውፍረቱ እስከ 2890 ኪ.ሜ. (1800 ማይል) ይደርሳል። የመሬትን 84 በመቶ (84%) መጠን ይሆናል። በአብዛኛው በ[[ቅልጥ አለት]] ወይም ''ማግማ'' የተሞላ ነው። ይህም በእንቁላል የመካከለኛው ነጭ ፈሳሽ ይወከላል። === ውስጠኛው የመሬት ክፍል === የመጨረሻው እና ሶስተኛው ደግሞ '''ውስጠኛው''' የመሬት ክፍል ወይም በእንግሊዝኛው ''ኮር'' የሚባለው ነው። በእንቁላል የውስጠኛው [[አስኳል]] መወከል ይቻላል። እጅግ በጣም ሞቃት ሲሆን የፀሐይን የውጨኛ ክፍል መጠነ ሙቀት ይኖርዋል። ይህ ክፍል መጠኑ አነስተኛ ሲሆን በራዲየስ እስከ 1220 ኪ. ሜ. ብቻ ነው። በዚህም የ[[ጨረቃ]]ን መጠን 70 በመቶ (70%) ጋር ይነጻጸራል። == የመሬት ታሪክ == የመሬትን ታሪክ ለማወቅ [[የተፈጥሮ ሳይንስ]] የበኩሉን ጥረት ሲያደርግ ቆይቷል። በዚህም የመሬት እድሜ ከ4.67 ቢሊዮን አመት ወዲህ ያሉትን አመታት በሙሉ የሚያጠቃልል ይሆናል። ይህም የጠቅላላ [[ሰማያዊ አካላት]] ወይም ''ዩኒቨርስ''ን ሲሶ (አንድ ሶስተኛ) እድሜ ይሸፍናል። በዚህ ዘመን ነው እንግዲህ መልከዓ-ምድራዊም ሆነ ፍጥረታዊ ለውጦች የተከናወኑት። በአጠቃላይ የመሬትን ታሪክ ሳይንሳዊ በሆነ ወይም ሃይማኖታዊ በሆነ መልኩ ማየት ይቻላል። ሁለቱም በአሁኑ ጊዜ ተቀባይነት ያላቸው መላምቶች ናቸው። (ደግሞ «[[ባለሙያ ንድፍ]]»ን ይዩ።) === ሃይማኖታዊ === የመጀመሪያው እና ከተመሰረተ ከሁለት ሺህ አመታት በላይ ያስቆጠሩት ሃይማኖታዊ እምነቶች አሉ። በነዚህ መሰረት መሬት የተፈጠረችው የአለም ፈጣሪና ጌታ በሆነው በ[[እግዚአብሔር]] ወይም በ[[አላህ]] ለሰው ልጆች መኖሪያ ተብሎ ነው የሚል እምነት አለው። ይህ እምነት በአብዛሃኛው የአለም ሃይማኖታዊ ህዝቦች ተቀባይነት ያለው ነው። ይዘቱም በተለያዩ የእምነት አይነቶች የተለያየ ፈጣሪ እንደመኖሩ የሚለያይ ነው። ለዚህ አስተሳሰብ ከሚወክሉት መሃል አንዱ የ[[ቅብጥ ተዋሕዶ]] ቄስ [[አባ ታድሮስ ማላቲ]] እንደሚሉት፣ በትምህርተ ሂሳብ ረገድ የመሬቲቱ ስፋት ለአንድ ሚልዮን አመታት የሰው ልጅ ትውልድ መበዛት በቂ ሊሆን ከቶ አይችልም። እያንዳንዱ ቤተሠብ በአማካኝ 3 ልጆች ብቻ ቢወልዱ በሚልዮን አመታት የመሬት ስፋት አንድ ሺህ እጥፍ ቢሆንም እንኳ አይበቃም ይላሉ። ስለዚህ የምድር እድሜ ስፍር ቁጥር የሌለው ረጅም ጊዜ ቢሆንም፣ የስው ልጅ ትውልድ ግን ከ6000 ሺህ አመታት በላይ ብዙ ሊሆን አይችልም ይላሉ።<ref>{{Cite web |title=''Commentary on Genesis'' |url=http://www.coepa.org/downDetails.php?nav=downloads&cat_id=1&subcat_id=23&thrdcat_id=47 |accessdate=2010-05-30 |archivedate=2007-05-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070524180412/http://www.coepa.org/downDetails.php?nav=downloads&PHPSESSID=e7efc4945a5d79adce59b50b2c190c8f&cat_id=1&subcat_id=23&thrdcat_id=47 }}</ref> === ሳይንሳዊ === ይህ ቲዎሪ የተመሰረተው ሳይንስ ካገኛቸው የመሬት ላይ መረጃዎች ጥናት ላይ ነው። በአለማችን ረጅም እድሜ ያስቆጠረው አለት 4.0 ቢሊዮን አመት ነው። == ዘመናት == === እነዚህ የሳይንስ ሊቃውንት የይገባኛል ጥያቄዎች ትክክል ላይሆኑ ይችላሉ እና እንደ ንድፈ ሃሳብ የተከፋፈሉ እና በሁሉም ምሁራን የተስማሙበት እውነታ ወይም የአጽናፈ ሰማይ ህግ ላይሆኑ ይችላሉ። === የመሬትን ታሪክ በመሬት ጥናት ወይም ጂኦሎጂ በተለያዩ ዘመናት ወይም በእንግሊዝኛው ''ኢራ'' ከፋፍሎ ማየት ይቻላል። ይህም ሁሉ የሚታሰበው ከሳይንሳዊ ሊቃውንት ሃልዮ ምርመራ ዘንድ ነው። እነዚህ ዘመናት በቢሊዮን እና ሚሊዮኖች የሚቆጠሩ አመታት እድሜ ያላቸው ሲሆኑ በተለያዩ አነስተኛ ዘመናት ወይም ''ፔሬድስ'' ይከፋፈላሉ። ጂኦሎጂ የመሬትን ታሪክ በአራት ዋና ዘመናት ወይም ''ኢራስ'' ከፍሎ ያያል። እነዚህም፦ * የመጀመሪያው ዘመን ወይም በእንግሊዝኛው ''Precambrian Era'' * ቅድመ ዘመን ወይም በእንግሊዝኛው ''Paleozoic Era'' * መካከለኛው ዘመን ወይም በእንግሊዝኛው ''Mesozoic Era'' እና * አሁን ያለንበት ዘመን ወይም በእንግሊዝኛው ''Cenozoic Era'' ናቸው። === የመጀመሪያው ዘመን ወይም በእንግሊዝኛው ''Precambrian Era'' === አንዳንድ ሳይንቲስቶች እንደሚሉት የምድርን ዕድሜ እና የጊዜ ወቅቶች በንድፈ ሃሳብ ያቀረቡት: ይህ ዘመን ከ4500 ሚሊዮን አመታት በፊት ያለው የመሬት እድሜ ነው። የመሬትን ሰባት ስምንተኛ እድሜ የሚያጠቃልል ነው። ነገር ግን ስለዚህ ዘመን ዘመናዊው ሳይንስ ማወቅ የቻለው ጥቂት ነገር ብቻ ነው። በዚህ ዘመን ህይወት ያለው ነገር ለመፈጠሩ የተገኙ መረጃዎች አነስተኛ ቢሆኑም በምዕራብ [[አውስትራሊያ]] 3.46 ቢሊዮን አመታት ያስቆጠረ ህዋስ ወይም [[ባክቴሪያ]] ተገኝቷል። === ቅድመ ዘመን ወይም በእንግሊዝኛው ''Paleozoic Era'' === ይህ ዘመን የሚሸፍነው ከ 542 ሚሊዮን እስከ 251 ሚሊዮን አመታት በፊት ያለውን የመሬት እድሜ ነው። የተለያዩ የ[[ዓሳ]] ዝርያዎችን ጨምሮ [[ኃያል እንሽላሊት|ትላልቅ የእንሽላሊት ዘሮች]] ወይም ዳይኖሰሮች በዘመኑ መገባደጃ አካባቢ ተከስተዋል። [[ስዕል:din.png|ትላልቅ የእንሽላሊት ዘሮች ወይም ዳይኖሰሮች|thumbnail|350px|right]] === መካከለኛው ዘመን ወይም በእንግሊዝኛው ''Mesozoic Era'' === ከ251 ሚሊዮን አመት እስከ 65.5 ሚሊዮን አመት በፊት ያለው ጊዜ በዚህ ዘመን የሚጠቃለል ነው። === አሁን ያለንበት ዘመን ወይም በእንግሊዝኛው ''Cenozoic Era'' === ከ65.5 ሚሊዮን አመታት በፊት ጀምሮ አሁን እስካለንበት ያለውን ጊዜ የሚሸፍነው ይህ ዘመን አብዛሃኛው የመሬት ለውጦች ተከናውነውበታል። == የመሬት ከባቢ አየር == የመሬት የ[[ከባቢ አየር]] በተለያዩ ጊዜያት የተለያዩ ይዘቶች ነበሩት። በውስጡ የሚገኙት ህይወት ላላችው ነገሮች አስፈላጊ የሆኑ ነገርችም ( [[የኦዞን ንጣፍ]]ን ጨምሮ) በየጊዜው ተለዋውዋል።ከባቢ አየራችን በውስጡ 78 በመቶ [[ናይትሮጅን]]፣ 21 በመቶ [[ኦክስጅን]]፣ 0.93 በመቶ [[አርገን]]፣ 0.038 በመቶ [[ካርቦን ክልቶኦክሳይድ]] የተባሉ ንጥረ ነገሮችን (ጋዞችን) በውስጡ ይዟል። አሁን ያለው ሁኔታ መሬት ለተጨማሪ 1.5 ቢሊዮን አመታት ህይወት ያላቸው ነገሮች እንዲኖሩባት ያስችላል ተብሎ ይታመናል። == ይዩ == * [[ፕላኔቶች]] * [[ጨረቃ]] * [[ቋጥኛዊ ይዘት ያላቸው ፕላኔቶች]] == የውጭ ማያያዣዎች == * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program|ዩ ኤስ ጂ ኤስ የጂኦማግኔቲዝም ፕሮግራም] * [http://earthobservatory.nasa.gov NASA Earth Observatory|በናሳ የመሬት ቅኝት] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] በ [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes cause Earth's shape to change – NASA|የአየር ንብረት ለውጥ የመሬትን ቅርፅ ለውጦታል - ናሳ] {{Wayback|url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html |date=20090122063915 }} * [http://eol.jsc.nasa.gov/Coll/weekly.htm The Gateway to Astronaut Photography of Earth|የመሬት ልዩ ልዩ ጠፈራዊ ምሥሎች] {{Wayback|url=http://eol.jsc.nasa.gov/Coll/weekly.htm |date=20090430041323 }} <references/> [[መደብ:መልክዐ ምድር]] [[መደብ:ሥነ ፈለክ]] [[መደብ:የመሬት ጥናት]] 2dag6s61dw9zw8k43gngbd9kwah8jg5 391341 391340 2026-04-05T09:52:10Z Kwamikagami 1472 /* ቅድመ ዘመን ወይም በእንግሊዝኛው Paleozoic Era */ 391341 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:The Blue Marble (remastered).jpg|የመሬት ታዋቂ ፎቶ ከ[[አፖሎ 17]] የተነሳ|thumbnail|right]] '''መሬት''' (ምልክት፦[[file:Earth symbol (fixed width).svg|16px|🜨]]) ከፀሀይ ሶስተኛዋ ፕላኔት ናት እና ህይወትን በመያዝ የሚታወቀው ብቸኛው የስነ ፈለክ ነገር ነው። በፀሃይ ስርአት ውስጥ ከፍተኛ መጠን ያለው ውሃ ሊገኝ ቢችልም, ምድር ብቻ ፈሳሽ ውሃን ታስተናግዳለች. 71% የሚሆነው የምድር ገጽ ከውቅያኖስ ነው የተሰራው፣ የምድር ዋልታ በረዶ፣ ሀይቆች እና ወንዞች። ቀሪው 29% የምድር ገጽ መሬት ነው ፣ አህጉራትን እና ደሴቶችን ያቀፈ። የምድር የላይኛው ክፍል የተራራ ሰንሰለቶችን፣ እሳተ ገሞራዎችን እና የመሬት መንቀጥቀጦችን ለማምረት መስተጋብር ከበርካታ ቀስ ብለው በሚንቀሳቀሱ ቴክቶኒክ ፕላቶች የተሰራ ነው። የምድር ፈሳሽ ውጫዊ ኮር የምድርን ማግኔቶስፌር የሚቀርጸውን መግነጢሳዊ መስክ ያመነጫል፣ አጥፊ የፀሐይ ንፋስን ያስወግዳል። የምድር ከባቢ አየር በአብዛኛው ናይትሮጅን እና ኦክስጅንን ያካትታል. ከዋልታ ክልሎች የበለጠ የፀሐይ ኃይል በሞቃታማ ክልሎች ይቀበላል እና በከባቢ አየር እና በውቅያኖስ ዝውውር እንደገና ይሰራጫል። የውሃ ትነት በከባቢ አየር ውስጥ በሰፊው የሚገኝ ሲሆን አብዛኛውን ፕላኔቷን የሚሸፍኑ ደመናዎችን ይፈጥራል። እንደ ካርቦን ዳይኦክሳይድ (CO2) ያሉ በከባቢ አየር ውስጥ ያሉ የግሪን ሃውስ ጋዞች ከፀሃይ ወደ ላይ ከሚገኘው የኃይል ክፍል ይጠመዳሉ። የአንድ ክልል የአየር ንብረት የሚተዳደረው በኬክሮስ ነው፣ ነገር ግን ከፍታ እና ወደ መካከለኛ ውቅያኖሶች ቅርበት ነው። እንደ ሞቃታማ አውሎ ነፋሶች፣ ነጎድጓዶች እና የሙቀት ሞገዶች ያሉ ከባድ የአየር ሁኔታ በአብዛኛዎቹ አካባቢዎች ይከሰታሉ እና ህይወትን በእጅጉ ይጎዳሉ። ምድር ወደ 40,000 ኪ.ሜ አካባቢ የሆነ ዔሊፕሶይድ ነች። በሶላር ሲስተም ውስጥ በጣም ጥቅጥቅ ያለ ፕላኔት ነው። ከአራቱ ዓለታማ ፕላኔቶች ትልቁ እና ግዙፍ ነው። ምድር ከፀሀይ ስምንት የብርሀን ደቂቃዎች ርቃ ትዞራለች፣ አንድ አመት ወስዳለች (365.25 ቀናት አካባቢ) አንድ አብዮት ለመጨረስ። ምድር በቀን ውስጥ በራሷ ዘንግ ዙሪያ ትዞራለች። የምድር የመዞሪያ ዘንግ ከፀሐይ ጋር ካለው የምሕዋር አውሮፕላኑ አንፃር ዘንበል ይላል፣ ወቅቶችን ይፈጥራል። ምድር በ 380,000 ኪሜ (1.3 ቀላል ሰከንድ) የምትዞረው በአንድ ቋሚ የተፈጥሮ ሳተላይት ጨረቃ ትዞራለች እና እንደ ምድር ሩብ ያህል ስፋት አለው። ጨረቃ ሁል ጊዜ ወደ ምድር በአንድ ጎን ትይዛለች ማዕበል በመቆለፍ እና ማዕበልን ያስከትላል ፣ የምድርን ዘንግ ያረጋጋል እና ቀስ በቀስ ሽክርክሯን ይቀንሳል። «አብርሃማዊ» በተባሉት [[ሃይማኖት|ሃይማኖቶች]] (በተለይ [[ክርስትና]]፣ [[እስልምና]]ና [[አይሁድና]]) ቅዱሳን መጻሕፍት እንደሚሉ፣ መጀመርያ ፪ ሰዎች [[አዳም]]ና [[ሕይዋን]] ከ[[ኤደን ገነት]] ወጥተው የሰው ልጅ ታሪክ ከ6 ሺህ አመታት በላይ ብዙ አይሆንም። ከዚያ አስቀድሞ በገነት ያለፈው ዘመን ልክ ባይቆጠረም፣ ፍጥረቱ ከነምድርና ፀሐይ በ፯ «ጧቶች»ና «ምሽቶች» እንደ ተፈጸመ ስለሚባል፣ ባንድ ሳምንት ውስጥ እንደ ሆነ የሚያምኑ አሉ።ይሁን እንጂ ሳይንቲስቶች ምድር ከ4.6 ቢሊዮን ዓመታት በፊት እንደተፈጠረች ይናገራሉ፣ነገር ግን ይህ በኬንት ሆቪንድ ሳይንቲስቶች አጥብቆ ውድቅ የተደረገበት የይገባኛል ጥያቄ ነው።<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=shyI-aQaXD https://www.youtube.com/watch?v=shyI-aQaXD0]</ref> == ሥርወ ቃል == ምድር የሚለው ዘመናዊ የእንግሊዝኛ ቃል በመካከለኛው እንግሊዘኛ በኩል አዳበረ፣ ከአሮጌው የእንግሊዝኛ ስም ብዙ ጊዜ eorðe ተብሎ ይፃፋል። በሁሉም የጀርመንኛ ቋንቋዎች ውስጥ መግባቢያዎች አሉት፣ እና የአያት ሥሮቻቸው እንደ * erþō እንደገና ተሠርተዋል። በመጀመሪያ ምስክርነቱ፣ eorðe የሚለው ቃል የላቲን ቴራ እና የግሪክ γῆ gē በርካታ ስሜቶችን ለመተርጎም ቀደም ሲል ጥቅም ላይ ውሏል፡ መሬቱ፣ አፈሩ፣ ደረቁ መሬት፣ የሰው አለም፣ የአለም ገጽ (ባህርን ጨምሮ) እና ሉል ራሱ ። ልክ እንደ ሮማን ቴራ/ቴሉስ እና ግሪክ ጋያ፣ ምድር በጀርመን ጣዖት አምላኪነት የተመሰለች አምላክ ሊሆን ይችላል፡ የኋለኛው የኖርስ አፈ ታሪክ ጆርዱ ('ምድር')ን ጨምሮ፣ ብዙ ጊዜ የቶር እናት ሆና የምትሰጥ ግዙፍ ሴት ናት። በታሪክ፣ ምድር በትንንሽ ሆሄ ተጽፋለች። ከመጀመሪያው መካከለኛው እንግሊዘኛ፣ “ግሎብ” የሚለው ትክክለኛ ትርጉሙ እንደ ምድር ይገለጻል። በቀድሞው ዘመናዊ እንግሊዝኛ፣ ብዙ ስሞች በካፒታል ተጽፈው ነበር፣ እና ምድርም እንዲሁ በምድር ላይ ተጽፏል፣ በተለይም ከሌሎች የሰማይ አካላት ጋር ሲጣቀስ። ከቅርብ ጊዜ ወዲህ፣ ስሙ አንዳንድ ጊዜ በቀላሉ ምድር ተብሎ ይሰጠዋል፣ ከሌሎቹ ፕላኔቶች ስሞች ጋር በማመሳሰል፣ ምድር እና ቅርጾች ግን የተለመዱ ናቸው። የቤት ስልቶች አሁን ይለያያሉ፡ የኦክስፎርድ አጻጻፍ ትንሽ ሆሄ በጣም የተለመደ እንደሆነ ይገነዘባል፣ በአቢይ ሆሄያት ደግሞ ተቀባይነት ያለው ልዩነት ነው። ሌላው ኮንቬንሽን እንደ ስም በሚገለጥበት ጊዜ “ምድርን” አቢይ ያደርገዋል (ለምሳሌ “የምድር ከባቢ አየር”) ነገር ግን ከ (ለምሳሌ “የምድር ከባቢ አየር”) ሲቀድም በትንሽ ፊደላት ይጽፋል። ሁልጊዜ ማለት ይቻላል በትናንሽ ሆሄያት ይታያል እንደ "በምድር ላይ ምን እያደረክ ነው?" አልፎ አልፎ፣ ቴራ / ˈtɛrə/ የሚለው ስም በሳይንሳዊ ፅሁፎች እና በተለይም በሳይንስ ልቦለድ ውስጥ የሰው ልጅ የሚኖርበትን ፕላኔት ከሌሎች ለመለየት ጥቅም ላይ ይውላል ፣ በግጥም ውስጥ ቴሉስ / ˈtɛləs / የምድርን አካል ለማመልከት አገልግሏል። ቴራ በአንዳንድ የፍቅር ቋንቋዎች (ከላቲን የተሻሻሉ ቋንቋዎች) እንደ ጣሊያንኛ እና ፖርቱጋልኛ የፕላኔቷ ስም ሲሆን በሌሎች የሮማንቲክ ቋንቋዎች ቃሉ በትንሹ የተቀየረ ሆሄያት (እንደ እስፓኒሽ ቲዬራ እና ፈረንሳዊው ቴሬ) ስሞች እንዲፈጠሩ አድርጓል። የላቲን መልክ Gæa ወይም Gaea (እንግሊዝኛ: / ˈdʒiːə/) የግሪክ የግጥም ስም Gaia (Γαῖα; ጥንታዊ ግሪክ: [ɡâi̯.a] ወይም [ɡâj.ja]) ምንም እንኳን አማራጭ አጻጻፍ Gaia የተለመደ ሆኗል ምክንያቱም የጋይያ መላምት፣ በዚህ ሁኔታ አጠራሩ /ˈɡaɪə/ ከጥንታዊው እንግሊዝኛ /ˈɡeɪə/ ይልቅ ነው። ለፕላኔቷ ምድር በርካታ ቅጽል ስሞች አሉ። ከምድር እራሱ ምድራዊ ነው። ከላቲን ቴራ ተርራን /ˈtɛrən/፣ ምድራዊ /təˈrɛstriəl/፣ እና (በፈረንሳይኛ በኩል) ተርሬን /təˈriːn/፣ ከላቲን ቴሉስ ደግሞ ቴልዩሪያን /tɛˈlʊəriən/ እና ቴልዩሪክ ይመጣሉ። == የዘመን አቆጣጠር == [[ስዕል:Augsburger Wunderzeichenbuch, Folio 1.jpg|thumb|ታላቁ ጎርፍ]] የምድር ከባቢ አየር እና ውቅያኖሶች የተገነቡት በእሳተ ገሞራ እንቅስቃሴ እና በጋዝ መውጣት ነው። ከእነዚህ ምንጮች የሚወጣው የውሃ ትነት ወደ ውቅያኖሶች ተጨምቆ፣ ከውሃ እና ከአስትሮይድ፣ ከፕሮቶፕላኔቶች እና ከኮሜትዎች የተነሳ በረዶ ተጨምሮበታል። ውቅያኖሶችን ለመሙላት በቂ ውሃ ከተፈጠረ ጀምሮ በምድር ላይ ሊሆን ይችላል. በዚህ ሞዴል በከባቢ አየር ውስጥ ያሉ የግሪንሀውስ ጋዞች አዲስ የተቋቋመው ፀሐይ አሁን ካላት ብርሃን 70% ብቻ በነበራት ጊዜ ውቅያኖሶች እንዳይቀዘቅዝ አድርገዋል። በ 3.5 ጋ ፣ የምድር መግነጢሳዊ መስክ ተመስርቷል ፣ ይህም ከባቢ አየር በፀሐይ ንፋስ እንዳይወሰድ ረድቷል ። የቀለጠው የምድር ሽፋን ሲቀዘቅዝ የመጀመሪያውን ጠንካራ ቅርፊት ፈጠረ፣ እሱም በአቀነባበሩ ውስጥ በጣም ጥሩ ነው ተብሎ ይታሰባል። በዚህ የማፊያ ቅርፊት ከፊል መቅለጥ የተፈጠረው የመጀመሪያው አህጉራዊ ቅርፊት ፣ በአፃፃፍ ውስጥ የበለጠ ፈልሳፊ ነበር። በ Eoarchean sedimentary ዓለቶች ውስጥ የሃዲያን ዘመን የማዕድን ዚርኮን እህሎች መኖራቸው ቢያንስ አንዳንድ ፍልሰት ቅርፊት እንደ 4.4 ጋ ፣ ምድር ከተፈጠረች በኋላ 140 MA ብቻ እንደነበረ ይጠቁማል። ይህ የመጀመሪያ አነስተኛ መጠን ያለው አህጉራዊ ቅርፊት አሁን ያለበትን ብዛት ለመድረስ እንዴት እንደ ተለወጠ የሚያሳዩ ሁለት ዋና ሞዴሎች አሉ፡ (1) እስከ ዛሬ ድረስ በአንጻራዊነት የተረጋጋ እድገት፣ ይህም በአለም አቀፍ ደረጃ በአህጉራዊ ቅርፊት ባለው ራዲዮሜትሪክ እና (2) የመጀመርያ ፈጣን እድገት በአርኪያን ጊዜ በአህጉራዊ ቅርፊት መጠን ውስጥ ፣ አሁን ያለውን የአህጉራዊ ቅርፊት ጅምላውን ይፈጥራል ፣ ይህም በዚርኮን እና ኒዮዲሚየም በዚርኮን ውስጥ ባለው isotopic ማስረጃ የተደገፈ ነው። ሁለቱ ሞዴሎች እና እነርሱን የሚደግፉ መረጃዎች በተለይም የምድር ታሪክ የመጀመሪያ ደረጃዎች ላይ በትልቅ አህጉራዊ ቅርፊት እንደገና ጥቅም ላይ በማዋል ሊታረቁ ይችላሉ. አዲስ አህጉራዊ ቅርፊት በፕላስቲን ቴክቶኒክስ ምክንያት ይፈጠራል፣ ይህ ሂደት በመጨረሻ ከምድር ውስጠኛው ክፍል በሚመጣው የማያቋርጥ ሙቀት ማጣት የተነሳ ነው። በመቶ ሚሊዮኖች በሚቆጠሩ አመታት ውስጥ የቴክቶኒክ ሃይሎች የአህጉራዊ ቅርፊቶችን አንድ ላይ በመቧደን በኋላ የተበታተኑ ሱፐር አህጉራትን እንዲፈጥሩ አድርገዋል። በ 750 ማ አካባቢ ከመጀመሪያዎቹ ከሚታወቁት ሱፐር አህጉራት አንዱ የሆነው ሮዲኒያ መለያየት ጀመረ። አህጉራቱ እንደገና ተዋህደው ፓኖቲያ በ600–540 Ma፣ በመጨረሻም ፓንጋያ፣ እሱም በ180 Ma መለያየት ጀመረ። በጣም የቅርብ ጊዜው የበረዶ ዘመን ንድፍ ወደ 5,000 ዓመታት ጀምሮ የጀመረ ሲሆን ከዚያም በፕሌይስቶሴን ጊዜ በ 3 M አካባቢ ተጠናክሯል. ከፍተኛ እና መካከለኛ ኬክሮስ ክልሎች ከ 5,000 ዓመታት በፊት ባበቃው የምድር ሕይወት ውስጥ አንድ ጊዜ ያህል ደጋግመው የበረዶ ግግር እና የሟሟ ዑደቶች አልፈዋል። የመጨረሻው የበረዶ ግግር ጊዜ፣ በቋንቋው “የመጨረሻው የበረዶ ዘመን” ተብሎ የሚጠራው፣ ትላልቅ የአህጉራትን ክፍሎች፣ እስከ መካከለኛው ኬክሮስ፣ በበረዶ ውስጥ የሸፈነ እና ከ 5,000 ዓመታት በፊት ያበቃል። የሳይንስ ሊቃውንት የኖህ የጥፋት ውሃ ከታላቁ ጎርፍ እንዲወጣ የሚያደርጉ መሳሪያዎችን እንደሚፈጥር የበረዶ ሙቀትን እንደሚፈጥር ተናግረዋል ። እና የበረዶው ዘመን ታላቁ የጎርፍ ዘመን ይሆናል። == የመሬት ውስጣዊ ክፍል == [[ስዕል:ann.png|የመሬት ውስጣዊ ክፍል|thumbnail|left]] መሬት በመዋቅሯ ከ[[እንቁላል]] ጋር ተመሳሳይ መዋቅር አላት። ውስጣዊ እና ውጫዊ ይዘቷ ባጠቃላይ በሶስት ይከፈላል። ይህም በእንቁላል አካል የውጨኛው [[ቅርፊት]]፣ የመካከለኛው ፈሳሽ እና የውስጠኛው [[አስኳል]] ብለን እንደምንከፍለው በመሬትም ተመሳሳይ አቀማመጥ ያላቸው ክፍሎች አሉ። == ውጫዊ የመሬት ክፍል == የመጀመሪያው ውጫዊው የመሬት ክፍል ወይም በእንግሊዝኛው ''ክረስት'' የሚባለው ሲሆን የመሬት [[ቅርፊት]] ልንለው እንችላለን። በአብዛኛው ከተለያዩ የቋጥኝ አይነቶች የተገነባ ሲሆን ህይወት ያላቸው ነገሮች በሙሉ የሚኖሩት በዚህኛው የመሬት ክፍል ላይ ነው። ይህ ክፍል ውፍረቱን በሁለት ከፍሎ ማየት ይቻላል። ምክንያቱ ደግሞ በ[[ውቅያኖስ|ውቅያኖሶች]] ስር ያለው የውፍረቱ መጠን እና በአህጉራት ላይ ያለው መጠን ስለሚለያይ ነው። የመሬት ቅርፊት በውቅያኖሶች ስር ያለው ውፍረት ከአምስት ሺህ [[ሜትር]] ( 3 ማይል) እስከ አስር ሺህ ሜትር ( 6 [[ማይል]]) ነው። ይህ ውፍረት በአህጉሮች ላይ ከሰላሳ ኪ.ሜ. (20 ማይል) እስከ ሃምሳ ኪ.ሜ. (30 ማይል) ነው። === መካከለኛው የመሬት ክፍል === ሁለተኛው የመሬት ክፍል መካከለኛው የመሬት ክፍል ወይም በእንግሊዝኛው ''ማንትል'' በመባል ይጠራል። ይህ የመሬት ክፍል ፈሳሻማ ይዘት አለው። ውፍረቱ እስከ 2890 ኪ.ሜ. (1800 ማይል) ይደርሳል። የመሬትን 84 በመቶ (84%) መጠን ይሆናል። በአብዛኛው በ[[ቅልጥ አለት]] ወይም ''ማግማ'' የተሞላ ነው። ይህም በእንቁላል የመካከለኛው ነጭ ፈሳሽ ይወከላል። === ውስጠኛው የመሬት ክፍል === የመጨረሻው እና ሶስተኛው ደግሞ '''ውስጠኛው''' የመሬት ክፍል ወይም በእንግሊዝኛው ''ኮር'' የሚባለው ነው። በእንቁላል የውስጠኛው [[አስኳል]] መወከል ይቻላል። እጅግ በጣም ሞቃት ሲሆን የፀሐይን የውጨኛ ክፍል መጠነ ሙቀት ይኖርዋል። ይህ ክፍል መጠኑ አነስተኛ ሲሆን በራዲየስ እስከ 1220 ኪ. ሜ. ብቻ ነው። በዚህም የ[[ጨረቃ]]ን መጠን 70 በመቶ (70%) ጋር ይነጻጸራል። == የመሬት ታሪክ == የመሬትን ታሪክ ለማወቅ [[የተፈጥሮ ሳይንስ]] የበኩሉን ጥረት ሲያደርግ ቆይቷል። በዚህም የመሬት እድሜ ከ4.67 ቢሊዮን አመት ወዲህ ያሉትን አመታት በሙሉ የሚያጠቃልል ይሆናል። ይህም የጠቅላላ [[ሰማያዊ አካላት]] ወይም ''ዩኒቨርስ''ን ሲሶ (አንድ ሶስተኛ) እድሜ ይሸፍናል። በዚህ ዘመን ነው እንግዲህ መልከዓ-ምድራዊም ሆነ ፍጥረታዊ ለውጦች የተከናወኑት። በአጠቃላይ የመሬትን ታሪክ ሳይንሳዊ በሆነ ወይም ሃይማኖታዊ በሆነ መልኩ ማየት ይቻላል። ሁለቱም በአሁኑ ጊዜ ተቀባይነት ያላቸው መላምቶች ናቸው። (ደግሞ «[[ባለሙያ ንድፍ]]»ን ይዩ።) === ሃይማኖታዊ === የመጀመሪያው እና ከተመሰረተ ከሁለት ሺህ አመታት በላይ ያስቆጠሩት ሃይማኖታዊ እምነቶች አሉ። በነዚህ መሰረት መሬት የተፈጠረችው የአለም ፈጣሪና ጌታ በሆነው በ[[እግዚአብሔር]] ወይም በ[[አላህ]] ለሰው ልጆች መኖሪያ ተብሎ ነው የሚል እምነት አለው። ይህ እምነት በአብዛሃኛው የአለም ሃይማኖታዊ ህዝቦች ተቀባይነት ያለው ነው። ይዘቱም በተለያዩ የእምነት አይነቶች የተለያየ ፈጣሪ እንደመኖሩ የሚለያይ ነው። ለዚህ አስተሳሰብ ከሚወክሉት መሃል አንዱ የ[[ቅብጥ ተዋሕዶ]] ቄስ [[አባ ታድሮስ ማላቲ]] እንደሚሉት፣ በትምህርተ ሂሳብ ረገድ የመሬቲቱ ስፋት ለአንድ ሚልዮን አመታት የሰው ልጅ ትውልድ መበዛት በቂ ሊሆን ከቶ አይችልም። እያንዳንዱ ቤተሠብ በአማካኝ 3 ልጆች ብቻ ቢወልዱ በሚልዮን አመታት የመሬት ስፋት አንድ ሺህ እጥፍ ቢሆንም እንኳ አይበቃም ይላሉ። ስለዚህ የምድር እድሜ ስፍር ቁጥር የሌለው ረጅም ጊዜ ቢሆንም፣ የስው ልጅ ትውልድ ግን ከ6000 ሺህ አመታት በላይ ብዙ ሊሆን አይችልም ይላሉ።<ref>{{Cite web |title=''Commentary on Genesis'' |url=http://www.coepa.org/downDetails.php?nav=downloads&cat_id=1&subcat_id=23&thrdcat_id=47 |accessdate=2010-05-30 |archivedate=2007-05-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070524180412/http://www.coepa.org/downDetails.php?nav=downloads&PHPSESSID=e7efc4945a5d79adce59b50b2c190c8f&cat_id=1&subcat_id=23&thrdcat_id=47 }}</ref> === ሳይንሳዊ === ይህ ቲዎሪ የተመሰረተው ሳይንስ ካገኛቸው የመሬት ላይ መረጃዎች ጥናት ላይ ነው። በአለማችን ረጅም እድሜ ያስቆጠረው አለት 4.0 ቢሊዮን አመት ነው። == ዘመናት == === እነዚህ የሳይንስ ሊቃውንት የይገባኛል ጥያቄዎች ትክክል ላይሆኑ ይችላሉ እና እንደ ንድፈ ሃሳብ የተከፋፈሉ እና በሁሉም ምሁራን የተስማሙበት እውነታ ወይም የአጽናፈ ሰማይ ህግ ላይሆኑ ይችላሉ። === የመሬትን ታሪክ በመሬት ጥናት ወይም ጂኦሎጂ በተለያዩ ዘመናት ወይም በእንግሊዝኛው ''ኢራ'' ከፋፍሎ ማየት ይቻላል። ይህም ሁሉ የሚታሰበው ከሳይንሳዊ ሊቃውንት ሃልዮ ምርመራ ዘንድ ነው። እነዚህ ዘመናት በቢሊዮን እና ሚሊዮኖች የሚቆጠሩ አመታት እድሜ ያላቸው ሲሆኑ በተለያዩ አነስተኛ ዘመናት ወይም ''ፔሬድስ'' ይከፋፈላሉ። ጂኦሎጂ የመሬትን ታሪክ በአራት ዋና ዘመናት ወይም ''ኢራስ'' ከፍሎ ያያል። እነዚህም፦ * የመጀመሪያው ዘመን ወይም በእንግሊዝኛው ''Precambrian Era'' * ቅድመ ዘመን ወይም በእንግሊዝኛው ''Paleozoic Era'' * መካከለኛው ዘመን ወይም በእንግሊዝኛው ''Mesozoic Era'' እና * አሁን ያለንበት ዘመን ወይም በእንግሊዝኛው ''Cenozoic Era'' ናቸው። === የመጀመሪያው ዘመን ወይም በእንግሊዝኛው ''Precambrian Era'' === አንዳንድ ሳይንቲስቶች እንደሚሉት የምድርን ዕድሜ እና የጊዜ ወቅቶች በንድፈ ሃሳብ ያቀረቡት: ይህ ዘመን ከ4500 ሚሊዮን አመታት በፊት ያለው የመሬት እድሜ ነው። የመሬትን ሰባት ስምንተኛ እድሜ የሚያጠቃልል ነው። ነገር ግን ስለዚህ ዘመን ዘመናዊው ሳይንስ ማወቅ የቻለው ጥቂት ነገር ብቻ ነው። በዚህ ዘመን ህይወት ያለው ነገር ለመፈጠሩ የተገኙ መረጃዎች አነስተኛ ቢሆኑም በምዕራብ [[አውስትራሊያ]] 3.46 ቢሊዮን አመታት ያስቆጠረ ህዋስ ወይም [[ባክቴሪያ]] ተገኝቷል። === ቅድመ ዘመን ወይም በእንግሊዝኛው ''Paleozoic Era'' === ይህ ዘመን የሚሸፍነው ከ 542 ሚሊዮን እስከ 251 ሚሊዮን አመታት በፊት ያለውን የመሬት እድሜ ነው። የተለያዩ የ[[ዓሳ]] ዝርያዎችን ጨምሮ [[ኃያል እንሽላሊት|ትላልቅ የእንሽላሊት ዘሮች]] ወይም ዳይኖሰሮች በዘመኑ መገባደጃ አካባቢ ተከስተዋል። [[ስዕል:din.png|ትላልቅ የእንሽላሊት ዘሮች ወይም ዳይኖሰሮች|thumbnail|right]] === መካከለኛው ዘመን ወይም በእንግሊዝኛው ''Mesozoic Era'' === ከ251 ሚሊዮን አመት እስከ 65.5 ሚሊዮን አመት በፊት ያለው ጊዜ በዚህ ዘመን የሚጠቃለል ነው። === አሁን ያለንበት ዘመን ወይም በእንግሊዝኛው ''Cenozoic Era'' === ከ65.5 ሚሊዮን አመታት በፊት ጀምሮ አሁን እስካለንበት ያለውን ጊዜ የሚሸፍነው ይህ ዘመን አብዛሃኛው የመሬት ለውጦች ተከናውነውበታል። == የመሬት ከባቢ አየር == የመሬት የ[[ከባቢ አየር]] በተለያዩ ጊዜያት የተለያዩ ይዘቶች ነበሩት። በውስጡ የሚገኙት ህይወት ላላችው ነገሮች አስፈላጊ የሆኑ ነገርችም ( [[የኦዞን ንጣፍ]]ን ጨምሮ) በየጊዜው ተለዋውዋል።ከባቢ አየራችን በውስጡ 78 በመቶ [[ናይትሮጅን]]፣ 21 በመቶ [[ኦክስጅን]]፣ 0.93 በመቶ [[አርገን]]፣ 0.038 በመቶ [[ካርቦን ክልቶኦክሳይድ]] የተባሉ ንጥረ ነገሮችን (ጋዞችን) በውስጡ ይዟል። አሁን ያለው ሁኔታ መሬት ለተጨማሪ 1.5 ቢሊዮን አመታት ህይወት ያላቸው ነገሮች እንዲኖሩባት ያስችላል ተብሎ ይታመናል። == ይዩ == * [[ፕላኔቶች]] * [[ጨረቃ]] * [[ቋጥኛዊ ይዘት ያላቸው ፕላኔቶች]] == የውጭ ማያያዣዎች == * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program|ዩ ኤስ ጂ ኤስ የጂኦማግኔቲዝም ፕሮግራም] * [http://earthobservatory.nasa.gov NASA Earth Observatory|በናሳ የመሬት ቅኝት] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] በ [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes cause Earth's shape to change – NASA|የአየር ንብረት ለውጥ የመሬትን ቅርፅ ለውጦታል - ናሳ] {{Wayback|url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html |date=20090122063915 }} * [http://eol.jsc.nasa.gov/Coll/weekly.htm The Gateway to Astronaut Photography of Earth|የመሬት ልዩ ልዩ ጠፈራዊ ምሥሎች] {{Wayback|url=http://eol.jsc.nasa.gov/Coll/weekly.htm |date=20090430041323 }} <references/> [[መደብ:መልክዐ ምድር]] [[መደብ:ሥነ ፈለክ]] [[መደብ:የመሬት ጥናት]] k57k7y2n8xb5e77495ivalh4fg3grbt 0 12429 391335 387319 2026-04-05T09:47:34Z Kwamikagami 1472 391335 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:moon.jpeg|የጨረቃ ምስል ከ[[መሬት]] ሰሜናዊ ክፍል እንደሚታየው |thumbnail|right]] '''ጨረቃ''' (ምልክት፦[[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) የ[[መሬት]] ብቸኛዋ [[ሳተላይት]] ስትሆን በ[[ሥርዓተ-ፀሐይ]] ውስጥ አምስተኛ ትልቅ ሳተላይት ናት። ከመሬት መሀል እስከ '''ጨረቃ''' መሀል ድረስ ያለው አማካይ ርቀት 384,403 ኪ.ሜ. (238,857 [[ማይል]]) ያህል ነው። ይህ ርቀት ከመሬት አንድ ጫፍ እስከ ሌላኛው ተቃራኒ ጫፍ (diameter) ያለውን ርቀት ሰላሳ (30X) ይበልጣል። ሁለቱ አካላት ሥርዓታቸውን የሚጠብቁበት ማዕከላዊ ነጥብ 1,700 ኪ.ሜ. (1,100 ማይል) ማለትም የመሬትን ራዲየስ አንድ አራተኛ (1/4) ከመሬት ጠለል ዝቅ ብሎ ይገኛል። ጨረቃ በመሬት ዙሪያ በየ27.3 ቀናት አንድ ሙሉ ዙር ታጠናቅቃለች። ይህም መዞር ለጨረቃ በየ29.5 ቀናት የሞላና የጎደለ መመልክ መያዝ ዋና ምክንያት ነው። የጨረቃ ከአንድ ጫፍ እስከ ሌላኛው ተቃራኒ ጫፍ (diameter) ያለው ርቀት 3,474 ኪሜ (2,159 ማይል) ሲሆን ከመሬት ተመሳሳይ አንድ አራተኛ (1/4 X የመሬት ዲያሜትር) በትንሽ ይበልጣል። የመሬትን አንድ አራተኛ ስፋት ሲኖራት ይዘቷ (volume) ግን የመሬትን ሁለት በመቶ (2%) ብቻ ነው። የጨረቃ ስበት [[የመሬት ስበት]]ን አስራ ሰባት በመቶ (17%) ጋር ይነጻፀራል። ጨረቃ [[ጨረቃ ላይ መውጣት|የሰው ልጅ ያረፈባት]] ብቸኛዋ የጠፈር አካል ናት። በ[[2011]] [[የቻይና ሕዝባዊ ሪፐብሊክ]] ሳይንቲስቶች ሮቦቶችን ወደ ጨረቃ ልከው የ[[ጎመንዘር]] አይነት (Brassica napus)፣ የ[[ድንች]]ና የ[[ጥጥ]] ዘሮችን በጨረቃ ላይ በመያያዣ ውስጥ ማብቀል እንደተቻለ አስረዱ። ወደፊት ሰዎች ወደ ጨረቃ ቢመልሱ ኖሮ፣ በነዚህ ሦስት ምርቶች፦ ጎመንዘር ለ[[ዘይት]]፣ ድንች ለምግብ፣ ጥጥም ለልብስ፦ እንደሚረዷቸው አሉ። እንዲሁም [[የድንጋይ ፌጦ]] (Arabidopsus spp)፣ [[እርሾ]]ና [[የፍራፍሬ ዝንብ]] በሙከራው ውስጥ እየታደጉ ነበር። ሆኖም ከ፫ ቀን በኋላ ናሙናዎቹ ሁሉ ከጨረቃ አየር ሙቀት የተነሣ በርደው አርፈው ነበር። == የቃል ትርጉም እና የስያሜ ታሪክ == ይህች የመሬት ብቸኛ ሳተላይት በ[[አማርኛ]] '''ጨረቃ''' ስትሆን በ[[እንግሊዝኛ]]ው ደግሞ ''the Moon'' ትባላላለች። ''Moon'' የ[[ጀርመንኛ]] ቃል ሲሆን ከላቲን ''mensis'' እና ከ[[ጥንታዊ ግሪክ]] ''μήνας'' ተመሳሳይ የሆነ ''ወር'' የሚል ትርጉም አላቸው። ለቃሉ መፈጠር ከወር በተጨማሪ እንደ [[ሰኞ]] እና [[የወር አበባ]] የመሰሉ ቃላት አንድም በ[[እንግሊዝኛ]]ው ትርጉማቸው ከቃሉ ጋር ተመሳሳይ አጀማመር በመኖሩ አልያም በሂደታቸው ርዝማኔ ከ'''ጨረቃ''' ጋር ስለሚገናኙ አስተዋጽዖ አላቸው። == አካላዊ ባህሪያት == ጨረቃ ከመሬት አንፃር ስትትታይ ግዙፍ አካል ናት። ይህም ከላይ ለማነፃፅእር እንደተሞከረው የመሬትን አንድ አራተኛ ዲያሜትር መኖሯ እና የመሬትን አንድ ሰማኒያኛ (1/80 X የመሬት ክብደት) መመዘኗ ያረጋግጣል። እህ እንግዲህ ሳተላይቷ ከባለቤት [[ፕላኔት|ፕላኔቷ]] ጋር ምን ያህል የመጠን ቅርርብ እንዳላት ያሳያል (ምንም እንኳን [[ቻሮን]] የተባለችው የ[[ፕሉቶ]] ሳተላይት በንፅፅር ግዙፍ ብትሆንም)። [[ስዕል:EarthAndMoon.jpg|የጨረቃ እና የ[[መሬት]] መጠናዊ ንፅፅር ከ50 ሚሊዮን ኪ.ሜ. ርቀት እንደሚታየው |thumbnail|350px|left]] == ምህዋር እና ከመሬት ጋት ያላት ትሥሥር == ከላይ እንደተገለፅእው '''ጨረቃ''' በመሬት ዙሪያ አንድ ሙሉ ዙር ለመዞር 27.3 ቀናት ይፈጅባታል። ነገር ግንመሬትም ከ[[ፀሐይ]] አንፃር በራሷ ምህዋር በተመሳሳይ ጊዜ ስለምትጓዝ የጨረቃን ገጽታ በየ29.5 ቀናት ሲቀያየር እናየዋለን። ጨረቃ በመሬት ዙሪያ እንድትሽከረከር የሚያደርጋትን ኃይል የምታገኘው ከመሬት ስበት እና ከፀሐያዊ የስበት ሥርዓት ነው። === ወቅቶች === በጨረቃ ገፅ ላይ የወቅቶች መፈራረቅ በጥቂቱም ቢሆን ይከሰታል። ይህም ለመለየት በሚያስቸግር መልኩ የተከፋፈሉ የ[[በጋ]] እና የ[[ክረምት]] ወቅቶችን መታዘብ ተችሏል። ለዚህም ምክንያቱ በጨረቃ እና በፀሐይ መካከል ያለው የመፋጠጫ አንግል ትንሽ ስለሆነ (1.54 ዲግሪ) ነው። === ግርዶሽ === ግርዶሽ የሚፈጠረው [[ፀሐይ]]፣ [[መሬት]] እና '''ጨረቃ''' በአንድ መስመር ላይ ሲሆኑ ነው። በተለይም የጨረቃ ግርዶሽ የሚባለው የሚከሰተው '''ጨረቃ''' በመሬት እና በፀሐይ መካከል እትሆን ብቻ ነው። በተቃራኒው የመሬት ግርዶሽ የሚፈጠረው መረት በፀሐይ እና በ'''ጨረቃ''' መካከል ስትሆን ነው። [[ስዕል:Speed_of_light_from_Earth_to_Moon.gif|thumb|600px|right|alt=መስመሩ የወጣው ከሙሉ መሬት ሲሆን በጥቁሩ ህዋ አድርጎ ወደ ትንሿ ሙሉ ጨረቃ ይጓዛል። እያነሰ ይሄድና ጨረቃ ላይ ሲደርስ ይጠፋል።|የሁለቱ አካላት ንፅፅራዊ ርቀት። ቢጫው መስመር የሚጓዝበት ፍጥነት ከትክክለኛ ብርሃን ከመሬት እስከጨረቃ በሚያደርገው ጉዞ የሚፈጅበት ጊዜን ይወክላል። 1.255 ሰከንዶችን በማዕከላዊ ምህዋር ርቀት ማለት ነው።]] {{clear}} [[መደብ:ጨረቃ|*]] ecya67dmmcno1tfivy38h55l2emsr1m 391336 391335 2026-04-05T09:48:17Z Kwamikagami 1472 391336 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:moon.jpeg|የጨረቃ ምስል ከ[[መሬት]] ሰሜናዊ ክፍል እንደሚታየው |thumbnail|right]] '''ጨረቃ''' (ምልክት፦[[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) የ[[መሬት]] ብቸኛዋ [[ሳተላይት]] ስትሆን በ[[ሥርዓተ-ፀሐይ]] ውስጥ አምስተኛ ትልቅ ሳተላይት ናት። ከመሬት መሀል እስከ '''ጨረቃ''' መሀል ድረስ ያለው አማካይ ርቀት 384,403 ኪ.ሜ. (238,857 [[ማይል]]) ያህል ነው። ይህ ርቀት ከመሬት አንድ ጫፍ እስከ ሌላኛው ተቃራኒ ጫፍ (diameter) ያለውን ርቀት ሰላሳ (30X) ይበልጣል። ሁለቱ አካላት ሥርዓታቸውን የሚጠብቁበት ማዕከላዊ ነጥብ 1,700 ኪ.