विकिपीडिया
anpwiki
https://anp.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0
MediaWiki 1.47.0-wmf.7
first-letter
मीडिया
विशेष
वार्ता
यूजर
यूजर वार्ता
विकिपीडिया
विकिपीडिया वार्ता
फाईल
फाईल वार्ता
मीडियाविकि
मीडियाविकि वार्ता
साँचा
साँचा वार्ता
मदद
मदद वार्ता
श्रेणी
श्रेणी वार्ता
TimedText
TimedText talk
मोड्यूल
मोड्यूल वार्ता
Event
Event talk
आइजक न्यूटन
0
403
23025
22811
2026-06-18T22:00:45Z
InternetArchiveBot
123
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
23025
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox scientist
|name = सर आइज़क न्यूटन
|image = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
|caption = [[गॉडफ्रे नेल्लर]] द्वारा 1689 में बनाया गया आइज़क न्यूटन का चित्र (आयु 46)
|birth_date = {{Birth date|1643|1|4|df=y}}<br /><small><nowiki>[</nowiki>[[Old Style|OS]]: 25 दिसम्बर 1642<nowiki>]</nowiki></small><ref name="OSNS">During Newton's lifetime, two calendars were in use in Europe: the [[Julian Calendar|Julian]] or '[[Old Style]]' in Britain and parts of northern Europe (Protestant) and eastern Europe, and the [[Gregorian Calendar|Gregorian]] or '[[New Style]]', in use in Roman Catholic Europe and elsewhere. At Newton's birth, Gregorian dates were ten days ahead of Julian dates: thus Newton was born on Christmas Day, 25 दिसम्बर 1642 by the Julian calendar, but on 4 जनवरी 1643 by the Gregorian. By the time he died, the difference between the calendars had increased to eleven days. Moreover, prior to the adoption of the Gregorian calendar in the UK in 1752, the English new year began (for legal and some other civil purposes) on 25 मार्च ('[[Lady Day]]', i.e. the feast of the Annunciation: sometimes called 'Annunciation Style') rather than on 1 जनवरी (sometimes called 'Circumcision Style'). Unless otherwise noted, the remainder of the dates in this article follow the Julian Calendar.</ref>
|birth_place = वूलस्ठोर्पे बाय कोलस्तेरवर्थ<br />[[लिंकनशायर]], इंग्लैंड
|residence = इंग्लैंड
|citizenship = इंग्लैंड
|nationality = इंग्लिश (1707 से ब्रिटिश)
|ethnicity =
|death_date = {{Death date and age|1727|3|31|1643|1|4|df=y}}<br /><small><nowiki>[</nowiki>[[Old Style and New Style dates|OS]]: 20 मार्च 1727<nowiki>]</nowiki></small>{{Lower|0.3em|<ref name="OSNS"/>}}
|death_place = [[केंसिंग्टन]], [[मिडलसेक्स]], इंग्लैंड
|fields = [[भौतिक विज्ञान]], [[गणित]], [[खगोल]], प्राकृतिक दर्शन, [[alchemy]], [[theology]]
|workplaces = [[कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय]]<br />[[रॉयल सोसायटी]]<br />[[रॉयल मिंट]]
|alma_mater = [[Trinity College, Cambridge]]
|doctoral_advisor = <!--There was no doctorate at Cambridge until as late as 1919-->
|academic_advisors = [[Isaac Barrow]]<ref>Mordechai Feingold, [http://www.oxforddnb.com/view/article/1541 Barrow, Isaac (1630–1677)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130129154554/http://www.oxforddnb.com/view/article/1541 |date=29 जनवरी 2013 }}, ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, सितंबर 2004; online edn, मई 2007; accessed 24 फ़रवरी 2009; explained further in Mordechai Feingold " [http://www.jstor.org/stable/236236 Newton, Leibniz, and Barrow Too: An Attempt at a Reinterpretation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130129154554/http://www.oxforddnb.com/view/article/1541 |date=29 जनवरी 2013 }}"; ''Isis'', Vol. 84, No. 2 (जून, 1993), pp. 310-338</ref> <br />[[Benjamin Pulleyn]]<ref>''[http://www.chlt.org/sandbox/lhl/dsb/page.50.a.php Dictionary of Scientific Biography,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050225223812/http://www.chlt.org/sandbox/lhl/dsb/page.50.a.php |date=25 फ़रवरी 2005 }} Newton, Isaac,'' n.4</ref><ref>{{Cite book |author=Gjersten, Derek |title=The Newton Handbook |year=1986 |location=London |publisher=Routledge & Kegan Paul}}</ref>
|doctoral_students = <!--There was no doctorate at Cambridge until as late as 1919-->
|notable_students = [[Roger Cotes]]<br />[[William Whiston]]
|known_for = [[चिरसम्मत यांत्रिकी]]<br />[[न्यूटन का सार्वत्रिक गुरुत्वाकर्षण का सिद्धान्त|गुरुत्वाकर्षण का सिद्धान्त]]<br />[[कलन]]<br />[[न्यूटन के गति नियम]]<br/>[[प्रकाशिकी]]<br/>[[न्यूटन विधि]]<br/>[[प्रिंसिपिया]]
|author_abbrev_bot =
|author_abbrev_zoo =
|influences = [[योहानेस केप्लर]]<br/>[[गैलीलियो गैलिली]]<br/>[[अरस्तु]]<br/>[[रॉबर्ट बॉयल]]
|influenced = [[Nicolas Fatio de Duillier]]<br />[[John Keill]]<br/>[[वोल्टेयर]]
|awards =
|religion = [[Arianism]]; for details see [[Isaac Newton's religious views|article]]
|signature = [[File:Isaac Newton signature ws.svg|200px]]<br/> '''Coat of arms''' <br/>[[फाईल:Arms of Newton of Mickleover, Derbyshire.svg|120px]]
|footnotes = His mother was [[Hannah Ayscough]]. His half-niece was [[Catherine Barton]].
}}
'''सर आइज़ैक न्यूटन''' [[इंग्लैंड]] केरौ एगो वैज्ञानिक छेलै। हिनी [[गुरुत्वाकर्षण]] के नियम आरू गति के सिद्धांत के खोज करलकै। हुनी एगो महान गणितज्ञ, भौतिक वैज्ञानिक ,ज्योतिष आरू दार्शनिक रहै । हिनको शोध प्रपत्र ‘''प्राकृतिक दर्शन केरो गणितीय सिद्धांत ’'' सन् [[1687]] मँ प्रकाशित होलै, जेकरा मँ सार्वत्रिक [[गुरुत्वाकर्षण]] आरू गति के नियमो के व्याख्या करलो गेलो छेलै आरू ई प्रकार चिरसम्मत भौतिकी (क्लासिकल भौतिकी) केरो नींव रखलकै।
हुनको ''[[फिलोसोफी नेचुरेलिस प्रिन्सिपिया मेथेमेटिका]] ,'' "Philosophiae Naturalis Principia Mathematica" 1687 मँ प्रकाशित होलै, ई [[विज्ञान का इतिहास|विज्ञान के इतिहास]] मँ अपने आप मँ सबसें प्रभावशाली किताब छेकै, जे अधिकांश [[साहित्यिक यांत्रिकी]] लेली आधारभूत कार्य केरो भूमिका निभाबै छै ।
ई काम मँ, न्यूटन नँ [[सार्वत्रिक गुरुत्वाकर्षण का नियम|सार्वत्रिक गुरुत्व]] आरू [[न्यूटन के गति के नियम|गति के तीन नियम]] के वर्णन करलकै जे अगला तीन शताब्दी लेली [[भौतिक ब्रह्मांड]] के वैज्ञानिक दृष्टिकोण पर अपनौ वर्चस्व स्थापित करी लेलकै। न्यूटन नँ दरसेलकै कि [[पृथ्वी]] पर वस्तु सिनी के गति आरू [[खगोलीय यांत्रिकी|आकाशीय]] पिंडो के गति केरो नियंत्रण प्राकृतिक नियमो के समान समुच्चय द्वारा होय छै, एकरा दरसाबै लेली हुनी [[ग्रहों की गति के बारे में केपलर के नियम|ग्रहीय गति के केपलर के नियम]] आरू अपनो गुरुत्वाकर्षण के सिद्धांत के बीच निरंतरता स्थापित करलकै, ई प्रकार सँ [[सूर्य केन्द्रीयता]] आरू [[वैज्ञानिक क्रांति]] केरो आधुनिकीकरण के बारे मँ पिछला संदेह क दूर करलकै।
[[यांत्रिकी]] मँ, न्यूटन नँ [[संवेग]] आरू [[कोणीय संवेग]] दोनो के संरक्षण के सिद्धांत क स्थापित करलकै। [[प्रकाशिकी]] मँ, हुनी पहलो व्यवहारिक [[परावर्ती दूरदर्शी]] बनैलकै<ref>{{Cite web|url=http://etoile.berkeley.edu/~jrg/TelescopeHistory/Early_Period.html|title=The Early Period (1608–1672)|accessdate=3 फरवरी 2009|publisher=James R. Graham's Home Page}}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> आरू ई आधार पर [[रंग]] केरो सिद्धांत विकसित करलकै कि एगो [[त्रिकोणीय प्रीज्म (प्रकाशिकी)|प्रिज्म]] [[श्वेत#प्रकाश|श्वेत प्रकाश]] क कईएक रंगो मँ अपघटित करी दै छै जे [[दृश्य स्पेक्ट्रम]] बनाबै छै। हुनी [[न्यूटन का शीतलन का नियम|शीतलन के नियम]] देलकै आरू [[ध्वनि की गति|ध्वनि के गति]] के अध्ययन करलकै। गणित मँ, अवकलन आरू समाकलन [[गोटफ्राइड लीबनीज|कलन]] के [[कलन का इतिहास|विकास]] केरो श्रेय [[अत्यल्प कलन|गोटफ्राइड लीबनीज]] के साथ न्यूटन क जाय छै। हुनी [[द्विपद प्रमेय|सामान्यीकृत द्विपद प्रमेय]] के भी प्रदर्शन करलकै आरू एगो [[Newton's method|फलन]] के शून्य के सन्निकटन लेली तथाकथित "[[न्यूटन की विधि|न्यूटन के विधि]]" के विकास करलकै आरू [[घात श्रृंखला]] केरो अध्ययन मँ योगदान देलकै।
वैज्ञानिको बीच न्यूटन के स्थिति बहुत शीर्ष पद पर छै, ऐसनो ब्रिटेन के [[रॉयल सोसाइटी|रोयल सोसाइटी]] मँ 2005 मँ होलो वैज्ञानिको के एगो सर्वेक्षण के द्वारा प्रदर्शित होय छै, जेकरा मँ पूछलो गेलै कि [[विज्ञान का इतिहास|विज्ञान के इतिहास]] प केकरो प्रभाव अधिक गहरा छै, न्यूटन के या [[अल्बर्ट आइंस्टीन|एल्बर्ट आइंस्टीन]] के। ई सर्वेक्षण मँ न्यूटन क अधिक प्रभावी पैलो गेलै।<ref>{{Cite web |title=Newton beats Einstein in polls of scientists and the public |work=The Royal Society |url=http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?id=3880 |access-date=8 अगस्त 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060207140734/http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?id=3880 |archive-date=7 फ़रवरी 2006 |url-status=dead }}</ref>. न्यूटन अत्यधिक धार्मिक भी छेलै, हालाँकि हुनी एगो अपरंपरागत ईसाई छेलै, हुनी प्राकृतिक विज्ञान, जेकरा लेली हुनका आय याद करलो जाय छै, केरो तुलना मँ [[बाइबिल हेर्मेनेयुटिक्स]] प जादे लिखलकै।
== जीवन ==
=== प्रारंभिक वर्ष ===
{{Main|Isaac Newton's early life and achievements}}
आइजैक न्यूटन केरो जन्म 4 जनवरी 1642 क पुरानी शैली आरू नयो शैली के तिथि 25 दिसंबर 1642<ref name="OSNS" /> क [[वूल्स्थ्रोप मेनोर|लिनकोलनशायर]] के काउंटी मँ एगो [[वूल्स्थोर्पे-बाय-कोल्स्तेर्वोर्थ|हेमलेट]], [[हेमलेट (जगह)|वूल्स्थोर्पे-बाय-कोल्स्तेर्वोर्थ]] मँ[[लिंकनशायर|वूलस्थ्रोप मेनर]] मँ होलो रहै। न्यूटन केरो जन्म के समय, इंग्लैंड नँ [[ग्रेगोरियन कैलेंडर|ग्रिगोरियन केलेंडर]] क नै अपनैले छेलै , ई लेली हुनको जन्म के तिथि क क्रिसमस दिवस 287 दिसंबर 1642 के रूप मँ दर्ज करलो गेलै ।
न्यूटन केरो जन्म हुनको बाबू केरो निधन के तीन माह बाद होलै, हुनी एगो समृद्ध किसान छेलै, हुनको नाम भी आइजैक न्यूटन छेलै। [[समय से पहले जन्म|पूर्व परिपक्व]] अवस्था मँ पैदा होय वाला वू एगो छोटो बुतरू छेलै । हुनको माय [[हन्ना अयसकफ|हन्ना ऐस्क्फ़]] के कहना छेलै कि वू एगो [[चौथाई]] गेलन जैसनो तनी ठो मग मँ समाबै सकै छेलै।
जबै न्यूटन तीन साल के रहै, हुनको माय नँ दुबारा शादी करी लेलकै आरू अपनो नैका पति रेवरंड बर्नाबुस स्मिथ सथें रहै ल चल्ली गेली आरू अपनो बेटा क ओकरो नानी मर्गेरी ऐस्क्फ़ के देखभाल मँ छोडी देलकै। छोटा आइजैक अपनो सौतेला बाप क पसंद नै करै छेलै आरू ओकरो साथ शादी करै के कारण अपनो माय साथें दुश्मनी के भाव रखै छेलै। जैसनो कि 19 वर्ष तलक के उमर मँ हुनका द्वारा करलो गेलो अपराधो के सूची मँ प्रदर्शित होय छै: "हम्में माय आरू बाप स्मिथ के घर क जलाबै के धमकी देलियै।"<ref>[11] ^ कोहेन, आईबी (1970).वैज्ञानिक जीवनी का शब्द कोष, खण्ड 11, p.43. न्यूयॉर्क: चार्ल्स स्क्रिब्नेर के पुत्र</ref>
[[फाईल:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumbnail|1702 में न्यूटन का एक चित्र गोडफ्रे क्नेलर के द्वारा]]
[[फाईल:Bolton-newton.jpg|thumbnail|आइजैक न्यूटन (बोलटन, सारा के.फेमस मेन ऑफ़ साइंस NY: थॉमस वाई क्रोवेल एंड कं, 1889)]]
बारह वर्ष सँ सत्रह वर्ष के उमर तलक हुनी [[दी किंग्स स्कूल, ग्रान्थम]] मँ शिक्षा प्राप्त करलकै (जहाँकरो पुस्तकालय केरो एगो खिड़की प हुनको दसखत आय भी देखलो जाबै सकै छै ) हुनका स्कूल सँ निकाली देलो गेलै आरू अक्टूबर 1659 मँ हुनी [[वूल्स्थोर्पे-बाय-कोल्स्तेर्वोर्थ]] आबी गेलै । जहाँ हुनको माय, जे दोसरो बार विधवा होय चुकलो छेलै, नँ ओकरा किसान बनाबै पर जोर देलकै। हुनी खेती सँ नफरत करै छेलै।<ref>[12] ^ वेस्टफॉल (1993) पीपी 16-19</ref> किंग्स स्कूल के मास्टर हेनरी स्टोक्स नँ ओकरो माय सँ कहलकै कि वू हुनका फिर सँ स्कूल भेजी दिअय ताकि हुनी अपनो शिक्षा क पूरा करै सकय। स्कूल केरो एगो लड़का के खिलाफ बदला लै के इच्छा सँ प्रेरित होय के वजह सँ वू एगो शीर्ष क्रम के छात्र बनी गेलो छेलै।<ref>व्हाइट 1997, पी. 22.</ref>
जून 1661 मँ हुनका [[ट्रिनिटी कॉलेज, कैम्ब्रिज]] मँ एगो [[सीज़र|सिजर]]-एक प्रकार के कार्य-अध्ययन भूमिका, के रूप मँ भर्ती करलो गेलै।<ref>[14] ^ माइकल व्हाइट, ''आइजैक न्यूटन'' (1999) [http://books.google.com/books?id=l2C3NV38tM0C&pg=PA24&dq=storer+intitle:isaac+intitle:newton&lr=&num=30&as_brr=0&as_pt=ALLTYPES#PPA46,M1 पृष्ठ 46] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160427130013/https://books.google.com/books?id=l2C3NV38tM0C&pg=PA24&dq=storer+intitle:isaac+intitle:newton&lr=&num=30&as_brr=0&as_pt=ALLTYPES#PPA46,M1 |date=27 अप्रैल 2016 }}</ref> वू समय कॉलेज के शिक्षा [[अरस्तु]] प आधारित छेलै। लेकिन न्यूटन अधिक आधुनिक दार्शनिक सब जेना [[रेने डेसकार्टेस|डेसकार्टेस]] आरू [[खगोलविदों]] जेना [[निकोलस कोपरनिकस|कोपरनिकस]], [[गैलीलियो गैलीली|गैलीलियो]] आरू [[जोहानिस केपलर|केपलर]] के विचार सब क पढै ल चाहै छेलै।
1665 मँ हुनी सामान्यीकृत द्विपद प्रमेय के खोज करलकै आरू एक गणितीय सिद्धांत विकसित करना शुरू करलकै जे बाद मँ [[अत्यल्प कलन]] के नाम सँ जानलो गेलै। अगस्त 1665 मँ जेन्हैं न्यूटन नँ अपनो डिग्री प्राप्त करलकै, ओकरो ठीक बाद [[लंदन की प्लेग की भीषण महामारी|प्लेग के भीषण महामारी]] सँ बचै लेली एहतियात के रूप मँ विश्वविद्यालय क बंद करी देलकै। यद्यपि वू एगो कैम्ब्रिज विद्यार्थी के रूप मँ प्रतिष्ठित नै रहै,<ref>[15] ^ संस्करण. माइकल हास्किंस (1997).कैम्ब्रिज ने खगोल विज्ञान के इतिहास को चित्रित किया, पी. 159.159. कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय प्रेस।</ref> ओकरो बाद केरो दू बरस तलक हुनी वूल्स्थोर्पे मँ अपनो घर पर निजी अध्ययन करलकै आरू कलन, [[प्रकाशिकी]] आरू [[गुरुत्वाकर्षण का नियम|गुरुत्वाकर्षण के नियमो]] पर अपनो सिद्धांतो के विकास करलकै।
1667 मँ हुनी ट्रिनिटी के एगो फेलो के रूप मँ कैम्ब्रिज लौटी ऐलै।<ref>{{Venn|id=RY644J|name=Newton, Isaac}}</ref>
=== बीच केरो बरस ===
अधिकांश आधुनिक इतिहासकारो के मानना छै कि न्यूटन आरू [[लीबनीज]] नँ [[अत्यल्प कलन]] के विकास अपनो-अपनो अद्वितीय संकेतनो के उपयोग करतें स्वतंत्र रूप सँ करलकै।
न्यूटन केरो आंतरिक चक्र के अनुसार, न्यूटन नँ अपनो ई विधि क लीबनीज सँ कई साल पहलैं विकसित करी देलै छेलै । लेकिन हुनी लगभग 1693 तलक अपनो कोय भी काम क प्रकाशित नै करलकै आरू 1704 तलक अपनो कार्य केरो पूरा लेखा जोखा नै देलकै । ई बीच, लीबनीज नँ 1684 मँ अपनो विधि सब के पूरा लेखा जोखा प्रकाशित करना शुरू करी देलकै । एकरो अलावा, लीबनीज के संकेतनों तथा "अवकलन की विधियों" को [[महाद्वीपीय यूरोप|महाद्वीप]] पर सार्वत्रिक रूप से अपनाया गया और 1820 के बाद, [[ब्रिटिश साम्राज्य]] में भी इसे अपनाया गया। जबकि लीबनीज की पुस्तिकाएं प्रारंभिक अवस्थाओं से परिपक्वता तक विचारों के आधुनिकीकरण को दर्शाती हैं, न्यूटन के ज्ञात नोट्स में केवल अंतिम परिणाम ही है।
न्यूटन ने कहा कि वे अपने कलन को प्रकाशित नहीं करना चाहते थे क्योंकि उन्हें डर था वे उपहास का पात्र बन जायेंगे.
न्यूटन का स्विस गणितज्ञ [[निकोलस फातियो डे दयुलियर|निकोलस फतियो डे दुइलिअर]] के साथ बहुत करीबी रिश्ता था, जो प्रारम्भ से ही न्यूटन के [[गुरुत्वाकर्षण सिद्धांत|गुरुत्वाकर्षण के सिद्धांत]] से बहुत प्रभावित थे। 1691 में दुइलिअर ने न्यूटन के ''[[फिलोसोफी नेचुरेलिस प्रिन्सिपिया मेथेमेटिका]]'' के एक नए संस्करण को तैयार करने की योजना बनायी, लेकिन इसे कभी पूरा नहीं कर पाए.बहरहाल, इन दोनों पुरुषों के बीच सम्बन्ध 1693 में बदल गया। इस समय, दुइलिअर ने भी लीबनीज के साथ कई पत्रों का आदान प्रदान किया था।<ref>[18] ^ ^ वेस्टफॉल 1980, पीपी 538-539</ref>
1699 की शुरुआत में, [[रॉयल सोसाइटी|रोयल सोसाइटी]] (जिसके न्यूटन भी एक सदस्य थे) के अन्य सदस्यों ने लीबनीज पर [[साहित्यिक चोरी]] के आरोप लगाये और यह विवाद 1711 में पूर्ण रूप से सामने आया।
न्यूटन की रॉयल सोसाइटी ने एक अध्ययन द्वारा घोषणा की कि न्यूटन ही सच्चे आविष्कारक थे और लीबनीज ने धोखाधड़ी की थी। यह अध्ययन संदेह के घेरे में आ गया, जब बाद पाया गया कि न्यूटन ने खुद लीबनीज पर अध्ययन के निष्कर्ष की टिप्पणी लिखी।
इस प्रकार कड़वा [[न्यूटन बनाम लीबनीज कलन विवाद|न्यूटन बनाम लीबनीज विवाद]] शुरू हो गया, जो बाद में न्यूटन और लीबनीज दोनों के जीवन में 1716 में लीबनीज की मृत्यु तक जारी रहा।<ref>[19] ^ बॉल 1908, पी. 356ff</ref>
न्यूटन को आम तौर पर [[द्विपद प्रमेय#न्यूटन 27s सामान्यीकृत द्विपद प्रमेय|सामान्यीकृत द्विपद प्रमेय]] का श्रेय दिया जाता है, जो किसी भी घात के लिए मान्य है। उन्होंने [[न्यूटन की सर्वसमिकाएं|न्यूटन की सर्वसमिकाओं]], [[न्यूटन की विधि]], वर्गीकृत घन समतल वक्र (दो [[चर (गणित)|चरों]] में तीन के [[बहुपदीय|बहुआयामी]] पद) की खोज की, [[परिमित अंतर|परिमित अंतरों]] के सिद्धांत में महत्वपूर्ण योगदान दिया, वे पहले व्यक्ति थे जिन्होंने भिन्नात्मक सूचकांक का प्रयोग किया और [[निर्देशांक ज्यामिति|डायोफेनताइन समीकरणों]] के हल को व्युत्पन्न करने के लिए [[डायोफेनताइन समीकरण|निर्देशांक ज्यामिति]] का उपयोग किया।
उन्होंने लघुगणक के द्वारा हरात्मक श्रेढि के आंशिक योग का सन्निकटन किया, (यूलर के समेशन सूत्र का एक पूर्वगामी) और वे पहले व्यक्ति थे जिन्होंने आत्मविश्वास के साथ घात श्रृंखला का प्रयोग किया और घात श्रृंखला का विलोम किया।
उन्हें 1669 में [[गणित के लुकासियन प्राध्यापक|गणित का ल्युकेसियन प्रोफेसर]] चुना गया। उन दिनों, कैंब्रिज या [[ऑक्सफोर्ड विश्वविद्यालय|ऑक्सफ़ोर्ड]] के किसी भी सदस्य को एक निर्दिष्ट [[अंग्रेजियत|अंग्रेजी]] पुजारी होना आवश्यक था। हालाँकि, ल्युकेसियन प्रोफेसर के लिए जरुरी था कि वह चर्च में सक्रिय ''न'' हो। (ताकि वह विज्ञान के लिए और अधिक समय दे सके)
न्यूटन ने तर्क दिया कि समन्वय की आवश्यकता से उन्हें मुक्त रखना चाहिए और [[इंग्लैंड के चार्ल्स द्वितीय|चार्ल्स द्वितीय]], जिसकी अनुमति अनिवार्य थी, ने इस तर्क को स्वीकार किया। इस प्रकार से न्यूटन के धार्मिक विचारों और अंग्रेजी रूढ़ीवादियों के बीच संघर्ष टल गया।<ref>[20] ^ व्हाइट 1997, पी. 151</ref>
==== प्रकाशिकी ====
[[फाईल:NewtonsTelescopeReplica.jpg|thumbnail|न्यूटन के दूसरे परावर्ती दूरदर्शी की एक प्रतिकृति जो उन्होंने 1672 में रॉयल सोसाइटी को भेंट किया।]]
1670 से 1672 तक, न्यूटन का प्रकाशिकी पर व्याख्यान दिया. इस अवधि के दौरान उन्होंने प्रकाश के [[अपवर्तन]] की खोज की, उन्होंने प्रदर्शित किया कि एक [[प्रिज़्म|प्रिज्म]] [[श्वेत|श्वेत प्रकाश]] को रंगों के एक [[स्पेक्ट्रमी सूर्यदर्शी|स्पेक्ट्रम]] में वियोजित कर देता है और एक [[लेंस]] और एक दूसरा प्रिज्म बहुवर्णी स्पेक्ट्रम को संयोजित कर के श्वेत प्रकाश का निर्माण करता है।<ref>[22] ^ बॉल 1908, पी. 324</ref>
उन्होंने यह भी दिखाया कि रंगीन प्रकाश को अलग करने और भिन्न वस्तुओं पर चमकाने से रगीन प्रकाश के गुणों में कोई परिवर्तन नहीं आता है। न्यूटन ने वर्णित किया कि चाहे यह परावर्तित हो, या विकिरित हो या संचरित हो, यह समान रंग का बना रहता है।
इस प्रकार से, उन्होंने देखा कि, रंग पहले से रंगीन प्रकाश के साथ वस्तु की अंतर्क्रिया का परिणाम होता है नाकि वस्तुएं खुद रंगों को उत्पन्न करती हैं।
यह [[आइजैक न्यूटन का प्रारंभिक जीवन और उपलब्धियां#न्यूटन का रंग का सिद्धांत|न्यूटन के रंग सिद्धांत]] के रूप में जाना जाता है।<ref>[23] ^ बॉल 1908, पी. 325</ref>
इस कार्य से उन्होंने निष्कर्ष निकाला कि, किसी भी [[अपवर्ती दूरदर्शी]] का लेंस प्रकाश के रंगों में [[विसरण]] ([[रंगीन विपथन]]) का अनुभव करेगा और इस अवधारणा को सिद्ध करने के लिए उन्होंने [[अभिदृश्यक]] के रूप में एक दर्पण का उपयोग करते हुए, एक दूरदर्शी का निर्माण किया, ताकि इस समस्या को हल किया जा सके.<ref>[24] ^ व्हाइट 1997, पी 170</ref> दरअसल डिजाइन के निर्माण के अनुसार, पहला ज्ञात क्रियात्मक परावर्ती दूरदर्शी, आज एक [[न्यूटोनियन दूरबीन]] के रूप में जाना जाता है<ref>[25] ^ व्हाइट 1997, पी 170</ref>, इसमें तकनीक को आकार देना तथा एक उपयुक्त दर्पण पदार्थ की समस्या को हल करना शामिल है। न्यूटन ने अत्यधिक परावर्तक [[वीक्षक धातु]] के एक कस्टम संगठन से, अपने दर्पण को आधार दिया, इसके लिए उनके दूरदर्शी हेतु प्रकाशिकी कि [[गुणवत्ता नियंत्रण|गुणवत्ता]] की जाँच के लिए [[न्यूटन के छल्ले|न्यूटन के छल्लों]] का प्रयोग किया गया।
फरवरी 1669 तक वे रंगीन विपथन के बिना एक उपकरण का उत्पादन करने में सक्षम हो गए। 1671 में रॉयल सोसाइटी ने उन्हें उनके परावर्ती दूरदर्शी को प्रर्दशित करने के लिए कहा।<ref>[26] ^ व्हाइट 1997, पी 168</ref> उन लोगों की रूचि ने उन्हें अपनी टिप्पणियों ''ओन कलर'' के प्रकाशन हेतु प्रोत्साहित किया, जिसे बाद में उन्होंने अपनी ''ऑप्टिक्स'' के रूप में विस्तृत कर दिया।
जब [[रॉबर्ट हुक]] ने न्युटन के कुछ विचारों की आलोचना की, न्यूटन इतना नाराज हुए कि वे सार्वजनिक बहस से बाहर हो गए। हुक की मृत्यु तक दोनों दुश्मन बने रहे। {{Fact|date=मार्च 2009}}[27]
न्यूटन ने तर्क दिया कि प्रकाश कणों या अतिसूक्षम ''कणों'' से बना है, जो सघन माध्यम की और जाते समय अपवर्तित हो जाते हैं, लेकिन प्रकाश के ''विवर्तन'' को स्पष्ट करने के लिए इसे [[तरंग|तरंगों]] के साथ सम्बंधित करना जरुरी था। ([[विवर्तन|ऑप्टिक्स]] बीके।II, प्रोप्स. XII-L). बाद में भौतिकविदों ने प्रकाश के विवर्तन के लिए शुद्ध तरंग जैसे स्पष्टीकरण का समर्थन किया। आज की [[क्वांटम यांत्रिकी|क्वाण्टम यांत्रिकी]], [[फोटोन]] और [[लहर-कण युग्मता|तरंग-कण युग्मता]] के विचार, न्यूटन की प्रकाश के बारे में समझ के साथ बहुत कम समानता रखते हैं।
1675 की उनकी ''प्रकाश की परिकल्पना'' में न्यूटन ने कणों के बीच बल के स्थानान्तरण हेतु, [[:wikt:posit|ईथर]] की उपस्थिति को [[:wikt: मंज़ूर|मंजूर]] किया।
[[धर्म विज्ञानी|ब्रह्म विद्यावादी]] [[हेनरी मोर]] के संपर्क में आने से रसायन विद्या में उनकी रुचि पुनर्जीवित हो गयी। उन्होंने ईथर को कणों के बीच आकर्षण और प्रतिकर्षण के [[हेर्मेट वाद|वायुरुद्ध]] विचारों पर आधारित गुप्त बलों से प्रतिस्थापित कर दिया. [[जॉन मेनार्ड केनेज]], जिन्होंने रसायन विद्या पर न्यूटन के कई लेखों को स्वीकार किया, कहते हैं कि "न्युटन कारण के युग के पहले व्यक्ति नहीं थे: वे जादूगरों में आखिरी नंबर पर थे।"<ref>{{Cite book |last=Keynes |first=John मईnard |year=1972 |chapter=Newton, The Man |title=The Collected Writings of John मईnard Keynes Volume X |publisher=MacMillan St. Martin's Press |pages=363–4}}</ref> रसायन विद्या में न्यूटन की रूचि उनके विज्ञान में योगदान से अलग नहीं की जा सकती है।<ref>[31] ^ न्यूटन ने जाहिर तौर पर अपने रसायन विज्ञान के अनुसंधान को परित्यक्त कर दिया। देखो {{Cite book |last=Westfall |first=Richard S. |origyear=1980 |year=1983 |title="Never at Rest: A Biography of Isaac Newton |url=https://archive.org/details/neveratrestbiogr00west |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/neveratrestbiogr00west/page/530 530]–1}}</ref> (यह उस समय हुआ जब रसायन विद्या और विज्ञान के बीच कोई स्पष्ट भेद नहीं था।)
यदि उन्होंने एक निर्वात में से होकर [[गुप्त|एक दूरी पर क्रिया]] के [[दूरी पर क्रिया (भौतिकी)|गुप्त]] विचार पर भरोसा नहीं किया होता तो वे गुरुत्व का अपना सिद्धांत विकसित नहीं कर पाते।
([[आइजैक न्यूटन के गुप्त अध्ययन]] भी देखें)
1704 में न्यूटन ने ''[[ऑप्टिक्स|आप्टिक्स]]'' को प्रकाशित किया, जिसमें उन्होंने अपने प्रकाश के अतिसूक्ष्म कणों के सिद्धांत की विस्तार से व्याख्या की.उन्होंने प्रकाश को बहुत ही सूक्ष्म कणों से बना हुआ माना, जबकि साधारण द्रव्य बड़े कणों से बना होता है और उन्होंने कहा कि एक प्रकार के रासायनिक रूपांतरण के माध्यम से "सकल निकाय और प्रकाश एक दूसरे में रूपांतरित नहीं हो सकते हैं,....... और निकाय, प्रकाश के कणों से अपनी गतिविधि के अधिकांश भाग को प्राप्त नहीं कर सकते, जो उनके संगठन में प्रवेश करती है?"<ref>[33] ^ {{Cite journal |last=Dobbs |first=J.T. |year=1982 |month=दिसम्बर |title=Newton's Alchemy and His Theory of Matter |journal=Isis |volume=73 |issue=4 |page=523 |doi=10.1086/353114 |pages=511}} ऑप्टिक्स ''उद्धृत''</ref> न्यूटन ने एक [[कांच]] के ग्लोब का प्रयोग करते हुए, (ऑप्टिक्स, 8 वां प्रश्न) एक घर्षण [[विद्युत स्थैतिक जनरेटर]] के एक आद्य रूप का निर्माण किया।
==== यांत्रिकी और गुरुत्वाकर्षण ====
[[फाईल:NewtonsPrincipia.jpg|thumbnail|दूसरे संस्करण के लिए हाथ से लिख कर किये गए सुधारों के साथ न्यूटन की अपनी प्रिन्सिपिया की प्रतिलिपि]]
{{Further|प्रिंसपिया मैथेमैटिका का लेखन}}
1677 में, न्यूटन ने फिर से यांत्रिकी पर अपना कार्य शुरू किया, अर्थात, गुरुत्वाकर्षण और ग्रहीय गति के [[केपलर के नियम|केपलर के नियमों]] के सन्दर्भ के साथ, [[ग्रह|ग्रहों]] की कक्षा पर गुरुत्वाकर्षण का प्रभाव और इस विषय पर हुक और [[जॉन फ्लेमस्टीड|फ्लेमस्टीड]] का परामर्श।
उन्होंने ''[[जीरम में डे मोट्यु कोर्पोरम|जिरम में डी मोटू कोर्पोरम]]'' में अपने परिणामों का प्रकाशन किया। (१६८४) इसमें गति के नियमों की शुरुआत थी जिसने ''प्रिन्सिपिया'' को सूचित किया।
''[[फिलोसोफी नेचुरेलिस प्रिन्सिपिया मेथेमेटिका]]'' (जिसे अब ''प्रिन्सिपिया'' के रूप में जाना जाता है) का प्रकाशन [[एडमंड हैली|एडमंड हेली]] की वित्तीय मदद और प्रोत्साहन से 5 जुलाई 1687 को हुआ। इस कार्य में [[आइजैक न्यूटन#न्यूटन के गति के नियम|न्यूटन ने गति के तीन सार्वभौमिक नियम]] दिए जिनमें 200 से भी अधिक वर्षों तक कोई सुधार नहीं किया गया है। उन्होंने उस प्रभाव के लिए लैटिन शब्द ''ग्रेविटास'' (भार) का इस्तेमाल किया जिसे [[गुरुत्व]] के नाम से जाना जाता है और [[सार्वत्रिक गुरुत्वाकर्षण|सार्वत्रिक गुरुत्वाकर्षण के नियम]] को परिभाषित किया। इसी कार्य में उन्होंने वायु में ध्वनि की गति के, [[बोयल का नियम|बॉयल के नियम]] पर आधारित पहले विश्लेषात्मक प्रमाण को प्रस्तुत किया। [[दूरी पर क्रिया (भौतिकी)|बहुत अधिक दूरी पर क्रिया कर सकने वाले एक अदृश्य बल]] की न्यूटन की अवधारणा की वजह से उनकी आलोचना हुई, क्योंकि उन्होंने विज्ञान में "[[गुप्त]] एजेंसियों" को मिला दिया था।<ref>[35] ^ एडेलग्लास एट अल., ''मेटर एंड माइंड,'' आई एस बी एन 0940262452. पी. 54</ref>
''प्रिन्सिपिया'' के साथ, न्यूटन को अंतरराष्ट्रीय ख्याति मिली.<ref>[36] ^ वेस्टफॉल 1980. अध्याय 11.</ref> उन्हें काफी प्रशंसाएं मिलीं, उनके एक प्रशंसक थे, [[स्विट्ज़रलैण्ड|स्विटजरलैण्ड]] में जन्मे [[निकोलस फातियो डे दयुलियर|निकोलस फतियो दे दयुलीयर]], जिनके साथ उनका एक गहरा रिश्ता बन गया, जो 1693 में तब समाप्त हुआ जब न्यूटन [[तंत्रिका अवरोध]] से पीड़ित हो गए।<ref>[37] ^ वेस्टफॉल 1980. पीपी 493-497 फतियो के साथ दोस्ती पर, पीपी 531-540 न्यूटन के ब्रेकडाउन पर।
</ref>
=== बाद का जीवन ===
[[फाईल:Newton 25.jpg|thumbnail|आइजैक न्यूटन बुढ़ापे में 1712 में, सर जेम्स थोर्न हिल के द्वारा चित्र]]
{{Main|Isaac Newton's later life}}
1690 के दशक में, न्यूटन ने कई [[धार्मिक पुस्तक|धार्मिक शोध]] लिखे जो [[बाइबल]] की साहित्यिक व्याख्या से सम्बंधित थे। [[हेनरी मोर]] के ब्रह्मांड में विश्वास और [[कार्तीय द्वैतवाद]] के लिए अस्वीकृति ने शायद न्यूटन के धार्मिक विचारों को प्रभावित किया। उन्होंने एक पांडुलिपि [[जॉन लोके]] को भेजी जिसमें उन्होंने [[ट्रिनिटी]] के अस्तित्व को विवादित माना था, जिसे कभी प्रकाशित नहीं किया गया। बाद के कार्य {{Ndash}}[39]''[[दी क्रोनोलोजी ऑफ़ एनशियेंट किंगदम्स अमेनडेड|दी क्रोनोलोजी ऑफ़ एनशियेंट किंगडेम्स अमेनडेड]]'' (1728) और ''ओब्सरवेशन्स अपोन दी प्रोफिसिज ऑफ़ डेनियल एंड दी एपोकेलिप्स ऑफ़ सेंट जॉन '' (1733){{Ndash}}[40] का प्रकाशन उनकी मृत्यु के बाद हुआ। उन्होंने रसायन विद्या के लिए भी अपना बहुत अधिक समय दिया (ऊपर देखें)।
न्यूटन 1689 से 1690 तक और 1701 में [[इंग्लैंड की संसद]] के सदस्य भी रहे. लेकिन कुछ विवरणों के अनुसार उनकी टिप्पणियाँ हमेशा कोष्ठ में एक ठंडे सूखे को लेकर ही होती थीं और वे खिड़की को बंद करने का अनुरोध करते थे।<ref>[41] ^ व्हाइट 1997, पी. 232</ref>
1696 में न्यूटन [[शाही टकसाल]] के वार्डन का पद संभालने के लिए लन्दन चले गए, यह पद उन्हें [[राजकोष के कुलाधिपति|राजकोष के तत्कालीन कुलाधिपति]], [[चार्ल्स मोंतागु, हैलिफ़ैक्स के पहले अर्ल|हैलिफ़ैक्स के पहले अर्ल, चार्ल्स मोंतागु]] के संरक्षण के माध्यम से प्राप्त हुआ।
उन्होंने इंग्लैंड का प्रमुख मुद्रा ढल्लाई का कार्य संभाल लिया, किसी तरह मास्टर लुकास के इशारों पर नाचने लगे (और एडमंड हेली के लिए अस्थाई टकसाल शाखा के उप [[लेखा नियंत्रक|नियंता]] का पद हासिल किया)
1699 में लुकास की मृत्यु न्यूटन शायद [[टकसाल के मास्टर|टकसाल के सबसे प्रसिद्ध मास्टर]] बने, इस पद पर न्यूटन अपनी मृत्यु तक बने रहे.ये नियुक्तियां [[दायित्वहीन पद|दायित्वहीन]] पद के रूप में ली गयीं थीं, लेकिन न्यूटन ने उन्हें गंभीरता से लिया, 1701 में अपने कैम्ब्रिज के कर्तव्यों से सेवानिवृत हो गए और मुद्रा में सुधार लाने का प्रयास किया तथा [[मानमर्दन|कतरनों]] तथा नकली मुद्रा बनाने वालों को अपनी शक्ति का प्रयोग करके सजा दी.