ሜ. (1,100 ማይል) ማለትም የመሬትን ራዲየስ አንድ አራተኛ (1/4) ከመሬት ጠለል ዝቅ ብሎ ይገኛል። ጨረቃ በመሬት ዙሪያ በየ27.3 ቀናት አንድ ሙሉ ዙር ታጠናቅቃለች። ይህም መዞር ለጨረቃ በየ29.5 ቀናት የሞላና የጎደለ መመልክ መያዝ ዋና ምክንያት ነው። የጨረቃ ከአንድ ጫፍ እስከ ሌላኛው ተቃራኒ ጫፍ (diameter) ያለው ርቀት 3,474 ኪሜ (2,159 ማይል) ሲሆን ከመሬት ተመሳሳይ አንድ አራተኛ (1/4 X የመሬት ዲያሜትር) በትንሽ ይበልጣል። የመሬትን አንድ አራተኛ ስፋት ሲኖራት ይዘቷ (volume) ግን የመሬትን ሁለት በመቶ (2%) ብቻ ነው። የጨረቃ ስበት [[የመሬት ስበት]]ን አስራ ሰባት በመቶ (17%) ጋር ይነጻፀራል። ጨረቃ [[ጨረቃ ላይ መውጣት|የሰው ልጅ ያረፈባት]] ብቸኛዋ የጠፈር አካል ናት። በ[[2011]] [[የቻይና ሕዝባዊ ሪፐብሊክ]] ሳይንቲስቶች ሮቦቶችን ወደ ጨረቃ ልከው የ[[ጎመንዘር]] አይነት (Brassica napus)፣ የ[[ድንች]]ና የ[[ጥጥ]] ዘሮችን በጨረቃ ላይ በመያያዣ ውስጥ ማብቀል እንደተቻለ አስረዱ። ወደፊት ሰዎች ወደ ጨረቃ ቢመልሱ ኖሮ፣ በነዚህ ሦስት ምርቶች፦ ጎመንዘር ለ[[ዘይት]]፣ ድንች ለምግብ፣ ጥጥም ለልብስ፦ እንደሚረዷቸው አሉ። እንዲሁም [[የድንጋይ ፌጦ]] (Arabidopsus spp)፣ [[እርሾ]]ና [[የፍራፍሬ ዝንብ]] በሙከራው ውስጥ እየታደጉ ነበር። ሆኖም ከ፫ ቀን በኋላ ናሙናዎቹ ሁሉ ከጨረቃ አየር ሙቀት የተነሣ በርደው አርፈው ነበር። == የቃል ትርጉም እና የስያሜ ታሪክ == ይህች የመሬት ብቸኛ ሳተላይት በ[[አማርኛ]] '''ጨረቃ''' ስትሆን በ[[እንግሊዝኛ]]ው ደግሞ ''the Moon'' ትባላላለች። ''Moon'' የ[[ጀርመንኛ]] ቃል ሲሆን ከላቲን ''mensis'' እና ከ[[ጥንታዊ ግሪክ]] ''μήνας'' ተመሳሳይ የሆነ ''ወር'' የሚል ትርጉም አላቸው። ለቃሉ መፈጠር ከወር በተጨማሪ እንደ [[ሰኞ]] እና [[የወር አበባ]] የመሰሉ ቃላት አንድም በ[[እንግሊዝኛ]]ው ትርጉማቸው ከቃሉ ጋር ተመሳሳይ አጀማመር በመኖሩ አልያም በሂደታቸው ርዝማኔ ከ'''ጨረቃ''' ጋር ስለሚገናኙ አስተዋጽዖ አላቸው። == አካላዊ ባህሪያት == ጨረቃ ከመሬት አንፃር ስትትታይ ግዙፍ አካል ናት። ይህም ከላይ ለማነፃፅእር እንደተሞከረው የመሬትን አንድ አራተኛ ዲያሜትር መኖሯ እና የመሬትን አንድ ሰማኒያኛ (1/80 X የመሬት ክብደት) መመዘኗ ያረጋግጣል። እህ እንግዲህ ሳተላይቷ ከባለቤት [[ፕላኔት|ፕላኔቷ]] ጋር ምን ያህል የመጠን ቅርርብ እንዳላት ያሳያል (ምንም እንኳን [[ቻሮን]] የተባለችው የ[[ፕሉቶ]] ሳተላይት በንፅፅር ግዙፍ ብትሆንም)። [[ስዕል:EarthAndMoon.jpg|የጨረቃ እና የ[[መሬት]] መጠናዊ ንፅፅር ከ50 ሚሊዮን ኪ.ሜ. ርቀት እንደሚታየው |thumbnail|left]] == ምህዋር እና ከመሬት ጋት ያላት ትሥሥር == ከላይ እንደተገለፅእው '''ጨረቃ''' በመሬት ዙሪያ አንድ ሙሉ ዙር ለመዞር 27.3 ቀናት ይፈጅባታል። ነገር ግንመሬትም ከ[[ፀሐይ]] አንፃር በራሷ ምህዋር በተመሳሳይ ጊዜ ስለምትጓዝ የጨረቃን ገጽታ በየ29.5 ቀናት ሲቀያየር እናየዋለን። ጨረቃ በመሬት ዙሪያ እንድትሽከረከር የሚያደርጋትን ኃይል የምታገኘው ከመሬት ስበት እና ከፀሐያዊ የስበት ሥርዓት ነው። === ወቅቶች === በጨረቃ ገፅ ላይ የወቅቶች መፈራረቅ በጥቂቱም ቢሆን ይከሰታል። ይህም ለመለየት በሚያስቸግር መልኩ የተከፋፈሉ የ[[በጋ]] እና የ[[ክረምት]] ወቅቶችን መታዘብ ተችሏል። ለዚህም ምክንያቱ በጨረቃ እና በፀሐይ መካከል ያለው የመፋጠጫ አንግል ትንሽ ስለሆነ (1.54 ዲግሪ) ነው። === ግርዶሽ === ግርዶሽ የሚፈጠረው [[ፀሐይ]]፣ [[መሬት]] እና '''ጨረቃ''' በአንድ መስመር ላይ ሲሆኑ ነው። በተለይም የጨረቃ ግርዶሽ የሚባለው የሚከሰተው '''ጨረቃ''' በመሬት እና በፀሐይ መካከል እትሆን ብቻ ነው። በተቃራኒው የመሬት ግርዶሽ የሚፈጠረው መረት በፀሐይ እና በ'''ጨረቃ''' መካከል ስትሆን ነው። [[ስዕል:Speed_of_light_from_Earth_to_Moon.gif|thumb|upright=3|center|alt=መስመሩ የወጣው ከሙሉ መሬት ሲሆን በጥቁሩ ህዋ አድርጎ ወደ ትንሿ ሙሉ ጨረቃ ይጓዛል። እያነሰ ይሄድና ጨረቃ ላይ ሲደርስ ይጠፋል።|የሁለቱ አካላት ንፅፅራዊ ርቀት። ቢጫው መስመር የሚጓዝበት ፍጥነት ከትክክለኛ ብርሃን ከመሬት እስከጨረቃ በሚያደርገው ጉዞ የሚፈጅበት ጊዜን ይወክላል። 1.255 ሰከንዶችን በማዕከላዊ ምህዋር ርቀት ማለት ነው።]] {{clear}} [[መደብ:ጨረቃ|*]] k32c5swtyt4sxyadvaaqq70ufwlzli7 0 12791 391347 352774 2026-04-05T09:55:51Z Kwamikagami 1472 391347 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Sky over Washington Monument.JPG|በ[[ዋሽንግተን ዲ.ሲ.]] ሰማይ ላይ ባሉ የደመና ቀዳዳዎች ብርሀን ሲያልፍ|thumbnail|right]] '''ሠማይ''' ከማንኛውም አካል አቅጣጫ ሊታይ የሚችል የ[[ከባቢ አየር]] ክፍል ነው። በተለያዩ ምክንያቶጭ የተነሳ በትክክል ለመግለፅ ያስቸግራል። በቀን የደማቅ [[ሰማያዊ]] ቀለም ያለው ሲሆን በምሽት ደግሞ በ[[ከዋክብት]] የታጀበ ጥቁር ቀለም ይኖረዋል። {{መዋቅር}} [[መደብ:ሥነ ፈለክ]] 8nsxqc03uahg5rgp38xn6t6bneh5wx3 0 12862 391384 383041 2026-04-05T10:13:47Z Kwamikagami 1472 391384 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:World Time Zones Map.png|thumb|upright=1.5| የዓለማችን የጊዜ ቀጠናወች ([[ሰዓት ክልል]])]] '''ጊዜ''' ኩነቶችን (ክስተቶችን) ለመደርደር፣ ቆይታቸውን ለማነጻጻር፣ በመካከላቸውም ያለፈውን ቆይታ ለመወሰን በተረፈም የነገሮችን እንቅስቃሴ መጠን ለመለካት የሚያገለግል ነገር ነው። ጊዜ በ[[ፍልስፍና]]፣ [[ሃይማኖት]]፣ [[ሳይንስ]] ውስጥ ብዙ ጥናት የተካሄደበት ጽንሰ ሃሳብ ቢሆንም ቅሉ እስካሁን ድረስ በሁሉ ቦታ ለሁሉ የሚሰራ ትርጓሜ አልተገኘለትም። የጊዜ [[መተግበሪያ ትርጉም]] ለዕለት ተለት ኑሮ ጠቃሚነቱ ስለታመነበት ከዘመናት በፊት ጀምሮ እስካሁን ይሰራበታል። ይህ መተግበሪያ ትርጉም ለምሳሌ [[ሰከንድ]]ን በመተርጎም ይጀምራል። ማለት በቋሚ ድግግሞሽ የሚፈጠሩ ኩነቶችን/ክስተቶችን በማስተዋል የተወሰነ ድግግማቸውን አንድ [[ሰከንድ]] ነው ብሎ በማወጅ የመተግበሪያ ትርጉሙ (ለስራ የሚያመች ትርጉሙ) ይነሳል። ለምሳሌ የልብ ተደጋጋሚ ምት፣ የፔንዱለም ውዝዋዜ ወይም ደግሞ የቀኑ መሽቶ-ነግቶ-መምሸት ወዘተ.. እነዚህ ኩነቶች እራሳቸውን በቋሚነት ስለሚደጋግሙ ከነሱ በመነሳት ሰዓትንና ደቂቃን ማወጅ ይቻላል (መሽቶ ሲነጋ 24 ሰዓት ነው፣ ልብ ሲመታ ወይም ፔንዱለም አንድ ጊዜ ሄዶ ሲመለስ አንድ ሰኮንድ ነው፣ ወዘተ..) ። የ[[መተግበሪያ ትርጉሙ]] ተግባራዊ ጥቅም ይኑረው እንጂ «ጊዜ በራሱ ምንድን ነው?» ፣ ወይም ደግሞ «ጊዜ አለ ወይ?» ወይም ደግሞ «ጊዜ የሚባል ነገር በራሱ አለ ወይ?» ለሚሉት ጥያቄወች መልስ አይሰጥም። በአሁኑ ወቅት '''ጊዜ''' በሁለት አይነት መንገድ ይታያል፦ <br /> :1. አንደኛው አስተሳሰብ ጊዜ ማለት የ[[ውኑ]] አለም መሰረታዊ ክፍል ሲሆን፣ ማንኛውም ኩነት (event) የሚፈጠርበት [[ቅጥ]] ነው። እንግሊዛዊው ሳይንቲስት [[ኢሳቅ ኒውተን]] ይህን አስተያየት ስለደገፈ [[ኒውተናዊ ጊዜ]] ተብሎ ይታወቃል <ref name=Rynasiewicz> {{cite web |url=http://plato.stanford.edu/entries/newton-stm/ |title=Newton's Views on Space, Time, and Motion |date=2004-08-12 |copyright=2004 |first=Robert : Johns Hopkins University |last=Rynasiewicz |publisher=Stanford University |work=Stanford Encyclopedia of Philosophy |quote=Newton did not regard space and time as genuine substances (as are, paradigmatically, bodies and minds), but rather as real entities with their own manner of existence as necessitated by God's existence... To paraphrase: Absolute, true, and mathematical time, from its own nature, passes equably without relation the [sic~to] anything external, and thus without reference to any change or way of measuring of time (e.g., the hour, day, month, or year). |accessdate=2008-01-10}} </ref><ref> {{cite encyclopedia |url=http://plato.stanford.edu/entries/time/#3 |last=Markosian |first=Ned |title=Time |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2002 Edition) |editor=Edward N. Zalta |quote=The opposing view, normally referred to either as “Platonism with Respect to Time” or as “Absolutism with Respect to Time,” has been defended by Plato, Newton, and others. On this view, time is like an empty container into which events may be placed; but it is a container that exists independently of whether or not anything is placed in it. |accessdate=2008-JAN-18}} </ref> ጊዜ እንግዲህ ባዶ አቃፊ ነገር ሲሆን ኩነቶች በዚህ ባዶ አቃፊ ነገር ውስጥ ይደረደራሉ ማለት ነው። መስተዋል ያለበት ይህ ጊዜ የተባለው አቃፊ ነገር ኩነቶች ኖሩ አልኖሩ ምንግዜም [[ህልው]] ነው። :2. ከላይ የተጠቀሰውን የጊዜ ጽንሰ ሃሳብ የሚቃወም አስተያየት ሁለተኛው አስተያየት ሲሆን ማንኛውንም አይነት «አቃፊ» የተባለ የጊዜ ትርጉምን ይክዳል፣ እንዲሁም ቁስ አካሎች በዚህ «ጊዜ» በሚባል አቃፊ ነገር ውስጥ መንቀሳቀሳቸውን ይክዳል፣ የጊዜ ፍሰት አለ የሚለውን አስተሳሰብንም ያወጋዛል። ይልቁኑ በዚ በሁለተኛው አስተያየት '''ጊዜ''' ማለት አእምሮአችን የውኑን አለም ለመረዳት ከፈጠራቸው ህንጻወች ([[ቁጥር]]ንና [[ኅዋ]]ን ጨምሮ) አንዱ ሲሆን ሰወች ኩኔቶችን ለመደረደር እና ለማነጻጸር የሚረዳቸው [[ምናብ|ምናባዊ]] መዋቅር ነው ይላል። ይህን ሃሳብ ካንጸባረቁት ውስጥ [[ሌብኒትዝ]]ና <ref name=Burnham>{{cite web |url=http://www.iep.utm.edu/l/leib-met.htm#H7 |title=Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716) Metaphysics - 7. Space, Time, and Indiscernibles |first=Douglas : Staffordshire University |last=Burnham |year=2006 |work=The Internet Encyclopedia of Philosophy |quote=First of all, Leibniz finds the idea that space and time might be substances or substance-like absurd (see, for example, "Correspondence with Clarke," Leibniz's Fourth Paper, §8ff). In short, an empty space would be a substance with no properties; it will be a substance that even God cannot modify or destroy.... That is, space and time are internal or intrinsic features of the complete concepts of things, not extrinsic.... Leibniz's view has two major implications. First, there is no absolute location in either space or time; location is always the situation of an object or event relative to other objects and events. Second, space and time are not in themselves real (that is, not substances). Space and time are, rather, ideal. Space and time are just metaphysically illegitimate ways of perceiving certain virtual relations between substances. They are phenomena or, strictly speaking, illusions (although they are illusions that are well-founded upon the internal properties of substances).... It is sometimes convenient to think of space and time as something "out there," over and above the entities and their relations to each other, but this convenience must not be confused with reality. Space is nothing but the order of co-existent objects; time nothing but the order of successive events. This is usually called a relational theory of space and time. |accessdate=2008-01-10}} </ref>[[ካንት]],<ref name=Mattey>{{cite web |url=http://www-philosophy.ucdavis.edu/mattey/kant/TIMELEC.HTM |title=Critique of Pure Reason, Lecture notes: Philosophy 175 UC Davis |date=1997-01-22 |last=Mattey |first=G. J. : UC Davis |quote=What is correct in the Leibnizian view was its anti-metaphysical stance. Space and time do not exist in and of themselves, but in some sense are the product of the way we represent things. The are ideal, though not in the sense in which Leibniz thought they are ideal (figments of the imagination). The ideality of space is its mind-dependence: it is only a condition of sensibility.... Kant concluded "absolute space is not an object of outer sensation; it is rather a fundamental concept which first of all makes possible all such outer sensation."...Much of the argumentation pertaining to space is applicable, mutatis mutandis, to time, so I will not rehearse the arguments. As space is the form of outer intuition, so time is the form of inner intuition.... Kant claimed that time is real, it is "the real form of inner intuition." |accessdate=2008-01-10 |archivedate=2005-03-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050314201600/http://www-philosophy.ucdavis.edu/mattey/kant/TIMELEC.HTM }}</ref><ref name=McCormick> {{cite web |title=Immanuel Kant (1724-1804) Metaphysics : 4. Kant's Transcendental Idealism |url=http://www.iep.utm.edu/k/kantmeta.htm#H4 |work=The Internet Encyclopedia of Philosophy |first=Matt : California State University, Sacramento |last=McCormick |year=2006 |quote=Time, Kant argues, is also necessary as a form or condition of our intuitions of objects. The idea of time itself cannot be gathered from experience because succession and simultaneity of objects, the phenomena that would indicate the passage of time, would be impossible to represent if we did not already possess the capacity to represent objects in time.... Another way to put the point is to say that the fact that the mind of the knower makes the a priori contribution does not mean that space and time or the categories are mere figments of the imagination. Kant is an empirical realist about the world we experience; we can know objects as they appear to us. He gives a robust defense of science and the study of the natural world from his argument about the mind's role in making nature. All discursive, rational beings must conceive of the physical world as spatially and temporally unified, he argues. |accessdate=2008-01-10}} </ref> ይገኙበታል። ካንት እንዳስተዋለ፦ ጊዜ ማለት ኩኔትም ሆነ ነገር አይደለም ስለዚህም ጊዜን መለካትም ሆነ በ[[ጊዜ ውስጥ መጓዝ]] አይቻልም ። ሳይንቲስቶችና ቴክኖሎጂስቶች ጊዜን በሰዓት ለመለካት ብዙ ጥረት አድርገዋል። ይህ ጥረት ለከዋክብት ጥናትና ለተለያዩ ያለም ዙሪያ ጉዞወች እንደመነሳሻ ረድቷል። በቋሚ መንገድ እራሳቸውን የሚደጋግሙ ክስተቶች/ኩነቶች ከጥንት ጀምሮ ጊዜን ለመልካት አገልግለዋል። ለምሳሌ ጸሃይ በሰማይ ላይ የምታደርገው ጉዞ (ቀን)፣ የጨረቃ ቅርጾች(ወር)፣ የወቅቶች መፈራረቅ(ዓመት)፣ የ[[ፔንዱለም]] መወዛወዝ (ሰኮንድ) ወዘተ...ይገኙበታል። በአሁኑ ጊዜ [[ሰኮንድ]] የምትለካው የ[[ሴሲየም]] አረር ሲወራጭ በሚያሳየው ቋሚ ድግግሞሽ ነው። [[ሬይ ከሚንግ]] የተባለው ልብ ወለድ ጸሃፊ በ1920 ስለ ጊዜ ሲጽፍ " ሁሉ ነገር በአንድ ጊዜ እንዳይፈጸም የሚያደርገው ነገር....ጊዜ ነው " በማለት እስካሁን ድረስ ታዋቂ የሆነችውን ጥቅስ መዝግቦ አልፏል,<ref> {{Cite book |title=The Girl in the Golden Atom |authorlink=Ray Cummings |first=Raymond King |last=Cummings |year=1922 |page=46 |url=http://books.google.com/?id=tA647bGiWwsC&pg=PA46&lpg=PA46&dq=%22keeps+everything%22#v=onepage&q=%22keeps%20everything%22 |accessdate=2010-06-03 |publisher=U of Nebraska Press |isbn=9780803264571}} Chapter 5. Cummings repeated this sentence in several of his novellas. Numerous sources, such as [http://books.google.com/books?id=39KQY1FnSfkC&pg=PA98&lpg=PA98&dq=cummings+%22time+professor%22+%22keeps+everything%22#v=onepage&q=cummings%20%22time%20professor%22%20%22keeps%20everything%22&f=false this one], attribute it to his even earlier work, ''The Time Professor'', in 1921. Its appearance in that book has not yet been verified. Before taking book form, several of Cummings's stories appeared serialized in magazines. The first eight chapters of his ''The Girl in the Golden Atom'' [http://www.isfdb.org/cgi-bin/title.cgi?46112 appeared] in ''All-Story Magazine'' on March 15, 1919. </ref> ይቺ አባባል በብዙ ሳይንቲስቶችም ስትስተጋባ ተሰምታለች፣ ለምሳሌ በ[[ኦቨርቤክ]],<ref> {{cite journal |title=The Rotarian |year=1973 |month=Aug |publisher=Published by Rotary International |DUPLICATE DATA: year=1973 |issn=0035-838X |page=47 |url=http://books.google.com/?id=vjUEAAAAMBAJ&lpg=PP1 |author1=International, Rotary}}, [http://books.google.com/books?id=vjUEAAAAMBAJ&lpg=PP1&pg=PA47 What does a man possess? page 47] </ref> እና [[ጆን ዊለር]].<ref> {{cite book |title=Biographical Encyclopedia of Scientists |edition=third |first1=John |last1=Daintith |publisher=CRC Press |year=2008 |isbn=1-420-07271-4 |page=796 |url=http://books.google.com/?id=vqTNfnKJVPAC}}, [http://books.google.com/books?id=vqTNfnKJVPAC&pg=PA796 Page 796, quoting Wheeler from the American Journal of Physics, 1978] </ref><ref> {{cite book |title=About time: Einstein's unfinished revolution |first1=Davies |last1=Davies |first2= |last2= |publisher=Simon & Schuster |year=1995 |isbn=0-671-79964-9 |page=236 |url=http://books.google.com/?id=SZPuAAAAMAAJ}} </ref> == የጊዜአዊ ጊዜ አለካክ == ጊዜአዊ ጊዜ አለካክ ሁለት መልኮች አሉት እነሱም፡ [[ካሌንደር]] ና [[ሰአት (መሳሪያ)|ሰዓት]] ናቸው። ካሌንደር የሂሳብ ንጥር ሲሆን ሰፋ ያለ ጊዜን ለመለካት የሚጠቅመን ነው። <ref name="Richards">{{cite book |title=Mapping Time: The Calendar and its History |last=Richards |first=E. G. |authorlink= |year=1998 |pages=3–5 |publisher=[[Oxford University Press]]}} </ref> ሰዓት ደግሞ በተጨባጭ ቁሶች ተጠቅመን የጊዜን ሂደት የምንልካበት ነው። በቀን ተቀን ኑሯችን ከአንድ ቀን ያነሰን ጊዜ ለመለካት ሰዓት ስንጠቀም ከዚያ በላይ የሆነውን ደግሞ በካሌንደር እንለካለን። [[ስዕል:ChipScaleClock2 HR.jpg|thumb| [[አቶሚክ ሰዓት]]]] == ጊዜ በፍልስፍና == [[ኦግስጢን]] የተባለው የካቶሊክ ፈላስፋ "ጊዜ ምንድን ነው?" በማለት እራሱን መጠየቁን በመጽሃፉ አስፍሯል። ሲመልስም "ሌላ ማንም ካልጠየቀኝ መልሱን አውቀዋለሁ፣ ነገር ግን ለሌላ ሰው ለመግለጽ ብሞክር ምን እንደሆነ ይጠፋብኛል]] በማለት ካስረዳ በኋላ ጊዜ ምን እንደሆነ ከማወቅ ይልቅ ምን እንዳልሆነ ማወቁ እንደሚቀል አስፋፍቶ መዝግቧል። <ref>St. Augustine, ''Confessions'', Book 11. [http://ccat.sas.upenn.edu/jod/augustine/Pusey/book11 Upenn.edu] {{Wayback|url=http://ccat.sas.upenn.edu/jod/augustine/Pusey/book11 |date=20090524224750 }} (Accessed 26 May 2007).</ref> የጥንቶቹ ግሪክ ፈላስፎች ጊዜ ማለቂያ የለለው፣ ወደሁዋላም ሆነ ወደፊት የትየለሌ ነው ብለው ሲያስቀምጡ፣ የመካከለኛው ዘመን አውሮጳውያን ደግሞ ጊዜ መነሻም ሆነ መድረሻ ያለው አላቂ ነገር ነው በማለት አስረግጠው አልፈዋል። [[ኒውተን]] በበኩሉ በሁሉ ቦት አንድ አይሆነ ቋሚ ጊዜ እንዳለና መሬት ላይ ያለው ጊዜ ከዋክብት ላይ ካለው ጊዜ ጋር እኩል የሚጎርፍ ነው በማለት አስረድቷል። በአንጻሩ [[ሌብኒትዝ]] ጊዜ ማለት አንድ አይነትና ቋሚ ሳይሆን አንጻራዊ እንደሆነ አስቀምጧል። <ref>Gottfried Martin, ''Kant's Metaphysics and Theory of Science''</ref> [[ካንት]] ባንጻሩ ጊዜን ሲተንትን "ጊዜ ማለት ከልምድ ውጭ ገና ስንወለድ አብሮን የሚወለድ ቀደምት እውቀት ሲሆን የገሃዱን አለም እንድንረዳ የሚረዳን አዕምሮአችን የሚያፈልቀው መዋቀር" ነው ብሎታል።.<ref name="kant">{{cite book |url=http://ebooks.adelaide.edu.au/k/kant/immanuel/k16p/k16p15.html |last=Kant |first=Immanuel |authorlink=Immanuel Kant |title=The Critique of Pure Reason, 2nd edition |year=1787 }} {{Wayback|url=http://ebooks.adelaide.edu.au/k/kant/immanuel/k16p/k16p15.html |date=20081007061723 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://ebooks.adelaide.edu.au/k/kant/immanuel/k16p/k16p15.html |accessdate=2010-07-01 |archivedate=2008-10-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081007061723/http://ebooks.adelaide.edu.au/k/kant/immanuel/k16p/k16p15.html }} translated by J. M. D. Meiklejohn, eBooks@Adelaide, 2004</ref> [[በርግሰን]] የተባለው ፈላስፋ ደግሞ ጊዜ ማለት ቁስ አካልም ሆነ የአእምሮአችን ፈጠራ አይደለም በማለት ሁለቱንም ክዷል። ይልቁኑ ጊዜ ማለት '''ቆይታ''' ማለት ሲሆን፣ ቆይታ በራሱ ደግሞ የውኑ አለም አስፈላጊ ክፍል ሲሆን ከ ፈጠራና ትዝታ ይመነጫል ብሏል።<ref>Bergson, Henri (1907) ''Creative Evolution''. trans. by Arthur Mitchell. Mineola: Dover, 1998. </ref> === ኢ-ውናዊ ጊዜ === ከክርስቶስ ልደት በፊት የነበረው ግሪካዊ ፈላስፋ [[አንቲፎን]] እንደጻፈው "ጊዜ እውን ሳይሆን በርግጥም ጽንሰ ሃሳብ ወይም ልኬት" ነው ብሎታል። [[ፓራመንዴስ]] የተባለው ግሪካዊም '''ጊዜ'''፣ እንቅስቃሴና፣ ለውጥ በሙሉ የውሽት ራዕይ እንጂ በርግጥ በግሃዱ አለም ያሉ አይደሉም ብሏል።<ref>{{cite web |author=Harry Foundalis |title=You are about to disappear |url=http://www.foundalis.com/phi/WhyTimeFlows.htm |accessdate=2007-04-27}} </ref> በቡዲሂስቶችም ዘንድ ጊዜ የውሸት ራዕይ ነው የሚለው አስተሳሰብ እስካሁን ይሰራበታል። ,<ref>{{cite web |title=Buddhism and the illusion of time |url=http://www.buddhasvillage.com/teachings/time.htm |accessdate=2009-08-19 |first=Tom |last=Huston |archivedate=2011-07-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110708103214/http://www.buddhasvillage.com/teachings/time.htm }}</ref> በተፈጥሮ ህግጋት አጥኝወች ዘንድ ግን ጊዜ እውን እንደሆነ ይታመናል። በርግጥ አንድ አንድ የፊዚክስ አጥኝወች ኳንትም ሜካኒክስ በይበልጥ እንዲሰራ እኩልዮሹ ያለጊዜ መቀመጥ አለባቸው ይላሉ። ይህ ግን ያብዛናው ሳይንቲስቶች አስተያየት አይደለም።.<ref>{{cite web |title=Time is an illusion? |url=http://physicsandphysicists.blogspot.com/2007/03/time-is-illusion.html |accessdate=2007-04-27}} </ref> == ሳይንሳዊ ትርጉም == == የቆየው የሳይንስ ትርጓሜው == አልበርት [[አንስታይን]] የጊዜን ትርጉም እስከለወጠበት ዘመን ድረስ የጊዜ ትርጓሜ [[ኢሳቅ ኒውተን]] ባስቀመጠው መልኩ ይሰራበት ነበር። ይህም ኒውተናዊ ሲባል '''ጊዜ''' ሁሉ ቦታ ቋሚ የሆነ፣ ምንጊዜም የማይቀየርና በሁሉ ቦታና ዘመን እኩል የሚፈስ (ለምሳሌ በከዋክብትና በመሬት ያለው ጊዜ በአንድ አይነት መንገድ ይሚፈስ/የሚለወጥ) ነው የሚል ነው።.