1717 में टकसाल के मास्टर के रूप में "[[ग्रेट ब्रिटेन के ऐनी|ला ऑफ़ क्वीन एने]]" में न्यूटन ने अनजाने में सोने के पक्ष में चांदी के पैसे और सोने के सिक्के के बीच द्वि धात्विक सम्बन्ध स्थापित करते हुए, [[पौंड स्टर्लिंग]] को [[चांदी के मानक]] से [[सोने के मानक]] में बदल दिया।
इस कारण से चांदी स्टर्लिंग सिक्के को पिघला कर ब्रिटेन से बाहर भेज दिया गया। न्यूटन को 1703 में [[रॉयल सोसाइटी|रोयल सोसाइटी]] का अध्यक्ष और [[फ्रेंच एकेडमी ऑफ़ साइंसेज|फ्रेंच एकेडमिक डेस साइंसेज]] का एक सहयोगी बना दिया गया। रॉयल सोसायटी में अपने पद पर रहते हुए, न्यूटन ने [[खगोलविद रॉयल|रोयल खगोलविद]] जॉन फ्लेमस्टीड को शत्रु बना लिया, उन्होंने फ्लेमस्टीड की ''हिस्टोरिका कोलेस्तिस ब्रिटेनिका'' को समय से पहले ही प्रकाशित करवा दिया, जिसे न्यूटन ने अपने अध्ययन में काम में लिया था।<ref>[42] ^ व्हाइट 1997, पी. 317</ref>
अप्रैल 1705 में क्वीन ऐनी ने न्यूटन को ट्रिनिटी कॉलेज, कैम्ब्रिज में एक शाही यात्रा के दौरान [[नाइट स्नातक|नाइट की उपाधि]] दी।
यह नाइट की पदवी न्यूटन को टकसाल के मास्टर के रूप में अपनी सेवाओ के लिए नहीं दी गयी थी और न ही उनके वैज्ञानिक कार्य के लिए दी गयी थी बल्कि उन्हें यह उपाधि मई 1705 में संसदीय चुनाव के दौरान उनके राजनितिक योगदान के लिए दी गयी थी।<ref>[43] ^ "न्यूटन के चुनाव के लिए रानी की 'बहुत बड़ी सहायता' थी उसे नाईट की उपाधि देना, यह सम्मान उन्हें न तो विज्ञान में योगदान के लिए दिया गया और न ही टकसाल के लिए उनके द्वारा दी गयी सेवओं के लिए दिया गया। बल्कि 1705 में चुनाव में दलीय राजनीती में योगदान के लिए दिया गया।"
वेस्टफॉल 1994 पी 245</ref>
न्यूटन की मृत्यु लंदन में 31 मार्च 1727 को हुई, <small><nowiki>[</nowiki>[[पुरानी शैली और नई शैली की तिथियाँ|पुरानी शैली]] 20 मार्च 1726<nowiki>]</nowiki><ref name="OSNS" /></small> और उन्हें [[वेस्टमिंस्टर एब्बे]] में दफनाया गया था। उनकी आधी-भतीजी, [[कैथरीन बार्टन कंदुइत्त|कैथरीन बार्टन कोनदुइत]],<ref>[45] ^ वेस्टफॉल 1980, पी. [44][44]</ref> ने लन्दन में [[जर्मिन स्ट्रीट|जर्मीन स्ट्रीट]] में उनके घर पर सामाजिक मामलों में उनकी परिचारिका का काम किया; वे उसके "बहुत प्यारे अंकल" थे,<ref>[46] ^ वेस्टफॉल 1980, पी. 595</ref> ऐसा जिक्र उनके उस पत्र में किया गया है जो न्यूटन के द्वारा उसे तब लिखा गया जब वह [[चेचक]] की बीमारी से उबर रही थी।
न्यूटन, जिनके कोई बच्चे नहीं थे, उनके अंतिम वर्षों में उनके रिश्तदारों ने उनकी अधिकांश संपत्ति पर अधिकार कर लिया और [[इच्छापत्रहीनत्व|निर्वसीयत]] ही उनकी मृत्यु हो गई।
उनकी मृत्यु के बाद, न्यूटन के शरीर में भारी मात्रा में [[पारा (तत्व)|पारा]] पाया गया, जो शायद उनके रासायनिक व्यवसाय का परिणाम था। [[पारे की विषाक्तता]] न्यूटन के अंतिम जीवन में सनकीपन को स्पष्ट कर सकती है।<ref>{{Cite web |url=http://scienceworld.wolfram.com/biography/Newton.html |title=Newton, Isaac (1642-1727) |work=Eric Weisstein's World of Biography |accessdate=30 अगस्त 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060428081045/http://scienceworld.wolfram.com/biography/Newton.html |archive-date=28 अप्रैल 2006 |url-status=live }}</ref>
=== मृत्यु के बाद ===
==== प्रसिद्धि ====
फ्रेंच गणितज्ञ [[जोसेफ लुई लग्रंगे|जोसेफ लुईस लाग्रेंज]] अक्सर कहते थे कि न्यूटन महानतम प्रतिभाशाली था और एक बार उन्होंने कहा कि वह "सबसे ज्यादा भाग्यशाली भी था क्योंकि हम दुनिया की प्रणाली को एक से ज्यादा बार स्थापित नहीं कर सकते."<ref>फ्रेड एल विल्सन, ''विज्ञान का इतिहास: न्यूटन'' साइटिंग:देलम्ब्रे, एम."Notice sur la vie et les ouvrages de M. le comte जे एल लग्रंग। " ''Oeuvres de Lagrange '' आई पेरिस, 1867, पी. एक्स एक्स.</ref> अंग्रेजी कवि [[अलेक्जेंडर पोप]] ने न्यूटन की उपलब्धियों के द्वारा प्रभावित होकर प्रसिद्ध [[स्मृति लेख|स्मृति-लेख]] लिखा:
<blockquote>
Nature and nature's laws lay hid in night;<br />
God said "Let Newton be" and all was light.</blockquote>
न्यूटन अपनी उपलब्धियों का बताने में खुद संकोच करते थे, फरवरी 1676 में उन्होंने [[रॉबर्ट हुक]] को एक पत्र में लिखा:
<blockquote>If I have seen further it is by standing on ye shoulders of Giants[50]</blockquote>
हालांकि आमतौर पर इतिहासकारों का मानना है कि उपरोक्त पंक्तियां, नम्रता के साथ कहे गए एक कथन के अलावा {{Ndash}}[51] या बजाय {{Ndash}}[52], हुक पर एक हमला थीं (जो कम ऊंचाई का और कुबडा था).<ref>[53] ^ "संदेश जिसे न्यूटन देना चाहते थे, हालांकि उन्होंने प्राचीन लोगों से उधार लिया था, उन्हें कोई जरुरत नहीं थी की वे छोटे व्यक्ति जैसे हुक के विचारों को चुराएँ, हुक शारीरिक रूप से तो बौना था ही साथ ही मानसिक तौर भीबौना ही था," जॉन ग्रिब्बन (2002) ''साइंस: ऐ हिस्ट्री 1543-2001, पी 164''
</ref><ref>[54] ^ "आखिरी वाक्य में न्यूटन ने हुक के चरित्र के तेज, द्वेषी, विकृत स्वभाव के लिए कहा.........वह शारीरिक रूप से तो विकृत है ही साथ ही चरित्र से भी इतना गिर गया है कि वह बौने जैसा ही दीखता है" व्हाइट 1997, पी 187
</ref> उस समय प्रकाशिकीय खोजों को लेकर दोनों के बीच एक विवाद चल रहा था।
बाद की व्याख्या उसकी खोजों पर कई अन्य विवादों के साथ भी उपयुक्त है, जैसा कि यह प्रश्न कि कलन की खोज किसने की, जैसा कि ऊपर बताया गया है।
बाद में एक इतिहास में, न्यूटन ने लिखा:
<blockquote>मैं नहीं जानता कि मैं दुनिया को किस रूप में दिखाई दूंगा लेकिन अपने आप के लिए मैं एक ऐसा लड़का हूँ जो समुद्र के किनारे पर खेल रहा है और अपने ध्यान को अब और तब में लगा रहा है, एक अधिक चिकना पत्थर या एक अधिक सुन्दर खोल ढूँढने की कोशिश कर रहा है, सच्चाई का यह इतना बड़ा समुद्र मेरे सामने अब तक खोजा नहीं गया है।<ref>[55] ^ सर आजैक न्यूटन के जीवन, लेखन और खोजों की यादें (1855) सर डेविड ब्रूस्टर के द्वारा (खंड II. अध्याय 27)
</ref></blockquote>
==== स्मारक ====
[[फाईल:Isaac Newton statue.jpg|thumbnail|ऑक्सफोर्ड विश्वविद्यालय के प्राकृतिक इतिहास के संग्रहालय में न्यूटन की मूर्ति का प्रदर्शन]]
न्यूटन का स्मारक (1731) वेस्टमिंस्टर एब्बे में देखा जा सकता है, यह गायक मंडल स्क्रीन के विपरीत गायक मंडल के प्रवेश स्थान के उत्तर में है।
इसे मूर्तिकार [[माइकल रीसब्रैक|माइकल रिज्ब्रेक]] ने (1694-1770) सफ़ेद और धूसर संगमरमर में बनाया है, जिसका डिजाइन वास्तुकार [[विलियम कैंट]] (1685-1748) द्वारा बनाया गया है। इस स्मारक में न्यूटन की आकृति पत्थर की बनी हुई कब्र के ऊपर टिकी हुई है, उनकी दाहिनी कोहनी उनकी कई महान पुस्तकों पर रखी है और उनका बायां हाथ एक गणीतिय डिजाइन से युक्त एक सूची की और इशारा कर रहा है।
उनके ऊपर एक पिरामिड है और एक खगोलीय ग्लोब राशि चक्र के संकेतों तथा 1680 के धूमकेतु का रास्ता दिखा रहा है।
एक राहत पैनल दूरदर्शी और प्रिज्म जैसे उपकरणों का प्रयोग करते हुए, [[पुट्टी]] का वर्णन कर रहा है।<ref name="wmabbey">{{Cite web|url=http://www.westminster-abbey.org/history-research/monuments-gravestones/people/12186|title=Monuments & Gravestones: Sir Isaac Newton|publisher=Westminster Abbey|accessdate=20 अक्टूबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080918042112/http://www.westminster-abbey.org/history-research/monuments-gravestones/people/12186|archive-date=18 सितंबर 2008|url-status=dead}}</ref> आधार पर दिए गए लेटिन शिलालेख का अनुवाद है:
<blockquote>यहाँ नाइट, आइजैक न्यूटन, को दफनाया गया, जो दिमागी ताकत से लगभग दिव्य थे, उनके अपने विचित्र गणितीय सिद्धांत हैं, उन्होंने ग्रहों की आकृतियों और पथ का वर्णन किया, धूमकेतु के मार्ग बताये, समुद्र में आने वाले ज्वार का वर्णन किया, प्रकाश की किरणों में असमानताओं को बताया और वो सब कुछ बताया जो किसी अन्य विद्वान ने पहले कल्पना भी नहीं की थी, रंगों के गुणों का वर्णन किया।
वे मेहनती, मेधावी और विश्वासयोग्य थे, पुरातनता, पवित्र ग्रंथों और प्रकृति में विश्वास रखते थे, वे अपने दर्शन में अच्छाई और भगवान के पराक्रम की पुष्टि करते हैं और अपने व्यवहार में सुसमाचार की सादगी व्यक्त करते हैं।
मानव जाति में ऐसे महान आभूषण उपस्थित रह चुके हैं!
वह 25 दिसम्बर 1642 को जन्मे और 20 मार्च 1726/ 7 को उनकी मृत्यु हो गई।--जी एल स्मिथ के द्वारा अनुवाद, ''दी मोंयुमेंट्स एंड जेनिल ऑफ़ सेंट पॉल्स केथेड्रल, एंड ऑफ़ वेस्टमिंस्टर एब्बे'' (1826), ii, 703–4.<ref name="wmabbey" />
</blockquote>
1978 से 1988 तक, [[हैरी एक्लेसटन|हेरी एकलेस्तन]] के द्वारा डिजाइन की गयी न्यूटन की एक छवि [[बैंक ऑफ़ इंग्लैंड|इंग्लेंड के बैंक]] के द्वारा जारी किये गए D £1 श्रृंखला के [[पौंड स्टर्लिंग के बैंक नोट|बैंक नोटों]] पर प्रदर्शित की गयी, (अंतिम £1 नोट जो इंग्लेंड के बैंक के द्वारा जारी किये गए).
न्यूटन को नोट के पिछली ओर हाथ में एक पुस्तक पकडे हुए दर्शाया गया है, साथ ही एक दूरदर्शी, एक प्रिज्म और [[सौर तंत्र]] का एक मानचित्र भी है।<ref name="bankofengland">{{Cite web|url=http://www.bankofengland.co.uk/banknotes/denom_guide/index.htm|title=Withdrawn banknotes reference guide|publisher=Bank of England|accessdate=17 अक्टूबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110610131654/http://www.bankofengland.co.uk/banknotes/denom_guide/index.htm|archive-date=10 जून 2011|url-status=live}}</ref>
एक सेब पर खड़ी हुई आइजैक न्यूटन की एक मूर्ति, [[ऑक्सफोर्ड विश्वविद्यालय प्राकृतिक इतिहास का संग्रहालय|ऑक्सफोर्ड विश्वविद्यालय के प्राकृतिक इतिहास संग्रहालय]] में देखी जा सकती है।
ref>[43] ^ "न्यूटन के चुनाव के लिए रानी की 'बहुत बड़ी सहायता' थी उसे नाईट की उपाधि देना, यह सम्मान उन्हें न तो विज्ञान में योगदान के लिए दिया गया और न ही टकसाल के लिए उनके द्वारा दी गयी सेवओं के लिए दिया गया। बल्कि 1705 में चुनाव में दलीय राजनीती में योगदान के लिए दिया गया।"
वेस्टफॉल 1994 पी 245
== धार्मिक विचार ==
{{Main|आइजैक न्युटन की धार्मिक सोच}}
[[फाईल:Isaac Newton grave in Westminster Abbey.jpg|thumbnail|200px|वेस्टमिंस्टर एब्बे में न्यूटन की कब्र]]
इतिहासकार [[स्टीफन स्नोबेलेन|स्टीफन डी. स्नोबेलेन]] का न्यूटन के बारे में कहना है कि "आइजैक न्यूटन एक [[हेरेसी|विधर्मी]] थे। लेकिन ... उन्होंने अपने निजी विश्वास की सार्वजनिक घोषणा कभी नहीं की- जिससे इस रूढ़िवादी को बेहद कट्टरपंथी जो समझा गया। उन्होंने अपने विश्वास को इतनी अच्छी तरह से छुपाया कि आज भी विद्वान उनकी निजी मान्यताओं को जान नहीं पायें हैं।"<ref name="heretic">{{Cite journal |last=Snobelen |first=Stephen D. |title=Isaac Newton, heretic: the strategies of a Nicodemite |journal=British Journal for the History of Science |volume=32 |pages=381–419 |year=1999 |url=http://www.isaac-newton.org/heretic.pdf |format=PDF |doi=10.1017/S0007087499003751 |access-date=8 अगस्त 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131007005450/http://isaac-newton.org/heretic.pdf |archive-date=7 अक्तूबर 2013 |url-status=dead }}</ref> स्नोबेलेन ने निष्कर्ष निकाला कि न्यूटन कम से कम एक [[सोशिनियन]] सहानुभूति रखते थे, (उनके पास कम से कम आठ सोशिनियन किताबें थीं ओर उन्होंने इन्हें पढ़ा), संभवतया [[एरियनवाद|एरियन]] ओर लगभग निश्चित रूप से एक [[ट्रिनिटी विरोधी]] थे।<ref name="heretic" /> —तीन पुर्वजी रूप जो आज [[यूनीटेरीयनवाद]] कहलाते हैं।
उनकी धार्मिक असहिष्णुता के लिए विख्यात एक युग में, न्यूटन के कट्टरपंथी विचारों के बारे में कुछ सार्वजनिक अभिव्यक्तियां हैं, सबसे खास है, पवित्र आदेशों का पालन करने के लिए उनके द्वारा इनकार किया जाना, ओर जब वे मरने वाले थे तब उन्हें पवित्र [[संस्कार]] लेने के लिए कहा गया ओर उन्होंने इनकार कर दिया।<ref name="heretic" />
स्नोबेलेन के द्वारा विवादित एक दृष्टिकोण में,<ref name="heretic" /> टीसी फ़ाइजनमेयर ने तर्क दिया कि न्यूटन ट्रिनिटी के [[पूर्वी परंपरागत चर्च|पूर्वी रुढिवादी]] दृष्टिकोण को रखते थे, [[रोमन कैथोलिक]], [[अंगरेज़ी|अंग्रेजवाद]] और अधिकांश [[प्रोटेसटेंट|प्रोटेसटेंटों]] का पश्चिमी दृष्टिकोण नहीं रखते थे।<ref>{{Cite journal |last=Pfizenmaier |first=T.C. |year=1997 |title=Was Isaac Newton an Arian? |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-ideas_1997-01_58_1/page/57 |journal=Journal of the History of Ideas |volume=58 |issue=1 |pages=57–80}}</ref> उनके अपने दिन में उन पर एक [[रोसीक्रुसीएनिज्म|रोसीक्रुसियन]] होने का आरोप लगाया गया। (जैसा कि रॉयल सोसाइटी और चार्ल्स द्वितीय की अदालत में बहुत से लोगों पर लगाया गया था।)<ref>{{Cite book |last=Yates |first=Frances A. |year=1972 |title=The Rosicrucian Enlightenment |publisher=Routledge |location=London}}</ref>
यद्यपि गति और गुरुत्वाकर्षण के सार्वत्रिक नियम न्यूटन के सबसे प्रसिद्ध अविष्कार बन गए, उन्हें ब्रह्माण्ड को देखने के लिए एक मशीन के तौर पर इनका उपयोग करने के खिलाफ चेतावनी दी गयी, जैसे महान घडी के समान।
उन्होंने कहा, "गुरुत्व ग्रहों की गति का वर्णन करता है लेकिन यह नहीं कहा जा सकता कि किसने ग्रहों को इस गति में स्थापित किया।
भगवान सब चीजों का नियंत्रण करते हैं और जानते हैं कि क्या है और क्या किया जा सकता है।"<ref name="tiner">{{Cite book |last=Tiner |first=J.H. |year=1975 |title=Isaac Newton: Inventor, Scientist and Teacher |publisher=Mott Media |location=Milford, Michigan, U.S.}}</ref>
उनकी वैज्ञानिक प्रसिद्धि उल्लेखनीय है, साथ ही उनका प्रारंभिक [[पादरी|चर्च के पादरियों]] व [[बाइबिल|बाइबल]] का अध्ययन भी उल्लेखनीय है।
न्यूटन ने [[शाब्दिक आलोचना]] पर लिखा, सबसे विशेष है। ''[[धर्म-ग्रन्थ के दो उल्लेखनीय भ्रष्टाचारों का एक ऐतिहासिक लेखा जोखा|एन हिस्टोरिकल अकाउंट ऑफ़ टू नोटेबल करप्शन ऑफ़ स्क्रिप्चर]]''
उन्होंने 3 अप्रैल ई. 33 को [[यीशु मसीह]] का क्रूसारोपण भी किया, जो एक पारंपरिक रूप से स्वीकृत तारीख़ के साथ सहमत है।<ref>[75] ^ जॉन पी. मिएर, ''[[:जॉन पी. मिएर#अ मार्जिनल ज्यू :ऐतिहासिक यीशु के पुनर्विचार|अ मार्जिनल ज्यू]]'', वी. 1, पीपी. 382-402 30 या 33 साल कम करने के बाद, ३० सबसे अधिक समान जजों के लिए.</ref> उन्होंने [[बाइबल कोड|बाइबल के अन्दर छुपे हुए संदेशों]] को खोजने का असफल प्रयास किया।
उनके अपने जीवनकाल में, न्यूटन ने प्राकृतिक विज्ञान से अधिक धर्म के बारे में लिखा.वह तर्कयुक्त [[निरंतर|विश्वव्यापी]] दुनिया में विश्वास करते थे, लेकिन उन्होंने [[लीबनीज]] और [[बरुच स्पिनोज़ा|बरुच स्पिनोजा]] में निहित [[हाइलोजोइज्म]] को अस्वीकार कर दिया.इस प्रकार, आदेशित और गतिशील रूप से सूचित ब्रह्माण्ड को समझा जा सकता था और इसे एक सक्रिय कारण के द्वारा समझा जाना चाहिए.उनके पत्राचार में, न्यूटन ने दावा किया कि ''प्रिन्सिपिया'' में लिखते समय "मैंने एक नजर ऐसे सिद्धांतों पर रखी, ताकि देवता में विश्वास रखते हुए मनुष्य पर विचार किया जा सके."<ref>७६न्यूटन से [[रिचर्ड बेंटले]] 10 दिसम्बर 1692, टार्न बुल एट अल में। (1959-77), खंड 3, पी. 233.</ref> उन्होंने दुनिया की प्रणाली में डिजाइन का प्रमाण देखा: ग्रहीय प्रणाली में ऐसी अद्भुत एकरूपता को पसंद के प्रभाव की अनुमति दी जानी चाहिए।"
लेकिन न्यूटन ने जोर दिया कि अस्थायित्व की धीमी वृद्धि के कारण दैवी हस्तक्षेप अंत में प्रणाली के सुधार के लिए आवश्यक होगा.<ref>[77] ^ ऑप्टिक्स, दूसरा संस्करण 1706. प्रश्न 31.</ref> इसके लिए लीबनीज
ने उन पर निंदा लेख किया: "सर्वशक्तिमान ईश्वर समय समय पर अपनी घड़ी को समाप्त करना चाहता है: अन्यथा यह स्थानांतरित करने के लिए बंद कर दिया जायेगा. ऐसा लगता है कि उसके पास इसे एक सतत गति बनाने के लिए पर्याप्त दूरदर्शिता नहीं थी।"
<ref>[78] ^ एच जी अलेक्जेंडर (संस्करण) ''लाइबनिट्स-क्लार्क पत्राचार'', मानचेस्टर यूनिवर्सिटी प्रेस, 1998, पी. संस्करण 11</ref> न्यूटन की स्थिति को उनके अनुयायी [[सेमयूल क्लार्क|शमूएल क्लार्क]] द्वारा एक [[लीबनीज-क्लार्क पत्राचार|प्रसिद्ध पत्राचार]] के द्वारा सख्ती से बचाने का प्रयास किया गया।
=== धार्मिक विचार पर प्रभाव ===
न्यूटन और [[रॉबर्ट बोयल]] के यांत्रिक दर्शन को [[रेशनलाईज़्म|बुद्धिजीवी]] [[क़लमघसीट]] द्वारा [[देवपूजां|रूढ़ीवादियों]] और [[उत्साह|उत्साहियों]] के लिए एक व्यवहार्य विकल्प के रूप में पदोन्नत किया गया और इसे रूढ़िवादी प्रचारकों तथा असंतुष्ट प्रचारकों जैसे [[लेटीट्युडीनेरियन]] के द्वारा हिचकिचाकर स्वीकार किया गया।<ref>{{Cite book |last=Jacob |first=Margaret C. |year=1976 |title=The Newtonians and the English Revolution: 1689–1720 |url=https://archive.org/details/newtoniansenglis00jaco |publisher=Cornell University Press |pages=[https://archive.org/details/newtoniansenglis00jaco/page/37 37],44}}</ref> इस प्रकार, विज्ञान की स्पष्टता और सरलता को [[मेटा भौतिकी|नास्तिकता]] के खतरे तथा [[अंधविश्वास|अंधविश्वासी]] उत्साह दोनों की भावनात्मक और [[नास्तिकता|आध्यात्मिक]] अतिशयोक्ति का मुकाबला करने के लिए एक रास्ते के रूप में देखा गया,<ref>{{Cite book |last=Westfall |first=Richard S. |year=1958 |title=Science and Religion in Seventeenth-Century England |url=https://archive.org/details/sciencereligioni0000west |publisher=Yale University Press |location=New Haven |page=[https://archive.org/details/sciencereligioni0000west/page/200 200]}}</ref> और उसी समय पर, अंग्रेजी [[आस्तिकता|देवत्व]] की एक दूसरी लहर ने न्यूटन की खोजों का उपयोग एक "प्राकृतिक धर्म" की संभावना को प्रर्दशित करने के लिए किया।
[[फाईल:Newton-WilliamBlake.jpg|thumbnail|left|"न्यूटन," विलियम ब्लेक के द्वारा; यहाँ, न्यूटन को एक दिव्य ज्यामितिशास्त्रीय के रूप में दर्शाया गया है]]
पूर्व-आत्मज्ञान के खिलाफ किये गए हमले "जादुई सोच," और [[क्रिश्चियन रहस्यवाद|ईसाईयत के रहस्यमयी तत्व]], को ब्रह्माण्ड के बारे में बोयल की यांत्रिक अवधारणा से नींव मिली.
न्यूटन ने [[गणितीय प्रमाण|गणितीय प्रमाणों]] के माध्यम से बोयल के विचारों को पूर्ण बनाया और शायद अधिक महत्वपूर्ण रूप से वे उन्हें लोकप्रिय बनाने में बहुत अधिक सफल हुए.<ref>{{Cite book |last=Haakonssen |first=Knud |editor=Martin Fitzpatrick ed. |chapter=The Enlightenment, politics and providence: some Scottish and English comparisons |title=Enlightenment and Religion: Rational Dissent in eighteenth-century Britain |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |page=64}}</ref> न्यूटन ने एक हस्तक्षेप भगवान द्वारा नियंत्रित दुनिया को एक ऐसी दुनिया में बदल डाला जो तर्कसंगत और सार्वभौमिक सिद्धांतों के साथ भगवान के द्वारा कलात्मक रूप से बनायीं गयी है।<ref>{{Cite book |last=Frankel |first=Charles |year=1948 |title=The Faith of Reason: The Idea of Progress in the French Enlightenment |publisher=King's Crown Press |location=New York |page=1}}</ref> ये सिद्धांत सभी लोगों के लिए खोजने हेतु उपलब्ध हैं, ये लोगों को इसी जीवन में अपने उद्देश्यों को फलदायी रूप से पूरा करने की अनुमति देते हैं, [[जीवन के बाद|अगले जीवन]] का इन्तजार नहीं करते हैं और उन्हें उनकी अपनी तर्कसंगत शक्तियों से पूर्ण बनाते हैं।<ref>{{Cite book |last=Germain |first=Gilbert G. |title=A Discourse on Disenchantment: Reflections on Politics and Technology |page=28}}</ref>
न्यूटन ने भगवान को मुख्य निर्माता के रूप में देखा, जिसके अस्तित्व को सभी निर्माणों की भव्यता के चेहरे में नकारा नहीं जा सकता है।<ref>प्रिन्सिपिया, बुक III; में उद्धृत; न्यूटन की फिलोसोफी ऑफ़ नेचर: उनके लेखन से चयन, पी. ४२, संस्करण. एच एस थायर, हाफ्नर पुस्तकालय श्रेष्ठ ग्रंथों के लिए, न्यूयार्क, १९५३.</ref><ref>सर आइजैक न्यूटन की खोजों लेखन, जीवन की यादों में उधृत वास्तविक धर्म की पांडुलिपी, सर डेविड ब्रूस्टर, एडिनबर्ग के द्वारा, 1850, में उद्धृत; ibid, पी.
65</ref><ref>[91] ^ वेब्ब, आर के एड. नुड हाकोनसेन. "दी एमार जेंस ऑफ़ रेशनल दिस्सेंत." प्रबोधन और धर्म:अठारहवें सदी में ब्रिटेन में वाजिब असंतोष. कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस, कैम्ब्रिज: 1996. पी19.</ref> उनके प्रवक्ता, क्लार्क, ने लीबनीज के [[धर्म विज्ञान]] को अस्वीकृत कर दिया, जिसने भगवान को [[बुराई की समस्या|"''l'origine du mal'' "]] के उत्तरदायित्व से मुक्त कर दिया, इसके लिए भगवान को उसके निर्माण में योगदान से हटा दिया, चूँकि जैसा कि क्लार्क ने कहा था ऐसा देवता केवल नाम से ही राजा होगा, लेकिन नास्तिकता से एक कदम दूर होगा.<ref>[92] ^ एच जी अलेक्जेंडर (संस्करण) ''लाइबनिट्स-क्लार्क पत्राचार,'' मानचेस्टर यूनिवर्सिटी प्रेस, 1998, पी.संस्करण १४.</ref> लेकिन अगली सदी में न्यूटन की प्रणाली की सफलता का अनदेखा [[ईसाई धर्मशास्त्र|धर्म विज्ञानी परिणाम]], लीबनीज के द्वारा बताई गयी [[आस्तिकता]] की स्थिति को मजबूत बनाएगा.<ref>वेस्टफॉल, रिचर्ड एस विज्ञान और धर्म, सत्रहवीं सदी में, इंग्लैंड. पी 201.</ref>
दुनिया के बारे में समझ अब साधारण मानव के कारण के स्तर तक आ गयी और मानव, जैसा कि ओडो मर्कवार्ड ने तर्क दिया, बुराई के सुधार और उन्मूलन के लिए उत्तरदायी बन गया।<ref>[94] ^ मारक्वार्ड, ओडो . बोझिल और अबोझिल मनुष्य एवं उद्दान में अभियोजनीय; सिद्धांत के मामलों के विदाई समारोह में राबर्ट एम. वालेस ट्रांस.लंदन: ऑक्सफोर्ड यू पी 1989.</ref>
दूसरी ओर, लेटीट्युडीनेरियन और न्यूटोनियन के विचारों के परिणाम बहुत [[मिलेनेरियन|दूरगामी]] थे, एक धार्मिक गुट यांत्रिक ब्रह्मांड की अवधारणा को समर्पित हो गया, लेकिन इसमें उतना ही उत्साह और रहस्य था कि प्रबुद्धता को नष्ट करने के लिए कठिन संघर्ष किया गया।<ref>याकूब, मार्गरेट सी. न्युटोनियन और अंग्रेजी क्रांति: 1689-1720. पी 100-101.</ref>
=== दुनिया के अंत के बारे में दृष्टिकोण ===
{{See also|Isaac Newton's occult studies|eschatology}}
एक पांडुलिपि जो उन्होंने 1704 में लिखी, जिसमे उन्होंने बाइबल से वैज्ञानिक जानकारी निकालने के अपने प्रयास का वर्णन किया है, उनका अनुमान था कि दुनिया [[2060]] से पहले समाप्त नहीं होगी।
इस भविष्यवाणी में उहोने कहा कि, "इसमें में यह नहीं कह रहा कि अंतिम समय कौन सा होगा, लेकिन मैं इससे उन काल्पनिक व्यक्तियों के अटकलों को बंद करना चाहता हूँ जो अक्सर अंत समय के बारे में भविष्यवाणी करते हैं और इस भविष्यवाणी के असफल हो जाने पर पवित्र भविष्यद्वाणी बदनाम होती है।"<ref>{{Cite web|title=Papers Show Isaac Newton's Religious Side, Predict Date of Apocalypse|publisher=The Associated Press|date=19 जून 2007|url=http://www.christianpost.com/article/20070619/28049_Papers_Show_Isaac_Newton%27s_Religious_Side%2C_Predict_Date_of_Apocalypse.htm|accessdate=1 अगस्त 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070629231937/http://www.christianpost.com/article/20070619/28049_Papers_Show_Isaac_Newton%27s_Religious_Side%2C_Predict_Date_of_Apocalypse.htm|archivedate=29 जून 2007|url-status=live}}</ref>
== आत्मज्ञानी दार्शनिक ==
[[आत्मज्ञान का युग|आत्मज्ञानी]] दार्शनिकों ने पूर्ववर्ती वैज्ञानिकों के एक छोटे इतिहास को चुना-गैलिलियो, बोयल और मुख्य रूप से न्यूटन- यह चुनाव दिन के प्रत्येक भौतिक और सामाजिक क्षेत्र के लिए [[प्रकृति|प्राकृतिक नियम]] और [[प्राकृतिक नियम|प्रकृति]] की एकल अवधारणा के उनके अनुप्रयोग के मार्गदर्शन और जमानत के रूप मैं किया गया।
इस संबंध में, इस पर निर्मित सामाजिक संरंचनाओं और इतिहास के अध्याय त्यागे जा सकते थे।<ref>[99] ^ कास्सेल्स, एलन. आधुनिक विश्व में विचारधारा और अंतरराष्ट्रीय संबंध. पी 2.</ref>
प्राकृतिक और आत्मज्ञानी रूप से समझने योग्य नियमों पर आधारित ब्रह्माण्ड के बारे में यह न्यूटन की ही संकल्पना थी जिसने आत्मज्ञान [[विचारधारा]] के लिए एक बीज का काम किया।<ref>[100] ^ "हालांकि यह प्रबोधन के कारकों में से एक था, एक आदेशित गणितीय वर्णन उपलब्ध करने में न्युटोनियन भौतिकी की सफलता, जिसने अठारवीं शताब्दी में इस आन्दोलन के फलने फूलने में स्पष्ट भूमिका निभायी." जॉन गिब्बन (2002) ''विज्ञान: एक इतिहास 1543-2001'', पी 241
</ref> लोके और [[वॉलटैर]] ने आंतरिक अधिकारों की वकालत करते हुए प्राकृतिक नियमों की अवधारणा को राजनितिक प्रणाली पर लागू किया; [[फिजियोक्रेट]] और [[एडम स्मिथ]] ने आत्म-रूचि और [[मनोविज्ञान]] की प्राकृतिक अवधारणा को आर्थिक प्रणाली पर लागू किया तथा [[समाजशास्त्र|समाजशास्त्रियों]] ने [[प्रगति (दर्शन)|प्रगति]] के प्राकृतिक नमूनों में इतिहास को फिट करने की कोशिश के लिए तत्कालीन [[सामाजिक व्यवस्था]] की आलोचना की.