<ref>Herman M. Schwartz, ''Introduction to Special Relativity'', McGraw-Hill Book Company, 1968, hardcover 442 pages, see ISBN 0-88275-478-5 (1977 edition), pp. 10-13</ref> በ[[ክላሲካል ሳይንስ]] የሚሰራበት '''ጊዜ''' ኒውተናዊ ነው። === ዘመናዊ ትርጓሜው === በ19ኛው ክፍለዘመን፣ የተፈጥሮ ህግን የሚያጠኑ ሰወች በነኒውተን ይሰራበት የነበረው የጊዜ ትርጓሜ የ[[ኮረንቲ]]ንና [[ማግኔት]] ን ጸባይ ለማጥናት እንደማይመች/እንደማይሰራ ተገነዘቡ። [[አንስታይን]] ሳይንቲስቶቹ የገቡበትን ችግር በማስተዋል በ1905 መፍትሄ አቀረበ። ይህም መፍትሄ የ[[ብርሃን ፍጥነት]]ን ቋሚነት የተንተራሰ ነበር። አንስታይን እንደበየነው (postulation) በ[[ጠፈር]] ውስጥ የብርሃን ፍጥነት ባማናቸውም ተመልካቾች (ቋሚም ሆነ ተንቀሳቃሽ) ዘንድ አንድ ነው፣ በዚህ ምክንያት በተንቀሳቃሽ ሳጥን ውስጥ የሚፈጠጥ ኩነት የሚወስደው የጊዜ ቆይታ ከሳጥኑ ውስጥ ላለ ተመልካችና ከሳጥኑ ውስጥ ላለ ተመልካች አንድ አይደለም ብሏል። ለምሳሌ እሚንቀሳቀሰው ሳጥን ውስጥ ለ5 ደቂቃ ያክል ቦምብ ቢፈነዳ (ኩነት) ፣ የማይንቀሳቀሰው ከውጭ ያለ ተመልካች ቦምቡ ለ5.5 ደቂቃ እንደፈነዳ ሊያስተውል ይችላል። ሌላ ታዋቂ ምሳሌ ብንወስድ፣ ሁለት መንትያ እህትማማቾች ቢኖሩና አንዱዋ በመንኮራኩር ከመሬት ተነስጣ በብርሃን ፍጥነት በሚጠጋ ፍጥነት ጠፈርን አሥሳ ከስልሳ አመት በኋላ ብትመለስ፣ መንትያዋን አርጅታ ስታገኛት፣ ተመላሿ ግን ገና ወጣት ናት። የዚህ ምክንያቱ፣ አንስታይ እንዳስረዳ፣ የተንቀሳቃሽ ነገሮች ሰዓት ዝግ ብሎ ሲሄድ የማይንቀሳቀሱ ግን ቶሎ ስለሚሄድ ነው። ባጠቃላይ፣ የሚንቀሳቀሱ ተመልካቾች ከማይንቀሳቀሱ ተመልካቾች ጋር የተለያየ ጊዜ ለአንድ አይነት ኩነት ይለካሉ። [[ስዕል:World line.svg|250px|right|thumb| ይህ ስዕል ሁለት [[ቅጥ]] ያለው [[ኅዋ]] ሦስት ቅጥ ባለው [[መቼት]] ተጣምሮ ያሳየናል። ኃላፊውና መጪው የ[[ብርሃን ኮን]] ቋሚ ሲሆኑ፣ የአሁኑ ጊዜ ግን አንጻራዊና ለተለያዩ ተመልካቾች የተለያየ ነው]] === መቼት === መቼት የሚለው ቃል ከ"መቼ" እና "የት" ቃላቶች የመጣ ሲሆን የጊዜና ኅዋን ጥምረት ያሳያል። ከድሮ ጀመሮ፣ ሰወቸ ጊዜንና ህዋን በማዛመድ ተመልከተዋቸዋል። በተለክ ከ አንስታይን የ[[ልዩ አንጻራዊነት]] እና [[አጠቃላይ አንጻራዊነት]] ርዕዮተ አለሞች ወዲህ የጊዜና ኅዋ ጥምረት (መቼት) ለሳይንስ እንደመሰረታዊ ነገር ያገለግላል። በርዕዮቶቹ መሰረት፣ መቼት፣ በእንቅስቃሴ ምክንያት ከአንድ ተመልካች ወደሌላ ተመልካች የሚለያይ እንጂ በአንድ ዋጋ ለሁሉ ተመልካች አይጸናም። በርዕዮቶቹ መሰረት፣ ያለፈው ጊዜ የሚባለው [[ብርሃን]] ለአንድ ተመልካች መላክ የሚችሉ ኩነቶች (ክስተቶች) ስብስብ ሲሆን ፣ መጪው ጊዜ ደግሞ አንድ ተመልካች ብርሃን ሊልክባቸው ይሚችላቸው ኩነቶች ስብስብ ነው። === የጊዜ መስፋትና መጥበብ === [[ስዕል:Relativity_of_Simultaneity.svg|thumb|[[የባንዴነት አንጻራዊነት]]: ክስተት B ክስተት ና A በአረንጓዴው [[ማጣቀሻ]] ውስጥ ተሁነው ሲታዩ '''ባንዴ''' ወይም አንድ ላይ የተከናወኑ ይመስላሉ, ነገር ግን በ ሰማያዊው [[ማጣቀሻ]] ውስጥ ለሚመልከት፣ ክስተት B ከክስተት A በፊት እንደተከናወነ ይመሰክራል፣ በቀዩ [[ማጣቀሻ]] ያለ ምስክር ደግሞ ክስተት B ከክስተት A በኋላ እንደተከናወነ ይመለከታል]] አንስታይን በምናባዊ ሙከራው እንዳሳየ፣ በተለያየ ፍጥነት የሚጓዙ ሰወች በሚያዩዋቸው ኩነቶች (ክስተቶች) መካከል ያለው የጊዜ ልዩነት በሁሉም ተመልካቾች አንድ አይነት ሳይሆን የተለያየ ነው። ማልተ ሁለት ቦምቦች ቢፈነዱና አንዱ ተመልካች 5 ሰከንድ በሁለት ቦምቦች ፍንዳታ መካከል ቢለካ፣ ሌላኛው ደግሞ 6 ሰኮንድ ሊለካ ይችላል (እንደ ፍጥነቱ ይወሰናል)። በተረፈ የቦምቦቹ ፍንዳታ በ[[አማካኝነት]] (causality) ካልተያያዙ (ማለት ያንዱ ቦምብ ፍንዳታ ለሌላው ቦምብ መፈንዳት ምክንያት ካልሆነ/መንስዔ ካልሆነ)፣ የኩነቶቹ ድርድር ሁሉ ሊለወጥ ይችላል። አንዱ ተመልካች ቀዩ ቦምብ መጀሪያ ከዚያ አረንጓዴው ሲፈንዳ ካየ ሌላው ደግሞ አረንጓዴ መጀመሪያ ከዚያ ቀዩ ሲፈንዳ ሊያስተውል ይችላላ (መረሳት የሌለበት፣ ይህ ሁሉ የሚሆነው ሰወች በብርሃን ፍጥነት አካባቢ እሚጓዙ ከሆነ ብቻ ነው)። እንደ አንስታይን አገላለጽ፣ ሁለት ኩነቶች በ ነጥብ A እና B ቢፈጠሩ እና ነጥቦቹ በ K ስርዓት ውስጥ ታቃፊ ቢሆኑ፣ ሁለቱ ኩነቶች [[ባንዴ]] ናቸው (ባንድ ላይ ተከስቱ) የምንለው ከመሃላቸው ባለው ነጥብ M ላይ ያለ ተመልካች ሁለቱም ኩነቶች ባንድ ቅጽበት ሲከስቱ ሲያይ ብቻ ነው። ስለዚህ ጊዜ ማለት ከስርዓት K አንጻር ባንዴ የሚፈጠሩ ክስተቶችን ባንዴ እንደተፈጠሩ የሚያሳዩና በሥርዓቱ ውስጥ የማይነቀሳቀሱ ሰዓቶች ስብስብ ነው። === አንጻራዊ ጊዜና ኒውተናዊ ጊዜ === [[ስዕል:Lorentz_transform_of_world_line.gif|right|framed| ይህ የሚያሳየው መቼትን ሲሆን በ[[ዓለም መስመር]] ዙሪያ በሃይል በሚፍጠነጠኑ ተመልካቾች የሚታየውን አንጻራዊ ዓለም ያሳያል። ሁለቱን የአግድም መሰምሮች የሚያልፉት የታችኞቹ ኩነቶች (በነጥብ የሚመሰሉት) (ዓላፊ ጊዜ) ለተመልካቹ ይታያሉ]] ሥዕሉ የሚያሳየው በ[[አንጻራዊ]] እና በ[[ኒውተናዊ]] ጊዜ መካከል ያለውን ልዩነት ነው። ይህ ልዩነትም የሚነሳው በ[[ጋሊልዩ ለውጥ]] እና በ[[ሎሬንዝ ለውጥ]] መካከል ባለ አለመጣጣም ነው። የጋሊሊዩ ለኒውተን ሲሰራ የሎሬንዝ ለአንስታይን ይሰራል። ከላይ ወደታች የተሰመረው መሰመር ጊዜን ይወክላል። አድማሳዊው ወይም አግድሙ መስመር ደግሞ ርቀትን ይወካልል (አንድ የ[[ኅዋ]] ቅጥ መሆኑ ነው)። ወፍራም የተቆራረጠው ጠማማ መስመር ደግሞ የተመልካችን መቼት ይወካልል፣ ይህ መስመር የ[[ዓለም መስመር]] ይባላል። ትናንሾቹ ነጠብጣቦች ደግሞ አላፊንና መጪን መቼታዊ ኩነቶች ይወክላሉ። የ[[ዓለም መሰመር]] ኩርባ ደግሞ የተመልካችን አንፃራዊ ፍጥነት ይሰጣል። በሁለቱም ሥዕሎች እንደምናየው ተመልካቹ ፍጥንጥን ባለ ጊዜ የመቼቱ እይታው ይቀየራል። በኒውተናዊ ትንታኔ እነዚህ ለውጦች የጊዜን ቋሚነት አይቀየሩም ስለዚህም የተመልካቹ እንቅስቃሴ ኩነቱ አሁን መፈጠሩን ወይም አለመፈጠሩን አይለውጠውም (በስዕሉ መሰረት፣ ክስተቱ በአግድሙ መስመር ማለፉን ወይም አለማለፉን )። በአንጻራዊ ጊዜ ትንታኔ መሰረት ግን፡ "ክስተቶችን የምንመለከትበት ጊዜ ቋሚ የማይናወጥ ሆኖ ስላ፡ ማለተ የተመልካቹ እንቅስቃሴ የተመልካቹን የብርሃን አሹሪት ማለፉን ወይም አለምፉን አይለውጥም። ነገር ግን ከኒውተናዊ (ፅኑ ትንተና) ወደ አንጻራዊ ትንተና በተሻገርን ወቅት ፣ የ"ጽኑ ጊዜ" ጽንሰ ሃሳብ አይሰራም፣ በዚህ ምክንያት ሥዕሉ ላይ እንደምናየው ክስተቶች/ኩነቶች ወደ ላይና ወደታች ከጊዜ አንጻር ይሄዳሉ፣ ይህን የሚወስነው እንግዲህ የተመልካቹ [[ፍጥንጥነት]] ነው። === የጊዜ ቀስት === ከለተ ተለት ኑሮ እንደምንረዳው ጊዜ [[አቅጣጫ]] ያለው ይመስላል፦ ያለፈው ጊዜ ተመለሶ ላይመጣ ወደ ኋላ ይቀራል፣ የወደፊቱ ደግሞ ከፊትለፊት እየገሰገሰ ይመጣል። በዚህ ምክንያት የጊዜ ቀስት ካለፈው ወደ ወደፊቱ ያለማመንታት ይገሰግሳል። ሆኖም ግን አብዛኛወቹ የ[[ተፈጥሮ ህግጋት ጥናት]] (ፊዚክስ) ህጎች የጊዜን አንድ አቅጣጫ መከተል ዕውቅና አይሰጡም። ለዚህ ተጻራሪ የሆኑ አንድ አንድ ህግጋት በርግጥ አሉ። ለምሳሌ [[ሁለተኛው የሙቀት እንስቃሴ ህግ]] እንደሚለው የነገሮች [[ኢንትሮፒ]] ከጊዜ ወደጊዜ እየጨመረ እንጂ እየቀነሰ አይሄድም የሚለው ይገኝበታል። የ[[ስነ ጠፈር]] ምርምርም በዚህ አንጻር የ[[ጠፈር ጊዜ]] ከመጀመሪያው [[ታላቁ ፍንዳታ]] እንደሚሸሽ ሲያስቀምጥ፣ የ[[ስነ-ብርሃን]] ትምህርት ደግሞ የብርሃን ጨረራዊ ሰዓት በአንድ አቅጣጫ እንደሚተምም ያስቀምጣል። ማንኛውም የ[[መለካት]] ስርዓት በ[[ኳንተም]] ጥናት፣ ጊዜ አቅጣጫ እንዳለው ያሳያል። === ጊዜ ጠጣር ነገር ነው? === የጊዜ ጠጣርነት ምናባቂ ጽንሰ ሃሳብ ነው። በዘመናዊ ፊዚክስና በ [[አጠቃላይ አንጻራዊነት]] ትምህርት ጊዜ ጠጣር አይደለም። የ[[ፕላንክ ጊዜ]] ተብሎ የሚታወቀው (~ [[1 E-44 s|5.4 × 10⁻⁴⁴]] ሰከንድ ሲሆን፣ ባሁኑ ጊዜ ያሉት ማናቸውም የተፈጥሮ ህግ ርዕዮተ አለሞች ከዚህ ጊዜ ባነሰ የጊዜ መጠን እንደማይሰሩ ይታመናል (ልክ የ[[ኒውተን]] ህጎች ወደብርሃን ፍጥነት በተጠጋ ስርዓት ውስጥ እንደማይሰሩ)። የ[[ፕላንክ ጊዜ]] ምናልባትም ሊለካ የሚችል የመጨረሻ ታናቹ የጊዜ መጠን ነው፣ በመርህ ደርጃ እንኳ ከዚህ በታች ሰዓት ላይለካ እንዲችል ባሁኑ ጊዜ ይታመናል። በዚህ ምክንያት የጊዜ ጠጣሮቹ መስፈርቶች የ(~ [[1 E-44 s|5.4 × 10⁻⁴⁴]] ሰከንድ ቆይታ አላቸው ማለት ነው። == ማጣቀሻወች == <references/> [[መደብ:ጊዜ|*]] oohylxpvy8jym2ucxg5otblxpn8lusg 0 13098 391362 337148 2026-04-05T10:03:38Z Kwamikagami 1472 391362 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:שרונה - אתרי מורשת בתל אביב 2015 (17).JPG|thumb|upright|ሌሊት]] '''ሌሊት''' [[ፀሐይ]] ከጠለቀችበት እስከምትወጣበት ያለው ጊዜ ነው። ይህ ማለት ነጠላ [[ኮከብ]] ስለ ሆነ የፈለክዋ ግማሽ በራስዋ ጥላ ስትሆን ነው። [[ምድር]] በ፳፬ ሰዓት ውስጥ እየዞረች ነጠላ ፀሐይ እያላት በስተኋላው ጥላ ወይም ሌሊት ይሆናል ማለት ነው። የፀሐይ [[ጮራ]] በጠፈር ተጉዞ ወደ ምድር የሚያንጸባርቀው እቃ እንደ [[ጨረቃ]] ሲነካ፣ ይበራል። የ[[ብርሃን]] [[ፎቶኖች]] እቃውን ሳይደርሱ ግን ወደ አይኑ አቅጣጫ ስለማይጓዙ አይታዩም፣ ስለዚህ በጨረቃ ዙሪያ ጮራ ቢኖርም ከምድር ጥቁር ብቻ ሊታይ ይቻላል። {{መዋቅር}} [[መደብ:ጊዜ]] [[መደብ:መሬት]] ntahmizzqd3il2r1h8y1djvi2fibsaw 0 13180 391372 210574 2026-04-05T10:08:26Z Kwamikagami 1472 391372 wikitext text/x-wiki [[Image:Dimension levels.svg|right|thumb|upright=1.5|የተለያየ የቅጥ ደረጃወችን የሚያሳይ ስዕል]] '''ቅጥ''' (dimension) : ባንድ [[ነገር]] ወይም [[ኅዋ]] ውስጥ የታቀፉትን [[ነጥብ|ነጥቦች]] በበቂ ሁኔታ ለመግለፅ የሚያስፈልጉን [[መለኪያ|መለኪያወች]](coordinates) ብዛት ቅጥ ይባላል። ለምሳሌ አንድ መስመር ላይ ያለን ነጥብ አንድ ቁጥር ብቻ ያስፈልጋል፣ ይሄውም ከመስመሩ መጀምሪያ ያለው ርቀት ነው። በዚህ ምክንያት [[መስመር]] [[አንድ ቅጥ]] አለው እንላለን። የተንጣለለ ሜዳን ገጽታ ወይም ደግሞ የበርሜልን ገጽታ ወይም የደብሉልቡል ኳስን ገጽታ ወይም ሌላ ገጽታን ብንወስድ፣ በዚያ ገጽታ ላይ ያለን ነጥብ አቀማመጥ ለመወሰን ሁለት [[መለኪያወች]] ያስፈልጉናል። በዚህ ምክንያት ማንኛውም ገጽታ [[ሁለት ቅጥ]] አለው ይባላል። ከኳሱ ገጽታ ዘልቀን ገብተን ወይም በባሊ ካለ ውሃ ውስጥ ገብተን ወይም ካንድ ሙሉ ነገር ውስጥ ዘልቀን ገብተን የምናገኘውን ነጥብ ዐቀማመጥ ለመወሰን ሶስት መለኪያወች ያስፈልጉናል። በዚህ ምክንያት ማንኛውም ምላዓት ያለው ቁስ '''ሶስት ቅጥ''' አለው ይባላል። [[ነጥብ]] ግን እንደትርጓሜዋ ምንም ቅጥ የላትም ምክንያቱም [[ርዝመት]]ም ሆነ [[ስፋት]]ም ሆነ [[ይዘት]] የላትምና። {{መዋቅር-ሳይንስ}} [[መደብ:ሥነ ቅጥ]] [[መደብ:ሥነ-ተፈጥሮ]] [[መደብ:መልክዐ ምድር]] [[መደብ:አልጀብራ]] [[መደብ:ጂዎሜትሪ]] 2ulunnj1wgexifao39adaz6b2v2w6bh 0 13241 391350 155601 2026-04-05T09:57:19Z Kwamikagami 1472 391350 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Olympus_Mons_alt.jpg|right|ማርስ ላይ ያለው ታላቁ ተራራ - ኦሊምፕስ ሞንስ]] '''ኦሊምፐስ ሞንስ''' [[ማርስ]] ውስጥ የሚገኝ [[ተራራ]] ሲሆን፣ [[መሬት]] በምትገኝበት [[ስርአተ ፈለክ]] ወይም በሌላ አጠራር [[የፀሐይ ሥርዓተ ፈለክ]] ታላቁ ተራራ ነው፡፡ በመሬት ላይ በ[[ከፍታ]]ው ከሚታወቀው [[ኤቨረስት]] ተራራ 3 እጥፍ ያክላል። አጠቃላይ ቁመቱ 27 ኪሎ ሜትር ነው። [[መደብ:ሥነ ፈለክ]] [[መደብ:ተራሮች]] duatvhxqbkhrwp16pyeft5faotwa6qy 391351 391350 2026-04-05T09:57:33Z Kwamikagami 1472 391351 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Olympus_Mons_alt.jpg|thumb|ማርስ ላይ ያለው ታላቁ ተራራ - ኦሊምፕስ ሞንስ]] '''ኦሊምፐስ ሞንስ''' [[ማርስ]] ውስጥ የሚገኝ [[ተራራ]] ሲሆን፣ [[መሬት]] በምትገኝበት [[ስርአተ ፈለክ]] ወይም በሌላ አጠራር [[የፀሐይ ሥርዓተ ፈለክ]] ታላቁ ተራራ ነው፡፡ በመሬት ላይ በ[[ከፍታ]]ው ከሚታወቀው [[ኤቨረስት]] ተራራ 3 እጥፍ ያክላል። አጠቃላይ ቁመቱ 27 ኪሎ ሜትር ነው። [[መደብ:ሥነ ፈለክ]] [[መደብ:ተራሮች]] t868kcb51vnelkqe1tmj3yncopka5x5 0 13580 391324 387171 2026-04-04T12:40:39Z ~2026-20796-21 57947 391324 wikitext text/x-wiki ==ማህሙድ አህመድ የህይወት ታሪክ== የተወለደው ሚያዚያ 30, በ1933 ዓ.ም. [[አዲስ አበባ]] [[መርካቶ]] በአሜሪካን ግቢ አካባቢ ነው፡፡ ሥራንም ሆነ ሕይወትን በራሱ መጋፈጥ የጀመረው ገና በሕፃንነቱ ነው፡፡ አባቱ በሚሠራበት ግሪክ ክለብ አብሮ በመሔድ ቅርጫት ኳስና የቴኒስ ሜዳዎቹ ላይ ይሠራም ነበር፡፡ በስድስት ዓመቱም ሊስትሮ ሆኖ መሥራት ጀመረ፡፡ በትምህርት ቤት ቆይታው ብዙ ጐበዝ እንዳልነበር ፈገግ ብሎ የሚያወራው ማህሙድ ቤተሰቦቹንና ራሱን መርዳት እንዳለበትም የተረዳው ገና በሕፃንነቱ ነው፡፡ የሙዚቃ ሕይወቱ ሀ ብሎ የተጀመረው አንድ ክለብ ውስጥ ሳንድዊች እንዲያቀርብ በተቀጠረበት ጊዜ ነው፡፡ እንደ አጋጣሚም ሆኖ በዚያው ክለብ ውስጥ ጥላሁን ገሠሠ ይዘፍንበት የነበረ ቦታ ነበር፡፡ በአንድ አጋጣሚም ሁሉም ድምፃውያን ወደ ድሬዳዋ ሔደው ሙዚቀኞቹ ያለ ድምፃዊ እየተለማመዱ ነበር፡፡ የተፈራ ካሣን ‹‹አልጠላሽም ከቶ››ን የተዘራን ‹‹ይሔም አለ ለካ››ንና የጥላሁን ዘፈን እየተለማመዱ ነበር፡፡ በድምፅ መዝፈን እንደሚፈልግም ጠየቃቸው፡፡ ‹‹በጣም ቀጭን ነበርኩ እናም ‘ትችያለሽ? ወይ›› ብለው ጠየቁኝ፣ እናም እሞክራለሁ አልኩ›› በማለት ማህሙድ ይናገራል፡፡ ‹‹አልጠላሽም ከቶ›› የሚለውን ዘፈን በሚዘፍንበት ሰዓት የኮንጐ ዘማቾች በቦታው ነበሩ እናም አስደነቃቸው፡፡ እንደገናም እንዲዘፍን ተጠየቀ፡፡ የክለቡ ባለቤት በቦታው የነበረ ሲሆን አድናቆት በተሞላ ድምፅም ‹‹የአላህ ያለህ በጣም ጥሩ መዝፈን ትችላለህ!›› እንዳለው ማህሙድ ያስታውሳል በዚህም አጋጣሚ ከአስተናጋጅነት ወደ ዘፋኝነት ተቀየረ፡፡ የቤቱ ባለቤትም ሙሉ ልብስ ገዛለት፡፡ ጥላሁንና ሌሎቹ ዘፋኞች በተመለሱበት ወቅት የእሱ መዝፈን በጣም ነው ያስገረማቸው፤ የግጥም ደብተርም ሰጡት፡፡ መዝፈን በጀመረበት ወቅት የተለያዩ ዘፋኞችን ሙዚቃ በመዝፈን ነበር፡፡ በዚህም ክለብ ነበር ‹‹አላወቅሽልኝም›› የሚለው የመጀመሪያው ዘፈኑ የሆነው ግጥም የተሰጠው፡፡ ክብር ዘበኛ መቀጠር ፍላጐቱ የነበረ ሲሆን መጀመሪያ ግን ፖሊስ ኦርኬስትራና ምድር ጦር ለመቀጠር ጠየቀ፡፡ በተለያዩ ምክንያቶችም እንደማይቀጥሩት ነገሩት፡፡ መቶ አለቃ ግርማ ሐድጉም (በኋላ ሻለቃ) ክብር ዘበኛ መቀጠር ይፈልግ እንደሆነ ጠየቁት፣ እሱም ተስማማ ከመቀጠሩ በፊት ግን በሕዝብ ፊት ዘፍኖ ማለፍ ነበረበት፡፡ የዚያን ጊዜ የነበረውን እያንዳንዷን ጥቃቅን ነገር በጥልቅ ያስታውሳል፤ የታምራት ሞላን ‹‹ተስፋ አትቁረጪ›› እንዲሁም ‹‹አላወቅሺልኝም››ን ሲዘፍን የተመልካቹ መልስ ለየት ያለ ነበር፡፡ ‹‹የኤልቪስ ፕሪስሊን ዳንስም እየደነስኩ ነበር፣ እናም የተመልካቹ መልስ የማይታመን ነበር፤›› በማለት ማህሙድ ይገልጻል፡፡ መቶ አለቃ ግርማም ወታደር ሆኖ እንዳይቀጠር መከሩት፣ የክብር ዘበኛ ሰዎችም በወታደርነትና ሙዚቀኝነት 120 ብር እንክፈልህ ብለው ጠየቁት፡፡ እሱ ግን ባለመስማማቱም በሙዚቀኝነት ብቻ በ1955 ዓ.ም. አካባቢ ተቀጠረ፡፡ ለአሥራ አንድ ዓመታትም ያህልም በዚህ ቦታ ሠርቷል፡፡ ‹‹ለዚህ ያበቃኝ፣ የማውቀውን ነገር ሁሉ ያስተማረኝ ለእኔ ወንድሜ ጥላሁን ገሠሠ ነው፡፡ ሌሎችም ሙዚቀኞች እንዲሁ በእኔ ላይ አሻራ ጥለዋል፤›› ይላል ማህሙድ፡፡ በዚያን ወቅት ሙዚቀኞች አንድ ላይ ይሰባሰቡበት የነበሩ ብዙ አጋጣሚዎች ነበሩ፡፡ ከእነዚህም ውስጥ ክብር ዘበኛ ይሠራ በነበረበት ወቅት [[አዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ|አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ]] ውስጥ ይደረግ የነበረው የሙዚቀኞች ውድድር አንዱ ነው፡፡ የተለያዩ ባንዶች እንደ ምድር ጦር፣ ክብር ዘበኛና የፖሊስ ኦርኬስትራ ባንዶች ከድምፃውያኖቻቸው ጋር ይመጣሉ፡፡ እያንዳንዱም ድምፃዊ አንድ ወይም ሁለት ዘፈን ይዘፍናል፡፡ ይሔም ለሙዚቀኞች ጥሩ አጋጣሚ እንደነበር ይናገራል፡፡ ከአሥራ አንድ ዓመታት ቆይታም በኋላ በተለያዩ ክለቦች መሥራት ጀመረ፡፡ ለዚህም ምክንያቱ የነበረው ያገኘው የነበረው 60 ብር አምስት እህቶቹና ወንድሞቹ በአጠቃላይ ቤተሰቦቹን መደገፍ አልቻለም፡፡ በወቅቱ አባቱ ሥራ ያልነበራቸው ሲሆን እናቱ ብቻ ነበረች የምትሠራው፤ መጨረሻ ላይ ከክብር ዘበኛ በለቀቀበት ወቅት ደመወዙ 250 ብር ደርሶ ነበር፤ ከዚያም ከአይቤክስ ባንድ ጋር ተጠቃልሎ ራስ ሆቴል ተቀጥሮ መሥራት ጀመረ፡፡ በሙዚቃ ሕይወቱ ውስጥ ብዙ ውጣ ውረዶችን እንዳሳለፈ የሚናገረው ማህሙድ ዘመኑ ለሙዚቀኞችም ሆነ ለሙዚቃ ዕድገት የተመቻቸ እንደሆነ ይገልጻል፡፡ እንደሚናገረው ከሆነ ይሔ ዕድገትም የተገኘውና እዚህ መድረስ የተቻለው በዱሮ ሙዚቀኞች መስዋዕትነት ነው፡፡ ‹‹እነዚህ ሙዚቀኞች አሻራቸውን ጥለው ማለፍ ችለዋል፤›› የሚለው ማህሙድ በዚያን ጊዜ የነበሩት ሙዚቀኞች ምንም እንኳን ችሎታው ቢኖራቸውም የሙዚቃ ትምህርት ቤት አልሔዱም፡፡ የዚያን ጊዜውንም በማስታወስ ለሙዚቀኞች እንዴት ከባድ እንደነበር ይናገራል፡፡ ሙያውም እንዴት ይናቅ እንደነበርም ያስታውሳል፡፡ በ1963 ከአይቤክስ ባንድ ጋር ራስ ሆቴል በሚሠራበት ወቅት ‹‹ኩሉን ማን ኳለሽ››፣ ‹‹አምባሰል››፣ ‹‹ችቦ አይሞላም ወገቧ›› እና ‹‹አልማዝ ምን ዕዳ ነው›› የመሳሰሉ ዘፈኖችን ይዘፍን ነበር፡፡ እነዚህ ዘፈኖች ከአንዳንድ ወገኖች ከፍተኛ ትችትም አጋጠመው፡፡ የዱሮ ዘፈኖችን በአዲስ መልክ ትጫወታለህ ለማለት አንድ ጋዜጠኛ ‹‹ፍራሽ አዳሽ›› ብሎ የጠራውን አጋጣሚም አሁንም አይረሳውም፡፡ ‹‹አላዘንኩም፡፡ የዱሮ ዘፈኖችን አዲስ ሕይወት በመስጠት ዘፍኛለሁ፡፡ ፍራሽም እንደ አዲስ ሲታደስ ይተኛበታል›› ይላል፡፡ ማህሙድ ከዚህም በተጨማሪ ‹‹ዓባይ ማዶ››፣ ‹‹ደኑን ጥሰሽ›› እና ‹‹የት ነበርሽ›› የሚሉት ዘፈኖቹም የተለየ [[ርዕዮተ ዓለም]] ያስተላልፋሉ በሚልም ተወቅሶ ነበር፡፡ '''ማህሙድ አህመድ እና አለም አቀፍ እውቅና''' በሚያዚያ ወር 1976 አ.ም የፈረንሳይ የቴአትር ቡድን አባላት በመላው አፍሪካ በሚገኙ የፈረንሳይ የባህል ማእከላት እየተዘዋወሩ የተለያዩ ትርኢቶችን ያቀርቡ ነበር:: በዚህ ወቅት ነበር የፍራንሲስ ፋልሴቶ የቅርብ ወዳጅ የነበረ አንድ ፈረንሳያዊ ከቴአትር ቡድኑ ጋር በስቴጅ ማናጀርነት ወደ አዲስ አበባ የመጣው:: ይህ የፍራንሲስ ወዳጅ ታዲያ በአዲስ አበባ ጎዳና ሲዘዋወር የመሃሙድን ሙዚቃ በጎዳና ላይ ይሰማና ይወደዋል:: በጊዜው ደግሞ ፍራንሲስ ፋልሴቶ እና ጉዋደኞቹ ከመላው አለም የተለያዩ ሙዚቃዎችን በመሰብሰብ አብረው ማዳመጥ፣ መወያየት እና ፉክክር ያደርጉ ነበር:: ይህ ፈረንሳያዊ የመድረክ ባለሙያ ታዲያ የመሃሙድን ሙዚቃ እንደሰማ ወዲያው ወደሙዚቃ ቤቱ ይገባና ሸክላውን በመግዛት ወደ ፈረንሳይ ሲመለስ ለፍራንሲስ ይሰጠዋል:: ፍራንሲስም ከወዳጆቹ ጋር ሙዚቃውን መስማት ይጀምርና እጅግ በጣም የተለየና በጣም አዲስ አይነት ሙዚቃ ይሆንበታል:: ወዲያውም ያንን ሙዚቃ በበርካታ ካሴቶች ይቀዳና ለሚያውቃቸው የሬዲዮ ፕሮግራም አዘጋጆች ዲጄዎች እና ሙዚቃ ተንታኞች ይልክላቸዋል:: በሚቀጥሉት ጥቂት ቀናቶች ታዲያ ከሁሉም ያገኘው ምላሽ እጅግ የሚያስደንቅ ነበር:: ከየት ይህን ሙዚቃ እንዳመጣውና እጅግ በጣም እንደወደዱት እንዲያ ያለ ሙዚቃም ሰምተው እንደማያውቁ ይገልፁለታል:: በእንዲህ ያለ ሁኔታ ነበር ከመሃሙድ ጋር ለመስራት የወሰነው:: ይህ በሆነ በወሩ ወደ ኢትዮጵያ በመምጣት ማህሙድን ፈልጎ በማግኘት በርካታ ስራዎችን ሊሰሩ ችለዋል:: ይህ አጋጣሚ ነበር እንግዲህ ኢትዮጲክስ የተሰኙትን እነዚህን 30 አልበሞች እንዲደመጡ ምክንያት የሆነው:: ለመጀመሪያ ጊዜ የኢትዮጵያ ሙዚቃን ያሳተመው የውጪ ሃገር አሳታሚ ክሬመርስ የተባለው የቤልጂየም ሬከርድ ሌብል የመሃሙድን 2 ዘፈኖች የያዘ ኤልፒ (LP) በ1976 አ.ም አካባቢ አሳተመ። በወቅቱ ይህ ሬከርድ በጣም ጥሩ የሚዲያ ዳሰሳዎችንም አግኝቶ ነበር:: (ኒዮርክ ታይምስን ጨምሮ) የአለም ምርጥ 10 ወርልድ ሚውዚክ ቻርት ውስጥም ለመግባት ችሎ ነበር:: ይህ ማለት እንግዲህ ከፍራንሲስ ፋልሴቶ በፊት መሆኑ ነው:: ነገር ግን በአልበም ደረጃ እንጂ አለም አቀፍ መድረኮች ላይ በመጫወት እና በመላው አለም ሙዚቃዎቹ ተደማጭነት እንዲያገኙ ያደረገው ፍራንሲስ ፋልሴቶ ነው:: [[መደብ:የኢትዮጵያ ዘፋኞች]] 2iwhu0cd4pl3canullseubf8hub4gsa 0 15396 391352 382723 2026-04-05T09:57:51Z Kwamikagami 1472 391352 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Pleiades large.jpg|thumb|right| [[ፕሌይድ]] የተሰኙት የከዋክብት ጥርቅም በ[[ታውረስ]] [[ረጨት]]። ከ[[ናሳ]] ፎቶ የተገኘ።]] '''ኮኮብ'''፣ '''ኮከብ''' በ[[ግስበት]] ጓጉሎና ታምቆ የተያዘ እጅግ ግዙፍ፣ ደማቅና ሞቃት የሆነ ከፍተኛ [[ኮረንቲ]] ያዝለ አየር ( [[ፕላዝማ]]) ስብስብ ነው። ለ[[መሬት]] አሁን በጣም የቀረበው ኮኮብ እንግዲ [[ፀሐይ]] ነው። በአንዳንድ ጣቢያ ውስጥ ሁለት ከዋክብት አንድላይ ሲኖሩ ይህ [[ቅንጅ ኮከብ]] ይባላል። [[ስዕል:Orbit1.gif|thumb|left|ክንጅ ኮከብ፤ ሁለት ከዋክብት በአንዱ ማእከል ዙሪያ በምኋር ሲመላለሱ]] {{መዋቅር-ሳይንስ}} [[መደብ:ሥነ ፈለክ]] b9193aj52scafqqlz7dzytn1196ivub 0 15643 391359 382205 2026-04-05T10:00:32Z Kwamikagami 1472 391359 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Galileo Galilei 3.jpg|thumb|upright|ጋሊልዩ ጋሊሊ]] [[File:Galileo facing the Roman Inquisition.jpg|thumb|]] '''ጋሊልዮ ጋሊሊ''' [[ታህሳስ 15]], [[1564]] – [[ጥር 8]], [[1642]] የነበረ የ[[ጣሊያን]] ሥነ-ፈለክ አጥኝና ተመራማሪ ነበር። ጋሊልዩ በዘመኑ የራሱን [[አጉሊ መነጽር]] በመስራት [[ጨረቃ]] ተራራ እንዳላት፣[[ጁፒተር]] የተባለው ፈለክ ልክ እንደ መሬት የራሱ የሆኑ '''79''' ጨረቃወች እንዳሉት፣ ህብረ ከዋክብት ከ[[ከዋክብት]] ስብስብ እንደተሰሩ፣ [[ፀሐይ]] ጥቁር ነጠብጣቦች እንዳሏት፣ [[ቬነስ]] ልክ እንደ ጨረቃ የተለያየ ቅርጽ በጥልቁ እንደምትይዝ የመሰከረና በኋላም መጽሃፍ ጽፎ ያሳተመ ሳይንቲስት ነው። ከዚህ በተጨማሪ ጋሊልዮ የተፈጥሮ ህጎችን/ጉልበቶችን አጥንቷል። በትውፊት እንደሚነገር ጣልያን ውስጥ ባለው የተንጋደደው የ[[ፒሳ ግንብ]] ላይ በመውጣት፣ የተለያዩ [[ክብደት]] ያላቸውን የ[[ብረት]] ኳሶች ወደመሬት በመልቀቅ፣ ሁሉም በዕኩል ሰዓት መሬትን እንደሚመቱ አረጋግጧል። ከዚህ በመነሳት እስከሱ ዘመን ይሰራበት የነበረውን የ[[አሪስቶትል]] አስተሳሰብ (ከባድ ነገሮች ከቀላል ነገሮች በበለጠ ፍጥነት ወደመሬት ይወድቃሉ) ፉርሽ አድርጓል። ሆኖም ግን በጊዜው የአሪስቶትል አስተሳሰብ በህብረተሰቡ ህሊና ውስጥ በጥብቅ ስለሰረጸ ቆይቶ አይዛክ [[ኢሳቅ ኒውተን|ኒውተን]] የጋሊልዮን አስተሳሰብ ልክ መሆኑን በጥናቱ እስካረጋገጠበት ድረስ የአሪስቶትል አስተሳሰብ ተቀባይነት ነበረው። ጋሊልዩ የ[[ብርሃን]]ን [[ፍጥነት]] ለማግኘትም ሞክሮ ነበር። ሙከራውም እንዲህ ነበር፡ ቀኑ ሲጨልም እሱና ፀሐፊው ሁለት ራቅ ያሉ የተለያዩ ኮረብታወች ላይ ወጡ። ሁለቱም የተሸፈነ [[ፋኖስ]] ይዘው ነበር። ከዚያ ጋሊልዮ የራሱን ፋኖስ መሸፈኛ ሲያነሳ ፀሐፊው ይህን እንዳየ የራሱን ፋኖስ መሸፈኛ አነሳ። በዚህ መንገድ ፀሓፊው የራሱን ፋኖስ ለመክፈት የወሰደበትን [[ጊዜ]] ጋሊልዮ ለካ። በኮረብታወቹ መካከል ያለውን [[ርቀት]] እና የጊዜውን ሊዩነት ግምት ውስጥ በማስገባት የብርሃንን ፍጥነት ለመገመት ቻለ። ሙከራው [[የብርሃን ፍጥነት|ብርሃን ፍጥነት]] እንዳለውና በቅጽበት እንደማይጓዝ በትክክል ቢያሳይም ጋሊልዩ የለካው ፍጥነት መጠን ግን ትክክል አልነበረም። አይንን ለመግለጥ እና እጅን ለማንቀሳቀስ የሚወስደው ጊዜ ከብርሃን ፍጥነት ጋር ሲወዳደር ብዙ ስለሆነ ሙከራው ትክክል እንደማይሆን ሳይታለም የተፈታ ነበር። ጋሊልዩ ከሱ ቀድሞ የተነሳውን የ[[ኮፐርኒከስ]]ን ሃሳብ (መሬት ሳትሆን ፀሓይ የአለም መካከለኛ ናት) በመደገፉ በ[[ካቶሊክ]] ቤ/ክርስቲያን ለእስር ተዳርጎ ነበር። ይህም በዚያ ዘመን የነበሩ የቤ/ክርስቲያኒቱ አዋቂወች ያምኑት እንደነበረው መሬት ቆማ ሌላው አለም ሁሉ በመሬት ዙሪያ ይሽከረከራሉ የሚለውን ስለተቃወመ ነበር። ከዚህ በኋላ እስከ አረፈበት 1642 ድረስ የቤት እስረኛ ሆኖ ዘልቋል። በቅርቡ በ20ኛው ክፍለ ዘመን የሮማው ፓፓ [[ጆን ፓውል 2ኛ]] ጋሊልዮን "የ[[ተፈጥሮ ህግጋት ጥናት]]] አባት" በማለት የካቶሊክ ቤ/ክርስቲያ ከ400 አመት በፊት በጋሊልዮ ላይ ለፈጸመችው ግፍ ይቅርታ ጠይቀዋል። == ዋቢ ጽሁፎች == <references/> [[መደብ:የጣልያን ሰዎች]] [[መደብ:ሳይንቲስቶች]] [[መደብ:ሥነ ፈለክ]] [[መደብ:ፊዚሲስቶች]] q5qfhz5prk2v9schfezfzu2at3lh6n4 0 15647 391355 322374 2026-04-05T09:58:58Z Kwamikagami 1472 391355 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" border="1" align="right" |- | [[ስዕል:Sun to Earth.JPG|thumb]] |- | [[የፀሐይ ብርሃን]] [[መሬት]] ለመድረስ 8 ደቂቃ ከ19 ሰኮንድ ይወስዳል |- | ትክክልኛ ዋጋ = 299,792,458 [[ሜትር በሰኮንድ]] |- | ተቀራራቢ ዋጋ = 300,000 [[ኪሎሜትር በሰኮንድ]] |} '''የብርሃን ፍጥነት''' በ '''''c''''' ምልከት ሲወከል፣ ለ[[ተፈጥሮ ህግጋት ጥናት]] ከፍተኛ አስተዋጾ ያለው የተፈጥሮ ቋሚ ቁጥር ነው። ብርሃን በቅጽበት ሳይሆን በተወሰነ ፍጥነት እንደሚጓዝ ቀደምት ሳይንቲስቶች የደረሱበት ጉዳይ ነው። የ[[ብርሃን]] ፍጥነት ለብርሃን ብቻ ሳይሆን ለብርሃን ቤተሰብ ለሆኑት ለ[[ኮረንቲና ማግኔት ማዕብሎች]] ያገለግላል። በአሁኑ ዘመን እንደተለካ፣ የብራሃን ፍጥነት በ[[ጥልቁ]] 299,792,458 [[ሜትር በሰኮንድ]]<ref name="penrose">{{Cite book| last=Penrose |first=R | year=2004 | title=[[The Road to Reality: A Complete Guide to the Laws of the Universe]] | pages=410–1 | publisher=[[Vintage Books]] | isbn=9780679776314 | quote=... the most accurate standard for the metre is conveniently ''defined'' so that there are exactly 299,792,458 of them to the distance travelled by light in a standard second, giving a value for the metre that very accurately matches the now inadequately precise standard metre rule in Paris. }}</ref> ነው። በሌላ አነጋገር አንድ የ[[ብርሃን]] ጨረር ከ[[ፀሐይ]] ተነስቶ መሬት ለመድረስ 8 ደቂቃ ይፈጅበታል ወይም ደግሞ አንድ የብርሃን ጨረር በየአንድ አንዷ ሰከንድ ወደ ሶስት መቶ ሚሊዮን የሚጠጋ ሜትር (300 ሺህ ኪሎ ሜትር) ይጓዛል። {{መዋቅር}} <references/> [[መደብ:ብርሃን]] [[መደብ:ሥነ ፈለክ]] [[መደብ:ሥነ-ተፈጥሮ]] 60ttyghjfondknziryvu184td8getf4 391356 391355 2026-04-05T09:59:21Z Kwamikagami 1472 391356 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" border="1" align="right" |- | [[ስዕል:Sun to Earth.JPG|thumb|center]] |- | [[የፀሐይ ብርሃን]] [[መሬት]] ለመድረስ 8 ደቂቃ ከ19 ሰኮንድ ይወስዳል |- | ትክክልኛ ዋጋ = 299,792,458 [[ሜትር በሰኮንድ]] |- | ተቀራራቢ ዋጋ = 300,000 [[ኪሎሜትር በሰኮንድ]] |} '''የብርሃን ፍጥነት''' በ '''''c''''' ምልከት ሲወከል፣ ለ[[ተፈጥሮ ህግጋት ጥናት]] ከፍተኛ አስተዋጾ ያለው የተፈጥሮ ቋሚ ቁጥር ነው። ብርሃን በቅጽበት ሳይሆን በተወሰነ ፍጥነት እንደሚጓዝ ቀደምት ሳይንቲስቶች የደረሱበት ጉዳይ ነው። የ[[ብርሃን]] ፍጥነት ለብርሃን ብቻ ሳይሆን ለብርሃን ቤተሰብ ለሆኑት ለ[[ኮረንቲና ማግኔት ማዕብሎች]] ያገለግላል። በአሁኑ ዘመን እንደተለካ፣ የብራሃን ፍጥነት በ[[ጥልቁ]] 299,792,458 [[ሜትር በሰኮንድ]]<ref name="penrose">{{Cite book| last=Penrose |first=R | year=2004 | title=[[The Road to Reality: A Complete Guide to the Laws of the Universe]] | pages=410–1 | publisher=[[Vintage Books]] | isbn=9780679776314 | quote=... the most accurate standard for the metre is conveniently ''defined'' so that there are exactly 299,792,458 of them to the distance travelled by light in a standard second, giving a value for the metre that very accurately matches the now inadequately precise standard metre rule in Paris. }}</ref> ነው። በሌላ አነጋገር አንድ የ[[ብርሃን]] ጨረር ከ[[ፀሐይ]] ተነስቶ መሬት ለመድረስ 8 ደቂቃ ይፈጅበታል ወይም ደግሞ አንድ የብርሃን ጨረር በየአንድ አንዷ ሰከንድ ወደ ሶስት መቶ ሚሊዮን የሚጠጋ ሜትር (300 ሺህ ኪሎ ሜትር) ይጓዛል። {{መዋቅር}} <references/> [[መደብ:ብርሃን]] [[መደብ:ሥነ ፈለክ]] [[መደብ:ሥነ-ተፈጥሮ]] 1v7gajb3v5mvy3lxxwcr7ybcczbr7zn 0 15728 391382 306409 2026-04-05T10:12:48Z Kwamikagami 1472 391382 wikitext text/x-wiki ምናልባትም የመጀመሪያው የ[[አማርኛ]] [[ጅዎግራፊ]] መጽሐፍ ሊባል የሚችለው ይህ መጽሐፍ በቄሱ [[ቻርለስ ዊሊየም ኢዘንበርግ]] በ[[ዩናይትድ ኪንግደም|እንግሊዝ]] አገር በ1833 ዓ.ም ታተመ። ስለ[[ አውሮጳ]] ከተሞች፣ ስለ [[አገር|አገሮች]]፣ [[አህጉር|አህጉሮች]]፣[[ፈለኮች]]ና [[ከዋክብት]] የሚያትተው ይህ መጽሐፍ 268 ገጾችን ያዝላል። ከታች የሚታዩትን ገጾች በመጫን ቀጥታ ማንበብ ወይም ዳውንሎድ አድርገው ቀስ ብለው ማንበብ ይችላሉ። [[File:Geographyamhari00np.pdf|thumb|left| የሚያዩት የመጽሐፉ ሽፋን ላይ ወይም እዚህ ላይ [http://am.wikipedia.org/wiki/%E1%88%B5%E1%8B%95%E1%88%8D:Geographyamhari00np.pdf] የመጽሓፉን ባለው ትክክለኛ ቀለም ዳውንሎድ ማድረግ ይችላሉ]] [[File:GeoAmharic.jpg|thumb|center| የሚያዩት ገጽ ላይ ወይም እዚህ ላይ [http://am.wikipedia.org/w/index.php?title=ስዕል:Geographyamhari00np_bw.pdf] በመጫን የመጽሐፉን ገጾች በጥቁርና ነጭ ማንበብ ይችላላሉ]] [[መደብ:መልክዐ ምድር]] [[መደብ:19ኛ ክፍለ ዘመን አማርኛ ሥነ ጽሑፍ]] [[መደብ:የኢትዮጵያ ሥነ-ጽሁፍ]] [[መደብ: ቻርለስ ዊሊየም ኢዘንበርግ]] chj0t4st35vhg8nx64nrvg7rqp7z3wz 0 16779 391337 339315 2026-04-05T09:49:53Z Kwamikagami 1472 391337 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:5 Terrestrial planets size comparison.png|thumbnail|right|ቋጥኛዊ ይዘት ያላቸው ፕላኔቶች [[ኣጣርድ]]፣ [[ቬኑስ]]፣ [[መሬት]]፣ [[ማርስ]] እና ሴረስ]] '''ቋጥኛዊ ይዘት ያላቸው ፕላኔቶች''' በዋናነት ከሲሊኬት ቋጥኝ ወይም ብረት አስተኔ የተገነቡ ፕላኔቶች ናቸው። እነኚህም በ[[ሥርዓተ ፀሐይ]] ውስጥ ወደ ፀሐይ የተጠጉት ፕላኔቶች ናቸው። {{መዋቅር-ሳይንስ}} [[መደብ:ሥነ ፈለክ]] [[መደብ:የመሬት ጥናት]] [[መደብ:ጨረቃ]] 9fk563qgsd1djj1kek4x7o7tlvt91tz 0 17185 391371 322420 2026-04-05T10:08:07Z Kwamikagami 1472 391371 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Pahoehoe toe.jpg|thumb|right|ላቫ በሃዋይ ደሴት ላይ ሲፈስ። ላቫ የቅልጥ አለቱ ወደውጭ ሲወጣ የሚያገኘው ስም ነው።]] '''ቅልጥ አለት''' ([[እንግሊዝኛ]] ''Magma'' የሚባለው በ[[መሬት]] ውስጠኛው ክፍል የሚገኝ እና በከፍተኛ [[የሙቀት መጠን]] የቀለጠ አለት ነው። ይህ ቅልጥ አለት በሌሎች እንደ መሬት ባሉ [[ቋጥኛዊ ይዘት ያላቸው ፕላኔቶች]]ም ውስጥ እንደሚኖር ይገመታል። {{መዋቅር}} [[መደብ:መልክዐ ምድር]] [[መደብ:የመሬት ጥናት]] 5yz0t4l1dk3x9o906fviww11g9sjpc3 0 18227 391375 304072 2026-04-05T10:09:14Z Kwamikagami 1472 391375 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Lechuguilla Cave Pearlsian Gulf.jpg|thumb|upright|ኒው ሜክሲኮ ውስጥ የሚገኝ ዋሻ]] [[ስዕል:Cuevas de Acsibi, Salta (Argentina).jpg|thumb|ዋሻ]] '''ዋሻ''' ተፈጥሯዊ የሆነ እና በ[[መሬት]] መቦርቦር የተፈጠረ ክፍተት ነው። ይህ ክፍተት ዋሻ ለመባል ቢያንስ [[ሰው]] የሚያስገባ መጠን ሊኖረው ይገባል። [[ሥነ-ዋሻ]] (''Speleology'') የሚባለው የ[[ሳይንስ]] ዘርፍ በዋነኛነት እንደ ዋሻ ያሉ ክፍተቶች እና አካባቢያቸውን ያጠናል። {{መዋቅር-መልክዐምድር}} [[መደብ:መልክዐ ምድር]] 2bt8f4kww2amdogpbrvwg43kgb3ppk4 391376 391375 2026-04-05T10:09:41Z Kwamikagami 1472 391376 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Lechuguilla Cave Pearlsian Gulf.jpg|thumb|upright|ኒው ሜክሲኮ ውስጥ የሚገኝ ዋሻ]] '''ዋሻ''' ተፈጥሯዊ የሆነ እና በ[[መሬት]] መቦርቦር የተፈጠረ ክፍተት ነው። ይህ ክፍተት ዋሻ ለመባል ቢያንስ [[ሰው]] የሚያስገባ መጠን ሊኖረው ይገባል። [[ሥነ-ዋሻ]] (''Speleology'') የሚባለው የ[[ሳይንስ]] ዘርፍ በዋነኛነት እንደ ዋሻ ያሉ ክፍተቶች እና አካባቢያቸውን ያጠናል። [[ስዕል:Cuevas de Acsibi, Salta (Argentina).jpg|left|thumb|ዋሻ]] {{መዋቅር-መልክዐምድር}} [[መደብ:መልክዐ ምድር]] tjb29elk6f38uvtbcdc39h8vpz19jkq 0 36336 391374 341485 2026-04-05T10:08:55Z Kwamikagami 1472 391374 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Arctic circle.svg|thumb]] '''አርክቲክ''' የተባለው አውራጃ ማለት [[አርክቲክ ውቅያኖስ]]ና በ[[አርክቲክ ክበብ]] ውስጥ ያለው መሬት በ[[ሩስያ]]፣ [[ካናዳ]]፣ [[አሜሪካ]]፣ [[ፊንላንድ]]፣ [[ግሪንላንድ]]፣ [[አይስላንድ]]፣ [[ኖርዌ]]ና [[ስዊድን]] ስሜን ክፍሎች ያሉበት አውራጃ ነው። {{መዋቅር}} [[መደብ:መልክዐ ምድር]] 1d8hj1qeynqnn1uyiqeiexonttmi0re 0 38273 391348 373660 2026-04-05T09:56:16Z Kwamikagami 1472 391348 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Universe expansion2.png|thumbnail|right|ዓለም ጭፍግ ካለ ትንሽ ጠጣር ነገር ተነስቶ እየሰፋ አሁን ያለንበትን ሁኔታ ስለመውለዱ እሚያሳይ ስዕል። በአጠቃላይ መልኩ የቢግ ባንግ ኅልዮት!]] "'''ቢግ ባንግ'''" ወይንም ዐቢይ '''ፍንዳታ''' በሳይንቲስቶች ዘንድ የመላው [[ጠፈር|ዓለም]] መነሻ ኩነትን ይገልጻል ተብሎ የሚታመንበት [[ኅልዮት]] ነው። [[አጠቃላይ አንጻራዊነት]] የተባለውን የ[[አልበርት አይንስታይን]] ሳይንሳዊ ቀመር በመጠቀም ከአሁን ከአለንበት ጊዜ ወደኋላ ስንምለስ አንድ ወቅት ላይ ዓለም በሙሉ ተጨምቆ፣ አንዲት ትንሽ እኑስ እንደነበር እንረዳለን። ይህ እኑስ በውስጡ ምንም አይነት [[አቶም]]፣ [[መዋቅር]]ም ሆነ [[ቅጥ]] አልነበረውም። ይልቁኑ እጅግ ሞቃት፣ እጅግ ትንሽ እና [[አዕላፍ]] [[ጭፍገት]] ነበረው። ከዛሬ 13.7 [[ቢሊዮን]] ዓመት በፊት፣ ይህ ጥንጥ ጠጣር ነገር ድንገት በመፈንዳት በመበታተኑ [[ኅዋ]] እና [[አቶም|አቶሞች]] ተፈጠሩ። እንዲሁም አቶሞቹ እየጓጎሉ [[ኮኮብ|ኮኮቦችን]] ፈጠሩ። በዚህ ሁኔታ ከፍንዳታው በኋላ የተፈጠረው ዓለም እየሰፋና እና እየቀዘቀዘ በመሄዱ እንደ [[መሬት]] ያሉ [[ፈለክ|ፈለኮች]] (ፕላኔቶች) በሂደት ቀስ እያሉ ተፈጠሩ። በአሁኑ ወቅት፣ ምንም እንኳ ቀስ ብሎ ቢሆንም፣ ኅዋ እና በውስጡ ታቅፎ ያለው [[ቁስ]] እየተለጠጠና ሙቀቱም እየቀነሰ ይገኛል። ይህን እሚያጠናው የሳይንስ ክፍል [[ኮስሞሎጂ]] ሲባል በዚህ የጥናት ዘርፍ ተቀባይነት ያገኜው የ ቢግ ባንግ ኅልዮት በብዙ ሳይንቲስቶች ዘንድ ተቀባይነትን አግኝቷል። [[መደብ: ኮስሞሎጂ]] [[መደብ: ሥነ ፈለክ]] kj4u8p10u7eu2cdhbv87wpwys3e59bd 0 45014 391349 354579 2026-04-05T09:56:45Z Kwamikagami 1472 391349 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Nikolaus Kopernikus.jpg|upright|thumbnail|ኮፐርኒኩስ በ1572 እንደ ተሳለ]] '''ኒኮላውስ ኮፐርኒኩስ''' ([[ፖልኛ]]፦ Mikołaj Kopernik ''ሚኮላይ ኮፒርንክ'') ([[1465]]-[[1535]] ዓ.