[[मोनबोडो]] और [[सेमयूल क्लार्क]] ने न्यूटन के कार्य के तत्वों का विरोध किया, लेकिन अंततः प्रकृति के बारे में उनके प्रबल धार्मिक विचारों को सुनिश्चित करने के लिए इसे युक्तिसंगत बनाया।
== न्यूटन और जालसाजी ==
[[शाही टकसाल]] के प्रबंधक के रूप में, न्यूटन ने अनुमान लगाया कि [[पुनः ढलाई|दुबारा ढलाई]] किये जाने वाले सिक्कों में 20% [[जालसाजी|जाली]] थे। जालसाजी एक [[ब्रिटेन में उच्च राजद्रोह|बहुत बड़ा राजद्रोह]] था, जिसके लिए [[लटका कर फंसी की सजा देना|फांसी]] की सजा थी। इस के बावजूद, सबसे ज्वलंत अपराधियों को पकड़ना बहुत मुश्किल था; यद्यपि, न्यूटन इस कार्य के लिए सही साबित हुए.<ref>[101] ^ व्हाइट 1997, पी. 259</ref> भेष बदल कर शराबखाने और जेल में जाकर उन्होंने खुद बहुत से सबूत इकट्ठे किये।<ref>[102] ^ व्हाइट 1997, पी. 267</ref> सरकार की शाखाओं को अलग करने और अभियोजन पक्ष के लिए स्थापित सभी बाधाओं हेतू, [[अंग्रेजी कानून]] में अभी भी सत्ता के प्राचीन और दुर्जेय रिवाज थे।
न्यूटन को [[शांति का न्याय|शांति का न्यायाधीश]] बनाया गया और जून 1698 और क्रिसमस 1699 के बीच उन्होंने गवाह, मुखबिरों और संदिग्धों के 200 परिक्षण करवाए।
न्यूटन ने अपनी प्रतिबद्धता को जीता और फरवरी 1699 में उनके पास दस कैदी रिहाई का इन्तजार कर रहे थे।{{Fact|date=मार्च 2009}}[103]
राजा के वकील के रूप में न्यूटन का एक मामला विलियम चलोनेर के खिलाफ था।<ref>[104] ^ व्हाइट 1997, पी 269</ref> चलोनेर की योजना थी [[रोमन कैथोलिक चर्च|कैथोलिक]] के जाली षड्यंत्र को तय करना और फिर अभागे षड़यंत्रकारी में बदल देना जिसको वह बंधक बना लेता था।
चलोनेर ने अपने आप को पर्याप्त समृद्ध सज्जन बना लिया। संसद में अर्जी देते हुए चलोनर ने टकसाल में नकली सिक्के बनाने के लिए उपकरण भी उपलब्ध कराये. (ऐसा आरोप दूसरो ने उस पर लगाया) उसने प्रस्ताव दिया कि उसे टकसाल की प्रक्रियाओं का निरीक्षण करने की अनुमति दी जाए ताकि वह इसमें सुधार के लिए कुछ कर सके।
उसने संसद में अर्जी दी कि सिक्कों की ढलाई के लिए उसकी योजना को स्वीकार कर लिया जाये ताकि जालसाजी न की जा सके, जबकि उसी समय जाली सिक्के सामने आये।<ref>[105] ^ वेस्टफॉल 1994, पी 229</ref> न्यूटन ने चलोनर पर जालसाजी का परीक्षण किया और सितम्बर 1697 में उसे न्यू गेट जेल में भेज दिया। लेकिन चलोनर के उच्च स्थानों पर मित्र थे, जिन्होंने उसे उसकी रिहाई के लिए मदद की।<ref>[106] ^ व्हाइट 1997, पी 269</ref> न्यूटन ने दूसरी बार निर्णायक सबूत के साथ उस पर परिक्षण किया।
चलोनेर को उच्च राजद्रोह का दोषी पाया गया था और उसे 23 मार्च 1699 को [[तिबुर्न, लंदन|तिबुर्न गेलोज]] में फांसी दे कर दफना दिया गया।<ref>[107] ^ वेस्टफॉल 1980, पीपी. 571-5</ref>
== न्यूटन के गति के नियम ==
{{Classical mechanics|cTopic=Scientists}}
{{Main|न्यूटन के गति नियम}}
=== गति के प्रसिद्द तीन नियम ===
''न्यूटन के पहला नियम'' (जिसे [[जड़त्व]] के नियम भी कहा जाता है) के अनुसार एक वस्तु जो स्थिरवस्था में है वह स्थिर ही बनी रहेगी और एक वस्तु जो समान गति की अवस्था में है वह समान गति के साथ उसी दिशा में गति करती रहेगी जब तक उस पर कोई बाहरी बल कार्य नहीं करता है।
''न्यूटन के दूसरे नियम'' के अनुसार एक वस्तु पर लगाया गया बल <math>\vec{F}</math>\vec{, समय के साथ इसके संवेग <math>\vec{p}</math>\vec{ में परिवर्तन की दर के बराबर होता है।
गणितीय रूप में इसे निम्नानुसार व्यक्त किया जा सकता है
:<math> \vec F = \frac{\mathrm{d}\vec p}{\mathrm{\mathrm{d}}t} \, = \, \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t} (m \vec v) \, = \, \vec v \, \frac{\mathrm{d}m}{\mathrm{d}t} + m \, \frac{\mathrm{d}\vec v}{\mathrm{d}t} \,.</math>
चूंकि दूसरा नियम एक स्थिर द्रव्यमान की वस्तु पर लागू होता है, (d''m'' /d''t'' = 0), पहला पद लुप्त हो जाता है और [[त्वरण]] की परिभाषा का उपयोग करते हुए प्रतिस्थापन के द्वारा समीकरण को संकेतों के रूप में निम्नानुसार लिखा जा सकता है
:<math> \vec F = m \, \vec a \ .</math>
पहला और दूसरा नियम [[अरस्तु]] की भौतिकी को तोड़ने का प्रतिनिधित्व करता है, जिसमें ऐसा माना जाता था कि गति को बनाये रखने के लिए एक बल जरुरी है।
वे राज्य में व्यवस्था की गति का एक उद्देश्य है राज्य ''बदलने'' के लिए हैं कि एक ही शक्ति की जरूरत है। न्यूटन के सम्मान में बल की SI इकाई का नाम [[न्यूटन (इकाई)|न्यूटन]] रखा गया है।
''न्यूटन के तीसरे नियम'' के अनुसार प्रत्येक क्रिया की बराबर और विपरीत प्रतिक्रिया होती है। इसका अर्थ यह है कि जब भी एक वस्तु किसी दूसरी वस्तु पर एक बल लगाती है तब दूसरी वस्तु विपरीत दिशा में पहली वस्तु पर उतना ही बल लगती है।
इसका एक सामान्य उदहारण है दो [[आइस स्केटिंग|आइस स्केट्स]] एक दूसरे के विपरीत खिसकते हैं तो विपरीत दिशाओं में खिसकने लगते हैं।
एक अन्य उदाहरण है [[बंदूक़|बंदूक]] का [[बन्दूक|पीछे की और धक्का]] महसूस करना, जिसमें बन्दूक के द्वारा [[गोली]] को दागने के लिए उस पर लगाया गया बल, एक बराबर और विपरीत बल बंदूक पर लगाता है जिसे गोली चलाने वाला महसूस करता है।
चूंकि प्रश्न में जो वस्तुएं हैं, ऐसा जरुरी नहीं कि उनका द्रव्यमान बराबर हो, इसलिए दोनों वस्तुओं का परिणामी त्वरण अलग हो सकता है (जैसे बन्दूक से गोली दागने के मामले में)।
अरस्तू के विपरीत, न्यूटन की भौतिकी सार्वत्रिक हो गयी है। उदाहरण के लिए, दूसरा नियम ग्रहों तथा एक गिरते हुए पत्थर पर भी लागू होता है। दूसरे नियम की [[युकलीडीयन सदिश|सदिश]] प्रकृति बल की दिशा और वस्तु के संवेग में परिवर्तन के प्रकार के बीच एक ज्यामितीय सम्बन्ध स्थापित करती है। न्यूटन से पहले, आम तौर पर यह माना जाता था कि सूर्य के चारों और घूर्णन कर रहे एक ग्रह के लिए एक अग्रगामी बल आवश्यक होता है जिसकी वजह से यह गति करता रहता है। न्यूटन ने दर्शाया कि इस के बजाय सूर्य का अन्दर की और एक आकर्षण बल आवश्यक होता है। (अभिकेन्द्री आकर्षण) यहाँ तक कि प्रिन्सिपिया के प्रकाशन के कई दशकों के बाद भी, यह विचार सार्वत्रिक रूप से स्वीकृत नहीं किया गया। और कई वैज्ञानिकों ने [[डेसकार्टेस]] के वोर्टिकेस के सिद्धांत को वरीयता दी.<ref>[110] ^ बॉल 1908, पी. 337</ref>
{{-}}
== न्यूटन का सेब ==
{{Double image stack|right|Newton's tree, Botanic Gardens, Cambridge.JPG|Newtons apple.jpg|150|Reputed descendants of Newton's apple tree, at the Botanic Gardens in Cambridge and the [[Instituto Balseiro]] library garden}}
न्यूटन अक्सर खुद एक कहानी कहते थे कि एक पेड़ से एक गिरते हुए सेब को देख कर वे गुरुत्वाकर्षण का सिद्धांत बनाने के लिए प्रेरित हो पाए।<ref>[113] ^ व्हाइट 1997, पी. 86.</ref>
बाद में व्यंग्य करने के लिए ऐसे कार्टून बनाये गए जिनमें सेब को न्यूटन के सर पर गिरते हुए बताया गया और यह दर्शाया गया कि इसी के प्रभाव ने किसी तरह से न्यूटन को गुरुत्व के बल से परिचित कराया. उनकी पुस्तिकाओं से ज्ञात हुआ कि 1660 के अंतिम समय में न्यूटन का यह विचार था कि स्थलीय गुरुत्व का विस्तार होता है, यह चंद्रमा के वर्ग व्युत्क्रमानुपाती होता है; हालाँकि पूर्ण सिद्धांत को विकसित करने में उन्हें दो दशक का समय लगा।<ref>[114] ^ आई। बर्नार्ड कोहेन और जॉर्ज ई. स्मिथ, संस्करण. '' कैम्ब्रिज कम्पेनियन टू न्यूटन'' (2002) पी.6.</ref> जॉन कनदयुइत, जो रॉयल टकसाल में न्यूटन के सहयोगी थे और न्यूटन की भतीजी के पति भी थे, ने इस घटना का वर्णन किया जब उन्होंने न्यूटन के जीवन के बारे में लिखा:
<blockquote>1666 में वे कैम्ब्रिज से फिर से सेवानिवृत्त हो गए और अपनी मां के पास लिंकनशायर चले गए। जब वे एक बाग़ में घूम रहे थे तब उन्हें एक विचार आया कि गुरुत्व की शक्ति धरती से एक निश्चित दूरी तक सीमित नहीं है, (यह विचार उनके दिमाग में पेड़ से नीचे की और गिरते हुए एक सेब को देख कर आया) लेकिन यह शक्ति उससे कहीं ज्यादा आगे विस्तृत हो सकती है जितना कि पहले आम तौर पर सोचा जाता था।
उन्होंने अपने आप से कहा कि क्या ऐसा उतना ऊपर भी होगा जितना ऊपर चाँद है और यदि ऐसा है तो, यह उसकी गति को प्रभावित करेगा और संभवतया उसे उसकी कक्षा में बनाये रखेगा, वे जो गणना कर रहे थे, इस तर्क का क्या प्रभाव हुआ।<ref>{{Cite web|url=http://www.newtonproject.ic.ac.uk/texts/viewtext.php?id=THEM00167&mode=diplomatic|last=Conduitt|first=John|title=Keynes Ms. 130.4:Conduitt's account of Newton's life at Cambridge|work=Newtonproject|accessdate=30 अगस्त 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061004123130/http://www.newtonproject.ic.ac.uk/texts/viewtext.php?id=THEM00167&mode=diplomatic|archive-date=4 अक्तूबर 2006|url-status=dead}}</ref></blockquote>
सवाल गुरुत्व के अस्तित्व का नहीं था बल्कि यह था कि क्या यह बल इतना विस्तृत है कि यह चाँद को अपनी कक्षा में बनाये रखने के लिए उत्तरदायी है। न्यूटन ने दर्शाया कि यदि बल दूरी के वर्ग व्युत्क्रम में कम होता है तो, चंद्रमा की कक्षीय अवधि की गणना की जा सकती है और अच्छा परिणाम प्राप्त हो सकता है। उन्होंने अनुमान लगाया कि यही बल अन्य कक्षीय गति के लिए जिम्मेदार है और इसीलिए इसे सार्वत्रिक गुरुत्वाकर्षण का नाम दे दिया।
एक समकालीन लेखक, [[विलियम स्तुकेले]], ''सर आइजैक न्यूटन की ज़िंदगी'' को अपने स्मरण में रिकोर्ड करते हैं, वे 15 अप्रैल 1726 को केनसिंगटन में न्यूटन के साथ हुई बातचीत को याद करते हैं, जब न्यूटन ने जिक्र किया कि "उनके दिमाग में गुरुत्व का विचार पहले कब आया।
जब वह ध्यान की मुद्रा में बैठे थे उसी समय एक सेब के गिरने के कारण ऐसा हुआ। क्यों यह सेब हमेशा भूमि के सापेक्ष लम्बवत में ही क्यों गिरता है? ऐसा उन्होंने अपने आप में सोचा। यह बगल में या ऊपर की ओर क्यों नहीं जाता है, बल्कि हमेशा पृथ्वी के केंद्र की ओर ही गिरता है।"
इसी प्रकार के शब्दों में, वोल्टेर ''महाकाव्य कविता पर निबंध'' (1727) में लिखा, "सर आइजैक न्यूटन का अपने बागानों में घूम रहे थे, पेड़ से गिरते हुए एक सेब को देख कर, उन्होंने गुरुत्वाकर्षण की प्रणाली के बारे में पहली बार सोचा।
विभिन्न पेड़ों को "वह" सेब के पेड़ होने का दावा किया जाता है जिसका न्यूटन ने वर्णन किया है। दी किंग्स स्कूल, ग्रान्थम दावा करता है कि यह पेड़ स्कूल के द्वारा खरीद लिया गया था, कुछ सालों बाद इसे जड़ सहित लाकर प्रधानाध्यापक के बगीचे में लगा दिया गया। [[ऐतिहासिक महत्व या प्राकृतिक सौंदर्य के स्थानों के लिए राष्ट्रीय न्यास|नेशनल ट्रस्ट]] जो वूलस्थ्रोप मेनर का मालिक है, का वर्तमान स्टाफ इस पर विवाद करता है, ओर दावा करता है कि वह पेड़ उनके बगीचे में उपस्थित है जिस के बारे में न्यूटन ने बात की।
मूल वृक्ष का वंशज ट्रिनिटी कॉलेज, कैम्ब्रिज के मुख्य द्वार के बाहर उगा हुआ देखा जा सकता है, यह उस कमरे के नीचे है जिसमें न्यूटन पढाई के समय रहता था।
ब्रोग्डेल में राष्ट्रीय फलों का संग्रह<ref>{{Cite web |url=http://www.brogdale.org.uk/nfc_home.php |title=Brogdale - Home of the National Fruit Collection |publisher=Brogdale.org.uk |date= |accessdate=20 दिसंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090503034848/http://brogdale.org.uk/nfc_home.php |archive-date=3 मई 2009 |url-status=dead }}</ref> उन पेड़ों से ग्राफ्ट की आपूर्ति कर सकता है, जो [[फ्लोवर ऑफ़ केंट|फ्लॉवर ऑफ़ केंट]] के समान दिखाई देता है, जो एक मोटे गूदे की पकाने की किस्म है।<ref>{{Cite web|url=http://www.brogdale.org.uk/image1.php?varietyid=1089|title=From the National Fruit Collection: Isaac Newton's Tree|accessdate=10 जनवरी 2009}}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>
== न्यूटन के लेखन ==
* ''[[फलाक्स्न्स की विधि|मेथड ऑफ़ फ़्लक्सियन्स]]'' (1671)
* ''ऑफ़ नेचर ओब्वियस लॉस एंड प्रोसेसेज इन वेजिटेशन '' (अप्रकाशित सी.1671-75)<ref>[121] ^ [http://webapp1.dlib.indiana.edu/newton/index.jsp न्यूटन की रासायनिक कार्य] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071213020643/http://webapp1.dlib.indiana.edu/newton/index.jsp |date=13 दिसंबर 2007 }} जो वर्णित किया गया और [[इंडियाना विश्वविद्यालय (ब्लूमिंगटन)|इंडियाना विश्वविद्यालय]] में 11 जनवरी 2007 को ऑनलाइन संशोधित किया गया।</ref>
* डे मोटू कोर्पोरम इन जिरम (1684)
* ''[[फिलोसोफी नेचुरेलिस प्रिन्सिपिया मेथेमेटिका]]'' (1687)
* ''[[ऑप्टिक्स]]'' (1704)
* ''[https://web.archive.org/web/20070912133702/http://www.pierre-marteau.com/editions/1701-25-mint-reports.html टकसाल में मास्टर के रूप में रिपोर्टें]'' (1701-25)
* ''[[एरिथमेटिका युनिवरसेलिस|एरिथमेटिका युनीवरसेलिस]]'' (1707)
* ''दी सिस्टम ऑफ़ दी वर्ल्ड'', ''ऑप्टिकल लेक्चर्स'', ''''[[प्राचीन साम्राज्यों के कालक्रम|दी क्रोनोलोजी ऑफ़ एनशियेंट किंगडेम्स]]'' '', (संशोधित) और डी मुंडी सिस्टमेट (1728 में मरणोपरांत प्रकाशित की गयी),
* [https://web.archive.org/web/20080513044331/http://www.historicist.com/newton/title.htm "डेनियल पर प्रेक्षण और डी एपोकलिप्स ऑफ़ सेंट जॉन"] (1733)
* ''[[धर्म-ग्रन्थ के दो उल्लेखनीय भ्रष्टाचारों का ऐतिहासिक लेखा जोखा]] '' (1754)
== इन्हें भी देखें ==
* [[अल्बर्ट आइंस्टीन]]
* [[गैलीलियो गैलिली]]
* [[न्यूटन की डिस्क]]
* [[न्यूटन फ्राक्टाल]]
* [[न्यूटन का झूला|न्यूटन]] का [[न्यूटन का झूला|झूला]]
* [[न्यूटन की असमानतायें|न्यूटन की असमानताएं]]
* [[न्यूटन के गति के नियम.]]
* [[न्यूटन के संकेतन]]
* [[न्यूटन का बहुभुज|न्यूटन बहुभुज]]
* [[न्यूटन बहुपद]]
* [[न्यूटन का प्रतिक्षेपक]]
* [[आइजैक न्यूटन के धार्मिक विचार|न्यूटन के धार्मिक विचार]]
* [[न्यूटन श्रृंखला#न्यूटन श्रृंखला|न्यूटन श्रृंखला]]
* [[न्यूटन की परिक्रामी कक्षाओं की प्रमेय]]
* [[न्यूटन (इकाई)]]
* [[न्यूटन-कोट्स सूत्र]]
* [[न्यूटन-यूलर समीकरण|न्यूटन- यूलर समीकरण]]
* [[न्युटोनियनवाद|न्युटोनियन वाद]]
* [[श्रोडिंगर-न्यूटन समीकरण]]
* [[वैज्ञानिक क्रांति]]
* [[स्पाल्डिंग जेंटलमेंस सोसाइटी|स्पालडिंग जेंटलमेन्स सोसाइटी]]
== पादटिप्पणी और सन्दर्भ ==
{{Reflist}}
== सन्दर्भ ==
* {{Cite book|last=बॉल|first=डब्ल्यु० डब्ल्यु० राउज़|title=A Short Account of the History of Mathematics|location=[[न्यूयॉर्क]]|publisher=डोवर|year=1908}}
* {{Cite book|last=क्रिस्टियनसन|first=गेल|title=In the Presence of the Creator: Isaac Newton & His Times|location=न्यूयॉर्क|publisher=फ्री प्रेस|year=1984|isbn=0-02-905190-8|url-access=registration|url=https://archive.org/details/inpresenceofcr00chri}}[124]यह अच्छी तरह से प्रलेखित काम, विशेष रूप से, [[पेट्रिस्तिक्स|पुर्वाचार्य सम्बन्धी]] न्यूटन के ज्ञान के सम्बन्ध में महत्वपूर्ण जानकारी उपलब्ध कराता है।
* {{Cite journal|last=क्रेग|first=जॉन|title=Isaac Newton – Crime Investigator|journal=नेचर|year=1958|volume=182|page=149{{Ndash}} 152|doi=10.1038/182149a0|pages=}}
* {{Cite journal|last=क्रेग|first=जॉन|title=Isaac Newton and the Counterfeiters|journal=नोट्स एंड द रिकॉर्ड्स ऑफ द रोयल सोसाइटी ऑफ़ लंडन|volume=18|year=1963|page=|doi=10.1098/rsnr.1963.0017|pages=136{{Ndash}} 145}}
* {{Cite book|authorlink=Richard S. Westfall|last=वेस्टफ़ॉल|first=रिचर्ड एस.|title=Never at Rest|publisher=कैम्ब्रिज़ युनिवर्सिटी प्रेस|year=1980|isbn=0-521-27435-4|location=लंदन|url-access=registration|url=https://archive.org/details/neveratrestbiogr00west}}
* {{Cite book|authorlink=Richard S. Westfall|last=वेस्टफ़ॉल|first=रिचर्ड एस.|title=The Life of Isaac Newton|publisher=कैम्ब्रिज़ विश्वविद्यालय प्रेस|year=1994|isbn=0-521-47737-9|location=लंदन}}
* {{Cite book|authorlink=Michael White (author)|title=Isaac Newton: The Last Sorcerer|url=https://archive.org/details/isaacnewtonlasts0000whit|first=माइकल|last=व्हाइट|publisher=फोर्थ एस्टेट लिमिटेड|year=1997|isbn=1-85702-416-8}}
* {{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Mathematicians/Newton.html|title=Sir Isaac Newton|work=स्कूल ऑफ़ मैथेमैटिक्स, सैंट एन्ड्र्युज़ विश्वविद्यालय स्कॉटलैण्ड|accessdate=8 मार्च 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20020112070032/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Mathematicians/Newton.html|archive-date=12 जनवरी 2002|url-status=live}}
* {{Cite web|url=http://www.newtonproject.sussex.ac.uk/prism.php?id=1|title=The Newton Project|work=इम्पीरियल कॉलेज लंडन|accessdate=8 मार्च 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20161209210539/http://www.newtonproject.sussex.ac.uk/prism.php?id=1|archive-date=9 दिसंबर 2016|url-status=dead}}
== अतिरिक्त अध्ययन ==
{{Very long|date=मार्च 2009}}
* {{Cite book |last=Andrade |first=E. N. De C. |title=Isaac Newton |publisher=Chanticleer Press |location=New York |year=1950 |pages=}}
* बर्डी, जेसन सुकरात. ''दी कैल्कुलस वार्स: न्यूटन, लीबनीज और ग्रेटेस्ट मेथेमेटिकल क्लेश ऑफ आल टाइम '' (2006). 277 पीपी. [http://www.amazon.com/Calculus-Wars-Leibniz-Greatest-Mathematical/dp/1560259922/ref=sr_1_4?ie=UTF8&s=books&qid=1196345258&sr=8-4 अंश और पाठ्य की खोज]
* {{Cite book|author=बेकलर|first=जेव|title=Newton's Physics and the Conceptual Structure of the Scientific Revolution|year=1991|publisher=स्प्रिंगर|isbn=0792310543}}
* बेर्लिन्सकी, डेविड. ''न्यूटन'स गिफ्ट: हाओ सर आइजैक न्यूटन अनलोक्ड दी सिस्टम ऑफ दी वर्ल्ड '' (2000). 256 पीपी. [http://www.amazon.com/Newtons-Gift-Newton-Unlocked-System/dp/0743217764/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=books&qid=1196345336&sr=8-1 अंश और पाठ्य की खोज] आई एस बी एन 0-684-84392-7
* बक्वाल्ड, जेड़ जेड़. और कोहेन, आई। बर्नार्ड, संस्करण.''आइजैक न्यूटन की नेचुरल फिलोसोफी.'' एमआईटी प्रेस, 2001. 354 पीपी. [http://www.amazon.com/Newtons-Natural-Philosophy-Institute-Technology/dp/0262524252/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=books&qid=1196345369&sr=8-1 अंश और पाठ्य की खोज]
* {{Cite journal|author=कैसिनी|first=पी०|title=Newton's Principia and the Philosophers of the Enlightenment|journal=नोट्स एंड द रिकॉर्ड्स ऑफ़ द रोयल सोसाइटी ऑफ़ लंडन|year=1988|volume=42|issue=1|pages=35–52|issn=0035–9149|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0035-9149%28198801%2942%3A1%3C35%3AN%27ATPO%3E2.0.CO%3B2-H|doi=10.1098/rsnr.1988.0006}}
* {{Cite book | author = Christianson, Gale E. | title = Isaac Newton and the Scientific Revolution | publisher = Oxford U. Press | year = 1996 | isbn = 019530070X | url-access = registration | url = https://archive.org/details/isaacnewton00chri_0 }} अंश और पाठ्य की खोज के लिए [http://www.amazon.com/Isaac-Newton-Lives-Legacies-Christianson/dp/019530070X/ref=sr_1_2?ie=UTF8&s=books&qid=1196337095&sr=1-2 यह साइट] देखें.
* {{Cite book |last=Christianson |first=Gale |title=In the Presence of the Creator: Isaac Newton & His Times |location=New York |publisher=Free Press |year=1984 |isbn=0-02-905190-8 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/inpresenceofcr00chri }}
* कोहेन, आई। बर्नार्ड और स्मिथ, जॉर्ज ई., संस्करण. ''दी कैम्ब्रिज कम्पेनियन टू न्यूटन'' (2002). 500 पीपी.केवल दार्शनिक मुद्दों पर केंद्रित; [http://www.amazon.com/Cambridge-Companion-Newton-Companions-Philosophy/dp/0521656966/ref=sr_1_3?ie=UTF8&s=books&qid=1196337095&sr=1-3 अंश और पाठ्य की खोज;] [https://web.archive.org/web/20081008010311/http://www.questia.com/read/105054986 पूर्ण संस्करण ऑनलाइन]
* {{Cite book |author=Cohen, I. B. |title=The Newtonian Revolution |url=https://archive.org/details/newtonianrevolut0000cohe_t6j4 |year=1980 |location= Cambridge |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Cite book |author=Craig, John |title=Newton at the Mint |year=1946 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, England }}
* {{Cite book |author=Dampier, William C. |author2=Dampier, M. |title=Readings in the Literature of Science |url=https://archive.org/details/readingsinlitera0000damp |publisher=Harper & Row |location=New York |year=1959 }}
* - {{Cite book |author=[[Richard de Villamil|de Villamil, Richard]] |title=Newton, the Man |publisher=G.D. Knox |location=London |year=1931}}प्रीफेस बाय [[अल्बर्ट आइंस्टीन]]. जोन्सन रिप्रिंट कारपोरेशन के द्वारा पुनः छपाई, न्यूयॉर्क (1972).
* {{Cite book |author=Dobbs, B. J. T. |title=The Foundations of Newton's Alchemy or "The Hunting of the Greene Lyon" |year=1975 |publisher=Cambridge University Press | place = Cambridge }}
* {{Cite book |author=Gjertsen, Derek |title=The Newton Handbook |publisher=Routledge & Kegan Paul |location=London |year=1986 |isbn=0-7102-0279-2 }}
* {{Cite book|author=Gleick, James|title=Isaac Newton|publisher=Alfred A. Knopf|year=2003 |isbn=0375422331}}
* {{Cite journal |author=Halley, E. |title=Review of Newton's Principia |year=1687 |journal=Philosophical Transactions |volume=186 |page=291{{Ndash}} 297}}
* {{Cite book |author=[[Michael H. Hart|Hart, Michael H.]] | title = [[The 100]]'' | publisher = Carol Publishing Group | year = 1992 | isbn = 0-8065-1350-0}} - पेपरबैक
* [[स्टीफन हाकिंस|हाकिंग, स्टीफन]], संस्करण ''ओन दी शोल्डर्स ऑफ जाएंट्स '' आई एस बी एन 0-7624-1348-४ ''कोपरनिकस'', [[कोपरनिकस|केपलर]], [[जोहानिस केपलर|गेलिलियो]] और [[गैलीलियो गैलीली|आइन्स्टीन]] के चयनित लेखनों के सन्दर्भ में न्यूटन की [[अल्बर्ट आइंस्टीन|प्रिन्सिपिया]] से स्थानों का चयन.
* {{Cite book |last=Herivel, J. W. |title=The Background to Newton's Principia. A Study of Newton's Dynamical Researches in the Years 1664–84 | publisher = Clarendon Press | location = Oxford | year = 1965 }}
* {{Cite book |author=[[John मईnard Keynes|Keynes, John मईnard]] |title=Essays in Biography |publisher=W. W. Norton & Co |year=1963 |isbn=0-393-00189-X |url-access=registration |url=https://archive.org/details/essaysinbiograph0000keyn }}[148]केयेन्स ने न्यूटन में काफी रूचि ली और न्यूटन के कई निजी कागजात पर कब्जा कर लिया।
* {{Cite book |author=Koyré, A. |title=Newtonian Studies |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |year=1965 }}
* न्यूटन, आइजैक [[आई। बर्नार्ड कोहेन|आई बर्नार्ड कोहेन]] द्वारा संपादित ''नेचुरल फिलोसोफी, में पत्र और कागजात'' .हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस, 1958,1978. आई एस बी एन 0-674-46853-8.
* न्यूटन, आइजैक (1642-1727)'' दी प्रिन्सिपिया:'' एक नया अनुवाद, आई बर्नार्ड कोहेन के द्वारा निर्देशित आई एस बी एन 0-520-08817-4 कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय (1999).
* {{Cite book |author=Pemberton, H. |title=A View of Sir Isaac Newton's Philosophy |url=https://archive.org/details/viewofsirisaacne00pemb |publisher=S. Palmer |location=London |year=1728 }}
* {{Cite book |last=Shamos, Morris H. |title=Great Experiments in Physics |location=New York |publisher=Henry Holt and Company, Inc. |year=1959 }}
* शाप्ले, हरलो, एस रेप्पोर्ट और एच राइट''ऐ ट्रेजरी ऑफ साइंस'' ; "न्युटोनिया" पीपी.147-9;"डिस्कवरीज" पी पी. 150-4.हार्पर एंड ब्रदर्स, न्यूयॉर्क, (1946).
* {{Cite book|author=सिमंस|first=जे०|title=The Giant Book of Scientists {{Ndash}} The 100 Greatest Minds of all Time|location=सिडनी|publisher=द बुक कम्पनी|year=1996}}
* {{Citation |last=Stukeley |first=W. |title=Memoirs of Sir Isaac Newton's Life |publisher=Taylor and Francis | place = London |year=1936}} (ऐ एह व्हाइट द्वारा संपादित; मूलतः 1752 में प्रकाशित)
* {{Cite book |author=Westfall, R. S. |title=Force in Newton's Physics: The Science of Dynamics in the Seventeenth Century |location=London |publisher=Macdonald |year=1971 }}
=== न्यूटन और धर्म ===
* डोब्ब्स, बेट्टी जो टेटर ''दी जानूस फेसेस ऑफ जीनियस:न्यूटन के विचार में रसायन विद्या की भूमिका'' (1991), रसायन विद्या को एरियन वाद से सम्बंधित करता है।
* बल, जेम्स ई. और रिचर्ड एच. Popkin, eds. ''न्यूटन और धर्म: सन्दर्भ, प्रकृति और प्रभाव.'' (1999), 342 पी पी. पीपी. xvii +325. नयी खुली पांडुलिपियों का उपयोग करने वाले 13 कागजात
* रामाती, अय्वल. " दी हिडन ट्रुथ ऑफ क्रिएशन: न्यूटनस मेथड ऑफ फ़्लक्सियन्स" ''विज्ञान के इतिहास के लिए ब्रिटिश जर्नल '' 34:४१७-४३८.[https://web.archive.org/web/20151222110548/http://www.jstor.org/stable/4028372 JSTOR] में. तर्क देता है की, उनकी कलन का एक ब्रह्मवैज्ञानिक आधार था।
* स्नोबेलेन, स्टीफन डी. "'गोड ऑफ गोड्स, एंड लोर्ड ऑफ लॉर्ड्स.' प्रिन्सिपिया के लिए आइजैक न्यूटन के सामान्य टीका का धर्मशास्त्र." ''ओसिरिस,'' दूसरी श्रृंखला, खंड १६, (2001), पीपी [https://web.archive.org/web/20151222162614/http://www.jstor.org/stable/301985 JSTOR] में 169-208.
* स्नोबेलेन, स्टीफन डी."आइजैक न्यूटन, विधर्मिक: दी स्ट्रेटेजीज ऑफ अ निकोडेमाईट." ''विज्ञान के इतिहास के लिए ब्रिटिश जर्नल '' 32:381-419. [https://web.archive.org/web/20160310054654/http://www.jstor.org/stable/4027945 JSTOR] में
* फाईजनमेयर, थॉमस सी.""क्या आइजैक न्यूटन एक एरियन थे?," ''जर्नल ऑफ दी हिस्ट्री ऑफ आईडियाज '', खंड 58, संख्या १ (जनवरी, 1997), पीपी. 57-80 [https://web.archive.org/web/20160527143310/http://www.jstor.org/stable/3653988 JSTOR] में
* वेस्टफाल, रिचर्ड एस ''नेवर एट रेस्ट: अ बायोग्राफी ऑफ़ आइजैक न्यूटन'', खंड 2 कैम्ब्रिज यू प्रेस, 1983. 908 पीपी. प्रमुख विद्वानों की जीवनी [http://books.google.com/books?id=3ngEugMMa9YC&printsec=frontcover अंश और पाठ्य की खोज]
* विल्स, मौरिस. ''आर्केतिपल हरसे '' ''सदियों के दौरान एरियनवाद.'' (1996) 214 पी पी,१८ वी सदी में अध्याय ४ के साथ इंग्लैंड; पी पी 77-93 न्यूटन पर [http://books.google.com/books?id=DGksMzk37hMC&printsec=frontcover&dq=%22Arianism+through+the+Centuries%22 अंश और पाठ्य की खोज]
=== प्राथमिक स्रोत ===
* न्यूटन, आइजैक ''दी प्रिन्सिपिया: मेथेमेटिकल प्रिंसिपल्स ऑफ़ नेचुरल फिलोसोफी.'' अमेरिकी कैलिफोर्निया प्रेस के यू (1999). 974 पीपी.
** ब्रेकेनरिज, जे ब्रुस. ''दी की टू न्यूटन'स डायनेमिक्स: दी केपलर प्रोब्लम एंड दी प्रिन्सिपिया:किताब के सेक्शन 1, 2 और 3 का अंग्रेजी अनुवाद इसमें है, एक न्यूटन'स मेथेमेटिकल प्रिंसिपल्स ऑफ़ नेचुरल फिलोसोफी के पहले संस्करण से है।''
यू ऑफ़ अमेरिकी कैलिफोर्निया प्रेस, 1996 299 पीपी.
* न्यूटन, आइजैक ''दी ऑप्टिकल पेपर्स ऑफ़ आइजैक न्यूटन.'' ''खंड 1: दी ऑप्टिकल लेक्चर्स, 1670-1672.'' कैम्ब्रिज यू प्रेस, 1984. 627 पीपी.
** न्यूटन, आइजैक. ''ऑप्टिक्स'' (चौथा संस्करण,1730) [http://books.google.com/books?id=GnAFAAAAQAAJ&dq=newton+opticks&pg=PP1&ots=Nnl345oqo_&sig=0mBTaXUI_K6w-JDEu_RvVq5TNqc&prev=http://www.google.com/search%3Fq%3Dnewton%2Bopticks%26rls%3Dcom.microsoft:en-us:IE-SearchBox%26ie%3DUTF-8%26oe%3DUTF-8%26sourceid%3Die7%26rlz%3D1I7GGLJ&sa=X&oi=print&ct=title&cad=one-book-with-thumbnail online edition]
** न्यूटन, आई। (1952).प्रकाशिकी, या परावर्तन, अपवर्तन, परिवर्तन और प्रकाश के रंग के विषय में एक निबंधन्यूयॉर्क: डोवर प्रकाशन.
* न्यूटन, आई।''सर आइजैक न्यूटन की मेथे मेटिकल प्रिंसिपल्स ऑफ़ नेचुरल फिलोसोफी और हिस सिस्टम ऑफ़ दी वर्ल्ड, tr. '' ए मॉटे, रेव. [[फ्लोरियन काजोरी]]. बर्कले: कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय प्रेस.(1934).
* {{Cite book |author=[[Whiteside, D. T.]] |title=The Mathematical Papers of Isaac Newton |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1967–82}} - 8 खंड
* न्यूटन, आइजैक. दी कोरसपोंडेंस ऑफ़ आइजैक न्यूटन, संस्करण.एच डबल्यू टर्नबुल और अन्य, 7 खंड (1959-77).
* ''न्यूटन'स फिलोसोफी ऑफ़ नेचर: सेलेक्शन्स फ्रॉम हिस राइटिंग्स'' एच एस थायर के द्वारा संपादित, (1953), [https://web.archive.org/web/20090813023028/http://www.questia.com/read/5876270 ऑनलाइन संस्करण]
* आइजैक न्यूटन, सर, जे एड्लेसटन; [[रोजर कोट्स]], " [http://books.google.com/books?as_brr=1&id=OVPJ6c9_kKgC&vid=OCLC14437781&dq=%22isaac+newton%22&jtp=I सर आइजैक न्यूटन और प्रोफेसर कोट्स के पत्राचार, जिसमें अन्य प्रख्यात व्यक्तियों के पत्र शामिल हैं"], लंदन, जॉन डब्ल्यू पार्कर, वेस्ट स्ट्रेंड; केम्ब्रिज, जॉन डीघटन, 1850. -[[गूगल बुक्स]].
* मक्लौरिन, सी. (1748).सर आइजैक न्यूटन की दार्शनिक खोजों का लेखाजोखा, चार पुस्तकों में.लंदन: ए मिल्लर और जे नौरस
* न्यूटन, आई। (1958).आइजैक न्यूटन के कागजात और पात्र नेचुरल फिलोसोफी पर तथा सम्बंधित दस्तावेज, संस्करण. आईबी कोहेन तथा आर . इ स्चोफिएल्ड .कैम्ब्रिज: हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस.
* न्यूटन, आई। (1962).आइजैक न्यूटन के अप्रकाशित वैज्ञानिक दस्तावेज: विश्वविद्यालय पुस्तकालय, कैम्ब्रिज में पोर्ट्समाउथ संग्रह से चयनित, संस्करण. ऐ.आर. हॉल और एम बी. हॉल.कैम्ब्रिज: कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस.
* न्यूटन, आई। (1975).आइजैक न्यूटन का 'चंद्रमा की गति का सिद्धांत' (1702) .लंदन: डावसन.
== बाहरी कड़ियाँ ==
{{Commons|Isaac Newton|आइज़क न्यूटन}}
* [https://web.archive.org/web/20060428081045/http://scienceworld.wolfram.com/biography/Newton.html विज्ञान विश्व की जीवनी]
* [https://web.archive.org/web/20050225223812/http://www.chlt.org/sandbox/lhl/dsb/page.50.a.php वैज्ञानिक शब्दकोश की जीवनी ]
* [https://web.archive.org/web/20161209210539/http://www.newtonproject.sussex.ac.uk/prism.php?id=1 न्यूटन परियोजना]
* [https://web.archive.org/web/20060708063248/http://www.antiquebooks.net/readpage.html#newton न्यूटन की प्रिन्सिपिया- पढो और खोजो]
* [https://web.archive.org/web/20080629021908/http://www.skepticreport.com/predictions/newton.htm न्यूटन के ज्योतिष का खंडन]
* [https://web.archive.org/web/20070927014559/http://www.galilean-library.org/snobelen.html न्यूटन के धार्मिक विचारों पर पुनर् विचार]
* [https://web.archive.org/web/20070912133702/http://www.pierre-marteau.com/editions/1701-25-mint-reports.html न्यूटन के शाही टकसाल की रिपोर्टें]
* [https://web.archive.org/web/20051125165417/http://www.pbs.org/wgbh/nova/newton/ न्यूटन के छुपे हुए रहस्य] [[नोवा (टी वी श्रृंखला)|नोवा]] टी वी कार्यक्रम.
* [[स्टैनफोर्ड एनसाइक्लोपीडिया ऑफ़ फिलोसफी|दर्शन के स्टैनफोर्ड विश्वकोश]] से
** [https://web.archive.org/web/20100711183537/http://plato.stanford.edu/entries/newton/ आइजैक न्यूटन,] जॉर्ज स्मिथ द्वारा
** [https://web.archive.org/web/20090801170310/http://plato.stanford.edu/entries/newton-principia/ न्यूटन की फिलोसोफी नेचुरेलिस प्रिन्सिपिया मेथेमेटिका], जॉर्ज स्मिथ द्वारा
** [https://web.archive.org/web/20100106113351/http://plato.stanford.edu/entries/newton-philosophy/ न्यूटन के दर्शन], एंड्रयू जनिअक द्वारा
** [https://web.archive.org/web/20100709065541/http://plato.stanford.edu/entries/newton-stm/ न्यूटन के अन्तरिक्ष, समय और गति के विचार] रॉबर्ट राइनसिवीज के द्वारा
* [https://web.archive.org/web/20060207225233/http://tqnyc.org/NYC051308/index.htm न्यूटन के कास्टल] की शैक्षिक सामग्री
* [http://www.dlib.indiana.edu/collections/newton आइजैक न्यूटन के रासायनिक विज्ञान] के लेखन पर शोध
* [https://web.archive.org/web/20160402142826/http://www.fmalive.com/ FMA लाइव!][https://web.archive.org/web/20160402142826/http://www.fmalive.com/ बच्चों को न्यूटन के नियम सिखाने के लिए कार्यक्रम ]
* [https://web.archive.org/web/20090822033018/http://www.adherents.com/people/pn/Isaac_Newton.html न्यूटन की धार्मिक स्थिति ]
* [https://web.archive.org/web/20030513080422/http://hss.fullerton.edu/philosophy/GeneralScholium.htm न्यूटन की प्रिन्सिपिया की दी "जनरल स्कोलियम"]
* [https://web.archive.org/web/20081007101707/http://www.math.rutgers.edu/courses/436/Honors02/newton.html कंडास्वामी, आनंद एम.][https://web.archive.org/web/20081007101707/http://www.math.rutgers.edu/courses/436/Honors02/newton.html न्यूटन / लाइबनिट्स के संघर्ष के सन्दर्भ में.]
* {{Gutenberg author|id=Isaac_Newton|name=Isaac Newton}}
* न्यूटन का पहला ODE- इस बात का अध्ययन कि अनंत श्रृंख्ला का उपयोग करते हुए [https://web.archive.org/web/20070705191603/http://www.phaser.com/modules/historic/newton/index.html न्यूटन ने कैसे पहले क्रम के ODE] के समाधान का अंदाजा लगाया.
* {{MacTutor Biography|id=Newton}}
* [https://web.archive.org/web/20100111042529/http://www.earlymoderntexts.com/f_newton.html ''डेसकार्टेस, अंतरिक्ष और निकाय''] ''De Gravitatione et Aequipondio Fluidorum'', से एक अंश जोनाथन बेनेट के द्वारा टिपण्णी के साथ.
* [https://web.archive.org/web/20061213222519/http://www.ltrc.mcmaster.ca/newton/ आइजैक न्यूटन की छवियाँ, ऑडियो,] एनिमेशन और इंटरैक्टिव घटकों पर नियंत्रण
{{Start box}}
{{S-par|en}}
{{Succession box | before= [[Robert Brady (MP)|Robert Brady]] | title=[[इंग्लैंड की संसद]] for [[Cambridge University (UK Parliament constituency)|Cambridge University]]<br /><small>with [[Sir Robert Sawyer|Robert Sawyer]] | after=[[Edward Finch (composer)|Edward Finch]]| years=1689–1690}}
{{Succession box | before= [[Anthony Hammond]] | title=[[Member of Parliament]] for [[Cambridge University (UK Parliament constituency)|Cambridge University]]<br /><small>with [[Henry Boyle, 1st Baron Carleton|Henry Boyle]] | after=[[Arthur Annesley, 5th Earl of Anglesey|Arthur Annesley]]| years=1701–1702}}
{{S-gov}}
{{Succession box
|before=[[Thomas Neale]]
|title=[[Master of the Mint]]
|years=1700{{Ndash}} 1727
|after=[[John Conduitt]]
}}
{{End box}}
{{Lucasian Professors of Mathematics}}
{{Royal Society presidents 1700s}}
{{यूरोपीय ज्ञानोदय}}
{{Metaphysics}}
{{Authority control}}
{{Pp-semi-template|small=yes}}
{{DEFAULTSORT:न्यूटन, आइज़क}}
[[श्रेणी:1643 में जन्मे लोग]]
[[श्रेणी:१७२७ में निधन]]
[[श्रेणी:17 वीं शताब्दी के अंग्रेजी लोग]]
[[श्रेणी:17 वीं शताब्दी के लेटिन लेखक]]
[[श्रेणी:17 वीं शताब्दी की गणितज्ञ]]
[[श्रेणी:18 वीं सदी के अंग्रेजी लोग]]
[[श्रेणी:18 वीं सदी के लाटिन लेखकों]]
[[श्रेणी:18 वीं सदी के गणितज्ञ]]
[[श्रेणी:रसायन विज्ञानी]]
[[श्रेणी:ट्रिनिटी कॉलेज, कैम्ब्रिज के पूर्व छात्र]]
[[श्रेणी:ट्रिनिटी विरोधी]]
[[श्रेणी:एरियन ईसाई]]
[[श्रेणी:वेस्टमिंस्टर एब्बे में दफनाना]]
[[श्रेणी:रंग वैज्ञानिक]]
[[श्रेणी:अंग्रेजी रसायन विज्ञानी]]
[[श्रेणी:अंग्रेजी एन्ग्लेकन]]
[[श्रेणी:अंग्रेजी ईसाई]]
[[श्रेणी:अंग्रेजी आविष्कारक]]
[[श्रेणी:अंग्रेजी गणितज्ञ]]
[[श्रेणी:अंग्रेजी भौतिकीविद]]
[[श्रेणी:रॉयल सोसायटी के अध्येताओं]]
[[श्रेणी:ट्रिनिटी कॉलेज, कैम्ब्रिज के अध्येताओं]]
[[श्रेणी:Hermeticists]]
[[श्रेणी:आइजैक न्यूटन]]
[[श्रेणी:नाईट स्नातक]]
[[श्रेणी:गणित के ल्युकेसियन प्रोफेसर]]
[[श्रेणी:टकसाल के मालिक]]
[[श्रेणी:कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय के लिए संसद के सदस्य]]
[[श्रेणी:1707 की प्रारंभ में अंग्रेजी संसद के सदस्य]]
[[श्रेणी:लिंकनशायर के लोग]]
[[श्रेणी:स्टर्लिंग बैंक नोटों पर दिए गए लोगों के चित्र.]]
[[श्रेणी:विज्ञान के दार्शनिकों]]
[[श्रेणी:रॉयल सोसायटी के अध्यक्ष]]
[[श्रेणी:धर्म और विज्ञान]]
[[श्रेणी:रोजीक्रूसियन]]
[[श्रेणी:वैज्ञानिक उपकरण के निर्माता]]
[[श्रेणी:सैद्धांतिक भौतिक विज्ञानी]]
[[श्रेणी:अंग्रेज़ लोग]]
==संदर्भ==
[[श्रेणी:वैज्ञानिक]]
1vy3yo6nfqce6cymgj9r5zc2z2zw7h8
आधिकारिक भाषा सिनी केरौ सूची
0
443
23026
22813
2026-06-18T22:04:30Z
InternetArchiveBot
123
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
23026
wikitext
text/x-wiki
== पूर्ण या आंशिक रूप से संप्रभु देशों की आधिकारिक भाषाएं ==
=== अ ===
'''[[अबखाज़ भाषा|अबखाज़]]''':
* [[अबखाज़िया]] (रूसी के संग; स्वतंत्रता विवादित छै)<ref name=Abkhazia>{{In lang|ru}} [http://abkhaziagov.org/ru/state/sovereignty/ татья 4. Конституция Республики етия Ос ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090321022823/http://abkhaziagov.org/ru/state/sovereignty/ |date=21 मार्च 2009 }}</ref>
'''[[अफ़र भाषा|अफ़र]]''':
* [[जिबूती]] ([[अरबी भाषा|अरबी]] के साथ, [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]], [[सोमाली भाषा|सोमाली]])
'''[[अफ्रीकी भाषा|अफ्रीकी]]''':
* [[नामीबिया]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] और [[जर्मन भाषा|जर्मन]] के साथ)
* [[दक्षिण अफ्रीका]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेज़ी]], [[दक्षिणी नडेबेले भाषा|नदेबेले]], [[उत्तरी सोथो भाषा|उत्तरी सोथो]], [[सोथो भाषा|सोथो]], [[स्वाति भाषा|स्वाति]], [[सोंगा भाषा|सोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा भाषा|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|जोसा]], [[ज़ुलु भाषा|ज़ुलु]])<ref name=ZAR>[https://web.archive.org/web/20110629092124/http://www.info.gov.za/documents/constitution/1996/96cons1.htm#6 धारा 6. दक्षिण अफ्रीका गणराज्य का संविधान, 1996] {{Webarchive|url =https://web.archive.org/web/20110629092124/http://www.info.gov.za/documents/constitution/1996/96cons1.htm |date=29 जून 2011 }}</ref>
'''[[अजा-गबी भाषा|आजा-गबी]]''':
* [[बेनिन]] ([[अनी भाषा|अनी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली]], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेंडी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबीई]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [[सामान्य भाषा|जेन-जीबी]], [[लुकपा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम भाषा|एमबेलिम]], [[नातेनी भाषा|नतेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा|वामा]], [[वासी जीबी भाषा|वसी- जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषा [[फ्रांसीसी भाषा है। |फ्रेंच]])
'''[[अकन भाषा|अकान]] ([[अकुआपेम ट्वी]], [[असांते बोली|असांते ट्वी]], [[फंता बोली|फंते]])''':
* [[घाना]] ([[ईवे भाषा|ईवे-जीबी]], [[दगारे भाषा|दगारे]], [[दगबनी भाषा|दगबनी]], [[डांगमे भाषा|डांगमे] के साथ सरकार द्वारा प्रायोजित भाषा।]], [[गा भाषा|गा]], [[गोंजा भाषा|गोंजा]], [[कासेम भाषा|कासेम]], [[नजेमा भाषा|नेजेमा]], आधिकारिक भाषा है [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] )
'''[[अल्बानियाई भाषा|अल्बानियाई]]''':
* [[अल्बानिया]]<ref>{{साइट वेब |url=http://www.president.al/english/pub/kushtetuta.asp |title=Article 14. अल्बेनियाई संविधान |एक्सेस-डेट=6 मई 2012 | आर्काइव-url=https://web.archive.org/web/20120618164246/http://www.president.al/english/pub/kushtetuta.asp |archive-date=18 जून 2012 |url-status=dead } }</ref>
* [[कोसोवो]] ([[सर्बियाई भाषा|सर्बियाई]] के साथ)<ref>{{Cite web |title=अनुच्छेद 5. कोसोवो संविधान |url=http://www.kushtetutakosoves.info/?cid=2,247 |access-date=2022-08-05 |archive-date=2021-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210514002950/http://www.kushtetutakosoves.info/?cid=2,247 }}</ref>
* [[उत्तर मैसेडोनिया]] ([[मैसेडोनियन भाषा|मैसेडोनिया]] के संग)<ref>{{Cite web|url=https://europeanwestbalkans.com/2019/01/15/albanian-becomes-second-official- भाषा-मैसेडोनिया/|शीर्षक=अल्बानियाई मैसेडोनिया में दूसरी आधिकारिक भाषा बनी|तारीख=15 जनवरी 2019|पहुंच-तिथि=3 अप्रैल 2020|वेबसाइट=यूरोपीय पश्चिमी बाल्कन}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
'''[[अम्हारिक् भाषा|अम्हारिक]]''':
* [[इथियोपिया]]<ref>[http://www.servat.unibe.ch/icl/et00000_.html अनुच्छेद 5. इथियोपिया का संविधान]</ref>
'''[[एनी भाषा|एनी]]''':
* [[बेनिन]] [[अजा-गबी भाषा|अजा-गबी]], [[बारीबा भाषा|बरिबा]], [[बिआली भाषा|बियाली]], [[बोको भाषा|बोको]] (राष्ट्रीय भाषा), [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबीई]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [[सामान्य भाषा|जेन-जीबी]] , [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम भाषा|म्बेलाइम]], [[नतेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा|वामा]], [[वासी जीबीई भाषा|वासी-जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] आधिकारिक भाषा सिनी छेकै।)
'''[[अरबी भाषा|अरबी]]''':
* [[अल्जीरिया]] (बर्बर के साथ)
* [[बहरीन]]
* [[चाड]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ)
* [[कोमोरोस]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] और [[कोमोरियन भाषा|कोमोरियन]] के साथ)
* [[जिबूती]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ)
* [[मिस्र]]
* [[इरिट्रिया]] ([[तिग्रीन्या भाषा|तिग्रीन्या]] और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ)
* [[इराक]] ([[कुर्द भाषा|कुर्द]] के साथ)<ref name=Iraq>[https://web.archive.org/web/20120213155850/http://uniraq.org/documents/iraqi_constitution.pdf अनुच्छेद 4. इराक का संविधान] {{Webarchive| url=https://web.archive.org/web/20120213155850/http://uniraq.org/documents/iraqi_constitution.pdf |date=13 फरवरी 2012 }}</ref>
*[[इज़राइल]] ([[हिब्रू भाषा|हिब्रू]] के साथ)
* [[जॉर्डन]]
* [[कुवैत]]
* [[लेबनान]]
* [[लीबिया]]
* [[माली]] ([[तुआरेग भाषा|तुआरेग]] और [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ)
* [[मॉरिटानिया]] (कई राष्ट्रीय भाषाओं के साथ: [[फुला भाषा|फूला]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[वोल्फ भाषा|वोलोफ]])
* [[मोरक्को]] (बर्बर के साथ)<ref name=Maroc/>
* [[नाइजर]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]], [[बुडुमा भाषा|बुदुमा]], [[फूला भाषा|फूला]], [[गौरमांचे भाषा|गौरमांचे]], [[हौसा भाषा|हौसा ]], [[कनुरी भाषा|कनुरी]], [[सोंगहे भाषा|सोंगहे]]-[[जर्मा भाषा|जर्मा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], [[तसवाक भाषा|तसवाक]], [[Tebu language|Tebu]])<ref name="Niger">[http://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/niger-loi-2001-037-LNG.htm Loi n° 2001-037 du 31 दिसंबर 2001 फिक्सेंट लेस मोडालिट्स डे प्रमोशन एट डी डेवलपमेंट डेस लैंग्स नेशनल्स]</ref>
* [[ओमान]]
* [[फिलिस्तीन]]
* [[कतर]]
* [[सऊदी अरब]]
* [[सोमालीलैंड]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] और [[सोमाली भाषा|सोमाली]] के साथ; स्वतंत्रता विवादित है)
* [[सोमालिया]] ([[सोमाली भाषा|सोमाली]] के साथ)
* [[सूडान]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ)
* [[सीरिया]]
* [[ट्यूनीशिया]]
* [[संयुक्त अरब अमीरात]]
* [[यमन]]
'''[[अर्मेनियाई भाषा|अर्मेनियाई]]''':
* [[आर्मेनिया]]<ref>{{Cite web|url=http://www.president.am/en/constitution-2015|title=अर्मेनियाई संविधान (अनुच्छेद 20, अंग्रेजी अनुवाद)|access-date=2022-08-05|archive-date=2022-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220808180847/https://www.president.am/en/constitution-2015/}}</ref>
* [[रिपब्लिक ऑफ आर्ट्सख|आर्ट्सख]]<ref>{{Cite web |url=http://www.nkr.am/en/constitution/9/ |title=Article 15. नागोर्नो-कराबाख गणराज्य का संविधान | access-date=18 फरवरी 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130129122520/http://www.nkr.am/en/constitution/9/ |archive-date=29 जनवरी 2013 |url-status=dead }}</ref> (स्वतंत्रता विवादित)
'''[[असमिया भाषा|असमिया]]''':
* भारत (21 अन्य क्षेत्रीय भाषाओं के साथ, और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] एक लिंक भाषा के रूप में)
'''[[आयमारा भाषा|आयमारा]]''':
* [[बोलीविया]] ([[स्पेनिश भाषा|स्पेनिश]], [[क्वेचुआ भाषाएं|क्वेचुआ]], [[गुआरानी भाषा|गुआरानी]] और 33 अन्य भाषाओं के साथ)<ref name=बोलीविया>[http:// bolivia.justia.com/nacionales/nueva-constitucion-politica-del-estado/primera-parte/titulo-i/capitulo-primero/#articulo-5 Artículo 5. Constitución politica del Estado]</ref>
* [[पेरू]] ([[स्पेनिश भाषा|स्पेनिश]] और [[क्वेचुआ भाषा|क्वेचुआ]] और अन्य भाषाओं के साथ)<ref name=Peru>[https://web.archive.org/web/20190910133333/http://spij.minjus.gob.pe/CLP/ contenidos.dll/demo/coleccion00000.htm/tomo0001.htm/sumilla00002.htm?f=templates$fn=document-frame.htm$3.0#JD_INDICE7 अनुच्छेद 48. Constitución politica del Perú]</ref>
'''[[अजरबैजानी भाषा|अज़रबैजानी]]''':
* [[अजरबैजान]]<ref>[http://www.president.az/azerbaijan/constitution?locale=ru अनुच्छेद 21. अज़रबैजान गणराज्य का संविधान]</ref>
=== ब ===
'''[[बलंता भाषा सिनी|बलंता]]''':
* [[सेनेगल]] ([[बस्सारी भाषा|बस्सारी]], [[बेदिक भाषा|बेदिक]], [[फूला भाषा|फूला]], [[हसनिया अरबी|हस्सानिया]], [[जोला भाषा|जोला]], [[मंदिंका भाषा|मंडींका]], [[मंदजाक भाषा|मंदजाक]], [[मनकन्या भाषा|मंकन्या]], [[दोपहर की भाषा|दोपहर]], [[सफ़ेन भाषा|सफ़ेन]], [[सेरर भाषा|सेरर]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[वोलोफ भाषा|वोलोफ]], आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] है)
'''[[बाम्बारा भाषा|बाम्बारा]]''':
* देखें ''[[#M|मैंडिंग]]''
* [[माली]] ([[बोमू भाषा|बोमू]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[बोजो भाषा|बोजो]], [[एस्कार्पमेंट डोगन|डोगन]], [[फूला भाषा|फूला]], [[ममरा भाषा|ममारा]], [[सोन्घय भाषा|सोंघाय]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[साइनारा भाषा|साइनारा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
'''[[बारीबा भाषा|बारीबा]]''':
* [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बियाली भाषा|बियाली]], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबीई]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [[सामान्य भाषा|जेन-जीबी]] , [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम भाषा|म्बेलाइम]], [[नतेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा|वामा]], [[वासी जीबीई भाषा|वासी-जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
'''[[बास्क भाषा|बास्क]]''':
* [[स्पेन]] के कुछु स्वायत्त समुदाय मँ सह-आधिकारिक:
** [[बास्क देश (स्वायत्त समुदाय)|बास्क देश]]
** [[नवरे]]; दोनों [[स्पेनिश भाषा|स्पेनिश]] के साथ
'''[[बस्सारी भाषा|बस्सारी]]''':
* [[सेनेगल]] ([[बलंता भाषा | बलंता]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[बेदिक भाषा|बेदिक]], [[फुला भाषा|फूला]], [[हसानिया अरबी|हस्सानिया]], [[जोला भाषा|जोला]], [[मंदिंका भाषा|मंडींका]], [[मंदजाक भाषा|मंदजाक]], [[मनकन्या भाषा|मंकन्या]], [[दोपहर की भाषा|दोपहर]], [[सफ़ेन भाषा|सफ़ेन]], [[सेरर भाषा|सेरर]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[वोल्फ भाषा|वोल्फ]], आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) छेकै
'''[[बेडिक भाषा|बेदिक]]''':
* [[सेनेगल]] ([[बलांटा भाषाएं|बलांता]], [[बस्सरी भाषा|बस्सारी]], [[फूला भाषा|फूला]], [[हसनिया अरबी|हस्सानिया]], [[के साथ एक राष्ट्रीय भाषा जोला भाषा|जोला]], [[मंदिंका भाषा|मंडींका]], [[मंदजाक भाषा|मंदजाक]], [[मनकन्या भाषा|मंकन्या]], [[दोपहर की भाषा|दोपहर]], [[सफ़ेन भाषा|सफ़ेन]], [[सेरर भाषा|सेरर]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[वोलोफ भाषा|वोलोफ]], आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] छेकै)
'''[[बेलारूसी भाषा|बेलारूसी]]''':
* [[बेलारूस]] ([[रूसी भाषा|रूसी]] के साथ)
'''[[बंगाली भाषा|बंगाली]]''':
* [[बांग्लादेश]]
* [[भारत]] (21 अन्य क्षेत्रीय भाषाओं के साथ, और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] एगो लिंक भाषा के रूप मँ)
* [[सिएरा लियोन]]<ref>{{समाचार का हवाला दें|url=http://indianexpress.com/article/research/how-bengali-became-an-official-language-in-sierra-leone-in-west -अफ्रीका-अंतर्राष्ट्रीय-मातृ-भाषा-दिन-2017-4536551/|शीर्षक=सिएरा लियोन में बंगाली एक आधिकारिक भाषा कैसे बन गई|काम=द इंडियन एक्सप्रेस|दिनांक=1 अक्टूबर 2016|पहुंच-तिथि=21 फरवरी 2018}}< /ref><ref>{{Cite news|url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/foreign-affairs/2017/02/23/bangla-language-sierra-leone/|title=What Bangla is an सिएरा लियोन में आधिकारिक भाषा|कार्य=ढाका ट्रिब्यून|तिथि=23 फरवरी 2017|पहुंच-तिथि=21 फरवरी 2018}}</ref>
'''[[बर्बर भाषा|बर्बर]]''':
* [[अल्जीरिया]] (अरबी के साथ)<ref name="Algeria">[http://www.el-mouradia.dz/francais/symbole/textes/symbolefr.htm Loi n<sup>o</sup> 02-03 डु 27 मोहर्रम 1423 संवाददाता या 10 अप्रैल 2002 पोर्टेंट संशोधन संविधान] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719134235/http://www.el-mouradia.dz/francais/ |दिनांक=19 जुलाई 2011 |date=2011-07-19 }}.</ref>
* [[मोरक्को]] (अरबी के साथ)<ref name=Maroc>[https://web.archive.org/web/20120518075239/http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/2298ADD6-703C-471E-B924-A5E4F396FEA2/0/Texteint%C3%A9gralduprojetdenouvelleConstitution.pdf अनुच्छेद 5. संविधान डु मैरोक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120518075239/http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/2298ADD6-703C-471E-B924-A5E4F396FEA2/0/Texteint %C3%A9gralduprojetdenouvelleConstitution.pdf |date=18 मई 2012 }}</ref>
'''[[बिली भाषा|बियाली]]''':
* [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]], [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बोको भाषा|बोको] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा ], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबीई]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [[सामान्य भाषा|जेन-जीबी]] , [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम भाषा|म्बेलाइम]], [[नतेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा|वामा]], [[वासी जीबीई भाषा|वासी-जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
'''[[बिस्लामा भाषा|बिस्लामा]]''':
* [[वानुअतु]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] और [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ)<ref name=Vanuatu>[https://web.archive.org/web/20220630170331/https://parliament.gov.vu/images/pdf/constitution.pdf अनुच्छेद 3. वानुअतु गणराज्य का संविधान]</ref>
'''[[बोको भाषा|बोको]]''':
* [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबीई]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [[सामान्य भाषा|जेन-जीबी]] , [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम भाषा|म्बेलाइम]], [[नतेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा|वामा]], [[वासी जीबीई भाषा|वासी-जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
'''[[बोमू भाषा|बोमू]]''':
* [[माली]] ([[बाम्बारा भाषा|बाम्बारा]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[बोजो भाषा|बोजो]], [[एस्कार्पमेंट डोगन|डोगन]], [[फुला भाषा|फूला]], [[ममरा भाषा|ममारा]], [[सोन्घय भाषा|सोंघाय]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[साइनारा भाषा|साइनारा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच] भाषा|फ्रेंच]])
'''[[बोस्नियाई भाषा|बोस्नियाई]]''':
* [[बोस्निया और हर्जेगोविना]] ([[क्रोएशियाई भाषा|क्रोएशियाई]] के साथ, [[सर्बियाई भाषा|सर्बियाई]]) (''वास्तविक'')<ref name="FootittKelly2012p108">{{उद्धरण पुस्तक|author1 =हिलेरी फूटिट|लेखक2=माइकल केली|शीर्षक=युद्ध में भाषाएँ: संघर्ष में भाषा संपर्क की नीतियां और व्यवहार|url=https://books.google.com/books?id=-76JIV7chycC|year=2012|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-36877-4|page=[https://books.google.com.ph/books? id=-76JIV7chycC&pg=PA108&dq=bosnian%20croatian%20serbian#v=onepage&q=bosnian%20croatian%20serbian&f=false 108]}}</ref>
'''[[बोजो भाषा|बोजो]]''':
* [[माली]] ([[बाम्बारा भाषा|बाम्बारा]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[बोमू भाषा|बोमू]], [[एस्कार्पमेंट डोगन|डोगन]], [[फुला भाषा|फूला]], [[ममरा भाषा|ममारा]], [[सोन्घय भाषा|सोंघाय]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[साइनारा भाषा|साइनारा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच] भाषा|फ्रेंच]])
'''[[बुदुमा भाषा|बुदुमा]]''':
* [[नाइजर]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ, [[अरबी भाषा|अरबी]], [[फूला भाषा|फूला]], [[गौरमांचे भाषा|गौरमांचे]], [[हौसा भाषा|हौसा ]], [[कनुरी भाषा|कनुरी]], [[सोंगहे भाषा|सोंगहे]]-[[जर्मा भाषा|जर्मा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], [[तसवाक भाषा|तसवाक]], [[तेबू भाषा|तेबू]])<ref name="नाइजर"/>
'''[[बल्गेरियाई भाषा|बल्गेरियाई]]''':
* [[बुल्गारिया]]<ref>[http://parliament.bg/en/const अनुच्छेद 3. बुल्गारिया गणराज्य का संविधान ]</ref>
'''[[बर्मी भाषा|बर्मी]]''':
* [[म्यांमार]] (पूर्व में बर्मा)<ref>[http://www.burmalibrary.org/docs5/Myanmar_Constitution-2008-en.pdf अनुच्छेद 450. म्यांमार संघ गणराज्य क संविधान]</ref>
=== सी ===
'''[[कैंटोनीज]]''':
* [[हांगकांग]] ([[पारंपरिक चीनी पात्रों]] क उपयोग करी क); [[मंदारिन चीनी]] आरो [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] केरौ संग
* [[मकाऊ]] ([[पारंपरिक चीनी पात्रों]] का उपयोग करी क); [[मंदारिन चीनी]] आरो [[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]] केरौ संग
'''[[कातालान भाषा|कातालान]]''':
* [[अंडोरा]],<ref>{{Cite web |title=Article 2. La Constitució del Principat d'Andorra |url=http://www.consellgeneral.ad/fitxers/documents/constitucio/const-en/at_download/file |access-date=2022-08-05 |archive-date=2022-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220725035329/https://www.consellgeneral.ad/fitxers/documents/constitucio/const-en/at_download/file }}</ref>
* [[स्पेन]] के कुछु स्वायत्त समुदाय मँ सह-आधिकारिक:
** [[बेलिएरिक द्वीप समूह]]
** [[कैटेलोनिया]]
** [[वैलेंसियन समुदाय]]; सब्भे केरौ संग [[स्पेनिश भाषा|स्पेनिश]]
'''[[मानक मंदारिन|चीनी, मंदारिन]]''':
* [[मुख्यभूमि चीन]] ([[सरलीकृत चीनी अक्षर]] क उपयोग करी क)
* [[मकाऊ]] ([[सरलीकृत चीनी वर्ण]] आरो [[पारंपरिक चीनी वर्ण]] दोनों क उपयोग करी क)
* [[हांगकांग]] ([[सरलीकृत चीनी वर्ण]] आरो [[पारंपरिक चीनी वर्ण]], [[कैंटोनीज़]] आरो [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] के संग)
* [[सिंगापुर]] ([[सरलीकृत चीनी अक्षरों]] क उपयोग करतअ हुअ; [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[मलय भाषा|मलय]] आरो [[तमिल भाषा|तमिल]])<<ref name=singapore> [http://www.servat.unibe.ch/icl/sn00000_.html लेख 44, 53, 123. सिंगापुर गणराज्य क संविधान]</ref>
* [[ताइवान]] ([[पारंपरिक चीनी अक्षरों]] का उपयोग करते हुए; ताइवान क अन्य आधिकारिक भाषा सिनी छेकै [[फॉर्मोसन भाषा सिनी]],<ref name=formosan>{{Cite web|url=http://focustaiwan.tw/ news/aipl/201707190019.aspx |last1 = ये | first1=सोफिया | last2=low | first2= Y.F. |title=राष्ट्रपति ने स्वदेशी लोग लेली संक्रमणकालीन न्याय मँ प्रयासौ क सराहना करल्कै |वेबसाइट=फोकस ताइवान |तिथि=19 जुलाई 2017 |पहुंच-तिथि =19 जुलाई 2017}}</ref> [[ताइवान के होक्किएन]],<ref name=taiwanese>{{Cite web |url=https://english.moc.gov.tw/information_196_96138.html |title=राष्ट्रीय भाषाएं विकास अधिनियम ने विधायी युआन को मंजूरी दी |वेबसाइट=संस्कृति मंत्रालय, आरओसी (ताइवान) |दिनांक=25 दिसंबर 2018 |पहुंच-तिथि=16 जून 2019 |access-date=2022-08-05 |archive-date=2019-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328173725/https://english.moc.gov.tw/information_196_96138.html }}</ref> [[ताइवानी हक्का|हक्का]]<ref name=हक्का> {{साइट वेब|url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2017/12/30/2003684894 |last1 = चेंग |फर्स्ट1 = हंग-टा |last2= चुंग |फर्स्ट2= जेक |शीर्षक = हक्का न एगो आधिकारिक भाषा बनैलकै |वेबसाइट=ताइपे टाइम्स |तिथि=30 दिसंबर 2017 |पहुंच-तिथि=29 दिसंबर 2017}}</ref> और [[ताइवान सांकेतिक भाषा]]।<ref name="taiwanese"/>)
'''[[चेवा भाषा|चिचेवा]]''':
* [[मलावी]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ)
* [[जिम्बाब्वे]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[शोना भाषा|शोना]], [[उत्तरी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[सेना भाषा|चिरबावे]], [[कलंगा भाषा| कलंगा]], [[खोइसन भाषाएं|खोइसन]], [[नाम्ब्या भाषा|नाम्ब्या]], [[नाडाऊ बोली|नदाऊ]], [[जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषाएं|जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषा]], [[टोंगा भाषा (जाम्बिया और ज़िम्बाब्वे)|टोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा (भाषा)|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|जोसा]])<ref name="Zimbabwe"/>
'''[[सेना भाषा|चिरबावे]] (सेना)''':
* देखें ''[[#एस|सेना]]''
'''[[कोमोरियन भाषा|कोमोरियन]]'''
* [[कोमोरोस]] ([[अरबी भाषा|अरबी]] और [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ)
'''[[क्रोएशियाई भाषा|क्रोएशियाई]]''':
* [[क्रोएशिया]]<ref>{{Cite web |url=http://www.sabor.hr/Default.aspx?art=2407 |title=Article 12. क्रोएशिया गणराज्य का संविधान |access-date= 18 फरवरी 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909155806/http://www.sabor.hr/Default.aspx?art=2407 |archive-date=9 सितंबर 2011 |url- स्थिति = मृत }}</ref>
* [[बोस्निया और हर्जेगोविना]] ([[बोस्नियाई भाषा|बोस्नियाई]] और [[सर्बियाई भाषा|सर्बियाई]] के साथ) (''वास्तव में'')<ref name="FootittKelly2012p108" />
'''[[चेक भाषा|चेक]]''':
* [[चेक गणतंत्र]]
* [[स्लोवाकिया]]
=== डी ===
'''[[डागारे भाषा|दगारे]]''':