ም.) በ[[ፖላንድ]] ኣገር የተወለደ የ[[ሥነ ፈለክ]] ሳይንቲስት ነበር። {{መዋቅር-ሰዎች}} {{መዋቅር-ሳይንስ}} [[መደብ:የፖላንድ ሳይንቲስቶች]] [[መደብ:ሥነ ፈለክ]] lq4ekcq40mc20j91mhn60w1djbu41hz 0 47393 391357 388606 2026-04-05T09:59:50Z Kwamikagami 1472 391357 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Portrait Confused With Johannes Kepler 1610.jpg|upright|thumb|ዮሐንስ ከፕለር]] '''ዮሐንስ ኬፕለር''' ([[ጀርመንኛ]]፦ Johannes Kepler) 1564-1623 ዓም የ[[ጀርመን]] ሳይንቲስት ነበር። በተለይ በ[[ሥነ ፈለክ]] ሥራ ይታወቃል። {{መዋቅር}} [[መደብ:የጀርመን ሰዎች]] [[መደብ:ሳይንቲስቶች]] [[መደብ:ሥነ ፈለክ]] ዮሐንስ ኬፕለር የጀርመን የሂሳብ እና የስነ ፈለክ ተመራማሪ ነበር ምድር እና ፕላኔቶች ፀሐይን ውስጥ ለመጓዝ እንደመጡ ተገነዘበ ኤሊፕስካል አመላካቾች. ፕላኔቶችን ሶስት መሠረታዊ ህግጋት ሰጥቷል እንቅስቃሴ. በኦፕቲክስ እና ጂኦሜትሪ ውስጥም አስፈላጊ ስራዎችን ሰርቷል. ox78mdjir42pq2uhyuepg5o851pzhy4 0 47920 391369 341856 2026-04-05T10:07:26Z Kwamikagami 1472 391369 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Oceania_UN_Geoscheme_-_Map_of_Micronesia.svg|upright=1.5|thumb]] '''ማይክሮኔዥያ''' በ[[ኦሺያኒያ]] የሚገኝ የደሴቶች አውራጃ ነው። {| class="wikitable sortable" |- ! አገር / ግዛት !! ሁኔታ |- | [[የማይክሮኔዥያ ተባባሪ ክፍላገሮች]] | ነፃ አገር |- | [[ጓም]] | የ[[አሜሪካ]] ግዛት |- | [[ኪሪባስ]] | ነጻ አገር |- | [[ማርሻል ደሴቶች]] | ነጻ አገር |- | [[ናውሩ]] | ነጻ አገር |- | [[ስሜን ማሪያና ደሴቶች]] | የአሜሪካ ግዛት |- | [[ፐላው]] | ነፃ አገር |} {{መዋቅር}} [[መደብ:መልክዐ ምድር]] bkebne8r0qyxmzvqhfa2xfzg1asmbfq 0 48133 391383 341509 2026-04-05T10:13:26Z Kwamikagami 1472 391383 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Map OC-Polynesia.PNG|thumb]] '''ፖሊኔዥያ''' በ[[ኦሺያኒያ]] የሚገኝ የደሴቶች አውራጃ ነው። {| class="wikitable sortable" |- ! አገር / ግዛት !! ሁኔታ |- | [[አሜሪካዊ ሳሞዓ]] | የ[[አሜሪካ]] ግዛት |- | [[ኩክ ደሴቶች]] | የ[[ኒው ዚላንድ]] ራስ ገዥ አገር |- | [[ፋሲካ ደሴት]] | የ[[ቺሌ]] ግዛት |- | [[የፈረንሳይ ፖሊኔዥያ]] | የ[[ፈረንሳይ]] ግዛት |- | [[ሃዋኢ]] | የ[[አሜሪካ]] ክፍላገር |- | [[ኒው ዚላንድ]] | ነጻ አገር |- | [[ኒዌ]] | የኒው ዚላንድ ራስ ገዥ አገር |- | [[ኖርፍክ ደሴት]] | የ[[አውስትራሊያ]] ግዛት |- | [[ፕትኬርን ደሴቶች]] | የ[[ዩናይትድ ኪንግደም]] ግዛት |- | [[ሳሞዓ]] | ነጻ አገር |- | [[ቶከላው]] | የኒው ዚላንድ ግዛት |- | [[ቶንጋ]] | ነጻ አገር |- | [[ቱቫሉ]] | ነጻ አገር |- | [[ዋሊስና ፉቱና]] | የፈረንሳይ ግዛት |- | [[ሮቱማ]] | የ[[ፊጂ]] ግዛት |} {{መዋቅር}} [[መደብ:መልክዐ ምድር]] krpphyfvdj94xiye67x38zy0l23nn3f 0 48137 391373 348120 2026-04-05T10:08:40Z Kwamikagami 1472 391373 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:LocationNewGuinea.svg|thumb]] '''ኒው ጊኒ''' በ[[ኦሺያኒያ]] የተገኘ ታላቅ ደሴት ነው። አሁን በ[[ኢንዶኔዥያ]]ና በ[[ፓፑዋ ኒው ጊኒ]] ይካፈላል። ደሴቱ የ[[ሸንኮራ ኣገዳ]] እንዲሁም የ[[ሙዝ]] መነሻ እንደ ሆነ ይታመናል። ከዚህም በላይ በአትክልትም ሆነ በእንስሳት በኩል ብዙ ብርቅዬ ዝርዮች አሉ። {{መዋቅር}} [[መደብ:መልክዐ ምድር]] ph4f1lttunrmvaf4uagikpjxba742vn 0 48410 391379 346120 2026-04-05T10:11:08Z Kwamikagami 1472 391379 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Pole-south.gif|thumb|left|1. ደቡብ ዋልታ 2. መግነጢሳዊ ደቡብ ዋልታ 3. ምድረ-መግነጢሳዊ ደቡብ ዋልታ 4. የአንታርክቲካ ኢ-ተደራሽነት ዋልታ (ከባህር የራቀው ነጥብ)]] [[ስዕል:Amundsen-scott-south pole station 2007.jpg|thumb|የደቡብ ዋልታ ሥነ ሕንጻ]] '''ደቡብ ዋልታ''' ማለት የ[[መሬት]] እንዝርት የምትዞርበት ከሁሉም ደቡብ የሆነው ያው ነጥብ ነው። በ[[አንታርክቲካ]] አህጉሩ መሃል ይገኛል። ለዚህም ቅርብ የሆነው [[መግነጢሳዊ ደቡብ ዋልታ]] ሌላ ነጥብ ነው። ይህ [[ጠድከል]] ምንጊዜም የሚያጠቆም፣ ቀስ በቀስ ተዘዋዋሪ የሆነ ሥፍራ ነው። በተጨማሪ ሦስተኛ [[ምድረ መግነጢሳዊ ደቡብ ዋልታ]] ደግሞ አለ። {{መዋቅር}} [[መደብ:መልክዐ ምድር]] oqcmfljde0jb6rfmuevq97g4zff9d3t 391380 391379 2026-04-05T10:12:01Z Kwamikagami 1472 391380 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Amundsen-scott-south pole station 2007.jpg|thumb|የደቡብ ዋልታ ሥነ ሕንጻ]] [[ስዕል:Pole-south.gif|thumb|1. ደቡብ ዋልታ 2. መግነጢሳዊ ደቡብ ዋልታ 3. ምድረ-መግነጢሳዊ ደቡብ ዋልታ 4. የአንታርክቲካ ኢ-ተደራሽነት ዋልታ (ከባህር የራቀው ነጥብ)]] '''ደቡብ ዋልታ''' ማለት የ[[መሬት]] እንዝርት የምትዞርበት ከሁሉም ደቡብ የሆነው ያው ነጥብ ነው። በ[[አንታርክቲካ]] አህጉሩ መሃል ይገኛል። ለዚህም ቅርብ የሆነው [[መግነጢሳዊ ደቡብ ዋልታ]] ሌላ ነጥብ ነው። ይህ [[ጠድከል]] ምንጊዜም የሚያጠቆም፣ ቀስ በቀስ ተዘዋዋሪ የሆነ ሥፍራ ነው። በተጨማሪ ሦስተኛ [[ምድረ መግነጢሳዊ ደቡብ ዋልታ]] ደግሞ አለ። {{መዋቅር}} [[መደብ:መልክዐ ምድር]] 51ouv9ktmcd1njkzjl7oruqipwdbqjb 391381 391380 2026-04-05T10:12:27Z Kwamikagami 1472 391381 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Amundsen-scott-south pole station 2007.jpg|thumb|የደቡብ ዋልታ ሥነ ሕንጻ]] '''ደቡብ ዋልታ''' ማለት የ[[መሬት]] እንዝርት የምትዞርበት ከሁሉም ደቡብ የሆነው ያው ነጥብ ነው። በ[[አንታርክቲካ]] አህጉሩ መሃል ይገኛል። ለዚህም ቅርብ የሆነው [[መግነጢሳዊ ደቡብ ዋልታ]] ሌላ ነጥብ ነው። ይህ [[ጠድከል]] ምንጊዜም የሚያጠቆም፣ ቀስ በቀስ ተዘዋዋሪ የሆነ ሥፍራ ነው። በተጨማሪ ሦስተኛ [[ምድረ መግነጢሳዊ ደቡብ ዋልታ]] ደግሞ አለ። [[ስዕል:Pole-south.gif|thumb|left|1. ደቡብ ዋልታ 2. መግነጢሳዊ ደቡብ ዋልታ 3. ምድረ-መግነጢሳዊ ደቡብ ዋልታ 4. የአንታርክቲካ ኢ-ተደራሽነት ዋልታ (ከባህር የራቀው ነጥብ)]] {{መዋቅር}} [[መደብ:መልክዐ ምድር]] 2y7qed5jqqawd9rg7g1o2o91s58l0yw 0 48845 391361 388940 2026-04-05T10:02:57Z Kwamikagami 1472 391361 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Bluesky.jpg|thumb|ደመናት]] '''ደመና''' በ[[ሰማይ]] የሚታይ የ[[ውሃ]] እንፋሎት ቅርጽ ነው። ይህም እንፋሎት ለ[[ንፋስ]] አጠማመዱ በተለይ ግሩም ነው። ውሃዎች ምንጊዜም ከምድር ወደ ሰማይ በጸዳል እየተነኑ፣ ከሰማይም ወደ ምድር በጸዳል እየዘነቡ፣ በዚሁ መንገድ የውሃ ሞለኪሎች ከሥፍራ ወደ ሥፍራ ቶሎ ይዛወራሉ። {{መዋቅር}} [[መደብ:መሬት]] [[መደብ:አየር ፀባይ]] 2dtnbk8p2k4ayiblrigl0wh5n6q67bk 0 49224 391367 347145 2026-04-05T10:06:45Z Kwamikagami 1472 391367 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Oceania UN Geoscheme - Map of Melanesia.svg|upright=2|thumb]] '''መላኔዥያ''' በ[[ኦሺያኒያ]] የሚገኝ የደሴቶች አውራጃ ነው። {| class="wikitable sortable" |- ! አገር / ግዛት !! ሁኔታ |- | [[ፓፑዋ ኒው ጊኒ]] | ነፃ አገር |- | [[ኑቨል ካሌዶኒ]] | የ[[ፈረንሳይ]] ግዛት |- | [[ፊጂ]] | ነጻ አገር |- | [[ሰለሞን ደሴቶች]] | ነጻ አገር |- | [[ቫኑዋቱ]] | ነጻ አገር |- | [[ምዕራብ ፓፑዋ]]ና [[ፓፑዋ ክፍላገር]] | የኢንዶኔዥያ ግዛት |} {{መዋቅር}} [[መደብ:መልክዐ ምድር]] 6arsfdqoo7qmorihk9qipvq2z4ng95t 391368 391367 2026-04-05T10:06:58Z Kwamikagami 1472 391368 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Oceania UN Geoscheme - Map of Melanesia.svg|upright=1.5|thumb]] '''መላኔዥያ''' በ[[ኦሺያኒያ]] የሚገኝ የደሴቶች አውራጃ ነው። {| class="wikitable sortable" |- ! አገር / ግዛት !! ሁኔታ |- | [[ፓፑዋ ኒው ጊኒ]] | ነፃ አገር |- | [[ኑቨል ካሌዶኒ]] | የ[[ፈረንሳይ]] ግዛት |- | [[ፊጂ]] | ነጻ አገር |- | [[ሰለሞን ደሴቶች]] | ነጻ አገር |- | [[ቫኑዋቱ]] | ነጻ አገር |- | [[ምዕራብ ፓፑዋ]]ና [[ፓፑዋ ክፍላገር]] | የኢንዶኔዥያ ግዛት |} {{መዋቅር}} [[መደብ:መልክዐ ምድር]] abjcp04uduwtu6l3ivghwks7cy3uzm8 0 49867 391346 371939 2026-04-05T09:55:34Z Kwamikagami 1472 391346 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:NGC 4414 (NASA-med).jpg|thumb|ከኛ 60 ሚሊዮን ብርሃን-አመቶች የሚርቅ ረጨት]] '''ረጨት''' ወይም '''ጋላክሲ''' በ[[ጠፈር]] ውስጥ እጅግ ብዙ [[ከዋክብት]] በ[[ስበት]] ሃይል የተያዘ ቅንባሮ ነው። የኛ [[ፀሐይ]] ያለችበት ረጨት «[[ጥርጊያ]]» ወይም «የወተት ጎዳና» (ሚልኪ ወይ) ይባላል። «ጋላክሲ» የሚለው ስም በ[[እንግሊዝኛ]] የተወሰደ ከ[[ግሪክኛ]] γαλαξίας /ጋላክሲያስ/ ማለት «ወተታም» ነው። የበለጠ ለማብራራት ያህል ጋላክሲ ግዙፍ የሆነ በህዋ ውስጥ የሚገኝ በክዋክብት መካከል የሚገኙ አካላት የጋዝ፣ የአባራ፣ የኒትሮን፣ የከዋክብት እና የጭለማ ጉድጋድበራሳቸ ስበት ሃይል የተሳሳቡ አካል ማለት ነው። {{መዋቅር-ሳይንስ}} [[መደብ:ሥነ ፈለክ]] gmq0nt1wfl4pi6ppxb48v37kd9xids9 0 49918 391366 352109 2026-04-05T10:05:53Z Kwamikagami 1472 391366 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Magnetic North Pole Positions 2015.svg|thumb|የዋልታ ጉዞ እስከ 2007 ዓም ድረስ፤ አሁንም ከዚህ ግመት ይልቅ ዕጅግ ፈጥኗል።]] '''መግነጢሳዊ ስሜን ዋልታ''' ማለት የ[[መሬት]] [[መግነጢሳዊ ኃይል መስክ]] በቀጥታ ወደ ታች የሚስብበት ሥፍራ ነው። በ[[ስሜን ዋልታ]] አካባቢ ይዞራል። [[ጠድከል]]ን ስለሚስብ የ[[ስሜን]] አቅጣቻ ለማጠቆም አገልግሏል። ተዘዋዋሪ እንደ ሆነ ሁሉ ለብዙ ክፍለዘመናት በስሜኑ [[ካናዳ]] ይገኝ ነበር። ዳሩ ግን በቅርቡ ባለፉት ዓመታት ካናዳን ትቶ በፍጥነት ወደ [[ሳይቤሪያ]] እየተጓዘ ነው። ይህ በምድሪቱ መሃል ያሉት ፈሳሽ ብረታብረቶች አቀማመጣቸውን እየተቀየሩ ስለ ሆነ ነው ይባላል። እንዲሁም [[መግነጢሳዊ ደቡብ ዋልታ]] ባለፉት ቅርብ አመታት ከ[[አንታርክቲካ]] ወጥታ ትንሽ ወደ [[አውስትራሊያ]] ቀርባለች። {{መዋቅር}} [[መደብ:መልክዐ ምድር]] 64yk5jto2qm6fkjzvgqywoyi956edxi 0 50823 391360 372602 2026-04-05T10:01:53Z Kwamikagami 1472 391360 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Total_Solar_Eclipse_Graphics_En_01.svg|thumb|right]] '''የፀሐይ ግርዶሽ''' የሚከሰተው የተወሰነው የ[[መሬት]] ክፍል በ[[ጨረቃ]] ጥላ ስር ሲዎድቅ ነው። መሬት፣ ጨረቃ እና [[ፀሐይ]] በአንድ መስመር ላይ ሆነው ሲቀመጡ፣ የፀሐይ ብርሃን በከፊል ወይም በሙሉ በጨረቃ ይጋረዳል። ይህ ሁኔታ መሬት ላይ የቀን ጨለማ ይፈጥራል። የፀሐይ ግርዶሽ አራት ዓይነቶች ሲኖሩት እነርሱም፦ # [[ሙሉ የፀሐይ ግርዶሽ]] # [[ማዕከላዊ የፀሐይ ግርዶሽ]] # [[ከፊል የፀሐይ ግርዶሽ]] # [[ድቅል የፀሐይ ግርዶሽ]] የተጋረደችውን ፀሐይ በዓይን ማየት ቀላል ቢሆንም በዓይን ላይ ከፍተኛ ጉዳት ሊያደርስ ይችላል። ለማየት በሚፈልጉ ሰአት የእይታ መነፀር ይጠቀሙ። {{መዋቅር}} [[መደብ :መሬት]] [[መደብ :ጨረቃ]] [[መደብ :ፀሐይ]] buu6ux819tgzznawzsv3b6hvjkeiczf 0 55528 391387 390826 2026-04-05T11:32:12Z ~2026-20967-73 57966 391387 wikitext text/x-wiki '''የሩሲያ ፕሮፓጋንዳ''' (ሌሎች ስሞች፡ '''የክሬምሊን ፕሮፓጋንዳ'''፣ '''የፑቲን ፕሮፓጋንዳ''') ይህ የሩሲያ ግዛት የመረጃ ፖሊሲ ፣ የልዩ የመረጃ እርምጃዎች ውስብስብ (“ልዩ ኦፕሬሽኖች”፣ “ፖለቲካዊ ቴክኖሎጂዎች”) እና የሚመለከታቸው የመንግስት አካላት እና ተቋማት በ "ህዝባዊ መረጃ"። ሽፋን ስር የሩሲያ ፌዴሬሽን ህዝብን በማታለል ሂደት ውስጥ የተሰማሩ ፣ እንዲሁም የሌሎች አገሮች ህዝብ - በዋነኝነት [[በድህረ-ሶቪየት ቦታ ላይ ግጭቶች|የድህረ-ሶቪየት ጠፈር]] አገሮች። እንዲሁም የሩሲያ ፕሮፓጋንዳ ዒላማ የሆነው የዩናይትድ ስቴትስ ፣ የአውሮፓ ህብረት ፣ የአፍሪካ ሀገራት ፣ ወዘተ የውጭ ተናጋሪ ህዝብ ነው ። በአጠቃላይ የሩሲያ ፕሮፓጋንዳ በ 160 አገሮች ውስጥ ቢያንስ 40 የዓለም ቋንቋዎች ይሰራጫል። [[ስዕል:Rian logo.gif|thumb|220px|ከዋናው የሩሲያ ፕሮፓጋንዳ የዜና ወኪሎች የአንዱ አርማ]] [[ስዕል:85th anniversary of Moscow Radio 01.jpg|thumb|220px|ዲሚትሪ ኪሴኦቭ፣ ከሩሲያ መሪ ፕሮፓጋንዳዎች እና የሀሰት መረጃ አሰራጮች አንዱ]] [[ስዕል:Марш российских артиллерийских подразделений в ходе вторжения на Украину 007.png|thumb|220px|በ 2022 የሩሲያ ጦር ዩክሬንን እየወረረ ነው ፣ በሩሲያ ፕሮፓጋንዳ ሰበብ ፣ የ Z ምልክት በጦር መኪናዎች ላይ ይታያል]] ይህ ፕሮፓጋንዳ በተለይ ኢትዮጵያን ጨምሮ [[ብራይክስ]] አገሮች ውስጥ ይሠራል። ዚህ ፕሮፓጋንዳ ቀዳሚ በ [[ስታሊኒዝም]] ዘመን ከፍተኛ ደረጃ ላይ የደረሰው የሶቪየት ፕሮፓጋንዳ ነበር። ዘመናዊው የሩሲያ ፕሮፓጋንዳ በ 1990 ዎቹ ሁለተኛ አጋማሽ ላይ የ [[የሩሲያዊ ዓለም|የሩሲያ ዓለም]] ጽንሰ-ሀሳብ ብቅ እና ተስፋፍቷል፣ እሱም ወደ [[ፑቲኒዝም]] የተቀየረ እና በ 21 ኛው ክፍለ ዘመን በሰው ልጆች ላይ የጅምላ ወንጀሎችን እንዲፈጽም አድርጓል። የሩሲያ ፕሮፓጋንዳ የተሳሳተ መረጃን ለማሰራጨት እና በተመልካቾች መካከል ለተወሰኑ የሰዎች ቡድኖች በተለይም የዩክሬን ዜጎች ጥላቻን ለማነሳሳት እንደ መሣሪያ ሆኖ ያገለግላል። ፑቲንን የሚተቹ የቴሌቭዥን ሰራተኞች ተከታታይ ህገወጥ እስር። የመጀመሪያው እንዲህ ዓይነት ክስተት በ2001 ዓ.ም። የሩሲያ መንግስት ኤጀንሲዎች ጋዜጠኞችን በግዳጅ አፈና እና ማሰቃየትን ያደርጋሉ <ref>[https://www.theguardian.com/world/2001/apr/04/russia.iantraynor Kremlin silences its main media critic]</ref> <ref>[https://niemanreports.org/the-roots-of-ntvs-difficulties-dig-deeply-into-political-turf/ The Roots of NTV’s Difficulties Dig Deeply Into Political Turf]</ref>። በ 2014 የሩሲያ የቴሌቪዥን ጣቢያዎች "የዩክሬን ወታደሮች ልጅን በአደባባይ ገድለዋል፣ በተመሳሳይ መልኩ ኢየሱስ ተገድሏል" የሚል የተሳሳተ መረጃ አሰራጭተዋል <ref>[https://www.news24.com/World/News/Russian-TV-show-Ukraine-child-crucifixion-20140714 Russian TV show - Ukraine child crucifixion]</ref> <ref>[http://www.russialies.com/russias-top-100-lies-about-ukraine/ Russia’s top 100 lies about Ukraine]</ref> <ref>[https://www.stopfake.org/en/fake-a-child-died-in-donbas-as-a-result-of-a-ukrainian-drone-attack/ Fake: A child died in Donbas as a result of a Ukrainian drone attack (Update)]</ref>። ይህም [[በሩሲያ ውስጥ ጭቆናዎች|በሩሲያ ውስጥ ያለው የፖለቲካ ጭቆና]] እና [[፳፻፲፬ የሩሶ-ዩክሬን ቀውስ|በዩክሬን ላይ ወታደራዊ ጥቃትን]] ሰፊ ድጋፍ አድርጓል <ref>[https://www.openminds.ltd/reports/traditional-values-authoritarianism-what-makes-russians-support-putin-and-the-war Tradition & Obedience. What Makes Russians Support the War?]</ref>። በአፍሪካ ሀገራት ይህ ፕሮፓጋንዳ በዩክሬን ጦርነት እንዲካፈሉ አፍሪካውያንን ለመመልመል ስለ "ሩሲያው ዓለም" ርዕዮተ ዓለም አፈ ታሪኮችን ይጠቀማል ፣ ከእነዚህም ውስጥ ብዙዎቹ በውጊያ ልምድ በማጣት በመጀመሪያ ውጊያቸው በሺዎች የሚቆጠሩ አልቀዋል <ref>[https://ecdpm.org/work/russias-war-propaganda-disinformation-recentring-african-agency Russia’s war propaganda and disinformation: Recentring African agency]</ref>። በ 2022 የፀደይ ወቅት በዩክሬን ውስጥ የተፈጸሙትን ተከታታይ "የጦርነት ወንጀሎች" ተከትሎ የሩስያ ፕሮፓጋንዳ የዩክሬናውያንን የዘር ማጥፋት መመሪያ የያዘ የፖለቲካ ጽሑፍ አሰራጭቷል፣ በሩሲያ ፈላስፋ [[ሩሲያ ከዩክሬን ጋር ምን ማድረግ አለባት?]]። የሩሲያ የቴሌቭዥን ጣቢያዎችም [[የማሪፖል ከበባ|ዩክሬን ራሷ የማሪፑልን ከተማ ቦምብ ደበደበች]] የሚል የውሸት መረጃ እያሰራጩ ሲሆን እውነትን የሚዘግቡ ጋዜጠኞች ደግሞ እንደ ማሪያ ፖኖማሬንኮ በእስር ላይ ይገኛሉ <ref>[https://memopzk.org/figurant/ponomarenko-mariya-nikolaevna/ Пономаренко Мария Николаевна]</ref>። [[የመታሰቢያ ሐውልት|በተጨማሪም የሩሲያ ቀዳሚ የሰብአዊ መብት ተሟጋች ድርጅት የሆነው መታሰቢያ ለሩሲያ ዜጎች ስለ ተጨባጭ ሁኔታ በማሳወቁ በመንግስት ግፊት ተዘግቷል]]። [[ዩክሬኖፎቢያ|ከ 2014 ጀምሮ በዩክሬን ላይ ያለው የጥላቻ መበታተን የሩሲያ ፕሮፓጋንዳ ዋና መለያ ባህሪ ነው]] <ref>[https://www.fidh.org/en/region/europe-central-asia/russia/fed-up-with-human-rights-the-real-reasons-for-liquidation-memorials Russia is fed up with human rights: The real reasons for the liquidation of Memorials]</ref>። የሩሲያ ፕሮፓጋንዳ ስለ እውነተኛ ክስተቶች መረጃን ያዛባል እና ያዛባል ፣ የውጭ ሀገር መሪዎች መግለጫዎችን እና የሩሲያ ታሪክን ጨምሮ (ለምሳሌ፣ በሩሲያ ውስጥ ኦፊሴላዊ የታሪክ መማሪያ መጽሐፍት የተፃፉት በዘመናችን በሌሎች አገሮች ውስጥ ወታደራዊ ጣልቃ ገብነትን ለማጽደቅ ዓላማ በመንግስት ባለቤትነት በተያዙ ማተሚያ ቤቶች ነው)። በሶቪየት የግዛት ዘመን እና በዘመናዊው ታሪክ ውስጥ ከ 1990 ዎቹ መጀመሪያ በስተቀር [[ቀይ ሽብር]] እና የመሠረታዊ የሰብአዊ መብቶች ጥሰቶች በሚስጥር ይጠበቁ ነበር፣ ይህ ዛሬም ቀጥሏል (አሁን በፑቲን ላይ የተነሳው ተቃውሞ እና የሩሲያ የፖለቲካ እስረኞች እጣ ፈንታ በሩሲያ ሚዲያ አልተዘገበም) <ref>[https://www.smithsonianmag.com/history/vladimir-putins-rewriting-of-history-draws-on-a-long-tradition-of-soviet-myth-making-180979724/ Vladimir Putin’s Rewriting of History Draws on a Long Tradition of Soviet Myth-Making]</ref> <ref>[https://www.nbcnews.com/news/world/putins-push-rewrite-russian-history-favor-war-ukraine-rcna102518 Inside Putin's push to rewrite Russian history in favor of his war in Ukraine]</ref>። == የዚህ ፕሮፓጋንዳ ዋና የይገባኛል ጥያቄዎች == [[ስዕል:Російська пропаганда в Херсоні.jpg|thumb|250px|በሩሲያ ወረራ ወቅት በመቶዎች የሚቆጠሩ የማስታወቂያ ሰሌዳዎች በ[[ኬርሰን]] [[የሩሲያ ዓለም|ሩሲያ ለዘላለም እዚህ ደርሳለች]] በሚል መፈክር አሸብርቀዋል። ምንም እንኳን ከተማዋ በኋላ በዩክሬን ጦር ነጻ ብትወጣም]] የዚህ ፕሮፓጋንዳ ዋና መርሆች ከ[[ልዩ የሩሲያ ሥልጣኔ]] ርዕዮተ ዓለም የተወሰዱ ናቸው። ዋናዎቹ እነኚሁና፡- * የዩክሬን ህዝብ መኖሩን መካድ * [[ኪየቭ]] በታሪክ የሩስያ ከተማ ነች * ሩሲያ በጠላቶች የተከበበች ናት * በሩሲያ ላይ በወታደራዊ ወንጀሎች ላይ የተከሰሱት ሁሉም ክሶች ውሸት ናቸው፣ እና የተጎዳው አካል ተጠያቂ ነው * በሌሎች ህዝቦች ላይ ጥላቻን ማነሳሳት {{ጥቅስ|በዩክሬን ውስጥ የሩሲያ ወታደሮች የሉም <ref>[https://mfa.gov.ua/en/countering-russias-agression/10-facts-you-should-know-about-russian-military-aggression-against-ukraine 10 facts you should know about russian military aggression against Ukraine]</ref>|ቭላድሚር ፑቲን ፣ 2015|right}} {{ጥቅስ|ኪየቭን በኒውክሌር ሚሳኤሎች እናወድማለን እና በተቃጠለው በረሃ ውስጥ የፑቲንን 300 ሜትር ሃውልት እንሰራለን <ref>[https://m.rozsliduvach.info/news/1880-raznecem_kiev_jadernymi_raketami_a_na_meste_vyzhzhennoj_pustyni_postavim_300-metrovuju_statuju_putina_-_belorusskij_prop "Разнесем Киев ядерными ракетами, а на месте выжженной пустыни поставим 300-метровую статую Путина", - белорусский пропагандист Азарёнок]</ref>|የቲቪ አቅራቢ ግሪጎሪ አዛሬኖክ፣ 2021|right}} {{ጥቅስ|በዙሪያችን ያሉትን ነገሮች ሁሉ እናጠፋለን; አንዳንድ ከተሞች ሙሉ በሙሉ ይደመሰሳሉ፣ ይህም ማለት ሞስኮ ብቻ በዓለም ውስጥ ይኖራል|ቭላድሚር ዚሪኖቭስኪ ፣ የሩሲያ ፖለቲከኛ <ref>[https://aspi.com.ua/ru/news/politika/nuzhno-ikh-unichtozhat-zhirinovskiy-prizval-rossiyan-ubivat-ukraincev-bez-obyavleniya#gsc.tab=0 "Нужно их уничтожать": Жириновский призвал россиян убивать украинцев без объявления войны (Видео)]</ref>|ጆሴፍ ስታሊን|right}} == ታዋቂ የሩሲያ ፕሮፓጋንዳዎች == <gallery> Margarita Simonyan (2017-07-17).jpg|ማርጋሪታ ሲሞንያን “የሩሲያ ዛሬ” እትም አዘጋጅ (Russia Today) Ivan Okhlobystin 06.jpg|ኢቫን ኦክሎቢስቲን፣ዩክሬንን ለማጥፋት በመጥራቱ ጥፋተኛ ነው Vladimir Zhirinovsky in June 2020 (cropped).jpg|ቭላድሚር ዚሪኖቭስኪ፣ የዩክሬን ክፍፍል ጥሪ አቀረበ 2020 Vladimir Solovyov (cropped).jpg|ቭላድሚር ዚሪኖቭስኪ፣በዩክሬን ላይ የኒውክሌር ጥቃት እንዲደርስ ጠይቀዋል Patriarch Kirill of Moscow 2021 (cropped).jpg|የጅምላ ግድያ የሚጠራው የሩሲያ ኦርቶዶክስ ቄስ ኪሪል ጉንዲዬቭ Ольга Скабеева - 03 (13-06-2023) (cropped).png|ኦልጋ ስካቤቫ፣ስለ ዩክሬን የውሸት ዜና በማሰራጨቷ ጥፋተኛ ነች Anton Krasovsky 2022.png|አንቶን ክራስቭስኪ የዩክሬን ልጆችን ለመስጠም እና ለማቃጠል ጠርቶ ነበር <ref>[https://imi.org.ua/en/news/russian-propagandist-krasovsky-sentenced-to-5-years-in-prison-for-calls-to-murder-ukrainian-children-i63048 Russian propagandist Krasovsky sentenced to 5 years in prison for calls to murder Ukrainian children]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/world/2022/oct/24/russian-tv-presenter-anton-krasovsky-accused-of-inciting-genocide-in-ukraine Russian TV presenter accused of inciting genocide in Ukraine]</ref> <ref>[https://united24media.com/latest-news/former-russia-today-director-found-guilty-of-inciting-genocide-and-murder-of-ukrainian-children-1722 Former Russia Today Director Found Guilty of Inciting Genocide and Murder of Ukrainian Children]</ref> </gallery> == ምርመራዎች == [[ስዕል:Алексей Навальный - 09 (15-09-2012) (cropped).jpg|thumb|160px|አሌክሲ ናቫልኒ እ.ኤ.አ. በ2012 በተካሄደው ህዝባዊ ተቃውሞ ፑቲንን በመቃወም በተካሄደው ሀገር አቀፍ የድጋፍ ሰልፍ ላይ ተናግሯል]] የሩሲያ ተቃዋሚ መሪ [[አሌክሲ ናቫልኒ]] ቡድን የቭላድሚር ፑቲንን ፕሮፓጋንዳ በዘዴ አጋልጧል። ከምርመራቸው በጣም ዝነኛ የሆነው ለሩሲያ የፓርላማ አባላት እና የትርፍ ጊዜ የጦር ወንጀለኞች አሌክሳንደር ቦሮዳይ በ[[ዶንባስ|ደቡብ ምስራቅ ዩክሬን]] ውስጥ ለብዙ ወንጀሎች ጥፋተኛ ነው <ref>[https://navalny.com/p/6579/ Патриот за деньги. «Русский мир» в обмен на Эмираты]</ref>። {{ጥቅስ|ጦርነቱ መቆም አለበት|አሌክሲ ናቫልኒ|right}} == የሩስያ ፕሮፓጋንዳ ጥናታዊ ጥናቶች እና ትንታኔዎች == * [[የፑቲኒዝም አናቶሚ (ዘጋቢ ፊልም)]] (2023) <ref>[https://armyinform.com.ua/2023/05/17/ostannya-vijna-dokumentalnyj-proyekt-yakyj-rozpovidaye-pro-transformacziyu-rashyzmu-ta-rosijsko-ukrayinsku-vijnu/ «Остання війна» — документальний проєкт, який розповідає про трансформацію рашизму та російсько-українську війну]</ref> == በተጨማሪም ተመልከት == * [[የዶኔትስክ ህዝቦች ሪፐብሊክ]] * [[የሩሲያዊነት]] * [[ኖቮሮሲያ]] * [[ኖቮሮሲያ]] * [[ናዚዝም]] == አገናኞች == q72vz61hkl86r43cwb96req83jy75r0 391388 391387 2026-04-05T11:33:27Z ~2026-20967-73 57966 391388 wikitext text/x-wiki '''የሩሲያ ፕሮፓጋንዳ''' (ሌሎች ስሞች፡ '''የክሬምሊን ፕሮፓጋንዳ'''፣ '''የፑቲን ፕሮፓጋንዳ''') ይህ የሩሲያ ግዛት የመረጃ ፖሊሲ ፣ የልዩ የመረጃ እርምጃዎች ውስብስብ (“ልዩ ኦፕሬሽኖች”፣ “ፖለቲካዊ ቴክኖሎጂዎች”) እና የሚመለከታቸው የመንግስት አካላት እና ተቋማት በ "ህዝባዊ መረጃ"። ሽፋን ስር የሩሲያ ፌዴሬሽን ህዝብን በማታለል ሂደት ውስጥ የተሰማሩ ፣ እንዲሁም የሌሎች አገሮች ህዝብ - በዋነኝነት [[በድህረ-ሶቪየት ቦታ ላይ ግጭቶች|የድህረ-ሶቪየት ጠፈር]] አገሮች። እንዲሁም የሩሲያ ፕሮፓጋንዳ ዒላማ የሆነው የዩናይትድ ስቴትስ ፣ የአውሮፓ ህብረት ፣ የአፍሪካ ሀገራት ፣ ወዘተ የውጭ ተናጋሪ ህዝብ ነው ። በአጠቃላይ የሩሲያ ፕሮፓጋንዳ በ 160 አገሮች ውስጥ ቢያንስ 40 የዓለም ቋንቋዎች ይሰራጫል። [[ስዕል:Rian logo.gif|thumb|220px|ከዋናው የሩሲያ ፕሮፓጋንዳ የዜና ወኪሎች የአንዱ አርማ]] [[ስዕል:85th anniversary of Moscow Radio 01.jpg|thumb|220px|ዲሚትሪ ኪሴኦቭ፣ ከሩሲያ መሪ ፕሮፓጋንዳዎች እና የሀሰት መረጃ አሰራጮች አንዱ]] [[ስዕል:Марш российских артиллерийских подразделений в ходе вторжения на Украину 007.png|thumb|220px|በ 2022 የሩሲያ ጦር ዩክሬንን እየወረረ ነው ፣ በሩሲያ ፕሮፓጋንዳ ሰበብ ፣ የ Z ምልክት በጦር መኪናዎች ላይ ይታያል]] ይህ ፕሮፓጋንዳ በተለይ ኢትዮጵያን ጨምሮ [[ብራይክስ]] አገሮች ውስጥ ይሠራል። ዚህ ፕሮፓጋንዳ ቀዳሚ በ [[ስታሊኒዝም]] ዘመን ከፍተኛ ደረጃ ላይ የደረሰው የሶቪየት ፕሮፓጋንዳ ነበር። ዘመናዊው የሩሲያ ፕሮፓጋንዳ በ 1990 ዎቹ ሁለተኛ አጋማሽ ላይ የ [[የሩሲያዊ ዓለም|የሩሲያ ዓለም]] ጽንሰ-ሀሳብ ብቅ እና ተስፋፍቷል፣ እሱም ወደ [[ፑቲኒዝም]] የተቀየረ እና በ 21 ኛው ክፍለ ዘመን በሰው ልጆች ላይ የጅምላ ወንጀሎችን እንዲፈጽም አድርጓል። የሩሲያ ፕሮፓጋንዳ የተሳሳተ መረጃን ለማሰራጨት እና በተመልካቾች መካከል ለተወሰኑ የሰዎች ቡድኖች በተለይም የዩክሬን ዜጎች ጥላቻን ለማነሳሳት እንደ መሣሪያ ሆኖ ያገለግላል። እ.ኤ.አ. በ 2001 ፑቲንን የተቹ የቴሌቪዥን ሰራተኞች ተከታታይ ህገ-ወጥ እስራት ተከስቷል. የሩሲያ መንግስት ኤጀንሲዎች ጋዜጠኞችን በግዳጅ አፈና እና ማሰቃየት ላይ ተሰማርተዋል <ref>[https://www.theguardian.com/world/2001/apr/04/russia.iantraynor Kremlin silences its main media critic]</ref> <ref>[https://niemanreports.org/the-roots-of-ntvs-difficulties-dig-deeply-into-political-turf/ The Roots of NTV’s Difficulties Dig Deeply Into Political Turf]</ref>። በ 2014 የሩሲያ የቴሌቪዥን ጣቢያዎች "የዩክሬን ወታደሮች ልጅን በአደባባይ ገድለዋል፣ በተመሳሳይ መልኩ ኢየሱስ ተገድሏል" የሚል የተሳሳተ መረጃ አሰራጭተዋል <ref>[https://www.news24.com/World/News/Russian-TV-show-Ukraine-child-crucifixion-20140714 Russian TV show - Ukraine child crucifixion]</ref> <ref>[http://www.russialies.com/russias-top-100-lies-about-ukraine/ Russia’s top 100 lies about Ukraine]</ref> <ref>[https://www.stopfake.org/en/fake-a-child-died-in-donbas-as-a-result-of-a-ukrainian-drone-attack/ Fake: A child died in Donbas as a result of a Ukrainian drone attack (Update)]</ref>። ይህም [[በሩሲያ ውስጥ ጭቆናዎች|በሩሲያ ውስጥ ያለው የፖለቲካ ጭቆና]] እና [[፳፻፲፬ የሩሶ-ዩክሬን ቀውስ|በዩክሬን ላይ ወታደራዊ ጥቃትን]] ሰፊ ድጋፍ አድርጓል <ref>[https://www.openminds.ltd/reports/traditional-values-authoritarianism-what-makes-russians-support-putin-and-the-war Tradition & Obedience. What Makes Russians Support the War?]</ref>። በአፍሪካ ሀገራት ይህ ፕሮፓጋንዳ በዩክሬን ጦርነት እንዲካፈሉ አፍሪካውያንን ለመመልመል ስለ "ሩሲያው ዓለም" ርዕዮተ ዓለም አፈ ታሪኮችን ይጠቀማል ፣ ከእነዚህም ውስጥ ብዙዎቹ በውጊያ ልምድ በማጣት በመጀመሪያ ውጊያቸው በሺዎች የሚቆጠሩ አልቀዋል <ref>[https://ecdpm.org/work/russias-war-propaganda-disinformation-recentring-african-agency Russia’s war propaganda and disinformation: Recentring African agency]</ref>። በ 2022 የፀደይ ወቅት በዩክሬን ውስጥ የተፈጸሙትን ተከታታይ "የጦርነት ወንጀሎች" ተከትሎ የሩስያ ፕሮፓጋንዳ የዩክሬናውያንን የዘር ማጥፋት መመሪያ የያዘ የፖለቲካ ጽሑፍ አሰራጭቷል፣ በሩሲያ ፈላስፋ [[ሩሲያ ከዩክሬን ጋር ምን ማድረግ አለባት?]]