* [[घाना]] ([[अकान भाषा|अकान]] (अकुआपेम ट्वी, आशान्ते ट्वी, फंते) के साथ एक सरकार द्वारा प्रायोजित भाषा, [[ईवे भाषा|ईवे-गबी]], [[दगबनी भाषा|दगबनी] ], [[डांगमे भाषा|डांगमे]], [[गा भाषा|गा]], [[गोंजा भाषा|गोंजा]], [[कासेम भाषा|कासेम]], [[नजेमा भाषा|नजेमा]], आधिकारिक भाषा है [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]])
'''[[दगबनी भाषा|दगबनी]]''':
* [[घाना]] ([[अकन भाषा|अकान]] (अकुएपम ट्वी, आशान्ते ट्वी, फंते) के साथ सरकार द्वारा प्रायोजित भाषा, [[ईवे भाषा|ईवे-गबे]], [[दगारे भाषा|दगारे] ], [[डांगमे भाषा|डांगमे]], [[गा भाषा|गा]], [[गोंजा भाषा|गोंजा]], [[कासेम भाषा|कासेम]], [[नजेमा भाषा|नजेमा]], आधिकारिक भाषा है [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]])
'''[[डांगमे भाषा|डांगमे]]'''
* [[घाना]] ([[अकान भाषा|अकान]] (एकुआपेम ट्वी, आशान्ते ट्वी, फंते) के साथ एक सरकार द्वारा प्रायोजित भाषा, [[ईवे भाषा|ईवे-गबे]], [[दगारे भाषा|दगारे] ], [[दगबनी भाषा|दगबनी]], [[गा भाषा|गा]], [[गोंजा भाषा|गोंजा]], [[कासेम भाषा|कासेम]], [[नजेमा भाषा|नजेमा]], आधिकारिक भाषा है [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]])
'''[[डेनिश भाषा|डेनिश]]''':
* [[डेनमार्क]]
* [[फ़रो आइलैंड्स]] ([[फिरोज़ी भाषा|फिरोज़ी]] के साथ)
'''[[दारी भाषा|दारी]]''':
* [[अफगानिस्तान]] (फारसी का एक स्थानीय संस्करण, लेकिन अफगान संविधान में "दारी" के रूप में परिभाषित; [[पश्तो भाषा|पश्तो]] के साथ)<ref name=अफगानिस्तान>[https://web.archive.org/web/20200717203812/https://www.rollersportscan.files.wordpress.com/2010/01/2012-03-pag-athlete.docx%26ei%3DwZ1OUKWpJbSA0AGEnYCIDw%26usg%3DAFQjCNEiEPuaKazywJFi8snVJica0208oQ%26sig2%3Dr0UHNQl26sh7_P8L_-hIIg web.com/politics/current_constitution.html#chapterone अनुच्छेद 16. अफगानिस्तान का संविधान]</ref>
'''[[डेन्डी भाषा|डेन्डी]]''':
* [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[फोन भाषा|फोन-जीबीई]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [[सामान्य भाषा|जेन-जीबी]] , [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम भाषा|म्बेलाइम]], [[नतेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा|वामा]], [[वासी जीबीई भाषा|वासी-जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
'''[[धिवेही भाषा|धिवेही]]''':
* [[मालदीव]]<ref>[http://www.maldivesinfo.gov.mv/home/upload/downloads/Compilation.pdf अनुच्छेद 11. मालदीव गणराज्य का संविधान]</ref>
'''[[डायौला भाषा|दिौला]]''':
* देखें ''[[#M|मैंडिंग]]''
* [[बुर्किना फासो]] ([[फूला भाषा|फूला]], [[मोसी भाषा|मोसी]] और अन्य भाषाओं के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] है)
'''[[एस्कार्पमेंट डोगन|डोगन]]''':
* [[माली]] ([[बाम्बारा भाषा|बाम्बारा]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[बोमू भाषा|बोमू]], [[बोजो भाषा|बोजो]], [[फूला भाषा|फूला]], [[ममरा भाषा|ममारा]], [[सोन्घय भाषा|सोंघाय]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[साइनारा भाषा|साइनारा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
'''[[डच भाषा|डच]]''':
* [[बेल्जियम]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] और [[जर्मन भाषा|जर्मन]] के साथ आधिकारिक भाषा)
:एकमात्र आधिकारिक भाषा:
:*[[फ़्लैंडर्स]]
:सह-आधिकारिक भाषा में:
:*[[ब्रुसेल्स]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ)
* [[नीदरलैंड]] ([[फ्रिसलैंड]] को छोड़कर हर प्रांत में एकमात्र आधिकारिक भाषा, जहां [[पश्चिम फ़्रिसियाई भाषा|पश्चिम फ़्रिसियाई]] सह-आधिकारिक है और [[बीईएस द्वीप]], जहां पापियामेंटो और अंग्रेजी हैं सह-आधिकारिक)
** [[अरूबा]] ([[पैपियामेंटो]] के साथ)
** [[कुराकाओ]] ([[पैपियामेंटो]] और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ)
** [[सिंट मार्टेन]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ)
* [[सूरीनाम]]
'''[[जोंगखा भाषा|जोंगखा]]''':
* [[भूटान]]<ref>[https://web.archive.org/web/20110706162637/http://www.constitution.bt/TsaThrim%20Eng%20%28A5%29.pdf अनुच्छेद 1. भूटान साम्राज्य का संविधान] {{Webarchive|url=https:// web.archive.org/web/20110706162637/http://www.constitution.bt/TsaThrim%20Eng%20%28A5%29.pdf |date=6 जुलाई 2011 }}</ref>
=== ई ===
'''[[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]]''' (यह भी देखें [[उन देशों की सूची जहां अंग्रेजी एक आधिकारिक भाषा है]]):
* [[अंतिगुया और बार्बूडा]]
* [[ऑस्ट्रेलिया]]
* [[बहामा]]
* [[बारबाडोस]]
* [[बेलीज]]
* [[बोत्सवाना]] (लेकिन [[राष्ट्रीय भाषा]] [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]] है)
* [[कैमरून]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ)
* [[कनाडा]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ)
** [[ओंटारियो]] ''(वास्तव में; सीमित [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])'' के साथ
** [[नोवा स्कोटिया]] ''(वास्तव में; सीमित [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] और [[कैनेडियन गेलिक|गेलिक]])'' के साथ
** [[न्यू ब्रंसविक]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ)
** [[मैनिटोबा]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ)
** [[ब्रिटिश कोलंबिया]] ''(वास्तव में; सीमित [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])'' के साथ
** [[प्रिंस एडवर्ड आइलैंड]] ''(वास्तव में; सीमित [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])'' के साथ
** [[सस्केचेवान]] ''(वास्तव में; सीमित के साथ)टेड [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])''
** [[अल्बर्टा]] ''(वास्तव में; सीमित [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])'' के साथ
** [[न्यूफ़ाउंडलैंड और लैब्राडोर]] ''(वास्तव में; सीमित के साथ [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]], [[इनु भाषा|इनू-एमुन]], और [[इनुइट भाषाएं|इनुटट]])''
** [[उत्तर पश्चिमी क्षेत्र]] ([[उत्तर पश्चिमी क्षेत्र#भाषा|10 अन्य लोगों के साथ]])
** [[युकोन]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ)
** [[नुनावुत]] ([[इनुइट भाषाएं|इनुइट]] और [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ)
* [[कुराकाओ]] ([[डच भाषा|डच]] और [[पैपियामेंटो]] के साथ)
* [[डोमिनिका]]
* [[इरिट्रिया]] ([[तिग्रीन्या भाषा|तिग्रीन्या]] और [[अरबी भाषा|अरबी]] के साथ)
* [[एस्वातिनी]] ([[स्वाज़ी भाषा|स्वाति]] के साथ)
* [[फिजी]] ([[फिजियन भाषा|बाऊ फिजियन]] और [[हिंदुस्तानी भाषा|हिंदुस्तानी]] के साथ)<रेफ नाम=फिजी/>
* [[गाम्बिया]]
* [[घाना]] ([[अकान भाषा|अकान]] (अकुआपेम ट्वी, आशान्ते ट्वी, फैंटे), [[ईवे भाषा|ईवे-गबे]], [[दगारे भाषा|दगारे]], [[दगबनी भाषा |दगबनी]], [[डांगमे भाषा|डांगमे]], [[गा भाषा|गा]], [[गोंजा भाषा|गोंजा]], [[कासेम भाषा|कासेम]], [[नजेमा भाषा|नजेमा]])
* [[ग्रेनाडा]]
* [[गुयाना]]
* [[हांगकांग]] ([[कैंटोनीज]] और [[मंदारिन चीनी]] के साथ)
* [[भारत]] (22 क्षेत्रीय भाषाओं के साथ)
* [[आयरलैंड गणराज्य]] ("दूसरा अधिकारी"; [[आयरिश भाषा|आयरिश]] के साथ)<ref name=Ireland/>
* [[जमैका]]
* [[केन्या]] ([[स्वाहिली भाषा|स्वाहिली]] के साथ)
* [[किरिबाती]]
* [[लेसोथो]] ([[सोथो भाषा|सोथो]] के साथ)
* [[लाइबेरिया]]
* [[मलावी]] ([[चिचेवा भाषा|चिचेवा]] के साथ)
* [[मलेशिया]] ([[मलय भाषा|मलय]] के साथ वास्तविक आधिकारिक भाषा; अभी भी सबा और सरवाक में मलय के साथ आधिकारिक और राष्ट्रीय भाषा के रूप में कार्य करती है)<ref name="मलेशिया">[[मलेशिया का संविधान#अनुच्छेद 152 - राष्ट्रीय भाषा और अन्य भाषाएँ|अनुच्छेद 152 - राष्ट्रीय भाषा और अन्य भाषाएँ, मलेशिया का संविधान]]</ref>
* [[माल्टा]] ([[मालटिस् भाषा|मालटिस्]] के साथ)
* [[मार्शल आइलैंड्स]] ([[मार्शल भाषा| मार्शलीज]] के साथ)
* [[मॉरीशस]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ)<रेफ नाम=मॉरीशस>[http://www.gov.mu/portal/site/AssemblySite/menuitem.ee3d58b2c32c60451251701065c521ca/?content_id=4cb54555fc80000ca6a12 अनुच्छेद 49. मॉरीशस का संविधान]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090302063320/http://www.gov.mu/portal/site/AssemblySite/menuitem.ee3d58b2c32c60451251701065c521ca/?content_id= |दिनांक=2 मार्च 2009 |date=2009-03-02 }}</ref>
* [[फेडरेटेड स्टेट्स ऑफ माइक्रोनेशिया|माइक्रोनेशिया, फेडरेटेड स्टेट्स]]
* [[नामीबिया]] (अफ्रीकी, जर्मन और ओशिवाम्बो क्षेत्रीय रूप से बोली जाती हैं)<ref>{{उद्धरण |url=http://www.servat.unibe.ch/icl/wa00000_.html
|शीर्षक=नामीबिया – संविधान
|publisher=servat.unibe.ch/icl (अंतर्राष्ट्रीय संवैधानिक कानून संग्रह)
|वर्ष=190
|access-date=2 मई 2008}} (अनुच्छेद 3)</ref>
* [[नाउरू]] ([[नौरुआन भाषा|नौरुआन]] के साथ)
* [[न्यूजीलैंड]] ([[माओरी भाषा|माओरी]] और [[न्यूजीलैंड सांकेतिक भाषा]] के साथ)
* [[नाइजीरिया]] ([[हौसा भाषा|हौसा]], [[इग्बो भाषा|इग्बो]] और [[योरूबा भाषा|योरूबा]] के साथ)
* [[पाकिस्तान]] ([[उर्दू]] राष्ट्रीय भाषा के रूप में)
* [[पलाऊ]] ([[पलाऊन भाषा|पलाऊन]] के साथ)
* [[पापुआ न्यू गिनी]] ([[टोक पिसिन]] और [[हिरी मोटू]] के साथ)
* [[फिलीपींस]] ([[फिलिपिनो भाषा|फिलिपिनो]] के साथ)
* [[रवांडा]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] और [[किन्यारवांडा]] के साथ)
* [[संत किट्ट्स और नेविस]]
* [[सेंट लूसिया]]
* [[संत विंसेंट अँड थे ग्रेनडीनेस]]
* [[समोआ]] ([[सामोन भाषा|सामोन]] के साथ)
* [[सेशेल्स]] ([[सेशेलोइस क्रियोल]] और [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ)
* [[सेरा लिओन]]
* [[सिंगापुर]] ([[मंदारिन चीनी|चीनी]] के साथ, [[मलय भाषा|मलय]], [[तमिल भाषा|तमिल]])<रेफ नाम=सिंगापुर/>
* [[सिंट मार्टेन]] ([[डच भाषा|डच]] के साथ)
* [[सोलोमन इस्लैंडस]]
* [[सोमालीलैंड]] ([[अरबी भाषा|अरबी]] और [[सोमाली भाषा|सोमाली]] के साथ; स्वतंत्रता विवादित है)
* [[दक्षिण अफ्रीका]] ([[अफ्रीकी भाषा|अफ्रीकी]] के साथ, [[दक्षिणी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[उत्तरी सोथो भाषा|उत्तरी सोथो]], [[सोथो भाषा|सोथो]], [[स्वाती भाषा|स्वाति]], [[सोंगा भाषा|सोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा भाषा|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|जोसा]], [[ज़ुलु भाषा|ज़ुलु] ])<रेफरी नाम=ZAR/>
* [[दक्षिण सूडान]]
* [[श्रीलंका]] ([[सिंहल भाषा|सिंहला]] और [[तमिल भाषा|तमिल]] के साथ)
* [[सूडान]] ([[अरबी]] के साथ)
* [[तंजानिया]] ([[स्वाहिली भाषा|स्वाहिली]] के साथ)
* [[टोंगा]] ([[टोंगन भाषा|टोंगन]] के साथ)
* [[त्रिनिदाद और टोबैगो]]
* [[तुवालु]] ([[तुवालुअन भाषा|तुवालुअन]] के साथ)
* [[युगांडा]] ([[स्वाहिली भाषा|स्वाहिली]] के साथ)
* [[यूनाइटेड किंगडम]] (वास्तव में; यूके में अलग-अलग देशों ने वैधानिक रूप से आधिकारिक भाषाओं को परिभाषित किया है, लेकिन पूरे यूके में ऐसा नहीं है)
* [[संयुक्त राज्य]] (वास्तव में; संयुक्त राज्य अमेरिका में प्रशासनिक रूप से अनिवार्य आधिकारिक भाषा नहीं है)
* [[वानुअतु]] (बिस्लामा और [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ)<ref name=वानुअतु/>
* [[जाम्बिया]]
* [[जिम्बाब्वे]] ([[शोना भाषा|शोना]] के साथ, [[उत्तरी नदेबेले भाषा|देबेले]], [[चेवा भाषा|चेवा]], [[सेना एलएंगुएज|चिरबावे]], [[कलंगा भाषा|कलंगा]], [[खोइसन भाषा|खोइसन]], [[नाम्ब्या भाषा|नाम्ब्या]], [[नादाऊ बोली|नदाऊ]], [[जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषाएं|जिम्बाब्वे का संकेत भाषा]], [[टोंगा भाषा (ज़ाम्बिया और ज़िम्बाब्वे)|टोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा (भाषा)|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|झोसा]])<रेफ नाम ="ज़िम्बाब्वे">[https://web.archive.org/web/20141205062718/http://en.africatime.com/zimbabwe/documents/constitution-zimbabwe-2013 ज़िम्बाब्वे का संविधान 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141205062718/ http://en.africatime.com/zimbabwe/documents/constitution-zimbabwe-2013 |date=5 December 2014 }}, Africatime.com, 22 मार्च 2013</ref>
'''[[एस्टोनियाई भाषा|एस्टोनियाई]]''':
* [[एस्टोनिया]]
'''[[ईवे भाषा|ईवे-जीबीई]]''':
* [[घाना]] ([[अकन भाषा|अकन]] (अकुआपेम ट्वी, आशान्ते ट्वी, फंते), [[दगारे भाषा|दगारे]], [[दगबनी भाषा|दगबनी]] के साथ सरकार द्वारा प्रायोजित भाषा। [[डांगमे भाषा|डांगमे]] [[गा भाषा|गा]], [[गोंजा भाषा|गोंजा]], [[कासेम भाषा|कासेम]], [[नजेमा भाषा|नजेमा]], आधिकारिक भाषा है [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]])
* [[टोगो]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] और [[केबी भाषा|केबी]] के साथ)
=== एफ ===
'''[[फिजियन भाषा|फिजियन]]''':
* [[फिजी]] (अंग्रेजी और [[फिजी हिंदी|हिंदुस्तानी]] के साथ)<ref name=Fiji>[http://www.servat.unibe.ch/icl/fj00000_.html खंड 4. फिजी संविधान]< /रेफरी>
'''[[फिलिपिनो भाषा|फिलिपिनो]]''':
* [[फिलीपींस]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ)
'''[[फिनिश भाषा|फिनिश]]''':
* [[फिनलैंड]] ([[फिनलैंड-स्वीडिश|स्वीडिश]] के साथ)
'''[[फ़ॉन भाषा|फ़ॉन-जीबीई]]''':
* [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [ [जनरल भाषा|जेन-जीबीई]], [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम भाषा|एमबेलिमे]], [[नतेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा |वामा]], [[वासी जीबी भाषा|वासी-जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा |योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
'''[[खाद्य भाषा|खाद्य]]''':
* [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्दी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूला भाषा|फूला]], [[सामान्य भाषा|जेन-जीबी]] , [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम भाषा|म्बेलाइम]], [[नतेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा|वामा]], [[वासी जीबीई भाषा|वासी-जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
'''[[फॉर्मोसन भाषाएं|फॉर्मोसन]]''':
* [[ताइवान]] (ताइवान की अन्य राष्ट्रीय भाषाएं हैं [[ताइवान की मंदारिन|मंदारिन]], [[ताइवान की होक्किएन]],<ref name="taiwanese"/> [[ताइवान की हक्का|हक्का]]<ref name= "हक्का"/> और [[ताइवान सांकेतिक भाषा]]।<ref name="taiwanese"/>)
'''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]''' (यह भी देखें [[उन देशों की सूची जहां फ्रेंच एक आधिकारिक भाषा है]]):
* [[बेल्जियम]] ([[डच भाषा|डच]] और [[जर्मन भाषा|जर्मन]] के साथ आधिकारिक भाषा)
:एकमात्र आधिकारिक भाषा:
:* [[वालोनिया]] ([[यूपेन की भूमि|यूपेन के कैंटन]] और [[बेल्जियन एइफेल|संकट विथ के कैंटन]] को छोड़कर, जहां [[जर्मन भाषा|जर्मन]] आधिकारिक भाषा है)
:सह-आधिकारिक भाषा में:
:*[[ब्रुसेल्स]] ([[डच भाषा|डच]] के साथ)
* [[बेनिन]] (कई राष्ट्रीय भाषाओं के साथ: [[अजा-गबी भाषा|अजा-गबी]], [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बरिबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [ [जनरल भाषा|जेन-जीबीई]], [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम भाषा|एमबेलिमे]], [[नतेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा |वामा]], [[वासी जीबी भाषा|वासी-जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा |योरूबा]])
* [[बुर्किना फ़ासो]] ([[दियोला भाषा|दियोला]], [[फुला भाषा|फूला]], [[मोसी भाषा|मोसी]] सहित कई राष्ट्रीय भाषाओं के साथ)
* [[बुरुंडी]] ([[किरुंडी भाषा|किरुंडी]] के साथ)
* [[कैमरून]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ)
* [[कनाडा]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ)
** [[क्यूबेक]] ''(सीमित [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]])'' के साथ
** [[न्यू ब्रंसविक]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ)
** [[मैनिटोबा]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ)
** [[उत्तर पश्चिमी क्षेत्र]] ([[उत्तर पश्चिमी क्षेत्र#भाषाएं|10 अन्य लोगों के साथ]])
** [[युकोन]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ)
** [[नुनावत]] ([[इनुइट भाषाएं|इनुइट]] और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ)
* [[मध्य अफ्रीकी गणराज्य]] ([[सांगो भाषा|सांगो]] के साथ)<ref name=CAR/>
* [[चाड]] ([[अरबी भाषा|अरबी]] के साथ)
* [[कोमोरोस]] ([[अरबी भाषा|अरबी]] के साथऔर [[कोमोरियन भाषा|कोमोरियन]])
* [[हाथीदांत का किनारा]]
* [[कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य]]
* [[जिबूती]] ([[अरबी भाषा|अरबी]] के साथ)
* [[इक्वेटोरियल गिनी]] ([[स्पेनिश भाषा|स्पेनिश]] और [[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]] के साथ)
*फ्रांस
** [[फ्रेंच गयाना]]
** [[फ़्रेन्च पॉलीनिशिया]]
** [[लॉयल्टी आइलैंड्स प्रोविंस|फ्रेंच लॉयल्टी आइलैंड्स]]
** [[फ्रांसीसी दक्षिणी और अंटार्कटिक भूमि]]
** [[हिंद महासागर में बिखरे हुए द्वीप]]
** [[ग्वाडेलोप]]
** [[मार्टीनिक]]
** [[मैयोट]]
** [[नया केलडोनिया]]
** [[रीयूनियन]]
** [[सेंट बार्थेलेमी]]
** [[सेंट मार्टिन की सामूहिकता|सेंट मार्टिन]]
** [[सेंट पियरे और मिकेलॉन]]
** [[वाली और फ़्युटुना]]
** ([[एडेली लैंड]])
** ([[क्लिपरटन द्वीप]])
* [[गैबॉन]]
* [[ग्वेर्नसे]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ)
* [[गिनी]] (कई राष्ट्रीय भाषाओं के साथ: [[फुला भाषा|फूला]], [[किस्सी भाषा|किस्सी]], [[कपेल भाषा|कपेल]], [[मालिंके भाषा|मालिंके]], [[सुसु भाषा|सुसु]], [[तोमा भाषा|तोमा]], [[ओनिया भाषा|ओनियान]], [[वामी भाषा|वामी]])
* [[हैती]] ([[हाईटियन क्रियोल]] के साथ)<ref name=हैती/>
* इटली
** [[आओस्ता घाटी]] ([[इतालवी भाषा|इतालवी]] के साथ)
* [[जर्सी]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ)
* [[लक्ज़मबर्ग]] ([[जर्मन भाषा|जर्मन]] और [[लक्ज़मबर्ग भाषा|लक्ज़मबर्ग]] के साथ)
* [[मेडागास्कर]] ([[मालागासी भाषा|मालागासी]] के साथ)
* [[माली]] (कई राष्ट्रीय भाषाओं के साथ: [[बाम्बारा भाषा|बाम्बारा]], [[बोमू भाषा|बोमू]], [[बोजो भाषा|बोजो]], [[एस्कार्पमेंट डोगन|डोगन]], [[फूला भाषा|फूला]], [[ममरा भाषा|ममारा]], [[सोन्घय भाषा|सोंघाय]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिंके]], [[साइनारा भाषा|स्येनारा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक] ])
* [[मॉरीशस]] ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] के साथ)<रेफ़ नाम=मॉरीशस/>
* [[मोनाको]]
* [[नाइजर]] ([[अरबी भाषा|अरबी]] के साथ, [[बुडुमा भाषा|बुदुमा]], [[फूला भाषा|फूला]], [[गौरमांचे भाषा|गौरमांचे]], [[हौसा भाषा|हौसा ]], [[कनुरी भाषा|कनुरी]], [[सोंगहे भाषा|सोंगहे]]-[[जर्मा भाषा|जर्मा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], [[तसवाक भाषा|तसवाक]], [[तेबू भाषा|तेबू]])<ref name="नाइजर"/>
* [[रवांडा]] (अंग्रेजी और किन्यारवांडा के साथ)
* [[सेनेगल]] (कई राष्ट्रीय भाषाओं के साथ: [[बलांटा भाषाएं|बलंता]], [[बस्सरी भाषा|बस्सारी]], [[बेडिक भाषा|बेदिक]], [[फूला भाषा|फूला]], [[हसनिया अरबी|हसनिया]], [[जोला भाषा|जोला]], [[मंडींका भाषा|मंडींका]], [[मंदजाक भाषा|मंदजाक]], [[मांकन्या भाषा|मंकन्या]], [[दोपहर भाषा|दोपहर] ], [[साफेन भाषा|साफेन]], [[सेरर भाषा|सेरर]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[वोलोफ भाषा|वोलोफ]])
* [[सेशेल्स]] ([[सेशेलोइस क्रियोल]] और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ)
* [[स्विट्जरलैंड]] (''राष्ट्रीय और आधिकारिक भाषा'' [[जर्मन भाषा|जर्मन]] के साथ, [[इतालवी भाषा|इतालवी]], और ([[रोमन भाषा|रोमनश]]))<रेफ नाम= ":0">{{साइट वेब |url=https://www.admin.ch/opc/en/classified-compilation/19995395/index.html#a4 |title=CC 101 18 के स्विस परिसंघ का संघीय संविधान अप्रैल 1999, कला। 4 राष्ट्रीय भाषाएं |दिनांक=1 जनवरी 2018 |स्थान=बर्न, स्विट्ज़रलैंड |प्रकार=आधिकारिक साइट |प्रकाशक=संघीय परिषद |पहुंच-तिथि=2018-12-05}}</ref>
:''आधिकारिक भाषा'' में:
:*[[जिनेवा के कैंटन]]
:*[[वाड का कैंटन]]
:*[[जुरा के कैंटन]]
:*[[नेउचटेल के कैंटन]]
:*[[फ़्राइबर्ग के कैंटन]] ([[जर्मन भाषा|जर्मन]] के साथ)
:*[[बर्न के कैंटन]] ([[जर्मन भाषा|जर्मन]] के साथ)
:*[[कैंटन ऑफ वैलेस]] ([[जर्मन भाषा|जर्मन]] के साथ)
* [[टोगो]] ([[ईवे भाषा|ईवे-जीबी]] और [[केबी भाषा|केबी]] के साथ)
* [[वानुअतु]] ([[बिस्लामा]] और [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] के साथ)<रेफ़ नाम=वानुअतु/>
'''[[फुला भाषा|फूला]]''':
* [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्दी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[सामान्य भाषा|जेन-जीबी]] , [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम भाषा|म्बेलाइम]], [[नतेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा|वामा]], [[वासी जीबीई भाषा|वासी-जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
* [[बुर्किना फासो]] ([[दियोला भाषा|डिओला]], [[मोसी भाषा|मोसी]] और अन्य भाषाओं के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] है)
* [[गिनी]] ([[किस्सी भाषा|किस्सी]], [[केपेल भाषा|कपेल]], [[मालिंके भाषा|मलिंके]], [[सुसु भाषा|सुसु]], [[तोमा भाषा|तोमा]], [[ओनिया भाषा|ओनियान]], [[वामी भाषा|वामी]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
* [[माली]] ([[बाम्बारा भाषा|बाम्बारा]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[बोमू भाषा|बोमू]], [[बोजो भाषा|बोजो]], [[एस्करपमेंट डोगन|डोगन]], [[ममरा भाषा|ममारा]], [[सोन्घय भाषा|सोंघाय]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[साइनारा भाषा|स्येनारा]], [[तमाशेक लैंगुआगई|तमाशेक]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
* [[मॉरिटानिया]] ([[सोनिंके भाषा|सोनिन्के]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[वोलोफ़ भाषा|वोलोफ़]], आधिकारिक भाषा [[अरबी भाषा|अरबी]] है)
* [[नाइजर]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ, [[अरबी भाषा|अरबी]], [[बुडुमा भाषा|बुदुमा]], [[गौरमांचे भाषा|गौरमांचे]], [[हौसा भाषा|हौसा ]], [[कनुरी भाषा|कनुरी]], [[सोंगहे भाषा|सोंगहे]]-[[जर्मा भाषा|जर्मा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], [[तसवाक भाषा|तसवाक]], [[तेबू भाषा|तेबू]])<ref name="नाइजर"/>
* [[सेनेगल]] ([[बलांटा भाषा | बलंता]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[बस्सरी भाषा | बस्सरी]], [[बेडिक भाषा | बेदिक]], [[हस्सानिया अरबी | हसनिया]], [[जोला भाषा|जोला]], [[मंदिंका भाषा|मंडींका]], [[मंदजाक भाषा|मंदजाक]], [[मनकन्या भाषा|मंकन्या]], [[दोपहर की भाषा|दोपहर]], [[सफ़ेन भाषा|सफ़ेन] ], [[सेरर भाषा|सेरर]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[वोलोफ भाषा|वोलोफ]], आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] है)
=== जी ===
'''[[गा भाषा|गा]]''':
* [[घाना]] ([[अकन भाषा|अकान]] (अकुएपम ट्वी, आशान्ते ट्वी, फंते) के साथ सरकार द्वारा प्रायोजित भाषा, [[ईवे भाषा|ईवे-गबे]], [[दगारे भाषा|दगारे] ], [[दगबनी भाषा|दगबनी]], [[डांगमे भाषा|डांगमे]], [[गोंजा भाषा|गोंजा]], [[कासेम भाषा|कासेम]], [[नजेमा भाषा|नजेमा]], आधिकारिक भाषा है [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]])
'''[[स्कॉटिश गेलिक|गिडहलिग]]''':
* [[स्कॉटलैंड]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] और [[स्कॉट्स भाषा|स्कॉट्स]] के साथ)<ref name=":1">{{Cite web|title=Languages – gov.scot|url =https://www.gov.scot/policies/languages/|access-date=2021-01-21|website=gov.scot}}</ref>
'''[[जीबीई भाषाएं|जीबीई]]''':
* देखें ''[[#ए|अजा-जीबी]]'', ''[[#ई|ईवे-जीबी]]'', ''[[#एफ|फॉन-जीबी]]'', ''[ [#G|Gen-Gbe]]'', ''[[#W|Waci-Gbe]]'', ''[[#X|Xwela-Gbe]]''
'''[[सामान्य भाषा|जेन-जीबी]]''':
* [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [ [लुकपा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम भाषा|म्बेलाइम]], [[नतेनी भाषा|नतेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा|वामा]], [[वासी जीबी भाषा| Waci-Gbe]], [[Yobe language|Yobe]], [[Yom language|Yom]], [[Pherá language|Xwela-Gbe]], [[Yoruba language|Yoruba]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
'''[[जॉर्जियाई भाषा|जॉर्जियाई]]''':
* [[जॉर्जिया (देश)|जॉर्जिया]]<ref name=जॉर्जिया>[http://www.parliament.ge/files/68_1944_951190_CONSTIT_27_12.06.pdf अनुच्छेद 8. जॉर्जिया का संविधान]</ref>
* [[दक्षिण ओसेशिया]] ([[ओस्सेटियन भाषा|ओस्सेटियन]] और [[रूसी भाषा|रूसी]] के साथ; स्वतंत्रता विवादित है)<ref name=Ossetia/>
* [[अबकाज़िया]] ([[जॉर्जियाई भाषा|जॉर्जियाई]] के साथ [[जॉर्जिया का संविधान (देश)|जॉर्जियाई संविधान]] के अनुसार; स्वतंत्रता विवादित है)<ref name=जॉर्जिया/>
'''[[जर्मन भाषा|जर्मन]]''':
* ऑस्ट्रिया ([[हंगेरियन भाषा|हंगेरियन]], [[बर्गनलैंड क्रोएशियाई]], और [[स्लोवेन भाषा|स्लोवेन]] के साथ)
* [[बेल्जियम]] ([[डच भाषा|डच]] और [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ आधिकारिक भाषा)
:एकमात्र आधिकारिक भाषा:
:* [[यूपेन की भूमि | यूपेन के कैंटन]]
:* [[बेल्जियम एइफेल|संकट विथ के कैंटन]]
* [[ब्राजील]]
** [[एंटोनियो कार्लोस, सांता कैटरीना|एंटोनियो कार्लोस]]
** [[सांता मारिया डो हेरवाल]]
** [[डोमिंगोस मार्टिंस]]
** [[लारंजा दा टेरा]]
** [[पंकस]]
** [[सांता मारिया डे जेतिबा]]
** [[विला पावो]]
** [[पोमेरोड]]
** [[कैंगुकू]]
* जर्मनी
* [[लिकटेंस्टीन]]
* [[लक्ज़मबर्ग]] ([[फ़्रेंच भाषा|फ़्रेंच]] और [[लक्ज़मबर्ग भाषा|लक्ज़मबर्ग]] के साथ)
* इटली (दक्षिण टायरॉल में)
* [[नामीबिया]] ([[अफ्रीकी]] और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ)
* [[स्विट्जरलैंड]] (''राष्ट्रीय और आधिकारिक भाषा'' [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]], [[इतालवी भाषा|इतालवी]], और ([[रोमन भाषा|रोमनश]]) के साथ)<रेफ नाम= ":0"/>
:''आधिकारिक भाषा'' 21 छावनियों में:
:*17 [[स्विट्जरलैंड के कैंटन|26 कैंटन]] (एकलिंगी रूप से [[जर्मन भाषा|जर्मन]])
:*[[कैंटन ऑफ ग्रिसन्स]] ([[इतालवी भाषा|इतालवी]] और [[रोमन भाषा|रोमनश]] के साथ)
:*[[बर्न ऑफ कैंटन]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ)
:*[[फ़्राइबर्ग के कैंटन]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ)
:*[[कैंटन ऑफ वैलेस]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ)
'''[[गोंजा भाषा|गोंजा]]''':
* [[घाना]] ([[अकन भाषा|अकान]] (अकुएपम ट्वी, आशान्ते ट्वी, फंते) के साथ सरकार द्वारा प्रायोजित भाषा, [[ईवे भाषा|ईवे-गबे]], [[दगारे भाषा|दगारे] ], [[दगबनी भाषा|दगबनी]], [[डांगमे भाषा|डांगमे]], [[गा भाषा|गा]], [[कासेम भाषा|कासेम]], [[नजेमा भाषा|नजेमा]], आधिकारिक भाषा है [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]])
'''[[Gourmanché language|Gourmanché]]'''
* [[नाइजर]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]], [[अरबी भाषा|अरबी]], [[बुदुमा भाषा|बुदुमा]], [[फूला भाषा|फूला]], [[हौसा भाषा|हौसा ]], [[कनुरी भाषा|कनुरी]], [[सोnghay language|Songhay]]-[[Zarma language|Zarma]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], [[तसावाक भाषा|तसावाक]], [[तेबू भाषा|तेबू]])<ref name="नाइजर" />
'''[[ग्रीक भाषा|ग्रीक]]''':
* [[यूनान]]
* [[साइप्रस]] ([[तुर्की भाषा|तुर्की]] के साथ)<रेफ नाम=साइप्रस>[https://archive.is/20120530023218/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/0/302578ad62e1ea3ac2256fd5003b61d4?OpenDocument&ExpandSection=3%23_Section3 _Section3 ऐप। डी।, भाग 1, कला। 3. साइप्रस का संविधान]</ref>
* [[अल्बानिया]] (हिमारा का ग्रीक अल्पसंख्यक क्षेत्र, अल्बानियाई के साथ फिनिक और डर्विकन)
'''[[गुआरानी भाषा|गुआरानी]]''':
* [[पराग्वे]] ([[स्पेनिश भाषा|स्पेनिश]] के साथ)<ref name="पराग्वे">[http://www.tsje.gov.py/descargar.php?a=pdf/constiucion_de_1992.pdf Artículo 140. कांस्टीट्यूशियंस डे ला] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230322084756/http://www.tsje.gov.py/descargar.php?a=pdf/constiucion_de_1992.pdf |date=2023-03-22 }} {{वेबआर्किव|यूआरएल=https://web.archive.org/web/20180428181308/http://tsje.gov.py/descargar.php?a=pdf%2Fconstitucion_de_1992.pdf |date= 28 अप्रैल 2018 }} [http://www.tsje.gov.py/descargar.php?a=pdf/constiucion_de_1992.pdf ब्लिका डेल पराग्वे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230322084756/http://www.tsje.gov.py/descargar.php?a=pdf/constiucion_de_1992.pdf |date=2023-03-22 }}</ref>
* [[बोलीविया]] ([[स्पेनिश भाषा|स्पेनिश]], [[क्वेचुआ भाषाएं|क्वेचुआ]], [[आयमारा भाषा|आयमारा]] और 33 अन्य भाषाओं के साथ)<ref name=बोलीविया/>
'''[[गुजराती भाषा|गुजराती]]''':
* भारत
=== एच ===
'''[[हैतियाई क्रेओल]]''':
* [[हैती]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ)<ref name=Haiti>[http://pdba.georgetown.edu/Constitutions/Haiti/haiti1987fr.html अनुच्छेद 5. ला कॉन्स्टिट्यूशन डे ला रिपब्लिक डी 'हैती]</ref>
'''[[ताइवान हक्का|हक्का]]''':
* [[ताइवान]] (ताइवान की अन्य राष्ट्रीय भाषाएं हैं [[ताइवान की मंदारिन|मंदारिन]], [[ताइवान की होक्किएन]],<ref name="taiwanese"/> [[Formosan language]]<ref name="formosan "/> और [[ताइवान सांकेतिक भाषा]]।<ref name="taiwanese"/>)
'''[[हस्सानिया अरबी भाषा|हसनिया]]''':
* [[सेनेगल]] ([[बलांटा भाषा|बलांटा]], [[बस्सरी भाषा|बस्सारी]], [[बेडिक भाषा|बेदिक]], [[फूला भाषा|फूला]], [[जोला भाषा|जोला]], [[मंदिंका भाषा|मंडींका]], [[मंदजाक भाषा|मंदजाक]], [[मनकन्या भाषा|मंकन्या]], [[दोपहर की भाषा|दोपहर]], [[सफ़ेन भाषा|सफ़ेन] ], [[सेरर भाषा|सेरर]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[वोलोफ भाषा|वोलोफ]], आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] है)
'''[[हौसा भाषा|हौसा]]''':
* [[नाइजर]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ, [[अरबी भाषा|अरबी]], [[बुडुमा भाषा|बुदुमा]], [[फूला भाषा|फूला]], [[गोरमांचे भाषा|गोरमांचे ]], [[कनुरी भाषा|कनुरी]], [[सोंगहे भाषा|सोंगहे]]-[[जर्मा भाषा|जर्मा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], [[तसवाक भाषा|तसवाक]], [[तेबू भाषा|तेबू]])<ref name="नाइजर"/>
* [[नाइजीरिया]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[इग्बो भाषा|इग्बो]] और [[योरूबा भाषा|योरूबा]])<रेफ नाम=नाइजीरिया/>
'''[[हिब्रू भाषा|हिब्रू]]''':
* इज़राइल ([[अरबी भाषा|अरबी]] के साथ)
'''[[हिंदी भाषा|हिंदी]]''':
* भारत ("संघ की आधिकारिक भाषा"; अंग्रेजी के साथ; 21 अन्य क्षेत्रीय भाषाएं अर्थात् [[असमिया भाषा|असमिया]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[बोडो भाषा|बोडो]], [[डोगरी भाषा |डोगरी]], [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]], [[कश्मीरी भाषा|कश्मीरी]], [[कोंकणी भाषा|कोंकणी]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[मलयालम]], [[मीती भाषा|मीती]] (मणिपुरी), [[मराठी भाषा|मराठी]], [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[ओडिया भाषा|ओडिया]], [[पंजाबी भाषा| पंजाबी]], [[संस्कृत]], [[संथाली भाषा|संथाली]], [[सिंधी भाषा|सिंधी]], [[तमिल भाषा|तमिल]], [[तेलुगु भाषा|तेलुगु]], [[उर्दू] ]<ref>{{साइट वेब|url=http://www.axistranslations.com/translation-article/national-lanuages-of-india-list.html|title = एक्सिस ट्रांसलेशन|एक्सेस-डेट = 3 मार्च 2015| वेबसाइट = एक्सिस ट्रांसलेशन}}</ref>)<ref name=India>{{Cite web |url=http://lawmin.nic.in/olwing/coi/coi-english/Const.Pock%202Pg.Rom8Fsss%25%202823%29.%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%8F%E0%A4%AB |शीर्षक=भाग XVII। भारत का संविधान |access-date=3 सितंबर 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150928073022/http://lawmin.nic.in/olwing/coi/coi-english/Const. |archive-date=2015-09-28 |url-status=dead |title=Archive copy }}</ref>
* [[फिजी]] (अंग्रेजी और बाउ फिजियन के साथ; संवैधानिक रूप से ''हिंदुस्तानी'' के रूप में जाना जाता है जिसे कवर करने के लिए एक छत्र शब्द के रूप में [[उर्दू भाषा|उर्दू]], साथ ही साथ हिंदी)<ref name=Fiji/>
'''[[हिरी मोटू]]''':
* [[पापुआ न्यू गिनी]] (अंग्रेजी और [[टोक पिसिन]] के साथ)
'''[[हंगेरियन भाषा|हंगेरियन]]''':
* [[हंगरी]]<ref>[http://www.kormany.hu/download/e/02/00000/The%20New%20Fundamental%20Law%20of%20Hungary.pdf आर्टिकल H. हंगरी का फंडामेंटल लॉ]< /रेफरी>
=== मैं ===
'''[[इग्बो भाषा|इग्बो]]''':
* [[नाइजीरिया]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[हौसा भाषा|हौसा]] और [[योरूबा भाषा|योरूबा]])<रेफ नाम=नाइजीरिया/>
'''[[आइसलैंडिक भाषा|आइसलैंडिक]]''':
* [[आइसलैंड]]
'''[[इन्डोनेशियाई भाषा|इन्डोनेशियाई]]''':
* [[इंडोनेशिया]] (मलय की एक मानकीकृत बोली)<ref name=Indonesia>[https://web.archive.org/web/20120620062509/http://www.embassyofindonesia.org/about/pdf/IndonesianConstitution.pdf अनुच्छेद 36. इंडोनेशिया गणराज्य का संविधान] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080907001159/http://www.embassyofindonesia.org/about/pdf/IndonesianConstitution.pdf |date=7 सितंबर 2008 }}</ref>
'''[[आयरिश भाषा|आयरिश]]''':
* [[आयरलैंड गणराज्य]] ("राष्ट्रीय"; अंग्रेजी के साथ "दूसरा अधिकारी")<ref name=Ireland>{{Cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031152613/http://www.constitution.ie/reports/ConstitutionofIreland.pdf |archive-date=2012-10-31 |url=http://www.constitution.ie/reports/ConstitutionofIreland.pdf |title=Article 8. आयरलैंड का संविधान 1937 |पेज=10 |access-date=2022-08-05 }}</ref>
'''[[इतालवी भाषा|इतालवी]]''':
* इटली
* [[क्रोएशिया]]
** [[इस्त्रिया काउंटी]] ([[क्रोएशियाई भाषा|क्रोएशियाई]] के साथ)
* [[सैन मैरीनो]]
* [[स्लोवेनिया]]
** [[स्लोवेनियाई इस्त्रिया]] ([[स्लोवेन भाषा|स्लोवेन]] के साथ)
* [[स्विट्जरलैंड]] (''राष्ट्रीय और आधिकारिक भाषा'' [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]], [[जर्मन भाषा|जर्मन]], और ([[रोमन भाषा|रोमनश]]) के साथ)<रेफ नाम= ":0"/>
:''आधिकारिक भाषा'' में:
:*[[टिसिनो के कैंटन]]
:*[[कैंटन ऑफ ग्रिसन्स]] ([[जर्मन भाषा|जर्मन]] और [[रोमांश भाषा|रोमनश]] के साथ)
* [[वेटिकन सिटी]] ([[लैटिन भाषा|लैटिन]] के साथ)
=== जे ===
'''[[जापानी भाषा|जापानी]]''':
* जापान (वास्तव में)
* पलाऊ ([[अंगौर]])
'''[[जावानीस भाषा|जावानीस]]''':
* जावा के मूल निवासी; इंडोनेशिया
'''[[जोला भाषा|जोला]]''':
* [[सेनेगल]] ([[बलांटा भाषा|बलांटा]], [[बस्सरी भाषा|बस्सारी]], [[बेडिक भाषा|बेदिक]], [[फूला भाषा|फूला]], [[हसनिया अरबी|हस्सानिया]], [[मंडींका भाषा|मंडींका]], [[मंदजाक भाषा|मंदजाक]], [[मांकन्या भाषा|मंकन्या]], [[दोपहर भाषा|दोपहर]], [[सफ़ेन भाषा|सफ़ेन] ], [[सेरर भाषा|सेरर]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[वोलोफ भाषा|वोलोफ]], आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] है)
=== के ===
'''[[कबी भाषा|कबाय]]''':
* [[टोगो]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] और [[ईवे भाषा|ईवे-जीबी]] के साथ)
'''[[कलंगा भाषा|कलंगा]]''':
* [[जिम्बाब्वे]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[शोना भाषा|शोना]], [[उत्तरी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[चेवा भाषा|चेवा]], [[सेना भाषा| चिरबावे]], [[खोइसन भाषाएं|खोइसन]], [[नाम्ब्या भाषा|नाम्ब्या]], [[नादाऊ बोली|नदाऊ]], [[जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषाएं|जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषा]], [[टोंगा भाषा (जाम्बिया और ज़िम्बाब्वे)|टोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा (भाषा)|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|जोसा]])<ref name="Zimbabwe"/>
'''[[कन्नडा]]:'''
*[[भारत]] (21 अन्य क्षेत्रीय भाषाओं के साथ, और अंग्रेजी के साथ एक लिंक भाषा के रूप में)
'''[[कनुरी भाषा|कनुरी]]''':
* [[नाइजर]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ, [[अरबी भाषा|अरबी]], [[बुडुमा भाषा|बुदुमा]], [[फूला भाषा|फूला]], [[गोरमांचे भाषा|गोरमांचे ]], [[हौसा भाषा|हौसा]], [[सोंगहे भाषा|सोंघाय]]-[[जर्मा भाषा|जर्मा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], [[तसवाक भाषा|तसावाक]], [[तेबू भाषा|तेबू]])<ref name="नाइजर"/>
'''[[कासम भाषा|कासेम]]''':
* [[घाना]] ([[अकान भाषा|अकान]] (एकुआपेम ट्वी, आशान्ते ट्वी, फंते) के साथ एक सरकार द्वारा प्रायोजित भाषा, [[ईवे भाषा|ईवे-गबे]], [[दगारे भाषा|दगारे] ], [[दगबनी भाषा|दगबनी]], [[डांगमे भाषा|डांगमे]], [[गा भाषा|गा]], [[गोंजा भाषा|गोंजा]], [[नजेमा भाषा|नजेमा]], आधिकारिक भाषा है [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]])
'''[[कजाख भाषा|कजाख]]''':
* [[कजाखस्तान]] (रूसी के साथ)<ref name=Kazakhstan>[https://web.archive.org/web/20071020060732/http://www.constcouncil.kz/eng/norpb/constrk/#section1 आर्टिकल 7. कजाकिस्तान गणराज्य का संविधान] {{Webarchive|url =https://web.archive.org/web/20071020060732/http://www.constcouncil.kz/eng/norpb/constrk/ |date=20 अक्टूबर 2007 }}</ref>
'''[[खमेर भाषा|खमेर]]''':
* [[कंबोडिया]]<ref>{{Cite web |title=अनुच्छेद 5. कंबोडिया साम्राज्य का संविधान |url=http://www.embassy.org/cambodia/government/constitution.htm |access-date=2022-08-05 |archive-date=2011-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117222418/http://www.embassy.org/cambodia/government/constitution.htm }}</ref>
'''[[किन्यारवांडा]]''':
* [[रवांडा]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ)
'''[[किरुंडी]]''':
* [[बुरुंडी]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ)
'''[[किस्सी भाषा|किस्सी]]'''
* [[गिनी]] [[फूला भाषा|फूला]], [[कपेल भाषा|कपेल]], [[मालिंके भाषा|मलिंके]], [[सुसु भाषा|सुसु]], [[के साथ एक राष्ट्रीय भाषा तोमा भाषा|तोमा]], [[ओनिया भाषा|ओनियान]], [[वामी भाषा|वामी]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
'''[[खोइसन भाषाएं|खोइसन]]''':
* [[जिम्बाब्वे]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[शोना भाषा|शोना]], [[उत्तरी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[चेवा भाषा|चेवा]], [[सेना भाषा| चिरबावे]], [[कलंगा भाषा|कलंगा]], [[नाम्ब्या भाषा|नाम्ब्या]], [[नाडाऊ बोली|नादाऊ]], [[जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषाएं|जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषा]], [[टोंगा भाषा (जाम्बिया और ज़िम्बाब्वे)|टोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा (भाषा)|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|जोसा]])<ref name="Zimbabwe"/>
'''[[कोरियाई भाषा|कोरियाई]]''':
* [[उत्तर कोरिया]]<ref name="Minahan2014">{{Cite book|last=Minahan|first=James B.|title=एथनिक ग्रुप्स ऑफ नॉर्थ, ईस्ट एंड सेंट्रल एशिया: एन इनसाइक्लोपीडिया|url=https: //books.google.com/books?id=oZCOAwAAQBAJ&pg=PA147|year=2014|publisher=ABC-CLIO|location=Sअन्ता बारबरा|isbn=978-1-61069-018-8|पेज=147}}</ref>
* [[दक्षिण कोरिया]]<ref name="Minahan2014"/> ([[कोरियाई सांकेतिक भाषा]] के साथ)
'''[[कोरियाई सांकेतिक भाषा]]''':
* [[दक्षिण कोरिया]] ([[कोरियाई भाषा|कोरियाई]] के साथ)
'''[[कपेल भाषा|कपेल]]''':
* [[गिनी]] [[फूला भाषा|फूला]], [[किस्सी भाषा|किस्सी]], [[मालिंके भाषा|मलिंके]], [[सुसु भाषा|सुसु]], [[तोमा भाषा|तोमा]], [[ओनिया भाषा|ओनियान]], [[वामी भाषा|वामी]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
'''[[कुर्द भाषा|कुर्द]]''':
* [[इराक]] ([[अरबी]] के साथ)<रेफ नाम=इराक/>
'''[[किर्गिज़ भाषा|किर्गिज़]]''':
* [[किर्गिस्तान]] (रूसी के साथ)<ref name=किर्गिस्तान>{{In lang|ru}} [http://www.gov.kg/?page_id=263 Статья 10. Конституция Кыргызской Республики]</ref>
=== एल ===
'''[[लाओ भाषा|लाओ]]''':
* [[लाओस]]
'''[[लातवियाई भाषा|लातवियाई]]''':
* [[लातविया]]
'''[[लिथुआनियाई भाषा|लिथुआनियाई]]''':
* [[लिथुआनिया]]
'''[[लुकपा भाषा|लुकपा]]''':
* [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [ [जनरल भाषा|जेन-जीबीई]], [[एमबेलिम भाषा|एमबेलिम]], [[नतेनी भाषा|नतेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा|वामा]], [[वासी जीबीई भाषा|वासी-जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
'''[[लक्ज़मबर्गी भाषा|लक्ज़मबर्गिश]]''':
* [[लक्ज़मबर्ग]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] और [[जर्मन भाषा|जर्मन]] के साथ)
=== एम ===
'''[[मैसेडोनियन भाषा|मैसेडोनियन]]''':
* [[उत्तर मैसेडोनिया]] ([[अल्बानियाई भाषा|अल्बानियाई]] के साथ)
'''[[मालागासी भाषा|मालागासी]]''':
* [[मेडागास्कर]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ)
'''[[मलय भाषा|मलय]]''':
* [[मलेशिया]] (वास्तविक आधिकारिक भाषा के साथ [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]])
* [[ब्रुनेई]]
* [[सिंगापुर]] (अंग्रेजी के साथ, [[चीनी भाषा|चीनी]] और [[तमिल भाषा|तमिल]])<ref name=सिंगापुर/>
* [[इंडोनेशिया]] (मलय की एक मानकीकृत स्थानीय बोली, लेकिन इंडोनेशिया में इसे अलग भाषा के रूप में माना जाता है)<ref name=इंडोनेशिया/>
'''[[मलिंके भाषा|मलिंके]]''':
* देखें ''[[#M|मैंडिंग]]''
* [[गिनी]] [[फूला भाषा|फूला]], [[किस्सी भाषा|किस्सी]], [[केपेल भाषा|कपेल]], [[सुसु भाषा|सुसु]], [[तोमा भाषा|तोमा]], [[ओनिया भाषा|ओनियान]], [[वामी भाषा|वामी]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
'''[[मालटिस् भाषा|मालटिस्]]''':
* [[माल्टा]] (अंग्रेजी के साथ)
'''[[ममरा भाषा|ममरा]]''':
* [[माली]] ([[बाम्बारा भाषा|बाम्बारा]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[बोमू भाषा|बोमू]], [[बोजो भाषा|बोजो]], [[एस्करपमेंट डोगन|डोगन]], [[फूला भाषा|फूला]], [[सोन्घय भाषा|सोंघाय]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[साइनारा भाषा|स्येनारा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रांसीसी] भाषा|फ्रेंच]])
'''[[मांडिंग भाषाएं|मैंडिंग]] ([[मंडींका भाषा|मंडींका]], [[मालिंके भाषा|मलिंके]])''':
* देखें ''[[#B|बम्बारा]]'', ''[[#D|दिौला]]'', ''[[#M|मलिंके]]'', ''[[#M|मंडींका] ]''
'''[[मंडींका भाषा|मंडींका]]''':
* देखें ''[[#M|मैंडिंग]]''
* [[सेनेगल]] ([[बलांटा भाषा|बलांटा]], [[बस्सरी भाषा|बस्सारी]], [[बेडिक भाषा|बेदिक]], [[फूला भाषा|फूला]], [[हसनिया अरबी|हसानिया]], [[जोला भाषा|जोला]], [[मंदजाक भाषा|मंदजाक]], [[मनकन्या भाषा|मनकन्या]], [[दोपहर भाषा|दोपहर]], [[सफ़ेन भाषा|सफ़ेन] ], [[सेरर भाषा|सेरर]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[वोलोफ भाषा|वोलोफ]], आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] है)
'''[[मंदजाक भाषा|मंदजाक]]''':
* [[सेनेगल]] ([[बलांटा भाषा|बलांटा]], [[बस्सरी भाषा|बस्सारी]], [[बेडिक भाषा|बेदिक]], [[फूला भाषा|फूला]], [[हसनिया अरबी|हस्सानिया]], [[जोला भाषा|जोला]], [[मंडींका भाषा|मंडींका]], [[मांकन्या भाषा|मनकन्या]], [[दोपहर भाषा|दोपहर]], [[सफ़ेन भाषा|सफ़ेन] ], [[सेरर भाषा|सेरर]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[वोलोफ भाषा|वोलोफ]], आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] है)
'''[[मांकन्या भाषा|मनकन्या]]''':
* [[सेनेगल]] ([[बलांटा भाषा|बलांटा]], [[बस्सरी भाषा|बस्सारी]], [[बेडिक भाषा|बेदिक]], [[फूला भाषा|फूला]], [[हसनिया अरबी|हस्सानिया]], [[जोला भाषा|जोला]], [[मंदिंका भाषा|मंडींका]], [[मंदजाक भाषा|मंदजाक]], [[दोपहर भाषा|दोपहर]], [[सफ़ेन भाषा|सफ़ेन] ], [[सेरर भाषा|सेरर]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[वोलोफ भाषा|वोलोफ]], आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] है)
'''[[मैंक्स भाषा|मैंक्स गेलिक]]''':
* [[आइल ऑफ मैन]] (अंग्रेजी के साथ)
'''[[माओरी भाषा|माओरी]]''':
* न्यूजीलैंड (अंग्रेजी और न्यूजीलैंड सांकेतिक भाषा के साथ)
'''[[मार्शली भाषा|मार्शली]]''':
*[[मार्शल आइलैंड्स]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ)
मॉरीशस क्रियोल
* [[मॉरीशस]]
'''[[एमबेलिम भाषा|म्बेलाइम]]''':
* [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [ [सामान्य भाषा|जेन-जीबीई]], [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[नतेनी भाषा|नतेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा|वामा]], [[वासी जीबीई भाषा|वासी-जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
'''[[मीती भाषा|मीती]]''' (आधिकारिक तौर पर [[मणिपुरी भाषा|मणिपुरी]] के रूप में जाना जाता है)
* [[भारत]] (भारतीय संविधान की 8वीं अनुसूची द्वारा मान्यता प्राप्त 21 अन्य अनुसूचित भाषाओं के साथ)
'''[[मोल्दोवन भाषा|मोल्दोवन]]'''
* [[मोल्दोवा]] ([[रोमानियाई भाषा|रोमानियाई]] के समान; मोल्दोवन संविधान में मोल्दोवन के रूप में परिभाषित)<ref name=Moldova>[http://www.e-democracy.md/en/legislation/constitution /i/ अनुच्छेद 13. मोल्दोवा गणराज्य का संविधान]</ref>
* [[ट्रांसनिस्ट्रिया]] ([[मोल्दोवन सिरिलिक वर्णमाला|सिरिलिक वर्णमाला]] का उपयोग किया जाता है; रूसी और यूक्रेनी के साथ; स्वतंत्रता विवादित है)<ref name=Transnistria>[http://mfa-pmr.org/index.php? newsid=644 अनुच्छेद 12. प्रिदनेस्ट्रोवस्काया मोल्दावस्काया गणराज्य का संविधान]</ref>
'''[[मंगोलियाई भाषा|मंगोलियाई]]''':
* [[मंगोलिया]]
'''[[मोंटेनेग्रिन भाषा|मोंटेनेग्रिन]]''':
* [[मोंटेनेग्रो]]
'''[[मोसी भाषा|मोसी]]''':
* [[बुर्किना फासो]] ([[दियोला भाषा|डिओला]], [[फूला भाषा|फूला]] और अन्य भाषाओं के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] है)
=== एन ===
'''[[नाम्ब्या भाषा|नाम्ब्या]]''':
* [[जिम्बाब्वे]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[शोना भाषा|शोना]], [[उत्तरी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[चेवा भाषा|चेवा]], [[सेना भाषा| चिरबावे]], [[कलंगा भाषा | कलंगा]], [[खोइसन भाषाएं ज़िम्बाब्वे)|टोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा (भाषा)|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|जोसा]])<ref name="Zimbabwe"/>
'''[[नातेनी भाषा|नातेनी]]''':
* [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [ [जनरल भाषा|जेन-जीबीई]], [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम भाषा|एमबेलिमे]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा|वामा]], [[वासी जीबीई भाषा|वासी-जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
'''[[नौरुआन भाषा|नौरुआन]]'''
* [[नाउरू]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ)
'''[[नदौ बोली|नदाऊ]]''':
* [[जिम्बाब्वे]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[शोना भाषा|शोना]], [[उत्तरी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[चेवा भाषा|चेवा]], [[सेना भाषा| चिरबावे]], [[कलंगा भाषा|कलंगा]], [[खोइसन भाषा|खोइसन]], [[नाम्ब्या भाषा|नाम्ब्या]], [[जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषा]], [[टोंगा भाषा (जाम्बिया और ज़िम्बाब्वे)|टोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा (भाषा)|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|जोसा]])<ref name="Zimbabwe"/>
'''नदेबेले''' ([[उत्तरी नदेबेले भाषा|उत्तरी]]):
* [[दक्षिण अफ्रीका]] ([[अफ्रीकी भाषा|अफ्रीकी]], अंग्रेजी, [[उत्तरी सोथो भाषा|उत्तरी सोथो]], [[सोथो भाषा|सोथो]], [[स्वाती भाषा|स्वाति]], [ [सोंगा भाषा|सोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा भाषा|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|जोसा]], [[ज़ुलु भाषा|ज़ुलु]])<रेफ नाम = ZAR/ >
* [[जिम्बाब्वे]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[शोना भाषा|शोना]], [[चेवा भाषा|चेवा]], [[सेना भाषा|चिरबावे]], [[कलंगा भाषा|कलंगा ]], [[खोइसन भाषाएं|खोइसन]], [[नाम्ब्या भाषा|नाम्ब्या]], [[नादाऊ बोली|नादाऊ]], [[जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषाएं|जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषा]], [[टोंगा भाषा (जाम्बिया और जिम्बाब्वे) )|टोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा (भाषा)|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|जोसा]])<ref name="Zimbabwe"/>
'''नदेबेले''' ([[दक्षिणी नदेबेले भाषा|दक्षिणी]]):
* [[दक्षिण अफ्रीका]] ([[अफ्रीकी भाषा|अफ्रीकी]], अंग्रेजी, [[उत्तरी सोथो भाषा|उत्तरी सोथो]], [[सोथो भाषा|सोथो]], [[स्वाती भाषा|स्वाति]], [ [सोंगा भाषा|सोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा भाषा|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|जोसा]], [[ज़ुलु भाषा|ज़ुलु]])<रेफ नाम = ZAR/ >
'''[[नेपाली भाषा|नेपाली]]''':
* [[नेपाल]]
'''[[न्यूजीलैंड सांकेतिक भाषा]]''':
* न्यूजीलैंड (अंग्रेजी और माओरी के साथ)
'''[[दोपहर भाषा|दोपहर]]''':
* [[सेनेगल]] ([[बलांटा भाषाएं|बलंता]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[बस्सरी भाषा|बस्सारी]], [[बिस्तरik भाषा|बेदिक]], [[फूला भाषा|फूला]], [[हसानिया अरबी|हसनिया]], [[जोला भाषा|जोला]], [[मंदिंका भाषा|मंडींका]], [[मंदजाक भाषा|मंदजाक] ], [[मांकन्या भाषा|मांकन्या]], [[सफ़ेन भाषा|सफ़ेन]], [[सेरर भाषा|सेरर]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[वोलोफ़ भाषा|वोलोफ़]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
'''[[उत्तरी सोथो भाषा|उत्तरी सोथो]]''':
* [[दक्षिण अफ्रीका]] ([[अफ्रीकी भाषा|अफ्रीकी]] के साथ, अंग्रेजी, [[दक्षिणी नदेबेले भाषा|देबेले]], [[सोथो भाषा|सोथो]], [[स्वाती भाषा|स्वाति]], [[सोंगा भाषा|सोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा भाषा|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|जोसा]], [[ज़ुलु भाषा|ज़ुलु]])<रेफ नाम=ZAR/>
'''[[नार्वेजियन भाषा|नार्वेजियन]]''':
* नॉर्वे (दो आधिकारिक लिखित रूप - ''बोकमाल'' और ''निनॉर्स्क'')
'''[[नजेमा भाषा|नेजेमा]]''':
* [[घाना]] ([[अकान भाषा|अकान]] (एकुआपेम ट्वी, आशान्ते ट्वी, फंते) के साथ एक सरकार द्वारा प्रायोजित भाषा, [[ईवे भाषा|ईवे-गबे]], [[दगारे भाषा|दगारे] ], [[दगबनी भाषा|दगबनी]], [[डांगमे भाषा|डांगमे]], [[गा भाषा|गा]], [[गोंजा भाषा|गोंजा]], [[कासम भाषा|कासम]], आधिकारिक भाषा है [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]])
=== हे ===
'''[[ओनिया भाषा|ओनियान]]''':
* [[गिनी]] ([[फुला भाषा|फूला]], [[किस्सी भाषा|किस्सी]], [[केपेल भाषा|कपेल]], [[मालिंके भाषा|मालिंके]], [[के साथ एक राष्ट्रीय भाषा सुसु भाषा|सुसु]], [[तोमा भाषा|तोमा]], [[वामी भाषा|वामी]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
'''[[ओरोमो भाषा|ओरोमो]]''':
* [[इथियोपिया]]<ref>{{उद्धरण समाचार |last1=Shaban |first1=Abdurahman |title=एक से पांच: इथियोपिया को चार नई संघीय कामकाजी भाषाएं मिलीं |url=https://www.africanews.com/2020/ 03/04/वन-टू-फाइव-इथियोपिया-गेट्स-फोर-न्यू-फेडरल-वर्किंग-लैंग्वेज// |agency=Africa News}}</ref>
'''[[ओस्सेटियन भाषा|ओस्सेटियन]]''':
* [[दक्षिण ओसेशिया]] (रूसी और जॉर्जियाई के साथ; स्वतंत्रता विवादित है)<ref name=Ossetia>{{In lang|ru}} [http://cominf.org/node/1127818105 Статья 4. Конституция еспублики Южная Осетия ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090811021536/http://cominf.org/node/1127818105 |date=11 अगस्त 2009}}</ref>
=== पी ===
'''[[पलाउअन भाषा|पलाऊन]]''':
* [[पलाऊ]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ)
'''[[पैपियामेंटो]]''':
* [[अरूबा]] ([[डच भाषा|डच]] के साथ)
* [[कुराकाओ]] ([[डच भाषा|डच]] और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ)
* [[नीदरलैंड]] (बोनेयर)
'''[[पश्तो भाषा|पश्तो]]''':
* [[अफगानिस्तान]] ([[दारी (पूर्वी फारसी)|दारी]] [[अफगानिस्तान]] में)<ref name=अफगानिस्तान/>
'''[[फारसी भाषा|फारसी]]''':
* [[ईरान]]
* [[अफगानिस्तान]] ([[दारी भाषा|दारी]] [[अफगानिस्तान]] में; [[पश्तो भाषा|पश्तो]] के साथ)<रेफ नाम=अफगानिस्तान/>
* [[ताजिकिस्तान]] (जिसे [[ताजिक भाषा|ताजिकी]] कहा जाता है [[ताजिकिस्तान]] में; [[रूसी भाषा|रूसी]] के साथ "अंतर-जातीय संचार" के लिए)<रेफ नाम=ताजिकिस्तान/>
'''[[पोलिश भाषा|पोलिश]]''':
* [[पोलैंड]]
'''[[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]]''':
* [[अंगोला]]
* [[ब्राजील]]
* [[केप वर्ड]]
* [[पूर्वी तिमोर]] ([[टेटम]] के साथ)
* [[इक्वेटोरियल गिनी]] ([[स्पेनिश भाषा|स्पेनिश]] और [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ)
* [[गिनी-बिसाऊ]]
* [[मकाऊ]] ([[कैंटोनीज]] के साथ)
* [[मोजाम्बिक]]
* [[पुर्तगाल]]
* [[साओ टोमे और प्रिंसिपे]]
'''[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]]''':
* [[भारत]]
=== क्यू ===
'''[[क्वेशुआ भाषा|क्वेशुआ]]''':
* [[बोलीविया]] ([[स्पेनिश भाषा|स्पेनिश]], [[आयमारा भाषाएं|आयमारा]], [[गुआरानी भाषा|गुआरानी]] और 33 अन्य भाषाओं के साथ)<ref name=बोलीविया/>
* [[पेरू]] ([[स्पेनिश भाषा|स्पेनिश]] और आयमारा के साथ)<ref name=Peru/>
=== आर ===
'''[[रोमानियाई भाषा|रोमानियाई]]''':
* [[रोमानिया]]
* [[मोल्दोवा]]
'''[[रोमांश भाषा|रोमांश]]''':
*'राष्ट्रीय भाषा'' स्विट्जरलैंड में ([[जर्मन भाषा|जर्मन]], [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]], और [[इतालवी भाषा|इतालवी]] के साथ)<ref name=":0" />
** आधिकारिक भाषा [[कैंटन ऑफ ग्रिसन्स]] ([[जर्मन भाषा|जर्मन]] और [[इतालवी भाषा|इतालवी]] के साथ)<ref>{{Cite web|url=https://www.gr. ch/RM/chantun/Seiten/Ueberblick.aspx|title=Survista dal Grischun}}</ref>
'''[[रूसी भाषा|रूसी]]''':
* रूस (क्षेत्रीय भाषाओं के साथ कुछ क्षेत्रों में)<ref नाम=रूस>[http://www.constitution.ru/en/10003000-01.htm अनुच्छेद 68. रूसी संघ का संविधान]</ref>
* [[अबकाज़िया]] ([[अबखाज़ भाषा|अबखाज़]] के साथ अबकाज़ियन संविधान के अनुसार;<ref name=Abkhazia/> स्वतंत्रता विवादित है)
* [[बेलारूस]] (बेलारूस के साथ)<ref name=बेलारूस/>
* [[कजाखस्तान]] (कजाख के साथ)<रेफ नाम=कजाखस्तान/>
* [[किर्गिस्तान]] (किर्गिज़ के साथ)<ref name=किर्गिस्तान/>
* [[दक्षिण ओसेशिया]] (ओस्सेटियन और जॉर्जियाई के साथ; स्वतंत्रता विवादित है)<ref name=Ossetia/>
* [[ताजिकिस्तान]] ("अंतर-जातीय संचार"; ताजिक के साथ)<रेफ नाम=ताजिकिस्तान/>
* [[ट्रांसनिस्ट्रिया]] (मोल्दोवन और यूक्रेनियन के साथ; स्वतंत्रता विवादित है)<ref name=Transnistria/>
=== एस ===
'''[[सुरक्षित भाषा|सुरक्षित]]''':
* [[सेनेगल]] ([[बलंता भाषाएं|बाला . के साथ एक राष्ट्रीय भाषा)nta]], [[बस्सारी भाषा|बस्सारी]], [[बेदिक भाषा|बेदिक]], [[फूला भाषा|फूला]], [[हसानिया अरबी|हस्सानिया]], [[जोला भाषा|जोला]], [ [मंडींका भाषा|मंडींका]], [[मंदजाक भाषा|मंदजाक]], [[मांकन्या भाषा|मंकन्या]], [[दोपहर भाषा|दोपहर]], [[सेरर भाषा|सेरर]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के ]], [[वोल्फ भाषा|वोल्फ]], आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] है)
'''[[सामोन भाषा|समोआ]]'''
* [[समोआ]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ)
'''[[सांगो भाषा|सांगो]]'''
* साओ पाउलोअन ब्राजीलियाई पुर्तगाली (पुर्तगाली)
* [[मध्य अफ्रीकी गणराज्य]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ)<ref name=CAR>[http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_protect/--- protrav/---ilo_aids/documents/legaldocument/wcms_126770.pdf अनुच्छेद 18. कॉन्स्टिट्यूशन डे ला रिपब्लिक सेंट्राफ्रिकेन]</ref>
'''[[सेना भाषा|सेना]]''':
* [[जिम्बाब्वे]] ''चिरबावे'' के रूप में ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]], [[शोना भाषा|शोना]], [[उत्तरी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[चेवा भाषा|चेवा]] , [[कलंगा भाषा|कलंगा]], [[खोइसन भाषाएं|खोइसन]], [[नाम्ब्या भाषा|नाम्ब्या]], [[नदौ बोली|नदाऊ]], [[जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषाएं|जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषा]], [ [टोंगा भाषा (ज़ाम्बिया और ज़िम्बाब्वे)|टोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा (भाषा)|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|झोसा]])<ref name="Zimbabwe"/ >
'''[[स्कॉट्स भाषा|स्कॉट्स]]'''
* [[स्कॉटलैंड]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] और [[स्कॉटिश गेलिक|स्कॉट्स गेलिक]] के साथ)<ref name=":1" />
'''[[सर्बियाई भाषा|सर्बियाई]]''':
* [[सर्बिया]]
* [[बोस्निया और हर्जेगोविना]] (बोस्नियाई, क्रोएशियाई के साथ) (''वास्तव में'')<ref name="FootittKelly2012p108" />
* [[कोसोवो]] (स्वतंत्रता विवादित है; अल्बानियाई के साथ)
'''[[सेरर भाषा|सेरर]]''':
* [[सेनेगल]] ([[बलांटा भाषा|बलांटा]], [[बस्सरी भाषा|बस्सारी]], [[बेडिक भाषा|बेदिक]], [[फूला भाषा|फूला]], [[हसनिया अरबी|हसनिया]], [[जोला भाषा|जोला]], [[मंडींका भाषा|मंडींका]], [[मंदजाक भाषा|मंदजाक]], [[मांकन्या भाषा|मंकन्या]], [[दोपहर भाषा|दोपहर] ], [[Safen language|Safen]], [[Soninke language|Soninke]], [[Wolof language|Wolof]], आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
'''[[सेशेलोइस क्रियोल]]'''
* [[सेशेल्स]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ)
'''[[शोना भाषा|शोना]]''':
* [[जिम्बाब्वे]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[उत्तरी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[चेवा भाषा|चेवा]], [[सेना भाषा|चिरबावे]], [[कलंगा भाषा| कलंगा]], [[खोइसन भाषाएं|खोइसन]], [[नाम्ब्या भाषा|नाम्ब्या]], [[नाडाऊ बोली|नदाऊ]], [[जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषाएं|जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषा]], [[टोंगा भाषा (जाम्बिया और ज़िम्बाब्वे)|टोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा (भाषा)|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|जोसा]])<ref name="Zimbabwe"/>
'''[[सिंहल भाषा|सिंहल]]''':
* [[श्रीलंका]] ([[तमिल भाषा|तमिल]] के साथ, और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] एक लिंक भाषा के रूप में)
'''[[स्लोवाक भाषा|स्लोवाक]]''':
* [[स्लोवाकिया]]
* [[चेक गणराज्य]]<ref>स्लोवाक भाषा को कई कानूनों द्वारा चेक भाषा के साथ आधिकारिक भाषा के रूप में परिभाषित किया गया है - उदा। कानून 500/2004, 337/1992। स्रोत: http://portal.gov.cz।{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} उद्धृत: "नेपिक्लैड स्प्रावनी ज़ाद (ज़कोन . 500/2004 एसबी।) स्टेनोवुजे:" वी सिज़ेनी से जेदना ए पिसेमनोस्टी से व्यहोटोवुजी वी सेस्केम जज़ीस। astníci ízení mohou jednat a písemnosti mohou bt předkládány i v jazyce slovenském..." (§16, odstavec 1)। ज़कोन ओ स्प्रेव दानी ए पॉपलाट्कů (337/1992 एसबी।) स्लोवेन्स्केम। वेस्केरा पिसेमना पोदानी से प्रीडक्लाडाजी वी सेस्टिनी नेबो स्लोवेनटिन..." (§ 3, ओडस्टावेक 1)। http://portal.gov.cz</ref>
'''[[स्लोवेन भाषा|स्लोवेन]]''':
* [[स्लोवेनिया]]
'''[[सोमाली भाषा|सोमाली]]''':
* [[जिबूती]] ([[अरबी भाषा|अरबी]], [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]], [[अफ़ार भाषा|अफ़ार]] के साथ)
* [[सोमालिया]] ([[अरबी भाषा|अरबी]] के साथ)
* [[सोमालीलैंड]] (अरबी और अंग्रेजी के साथ; स्वतंत्रता विवादित है)
'''[[सोंघाय भाषा|सोंघाय]]-[[जर्मा भाषा|जर्मा]]''':
* [[माली]] ([[बाम्बारा भाषा|बाम्बारा]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[बोमू भाषा|बोमू]], [[बोजो भाषा|बोजो]], [[एस्करपमेंट डोगन|डोगन]], [[फूला भाषा|फूला]], [[ममारा भाषा|ममारा]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[साइनारा भाषा|साइनारा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच] भाषा|फ्रेंच]])
* [[नाइजर]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ, [[अरबी भाषा|अरबी]], [[बुडुमा भाषा|बुदुमा]], [[फूला भाषा|फूला]], [[गोरमांचे भाषा|गोरमांचे ]], [[हौसा भाषा|हौसा]], [[कनुरी भाषा|कनुरी]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], [[तसावाक भाषा|तसावाक]], [[तेबू भाषा|तेबू]])<रेफ नाम = "नाइजर" />
'''[[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]]''':
* [[माली]] ([[बाम्बारा भाषा|बाम्बारा]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[बोमू भाषा|बोमू]], [[बोजो भाषा|बोजो]], [[एस्करपमेंट डोगन|डोगन]], [[फूला भाषा|फूला]], [[ममरा भाषा|ममारा]], [[सोंगहे भाषा|सोंघाय]], [[साइनारा भाषा|स्येनारा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], ऑफीसियाल भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
* [[मॉरिटानिया]] ([[फूला भाषा|फूला]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[वोलोफ भाषा|वोलोफ]], आधिकारिक भाषा [[अरबी भाषा|अरबी]] है)
* [[सेनेगल]] ([[बलांटा भाषा|बलांटा]], [[बस्सरी भाषा|बस्सारी]], [[बेडिक भाषा|बेदिक]], [[फूला भाषा|फूला]], [[हसनिया अरबी|हसनिया]], [[जोला भाषा|जोला]], [[मंडींका भाषा|मंडींका]], [[मंदजाक भाषा|मंदजाक]], [[मांकन्या भाषा|मंकन्या]], [[दोपहर भाषा|दोपहर] ], [[Safen language|Safen]], [[Serer language|Serer]], [[Wolof language|Wolof]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
'''[[सोथो भाषा|सोथो]]''':
* [[लेसोथो]] (अंग्रेजी के साथ)
* [[दक्षिण अफ्रीका]] ([[अफ्रीकी भाषा|अफ्रीकी]], अंग्रेजी, [[दक्षिणी नदेबेले भाषा|देबेले]], [[उत्तरी सोथो भाषा|उत्तरी सोथो]], [[स्वाती भाषा|स्वाति]], [[सोंगा भाषा|सोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा भाषा|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|जोसा]], [[ज़ुलु भाषा|ज़ुलु]])<रेफ नाम = ज़ार />
'''[[स्पेनिश भाषा|स्पेनिश]]''':
* [[अर्जेंटीना]] (वास्तव में)
* [[बोलीविया]] ([[आयमारा भाषा|आयमारा]], [[क्वेशुआ भाषा|क्वेचुआ]], [[गुआरानी भाषा|गुआरानी]], और 33 अन्य भाषाओं के साथ)<रेफ नाम=बोलीविया/>
* [[चिली]]
** [[ईस्टर द्वीप]] ([[रापा नुई भाषा|रापा नुई]] के साथ)
* [[कोलंबिया]]
* [[कोस्टा रिका]]
* [[क्यूबा]]
* [[डोमिनिकन गणराज्य]]
* [[इक्वाडोर]] (वास्तव में)
* [[एल साल्वाडोर]]
* [[इक्वेटोरियल गिनी]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] और [[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]] के साथ)
* [[ग्वाटेमाला]]
* [[होंडुरास]]
* मेक्सिको (वास्तव में)
* [[निकारागुआ]]
* [[पनामा]]
* [[पराग्वे]] ([[गुआरानी भाषा|गुआरानी]] के साथ)<ref name=Paraguay/><ref>{{Cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Paraguay_2011.pdf? lang=hi|title=पराग्वे का संविधान 1992}}</ref>
* [[पेरू]] ([[आयमारा भाषा|आयमारा]], [[क्वेचुआ भाषा|क्वेचुआ]] और अन्य भाषाओं के साथ)<रेफ नाम=पेरू/>
* स्पेन<ref>[http://www.senado.es/constitu_i/indices/consti_ing.pdf सेक्शन 3. स्पेनिश संविधान]</ref> ([[अरानेज भाषा|अरानेज]], [[बास्क भाषा|बास्क] ], [[कैटलन भाषा|कातालान]], और [[गैलिशियन भाषा|गैलिशियन]] कुछ क्षेत्रों में सह-आधिकारिक हैं)
* [[संयुक्त राज्य अमेरिका में स्पेनिश भाषा|संयुक्त राज्य अमेरिका]] ([[प्यूर्टो रिको]] के अमेरिकी क्षेत्र में)
* [[उरुग्वे]] (वास्तव में)
* [[वेनेजुएला]]
* [[पश्चिमी सहारा]] ([[अरबी भाषा|अरबी]] के साथ)
'''[[सुसु भाषा|सुसु]]''':
* [[गिनी]] ([[फुला भाषा|फूला]], [[किस्सी भाषा|किस्सी]], [[केपेल भाषा|कपेल]], [[मालिंके भाषा|मालिंके]], [[के साथ एक राष्ट्रीय भाषा तोमा भाषा|तोमा]], [[ओनिया भाषा|ओनियान]], [[वामी भाषा|वामी]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
'''[[स्वाहिली भाषा|स्वाहिली]]''':
* [[केन्या]] (अंग्रेजी के साथ)<ref>{{Cite web |title=अनुच्छेद 7. केन्या का संविधान (2010) |url=http://www.parliament.go.ke/index.php?option=com_content&view=article&id=83&Itemid=79 |access-date=2022-08-05 |archive-date=2012-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504064750/http://www.parliament.go.ke/index.php?option=com_content&view=article&id=83&Itemid=79 }}</ref>
* [[रवांडा]] (अंग्रेजी, फ्रेंच और किन्यारवांडा के साथ)