። የሩሲያ የቴሌቭዥን ጣቢያዎችም [[የማሪፖል ከበባ|ዩክሬን ራሷ የማሪፑልን ከተማ ቦምብ ደበደበች]] የሚል የውሸት መረጃ እያሰራጩ ሲሆን እውነትን የሚዘግቡ ጋዜጠኞች ደግሞ እንደ ማሪያ ፖኖማሬንኮ በእስር ላይ ይገኛሉ <ref>[https://memopzk.org/figurant/ponomarenko-mariya-nikolaevna/ Пономаренко Мария Николаевна]</ref>። [[የመታሰቢያ ሐውልት|በተጨማሪም የሩሲያ ቀዳሚ የሰብአዊ መብት ተሟጋች ድርጅት የሆነው መታሰቢያ ለሩሲያ ዜጎች ስለ ተጨባጭ ሁኔታ በማሳወቁ በመንግስት ግፊት ተዘግቷል]]። [[ዩክሬኖፎቢያ|ከ 2014 ጀምሮ በዩክሬን ላይ ያለው የጥላቻ መበታተን የሩሲያ ፕሮፓጋንዳ ዋና መለያ ባህሪ ነው]] <ref>[https://www.fidh.org/en/region/europe-central-asia/russia/fed-up-with-human-rights-the-real-reasons-for-liquidation-memorials Russia is fed up with human rights: The real reasons for the liquidation of Memorials]</ref>። የሩሲያ ፕሮፓጋንዳ ስለ እውነተኛ ክስተቶች መረጃን ያዛባል እና ያዛባል ፣ የውጭ ሀገር መሪዎች መግለጫዎችን እና የሩሲያ ታሪክን ጨምሮ (ለምሳሌ፣ በሩሲያ ውስጥ ኦፊሴላዊ የታሪክ መማሪያ መጽሐፍት የተፃፉት በዘመናችን በሌሎች አገሮች ውስጥ ወታደራዊ ጣልቃ ገብነትን ለማጽደቅ ዓላማ በመንግስት ባለቤትነት በተያዙ ማተሚያ ቤቶች ነው)። በሶቪየት የግዛት ዘመን እና በዘመናዊው ታሪክ ውስጥ ከ 1990 ዎቹ መጀመሪያ በስተቀር [[ቀይ ሽብር]] እና የመሠረታዊ የሰብአዊ መብቶች ጥሰቶች በሚስጥር ይጠበቁ ነበር፣ ይህ ዛሬም ቀጥሏል (አሁን በፑቲን ላይ የተነሳው ተቃውሞ እና የሩሲያ የፖለቲካ እስረኞች እጣ ፈንታ በሩሲያ ሚዲያ አልተዘገበም) <ref>[https://www.smithsonianmag.com/history/vladimir-putins-rewriting-of-history-draws-on-a-long-tradition-of-soviet-myth-making-180979724/ Vladimir Putin’s Rewriting of History Draws on a Long Tradition of Soviet Myth-Making]</ref> <ref>[https://www.nbcnews.com/news/world/putins-push-rewrite-russian-history-favor-war-ukraine-rcna102518 Inside Putin's push to rewrite Russian history in favor of his war in Ukraine]</ref>። == የዚህ ፕሮፓጋንዳ ዋና የይገባኛል ጥያቄዎች == [[ስዕል:Російська пропаганда в Херсоні.jpg|thumb|250px|በሩሲያ ወረራ ወቅት በመቶዎች የሚቆጠሩ የማስታወቂያ ሰሌዳዎች በ[[ኬርሰን]] [[የሩሲያ ዓለም|ሩሲያ ለዘላለም እዚህ ደርሳለች]] በሚል መፈክር አሸብርቀዋል። ምንም እንኳን ከተማዋ በኋላ በዩክሬን ጦር ነጻ ብትወጣም]] የዚህ ፕሮፓጋንዳ ዋና መርሆች ከ[[ልዩ የሩሲያ ሥልጣኔ]] ርዕዮተ ዓለም የተወሰዱ ናቸው። ዋናዎቹ እነኚሁና፡- * የዩክሬን ህዝብ መኖሩን መካድ * [[ኪየቭ]] በታሪክ የሩስያ ከተማ ነች * ሩሲያ በጠላቶች የተከበበች ናት * በሩሲያ ላይ በወታደራዊ ወንጀሎች ላይ የተከሰሱት ሁሉም ክሶች ውሸት ናቸው፣ እና የተጎዳው አካል ተጠያቂ ነው * በሌሎች ህዝቦች ላይ ጥላቻን ማነሳሳት {{ጥቅስ|በዩክሬን ውስጥ የሩሲያ ወታደሮች የሉም <ref>[https://mfa.gov.ua/en/countering-russias-agression/10-facts-you-should-know-about-russian-military-aggression-against-ukraine 10 facts you should know about russian military aggression against Ukraine]</ref>|ቭላድሚር ፑቲን ፣ 2015|right}} {{ጥቅስ|ኪየቭን በኒውክሌር ሚሳኤሎች እናወድማለን እና በተቃጠለው በረሃ ውስጥ የፑቲንን 300 ሜትር ሃውልት እንሰራለን <ref>[https://m.rozsliduvach.info/news/1880-raznecem_kiev_jadernymi_raketami_a_na_meste_vyzhzhennoj_pustyni_postavim_300-metrovuju_statuju_putina_-_belorusskij_prop "Разнесем Киев ядерными ракетами, а на месте выжженной пустыни поставим 300-метровую статую Путина", - белорусский пропагандист Азарёнок]</ref>|የቲቪ አቅራቢ ግሪጎሪ አዛሬኖክ፣ 2021|right}} {{ጥቅስ|በዙሪያችን ያሉትን ነገሮች ሁሉ እናጠፋለን; አንዳንድ ከተሞች ሙሉ በሙሉ ይደመሰሳሉ፣ ይህም ማለት ሞስኮ ብቻ በዓለም ውስጥ ይኖራል|ቭላድሚር ዚሪኖቭስኪ ፣ የሩሲያ ፖለቲከኛ <ref>[https://aspi.com.ua/ru/news/politika/nuzhno-ikh-unichtozhat-zhirinovskiy-prizval-rossiyan-ubivat-ukraincev-bez-obyavleniya#gsc.tab=0 "Нужно их уничтожать": Жириновский призвал россиян убивать украинцев без объявления войны (Видео)]</ref>|ጆሴፍ ስታሊን|right}} == ታዋቂ የሩሲያ ፕሮፓጋንዳዎች == <gallery> Margarita Simonyan (2017-07-17).jpg|ማርጋሪታ ሲሞንያን “የሩሲያ ዛሬ” እትም አዘጋጅ (Russia Today) Ivan Okhlobystin 06.jpg|ኢቫን ኦክሎቢስቲን፣ዩክሬንን ለማጥፋት በመጥራቱ ጥፋተኛ ነው Vladimir Zhirinovsky in June 2020 (cropped).jpg|ቭላድሚር ዚሪኖቭስኪ፣ የዩክሬን ክፍፍል ጥሪ አቀረበ 2020 Vladimir Solovyov (cropped).jpg|ቭላድሚር ዚሪኖቭስኪ፣በዩክሬን ላይ የኒውክሌር ጥቃት እንዲደርስ ጠይቀዋል Patriarch Kirill of Moscow 2021 (cropped).jpg|የጅምላ ግድያ የሚጠራው የሩሲያ ኦርቶዶክስ ቄስ ኪሪል ጉንዲዬቭ Ольга Скабеева - 03 (13-06-2023) (cropped).png|ኦልጋ ስካቤቫ፣ስለ ዩክሬን የውሸት ዜና በማሰራጨቷ ጥፋተኛ ነች Anton Krasovsky 2022.png|አንቶን ክራስቭስኪ የዩክሬን ልጆችን ለመስጠም እና ለማቃጠል ጠርቶ ነበር <ref>[https://imi.org.ua/en/news/russian-propagandist-krasovsky-sentenced-to-5-years-in-prison-for-calls-to-murder-ukrainian-children-i63048 Russian propagandist Krasovsky sentenced to 5 years in prison for calls to murder Ukrainian children]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/world/2022/oct/24/russian-tv-presenter-anton-krasovsky-accused-of-inciting-genocide-in-ukraine Russian TV presenter accused of inciting genocide in Ukraine]</ref> <ref>[https://united24media.com/latest-news/former-russia-today-director-found-guilty-of-inciting-genocide-and-murder-of-ukrainian-children-1722 Former Russia Today Director Found Guilty of Inciting Genocide and Murder of Ukrainian Children]</ref> </gallery> == ምርመራዎች == [[ስዕል:Алексей Навальный - 09 (15-09-2012) (cropped).jpg|thumb|160px|አሌክሲ ናቫልኒ እ.ኤ.አ. በ2012 በተካሄደው ህዝባዊ ተቃውሞ ፑቲንን በመቃወም በተካሄደው ሀገር አቀፍ የድጋፍ ሰልፍ ላይ ተናግሯል]] የሩሲያ ተቃዋሚ መሪ [[አሌክሲ ናቫልኒ]] ቡድን የቭላድሚር ፑቲንን ፕሮፓጋንዳ በዘዴ አጋልጧል። ከምርመራቸው በጣም ዝነኛ የሆነው ለሩሲያ የፓርላማ አባላት እና የትርፍ ጊዜ የጦር ወንጀለኞች አሌክሳንደር ቦሮዳይ በ[[ዶንባስ|ደቡብ ምስራቅ ዩክሬን]] ውስጥ ለብዙ ወንጀሎች ጥፋተኛ ነው <ref>[https://navalny.com/p/6579/ Патриот за деньги. «Русский мир» в обмен на Эмираты]</ref>። {{ጥቅስ|ጦርነቱ መቆም አለበት|አሌክሲ ናቫልኒ|right}} == የሩስያ ፕሮፓጋንዳ ጥናታዊ ጥናቶች እና ትንታኔዎች == * [[የፑቲኒዝም አናቶሚ (ዘጋቢ ፊልም)]] (2023) <ref>[https://armyinform.com.ua/2023/05/17/ostannya-vijna-dokumentalnyj-proyekt-yakyj-rozpovidaye-pro-transformacziyu-rashyzmu-ta-rosijsko-ukrayinsku-vijnu/ «Остання війна» — документальний проєкт, який розповідає про трансформацію рашизму та російсько-українську війну]</ref> == በተጨማሪም ተመልከት == * [[የዶኔትስክ ህዝቦች ሪፐብሊክ]] * [[የሩሲያዊነት]] * [[ኖቮሮሲያ]] * [[ኖቮሮሲያ]] * [[ናዚዝም]] == አገናኞች == 2n9iwu37n7b9ce0uqgdirwuwy8t8ksq 391389 391388 2026-04-05T11:41:54Z ~2026-20967-73 57966 391389 wikitext text/x-wiki '''የሩሲያ ፕሮፓጋንዳ''' (ሌሎች ስሞች፡ '''የክሬምሊን ፕሮፓጋንዳ'''፣ '''የፑቲን ፕሮፓጋንዳ''') ይህ የሩሲያ ግዛት የመረጃ ፖሊሲ ፣ የልዩ የመረጃ እርምጃዎች ውስብስብ (“ልዩ ኦፕሬሽኖች”፣ “ፖለቲካዊ ቴክኖሎጂዎች”) እና የሚመለከታቸው የመንግስት አካላት እና ተቋማት በ "ህዝባዊ መረጃ"። ሽፋን ስር የሩሲያ ፌዴሬሽን ህዝብን በማታለል ሂደት ውስጥ የተሰማሩ ፣ እንዲሁም የሌሎች አገሮች ህዝብ - በዋነኝነት [[በድህረ-ሶቪየት ቦታ ላይ ግጭቶች|የድህረ-ሶቪየት ጠፈር]] አገሮች። እንዲሁም የሩሲያ ፕሮፓጋንዳ ዒላማ የሆነው የዩናይትድ ስቴትስ ፣ የአውሮፓ ህብረት ፣ የአፍሪካ ሀገራት ፣ ወዘተ የውጭ ተናጋሪ ህዝብ ነው ። በአጠቃላይ የሩሲያ ፕሮፓጋንዳ በ 160 አገሮች ውስጥ ቢያንስ 40 የዓለም ቋንቋዎች ይሰራጫል። [[ስዕል:Rian logo.gif|thumb|220px|ከዋናው የሩሲያ ፕሮፓጋንዳ የዜና ወኪሎች የአንዱ አርማ]] [[ስዕል:85th anniversary of Moscow Radio 01.jpg|thumb|220px|ዲሚትሪ ኪሴኦቭ፣ ከሩሲያ መሪ ፕሮፓጋንዳዎች እና የሀሰት መረጃ አሰራጮች አንዱ]] [[ስዕል:Марш российских артиллерийских подразделений в ходе вторжения на Украину 007.png|thumb|220px|በ 2022 የሩሲያ ጦር ዩክሬንን እየወረረ ነው ፣ በሩሲያ ፕሮፓጋንዳ ሰበብ ፣ የ Z ምልክት በጦር መኪናዎች ላይ ይታያል]] ይህ ፕሮፓጋንዳ በተለይ ኢትዮጵያን ጨምሮ [[ብራይክስ]] አገሮች ውስጥ ይሠራል። ዚህ ፕሮፓጋንዳ ቀዳሚ በ [[ስታሊኒዝም]] ዘመን ከፍተኛ ደረጃ ላይ የደረሰው የሶቪየት ፕሮፓጋንዳ ነበር። ዘመናዊው የሩሲያ ፕሮፓጋንዳ በ 1990 ዎቹ ሁለተኛ አጋማሽ ላይ የ [[የሩሲያዊ ዓለም|የሩሲያ ዓለም]] ጽንሰ-ሀሳብ ብቅ እና ተስፋፍቷል፣ እሱም ወደ [[ፑቲኒዝም]] የተቀየረ እና በ 21 ኛው ክፍለ ዘመን በሰው ልጆች ላይ የጅምላ ወንጀሎችን እንዲፈጽም አድርጓል። የሩሲያ ፕሮፓጋንዳ የተሳሳተ መረጃን ለማሰራጨት እና በተመልካቾች መካከል ለተወሰኑ የሰዎች ቡድኖች በተለይም የዩክሬን ዜጎች ጥላቻን ለማነሳሳት እንደ መሣሪያ ሆኖ ያገለግላል። እ.ኤ.አ. በ 2001 ፑቲንን የተቹ የቴሌቪዥን ሰራተኞች ተከታታይ ህገ-ወጥ እስራት ተከስቷል. የሩሲያ መንግስት ኤጀንሲዎች ጋዜጠኞችን በግዳጅ አፈና እና ማሰቃየት ላይ ተሰማርተዋል <ref>[https://www.theguardian.com/world/2001/apr/04/russia.iantraynor Kremlin silences its main media critic]</ref> <ref>[https://niemanreports.org/the-roots-of-ntvs-difficulties-dig-deeply-into-political-turf/ The Roots of NTV’s Difficulties Dig Deeply Into Political Turf]</ref>። በፑቲን ዘመን ጥብቅ ሳንሱር፣ የመንግስት የመገናኛ ብዙሃን ቁጥጥር እና የሩስያ ታሪክ ስልታዊ በሆነ መልኩ እንደገና መፃፍ እና ማዛባት እንደገና ብቅ አሉ <ref>[https://sapere.online/perepisat-istoriyu/ Переписать историю. Почему режим Путина менее стабилен, чем СССР в свои последние дни]</ref> <ref>[https://www.fpri.org/article/2024/02/putins-warped-idea-of-russian-history/ Putin's Warped Idea of Russian History]</ref> <ref>[https://www.smithsonianmag.com/history/vladimir-putins-rewriting-of-history-draws-on-a-long-tradition-of-soviet-myth-making-180979724/ Vladimir Putin’s Rewriting of History Draws on a Long Tradition of Soviet Myth-Making]</ref> <ref>[https://www.nbcnews.com/news/world/putins-push-rewrite-russian-history-favor-war-ukraine-rcna102518 Inside Putin's push to rewrite Russian history in favor of his war in Ukraine]</ref> <ref>[https://www.nbcnews.com/news/world/putins-push-rewrite-russian-history-favor-war-ukraine-rcna102518 Как Путин переписал историю. Новое расследование ФБК о том, как Мединский и ректор МГИМО заработали миллиарды на промывке мозгов]</ref> <ref>[https://www.dw.com/ru/ucebnik-medinskogo-istoria-ili-vzvolnovannaa-agitka/a-66481442 Учебник Мединского: история или взволнованная агитка?]</ref> <ref>[https://theconversation.com/putins-propaganda-is-rooted-in-russian-history-and-thats-why-it-works-184197 Putin’s propaganda is rooted in Russian history – and that’s why it works]</ref>። አዳዲስ ታሪካዊ አፈ ታሪኮችን መፍጠር፣ [[ካትይን|በኬቲን]] እልቂት ውስጥ ሩሲያ ጥፋተኛነቷን መካዷን በተመለከተ ውይይቶችን እንደገና መጀመር። ለሶቪየት [[ጉላግ]] ማጎሪያ ካምፖች ታሪክ የተዘጋጀው ሙዚየም እንኳን በ2022 በፑቲን ግፊት ተዘግቷል <ref>[https://holodomormuseum.org.ua/en/news/the-gulag-history-museum-closed-in-moscow/ The Gulag History Museum closed in Moscow]</ref> <ref>[https://re-russia.net/en/review/789/ Rehabilitating Repression: Why the Russian authorities closed the Gulag History Museum and are engaged in mass de-rehabilitation of the repressed]</ref> <ref>[https://www.themoscowtimes.com/2024/11/14/kremlin-and-fsb-order-gulag-museums-closure-in-latest-crackdown-on-historical-memory-a87019 Kremlin and FSB Order Gulag Museum’s Closure in Latest Crackdown on Historical Memory]</ref>። በ 2014 የሩሲያ የቴሌቪዥን ጣቢያዎች "የዩክሬን ወታደሮች ልጅን በአደባባይ ገድለዋል፣ በተመሳሳይ መልኩ ኢየሱስ ተገድሏል" የሚል የተሳሳተ መረጃ አሰራጭተዋል <ref>[https://www.news24.com/World/News/Russian-TV-show-Ukraine-child-crucifixion-20140714 Russian TV show - Ukraine child crucifixion]</ref> <ref>[http://www.russialies.com/russias-top-100-lies-about-ukraine/ Russia’s top 100 lies about Ukraine]</ref> <ref>[https://www.stopfake.org/en/fake-a-child-died-in-donbas-as-a-result-of-a-ukrainian-drone-attack/ Fake: A child died in Donbas as a result of a Ukrainian drone attack (Update)]</ref>። ይህም [[በሩሲያ ውስጥ ጭቆናዎች|በሩሲያ ውስጥ ያለው የፖለቲካ ጭቆና]] እና [[፳፻፲፬ የሩሶ-ዩክሬን ቀውስ|በዩክሬን ላይ ወታደራዊ ጥቃትን]] ሰፊ ድጋፍ አድርጓል <ref>[https://www.openminds.ltd/reports/traditional-values-authoritarianism-what-makes-russians-support-putin-and-the-war Tradition & Obedience. What Makes Russians Support the War?]</ref>። በአፍሪካ ሀገራት ይህ ፕሮፓጋንዳ በዩክሬን ጦርነት እንዲካፈሉ አፍሪካውያንን ለመመልመል ስለ "ሩሲያው ዓለም" ርዕዮተ ዓለም አፈ ታሪኮችን ይጠቀማል ፣ ከእነዚህም ውስጥ ብዙዎቹ በውጊያ ልምድ በማጣት በመጀመሪያ ውጊያቸው በሺዎች የሚቆጠሩ አልቀዋል <ref>[https://ecdpm.org/work/russias-war-propaganda-disinformation-recentring-african-agency Russia’s war propaganda and disinformation: Recentring African agency]</ref>። በ 2022 የፀደይ ወቅት በዩክሬን ውስጥ የተፈጸሙትን ተከታታይ "የጦርነት ወንጀሎች" ተከትሎ የሩስያ ፕሮፓጋንዳ የዩክሬናውያንን የዘር ማጥፋት መመሪያ የያዘ የፖለቲካ ጽሑፍ አሰራጭቷል፣ በሩሲያ ፈላስፋ [[ሩሲያ ከዩክሬን ጋር ምን ማድረግ አለባት?]]። የሩሲያ የቴሌቭዥን ጣቢያዎችም [[የማሪፖል ከበባ|ዩክሬን ራሷ የማሪፑልን ከተማ ቦምብ ደበደበች]] የሚል የውሸት መረጃ እያሰራጩ ሲሆን እውነትን የሚዘግቡ ጋዜጠኞች ደግሞ እንደ ማሪያ ፖኖማሬንኮ በእስር ላይ ይገኛሉ <ref>[https://memopzk.org/figurant/ponomarenko-mariya-nikolaevna/ Пономаренко Мария Николаевна]</ref>። [[የመታሰቢያ ሐውልት|በተጨማሪም የሩሲያ ቀዳሚ የሰብአዊ መብት ተሟጋች ድርጅት የሆነው መታሰቢያ ለሩሲያ ዜጎች ስለ ተጨባጭ ሁኔታ በማሳወቁ በመንግስት ግፊት ተዘግቷል]]። [[ዩክሬኖፎቢያ|ከ 2014 ጀምሮ በዩክሬን ላይ ያለው የጥላቻ መበታተን የሩሲያ ፕሮፓጋንዳ ዋና መለያ ባህሪ ነው]] <ref>[https://www.fidh.org/en/region/europe-central-asia/russia/fed-up-with-human-rights-the-real-reasons-for-liquidation-memorials Russia is fed up with human rights: The real reasons for the liquidation of Memorials]</ref>። የሩሲያ ፕሮፓጋንዳ ስለ እውነተኛ ክስተቶች መረጃን ያዛባል እና ያዛባል ፣ የውጭ ሀገር መሪዎች መግለጫዎችን እና የሩሲያ ታሪክን ጨምሮ (ለምሳሌ፣ በሩሲያ ውስጥ ኦፊሴላዊ የታሪክ መማሪያ መጽሐፍት የተፃፉት በዘመናችን በሌሎች አገሮች ውስጥ ወታደራዊ ጣልቃ ገብነትን ለማጽደቅ ዓላማ በመንግስት ባለቤትነት በተያዙ ማተሚያ ቤቶች ነው)። በሶቪየት የግዛት ዘመን እና በዘመናዊው ታሪክ ውስጥ ከ 1990 ዎቹ መጀመሪያ በስተቀር [[ቀይ ሽብር]] እና የመሠረታዊ የሰብአዊ መብቶች ጥሰቶች በሚስጥር ይጠበቁ ነበር፣ ይህ ዛሬም ቀጥሏል (አሁን በፑቲን ላይ የተነሳው ተቃውሞ እና የሩሲያ የፖለቲካ እስረኞች እጣ ፈንታ በሩሲያ ሚዲያ አልተዘገበም) <ref>[https://www.smithsonianmag.com/history/vladimir-putins-rewriting-of-history-draws-on-a-long-tradition-of-soviet-myth-making-180979724/ Vladimir Putin’s Rewriting of History Draws on a Long Tradition of Soviet Myth-Making]</ref> <ref>[https://www.nbcnews.com/news/world/putins-push-rewrite-russian-history-favor-war-ukraine-rcna102518 Inside Putin's push to rewrite Russian history in favor of his war in Ukraine]</ref>። == የዚህ ፕሮፓጋንዳ ዋና የይገባኛል ጥያቄዎች == [[ስዕል:Російська пропаганда в Херсоні.jpg|thumb|250px|በሩሲያ ወረራ ወቅት በመቶዎች የሚቆጠሩ የማስታወቂያ ሰሌዳዎች በ[[ኬርሰን]] [[የሩሲያ ዓለም|ሩሲያ ለዘላለም እዚህ ደርሳለች]] በሚል መፈክር አሸብርቀዋል። ምንም እንኳን ከተማዋ በኋላ በዩክሬን ጦር ነጻ ብትወጣም]] የዚህ ፕሮፓጋንዳ ዋና መርሆች ከ[[ልዩ የሩሲያ ሥልጣኔ]] ርዕዮተ ዓለም የተወሰዱ ናቸው። ዋናዎቹ እነኚሁና፡- * የዩክሬን ህዝብ መኖሩን መካድ * [[ኪየቭ]] በታሪክ የሩስያ ከተማ ነች * ሩሲያ በጠላቶች የተከበበች ናት * በሩሲያ ላይ በወታደራዊ ወንጀሎች ላይ የተከሰሱት ሁሉም ክሶች ውሸት ናቸው፣ እና የተጎዳው አካል ተጠያቂ ነው * በሌሎች ህዝቦች ላይ ጥላቻን ማነሳሳት {{ጥቅስ|በዩክሬን ውስጥ የሩሲያ ወታደሮች የሉም <ref>[https://mfa.gov.ua/en/countering-russias-agression/10-facts-you-should-know-about-russian-military-aggression-against-ukraine 10 facts you should know about russian military aggression against Ukraine]</ref>|ቭላድሚር ፑቲን ፣ 2015|right}} {{ጥቅስ|ኪየቭን በኒውክሌር ሚሳኤሎች እናወድማለን እና በተቃጠለው በረሃ ውስጥ የፑቲንን 300 ሜትር ሃውልት እንሰራለን <ref>[https://m.rozsliduvach.info/news/1880-raznecem_kiev_jadernymi_raketami_a_na_meste_vyzhzhennoj_pustyni_postavim_300-metrovuju_statuju_putina_-_belorusskij_prop "Разнесем Киев ядерными ракетами, а на месте выжженной пустыни поставим 300-метровую статую Путина", - белорусский пропагандист Азарёнок]</ref>|የቲቪ አቅራቢ ግሪጎሪ አዛሬኖክ፣ 2021|right}} {{ጥቅስ|በዙሪያችን ያሉትን ነገሮች ሁሉ እናጠፋለን; አንዳንድ ከተሞች ሙሉ በሙሉ ይደመሰሳሉ፣ ይህም ማለት ሞስኮ ብቻ በዓለም ውስጥ ይኖራል|ቭላድሚር ዚሪኖቭስኪ ፣ የሩሲያ ፖለቲከኛ <ref>[https://aspi.com.ua/ru/news/politika/nuzhno-ikh-unichtozhat-zhirinovskiy-prizval-rossiyan-ubivat-ukraincev-bez-obyavleniya#gsc.tab=0 "Нужно их уничтожать": Жириновский призвал россиян убивать украинцев без объявления войны (Видео)]</ref>|ጆሴፍ ስታሊን|right}} == ታዋቂ የሩሲያ ፕሮፓጋንዳዎች == <gallery> Margarita Simonyan (2017-07-17).jpg|ማርጋሪታ ሲሞንያን “የሩሲያ ዛሬ” እትም አዘጋጅ (Russia Today) Ivan Okhlobystin 06.jpg|ኢቫን ኦክሎቢስቲን፣ዩክሬንን ለማጥፋት በመጥራቱ ጥፋተኛ ነው Vladimir Zhirinovsky in June 2020 (cropped).jpg|ቭላድሚር ዚሪኖቭስኪ፣ የዩክሬን ክፍፍል ጥሪ አቀረበ 2020 Vladimir Solovyov (cropped).jpg|ቭላድሚር ዚሪኖቭስኪ፣በዩክሬን ላይ የኒውክሌር ጥቃት እንዲደርስ ጠይቀዋል Patriarch Kirill of Moscow 2021 (cropped).jpg|የጅምላ ግድያ የሚጠራው የሩሲያ ኦርቶዶክስ ቄስ ኪሪል ጉንዲዬቭ Ольга Скабеева - 03 (13-06-2023) (cropped).png|ኦልጋ ስካቤቫ፣ስለ ዩክሬን የውሸት ዜና በማሰራጨቷ ጥፋተኛ ነች Anton Krasovsky 2022.png|አንቶን ክራስቭስኪ የዩክሬን ልጆችን ለመስጠም እና ለማቃጠል ጠርቶ ነበር <ref>[https://imi.org.ua/en/news/russian-propagandist-krasovsky-sentenced-to-5-years-in-prison-for-calls-to-murder-ukrainian-children-i63048 Russian propagandist Krasovsky sentenced to 5 years in prison for calls to murder Ukrainian children]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/world/2022/oct/24/russian-tv-presenter-anton-krasovsky-accused-of-inciting-genocide-in-ukraine Russian TV presenter accused of inciting genocide in Ukraine]</ref> <ref>[https://united24media.com/latest-news/former-russia-today-director-found-guilty-of-inciting-genocide-and-murder-of-ukrainian-children-1722 Former Russia Today Director Found Guilty of Inciting Genocide and Murder of Ukrainian Children]</ref> </gallery> == ምርመራዎች == [[ስዕል:Алексей Навальный - 09 (15-09-2012) (cropped).jpg|thumb|160px|አሌክሲ ናቫልኒ እ.ኤ.አ. በ2012 በተካሄደው ህዝባዊ ተቃውሞ ፑቲንን በመቃወም በተካሄደው ሀገር አቀፍ የድጋፍ ሰልፍ ላይ ተናግሯል]] የሩሲያ ተቃዋሚ መሪ [[አሌክሲ ናቫልኒ]] ቡድን የቭላድሚር ፑቲንን ፕሮፓጋንዳ በዘዴ አጋልጧል። ከምርመራቸው በጣም ዝነኛ የሆነው ለሩሲያ የፓርላማ አባላት እና የትርፍ ጊዜ የጦር ወንጀለኞች አሌክሳንደር ቦሮዳይ በ[[ዶንባስ|ደቡብ ምስራቅ ዩክሬን]] ውስጥ ለብዙ ወንጀሎች ጥፋተኛ ነው <ref>[https://navalny.com/p/6579/ Патриот за деньги. «Русский мир» в обмен на Эмираты]</ref>። {{ጥቅስ|ጦርነቱ መቆም አለበት|አሌክሲ ናቫልኒ|right}} == የሩስያ ፕሮፓጋንዳ ጥናታዊ ጥናቶች እና ትንታኔዎች == * [[የፑቲኒዝም አናቶሚ (ዘጋቢ ፊልም)]] (2023) <ref>[https://armyinform.com.ua/2023/05/17/ostannya-vijna-dokumentalnyj-proyekt-yakyj-rozpovidaye-pro-transformacziyu-rashyzmu-ta-rosijsko-ukrayinsku-vijnu/ «Остання війна» — документальний проєкт, який розповідає про трансформацію рашизму та російсько-українську війну]</ref> == በተጨማሪም ተመልከት == * [[የዶኔትስክ ህዝቦች ሪፐብሊክ]] * [[የሩሲያዊነት]] * [[ኖቮሮሲያ]] * [[ኖቮሮሲያ]] * [[ናዚዝም]] == አገናኞች == q78bojvs36he47sbx66flj448mnmyi3 0 55531 391386 390622 2026-04-05T11:30:23Z ~2026-20967-73 57966 391386 wikitext text/x-wiki '''1990 ዎቹ በሩሲያ ውስጥ''' (የዱር 90ዎቹ በመባልም ይታወቃል) ይህ በሩሲያ ታሪክ ውስጥ [[ስታሊኒዝም|የሶቪየት አምባገነንነት]] ውድቀት እና [[ፑቲኒዝም|የፑቲን አምባገነንነት]] መጀመሪያ መካከል ያለው ጊዜ ነው <ref>[https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110733501-005/html?utm_source= The “Wild Nineties”: Youth Engagement, Memory and Continuities between Yeltsin’s and Putin’s Russia]</ref>። [[ስዕል:Boris Yeltsin 22 August 1991-1.jpg|thumb|250px|የመጀመሪያው የሩሲያ ፕሬዚዳንት ቦሪስ የልሲን]] ይህ ወቅት የዴሞክራሲ ተቋማት መፈጠር፣ የነጻ ሚዲያዎች እና የመጀመርያው የድንበር መከፈት እና የአለም አቀፍ ጉዞ እድል፣ እንዲሁም ከፍተኛ የወንጀል መጠን መታየቱ ይታወቃል። በዚህ ጊዜ ውስጥ ሩሲያ በ 1994-1996 እና 1999-2000 በ [[ቼቺኒያ]] ላይ ሁለት ጦርነቶችን ከፍቷል <ref>[https://www.geopoliticalmonitor.com/chechnya-conflict/ The Chechnya Conflict]</ref>። እ.ኤ.አ. በ1990ዎቹ መጀመሪያ ላይ ከዩኤስኤስአር ውድቀት በኋላ በመንግስት ተቋማት (ሴንት ፒተርስበርግ) ውስጥ ሲሰሩ የወደፊቱ የሩሲያ ፕሬዝዳንት ቭላድሚር ፑቲን በከተማው ህዝብ መካከል ረሃብን ያስከተለ መጠነ ሰፊ የሙስና እቅድ ውስጥ ገቡ። በወንጀል ድርጊቶች እና በጅምላ ግድያ ውስጥም ተሳትፏል <ref>[https://www.dialog.ua/russia/172337_1550737237 Первое упоминание Путина в СМИ: "1992 год. Полковник КГБ пустил по миру Питер", - полный текст]</ref> <ref>[https://udf.name/news/main_news/188331-pervoe-upominanie-putina-v-smi-1992-god-polkovnik-kgb-pustil-po-miru-piter.html Первое упоминание Путина в СМИ: “1992 год. Полковник КГБ пустил по миру Питер“]</ref> <ref>[https://factcheck.kg/polkovnik-kgb-pustil-po-miru-piter-informacziya-o-putine-fejk-proveryaem/ «Полковник КГБ пустил по миру Питер»: информация о Путине фейк? Проверяем]</ref>። በእሱ ትእዛዝ የሩስያ ፌዴሬሽን የፌደራል ደህንነት አገልግሎት በሩሲያ የሚገኙ የመኖሪያ ሕንፃዎችን በቦምብ ደበደበ እና ሌሎች የሽብር ድርጊቶችን ፈጽሟል።በይፋ ሩሲያ [[ቼቺኒያ|የቼቼን]] ሪፐብሊክ ገዥዎችን ወቅሳለች <ref>{{статья|автор=Nadskakuła O.|заглавие=The Genocide of Chechens in the Context of Russian-Chechen Conflict — a Historical Outline|ссылка=http://czasopisma.upjp2.edu.pl/thepersonandthechallenges/article/view/494|издание=The Person and the Challenges|год=2013|volume=3|номер=2|страницы=51, 55, 61|язык=en|ref=Nadskakuła|archive-date=2021-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210731162142/http://czasopisma.upjp2.edu.pl/thepersonandthechallenges/article/view/494}}</ref><ref>{{публикация|книга|автор=Хизриев Х. А.|часть=Затеречные чеченцы|часть ссылка=https://www.grozny-inform.ru/LoadedFiles/hi/7.pdf|заглавие=Актуальные проблемы истории Чечни|вид=[сб. статей]|ответственный=Сост. Х. А. Хизриев|место=Грозный|издательство=Чеченский государственный университет|год=2011|страницы=27|страниц=197}}</ref><ref name=Mandeville>{{cite web|author=Мандевиль Л.|url=https://inosmi.ru/untitled/20020325/140373.html|title=Глухое молчание Запада в ответ на геноцид чеченского народа|subtitle=Запад изменяет отношение к Чечне|website=ИноСМИ|date=2002-03-25|access-date=2022-04-21|archive-date=2024-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240312113312/https://inosmi.ru/20020325/140373.html|url-status=live}}</ref><ref name=glucksmann>{{cite web|author=[[Глюксманн, Андре|Глюксман А.]]|url=https://inosmi.ru/inrussia/20031002/195114.html|title=Андре Глюксман: Похороненные заживо|website=ИноСМИ|date=2003-10-02|access-date=2022-04-21|archive-date=2014-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140524131129/http://www.inosmi.ru/inrussia/20031002/195114.html|url-status=live}}</ref><ref name=Kaylan>{{cite web|author=Kaylan M.|url=https://www.forbes.com/2010/04/01/chechens-moscow-subway-terrorism-opinions-columnists-melik-kaylan.html?sh=4e3f067b9833|title=Civilizing The ‘Barbarians’|lang=en|website=Forbes|date=2010-04-02|access-date=2022-04-21|archive-date=2022-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421043945/https://www.forbes.com/2010/04/01/chechens-moscow-subway-terrorism-opinions-columnists-melik-kaylan.html?sh=4e3f067b9833|url-status=live}}</ref><ref name=pe>{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/CRE-5-2003-01-16-ITM-009_FR.html|title=Débats|lang=fr|website=Parlement européen|date=2003-01-16|access-date=2022-04-21|archive-date=2022-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421043945/https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/CRE-5-2003-01-16-ITM-009_FR.