* [[तंजानिया]] (वास्तव में; अंग्रेजी के साथ)
* [[युगांडा]] (2005 से; अंग्रेजी के साथ)
'''[[स्वाति भाषा|स्वाति]]''':
* [[एस्वातिनी]] (अंग्रेजी के साथ)
* [[दक्षिण अफ्रीका]] ([[अफ्रीकी भाषा|अफ्रीकी]] के साथ, अंग्रेजी, [[दक्षिणी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[उत्तरी सोथो भाषा|उत्तरी सोथो]], [[सोथो भाषा|सोथो]], [[सोंगा भाषा|सोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा भाषा|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|जोसा]], [[ज़ुलु भाषा|ज़ुलु]])<रेफ नाम = ज़ार />
'''[[स्वीडिश भाषा|स्वीडिश]]''':
* स्वीडन
* [[फिनलैंड]] ([[फिनिश (भाषा)|फिनिश]] के साथ)
* [[Åland]] (एकभाषा में स्वीडिश) (एक [[स्वायत्त इकाई|स्वायत्त]] प्रांत [[फिनलैंड|फिनिश]] [[संप्रभुता]] के तहत)
'''[[साइनारा भाषा|स्येनारा]]''':
* [[माली]] ([[बाम्बारा भाषा|बाम्बारा]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[बोमू भाषा|बोमू]], [[बोजो भाषा|बोजो]], [[एस्करपमेंट डोगन|डोगन]], [[फूला भाषा|फूला]], [[ममरा भाषा|ममारा]], [[सोंगहे भाषा|सोंगहे]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
=== टी ===
'''[[ताइवान सांकेतिक भाषा]]''':
* [[ताइवान]] (ताइवान की अन्य राष्ट्रीय भाषाएं हैं [[ताइवान की मंदारिन|मंदारिन]], [[फॉर्मोसन भाषाएं]],<ref name="formosan"/> [[ताइवान हक्का|हक्का]]<रेफ नाम= "हक्का"/> और [[ताइवानी होक्किएन]]।<ref name="taiwanese"/>)
'''[[ताइवान के होक्किएन]]''':
* [[ताइवान]] ([[पारंपरिक चीनी वर्ण]] और/या [[pe̍h-oē-jī]] (लैटिन अक्षर); ताइवान की अन्य राष्ट्रीय भाषाएं हैं [[ताइवान की मंदारिन|मंदारिन]], [[फॉर्मोसन] भाषाएं]],<ref name="formosan"/> [[ताइवानी हक्का|हक्का]]<ref name="हक्का"/> और [[ताइवान साइन लैंग्वेज]]।<ref name="taiwanese"/>)
'''[[ताजिक भाषा|ताजिक]]''':
* [[ताजिकिस्तान]] (सिरिलिक में लिखी गई फारसी का एक प्रकार)<ref name=Tajikistan>[https://web.archive.org/web/20170525141516/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/untc/unpan003670.htm अनुच्छेद 2. ताजिकिस्तान का संविधान]</ref>
'''[[तागालोग भाषा|तागालोग]]''':
* ''देखें '''[[#F|फिलिपिनो]]''' ''
'''[[तुआरेग भाषा|तमाशेक]]''':
* [[माली]] ([[बाम्बारा भाषा|बाम्बारा]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[बोमू भाषा|बोमू]], [[बोजो भाषा|बोजो]], [[एस्करपमेंट डोगन|डोगन]], [[फूला भाषा|फूला]], [[ममरा भाषा|ममारा]], [[सोन्घय भाषा|सोंघाय]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[साइनारा भाषा|साइनारा]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
* [[नाइजर]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ, [[अरबी भाषा|अरबी]], [[बुडुमा भाषा|बुदुमा]], [[फूला भाषा|फूला]], [[गोरमांचे भाषा|गोरमांचे ]], [[हौसा भाषा|हौसा]], [[कनुरी भाषा|कनुरी]], [[सोंगहे भाषा|सोंगहे]]-[[जर्मा भाषा|जर्मा]], [[तसावाक भाषा|तसावाक]], [[तेबू भाषा|तेबू]])<ref name="नाइजर"/>
'''[[तमिल भाषा|तमिल]]''':
* [[भारत]] (21 अन्य भाषाओं के साथ, और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] एक लिंक भाषा के रूप में)
* [[सिंगापुर]] ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]], [[चीनी भाषा|चीनी]] और [[मलय भाषा|मलय]])<रेफ़ नाम=सिंगापुर/>
* [[श्रीलंका]] ([[सिंहल भाषा|सिंहल]] के साथ, और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] एक लिंक भाषा के रूप में)
'''[[तम्मरी भाषा|तम्मरी]]''':
* [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [ [सामान्य भाषा|जेन-जीबीई]], [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम भाषा|एमबेलिमे]], [[नातेनी भाषा|नातेनी]], [[वामा भाषा|वामा]], [[वासी जीबीई भाषा|वासी-जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
'''[[तसवाक भाषा|तसावाक]]''':
* [[नाइजर]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ, [[अरबी भाषा|अरबी]], [[बुडुमा भाषा|बुदुमा]], [[फूला भाषा|फूला]], [[गोरमांचे भाषा|गोरमांचे ]], [[हौसा भाषा|हौसा]], [[कनुरी भाषा|कनुरी]], [[सोंगहे भाषा|सोंघाय]]-[[जर्मा भाषा|जर्मा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], [[तेबू भाषा|तेबू]])<ref name="नाइजर"/>
'''[[तेबू भाषा|तेबू]]''':
* [[नाइजर]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ, [[अरबी भाषा|अरबी]], [[बुडुमा भाषा|बुदुमा]], [[फूला भाषा|फूला]], [[गोरमांचे भाषा|गोरमांचे ]], [[हौसा भाषा|हौसा]], [[कनुरी भाषा|कनुरी]], [[सोंगहे भाषा|सोंघाय]]-[[जर्मा भाषा|जर्मा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], [[तसावाक भाषा|तसावाक]])<ref name="नाइजर"/>
'''[[तेलुगु भाषा|तेलुगु]]''':
* भारत (21 अन्य क्षेत्रीय भाषाओं के साथ, और [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] एक लिंक भाषा के रूप में){{उद्धरण वांछित|तिथि=अप्रैल 2013}}
'''[[टेटम]]''':
* [[पूर्वी तिमोर]] ([[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]] के साथ)
'''[[थाई भाषा|थाई]]''':
* [[थाईलैंड]]
'''[[तिग्रीन्या भाषा|तिग्रीन्या]]''':
* [[इरिट्रिया]] ([[अरबी भाषा|अरबी]] और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ)
'''[[टोक पिसिन]]''':
* [[पापुआ न्यू गिनी]] (अंग्रेजी और हिरी मोटू के साथ)
'''[[तोमा भाषा|तोमा]]''':
* [[गिनी]] ([[फुला भाषा|फूला]], [[किस्सी भाषा|किस्सी]], [[केपेल भाषा|कपेल]], [[मालिंके भाषा|मालिंके]], [[के साथ एक राष्ट्रीय भाषा सुसु भाषा|सुसु]], [[ओनिया भाषा|ओनियान]], [[वामी भाषा|वामी]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
'''[[टोंगा भाषा (ज़ाम्बिया और ज़िम्बाब्वे)|टोंगा]]''':
* [[जिम्बाब्वे]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[शोना भाषा|शोना]], [[उत्तरी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[चेवा भाषा|चेवा]], [[सेना भाषा| चिरबावे]], [[कलंगा भाषा|कलंगा]], [[खोइसन भाषा|खोइसन]], [[नाम्ब्या भाषा|नाम्ब्या]], [[नाडाऊ बोली|नदाऊ]], [[जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषाएं|जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषा] ], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा (भाषा)|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|झोसा]])<ref name="Zimbabwe"/>
'''[[टोंगन भाषा|टोंगन]]'''
* [[टोंगा]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ)
'''[[सोंगा भाषा|सोंगा]]''':
* [[दक्षिण अफ्रीका]] ([[अफ्रीकी भाषा|अफ्रीकी]] के साथ, अंग्रेजी, [[दक्षिणी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[उत्तरी सोथो भाषा|उत्तरी सोथो]], [[सोथो भाषा|सोथो]], [[स्वाती भाषा|स्वाति]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा भाषा|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|झोसा]], [[ज़ुलु भाषा|ज़ुलु]])<रेफ नाम = ज़ार />
'''[[त्सवाना भाषा|त्सवाना]]''':
* [[बोत्सवाना]] (अंग्रेजी के साथ)
* [[दक्षिण अफ्रीका]] ([[अफ्रीकी भाषा|अफ्रीकी]] के साथ, अंग्रेजी, [[दक्षिणी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[उत्तरी सोथो भाषा|उत्तरी सोथो]], [[सोथो भाषा|सोथो]], [[स्वाती भाषा|स्वाति]], [[सोंगा भाषा|सोंगा]], [[वेन्दा भाषा|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|झोसा]], [[ज़ुलु भाषा|ज़ुलु]])<रेफ नाम = ज़ार />
* [[जिम्बाब्वे]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[शोना भाषा|शोना]], [[उत्तरी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[चेवा भाषा|चेवा]], [[सेना भाषा| चिरबावे]], [[कलंगा भाषा|कलंगा]], [[खोइसन भाषा|खोइसन]], [[नाम्ब्या लैंगुआजीई|नाम्ब्या]], [[नादाऊ बोली|नडाऊ]], [[जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषाएं|जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषा]], [[टोंगा भाषा (जाम्बिया और जिम्बाब्वे)|टोंगा]], [[वेंडा (भाषा)|वेंडा] ], [[Xhosa language|Xhosa]])<ref name="Zimbabwe"/>
'''[[तुर्की भाषा|तुर्की]]''':
* [[टर्की]]
* [[साइप्रस]] ([[ग्रीक भाषा|ग्रीक]] के साथ)<रेफ नाम=साइप्रस/>
* [[TRNC|तुर्की गणराज्य उत्तरी साइप्रस]] (स्वतंत्रता विवादित)
'''[[तुर्कमेन भाषा|तुर्कमेन]]''':
* [[तुर्कमेनिस्तान]]
'''[[तुवालुअन भाषा|तुवालुअन]]'''
* [[तुवालु]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ)
=== यू ===
'''[[यूक्रेनी भाषा|यूक्रेनी]]''':
* [[यूक्रेन]]
* [[ट्रांसनिस्ट्रिया]] (मोल्दोवन और रूसी के साथ; स्वतंत्रता विवादित है)<ref name=Transnistria/>
'''[[उर्दू भाषा|उर्दू]]''':
* [[पाकिस्तान]] (अंग्रेजी के साथ)
* [[भारत]] (उर्दू बोली और लिपि में यह 21 अन्य क्षेत्रीय भाषाओं के साथ संस्कृत है, और [[अंग्रेजी भाषा | अंग्रेजी]] एक लिंक भाषा के रूप में)
* [[फिजी]] (अंग्रेजी और बाउ फिजियन के साथ; संवैधानिक रूप से 'हिंदुस्तानी' के रूप में जाना जाता है, जो [[उर्दू भाषा|उर्दू]], साथ ही साथ हिंदी को कवर करने के लिए एक छत्र शब्द के रूप में जाना जाता है।)
'''[[उज़्बेक भाषा|उज़्बेक]]''':
* [[उज्बेकिस्तान]]
=== वी ===
'''[[वेन्दा भाषा|वेन्दा]]''':
* [[दक्षिण अफ्रीका]] ([[अफ्रीकी भाषा|अफ्रीकी]] के साथ, अंग्रेजी, [[दक्षिणी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[उत्तरी सोथो भाषा|उत्तरी सोथो]], [[सोथो भाषा|सोथो]], [[स्वाती भाषा|स्वाति]], [[सोंगा भाषा|सोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[झोसा भाषा|झोसा]], [[ज़ुलु भाषा|ज़ुलु]])<रेफ नाम = ज़ार />
* [[जिम्बाब्वे]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[शोना भाषा|शोना]], [[उत्तरी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[चेवा भाषा|चेवा]], [[सेना भाषा| चिरबावे]], [[कलंगा भाषा|कलंगा]], [[खोइसन भाषा|खोइसन]], [[नाम्ब्या भाषा|नाम्ब्या]], [[नाडाऊ बोली|नदाऊ]], [[जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषाएं|जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषा] ], [[टोंगा भाषा (ज़ाम्बिया और ज़िम्बाब्वे)|टोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[झोसा भाषा|झोसा]])<ref name="Zimbabwe"/>
'''[[वियतनामी भाषा|वियतनामी]]''':
* [[वियतनाम]]
=== डब्ल्यू ===
'''[[वामा भाषा|वामा]]''':
* [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [ [जनरल भाषा|जेन-जीबीई]], [[लुक्पा भाषा|लुक्पा]], [[एमबेलिम भाषा|एमबेलिमे]], [[नातेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वासी जीबीई भाषा|वासी-जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
'''[[वासी जीबीई भाषा|वासी-जीबीई]]''':
* [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [ [जनरल भाषा|जेन-जीबीई]], [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम भाषा|एमबेलिमे]], [[नतेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा |वामा]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
'''[[वेमी भाषा|वामी]]''':
* [[गिनी]] ([[फुला भाषा|फूला]], [[किस्सी भाषा|किस्सी]], [[केपेल भाषा|कपेल]], [[मालिंके भाषा|मालिंके]], [[के साथ एक राष्ट्रीय भाषा सुसु भाषा|सुसु]], [[तोमा भाषा|तोमा]], [[ओनिया भाषा|ओनियान]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
'''[[वेल्श भाषा|वेल्श]]''':
* [[यूनाइटेड किंगडम]] (वेल्स में सीमित ''डी ज्यूर'' आधिकारिक स्थिति)<ref>{{साइट वेब|शीर्षक=वेल्श भाषा अधिनियम 1993|url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga /1993/38/contents|website=legislation.gov.uk|publisher=The Crown|access-date=4 January 2018}}</ref>
'''[[वोल्फ भाषा|वोल्फ]]''':
* [[मॉरिटानिया]] ([[फुला भाषा|फूला]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], आधिकारिक भाषा [[अरबी भाषा|अरबी]] है)
* [[सेनेगल]] ([[बलांटा भाषा|बलांटा]], [[बस्सरी भाषा|बस्सारी]], [[बेडिक भाषा|बेदिक]], [[फूला भाषा|फूला]], [[हसनिया अरबी|हसनिया]], [[जोला भाषा|जोला]], [[मंडींका भाषा|मंडींका]], [[मंदजाक भाषा|मंदजाक]], [[मांकन्या भाषा|मंकन्या]], [[दोपहर भाषा|दोपहर] ], [[Safen language|Safen]], [[Serer language|Serer]], [[Soninke language|Soninke]], आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
=== एक्स ===
'''[[झोसा भाषा|षोसा]]''':
* [[दक्षिण अफ्रीका]] ([[अफ्रीकी भाषा|अफ्रीकी]] के साथ, अंग्रेजी, [[दक्षिणी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[उत्तरी सोथो भाषा|उत्तरी सोथो]], [[सोथो भाषा|सोथो]], [[स्वाती भाषा|स्वाति]], [[सोंगा भाषा|सोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा भाषा|वेन्दा]], [[ज़ुलु भाषा|ज़ुलु]])<रेफ नाम = ज़ार />
* [[जिम्बाब्वे]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[शोना भाषा|शोना]], [[एनओर्थर्न नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[चेवा भाषा|चेवा]], [[सेना भाषा|चिरबावे]], [[कलंगा भाषा|कलंगा]], [[खोइसन भाषा|खोइसन]], [[नाम्ब्या भाषा|नाम्ब्या ]], [[Ndau बोली|Ndau]], [[जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषा]], [[टोंगा भाषा (जाम्बिया और जिम्बाब्वे)|टोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेंडा (भाषा)|वेंडा]])<ref name="Zimbabwe"/>
'''[[फेरा भाषा|एक्सवेला-ग्बी]]''':
* [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [ [जनरल भाषा|जेन-जीबीई]], [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम भाषा|एमबेलिमे]], [[नतेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा |वामा]], [[वासी जीबी भाषा|वासी-जीबी]], [[योब भाषा|योब]], [[योम भाषा|योम]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
=== वाई ===
'''[[योब भाषा|योबे]]''':
* [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [ [जनरल भाषा|जेन-जीबीई]], [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम भाषा|एमबेलिमे]], [[नतेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा |वामा]], [[वासी जीबी भाषा|वासी-जीबी]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
'''[[योम भाषा|योम]]''':
* [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [ [जनरल भाषा|जेन-जीबीई]], [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम भाषा|एमबेलिमे]], [[नतेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा |वामा]], [[वासी जीबी भाषा|वासी-जीबी]], [[योबे भाषा|योबे]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
'''[[योरूबा भाषा|योरूबा]]''':
* [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [ [जनरल भाषा|जेन-जीबीई]], [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम भाषा|एमबेलिमे]], [[नतेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा |वामा]], [[वासी जीबी भाषा|वासी-जीबीई]], [[योबे भाषा|योबे]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योम भाषा|योम]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])
* [[नाइजीरिया]] ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]], [[हौसा भाषा|हौसा]] और [[इग्बो भाषा|इग्बो]] के साथ)<ref name=Nigeria>[https://web.archive.org/web/20200717203812/https://www.rollersportscan.files.wordpress.com/2010/01/2012-03-pag-athlete.docx%26ei%3DwZ1OUKWpJbSA0AGEnYCIDw%26usg%3DAFQjCNEiEPuaKazywJFi8snVJica0208oQ%26sig2%3Dr0UHNQl26sh7_P8L_-hIIg law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm अनुच्छेद 55. नाइजीरिया के संघीय गणराज्य का संविधान]</ref>
=== जेड ===
'''[[जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषाएं|जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषा]]''':
* [[जिम्बाब्वे]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[शोना भाषा|शोना]], [[उत्तरी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[चेवा भाषा|चेवा]], [[सेना भाषा| चिरबावे]], [[कलंगा भाषा|कलंगा]], [[खोइसन भाषा|खोइसन]], [[नाम्ब्या भाषा|नाम्ब्या]], [[नाडाऊ बोली|नादाऊ]], [[टोंगा भाषा (जाम्बिया और जिम्बाब्वे)| टोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा (भाषा)|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|झोसा]])<ref name="Zimbabwe"/>
'''[[ज़ुलु भाषा|ज़ुलु]]''':
* [[दक्षिण अफ्रीका]] ([[अफ्रीकी भाषा|अफ्रीकी]] के साथ, अंग्रेजी, [[दक्षिणी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[उत्तरी सोथो भाषा|उत्तरी सोथो]], [[सोथो भाषा|सोथो]], [[स्वाती भाषा|स्वाति]], [[सोंगा भाषा|सोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा भाषा|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|झोसा]])<रेफ नाम=ZAR />
== एकरहो देखौ ==
* [[देश आरो क्षेत्र क अनुसार आधिकारिक भाषा सिनी के सूची]]
* [[मान्यता प्राप्त आधिकारिक भाषा सिनी क संख्या केरौ आधार प देश क सूची]]
* [[भारत मँ संकटग्रस्त भाषा सिनी क सूची]]
* [[अंगिका भाषा]]
== बाहरी कड़ी ==
== संदर्भ ==
pz4kq0h547a97e4mb0xio03jz5s0ip6
इसाई धर्म केरऽ इतिहास
0
537
23027
20169
2026-06-18T22:12:14Z
InternetArchiveBot
123
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
23027
wikitext
text/x-wiki
[[फाईल:Stele Licinia Amias Terme 67646.jpg|thumb|स्टेले लिसिनिया अमियास टर्मे 67646]]
'''ईसाई धर्म''' के इतिहास ईसाई धर्म, [[ईसाई देश]], आरू [[ईसाई]] के अपनऽ विभिन्न संप्रदाय के साथ संबंधित छै, पहिलऽ शताब्दी स॑ ल॑ क॑ वर्तमान तक। ईसाई धर्म केरऽ उत्पत्ति [[ईसा मसीह]] केरऽ सेवा स॑ भेलऽ छेलै, जे एगो यहूदी शिक्षक आरू चिकित्सक छेलै जे परमेश्वर केरऽ आसन्न राज्य के घोषणा करलकै आरू क्रूस पर चढ़ैलऽ गेलै। [[यहूदी]] के रोमन प्रांत के [[जेरूशलेम]] में 30-33 ई. हुनकऽ अनुयायी सिनी के मानना छै कि, सुसमाचार के अनुसार, हुनी परमेश् वर के बेटा छेलै आरू पाप के क्षमा के लेलऽ मरलै आरू मृतकऽ में सें जी उठलै आरू परमेश् वर द्वारा उदात्त करलऽ गेलै, आरु परमेश्वर के राज्य के आरंभ में जल्दिये वापस आबै वाला छै।<ref>{{Harvnb|Schwartz|2009|p=91|ps=: Though Josephus speaks of three (and in one polemical passage of four) sects, it seems certain that there were many more sectarian groups in first-century Palestine.}}</ref>
== एकरहो देखौ ==
* [[हिन्दू धर्म]]
* [[बौद्ध धर्म]]
* [[सिख धर्म]]
* [[यहूदी धर्म]]
* [[इस्लाम]]
== बाहरी कड़ी ==
* [http://www.tyndale.ca/seminary/mtsmodular/reading-rooms/history History of Christianity Reading Room:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190828102942/https://www.tyndale.ca/seminary/mtsmodular/reading-rooms/history |date=2019-08-28 }} Extensive online resources for the study of global church history (Tyndale Seminary).
* [https://web.archive.org/web/20071016200443/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1%E2%80%9349 ''Dictionary of the History of Ideas'':] Christianity in History
* [https://web.archive.org/web/20120111152750/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1%E2%80%9350 ''Dictionary of the History of Ideas'':] Church as an Institution
* [https://web.archive.org/web/20071022205846/http://bible.christianity.com/History/AD/SketchesofChurchHistory/ Sketches of Church History] From AD 33 to the Reformation by Rev. J. C Robertson, M.A., Canon of Canterbury
* [https://web.archive.org/web/20170420050908/http://historyofchristianity.org.uk/ A History of Christianity in 15 Objects] online series in association with Faculty of Theology, Uni. of Oxford from September 2011
* [http://www.thearda.com American Religion Data Archive]
* [https://web.archive.org/web/20150924085906/http://www.religiousbook.net/Books/Online_books/Sh/Heart_20.html Early Stages of the Establishment of Christianity]
* [https://web.archive.org/web/20100724191531/http://www.theandros.com/ Theandros], a journal of Orthodox theology and philosophy, containing articles on early Christianity and patristic studies.
* [https://web.archive.org/web/20070202101418/http://baptistpillar.com/bd0547.htm Historical Christianity], A timeline with references to the descendants of the early church.
* [https://web.archive.org/web/20150924101404/http://www.shol.com/featheredprop/Timeline.htm Reformation Timeline], A short timeline of the Protestant Reformation.
* [https://web.archive.org/web/20130126010821/http://www.fourthcentury.com/ Fourth-Century Christianity]
== संदर्भ ==
[[श्रेणी:धर्म]]
t2o046jt9ybrdzkbqw8up9j2n7fm5ab
कुष्ठ
0
832
23028
20222
2026-06-18T22:31:57Z
InternetArchiveBot
123
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
23028
wikitext
text/x-wiki
:''हिब्रू बाइबिल शब्दावली आरू होकरो विभिन्न अर्थों के लेली, ज़ार्थ (Tzaraath) देखो. '' ''अन्य उपयोग के लेली कुष्ठरोग (स्पष्टीकरण) देखो.''
{{Infobox disease
| Name = कुष्ठरोग (हैनसेरोग)
| Image = Leprosy.jpg
| Alt =
| Caption = कुष्ठरोग से ग्रस्त एक 24-वर्षीय पुरुष.
| DiseasesDB = 8478
| ICD10 = {{ICD10|A|30||a|30}}
| ICD9 = {{ICD9|030}}
| ICDO =
| OMIM = 246300
| MedlinePlus = 001347
| eMedicineSubj = med
| eMedicineTopic = 1281
| eMedicine_mult = {{eMedicine2|derm|223}} {{eMedicine2|neuro|187}}
| MeshID = C01.252.410.040.552.386
}}
'''कुष्ठरोग (Leprosy)''' या '''हैन्सेन का रोग (Hansen's Disease)''' '''(एचडी) (HD)''', चिकित्सक गेरहार्ड आर्मोर हैन्सेन (Gerhard Armauer Hansen) के नाम पर, ''माइकोबैक्टेरियम लेप्री (Mycobacterium leprae)'' और ''माइकोबैक्टेरियम लेप्रोमेटॉसिस (Mycobacterium lepromatosis)'' जीवाणुओं के कारण होने वाली एक दीर्घकालिक बीमारी है।<ref name="Sasaki_2001">{{cite journal |author=Sasaki S, Takeshita F, Okuda K, Ishii N |title=Mycobacterium leprae and leprosy: a compendium |journal=Microbiol Immunol |volume=45 |issue=11 |pages=729–36 |year=2001 |url=http://www.jstage.jst.go.jp/article/mandi/45/11/729/_pdf |pmid=11791665 |access-date=30 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113080230/http://www.jstage.jst.go.jp/article/mandi/45/11/729/_pdf |archive-date=13 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref><ref name="new">{{cite web | url=http://www.sciencedaily.com/releases/2008/11/081124141047.htm | title=New Leprosy Bacterium: Scientists Use Genetic Fingerprint To Nail 'Killing Organism' | work=ScienceDaily | date=2008-11-28 | accessdate=2010-01-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100313064458/http://www.sciencedaily.com/releases/2008/11/081124141047.htm | archive-date=13 मार्च 2010 | url-status=live }}</ref> कुष्ठरोग मुख्यतः ऊपरी श्वसन तंत्र के श्लेष्म और [[परिधीय तंत्रिका तंत्र|बाह्य नसों]] की एक ग्रैन्युलोमा-संबंधी (granulomatous) बीमारी है; त्वचा पर घाव इसके प्राथमिक बाह्य संकेत हैं।<ref name="Sherris">{{cite book | editor = Ryan KJ, Ray CG | title = Sherris Medical Microbiology | edition = 4th | pages = 451–3 | publisher = McGraw Hill | year = 2004 | isbn = 0838585299 | author = Kenneth J. Ryan, C. George Ray, editors. | oclc = 52358530 61405904}}</ref> यदि हेकरा अनुपचारित छोड़ी देलो जाय छै, त कुष्ठरोग बढ़ै सकः छै, जेकरा स त्वचा, नस, हाथ-पैर आरू आंख म स्थायी क्षति होय सकै छै। लोककथा के विपरीत, कुष्ठरोग के कारण शरीर के अंग अलग होय क गीरै नय छै, हालांकि ई बीमारी के कारण उ सुन्न आरू/या रोगी बनै सकै छै।<ref name="time.com">{{cite journal |author= |title=Lifting the stigma of leprosy: a new vaccine offers hope against an ancient disease |journal=Time |volume=119 |issue=19 |pages=87 |year=1982 |month=May |pmid=10255067 |doi= |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,925377,00.html |access-date=30 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825183350/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,925377,00.html |archive-date=25 अगस्त 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book | title = Textbook of Orthopedics and Trauma | edition = 2 | page = 779 | publisher = Jaypee Brothers Publishers | year = 2008 | isbn = 8184482426, 9788184482423 | author = Kulkarni GS}}</ref>
कुष्ठरोग ने 4,000 से भी अधिक वर्षों से मानवता को प्रभावित किया है,<ref>{{cite web | url=http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/content/full/2009/527/1 | title=Skeleton Pushes Back Leprosy's Origins | author=Holden | year=2009 | work=ScienceNOW | accessdate=2010-01-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090922212020/http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/content/full/2009/527/1 | archive-date=22 सितंबर 2009 | url-status=dead }}</ref> और [[चीन का इतिहास|प्राचीन चीन]], मिस्र और [[भारतीय इतिहास|भारत]] की सभ्यताओं में इसे बहुत अच्छी तरह पहचाना गया है।<ref name="WHO_Factsheet">{{cite web | title = Leprosy | work = WHO | url = http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs101/en/ | date = 2009-08-01 | accessdate = 2010-01-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131212084309/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs101/en/ | archive-date = 12 दिसंबर 2013 | url-status = live }}</ref> पुराने येरुशलम शहर के बाहर स्थित एक मकबरे में खोजे गये एक पुरुष के कफन में लिपटे शव के अवशेषों से लिया गया डीएनए (DNA) दर्शाता है कि वह पहला मनुष्य है, जिसमें कुष्ठरोग की पुष्टि हुई है।<ref>{{cite news | url=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/12/091216103558.htm | work=ScienceDaily | title=DNA of Jesus-Era Shrouded Man in Jerusalem Reveals Earliest Case of Leprosy | date=2009-12-16 | accessdate=2010-01-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100530031302/http://www.sciencedaily.com/releases/2009/12/091216103558.htm | archive-date=30 मई 2010 | url-status=live }}</ref> 1995 में, [[विश्व स्वास्थ्य संगठन|विश्व स्वास्थ्य संगठन (वर्ल्ड हेल्थ ऑर्गनाइज़ेशन)]] (डब्ल्यूएचओ) (WHO) के अनुमान के अनुसार कुष्ठरोग के कारण स्थायी रूप से विकलांग हो चुके व्यक्तियों की संख्या 2 से 3 मिलियन के बीच थी।<ref name="WHO_1995">{{cite journal |author=WHO|title=Leprosy disabilities: magnitude of the problem |journal=Weekly Epidemiological Record |volume=70 |issue=38 |pages=269–75 |year=1995 |pmid=7577430}}</ref> पिछले 20 वर्षों में, पूरे विश्व में 15 मिलियन लोगों को कुष्ठरोग से मुक्त किया जा चुका है।<ref name="Leprosy">{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/6510503.stm | author=Walsh F | title=The hidden suffering of India's lepers | publisher=बीबीसी न्यूज़ | date=2007-03-31 | access-date=30 अगस्त 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070529003040/http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/6510503.stm | archive-date=29 मई 2007 | url-status=live }}</ref> हालांकि, जहां पर्याप्त उपचार उपलब्ध हैं, उन स्थानों में मरीजों का बलपूर्वक संगरोध या पृथक्करण करना अनावश्यक है, लेकिन इसके बावजूद अभी भी पूरे विश्व में भारत (जहां आज भी 1,000 से अधिक कुष्ठ-बस्तियां हैं),<ref name="Leprosy" /> चीन,<ref>{{cite news |url=http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=117&art_id=qw1158139440409B243 |title=Ignorance breeds leper colonies in China |author=Lyn TE |publisher=Independat News & Media |date=2006-09-13 |accessdate=2010-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100408075048/http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=117&art_id=qw1158139440409B243 |archive-date=8 अप्रैल 2010 |url-status=live }}</ref> [[रोमानिया]],<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1639335.stm |title=Europe's last leper colony lives on |author=Radan S, Hutt A |work=बीबीसी न्यूज़ |date=2001-11-06 |accessdate=2010-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100929040222/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1639335.stm |archive-date=29 सितंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[मिस्र]], [[नेपाल]], [[सोमालिया]], [[लाइबेरिया]], [[वियतनाम]]<ref>{{cite web |url=http://english.vovnews.vn/Home/Making-Peace-With-Vietnam-to-be-screened-at-Beijing-film-festival/20092/101642.vov |title=“Making Peace With Vietnam” to be screened at Beijing film festival |work=Radio the Voice of Vietnam |date=2009-02-08 |accessdate=2010-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090822213800/http://english.vovnews.vn/Home/Making-Peace-With-Vietnam-to-be-screened-at-Beijing-film-festival/20092/101642.vov |archive-date=22 अगस्त 2009 |url-status=dead }}</ref> और जापान<ref>1996 में जापान निरसित की अपने "कुष्ठ निवारण कानून" लेकिन पूर्व मरीज अभी भी सैनाटोरियम्स में रहते हैं। देखें [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/1350630.stm कोइज़ुमी कालोनियों कोढ़ी के लिए क्षमा मांगते हैं।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170909055257/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/1350630.stm |date=9 सितंबर 2017 }}[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/1350630.stm बीबीसी (BBC) समाचार. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170909055257/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/1350630.stm |date=9 सितंबर 2017 }}[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/1350630.stm 25 मई 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170909055257/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/1350630.stm |date=9 सितंबर 2017 }} और 2007 [https://web.archive.org/web/20090826074049/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070607f2.html जापान टाइम्स 7 जून एक्स-हंसेन के रोग के रोगियों अभी भी पूर्वाग्रह के साथ संघर्ष करते हैं।]</ref> जैसे देशों में कुष्ठ-बस्तियां मौजूद हैं। एक समय था, जब कुष्ठरोग को अत्यधिक संक्रामक और यौन-संबंधों के द्वारा संचरित होने वाला माना जाता था और इसका उपचार पारे के द्वारा किया जाता था- जिनमें से सभी धारणाएं सिफिलिस (syphilis) पर लागू हुईं, जिसका पहली बार वर्णन 1530 में किया गया था। अब ऐसा माना जाता है कि कुष्ठरोग के शुरुआती मामलों से अनेक संभवतः सिफिलिस (syphilis) के मामले रहे होंगे.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/578770/syphilis/253277/Syphilis-through-history#ref252973 इतिहास के माध्यम से उपदंश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141214035934/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/578770/syphilis/253277/Syphilis-through-history#ref252973 |date=14 दिसंबर 2014 }} [[ब्रिटैनिका विश्वकोष]]</ref> अब यह ज्ञात हो चुका है कि कुष्ठरोग न तो यौन-संपर्क के द्वारा संचरित होता है और न ही उपचार के बाद यह अत्यधिक संक्रामक है क्योंकि लगभग 95% लोग प्राकृतिक रूप से प्रतिरक्षित होते हैं<ref>{{cite web |title=about leprosy: frequently asked questions |url=http://www.leprosy.org/getinformed/aboutleprosy/leprosyfaq.php |publisher=American Leprosy Missions, Inc |accessdate=September 19, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110408123213/http://www.leprosy.org/getinformed/aboutleprosy/leprosyfaq.php |archive-date=8 अप्रैल 2011 |url-status=dead }}</ref> और इससे पीड़ित लोग भी उपचार के मात्र 2 सप्ताह बाद ही संक्रामक नहीं रह जाते.