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Pasquier S.|url=https://www.lexpress.fr/actualite/monde/europe/le-combat-sans-fin-des-tchetchenes_497490.html|title=Le combat sans fin des Tchétchènes|lang=fr|website=L’Express|date=2002-11-28|quote=Restés prisonniers de l’empire russe après l’effondrement de l’Union soviétique, les Tchétchènes vivent aujourd’hui l’un des pires cauchemars de leur histoire, dernier avatar d’une politique de génocide à l’œuvre depuis deux siècles|access-date=2022-04-21|archive-date=2022-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601130537/https://www.lexpress.fr/actualite/monde/europe/le-combat-sans-fin-des-tchetchenes_497490.html|url-status=live}}</ref>። ይህ በ 1999 በሩሲያ ውስጥ ሁለተኛው የሩሶ-ቼቼን ጦርነት እንዲነሳ ምክንያት ሆኗል።ጦርነቱ የተጠናቀቀው በሩሲያ ጦር የመኖሪያ አካባቢዎችን በመተኮስ፣ በቼችኒያ ሲቪል ህዝብ ላይ በጅምላ ግድያ፣ የቼችኒያ ዋና ከተማ፣ የግሮዝኒ ከተማ ሙሉ በሙሉ መጥፋት፣ ሀገሪቱን በመያዝ እና በመቀላቀል እና ወደ ሩሲያ በመቀላቀል ነው <ref>{{публикация|1=книга|автор=Дельмаев Х. В.|заглавие=Либерализм и национальный вопрос|ссылка=https://ca-c.org.ru/datarus/delmaev.shtml|место=М.|издательство=Лима-Проект|год=2002|страницы=36|страниц=46|ref=Дельмаев|архив дата=2022-04-21|архив=https://web.archive.org/web/20220421044301/https://ca-c.org.ru/datarus/delmaev.shtml}}</ref><ref>{{публикация|1=книга|автор=[[Анчабадзе, Георгий Зурабович|Анчабадзе Г. З.]]|заглавие=Вайнахи|ссылка=https://www.kavkaz-uzel.eu/system/uploads/article_attachment/attach/0000/3103/Vaynahi.pdf|место=Тбилиси|год=2001|страницы=71, 82|страниц=97|ref=Анчабадзе|архив дата=2021-08-06|архив=https://web.archive.org/web/20210806183043/https://www.kavkaz-uzel.eu/system/uploads/article_attachment/attach/0000/3103/Vaynahi.pdf}}</ref> <ref>[https://theconversation.com/how-vladimir-putin-was-able-to-change-russias-constitution-and-become-president-for-life-247654 How Vladimir Putin was able to change Russia’s constitution and become ‘president for life’]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20040706011314/http://www.somnenie.narod.ru/bl/knigaLF/titul.html Александр Литвиненко, Юрий Фельштинский ФСБ ВЗРЫВАЕТ РОССИЮ.]</ref> <ref>[https://www.kavkazcenter.com/russ/content/2014/07/27/105660.shtml Гиркин может быть причастен ко взрывам домов в России в 1999 году]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20170204150847/https://historyporn.dirty.ru/vzorvannyi-zhiloi-dom-na-ulitse-gurianova-v-moskve-posle-terroristicheskogo-akta-9-sentiabria-1999-goda-rossiia-1101469/#17686417 Взорванный жилой дом на улице Гурьянова в Москве после террористического акта, 9 сентября 1999 года, Россия]</ref>። የዚህ ዘመን ምልክቶች አንዱ እ.ኤ.አ. በ 1999 የተቀረፀው "አረንጓዴ ዝሆን" የተሰኘው ፊልም እና በድህረ-ሶቪየት አገሮች የነበረውን የዚያን ጊዜ ትርምስ የሚያንፀባርቅ ፊልም ነበር <ref>[https://www.spoilerfreemoviesleuth.com/2023/06/CultCinemaTheGreenElephant1999Reviewed.html?m=1 Cult Cinema: The Green Elephant (1999) - Reviewed]</ref>። ሌላው ምልክት "የዲሞክራሲያችን ገበያ" የተሰኘው ሥዕል ነበር <ref>[https://um.mos.ru/exhibits/i-s-glazunov-rynok-nashey-demokratii/ Рынок нашей демократии. И.С. Глазунов]</ref>። == በባህል እና ሲኒማ == * ዘጋቢ ፊልም "[[የፑቲኒዝም አናቶሚ (ዘጋቢ ፊልም)|የፑቲኒዝም አናቶሚ]]" (በዩክሬንኛ Анатомія рашизму፣ 2023) <ref>[https://blog.poltava.to/pustovgar/17788/ Анатомія рашизму | Документальний цикл «Остання війна»]</ref> == በተጨማሪም ተመልከት == * [[የሩሲያዊ ዓለም]] == አገናኞች == 06hhgb5p7ne1ruu2ivwdz5j4r268saz 0 55541 391390 391082 2026-04-05T11:56:27Z ~2026-20967-73 57966 /* የሩስያ-ዩክሬን ጦርነት */ 391390 wikitext text/x-wiki '''የሩሲያ የጦር ወንጀሎች''' (መገናኛ ብዙሃንም እንደ '''የሩሲያ ወንጀሎች'''፣ '''የሩሲያ ሠራዊት ወንጀሎች'''፣ '''የፑቲን አገዛዝ ወንጀሎች'''፣ ወይም '''የፑቲን ወንጀሎች''' ይላቸዋል) እነዚህ በ[[ሩሲያ]] ጦር [[የዩኤስኤስአር ውድቀት |ከዩኤስኤስአር ውድቀት በኋላ]] የተፈጸሙ [[የጦር ወንጀሎች|የጦርነት ወንጀሎች]] ናቸው <ref>[https://unwatch.org/u-n-slammed-for-inaction-on-russian-war-crimes/ U.N. Slammed for Inaction on Russian War Crimes] </ref> <ref>[https://news.un.org/en/story/2022/09/1127691 War crimes have been committed in Ukraine conflict, top UN human rights inquiry reveals] </ref>። የእነዚህ ወንጀሎች ዋና ምክንያት በሩሲያ ውስጥ [[የሩሲያዊ ዓለም|የሩሲያ ዓለም]] ርዕዮተ ዓለም መስፋፋት ነው፣ እሱም ወደ [[ፑቲኒዝም]] ተቀይሯል <ref>[https://www.ifri.org/en/studies/russias-ideological-construction-context-war-ukraine Russia’s Ideological Construction in the Context of the War in Ukraine] </ref>። [[ስዕል:Холодноярці показали результати «полювання» на «другу армію світу» 02.jpg|thumb|270px|በ 2022 የዩክሬን ሙሉ ወረራ ከጀመረበት ጊዜ ጀምሮ የ “Z” ምልክት በሩሲያ ውስጥ እጅግ በጣም ተወዳጅ ሆኖ ቆይቷል እናም የፑቲን አገዛዝ እና የሩሲያ ጦር እውነተኛ ምልክት ሆኗል]] [[ስዕል:Vladimir Putin with Sergei Milchakov.jpg|thumb|250px|ፑቲን ከከፍተኛ ጄኔራሎች አንዱ ጋር]] [[ስዕል:Бої за Азовсталь.jpg|thumb|250px|የአዞቭስትል ብረት ስራዎች የዩክሬን ጦር በማሪፖል የመጨረሻው ምሽግ ሲሆን ሙሉ በሙሉ በሩሲያ ወድሟል። ተክሉን የሚከላከሉት የዩክሬን ወታደሮች በዩክሬን ባለስልጣናት ትእዛዝ እጅ ሰጡ እና አሰቃቂ አያያዝ ተደረገባቸው]] == ፍቺ == ጦርነቶችን ለመከላከል እና ውጤቶቻቸውን ለመቀነስ የተፈረመው የጄኔቫ ስምምነቶች እንደሚለው፣ የጦርነት ህጎችን እና ልማዶችን መጣስ የሚከተሉትን ያጠቃልላል <ref>[https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/geneva-convention-relative-treatment-prisoners-war Geneva Convention relative to the Treatment of Prisoners of War]</ref>። * እንደ ሲቪሎች ባሉ ወታደራዊ ባልሆኑ ኢላማዎች ላይ ያነጣጠሩ ወታደራዊ ጥቃቶች <ref>[https://ukraine.ohchr.org/en/2025-deadliest-year-for-civilians-in-Ukraine-since-2022-UN-human-rights-monitors-find 2025 deadliest year for civilians in Ukraine since 2022, UN human rights monitors find]</ref> * በጦር እስረኞች እና በሲቪል ህዝብ ላይ ግድያ፣ ማሰቃየት እና ሌሎች ጨካኝ እና ኢሰብአዊ ድርጊቶች <ref>[https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/civilian-detainees-subjected-troubling-patterns-torture-and-ill-treatment Civilian detainees subjected to troubling patterns of torture and ill-treatment since Russia’s full-scale attack on Ukraine – UN report]</ref> * የተከለከሉ የጦር መሳሪያዎች አጠቃቀም፣ የጦር እስረኞችን እና ሰላማዊ ሰዎችን እንደ "የሰው ጋሻ" መጠቀም <ref>[https://www.theguardian.com/world/2022/apr/02/ukrainian-children-used-as-human-shields-near-kyiv-say-witness-reports Ukrainian children used as ‘human shields’ near Kyiv, say witness reports]</ref> <ref>[https://news.un.org/en/story/2024/09/1154296 UN warns of continued prohibited weapons transfers to Ukraine, Russia]</ref>። == ታሪክ == በ 1918 [[በክሩቲ የባቡር ጣቢያ ላይ ጦርነት|የሶቪየት ሩሲያ ጦርነት ከዩክሬን ህዝብ ሪፐብሊክ ጋር]] በነበረበት ወቅት የሶቪዬት ጦር ብዙ የኪዬቭ ነዋሪዎችን በ [[ቀይ ሽብር]] ጨፍጭፏል። የሶቪየት ጦር ካፈገፈገ በኋላ በመቶዎች የሚቆጠሩ የተገደሉ ዜጎች የበሰበሰ አስከሬን በኪየቭ ጎዳናዎች ላይ ወድቋል። በተጨማሪም የጄኔቫ ስምምነቶችን የሚጥስ በጊዜው የሶቪየት ወታደራዊ አዛዥ ሚካሂል ሙራቪዮቭ እና ቭላድሚር ሌኒን ግላዊ ትዕዛዝ በኪዬቭ ላይ በተፈፀመ ጥቃት የመርዝ ጋዝ ጥቅም ላይ ውሏል <ref>[https://lavra.ua/krasnyj-terror-v-kieve-i-ubijstvo-mitropolita-vladimira-bogoyavlenskogo-100-let/ «Красный террор» в Киеве и убийство митрополита Владимира (Богоявленского): 100 лет]</ref>። [[ስዕል:Bolshevik Red Guards squad who fought in Kyiv in February 1918.jpg|thumb|250px|ፎቶግራፉ የሚያሳየው በየካቲት 1918 የዩክሬን ሕዝባዊ ሪፐብሊክ ዋና ከተማ የሆነችውን ኪየቭ በተያዘበት ወቅት የሶቪየት ወታደሮች በሰላማዊ ሰዎች ላይ የጅምላ ግድያ የፈጸሙ ናቸው]] [[ካትይን|በ 1940 የሶቪየት ሚስጥራዊ አገልግሎቶች 20,000 የፖላንድ ወታደሮችን በካቲን ጫካ ውስጥ ገድለዋል]]። ይህ በ 1990 ዎቹ መጀመሪያ ላይ ብቻ እውቅና የተሰጠው የዩኤስኤስአር በጣም ታዋቂው የጦር ወንጀል ነው <ref>[https://www.gov.pl/web/primeminister/memory-of-katyn-as-a-warning-for-the-world-never-again-alone Memory of Katyn as a Warning for the World: Never Again Alone]</ref>። == [[ሞልዶቫ]] == [[ስዕል:Bender 1992.jpg|thumb|250px|ለቤንደር ከተማ በተደረገው ጦርነት ተገንጣዮች]] እ.ኤ.አ. በ 1992 ጦርነት የሩሲያ 14 ኛው ጦር በክልል [[ትራንስኒስትሪያ]] ውስጥ ተገንጣዮችን የጦር መሳሪያ አቅርቧል ፣ ስለዚህ ግጭቱ እስከ ዛሬ ቀጥሏል ነገር ግን በረዶ ሆኗል <ref>[https://www.balkanhistory.org/transnistrian-war.html Transnistrian War 1992]</ref>። == የመጀመሪያው የሩሲያ-[[ቼቺኒያ|ቼቼን]] ጦርነት == በ 19 ኛው ክፍለ ዘመን ቼቼኖች በሩሲያ ግዛት ተቆጣጠሩ እና በ[[ስታሊኒዝም]] ዘመን በጅምላ እንዲባረሩ ተደርገዋል። በ1991 ይህች ትንሽ ሀገር ከሩሲያ ተገንጥላ ነፃ ሆና በ1993 ከሩሲያ የመጀመሪያው ፕሬዝዳንት ቦሪስ የልሲን ጋር የሰላም ስምምነት ተፈራረመች። በ 1994 ሩሲያ በቼቺኒያ ወታደራዊ ወረራ ከፈተች ፣ ብዙ የጦር ወንጀሎችን ፈጽማለች:- * በቼቼን ዋና ከተማ ግሮዝኒ (ታህሳስ 1994 - ማርች 1995) ላይ ከፍተኛ የቦምብ ጥቃት፡ ከተማዋ በጣም ተጎዳች፣ በአስር ሺዎች የሚቆጠሩ ንፁሀን ዜጎች ሞቱ (በጦርነቱ ወቅት ከ20,000 እስከ 30,000 የሚደርሱ ሲቪሎች ሰለባዎች ይገመታሉ፣ በግሮዝኒ ጉልህ ድርሻ ያለው) <ref>[https://www.hrw.org/reports/1995/Russia.htm RUSSIA]</ref> * ጥር 3 ቀን 1995 በሻሊ ከተማ ላይ የክላስተር ጥይት ጥቃት ቢያንስ 55 ንፁሃን ዜጎችን ገደለ። የሩሲያ ጦር ያለምንም ማስጠንቀቂያ በመንደሮች እና በከተሞች (ሻቶይ ፣ ቬዴኖ) ​​የመልቀቂያ መንገዶች ላይ ከፍተኛ የቦምብ ጥቃት ፈጽሟል <ref>[https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1995-01-05-mn-16695-story.html Survivors Recall Brutal Assault on Chechen Town]</ref> [[ስዕል:Evstafiev-chechnya-palace-gunman.jpg|thumb|250px|በግሮዝኒ ከተማ ውስጥ ውጊያ]] * የጅምላ ግድያ እና "የጽዳት" ስራዎች ብዙውን ጊዜ ግድያ፣ ዝርፊያ፣ ማቃጠል እና አስገድዶ መድፈርን ያካትታሉ <ref>[https://ihh.org.tr/en/news/legendary-leader-of-independent-chechnya-dzhokhar-dudayev-829 Legendary leader of independent Chechnya: Dzhokhar Dudayev]</ref> * የሳማሽኪ እልቂት (ኤፕሪል 7-8፣ 1995)፡ በጣም ዝነኛ እና በሰነድ የተደገፈ ክፍል። የሩሲያ ጦር ክፍሎች ወደ መንደሩ ገቡ። ከ100 እስከ 300 የሚደርሱ ንፁሀን ዜጎች (ሴቶች፣ አረጋውያን እና ህጻናትን ጨምሮ) ተገድለዋል፣ ቤቶች ተቃጥለዋል፣ ሰዎች በባዶ ክልል በጥይት ተመትተዋል፣ የበርካታ አስከሬኖች ተቃጥለዋል <ref>[https://nsarchive.gwu.edu/briefing-book/russia-programs/2020-04-15/massacre-at-samashki-and-us-response-to-russias-war-in-chechnya Chechnya, Yeltsin, and Clinton: The Massacre at Samashki in April 1995 and the US Response to Russia’s War in Chechnya]</ref> * ማሰቃየት፣ ከህግ-ወጥ ግድያ እና መሰወር። በግሮዝኒ እና መንደሮች ውስጥ ብዙ ክስተቶች፡ የአረጋውያን ግድያ፣ ድብደባ እና አስገድዶ መድፈር <ref>[https://www.unhcr.org/news/keep-options-open-displaced-chechens-urges-unhcr-goodwill-ambassador Keep options open for displaced Chechens, urges UNHCR Goodwill Ambassador]</ref> * በውጭ አገር ሰላም አስከባሪዎች እና በሕክምና ሰራተኞች ላይ የሩሲያ ጦር ጥቃቶች <ref>[https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/massacres-civilians-chechnya.html Massacres of Civilians in Chechnya]</ref> * የተከለከሉ የጦርነት ዘዴዎችን መጠቀም (በሲቪል ዒላማዎች ላይ ክላስተር ጥይቶች) <ref>[https://reliefweb.int/report/russian-federation/chechnya-even-normalization-halted Chechnya: Even "normalization" is halted]</ref> == ሁለተኛው የቼቼን ጦርነት == [[ስዕል:Evstafiev-Chechnya-BURNED.jpg|thumb|250px|በፎቶው ላይ አንድ የሩስያ ታንክ በቼችኒያ በጦርነት ጊዜ ተቃጥሏል]] * በቼቼን ዋና ከተማ ግሮዝኒ እና ሌሎች ሰዎች በሚኖሩባቸው ቦታዎች ላይ ያለ ልዩነት የቦምብ ጥቃት፡- ከሴፕቴምበር 1999 ጀምሮ የሩሲያ አውሮፕላኖች እና መድፍ በሲቪል ኢላማዎች ላይ የመኖሪያ አካባቢዎችን፣ ትምህርት ቤቶችን እና ሆስፒታሎችን ጨምሮ ከፍተኛ ድብደባ ፈጽመዋል። በተመሳሳይ በየካቲት 2000 በካቲዩ-ዩርት መንደር ላይ በደረሰው የቦምብ ጥቃት በመቶዎች የሚቆጠሩ ሰላማዊ ዜጎችን ገደለ። እነዚህ ድርጊቶች የአለም አቀፍ የሰብአዊነት ህግን ችላ በማለታቸው እንደ የጦር ወንጀሎች ተመድበዋል <ref>[https://digitallibrary.un.org/record/238724?v=pdf The situation of human rights in the Republic of Chechnya of the Russian Federation : report of the Secretary-General.]</ref>። * በጅምላ የተገደሉ መሰወር እና ማሰቃየት፡ ከ1999 ጀምሮ በሺዎች የሚቆጠሩ ቼቼኖች [[በሩሲያ ታጣቂ ሃይሎች]] ከታሰሩ በኋላ "ጠፍተዋል"። እ.ኤ.አ. በ 2001 በካንካላ መንደር በሚገኘው ወታደራዊ ካምፕ አቅራቢያ በሚገኝ የጅምላ መቃብር ውስጥ አስከሬኖች የተገኙ ሲሆን በ 2000 የተወሰዱት የኑራ ሉሉዬቫ እና ዘመዶቿ ይገኙበታል ። በሚስጥር ማቆያ ማእከላት ውስጥ ማሰቃየት ስልታዊ እና በሰው ልጆች ላይ እንደ ወንጀሎች ተቆጥሯል <ref>[https://www.hrw.org/news/2000/02/17/hundreds-chechens-detained-filtration-camps Hundreds of Chechens Detained in "Filtration Camps"]</ref>። * በየካቲት 2000 በኖቭዬ አልዲ የተፈፀመው እልቂት፡- የሩስያ ወታደሮች በግሮዝኒ ከተማ ዳርቻዎች ላይ “መጥረግ” አደረጉ። ይህም ማሰቃየት፣ መደፈር እና ቤቶችን ማቃጠልን ይጨምራል። የአውሮፓ የሰብአዊ መብቶች ፍርድ ቤት ለዚህ ወንጀል ተጠያቂ ሩሲያን ወስኗል <ref>[https://www.ebsco.com/research-starters/history/second-chechen-war-erupts Second Chechen War Erupts]</ref>። * በጃንዋሪ 2002 በዳይ መንደር አቅራቢያ በሰላማዊ ሰዎች ላይ የተፈፀመው ግድያ፡ የሩሲያ ጦር እና ፖሊሶች አዛውንቶችን እና ሴቶችን ጨምሮ 6 ያልታጠቁ ቼቼኖችን አስረው ተኩሰው ተኩሰው ሬሳዎቹን አቃጥለዋል <ref>[https://www.hrw.org/news/2000/02/29/war-crimes-chechnya-and-response-west War Crimes In Chechnya and the Response of the West]</ref>። ሩሲያ የሀገሪቱን ወረራ "ሽብርተኝነትን መዋጋት" በመጥቀስ አረጋግጣለች. ሩሲያ ሙሉ በሙሉ ወታደራዊ ሽንፈት ገጥሟት ወታደሮቿን ከቼችኒያ በ1996 አስወጣች። == የ[[ጆርጂያ]] ወረራ == [[ስዕል:Tbilisi-2008-08-10.jpg|thumb|250px|በሩሲያ ወታደሮች እና ተገንጣዮች ምክንያት የዘር ማጽዳት የተረፉ ጆርጂያውያን]] * በጎሪ ከተማ ላይ በተፈፀመ የቦምብ ጥቃት ወቅት የክላስተር ጥይቶችን መጠቀም፡ እ.ኤ.አ. ነሐሴ 12 ቀን 2008 የሩሲያ ኢስካንደር ሚሳኤሎች በክላስተር ጥይቶች የታጠቁ የጎሪ ከተማ ማእከላዊ አደባባይ ላይ በመምታታቸው በትንሹ 12 ሰላማዊ ሰዎች ሲሞቱ 46 አቁስለዋል <ref>[https://www.securitycouncilreport.org/update-report/lookup_c_glkwlemtisg_b_4423477.php Update Report No.2: Georgia]</ref> * በደቡብ ኦሴቲያ ክልል የዘር ማፅዳት፡ የሩስያ ወታደሮች እና የደቡብ ኦሴቲያን ተገንጣዮች በትንሹ 20,000 የጆርጂያ ተወላጆችን ገድለው ከቤት ንብረታቸው ተፈናቅለው በሺዎች የሚቆጠሩ ቤቶችን ወድመዋል <ref>[https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/the-2008-russo-georgian-war-putins-green-light/ The 2008 Russo-Georgian War: Putin’s green light]</ref> * በሲቪል ኢላማዎች ላይ ያለ ልዩነት የቦምብ ጥቃት፡ የሩስያ አውሮፕላኖች በጎሪ እና በሌሎች ወረዳዎች የሚገኙ የመኖሪያ አካባቢዎችን፣ ትምህርት ቤቶችን እና ሆስፒታሎችን በቦምብ በመወርወር በደርዘን የሚቆጠሩ ሲቪሎችን ገድለዋል <ref>[https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/10/14/european-court-orders-russia-to-pay-georgia-250-million-over-2008-war-abuses_6746425_4.html European court orders Russia to pay Georgia €250 million over 2008 war]</ref> * ዘረፋ፣ ማቃጠል እና ማሰቃየት፡- የሩስያ ወታደሮች በጆርጂያ የሚገኙ ቤቶችን ዘርፈው በእሳት አቃጥለዋል እንዲሁም በተያዙ አካባቢዎች የጦር እስረኞችን አሰቃይተዋል <ref>[https://www.theguardian.com/world/2021/jan/21/russia-human-rights-violation-georgia-war-echr-ruling Russia committed human rights violation in Georgia war, ECHR rules]</ref> == በ[[ሶሪያ]] ውስጥ == [[ስዕል:Alepo, La ayuda ha llegado.jpg|thumb|250px|በሶሪያ ውስጥ የሩሲያ ዋግነር ቡድን]] * አሌፖ የቦምብ ጥቃት (2016) የሩስያ-ሶሪያ (አምባገነኑ አሳድ) ዘመቻ፡ ያለ ልዩነት ጥቃቶች፣ የሆስፒታሎች ውድመት (አል-ቁድስን ጨምሮ) እና ትምህርት ቤቶች። በመቶዎች የሚቆጠሩ ሰላማዊ ሰዎች ተገድለዋል <ref>[https://www.hrw.org/news/2016/12/01/russia/syria-war-crimes-month-bombing-aleppo Russia/Syria: War Crimes in Month of Bombing Aleppo]</ref>። == በአፍሪካ == የሙሪ እልቂት፣ ማሊ፣ ማርች 2022፡ በማሊ ጦር እና በዋግነር ፒኤምሲ በጋራ ባደረጉት ዘመቻ ከ500 በላይ ንፁሀን ሲቪሎች (አብዛኞቹ ፉላኒ) ተገድለዋል፣ተሰቃዩ እና ተደፈሩ (ቢያንስ 58 ሴቶች እና ሴቶች) <ref>[https://news.un.org/en/story/2023/01/1133007 Mali: Independent rights experts call for probe into Wagner Group’s alleged crimes]</ref>። [[ስዕል:PMC wagner in belarus 2.png|thumb|250px|ዋግነር ቡድን ፣ ምልክቶች]] በመካከለኛው አፍሪካ ሪፐብሊክ የሩስያ ፓራሚል ቡድን ዋግነር አንገቱን በመቁረጥ፣ በአስገድዶ መድፈር፣ የአካል ክፍሎችን በማውጣትና መንደሮችን በማቃጠል ጥፋተኛ ነው (አሶሼትድ ፕሬስ፣ ዲሴምበር 2025 - ከ30 በላይ ስደተኞች ምስክርነት) <ref>[https://www.ohchr.org/en/press-releases/2021/11/car-russian-wagner-group-harassing-and-intimidating-civilians-un-experts CAR: Russian Wagner Group harassing and intimidating civilians – UN experts]</ref> <ref>[https://www.hrw.org/news/2022/05/03/central-african-republic-abuses-russia-linked-forces Central African Republic: Abuses by Russia-Linked Forces]</ref> <ref>[https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/outsourcing-war-holding-russia-its-african-partners-accountable-wagner-s-crimes Outsourcing war: Holding Russia and its African partners accountable for Wagner’s crimes]</ref>። == [[ጦርነት በዶንባስ|የሩስያ-ዩክሬን ጦርነት]] == [[ስዕል:2015-05-05. Репетиция парада Победы 274.jpg|thumb|250px|በተያዘችው [[ዶኔትስክ]] ከተማ ውስጥ የሩሲያ የጦር ወንጀለኛ አርሰን ፓቭሎቭ]] * የሲቪል ኢሪና ዶቭጋን ህዝባዊ ማሰቃየት <ref>[https://www.nytimes.com/2014/08/26/world/europe/russia-ukraine.html?_r=0 As Peace Talks Approach, Rebels Humiliate Prisoners in Ukraine]</ref> <ref>[https://www.nytimes.com/2014/09/01/world/europe/ukrainian-woman-irina-dovgan-held-up-to-public-abuse-is-released.html Ukrainian Woman, Held Up to Public Abuse, Is Released]</ref> <ref>[https://redress.org/news/reparation-for-ukraine-iryna-dovgan-calls-for-urgent-action-at-uk-parliament/ Reparation for Ukraine: Iryna Dovgan Calls for Urgent Action at UK Parliament]</ref> <ref>[https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/12/05/victims-of-sexual-crimes-in-ukraine-it-is-my-personal-war_6006580_4.html Victims of sexual crimes in Ukraine: 'It is my personal war']</ref> * በሲቪል መኪናዎች ላይ መተኮስ <ref>[https://www.hrw.org/news/2014/07/24/ukraine-unguided-rockets-killing-civilians Ukraine: Unguided Rockets Killing Civilians]</ref> * የውጭ የመንገደኞች አውሮፕላኖችን በጥይት መተኮስ <ref>[https://news.un.org/en/story/2025/05/1163161 UN aviation council finds Russia responsible for downing of Malaysia Airlines flight]</ref> * የዶኔትስክ አየር ማረፊያ መጥፋት <ref>[https://www.businessinsider.com/the-complete-destruction-of-donetsk-airport-shows-just-how-bad-its-gotten-in-ukraine-2015-3 https://news.un.org/en/story/2025/05/1163161]</ref> * በማርች 2022 በኪዬቭ አቅራቢያ በቡቻ ከተማ የጅምላ ግድያ፡ የሩሲያ ወታደሮች ካፈገፈጉ በኋላ በመቶዎች የሚቆጠሩ ሲቪሎች አስከሬን የማሰቃየት፣ ግድያ እና የአስገድዶ መድፈር ምልክቶች ያሉበት ተገኝቷል <ref>[https://www.hrw.org/news/2022/04/21/ukraine-russian-forces-trail-death-bucha Ukraine: Russian Forces’ Trail of Death in Bucha]</ref> [[ስዕል:Mariupol 20220323 006.jpg|thumb|250px|[[የማሪፖል ከበባ |ከጦርነቱ በፊት ማሪፖል በዩክሬን ውስጥ ለኑሮ ምቹ ከሆኑ አስር ምርጥ ከተሞች ውስጥ አንዱ ነበር ፣ ግን በ 2022 በሩሲያ ጦር ሙሉ በሙሉ ወድሟል]]]] * በማሪፖል ውስጥ የቲያትር ቤቱ የቦምብ ጥቃት። ህጻናትን ጨምሮ በመቶዎች የሚቆጠሩ ሲቪሎች በተጠለሉበት ህንፃ ላይ የሩስያ የአየር ጥቃት እስከ 600 የሚደርሱ ሰዎችን ህይወት ቀጥፏል። ሆን ተብሎ በሲቪል ኢላማ ላይ የተደረገ አድማ ነበር። በህንፃው ፊት ለፊት ባለው አደባባይ ላይ "ልጆች" የሚል ትልቅ የግራፊቲ ሥዕል ተሥሏል <ref>[https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2022/06/high-commissioner-updates-human-rights-council-mariupol-ukraine High Commissioner updates the Human Rights Council on Mariupol, Ukraine]</ref> <ref>[https://www.hrw.org/news/2022/03/16/ukraine-mariupol-theater-hit-russian-attack-sheltered-hundreds Ukraine: Mariupol Theater Hit by Russian Attack Sheltered Hundreds]</ref> <ref>[https://www.csis.org/analysis/spotlight-civilian-harm-mariupol-theater-airstrike Spotlight on Civilian Harm in the Mariupol Theater Airstrike]</ref> * ልጆችን ማፈናቀል እና ጠለፋ ከ 2014 ጀምሮ በተለይም ከ 2022 በኋላ ሩሲያ ከ 19,000 በላይ የዩክሬን ልጆችን "ለዳግም ትምህርት" ወደ ሩሲያ ፌዴሬሽን አባርራለች። በእውነቱ፣ ዋናው ግብ [[የሩሲያዊነት]] ነው <ref>[https://news.un.org/en/story/2025/12/1166507 General Assembly demands return of Ukrainian children by Russia]</ref> <ref>[https://ukraine.ohchr.org/en/UN-report-details-devastating-impact-of-hostilities-on-children-in-Ukraine UN report details devastating impact of hostilities on children in Ukraine]</ref> <ref>[https://unric.org/en/thordis-kolbrun-the-deported-children-of-ukraine/ Thórdís Kolbrún on the deported children of Ukraine ]</ref> [[ስዕል:Сдача в плен украинских военныъ с завода Азовсталь 003.png|thumb|250px|በማሪዮፖል ውስጥ የዩክሬን የጦር እስረኞች]] * የጦር እስረኞች ማሰቃየት እና መገደል፡- በ2014-2015 የዩክሬን እስረኞች አሰቃቂ ግድያ የተፈፀመው በሩሲያ የጦር አዛዦች አርሰን ፓቭሎቭ እና አሌክሲ ሚልቻውቭ አነሳሽነት ነው። ከ 2022 ጀምሮ በሺዎች የሚቆጠሩ እንደዚህ ያሉ ጉዳዮች ነበሩ. እ.ኤ.አ. በ 2023 ከፍተኛ መገለጫ የነበረው የዩክሬን የጦር እስረኛ አሌክሳንደር ማቲዬስኪ ነበር። የተባበሩት መንግስታት ኤሌክትሮ ድንጋጤ እና ድብደባን ጨምሮ ስልታዊ ማሰቃየትን መዝግቧል <ref>[https://www.hrw.org/news/2025/12/11/russias-systematic-torture-of-ukrainian-pows Russia’s Systematic Torture of Ukrainian POWs]</ref> * የኬሚካል ጦር መሳሪያዎች አጠቃቀም (በ 2023 465 ጉዳዮች) በሺዎች የሚቆጠሩ ሲቪሎች እንዲሞቱ ምክንያት ሆኗል <ref>[https://www.ungeneva.org/en/news-media/news/2024/09/97506/un-warns-continued-prohibited-weapons-transfers-ukraine-russia UN warns of continued prohibited weapons transfers to Ukraine, Russia]</ref> <ref>[https://www.consilium.europa.eu/en/policies/chemical-weapons/ Elimination of chemical weapons]</ref> <ref>[https://2021-2025.state.gov/imposing-new-measures-on-russia-for-its-full-scale-war-and-use-of-chemical-weapons-against-ukraine-2/ Imposing New Measures on Russia for its Full-Scale War and Use of Chemical Weapons Against Ukraine]</ref> <ref>[https://www.iiss.org/online-analysis/online-analysis/2025/09/testing-the-waters-russias-use-of-banned-chemicals-in-ukraine/ Testing the waters: Russia’s use of banned chemicals in Ukraine]</ref> ከሌሎች ነገሮች በተጨማሪ የሩሲያ ወታደሮች በዩክሬን ውስጥ ባህላዊ ቅርሶችን እያወደሙ ነው-በሰሜን ዩክሬን ቦሮዲያንካ ከተማ ውስጥ የሩሲያ ወታደሮች ለፀሐፊ [[ታራስ ሼቭቼንኮ]] የመታሰቢያ ሐውልት ተኩሰዋል <ref>[https://chytomo.com/en/russians-damage-shevchenko-monument-in-borodianka/ Russians damage Shevchenko monument in Borodianka]</ref> <ref>[https://taras-shevchenko.storinka.org/en/news/350/bullets-in-taras-shevchenko%27s-head-a-monument-in-borodyanka-kurama-poem.html Bullets in Taras Shevchenko's head. A monument in Borodyanka. Kurama's poem]</ref>፣ በ[[ካርኪቭ]] የጸሐፊው ግሪጎሪ ስኮሮዳ ሙዚየም ሆን ተብሎ ወድሟል <ref>[https://ukraina.nid.pl/en/the-national-museum-of-hryhoriy-skovoroda-bombed/ The National Museum of Hryhoriy Skovoroda bombed]</ref>፣ እና በ[[ኬርሰን]] ሩሲያ ከተማዋን በያዘችበት ወቅት የሩስያ ወታደሮች የዩክሬን ሰላማዊ ዜጎችን ከመጥለፍ እና ከማሰቃየት በተጨማሪ የከተማዋን ሙዚየም ዘርፈዋል <ref>[https://www.hrw.org/news/2022/12/20/ukraine-russians-pillage-kherson-cultural-institutions Ukraine: Russians Pillage Kherson Cultural Institutions]</ref>። ሙሉ በሙሉ በተደመሰሰችው እና ሩሲያ በተያዘችው የ [[ማሪኡፖል]] ከተማ የሩሲያ ባለስልጣናት የዩክሬን ቅርስ አካል የሆነውን የ[[ሆሎዶሞር|ሆሎዶሞርን]] ሰለባዎች ብቸኛውን ሀውልት አፈረሱ እና ይህ እርምጃ የሩሲፊኬሽን ሂደት አካል ነው <ref>[https://holodomormuseum.org.ua/en/propaganda/in-mariupol-the-occupiers-dismantled-a-monument-to-the-holodomor-victims/ In Mariupol, the occupiers dismantled a monument to the Holodomor victims]</ref>። በዚያው ዓመት በዶኔትስክ ከተማ በተያዘችበት የሱዶፕላቶቭ [[ኤን.ኬ.ቪ.ዲ|የሶቪየት የፖለቲካ ጭቆና አደራጅ እና ፈጻሚ]] የመታሰቢያ ሐውልት ተተከለ <ref>[https://novosti.dn.ua/ru/news/335504-gruppirovka-dnr-postavila-pamyatnik-nkvdistu-sudoplatovu Угруповання «ДНР» поставило пам'ятник НКВСнику Судоплатову]</ref>። [[በቤልጎሮድ ላይ ጥቃቶች|በተጨማሪም ሩሲያ ህዝቡን ለማስፈራራት የራሷን የቤልጎሮድ ከተማ ደበደበች]] <ref>[https://web.archive.org/web/20240219125622/https://news.yahoo.com/ukraine-war-deadly-strike-russian-235328630.html Ukraine war: Deadly strike on Russian shopping centre in Belgorod]</ref> <ref>[https://www.reuters.com/world/europe/large-blast-reported-russian-city-close-border-with-ukraine-2023-04-20/ Russia warplane accidentally fires into city near Ukraine, injuring three, TASS reports]</ref> <ref>[https://apnews.com/article/russia-ukraine-belgorod-bomb-4c806ca6765e018ffccef16c233013a7 Russia’s air force accidentally bombs own city of Belgorod]</ref> == የዩክሬን ምላሽ == [[ስዕል:Bilohorivka after the battles during Russian invasion (12).jpg|thumb|250px|በሩሲያ ወታደሮች ቤሎጎሮቭካ ከተማ ውስጥ የመኖሪያ ሕንፃ ወድሟል]] የዩክሬን ፓርላማ በሩሲያ ያለውን የፑቲንን የፖለቲካ አገዛዝ እና ርዕዮተ ዓለምን ወንጀለኛ አድርጎታል <ref>[https://bukoda.gov.ua/news/vr-vyznala-rashyzm-derzhavnoiu-ideolohiieiu-rf-shcho-tse-oznachaie ВР визнала рашизм державною ідеологією рф. Що це означає?]</ref> <ref>[https://www.ukrainianworldcongress.org/ukraine-officially-designates-russian-ideology-as-rashism/ Ukraine officially designates Russian ideology as Rashism]</ref> <ref>[https://gwaramedia.com/en/ukrainian-parliament-to-recognize-rashism-as-a-russian-political-regime/ Ukrainian Parliament to Recognize Rashism as a Russian Political Regime]</ref>። በ 2022 መገባደጃ ላይ የዩክሬን ጠቅላይ አቃቤ ህግ ፅህፈት ቤት በሩሲያ ጦር የተፈፀሙ 108,000 የጦር ወንጀሎችን መዝግቧል። በ 2026 መጀመሪያ ላይ ይህ ቁጥር ወደ 213 ሺህ አድጓል <ref>[https://gp.gov.ua/ua/posts/ponad-170-tisyac-vojennix-zlociniv-ofis-generalnogo-prokurora-okresliv-masstabi-zlociniv-rf-na-zustrici-z-miznarodnimi-partnerami Понад 170 тисяч воєнних злочинів: Офіс Генерального прокурора окреслив масштаби злочинів рф на зустрічі з міжнародними партнерами]</ref> == ዓለም አቀፍ ምላሽ == በሩሲያ ላይ በርካታ ማዕቀቦች ተጥለዋል <ref>[https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/02/russias-war-against-ukraine-hits-fifth-year-un-experts-warn-impunity-rules Russia’s war against Ukraine hits fifth year: UN experts warn that impunity rules as repression, unlawful killings, torture and enforced disappearances surge]</ref>። በሩሲያ የጦር ወንጀሎች እና ለምሳሌ በአሜሪካውያን መካከል ያለው ቁልፍ ልዩነት ሩሲያ ልክ እንደ ዩኤስኤስአር መረጃን በመደበቅ እና ምስክሮችን "ከሃዲ" በማለት በይፋ መካዷ ሲሆን የአሜሪካ የህግ አስከባሪ ኤጀንሲዎች ደግሞ የአሜሪካ የጦር ወንጀለኞችን አግኝተው ለፍርድ ሲቀርቡ ለምሳሌ በ[[ቅዝቃዛው ጦርነት]] ወቅት በቬትናም ውስጥ በሲቪሎች ላይ ለተፈጸመው ግድያ ተጠያቂ የሆኑትን <ref>[https://www.nytimes.com/1965/09/30/archives/vietnam-the-unofficial-brutality.html Vietnam: The Unofficial Brutality]</ref>። ለምሳሌ በአውሮፓ የ[[ናዚ ጀርመን]] የጦር ወንጀለኞች በሙሉ በኑረምበርግ ፍርድ ቤት ተከሰው ታስረዋል ወይም ተገድለዋል። በወንጀሉ የተሳተፉ ሰዎች ሁሉ ሲቀጡ ይህ በታሪክ ውስጥ ልዩ የሆነ ጉዳይ ነበር <ref>[https://www.nationalww2museum.org/war/topics/nuremberg-trials The Nuremberg Trials]</ref>። == በሩሲያ ውስጥ ምላሽ == [[ስዕል:Anna Politkovskaja im Gespräch mit Christhard Läpple.jpg|thumb|180px|ፑቲን ከከፍተኛ ጄኔራሎች አንዱ ጋር]] [[ስዕል:Boris Nemtsov 2014.jpg|thumb|180px|ቦሪስ ኔምትሶቭ]] በቼችኒያ የጦር ወንጀሎችን የመረመረችው ሩሲያዊቷ ጋዜጠኛ እና የሰብአዊ መብት ተሟጋች አና ፕሮይትኮቭስካያ ጥቅምት 7 ቀን 2006 በፑቲን ልደት ባልታወቁ ታጣቂዎች ተገድላለች <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6035133.stm Anna Politkovskaya: Putin's Russia]</ref>። በ 2015 የሩሲያ ዲሞክራሲያዊ ኃይሎች መሪ ቦሪስ ኔምትሶቭ በዩክሬን ላይ በተደረገው ጦርነት የሩሲያ ወታደሮች ተሳትፎን በማጣራት ላይ ተገድለዋል <ref>[https://carnegie.ru/commentary/59212 The Killing of Boris Nemtsov and the Degradation of Russian Authoritarianism]</ref>። በ 2020 የሩሲያ ተቃዋሚ መሪ አሌክሲ ናቫልኒ በሩሲያ የስለላ አገልግሎቶች ተመርዘዋል። በ 2021 ወደ ሩሲያ ተመለሰ ፣ ተይዞ ታስሮ በውሸት ክስ ታስሯል። እንደ እውነቱ ከሆነ፣ የእሱ እስራት እና "የፖለቲካ እስረኛ" የተከሰተው በሩሲያ ውስጥ ሙስና እና የጦር ወንጀሎችን በማጣራት ስራው ምክንያት ነው። እ.ኤበ2024 እንደገና ተመርዞ በእስር ቤት ሞተ <ref>[https://www.gov.uk/government/news/joint-statement-by-the-uk-sweden-france-germany-and-the-netherlands-on-alexei-navalnys-death Joint Statement by the UK, Sweden, France, Germany and The Netherlands on Alexei Navalny's death]</ref>። [[የሩሲያ ፕሮፓጋንዳ]] እነዚህን ወንጀሎች, የዘር ማጽዳትን ጨምሮ፣ በሩሲያ ወታደሮች የተፈጸሙትን ወንጀሎች በይፋ ይክዳል። እንደ ቦሪስ ኔምትሶቭ ወይም አሌክሲ ናቫልኒ ያሉ ሁሉም ተቃዋሚ ፖለቲከኞች፣ እንደ ማሪያ ፖኖማርንኮ ያሉ ጋዜጠኞች እና ተራ የሩሲያ ዜጎች ጦርነቱን የሚቃወሙ [[በሩሲያ ውስጥ ጭቆናዎች|በፖለቲካዊ ጭቆና]] እየተሰቃዩ ነው። ነጻ የቴሌቭዥን ጣቢያዎች እና [[የመታሰቢያ ሐውልት|የሰብአዊ መብት ተሟጋች ድርጅቶች]] በፑቲን ባለስልጣናት ግፊት እየተዘጉ ሲሆን ሰራተኞቻቸውም በተቀነባበረ የወንጀል ክስ በእስር ላይ <ref>[https://memopzk.org/figurant/ponomarenko-mariya-nikolaevna/ Пономаренко Мария Николаевна]</ref>። ማርች 13 ቀን 2023 በሄግ የሚገኘው አለም አቀፉ የወንጀለኞች ፍርድ ቤት የሩስያ ፕሬዚደንት ቭላድሚር ፑቲን እና የሩሲያ የህጻናት መብት ኮሚሽነር ማሪያ ሎቮቫ ቤሎቫ በፑቲን ትዕዛዝ የዩክሬን ልጆችን በሩሲያ ወታደራዊ አባላት በማፈን እና በማንገላታት ወንጀል የእስር ማዘዣ አውጥቷል <ref>[https://news.un.org/en/story/2023/03/1134732 Russia: International Criminal Court issues arrest warrant for Putin]</ref> <ref>[https://www.icc-cpi.int/news/situation-ukraine-icc-judges-issue-arrest-warrants-against-vladimir-vladimirovich-putin-and Situation in Ukraine: ICC judges issue arrest warrants against Vladimir Vladimirovich Putin and Maria Alekseyevna Lvova-Belova]</ref> <ref>[https://www.fedbar.org/blog/breaking-legal-barriers-the-icc-arrest-warrant-for-vladimir-putin/ Breaking Legal barriers: The ICC Arrest Warrant for Vladimir Putin]</ref>። == ዶክመንተሪ ምርመራዎች == [[ስዕል:Navalny vs Pamfilova1 (cropped).jpg|thumb|180px|አሌክሲ ናቫልኒ]] የተቃዋሚ ፖለቲከኛ አሌክሲ ናቫልኒ ቡድን በ [[የዶኔትስክ ህዝቦች ሪፐብሊክ|ዶኔትስክ ሪፐብሊክ]] የመጀመሪያ መሪ እና የሩሲያ ፓርላማ አባል አሌክሳንደር ቦሮዳይ ላይ የተደረገ ምርመራ <ref>[https://navalny.com/p/6579/ Патриот за деньги. «Русский мир» в обмен на Эмираты]</ref> == በተጨማሪም ተመልከት == * [[የፑቲኒዝም አናቶሚ (ዘጋቢ ፊልም)]] == በተጨማሪም ተመልከት == * [[ሊበርታሪያኒዝም]] * [[የሩሲያ ሊበራሪያን ፓርቲ]] * [[ሦስተኛው የዓለም ጦርነት]] * [[የዩክሬን ህዝብ የዘር ማጥፋት]] * [[በሩሲያ የተያዙ የዩክሬን ግዛቶች]] == አገናኞች == k0pn7e36bb65x8fhqc5pfhuqdynk30r 391391 391390 2026-04-05T11:57:37Z ~2026-20967-73 57966 /* የሩስያ-ዩክሬን ጦርነት */ 391391 wikitext text/x-wiki '''የሩሲያ የጦር ወንጀሎች''' (መገናኛ ብዙሃንም እንደ '''የሩሲያ ወንጀሎች'''፣ '''የሩሲያ ሠራዊት ወንጀሎች'''፣ '''የፑቲን አገዛዝ ወንጀሎች'''፣ ወይም '''የፑቲን ወንጀሎች''' ይላቸዋል) እነዚህ በ[[ሩሲያ]] ጦር [[የዩኤስኤስአር ውድቀት |ከዩኤስኤስአር ውድቀት በኋላ]] የተፈጸሙ [[የጦር ወንጀሎች|የጦርነት ወንጀሎች]] ናቸው <ref>[https://unwatch.org/u-n-slammed-for-inaction-on-russian-war-crimes/ U.N. Slammed for Inaction on Russian War Crimes] </ref> <ref>[https://news.un.org/en/story/2022/09/1127691 War crimes have been committed in Ukraine conflict, top UN human rights inquiry reveals] </ref>። የእነዚህ ወንጀሎች ዋና ምክንያት በሩሲያ ውስጥ [[የሩሲያዊ ዓለም|የሩሲያ ዓለም]] ርዕዮተ ዓለም መስፋፋት ነው፣ እሱም ወደ [[ፑቲኒዝም]] ተቀይሯል <ref>[https://www.ifri.org/en/studies/russias-ideological-construction-context-war-ukraine Russia’s Ideological Construction in the Context of the War in Ukraine] </ref>። [[ስዕል:Холодноярці показали результати «полювання» на «другу армію світу» 02.jpg|thumb|270px|በ 2022 የዩክሬን ሙሉ ወረራ ከጀመረበት ጊዜ ጀምሮ የ “Z” ምልክት በሩሲያ ውስጥ እጅግ በጣም ተወዳጅ ሆኖ ቆይቷል እናም የፑቲን አገዛዝ እና የሩሲያ ጦር እውነተኛ ምልክት ሆኗል]] [[ስዕል:Vladimir Putin with Sergei Milchakov.jpg|thumb|250px|ፑቲን ከከፍተኛ ጄኔራሎች አንዱ ጋር]] [[ስዕል:Бої за Азовсталь.jpg|thumb|250px|የአዞቭስትል ብረት ስራዎች የዩክሬን ጦር በማሪፖል የመጨረሻው ምሽግ ሲሆን ሙሉ በሙሉ በሩሲያ ወድሟል። ተክሉን የሚከላከሉት የዩክሬን ወታደሮች በዩክሬን ባለስልጣናት ትእዛዝ እጅ ሰጡ እና አሰቃቂ አያያዝ ተደረገባቸው]] == ፍቺ == ጦርነቶችን ለመከላከል እና ውጤቶቻቸውን ለመቀነስ የተፈረመው የጄኔቫ ስምምነቶች እንደሚለው፣ የጦርነት ህጎችን እና ልማዶችን መጣስ የሚከተሉትን ያጠቃልላል <ref>[https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/geneva-convention-relative-treatment-prisoners-war Geneva Convention relative to the Treatment of Prisoners of War]</ref>። * እንደ ሲቪሎች ባሉ ወታደራዊ ባልሆኑ ኢላማዎች ላይ ያነጣጠሩ ወታደራዊ ጥቃቶች <ref>[https://ukraine.ohchr.org/en/2025-deadliest-year-for-civilians-in-Ukraine-since-2022-UN-human-rights-monitors-find 2025 deadliest year for civilians in Ukraine since 2022, UN human rights monitors find]</ref> * በጦር እስረኞች እና በሲቪል ህዝብ ላይ ግድያ፣ ማሰቃየት እና ሌሎች ጨካኝ እና ኢሰብአዊ ድርጊቶች <ref>[https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/civilian-detainees-subjected-troubling-patterns-torture-and-ill-treatment Civilian detainees subjected to troubling patterns of torture and ill-treatment since Russia’s full-scale attack on Ukraine – UN report]</ref> * የተከለከሉ የጦር መሳሪያዎች አጠቃቀም፣ የጦር እስረኞችን እና ሰላማዊ ሰዎችን እንደ "የሰው ጋሻ" መጠቀም <ref>[https://www.theguardian.com/world/2022/apr/02/ukrainian-children-used-as-human-shields-near-kyiv-say-witness-reports Ukrainian children used as ‘human shields’ near Kyiv, say witness reports]</ref> <ref>[https://news.un.org/en/story/2024/09/1154296 UN warns of continued prohibited weapons transfers to Ukraine, Russia]</ref>። == ታሪክ == በ 1918 [[በክሩቲ የባቡር ጣቢያ ላይ ጦርነት|የሶቪየት ሩሲያ ጦርነት ከዩክሬን ህዝብ ሪፐብሊክ ጋር]] በነበረበት ወቅት የሶቪዬት ጦር ብዙ የኪዬቭ ነዋሪዎችን በ [[ቀይ ሽብር]] ጨፍጭፏል። የሶቪየት ጦር ካፈገፈገ በኋላ በመቶዎች የሚቆጠሩ የተገደሉ ዜጎች የበሰበሰ አስከሬን በኪየቭ ጎዳናዎች ላይ ወድቋል። በተጨማሪም የጄኔቫ ስምምነቶችን የሚጥስ በጊዜው የሶቪየት ወታደራዊ አዛዥ ሚካሂል ሙራቪዮቭ እና ቭላድሚር ሌኒን ግላዊ ትዕዛዝ በኪዬቭ ላይ በተፈፀመ ጥቃት የመርዝ ጋዝ ጥቅም ላይ ውሏል <ref>[https://lavra.ua/krasnyj-terror-v-kieve-i-ubijstvo-mitropolita-vladimira-bogoyavlenskogo-100-let/ «Красный террор» в Киеве и убийство митрополита Владимира (Богоявленского): 100 лет]</ref>። [[ስዕል:Bolshevik Red Guards squad who fought in Kyiv in February 1918.jpg|thumb|250px|ፎቶግራፉ የሚያሳየው በየካቲት 1918 የዩክሬን ሕዝባዊ ሪፐብሊክ ዋና ከተማ የሆነችውን ኪየቭ በተያዘበት ወቅት የሶቪየት ወታደሮች በሰላማዊ ሰዎች ላይ የጅምላ ግድያ የፈጸሙ ናቸው]] [[ካትይን|በ 1940 የሶቪየት ሚስጥራዊ አገልግሎቶች 20,000 የፖላንድ ወታደሮችን በካቲን ጫካ ውስጥ ገድለዋል]]። ይህ በ 1990 ዎቹ መጀመሪያ ላይ ብቻ እውቅና የተሰጠው የዩኤስኤስአር በጣም ታዋቂው የጦር ወንጀል ነው <ref>[https://www.gov.pl/web/primeminister/memory-of-katyn-as-a-warning-for-the-world-never-again-alone Memory of Katyn as a Warning for the World: Never Again Alone]</ref>። == [[ሞልዶቫ]] == [[ስዕል:Bender 1992.jpg|thumb|250px|ለቤንደር ከተማ በተደረገው ጦርነት ተገንጣዮች]] እ.ኤ.አ. በ 1992 ጦርነት የሩሲያ 14 ኛው ጦር በክልል [[ትራንስኒስትሪያ]] ውስጥ ተገንጣዮችን የጦር መሳሪያ አቅርቧል ፣ ስለዚህ ግጭቱ እስከ ዛሬ ቀጥሏል ነገር ግን በረዶ ሆኗል <ref>[https://www.balkanhistory.org/transnistrian-war.html Transnistrian War 1992]</ref>። == የመጀመሪያው የሩሲያ-[[ቼቺኒያ|ቼቼን]] ጦርነት == በ 19 ኛው ክፍለ ዘመን ቼቼኖች በሩሲያ ግዛት ተቆጣጠሩ እና በ[[ስታሊኒዝም]] ዘመን በጅምላ እንዲባረሩ ተደርገዋል። በ1991 ይህች ትንሽ ሀገር ከሩሲያ ተገንጥላ ነፃ ሆና በ1993 ከሩሲያ የመጀመሪያው ፕሬዝዳንት ቦሪስ የልሲን ጋር የሰላም ስምምነት ተፈራረመች። በ 1994 ሩሲያ በቼቺኒያ ወታደራዊ ወረራ ከፈተች ፣ ብዙ የጦር ወንጀሎችን ፈጽማለች:- * በቼቼን ዋና ከተማ ግሮዝኒ (ታህሳስ 1994 - ማርች 1995) ላይ ከፍተኛ የቦምብ ጥቃት፡ ከተማዋ በጣም ተጎዳች፣ በአስር ሺዎች የሚቆጠሩ ንፁሀን ዜጎች ሞቱ (በጦርነቱ ወቅት ከ20,000 እስከ 30,000 የሚደርሱ ሲቪሎች ሰለባዎች ይገመታሉ፣ በግሮዝኒ ጉልህ ድርሻ ያለው) <ref>[https://www.hrw.org/reports/1995/Russia.htm RUSSIA]</ref> * ጥር 3 ቀን 1995 በሻሊ ከተማ ላይ የክላስተር ጥይት ጥቃት ቢያንስ 55 ንፁሃን ዜጎችን ገደለ። የሩሲያ ጦር ያለምንም ማስጠንቀቂያ በመንደሮች እና በከተሞች (ሻቶይ ፣ ቬዴኖ) ​​የመልቀቂያ መንገዶች ላይ ከፍተኛ የቦምብ ጥቃት ፈጽሟል <ref>[https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1995-01-05-mn-16695-story.html Survivors Recall Brutal Assault on Chechen Town]</ref> [[ስዕል:Evstafiev-chechnya-palace-gunman.jpg|thumb|250px|በግሮዝኒ ከተማ ውስጥ ውጊያ]] * የጅምላ ግድያ እና "የጽዳት" ስራዎች ብዙውን ጊዜ ግድያ፣ ዝርፊያ፣ ማቃጠል እና አስገድዶ መድፈርን ያካትታሉ <ref>[https://ihh.org.tr/en/news/legendary-leader-of-independent-chechnya-dzhokhar-dudayev-829 Legendary leader of independent Chechnya: Dzhokhar Dudayev]</ref> * የሳማሽኪ እልቂት (ኤፕሪል 7-8፣ 1995)፡ በጣም ዝነኛ እና በሰነድ የተደገፈ ክፍል። የሩሲያ ጦር ክፍሎች ወደ መንደሩ ገቡ። ከ100 እስከ 300 የሚደርሱ ንፁሀን ዜጎች (ሴቶች፣ አረጋውያን እና ህጻናትን ጨምሮ) ተገድለዋል፣ ቤቶች ተቃጥለዋል፣ ሰዎች በባዶ ክልል በጥይት ተመትተዋል፣ የበርካታ አስከሬኖች ተቃጥለዋል <ref>[https://nsarchive.gwu.edu/briefing-book/russia-programs/2020-04-15/massacre-at-samashki-and-us-response-to-russias-war-in-chechnya Chechnya, Yeltsin, and Clinton: The Massacre at Samashki in April 1995 and the US Response to Russia’s War in Chechnya]</ref> * ማሰቃየት፣ ከህግ-ወጥ ግድያ እና መሰወር። በግሮዝኒ እና መንደሮች ውስጥ ብዙ ክስተቶች፡ የአረጋውያን ግድያ፣ ድብደባ እና አስገድዶ መድፈር <ref>[https://www.unhcr.org/news/keep-options-open-displaced-chechens-urges-unhcr-goodwill-ambassador Keep options open for displaced Chechens, urges UNHCR Goodwill Ambassador]</ref> * በውጭ አገር ሰላም አስከባሪዎች እና በሕክምና ሰራተኞች ላይ የሩሲያ ጦር ጥቃቶች <ref>[https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/massacres-civilians-chechnya.html Massacres of Civilians in Chechnya]</ref> * የተከለከሉ የጦርነት ዘዴዎችን መጠቀም (በሲቪል ዒላማዎች ላይ ክላስተር ጥይቶች) <ref>[https://reliefweb.int/report/russian-federation/chechnya-even-normalization-halted Chechnya: Even "normalization" is halted]</ref> == ሁለተኛው የቼቼን ጦርነት == [[ስዕል:Evstafiev-Chechnya-BURNED.jpg|thumb|250px|በፎቶው ላይ አንድ የሩስያ ታንክ በቼችኒያ በጦርነት ጊዜ ተቃጥሏል]] * በቼቼን ዋና ከተማ ግሮዝኒ እና ሌሎች ሰዎች በሚኖሩባቸው ቦታዎች ላይ ያለ ልዩነት የቦምብ ጥቃት፡- ከሴፕቴምበር 1999 ጀምሮ የሩሲያ አውሮፕላኖች እና መድፍ በሲቪል ኢላማዎች ላይ የመኖሪያ አካባቢዎችን፣ ትምህርት ቤቶችን እና ሆስፒታሎችን ጨምሮ ከፍተኛ ድብደባ ፈጽመዋል። በተመሳሳይ በየካቲት 2000 በካቲዩ-ዩርት መንደር ላይ በደረሰው የቦምብ ጥቃት በመቶዎች የሚቆጠሩ ሰላማዊ ዜጎችን ገደለ። እነዚህ ድርጊቶች የአለም አቀፍ የሰብአዊነት ህግን ችላ በማለታቸው እንደ የጦር ወንጀሎች ተመድበዋል <ref>[https://digitallibrary.un.org/record/238724?v=pdf The situation of human rights in the Republic of Chechnya of the Russian Federation : report of the Secretary-General.]</ref>። * በጅምላ የተገደሉ መሰወር እና ማሰቃየት፡ ከ1999 ጀምሮ በሺዎች የሚቆጠሩ ቼቼኖች [[በሩሲያ ታጣቂ ሃይሎች]] ከታሰሩ በኋላ "ጠፍተዋል"። እ.ኤ.አ. በ 2001 በካንካላ መንደር በሚገኘው ወታደራዊ ካምፕ አቅራቢያ በሚገኝ የጅምላ መቃብር ውስጥ አስከሬኖች የተገኙ ሲሆን በ 2000 የተወሰዱት የኑራ ሉሉዬቫ እና ዘመዶቿ ይገኙበታል ። በሚስጥር ማቆያ ማእከላት ውስጥ ማሰቃየት ስልታዊ እና በሰው ልጆች ላይ እንደ ወንጀሎች ተቆጥሯል <ref>[https://www.hrw.org/news/2000/02/17/hundreds-chechens-detained-filtration-camps Hundreds of Chechens Detained in "Filtration Camps"]</ref>። * በየካቲት 2000 በኖቭዬ አልዲ የተፈፀመው እልቂት፡- የሩስያ ወታደሮች በግሮዝኒ ከተማ ዳርቻዎች ላይ “መጥረግ” አደረጉ። ይህም ማሰቃየት፣ መደፈር እና ቤቶችን ማቃጠልን ይጨምራል። የአውሮፓ የሰብአዊ መብቶች ፍርድ ቤት ለዚህ ወንጀል ተጠያቂ ሩሲያን ወስኗል <ref>[https://www.ebsco.com/research-starters/history/second-chechen-war-erupts Second Chechen War Erupts]</ref>። * በጃንዋሪ 2002 በዳይ መንደር አቅራቢያ በሰላማዊ ሰዎች ላይ የተፈፀመው ግድያ፡ የሩሲያ ጦር እና ፖሊሶች አዛውንቶችን እና ሴቶችን ጨምሮ 6 ያልታጠቁ ቼቼኖችን አስረው ተኩሰው ተኩሰው ሬሳዎቹን አቃጥለዋል <ref>[https://www.hrw.org/news/2000/02/29/war-crimes-chechnya-and-response-west War Crimes In Chechnya and the Response of the West]</ref>። ሩሲያ የሀገሪቱን ወረራ "ሽብርተኝነትን መዋጋት" በመጥቀስ አረጋግጣለች. ሩሲያ ሙሉ በሙሉ ወታደራዊ ሽንፈት ገጥሟት ወታደሮቿን ከቼችኒያ በ1996 አስወጣች። == የ[[ጆርጂያ]] ወረራ == [[ስዕል:Tbilisi-2008-08-10.jpg|thumb|250px|በሩሲያ ወታደሮች እና ተገንጣዮች ምክንያት የዘር ማጽዳት የተረፉ ጆርጂያውያን]] * በጎሪ ከተማ ላይ በተፈፀመ የቦምብ ጥቃት ወቅት የክላስተር ጥይቶችን መጠቀም፡ እ.ኤ.አ. ነሐሴ 12 ቀን 2008 የሩሲያ ኢስካንደር ሚሳኤሎች በክላስተር ጥይቶች የታጠቁ የጎሪ ከተማ ማእከላዊ አደባባይ ላይ በመምታታቸው በትንሹ 12 ሰላማዊ ሰዎች ሲሞቱ 46 አቁስለዋል <ref>[https://www.securitycouncilreport.org/update-report/lookup_c_glkwlemtisg_b_4423477.php Update Report No.2: Georgia]</ref> * በደቡብ ኦሴቲያ ክልል የዘር ማፅዳት፡ የሩስያ ወታደሮች እና የደቡብ ኦሴቲያን ተገንጣዮች በትንሹ 20,000 የጆርጂያ ተወላጆችን ገድለው ከቤት ንብረታቸው ተፈናቅለው በሺዎች የሚቆጠሩ ቤቶችን ወድመዋል <ref>[https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/the-2008-russo-georgian-war-putins-green-light/ The 2008 Russo-Georgian War: Putin’s green light]</ref> * በሲቪል ኢላማዎች ላይ ያለ ልዩነት የቦምብ ጥቃት፡ የሩስያ አውሮፕላኖች በጎሪ እና በሌሎች ወረዳዎች የሚገኙ የመኖሪያ አካባቢዎችን፣ ትምህርት ቤቶችን እና ሆስፒታሎችን በቦምብ በመወርወር በደርዘን የሚቆጠሩ ሲቪሎችን ገድለዋል <ref>[https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/10/14/european-court-orders-russia-to-pay-georgia-250-million-over-2008-war-abuses_6746425_4.html European court orders Russia to pay Georgia €250 million over 2008 war]</ref> * ዘረፋ፣ ማቃጠል እና ማሰቃየት፡- የሩስያ ወታደሮች በጆርጂያ የሚገኙ ቤቶችን ዘርፈው በእሳት አቃጥለዋል እንዲሁም በተያዙ አካባቢዎች የጦር እስረኞችን አሰቃይተዋል <ref>[https://www.theguardian.com/world/2021/jan/21/russia-human-rights-violation-georgia-war-echr-ruling Russia committed human rights violation in Georgia war, ECHR rules]</ref> == በ[[ሶሪያ]] ውስጥ == [[ስዕል:Alepo, La ayuda ha llegado.jpg|thumb|250px|በሶሪያ ውስጥ የሩሲያ ዋግነር ቡድን]] * አሌፖ የቦምብ ጥቃት (2016) የሩስያ-ሶሪያ (አምባገነኑ አሳድ) ዘመቻ፡ ያለ ልዩነት ጥቃቶች፣ የሆስፒታሎች ውድመት (አል-ቁድስን ጨምሮ) እና ትምህርት ቤቶች። በመቶዎች የሚቆጠሩ ሰላማዊ ሰዎች ተገድለዋል <ref>[https://www.hrw.org/news/2016/12/01/russia/syria-war-crimes-month-bombing-aleppo Russia/Syria: War Crimes in Month of Bombing Aleppo]</ref>። == በአፍሪካ == የሙሪ እልቂት፣ ማሊ፣ ማርች 2022፡ በማሊ ጦር እና በዋግነር ፒኤምሲ በጋራ ባደረጉት ዘመቻ ከ500 በላይ ንፁሀን ሲቪሎች (አብዛኞቹ ፉላኒ) ተገድለዋል፣ተሰቃዩ እና ተደፈሩ (ቢያንስ 58 ሴቶች እና ሴቶች) <ref>[https://news.un.org/en/story/2023/01/1133007 Mali: Independent rights experts call for probe into Wagner Group’s alleged crimes]</ref>። [[ስዕል:PMC wagner in belarus 2.png|thumb|250px|ዋግነር ቡድን ፣ ምልክቶች]] በመካከለኛው አፍሪካ ሪፐብሊክ የሩስያ ፓራሚል ቡድን ዋግነር አንገቱን በመቁረጥ፣ በአስገድዶ መድፈር፣ የአካል ክፍሎችን በማውጣትና መንደሮችን በማቃጠል ጥፋተኛ ነው (አሶሼትድ ፕሬስ፣ ዲሴምበር 2025 - ከ30 በላይ ስደተኞች ምስክርነት) <ref>[https://www.ohchr.org/en/press-releases/2021/11/car-russian-wagner-group-harassing-and-intimidating-civilians-un-experts CAR: Russian Wagner Group harassing and intimidating civilians – UN experts]</ref> <ref>[https://www.hrw.org/news/2022/05/03/central-african-republic-abuses-russia-linked-forces Central African Republic: Abuses by Russia-Linked Forces]</ref> <ref>[https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/outsourcing-war-holding-russia-its-african-partners-accountable-wagner-s-crimes Outsourcing war: Holding Russia and its African partners accountable for Wagner’s crimes]</ref>። == [[ጦርነት በዶንባስ|የሩስያ-ዩክሬን ጦርነት]] == [[ስዕል:2015-05-05. Репетиция парада Победы 274.jpg|thumb|250px|በተያዘችው [[ዶኔትስክ]] ከተማ ውስጥ የሩሲያ የጦር ወንጀለኛ አርሰን ፓቭሎቭ]] * የሲቪል ኢሪና ዶቭጋን ህዝባዊ ማሰቃየት <ref>[https://www.nytimes.com/2014/08/26/world/europe/russia-ukraine.html?_r=0 As Peace Talks Approach, Rebels Humiliate Prisoners in Ukraine]</ref> <ref>[https://www.nytimes.com/2014/09/01/world/europe/ukrainian-woman-irina-dovgan-held-up-to-public-abuse-is-released.html Ukrainian Woman, Held Up to Public Abuse, Is Released]</ref> <ref>[https://redress.org/news/reparation-for-ukraine-iryna-dovgan-calls-for-urgent-action-at-uk-parliament/ Reparation for Ukraine: Iryna Dovgan Calls for Urgent Action at UK Parliament]</ref> <ref>[https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/12/05/victims-of-sexual-crimes-in-ukraine-it-is-my-personal-war_6006580_4.html Victims of sexual crimes in Ukraine: 'It is my personal war']</ref> * በሲቪል መኪናዎች ላይ መተኮስ <ref>[https://www.hrw.org/news/2014/07/24/ukraine-unguided-rockets-killing-civilians Ukraine: Unguided Rockets Killing Civilians]</ref> * የውጭ የመንገደኞች አውሮፕላኖችን በጥይት መተኮስ <ref>[https://news.un.org/en/story/2025/05/1163161 UN aviation council finds Russia responsible for downing of Malaysia Airlines flight]</ref> * የዶኔትስክ አየር ማረፊያ መጥፋት <ref>[https://www.businessinsider.com/the-complete-destruction-of-donetsk-airport-shows-just-how-bad-its-gotten-in-ukraine-2015-3 https://news.un.org/en/story/2025/05/1163161]</ref> * በማርች 2022 በኪዬቭ አቅራቢያ በቡቻ ከተማ የጅምላ ግድያ፡ የሩሲያ ወታደሮች ካፈገፈጉ በኋላ በመቶዎች የሚቆጠሩ ሲቪሎች አስከሬን የማሰቃየት፣ ግድያ እና የአስገድዶ መድፈር ምልክቶች ያሉበት ተገኝቷል <ref>[https://www.hrw.org/news/2022/04/21/ukraine-russian-forces-trail-death-bucha Ukraine: Russian Forces’ Trail of Death in Bucha]</ref> [[ስዕል:Mariupol 20220323 006.jpg|thumb|250px|[[የማሪፖል ከበባ |ከጦርነቱ በፊት ማሪፖል በዩክሬን ውስጥ ለኑሮ ምቹ ከሆኑ አስር ምርጥ ከተሞች ውስጥ አንዱ ነበር ፣ ግን በ 2022 በሩሲያ ጦር ሙሉ በሙሉ ወድሟል]]]] * በማሪፖል ውስጥ የቲያትር ቤቱ የቦምብ ጥቃት። ህጻናትን ጨምሮ በመቶዎች የሚቆጠሩ ሲቪሎች በተጠለሉበት ህንፃ ላይ የሩስያ የአየር ጥቃት እስከ 600 የሚደርሱ ሰዎችን ህይወት ቀጥፏል። ሆን ተብሎ በሲቪል ኢላማ ላይ የተደረገ አድማ ነበር። በህንፃው ፊት ለፊት ባለው አደባባይ ላይ "ልጆች" የሚል ትልቅ የግራፊቲ ሥዕል ተሥሏል <ref>[https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2022/06/high-commissioner-updates-human-rights-council-mariupol-ukraine High Commissioner updates the Human Rights Council on Mariupol, Ukraine]</ref> <ref>[https://www.hrw.org/news/2022/03/16/ukraine-mariupol-theater-hit-russian-attack-sheltered-hundreds Ukraine: Mariupol Theater Hit by Russian Attack Sheltered Hundreds]</ref> <ref>[https://www.csis.org/analysis/spotlight-civilian-harm-mariupol-theater-airstrike Spotlight on Civilian Harm in the Mariupol Theater Airstrike]</ref> * ልጆችን ማፈናቀል እና ጠለፋ ከ 2014 ጀምሮ በተለይም ከ 2022 በኋላ ሩሲያ ከ 19,000 በላይ የዩክሬን ልጆችን "ለዳግም ትምህርት" ወደ ሩሲያ ፌዴሬሽን አባርራለች። በእውነቱ፣ ዋናው ግብ [[የሩሲያዊነት]] ነው <ref>[https://news.un.org/en/story/2025/12/1166507 General Assembly demands return of Ukrainian children by Russia]</ref> <ref>[https://ukraine.ohchr.org/en/UN-report-details-devastating-impact-of-hostilities-on-children-in-Ukraine UN report details devastating impact of hostilities on children in Ukraine]</ref> <ref>[https://unric.org/en/thordis-kolbrun-the-deported-children-of-ukraine/ Thórdís Kolbrún on the deported children of Ukraine ]</ref> [[ስዕል:Сдача в плен украинских военныъ с завода Азовсталь 003.png|thumb|250px|በማሪዮፖል ውስጥ የዩክሬን የጦር እስረኞች]] * የጦር እስረኞች ማሰቃየት እና መገደል፡- በ2014-2015 የዩክሬን እስረኞች አሰቃቂ ግድያ የተፈፀመው በሩሲያ የጦር አዛዦች አርሰን ፓቭሎቭ እና አሌክሲ ሚልቻውቭ አነሳሽነት ነው። ከ 2022 ጀምሮ በሺዎች የሚቆጠሩ እንደዚህ ያሉ ጉዳዮች ነበሩ. እ.ኤ.አ. በ 2023 ከፍተኛ መገለጫ የነበረው የዩክሬን የጦር እስረኛ አሌክሳንደር ማቲዬስኪ ነበር። የተባበሩት መንግስታት ኤሌክትሮ ድንጋጤ እና ድብደባን ጨምሮ ስልታዊ ማሰቃየትን መዝግቧል <ref>[https://www.hrw.org/news/2025/12/11/russias-systematic-torture-of-ukrainian-pows Russia’s Systematic Torture of Ukrainian POWs]</ref> * የኬሚካል ጦር መሳሪያዎች አጠቃቀም (በ 2023 465 ጉዳዮች) በሺዎች የሚቆጠሩ ሲቪሎች እንዲሞቱ ምክንያት ሆኗል <ref>[https://www.ungeneva.org/en/news-media/news/2024/09/97506/un-warns-continued-prohibited-weapons-transfers-ukraine-russia UN warns of continued prohibited weapons transfers to Ukraine, Russia]</ref> <ref>[https://www.consilium.europa.eu/en/policies/chemical-weapons/ Elimination of chemical weapons]</ref> <ref>[https://2021-2025.state.gov/imposing-new-measures-on-russia-for-its-full-scale-war-and-use-of-chemical-weapons-against-ukraine-2/ Imposing New Measures on Russia for its Full-Scale War and Use of Chemical Weapons Against Ukraine]</ref> <ref>[https://www.iiss.org/online-analysis/online-analysis/2025/09/testing-the-waters-russias-use-of-banned-chemicals-in-ukraine/ Testing the waters: Russia’s use of banned chemicals in Ukraine]</ref> ከሌሎች ነገሮች በተጨማሪ የሩሲያ ወታደሮች በዩክሬን ውስጥ ባህላዊ ቅርሶችን እያወደሙ ነው-በሰሜን ዩክሬን ቦሮዲያንካ ከተማ ውስጥ የሩሲያ ወታደሮች ለፀሐፊ [[ታራስ ሼቭቼንኮ]] የመታሰቢያ ሐውልት ተኩሰዋል <ref>[https://chytomo.com/en/russians-damage-shevchenko-monument-in-borodianka/ Russians damage Shevchenko monument in Borodianka]</ref> <ref>[https://taras-shevchenko.storinka.org/en/news/350/bullets-in-taras-shevchenko%27s-head-a-monument-in-borodyanka-kurama-poem.html Bullets in Taras Shevchenko's head. A monument in Borodyanka. Kurama's poem]</ref>፣ በ[[ካርኪቭ]] የጸሐፊው ግሪጎሪ ስኮሮዳ ሙዚየም ሆን ተብሎ ወድሟል <ref>[https://ukraina.nid.pl/en/the-national-museum-of-hryhoriy-skovoroda-bombed/ The National Museum of Hryhoriy Skovoroda bombed]</ref>፣ እና በ[[ኬርሰን]] ሩሲያ ከተማዋን በያዘችበት ወቅት የሩስያ ወታደሮች የዩክሬን ሰላማዊ ዜጎችን ከመጥለፍ እና ከማሰቃየት በተጨማሪ የከተማዋን ሙዚየም ዘርፈዋል <ref>[https://www.hrw.org/news/2022/12/20/ukraine-russians-pillage-kherson-cultural-institutions Ukraine: Russians Pillage Kherson Cultural Institutions]</ref>። ሙሉ በሙሉ በተደመሰሰችው እና ሩሲያ በተያዘችው የ [[ማሪኡፖል]] ከተማ የሩሲያ ባለስልጣናት የዩክሬን ቅርስ አካል የሆነውን የ[[ሆሎዶሞር|ሆሎዶሞርን]] ሰለባዎች ብቸኛውን ሀውልት አፈረሱ እና ይህ እርምጃ የሩሲፊኬሽን ሂደት አካል ነው <ref>[https://holodomormuseum.org.ua/en/propaganda/in-mariupol-the-occupiers-dismantled-a-monument-to-the-holodomor-victims/ In Mariupol, the occupiers dismantled a monument to the Holodomor victims]</ref>። በዚያው ዓመት በዶኔትስክ ከተማ በተያዘችበት የሱዶፕላቶቭ [[ኤን.ኬ.ቪ.ዲ|የሶቪየት የፖለቲካ ጭቆና አደራጅ እና ፈጻሚ]] የመታሰቢያ ሐውልት ተተከለ <ref>[https://novosti.dn.ua/ru/news/335504-gruppirovka-dnr-postavila-pamyatnik-nkvdistu-sudoplatovu Угруповання «ДНР» поставило пам'ятник НКВСнику Судоплатову]</ref>። [[በቤልጎሮድ ላይ ጥቃቶች|በተጨማሪም ሩሲያ ህዝቡን ለማስፈራራት የራሷን የቤልጎሮድ ከተማ ደበደበች]] <ref>[https://web.archive.org/web/20240219125622/https://news.yahoo.com/ukraine-war-deadly-strike-russian-235328630.html Ukraine war: Deadly strike on Russian shopping centre in Belgorod]</ref> <ref>[https://www.reuters.com/world/europe/large-blast-reported-russian-city-close-border-with-ukraine-2023-04-20/ Russia warplane accidentally fires into city near Ukraine, injuring three, TASS reports]</ref> <ref>[https://apnews.com/article/russia-ukraine-belgorod-bomb-4c806ca6765e018ffccef16c233013a7 Russia’s air force accidentally bombs own city of Belgorod]</ref>። ለሩሲያ እና ዩክሬን ገለልተኛ የሆኑ የአገሮች ዜጎች ግድያ። ለምሳሌ በ2023 ፖላንዳዊው ጋዜጠኛ ክርዚዝቶፍ ጋላስ በራሺያ በተቆጣጠረችው ዩክሬን የሰላም ማስከበር ተልዕኮ በነበረበት ወቅት በሩሲያ ወታደሮች ታግቶ ተገደለ <ref>[https://memopzk.org/news/u-rossii-est-svidetelstvo-o-smerti-polyaka-pogibshego-predpolozhitelno-v-sizo-taganroga-polsha-ne-mozhet-poluchit-etot-dokument-gazeta-wyborcza/ У России есть свидетельство о смерти поляка, погибшего в СИЗО Таганрога; Польша не может получить этот документ — Gazeta Wyborcza]</ref> <ref>[https://www.onet.pl/informacje/onetkrakow/polak-zginal-w-rosyjskim-wiezieniu-rodzina-ma-zal-do-polskich-wladz/hl47xx0,79cfc278 Polak zginął w rosyjskim więzieniu. Rodzina ma żal do polskich władz. "Poczuliśmy się zlekceważeni"]</ref> <ref>[https://wyborcza.pl/7,75399,32526315,nie-wierzylismy-ze-mogl-zostac-jencem-wojennym-rozmowa-z.html "Nie wierzyliśmy, że został jeńcem wojennym". W środę rozmowa z rodziną Polaka, który zginął w rosyjskim więzieniu]</ref> <ref>[https://www.msn.com/pl-pl/wiadomosci/polska/polak-zgin%C4%85%C5%82-w-rosyjskim-wi%C4%99zieniu-wys%C5%82a%C5%82-wcze%C5%9Bniej-poruszaj%C4%85c%C4%85-wiadomo%C5%9B%C4%87/ar-AA1Sklhh?cvid=693f2812ef5c4ef59fa2e3f104bc56a4&ocid=spartanntphttps://wyborcza.pl/7,75399,32526315,nie-wierzylismy-ze-mogl-zostac-jencem-wojennym-rozmowa-z.html Polak zginął w rosyjskim więzieniu. Wysłał wcześniej poruszającą wiadomość]</ref>። == የዩክሬን ምላሽ == [[ስዕል:Bilohorivka after the battles during Russian invasion (12).jpg|thumb|250px|በሩሲያ ወታደሮች ቤሎጎሮቭካ ከተማ ውስጥ የመኖሪያ ሕንፃ ወድሟል]] የዩክሬን ፓርላማ በሩሲያ ያለውን የፑቲንን የፖለቲካ አገዛዝ እና ርዕዮተ ዓለምን ወንጀለኛ አድርጎታል <ref>[https://bukoda.gov.ua/news/vr-vyznala-rashyzm-derzhavnoiu-ideolohiieiu-rf-shcho-tse-oznachaie ВР визнала рашизм державною ідеологією рф. Що це означає?]</ref> <ref>[https://www.ukrainianworldcongress.org/ukraine-officially-designates-russian-ideology-as-rashism/ Ukraine officially designates Russian ideology as Rashism]</ref> <ref>[https://gwaramedia.com/en/ukrainian-parliament-to-recognize-rashism-as-a-russian-political-regime/ Ukrainian Parliament to Recognize Rashism as a Russian Political Regime]</ref>። በ 2022 መገባደጃ ላይ የዩክሬን ጠቅላይ አቃቤ ህግ ፅህፈት ቤት በሩሲያ ጦር የተፈፀሙ 108,000 የጦር ወንጀሎችን መዝግቧል። በ 2026 መጀመሪያ ላይ ይህ ቁጥር ወደ 213 ሺህ አድጓል <ref>[https://gp.gov.ua/ua/posts/ponad-170-tisyac-vojennix-zlociniv-ofis-generalnogo-prokurora-okresliv-masstabi-zlociniv-rf-na-zustrici-z-miznarodnimi-partnerami Понад 170 тисяч воєнних злочинів: Офіс Генерального прокурора окреслив масштаби злочинів рф на зустрічі з міжнародними партнерами]</ref> == ዓለም አቀፍ ምላሽ == በሩሲያ ላይ በርካታ ማዕቀቦች ተጥለዋል <ref>[https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/02/russias-war-against-ukraine-hits-fifth-year-un-experts-warn-impunity-rules Russia’s war against Ukraine hits fifth year: UN experts warn that impunity rules as repression, unlawful killings, torture and enforced disappearances surge]</ref>። በሩሲያ የጦር ወንጀሎች እና ለምሳሌ በአሜሪካውያን መካከል ያለው ቁልፍ ልዩነት ሩሲያ ልክ እንደ ዩኤስኤስአር መረጃን በመደበቅ እና ምስክሮችን "ከሃዲ" በማለት በይፋ መካዷ ሲሆን የአሜሪካ የህግ አስከባሪ ኤጀንሲዎች ደግሞ የአሜሪካ የጦር ወንጀለኞችን አግኝተው ለፍርድ ሲቀርቡ ለምሳሌ በ[[ቅዝቃዛው ጦርነት]] ወቅት በቬትናም ውስጥ በሲቪሎች ላይ ለተፈጸመው ግድያ ተጠያቂ የሆኑትን <ref>[https://www.nytimes.com/1965/09/30/archives/vietnam-the-unofficial-brutality.html Vietnam: The Unofficial Brutality]</ref>። ለምሳሌ በአውሮፓ የ[[ናዚ ጀርመን]] የጦር ወንጀለኞች በሙሉ በኑረምበርግ ፍርድ ቤት ተከሰው ታስረዋል ወይም ተገድለዋል። በወንጀሉ የተሳተፉ ሰዎች ሁሉ ሲቀጡ ይህ በታሪክ ውስጥ ልዩ የሆነ ጉዳይ ነበር <ref>[https://www.nationalww2museum.org/war/topics/nuremberg-trials The Nuremberg Trials]</ref>። == በሩሲያ ውስጥ ምላሽ == [[ስዕል:Anna Politkovskaja im Gespräch mit Christhard Läpple.jpg|thumb|180px|ፑቲን ከከፍተኛ ጄኔራሎች አንዱ ጋር]] [[ስዕል:Boris Nemtsov 2014.jpg|thumb|180px|ቦሪስ ኔምትሶቭ]] በቼችኒያ የጦር ወንጀሎችን የመረመረችው ሩሲያዊቷ ጋዜጠኛ እና የሰብአዊ መብት ተሟጋች አና ፕሮይትኮቭስካያ ጥቅምት 7 ቀን 2006 በፑቲን ልደት ባልታወቁ ታጣቂዎች ተገድላለች <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6035133.stm Anna Politkovskaya: Putin's Russia]</ref>። በ 2015 የሩሲያ ዲሞክራሲያዊ ኃይሎች መሪ ቦሪስ ኔምትሶቭ በዩክሬን ላይ በተደረገው ጦርነት የሩሲያ ወታደሮች ተሳትፎን በማጣራት ላይ ተገድለዋል <ref>[https://carnegie.ru/commentary/59212 The Killing of Boris Nemtsov and the Degradation of Russian Authoritarianism]</ref>። በ 2020 የሩሲያ ተቃዋሚ መሪ አሌክሲ ናቫልኒ በሩሲያ የስለላ አገልግሎቶች ተመርዘዋል። በ 2021 ወደ ሩሲያ ተመለሰ ፣ ተይዞ ታስሮ በውሸት ክስ ታስሯል። እንደ እውነቱ ከሆነ፣ የእሱ እስራት እና "የፖለቲካ እስረኛ" የተከሰተው በሩሲያ ውስጥ ሙስና እና የጦር ወንጀሎችን በማጣራት ስራው ምክንያት ነው። እ.ኤበ2024 እንደገና ተመርዞ በእስር ቤት ሞተ <ref>[https://www.gov.uk/government/news/joint-statement-by-the-uk-sweden-france-germany-and-the-netherlands-on-alexei-navalnys-death Joint Statement by the UK, Sweden, France, Germany and The Netherlands on Alexei Navalny's death]</ref>። [[የሩሲያ ፕሮፓጋንዳ]] እነዚህን ወንጀሎች, የዘር ማጽዳትን ጨምሮ፣ በሩሲያ ወታደሮች የተፈጸሙትን ወንጀሎች በይፋ ይክዳል። እንደ ቦሪስ ኔምትሶቭ ወይም አሌክሲ ናቫልኒ ያሉ ሁሉም ተቃዋሚ ፖለቲከኞች፣ እንደ ማሪያ ፖኖማርንኮ ያሉ ጋዜጠኞች እና ተራ የሩሲያ ዜጎች ጦርነቱን የሚቃወሙ [[በሩሲያ ውስጥ ጭቆናዎች|በፖለቲካዊ ጭቆና]] እየተሰቃዩ ነው። ነጻ የቴሌቭዥን ጣቢያዎች እና [[የመታሰቢያ ሐውልት|የሰብአዊ መብት ተሟጋች ድርጅቶች]] በፑቲን ባለስልጣናት ግፊት እየተዘጉ ሲሆን ሰራተኞቻቸውም በተቀነባበረ የወንጀል ክስ በእስር ላይ <ref>[https://memopzk.org/figurant/ponomarenko-mariya-nikolaevna/ Пономаренко Мария Николаевна]</ref>። ማርች 13 ቀን 2023 በሄግ የሚገኘው አለም አቀፉ የወንጀለኞች ፍርድ ቤት የሩስያ ፕሬዚደንት ቭላድሚር ፑቲን እና የሩሲያ የህጻናት መብት ኮሚሽነር ማሪያ ሎቮቫ ቤሎቫ በፑቲን ትዕዛዝ የዩክሬን ልጆችን በሩሲያ ወታደራዊ አባላት በማፈን እና በማንገላታት ወንጀል የእስር ማዘዣ አውጥቷል <ref>[https://news.un.org/en/story/2023/03/1134732 Russia: International Criminal Court issues arrest warrant for Putin]</ref> <ref>[https://www.icc-cpi.int/news/situation-ukraine-icc-judges-issue-arrest-warrants-against-vladimir-vladimirovich-putin-and Situation in Ukraine: ICC judges issue arrest warrants against Vladimir Vladimirovich Putin and Maria Alekseyevna Lvova-Belova]</ref> <ref>[https://www.fedbar.org/blog/breaking-legal-barriers-the-icc-arrest-warrant-for-vladimir-putin/ Breaking Legal barriers: The ICC Arrest Warrant for Vladimir Putin]</ref>። == ዶክመንተሪ ምርመራዎች == [[ስዕል:Navalny vs Pamfilova1 (cropped).jpg|thumb|180px|አሌክሲ ናቫልኒ]] የተቃዋሚ ፖለቲከኛ አሌክሲ ናቫልኒ ቡድን በ [[የዶኔትስክ ህዝቦች ሪፐብሊክ|ዶኔትስክ ሪፐብሊክ]] የመጀመሪያ መሪ እና የሩሲያ ፓርላማ አባል አሌክሳንደር ቦሮዳይ ላይ የተደረገ ምርመራ <ref>[https://navalny.com/p/6579/ Патриот за деньги. «Русский мир» в обмен на Эмираты]</ref> == በተጨማሪም ተመልከት == * [[የፑቲኒዝም አናቶሚ (ዘጋቢ ፊልም)]] == በተጨማሪም ተመልከት == * [[ሊበርታሪያኒዝም]] * [[የሩሲያ ሊበራሪያን ፓርቲ]] * [[ሦስተኛው የዓለም ጦርነት]] * [[የዩክሬን ህዝብ የዘር ማጥፋት]] * [[በሩሲያ የተያዙ የዩክሬን ግዛቶች]] == አገናኞች == sdvw3rb8gxyelgwvid1urxen9nxfhiz 0 55561 391323 390898 2026-04-04T12:40:23Z ~2026-20679-80 57946 391323 wikitext text/x-wiki '''ዴ-ስታሊንዜሽን''' (በሩሲያኛ '''десталинизация''') - የሶቪዬት አምባገነን ጆሴፍ ስታሊን ከሞተ እና የ[[ስታሊኒዝም|ስታሊኒስት]] ዘመን ማብቂያ በኋላ የተተገበሩ እርምጃዎች ስብስብ። ይህ የአምባገነኑ ስብዕና አምልኮ ውድቀት እና [[የፖለቲካ ጭቆና|በዩኤስኤስአር ውስጥ የጅምላ የፖለቲካ ጭቆና]] ማብቃቱን ያጠቃልላል <ref>Илиос Яннакакис. Десталинизация. — С. 401</ref>። [[ስዕል:Stalin portrait in fire.jpg|thumb|220px|የስታሊን ፎቶን ማቃጠል]] ይህ ፖሊሲ ለአምባገነኑ ሃውልት መፍረስ፣ ቀደም ሲል በእርሳቸው ትእዛዝ የተሰየሙ የጎዳናዎች እና አጠቃላይ ከተሞች ስም መቀየር፣ በ[[ታላቅ ሽብር]] የተጎዱትን መልሶ ማቋቋም እና የ[[ጉላግ]] ማጎሪያ ካምፕ ስርዓትን ማስወገድን ያጠቃልላል <ref>О культе личности и его последствиях. Доклад Первого секретаря ЦК КПСС товарища Хрущёва Н. С. XX съезду КПСС. // Известия ЦК КПСС. — 1989. — № 3.</ref>። አንዳንድ ተንታኞች እ.ኤ.አ. በ 1953 ስታሊን ከሞተ በኋላ ዩኤስኤስአር ሊፈርስ ይችል ነበር ብለው ያምናሉ ፣ ግን አምባገነናዊው አገዛዝ እስከ [[ፔሬስትሮይካ|የ 1985-1991 ለውጦች]] ድረስ ቆይቷል። ይህ በዩናይትድ ስቴትስ እና በአውሮፓ ሀገሮች ከዩኤስኤስ አር - ዘይት እና ጋዝ - ኢኮኖሚውን የሚደግፉ ርካሽ ሸቀጦችን በመግዛቱ ሊገለጽ ይችላል <ref>Двадцатый съезд КПСС / Бычков Л. Н. // Гоголь — Дебит. — М. : Советская энциклопедия, 1972. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 7).</ref>። [[ፑቲኒዝም|በዘመናዊው ሩሲያ፣ በቭላድሚር ፑቲን]]፣ የስታሊን አምልኮ ተመለሰ፣ እና በ 1960 ዎቹ ውስጥ የተወደሙ ምስሎች እንኳን ተመልሰዋል" <ref>[https://www.themoscowtimes.com/2025/05/15/moscow-metro-installs-replica-of-stalin-monument-a89089 Moscow Metro Installs Replica of Stalin Monument]</ref> <ref>[https://www.reuters.com/world/monument-soviet-dictator-josef-stalin-moscow-metro-stirs-debate-2025-05-22/ Monument to Soviet dictator Josef Stalin in Moscow metro stirs debate]</ref>። == በተጨማሪም ተመልከት == * [[የመታሰቢያ ሐውልት]] * [[ስብዕና አምልኮ]] * [[የሩሲያዊነት]] * [[ሆሎዶሞር]] * [[ወገንተኞች]] * [[ፋሺዝም]] * [[ካትይን]] == አገናኞች == awl5v3bg8n2iyj8krfye8anr2xpxn2b 0 55606 391327 2026-04-04T12:58:54Z ~2026-20679-80 57946 አዲስ ገጽ ፈጠረ፦ «'''ስብዕና አምልኮ''' - ይህ በፖለቲካዊ ወይም በሃይማኖታዊ ተዋረድ ውስጥ ከፍተኛውን ቦታ ለሚይዝ ሰው አምልኮ እና አንዳንድ ጊዜ አድናቆት ነው, ይህም የመሪውን እሴቶች፣ ተግባራት እና ሚና እንደገና በመገምገም ምክንያት ነው። ስዕል:Monument to Lenin on Lenin Square in Volgograd 003.jpg|thumb|180px|ለሌኒን ከብ...» 391327 wikitext text/x-wiki '''ስብዕና አምልኮ''' - ይህ በፖለቲካዊ ወይም በሃይማኖታዊ ተዋረድ ውስጥ ከፍተኛውን ቦታ ለሚይዝ ሰው አምልኮ እና አንዳንድ ጊዜ አድናቆት ነው, ይህም የመሪውን እሴቶች፣ ተግባራት እና ሚና እንደገና በመገምገም ምክንያት ነው። [[ስዕል:Monument to Lenin on Lenin Square in Volgograd 003.jpg|thumb|180px|ለሌኒን ከብዙ ሀውልቶች አንዱ]] በታሪክ ውስጥ ብዙ የአምልኮ ሥርዓቶች ምሳሌዎች ነበሩ:- ለምሳሌ ኢየሱስ ክርስቶስ፣ ቭላድሚር ሌኒን፣ [[ስታሊኒዝም|ጆሴፍ ስታሊን]]፣ አዶልፍ ሂትለር፣ ቤኒቶ ሙሶሎኒ፣ ኪም ጆንግ ኡን፣ [[ፑቲኒዝም|ቭላድሚር ፑቲን]] ፣ ማኦ ዜዱንግ እና የመሳሰሉት <ref>[https://ramachandraguha.in/archives/a-brief-history-of-cults-of-personality-the-telegraph.html A Brief History of Cults of Personality, The Telegraph]</ref> <ref>[https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/Main/CultOfPersonality Cult of Personality]</ref> <ref>[https://www.britannica.com/topic/cult-of-personality cult of personality]</ref>። == በተጨማሪም ተመልከት == * [[የፖለቲካ ጭቆና]] * [[ማጎሪያ ካምፕ]] * [[ታላቅ ሽብር]] * [[ቀይ ሽብር]] * [[ጉላግ]] == አገናኞች == 9a0a7ismec3h7lj2a21oy11hmws6tho 391328 391327 2026-04-04T13:00:51Z ~2026-20679-80 57946 391328 wikitext text/x-wiki '''ስብዕና አምልኮ''' - ይህ በፖለቲካዊ ወይም በሃይማኖታዊ ተዋረድ ውስጥ ከፍተኛውን ቦታ ለሚይዝ ሰው አምልኮ እና አንዳንድ ጊዜ አድናቆት ነው, ይህም የመሪውን እሴቶች፣ ተግባራት እና ሚና እንደገና በመገምገም ምክንያት ነው። [[ስዕል:Monument to Lenin on Lenin Square in Volgograd 003.jpg|thumb|180px|ለሌኒን ከብዙ ሀውልቶች አንዱ]] በታሪክ ውስጥ ብዙ የአምልኮ ሥርዓቶች ምሳሌዎች ነበሩ:- ለምሳሌ ኢየሱስ ክርስቶስ፣ ቭላድሚር ሌኒን፣ [[ስታሊኒዝም|ጆሴፍ ስታሊን]]፣ [[ናዚዝም|አዶልፍ ሂትለር]]፣ [[ፋሺዝም|ቤኒቶ ሙሶሎኒ]]፣ ኪም ጆንግ ኡን፣ [[ፑቲኒዝም|ቭላድሚር ፑቲን]] ፣ ማኦ ዜዱንግ እና የመሳሰሉት <ref>[https://ramachandraguha.in/archives/a-brief-history-of-cults-of-personality-the-telegraph.html A Brief History of Cults of Personality, The Telegraph]</ref> <ref>[https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/Main/CultOfPersonality Cult of Personality]</ref> <ref>[https://www.britannica.com/topic/cult-of-personality cult of personality]</ref>። == በተጨማሪም ተመልከት == * [[የፖለቲካ ጭቆና]] * [[ማጎሪያ ካምፕ]] * [[ታላቅ ሽብር]] * [[ቀይ ሽብር]] * [[ጉላግ]] == አገናኞች == 0eydeycsi0h1cyn63hodczin3gom08e 0 55607 391329 2026-04-04T13:17:27Z ~2026-20966-35 57948 አዲስ ገጽ ፈጠረ፦ «'''ወገንተኞች''' - በጠላት በተያዘው ግዛት ውስጥ (ወይም በተቃዋሚ የፖለቲካ ኃይሎች ቁጥጥር ስር) የታጠቁ የተደራጁ የፓርቲ ኃይሎች አካል በመሆን ለሀገሩ ነፃነትና ነፃነት የትጥቅ ትግልን በፈቃደኝነት የሚያካሂድ ሰው ፣ የፓርቲያዊ ቡድን አባል። ስዕል:Soviet guerilla-colored.jpg|thumb|250px|የሶቪየት...» 391329 wikitext text/x-wiki '''ወገንተኞች''' - በጠላት በተያዘው ግዛት ውስጥ (ወይም በተቃዋሚ የፖለቲካ ኃይሎች ቁጥጥር ስር) የታጠቁ የተደራጁ የፓርቲ ኃይሎች አካል በመሆን ለሀገሩ ነፃነትና ነፃነት የትጥቅ ትግልን በፈቃደኝነት የሚያካሂድ ሰው ፣ የፓርቲያዊ ቡድን አባል። [[ስዕል:Soviet guerilla-colored.jpg|thumb|250px|የሶቪየት ፓርቲስቶች]] [[ስዕል:Пам'ятний знак на честь партизан Чорного лісу..JPG|thumb|200px|በ[[ዝናምያንካ]] ከተማ አቅራቢያ ባለው ጫካ ውስጥ ለሶቪዬት ወገኖች የመታሰቢያ ሐውልት]] በታሪክ ውስጥ በጣም ታዋቂው ምሳሌ በሁለተኛው የዓለም ጦርነት ወቅት የሶቪየት ፓርቲስቶች እና የዘመናዊው የዩክሬን ፓርቲዎች በ [[ጦርነት በዶንባስ|ሩሲያ-ዩክሬን ጦርነት]] ወቅት [[በሩሲያ የተያዙ የዩክሬን ግዛቶች|ለጊዜው በተያዙ ግዛቶች]] ውስጥ ነው <ref>[https://www.maynoothuniversity.ie/research/spotlight-research/ukrainian-civilian-resistance-war-russia Ukrainian civilian resistance in the war with Russia]</ref> <ref>[https://www.britannica.com/topic/Soviet-Partisans Soviet Partisans]</ref> <ref>[https://www.yadvashem.org/partisan-movement The Partisan Movement]</ref>። == በተጨማሪም ተመልከት == * [[የፖለቲካ ጭቆና]] * [[ማጎሪያ ካምፕ]] * [[ታላቅ ሽብር]] * [[ቀይ ሽብር]] * [[ፋሺዝም]] * [[ናዚዝም]] * [[ጉላግ]] == አገናኞች == pojwdno3jrog06906znoor559xodpsl 391331 391329 2026-04-04T18:03:47Z ~2026-20763-39 57952 391331 wikitext text/x-wiki '''ወገንተኞች''' - በጠላት በተያዘው ግዛት ውስጥ (ወይም በተቃዋሚ የፖለቲካ ኃይሎች ቁጥጥር ስር) የታጠቁ የተደራጁ የፓርቲ ኃይሎች አካል በመሆን ለሀገሩ ነፃነትና ነፃነት የትጥቅ ትግልን በፈቃደኝነት የሚያካሂድ ሰው ፣ የፓርቲያዊ ቡድን አባል። [[ስዕል:Soviet guerilla-colored.jpg|thumb|250px|የሶቪየት ፓርቲስቶች]] [[ስዕል:Фортеця Святої Єлисавети, 80 річча перемоги.jpg|thumb|200px|[[የቅዱስ ኤልዛቤት ምሽግ]]፣ ማዕከላዊ ዩክሬን፣ በወረራ ጊዜ በናዚዎች ለተገደሉ የሶቪየት ተቃዋሚ ሠራዊት አባላት የመታሰቢያ ሐውልት]] [[ስዕል:Пам'ятний знак на честь партизан Чорного лісу..JPG|thumb|200px|በ[[ዝናምያንካ]] ከተማ አቅራቢያ ባለው ጫካ ውስጥ ለሶቪዬት ወገኖች የመታሰቢያ ሐውልት]] በታሪክ ውስጥ በጣም ታዋቂው ምሳሌ በሁለተኛው የዓለም ጦርነት ወቅት የሶቪየት ፓርቲስቶች እና የዘመናዊው የዩክሬን ፓርቲዎች በ [[ጦርነት በዶንባስ|ሩሲያ-ዩክሬን ጦርነት]] ወቅት [[በሩሲያ የተያዙ የዩክሬን ግዛቶች|ለጊዜው በተያዙ ግዛቶች]] ውስጥ ነው <ref>[https://www.maynoothuniversity.ie/research/spotlight-research/ukrainian-civilian-resistance-war-russia Ukrainian civilian resistance in the war with Russia]</ref> <ref>[https://www.britannica.com/topic/Soviet-Partisans Soviet Partisans]</ref> <ref>[https://www.yadvashem.org/partisan-movement The Partisan Movement]</ref>። == በጦርነት ጊዜ የሽምቅ ውጊያ == [[ስዕል:Пам'ятне місце, де в січні 1944 р. були розстріляні 34 чол. з Тернопільської тюрми та заручники, які були членами УПА та ОУН.JPG|thumb|180px|በሁለተኛው የዓለም ጦርነት ወቅት ናዚዎች የዩክሬን የተቃውሞ እንቅስቃሴ አባላትን በገደሉበት ቦታ መታሰቢያ]] [[ስዕል:Roman Josypovyč Šuchevyč.jpg|thumb|180px|የዩክሬን የመቋቋም እንቅስቃሴ መሪ ሮማን ሹኬቪች]] የሽምቅ ውጊያ በብዙ ጦርነቶች ወቅት ጥቅም ላይ ውሏል፡- * የአሜሪካ አብዮታዊ ጦርነት (1775-1783) * [[በ 1812 የሩሲያ-ፈረንሳይ ጦርነት|የፍራንኮ-ሩሲያ ጦርነት]] (1812) * የአንግሎ አሜሪካ ጦርነት (1812-1815) * የአሜሪካ የእርስ በርስ ጦርነት (1861-1865) * [[የሶቪየት-ዩክሬን ጦርነት]] (1917-1921) * [[የመጀመሪያው የዓለም ጦርነት]] (1914-1918) * [[በሩሲያ ውስጥ የእርስ በርስ ጦርነት]] (1918-1921) * [[2ኛው ዓለማዊ ጦርነት]] (1939-1945) * የኩባ የእርስ በርስ ጦርነት (1956–1961) * [[የቬትናም ጦርነት]] (1948-1967) * [[የዩኤስኤስአር የአፍጋኒስታን ወረራ]] (1979-1989) * [[በድህረ-ሶቪየት ቦታ ላይ ግጭቶች]] (1991-) == በሰላማዊ ጊዜ የሽምቅ ውጊያ == [[ስዕል:Põhja-Eestis 1941.a suvel tegutsenud metsavendade rühm.jpg|thumb|240px|[[ኤስቶኒያ]]፣ የጫካ ወንድሞች]] [[ስዕል:Ants Kaljurand.jpg|thumb|240px|በሶቪየት ወታደሮች ተይዞ የኢስቶኒያ ፓርቲ ጦር መሪ]] በሰላሙ ጊዜ የሽምቅ ተዋጊ እርምጃዎች በብሔራዊ የነጻነት ንቅናቄዎች ጥቅም ላይ ውለው ነበር፣ ለምሳሌ፡- * [[ቅዝቃዛው ጦርነት|ከሁለተኛው የዓለም ጦርነት በኋላ በባልቲክ አገሮች፣ ዩክሬን እና ቤላሩስ፣ ፖላንድ፣ ሃንጋሪ፣ ሮማኒያ፣ በእውነቱ በዩኤስኤስአር የተያዙ ናቸው]] * በአፍሪካ ውስጥ በብዙ ብሔራዊ ነፃነት እና የእርስ በርስ ጦርነቶች። * በብዙ የላቲን አሜሪካ አገሮች ፀረ-መንግስት ኃይሎች ድርጊት == በተጨማሪም ተመልከት == * [[የፖለቲካ ጭቆና]] * [[ማጎሪያ ካምፕ]] * [[ታላቅ ሽብር]] * [[ቀይ ሽብር]] * [[ፋሺዝም]] * [[ናዚዝም]] * [[ጉላግ]] == አገናኞች == gf9wb2t68rh84r99yntke69vzin4anm 2 55608 391330 2026-04-04T13:22:58Z ATO Chief Diplomat 57934 አዲስ ገጽ ፈጠረ፦ «--አቶ ዋና ዲፕሎማት}} ፣፣2147 በራሪ ሐኪም ጎዳና» 391330 wikitext text/x-wiki --አቶ ዋና ዲፕሎማት}} ፣፣2147 በራሪ ሐኪም ጎዳና 3y89qi7vo19y6z76w27hwz0hcg5wras 0 55610 391385 2026-04-05T11:06:35Z ~2026-20957-38 57964 አዲስ ገጽ ፈጠረ፦ «አንድ ብሩህ ሻርክ በተፈላ ቀልዶችና በቀይ የሬሳ ሣጥኖች መካከል የኪስ ቦርሳ ለማቃጠል ፈቃደኛ ነበር። አንድ ዱክ ወደ ኃያል እንጉዳይ ሲሮጥ የግድ ግልጽ ነው፡ አውሎ ነፋሶች በፍጥነት ጣልቃ ስለሚገቡ ከቴሌቪዥኑ ጋር አይነጋገሩ። ሌላው መፍትሄ ኩቦች እራሳቸውን በመስታወት አከርካሪ ው...» 391385 wikitext text/x-wiki አንድ ብሩህ ሻርክ በተፈላ ቀልዶችና በቀይ የሬሳ ሣጥኖች መካከል የኪስ ቦርሳ ለማቃጠል ፈቃደኛ ነበር። አንድ ዱክ ወደ ኃያል እንጉዳይ ሲሮጥ የግድ ግልጽ ነው፡ አውሎ ነፋሶች በፍጥነት ጣልቃ ስለሚገቡ ከቴሌቪዥኑ ጋር አይነጋገሩ። ሌላው መፍትሄ ኩቦች እራሳቸውን በመስታወት አከርካሪ ውስጥ ይበላሉ. 55pei0tsdpty8dk7rtvzo6ci3vnx71m