कुष्ठरोग के उन्नत रूपों से जुड़ा सदियों पुराना सामाजिक-कलंक, दूसरे शब्दों में कुष्ठरोग का कलंक,<ref>{{cite journal |author=Jopling WH |title=Leprosy stigma |journal=Lepr Rev |volume=62 |issue=1 |pages=1–12 |year=1991 |month=March |pmid=2034017}}</ref> अनेक क्षेत्रों में आज भी मौजूद है और यह अभी भी स्व-सूचना और जल्द उपचार के प्रति एक बड़ी बाधा बना हुआ है। 1930 के दशक के अंत में डैप्सोन (dapsone) और इसके व्युत्पन्नों की प्रस्तुति के साथ ही कुष्ठरोग के लिये प्रभावी उपचार प्राप्त हुआ। शीघ्र ही डैप्सोन (dapsone) के प्रति प्रतिरोधी कुष्ठरोग दण्डाणु विकसित हो गया और डैप्सोन (dapsone) के अति-प्रयोग के कारण यह व्यापक रूप से फैल गया। 1980 के दशक के प्रारंभ में बहु-औषधि उपचार (मल्टीड्रग थेरपी) (एमडीटी) (MDT) के आगमन से पूर्व तक समुदाय के भीतर इस बीमारी का निदान और उपचार कर पाना संभव नहीं हो सका था।<ref name="WHOleprosyFAQ">{{cite web| url=http://www.searo.who.int/en/section10/section373_11716.htm| title=Communicable Diseases Department, Leprosy FAQ| publisher=[[World Health Organization]]| date=2006-05-25| accessdate=2010-01-31| archive-url=https://archive.is/20120805122916/www.searo.who.int/en/section10/section373_11716.htm| archive-date=5 अगस्त 2012| url-status=dead}}</ref>
बहु-दण्डाणुओं के लिये एमडीटी (MDT) 12 माह तक ली जाने वाली राइफैम्पिसिन (rifampicin), डैप्सोन (dapsone) और क्लोफैज़िमाइन (clofazimine) से मिलकर बना होता है। बच्चों और वयस्कों के लिये उपयुक्त रूप से समायोजित खुराकें सभी प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्रों में ब्लिस्टर के पैकेटों के रूप में उपलब्ध हैं।<ref name="WHOleprosyFAQ" /> एकल घाव वाले कुष्ठरोग के लिये एकल खुराक वाला एमडीटी (MDT) राइफैम्पिसिन (rifampicin), ऑफ्लॉक्सैसिन (ofloxacin) और माइनोसाइक्लाइन (minocycline) से मिलकर बना होता है। एकल खुराक वाली उपचार रणनीतियों की ओर बढ़ने के कारण कुछ क्षेत्रों में इस बीमारी के प्रसार में कमी आई है क्योंकि इसका प्रसार उपचार की अवधि पर निर्भर होता है।
कुष्ठरोग और इसके पीड़ितों के प्रति जागरुकता बढ़ाने के लिये विश्व कुष्ठरोग दिवस (वर्ल्ड लेप्रसी डे) की स्थापना की गई।
2oy5lkgvlfdfr9wf20azt2w8gbcyuvw
नेप्च्युन
0
1628
23029
19392
2026-06-18T23:15:08Z
InternetArchiveBot
123
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
23029
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Planet
| name = वरुण
| symbol = [[File:Neptune symbol (bold).svg|24px|♆]]
| image = [[File:Neptune Voyager2 color calibrated.png|frameless|upright=1.2]]
| caption = ''वॉयजर २'' से ली गई वरूण ग्रह की छवि में [[विशाल श्याह धब्बा]] बांए तरफ और [[छोटा श्याह धब्बा]] नीचे दांए तरफ है। सफेद बादल मीथेन बर्फ से बने हैं; समग्र नीला रंग लाल प्रकाश के मीथेन [[अवशोषण]] के कारण है।
| discovery = yes
| discoverer =
{{plainlist |
* [[Urbain Le Verrier]]
* [[John Couch Adams]]
* [[Johann Gottfried Galle|Johann Galle]]
}}
| discovered = २३ सितंबर १८६५<ref name="Hamilton">{{cite web
|first = Calvin J.
|last = Hamilton
|date = ४ अगस्त २००१
|url = http://www.solarviews.com/eng/neptune.htm
|title = Neptune
|publisher = Views of the Solar System
|accessdate = १३ अगस्त २००७
|archive-url = https://web.archive.org/web/20070715223035/http://www.solarviews.com/eng/neptune.htm
|archive-date = १५ जुलाई २००७
|url-status = dead
}}</ref>
| orbit_ref =
<ref name="horizons">{{cite web
|first = Donald K.
|last = Yeomans
|url = http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=mb&sstr=8
|title = HORIZONS Web-Interface for Neptune Barycenter (Major Body=8)
|publisher = [[JPL Horizons On-Line Ephemeris System]]
|accessdate = ८ अगस्त २००७
|archive-url = https://web.archive.org/web/20140820004807/http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=mb&sstr=8
|archive-date = २० अगस्त २०१४
|url-status = live
}} At the site, go to the "web interface" then select "Ephemeris Type: Elements", "Target Body: Neptune Barycenter" and "Center: Sun".</ref><ref group=lower-alpha name=barycentre>Orbital elements refer to the barycentre of the Neptune system, and are the instantaneous [[osculating orbit|osculating]] values at the precise [[J2000]] epoch. Barycentre quantities are given because, in contrast to the planetary centre, they do not experience appreciable changes on a day-to-day basis from the motion of the moons.</ref>
| epoch = [[J2000]]
| aphelion = 4,553,946,490 km <br> 30.44125206 [[Astronomical unit|AU]]
| perihelion = 4,452,940,833 km <br> 29.76607095 AU
| semimajor = 4,503,443,661 km <br> 30.10366151 AU
| eccentricity = 0.011214269
| period = 60,190.03<ref name="fact2"/> days <br> 164.79 [[julian year (astronomy)|years]] <br> 89,666 Neptune [[solar day]]s<ref name="planet_years">{{cite web
|last = Seligman
|first = Courtney
|url = http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm
|title = Rotation Period and Day Length
|accessdate = १३ अगस्त २००९
|archive-url = https://www.webcitation.org/60qT3Ukn5?url=http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm
|archive-date = ११ अगस्त २०११
|url-status = dead
}}</ref>
| synodic_period = 367.49 days<ref name="fact">{{cite web
|last = Williams
|first = David R.
|date = १ सितंबर २००४
|url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/neptunefact.html
|title = Neptune Fact Sheet
|publisher = NASA
|accessdate = १४ अगस्त २००७
|archive-url = https://web.archive.org/web/20171209161959/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/neptunefact.html
|archive-date = ९ दिसंबर २०१७
|url-status = live
}}</ref>
| avg_speed = 5.43 km/s<ref name="fact"/>
| inclination = 1.767975° to [[Ecliptic]] <br> 6.43° to [[Ecliptic#Ecliptic and planets|Sun’s equator]] <br> 0.72° to [[Invariable plane]]<ref name=meanplane>{{cite web
|date=३ अप्रैल २००९
|title=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter
|url=http://home.surewest.net/kheider/astro/MeanPlane.gif
|accessdate=10 अप्रैल 2009
|archive-url=https://archive.today/20130624220528/http://home.surewest.net/kheider/astro/MeanPlane.gif
|archive-date=24 जून 2013
|url-status=live
}} (produced with [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524145440/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |date=2015-05-24 }} written by Aldo Vitagliano; see also [[Invariable plane]])</ref>
| asc_node = 131.794310°
| arg_peri = 265.646853°
| mean_anomaly = 267.767281°
| satellites = [[Moons of Neptune|13]]
| physical_characteristics = yes
| flattening = 0.0171 ± 0.0013 <!-- calculated from data in ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" -->
| equatorial_radius = 24,764 ± 15 km<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007"/><ref group=lower-alpha name=1bar>Refers to the level of {{convert|1|bar|kPa}} atmospheric pressure</ref>Refers to the level of {{convert|1|bar|kPa}} atmospheric pressure</ref> <br> 3.883 Earths
| polar_radius = 24,341 ± 30 km<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007"/><ref group=lower-alpha name=1bar/> <br> 3.829 Earths
| surface_area = 7.6183{{e|9}} km<sup>2</sup><ref name="fact2"/><ref group=lower-alpha name=1bar/> <br> 14.98 Earths
| volume = 6.254{{e|13}} km<sup>3</sup><ref name="fact"/><ref group=lower-alpha name=1bar/> <br> 57.74 Earths
| mass = 1.0243×10<sup>26</sup> kg<ref name="fact"/> <br> 17.147 Earths<br /> 5.15{{e|-5}} Suns
| density = 1.638 g/cm<sup>3</sup><ref name="fact"/><ref group=lower-alpha name=1bar/>
| surface_grav = 11.15 [[Acceleration|m/s<sup>2</sup>]]<ref name="fact"/><ref group=lower-alpha name=1bar/> <br> 1.14 ''[[g-force|g]]''
| escape_velocity = 23.5 km/s<ref name="fact"/><ref group=lower-alpha name=1bar/>
| sidereal_day = 0.6713 day<ref name="fact"/> <br> 16 h 6 min 36 s
| rot_velocity = 2.68 km/s <br> 9,660 km/h
| axial_tilt = 28.32°<ref name="fact"/>
| right_asc_north_pole = {{RA|19|57|20}}<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007"/> <br> 299.3°
| declination = 42.950°<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007"/>
| albedo = 0.290 ([[Bond albedo|bond]]) <br>
0.41 ([[Geometric albedo|geom.]])<ref name="fact"/>
| magnitude = 8.02 to 7.78<ref name="fact"/><ref name="ephemeris"/>
| angular_size = 2.2–2.4[[Minute of arc#Symbols, abbreviations and subdivisions|″]]<ref name="fact"/><ref name="ephemeris"/>
| temperatures = yes
| temp_name1 = 1 bar level
| min_temp_1 =
| mean_temp_1 = 72 [[Kelvin|K]]<ref name="fact"/>
| max_temp_1 =
| temp_name2 = {{convert|0.1|bar|kPa|abbr=on}}
| min_temp_2 =
| mean_temp_2 = 55 K<ref name="fact"/>
| max_temp =
| pronounced = {{IPAc-en|audio=en-us-Neptune.ogg|ˈ|n|ɛ|p|tj|uː|n}}<ref>
{{cite book
|first= Elizabeth |last=Walter
|date=21 अप्रैल 2003
|title=Cambridge Advanced Learner's Dictionary
|publisher=Cambridge University Press
|edition=2nd
| isbn = 978-0-521-53106-1
}}</ref>
| adjectives = Neptunian
| atmosphere = yes
| atmosphere_ref =
<ref name="fact"/>
| scale_height = 19.7 ± 0.6 km
| atmosphere_composition =
<table>
<tr><td>
80±3.2%</td><td>[[hydrogen]] (H<sub>2</sub>)
</td></tr><tr><td>
19±3.2%</td><td>[[helium]] (He)
</td></tr><tr><td>
1.5±0.5%</td><td>[[methane]] (CH<sub>4</sub>)
</td></tr><tr><td>
~0.019%</td><td>[[hydrogen deuteride]] (HD)
</td></tr><tr><td>
~0.00015%</td><td>[[ethane]] (C<sub>2</sub>H<sub>6</sub>)
</td></tr><tr><td colspan=2>
'''Ices''':
* [[ammonia]] (NH<sub>3</sub>)
* [[water (molecule)|water]] (H<sub>2</sub>O)
* [[ammonium hydrosulfide]] (NH<sub>4</sub>SH)
* [[Methane clathrate|methane ice]] (?) (CH<sub>4</sub>•5.75H<sub>2</sub>O)
</td></tr></table>
}}
'''वरुण''', (अंग्रेजी : '''नॅप्टयून''' या '''नॅप्चयून'''; [[खगोलीय चिन्ह|प्रतीक]]: [[File:Neptune symbol (fixed width).svg|16px|♆]]) हमरो [[सौर मण्डल]] म [[सूर्य]] स आठवाँ ग्रह छीकै। [[व्यास]] के आधार प ई सौर मण्डल के चौथा बड़ा आरू [[द्रव्यमान]] के आधार प तीसरा बड़ा ग्रह छीकै। वरुण के द्रव्यमान पृथ्वी स १७ गुना अधिक छै आरू अपनो पड़ौसी ग्रह [[अरुण (ग्रह)|अरुण]] (युरेनस) स थोड़ा अधिक छै। [[खगोलीय इकाई]] के हिसाब स वरुण के [[कक्षा (भौतिकी)|कक्षा]] सूरज स ३०.१ ख॰ई॰ के औसत दूरी प छै, यानि वरुण पृथ्वी के मुक़ाबला म सूरज स लगभग तीस गुना अधिक दूर छै। वरुण क सूरज के ऐगो पूरा परिक्रमा करै म १६४.७९ वर्ष लगै छै, यानि ऐगो वरुण वर्ष १६४.७९ पृथ्वी वर्ष के बराबर छै।
हमारे सौर मण्डल में चार ग्रहों को [[गैस दानव]] कहा जाता है, क्योंकि इनमें मिटटी-पत्थर की बजाय अधिकतर गैस है और इनका आकार बहुत ही विशाल है। वरुण इनमे से एक है - बाकी तीन [[बृहस्पति]], [[शनि]] और [[अरुण (ग्रह)|अरुण]] (युरेनस) हैं। इनमें से अरुण की बनावट वरुण से बहुत मिलती-जुलती है। अरुण और वरुण के वातावरण में बृहस्पति और शनि के तुलना में बर्फ़ अधिक है - पानी की बर्फ़ के अतिरिक्त इनमें जमी हुई [[अमोनिया]] और [[मीथेन]] गैसों की बर्फ़ भी है। इसलिए कभी-कभी खगोलशास्त्री इन दोनों को "बर्फ़ीले गैस दानव" नाम की श्रेणी में डाल देते हैं।
cn25cpvaxbj6sgr73bde6vju43h8yjz
पशु
0
1700
23030
18598
2026-06-18T23:19:01Z
InternetArchiveBot
123
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
23030
wikitext
text/x-wiki
आम बोल-चाल केरौ भाषा मँ, ई शब्द केरौ इस्तेमाल गैर-मानवीय जानवर लेली करलौ जाय छै । हालाँकि ई शब्द के जैविक परिभाषा मँ मानव सहित किंगडम एनिमेलिया के सब्भे सदस्य शामिल छै ।
{{redirect|जानवर}}
{{Taxobox
|name = प्राणी
|image = Animal diversity.jpg
|domain = [[सुकेन्द्रिक]]
|unranked_regnum = ओफिस्टोकोंटा
|regnum = प्राणी
|regnum_authority = [[कार्ल लीनियस|लीनियस]], [[:en:Systema Naturae|1758]]
|subdivision_ranks = [[संघ (जीवविज्ञान)|संघ]]
|subdivision =
* '''''Subkingdom [[प्राणी]]
** [[स्पंज]]
** [[Placozoa]]
* '''''Subkingdom [[Eumetazoa]]
** '''''[[Radiata]] (unranked)'''''
*** [[Ctenophora]]
*** [[Cnidaria]]
** '''''[[Bilateria]] (unranked)'''''
*** [[Orthonectida]]
*** [[Rhombozoa]]
*** [[Acoelomorpha]]
*** [[Chaetognatha]]
*** '''Superphylum [[Deuterostomia]]'''
**** [[Chordata]]
**** [[Hemichordata]]
**** [[Echinoderm]]ata
**** [[Xenoturbellida]]
**** [[Vetulicolia]][[extinction|†]]
*** '''''[[Protostomia]] (unranked)'''''
**** '''Superphylum [[Ecdysozoa]]'''
***** [[Kinorhyncha]]
***** [[Loricifera]]
***** [[Priapulida]]
***** [[Nematoda]]
***** [[Nematomorpha]]
***** [[Lobopodia]][[extinction|†]]
***** [[Onychophora]]
***** [[Tardigrada]]
***** [[Arthropoda]]
**** '''Superphylum [[Platyzoa]]'''
***** [[Platyhelminthes]]
***** [[Gastrotricha]]
***** [[Rotifera]]
***** [[Acanthocephala]]
***** [[Gnathostomulida]]
***** [[Micrognathozoa]]
***** [[Cycliophora]]
**** '''Superphylum [[Lophotrochozoa]]'''
***** [[Sipuncula]]
***** [[Hyolitha]][[extinction|†]]
***** [[Nemertea]]
***** [[Phoronida]]
***** [[Bryozoa]]
***** [[Entoprocta]]
***** [[Brachiopoda]]
***** [[Mollusca]]
***** [[Annelida]]
***** [[Echiura]]
|image_width=500|image_caption=प्राणी वैविध्य}}
'''प्राणी''' या '''जन्तु''' [[पराजन्तु]] [[जगत (जीवविज्ञान)|जगत]] के [[बहुकोशिकीय]], जंतुसम पोषण प्रदर्शित करै वाला, आरू [[सुकेन्द्रक]] [[जीवों]] क ऐगो मुख्य समूह छीकै। जन्म होला के बाद जेना-जेना कोय प्राणी बड़ो होय छै, होकरो [[शारीरिक योजना]] निर्धारित रूप स विकसित होय जाय छै, हालांकि कुछ प्राणी जीवन म आगु जायकऺ [[कायान्तरण]] के प्रकिया स गुज़रै छै। अधिकांश जन्तु [[गतीशील|गतिशील]] होय छै। अर्थात अपनो आप आरु स्वतन्त्र रूप स गति करै सकैय छै।
अधिकांश जन्तु [[परपोषी]] भी होय छै, अर्थात उ [[भोजन]] के लेली दूसरै जन्तु प निर्भर रहै छै।
अधिकतम ज्ञात जन्तु संघ ५४२ करोड़ वर्ष पूर्व [[कैम्ब्रियाई विस्तार]] के दौरान जीवाश्म रिकॉर्ड म समुद्री प्रजाति के रूप म प्रकट होलै।
{{Redirect|जानवर}}
{{Taxobox
|name = प्राणी, जन्तु, जानवर
|image = Animaldiversity.jpg
|domain = [[सुकेन्द्रिक]]
|unranked_regnum = ओफिस्टोकोंटा
|regnum = [[जंतु]]
|regnum_authority = [[कार्ल लीनियस|लीनियस]], [[:en:Systema Naturae|1758]]
|subdivision_ranks = [[संघ (जीवविज्ञान)|संघ]]
|subdivision =
* '''''Subkingdom [[प्राणी]]
** [[स्पंज]]
** [[Placozoa]]
* '''''Subkingdom [[Eumetazoa]]
** '''''[[Radiata]] (unranked)'''''
*** [[Ctenophora]]
*** [[Cnidaria]]
** '''''[[Bilateria]] (unranked)'''''
*** [[Orthonectida]]
*** [[Rhombozoa]]
*** [[Acoelomorpha]]
*** [[Chaetognatha]]
*** '''Superphylum [[Deuterostomia]]'''
**** [[Chordata]]
**** [[Hemichordata]]
**** [[Echinoderm]]ata
**** [[Xenoturbellida]]
**** [[Vetulicolia]][[Extinction|†]]
*** '''''[[Protostomia]] (unranked)'''''
**** '''Superphylum [[Ecdysozoa]]'''
***** [[Kinorhyncha]]
***** [[Loricifera]]
***** [[Priapulida]]
***** [[Nematoda]]
***** [[Nematomorpha]]
***** [[Lobopodia]][[Extinction|†]]
***** [[Onychophora]]
***** [[Tardigrada]]
***** [[Arthropoda]]
**** '''Superphylum [[Platyzoa]]'''
***** [[Platyhelminthes]]
***** [[Gastrotricha]]
***** [[Rotifera]]
***** [[Acanthocephala]]
***** [[Gnathostomulida]]
***** [[Micrognathozoa]]
***** [[Cycliophora]]
**** '''Superphylum [[Lophotrochozoa]]'''
***** [[Sipuncula]]
***** [[Hyolitha]][[Extinction|†]]
***** [[Nemertea]]
***** [[Phoronida]]
***** [[Bryozoa]]
***** [[Entoprocta]]
***** [[Brachiopoda]]
***** [[Mollusca]]
***** [[Annelida]]
***** [[Echiura]]
}}
'''प्राणी''' या '''जन्तु''' या '''जानवर''' ऐनिमेलिया या मेटाज़ोआ [[जगत (जीवविज्ञान)|जगत]] के [[बहुकोशिकीय]], जंतुसम पोषण प्रदर्शित करै वाला, आरू [[सुकेंद्रिक]] [[जीव]] के ऐगो मुख्य समूह छीकै। पैदा होला के बाद जेना-जेना कोय प्राणी बड़ो होय छै, होकरो [[शारीरिक योजना]] निर्धारित रूप स विकसित होय जाय छै, हालांकि कुछ प्राणी जीवन म आगु जाय क [[कायान्तरण]] प्रकिया स गुज़रै छै। अधिकांश जन्तु [[गतीशील|गतिशील]] होय छै, अर्थात अपनो आप आरू स्वतंत्र रूप स गति करै सकैय छै।
अधिकांश जन्तु [[परपोषी]] भी होय छै, अर्थात ऊ [[भोजन]] के लेली दोसरा जन्तु प निर्भर रहै छै।
अधिकतम ज्ञात जन्तु संघ ५४२ करोड़ साल पहीने [[कैंब्रियन विस्फोट|कैम्ब्रियन विस्फोट]] के दौरान जीवाश्म रिकॉर्ड म समुद्री प्रजाति के रूप म प्रकट होलै।
== मूल प्राकृतिक परिघटना ==
सभी जीवित जीवों के [[जीवन]] की मूल प्राकृतिक परिघटनाएँ एक सी है। अत्यंत असमान जीवों में क्रियाविज्ञान अपनी समस्याएँ अत्यंत स्पष्ट रूप में उपस्थित करता है। उच्चस्तरीय प्राणियों में शरीर के प्रधान अंगों की क्रियाएँ अत्यंत विशिष्ट होती है, जिससे क्रियाओं के सूक्ष्म विवरण पर ध्यान देने से उन्हें समझना संभव होता है।
निम्नलिखित मूल प्राकृतिक परिघटनाएँ हैं, जिनसे जीव पहचाने जाते हैं:
'''(क) संगठन''' - यह उच्चस्तरीय प्राणियों में अधिक स्पष्ट है। संरचना और क्रिया के विकास में समांतरता होती है, जिससे शरीरक्रियाविदों का यह कथन सिद्ध होता है कि संरचना ही क्रिया का निर्धारक उपादान है। व्यक्ति के विभिन्न भागों में सूक्ष्म सहयोग होता है, जिससे प्राणी की आसपास के वातावरण के अनुकूल बनने की शक्ति बढ़ती है।
'''(ख) ऊर्जा की खपत''' - जीव ऊर्जा को विसर्जित करते हैं। मनुष्य का जीवन उन शारीरिक क्रियाकलापों (movements) से, जो उसे पर्यावरण के साथ संबंधित करते हैं निर्मित हैं। इन शारीरिक क्रियाकलापों के लिए ऊर्जा का सतत व्यय आवश्यक है। भोजन अथवा ऑक्सीजन के अभाव में शरीर के क्रियाकलापों का अंत हो जाता है। शरीर में अधिक ऊर्जा की आवश्यकता होने पर उसकी पूर्ति भोजन एवं ऑक्सीजन की अधिक मात्रा से होती है। अत: जीवन के लिए श्वसन एवं स्वांगीकरण क्रियाएँ आवश्यक हैं। जिन वस्तुओं से हमारे खाद्य पदार्थ बनते हैं, वे ऑक्सीकरण में सक्षम होती हैं। इस ऑक्सीकरण की क्रिया से ऊष्मा उत्पन्न होती है। शरीर में होनेवाली ऑक्सीकरण की क्रिया से ऊर्जा उत्पन्न होती है, जो जीवित प्राणी की क्रियाशीलता के लिए उपलब्ध रहती है।
'''(ग) वृद्धि और जनन''' - यदि उपचयी (anabolic) प्रक्रम प्रधान है, तो वृद्धि होती है, जिसके साथ क्षतिपूर्ति की शक्ति जुड़ी हुई है। वृद्धि का प्रक्रम एक निश्चित समय तक चलता है, जिसके बाद प्रत्येक जीव विभक्त होता है और उसका एक अंश अलग होकर एक या अनेक नए व्यक्तियों का निर्माण करता है। इनमें प्रत्येक उन सभी गुणों से युक्त होता है जो मूल जीव में होते हैं। सभी उच्च कोटि के जीवों में मूल जीव क्षयशील होने लगता है और अंतत: मृत्यु को प्राप्त होता है।
'''(घ) अनुकूलन (Adaptation)''' - सभी जीवित जीवों में एक सामान्य लक्षण होता है, वह है अनुकूलन का सामथ्र्य। आंतर संबंध तथा बाह्य संबंधों के सतत समन्वय का नाम अनुकूलन है। जीवित कोशिकाओं का वास्तविक वातावरण वह ऊतक तरल (tissue fluid) है, जिसमें वे रहती हैं। यह आंतर वातावरण, प्राणी के सामान्य वातावरण में होनेवाले परिवर्तनों से प्रभावित होता है। जीव की उत्तरजीविता (survival) के लिए वातावरण के परिवर्तनों को प्रभावहीन करना आवश्यक है, जिससे सामान्य वातावरण चाहे जैसा हो, आंतर वातावरण जीने योग्य सीमाओं में रहे। यही अनुकूलन है।
== शब्द के व्युत्पत्ति ==
शब्द 'एनीमल' [[लैटिन|लेटिन]] भाषा के शब्द ''अनिमाले'', [[व्याकरण के अनुसार लिंग|नयूटर]] ऑफ़ ''अनिमालिस'', से आया है और ''अनिमा'' से व्युत्पन्न हुआ है, जिसका अर्थ है जीवित श्वास या आत्मा।
आम बोल-चाल की भाषा में, इस शब्द का इस्तेमाल गैर-[[मानव|मानवीय]] जानवरों के लिए किया जाता है।{{Fact|date=मई 2009}}इस शब्द की जैविक परिभाषा में मानव सहित किंगडम आनीमाल्या के सभी सदस्य शामिल हैं।<ref name="americanheritage_animal">{{Cite encyclopedia |year=2006 |title=Animal |encyclopedia=The American Heritage Dictionary |publisher=Houghton Mifflin Company |edition=Forth }}</ref>
== लाक्षणिक गुण ==
जंतुओं में कई विशेष गुण होते हैं जो उन्हें अन्य सजीव वस्तुओं से अलग करते हैं। जंतु [[यूकेरियोट|यूकेरियोटिक]] और [[बहुकोशिकीय|बहु कोशिकीय]] होते हैं,<ref name="NationalZoo">{{Citeweb|url=http://nationalzoo.si.edu/Animals/GiantPandas/PandasForKids/classification/classification.htm|author=National Zoo|title=Panda Classroom|dateformat=mdy|accessdate=सितंबर 30 2007|language=English}}</ref>(हालाँकि [[मिक्सोजोआ]] देखें), जो उन्हें [[जीवाणु]] व अधिकांश [[प्रोटिस्ट|प्रोटिस्टा]] से अलग करते हैं।
वे [[परपोषी]] होते हैं,<ref name="Windows">{{Citeweb|url=http://www.windows.ucar.edu/tour/link=/earth/Life/heterotrophs.html&edu=high|author=Jennifer Bergman|title=Heterotrophs|dateformat=mdy|accessdate=सितंबर 30 2007|language=English}}</ref> सामान्यतः एक आंतरिक कक्ष में भोजन का पाचन करते हैं, यह लक्षण उन्हें [[पौधा|पौधों]] व [[शैवाल]] से अलग बनाता है, (यद्यपि कुछ [[स्पंज]] [[प्रकाश संश्लेषण]] व [[नाइट्रोजन स्थिरीकरण]] में सक्षम हैं)<ref>{{Cite journal |author=Douglas AE, Raven JA |title=Genomes at the interface between bacteria and organelles |journal=Philosophical transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological sciences |volume=358 |issue=1429 |pages=5–17; discussion 517–8 |year=2003 |month=January |pmid=12594915 |pmc=1693093 |doi=10.1098/rstb.2002.1188}}</ref> वे भी पौधों, शैवालों और [[कवक|कवकों]] से विभेदित किये जा सकते हें क्योंकि उनमें कठोर [[कोशिका भित्ति]] का अभाव होता है,<ref name="AnimalCells">{{Citeweb|url=http://micro.magnet.fsu.edu/cells/animalcell.html|author=Davidson, Michael W.|title=Animal Cell Structure|dateformat=mdy|accessdate=सितंबर 20 2007|language=English}}</ref> सभी जंतु [[गतिशीलता|गतिशील]] होते हैं,<ref name="Concepts">{{Citeweb|url=http://employees.csbsju.edu/SSAUPE/biol116/Zoology/digestion.htm|author=Saupe, S.G|title=Concepts of Biology|dateformat=mdy|accessdate=सितंबर 30 2007|language=English}}</ref> चाहे जीवन की किसी विशेष प्रावस्था में ही क्यों न हों। अधिकतम जंतुओं में, [[भ्रूण]] एक [[ब्लासटुला|ब्लासटुला अवस्था]] से होकर गुजरता है, यह जंतुओं का एक विभेदक गुण है।
=== संरचना ===
कुछ अपवादों के साथ, सबसे खासकर [[स्पंज]] (संघ [[पोरिफेरा]]) और [[प्लेकोजोआ]], जंतुओं के शरीर अलग-अलग [[जैविक तंत्रिका तंत्र|उतकों]] में विभेदित होते हैं। इन में [[मांसपेशी|मांसपेशियां]] शामिल हैं, जो संकुचन तथा गति के नियंत्रण में सक्षम होती हैं और [[तंत्रिका तंत्र|तंत्रिका उतक]], जो संकेत भेजता है व उन पर प्रतिक्रिया करता है। साथ ही इनमें एक प्रारूपिक आंतरिक [[पाचन]] कक्ष होता है जो 1 या 2 छिद्रों से युक्त होता है। जिन जंतुओं में इस प्रकार का संगठन होता है, उन्हें मेटाजोअन कहा जाता है, या तब [[युमेटाजोअन|यूमेटाजोअन]] कहा जाता है जब, पूर्व का प्रयोग सामान्य रूप से जंतुओं के लिए किया जाता है।
सभी जंतुओं में [[यूकेरियोटिक|युकेरियोटिक]] कोशिकाएं होती हैं, जो [[कोलैजेन|कोलेजन]] और प्रत्यास्थ [[ग्लाइकोप्रोटीन]] से बने बहिर्कोशिकीय मेट्रिक्स से घिरी होती हैं।
यह [[जंतु का कवच|खोल]], [[हड्डी|अस्थि]] और [[कंटक]] जैसी संरंचनाओं के निर्माण के लिए केल्सीकृत हो सकती हैं। विकास के दौरान यह एक अपेक्षाकृत लचीला ढांचा बना लेती हैं जिस पर कोशिकाएं गति कर सकती हैं और संभव जटिल सरंचनाएं बनाते हुए पुनः संगठित हो सकती हैं। इसके विपरीत, अन्य बहुकोशिकीय जीव जैसे पौधे और कवक की कोशिकाएं कोशिका भित्ति से घिरी होती हैं और इस प्रकार से प्रगतिशील वृद्धि द्वारा विकसित होती हैं।
इसके अलावा, जंतुओं की कोशिकाओं का एक अद्वितीय गुण है अंतर कोशिकीय संधियाँ: [[टाइट जंक्शन]], [[गैप जंक्शन]] और [[डेस्मोसोम]]।
=== प्रजनन आरू विकास ===
[[फाईल:Mitosis-flourescent.jpg|thumb|left|एक नयी फुफ्फुस कोशिका जिसे फ्लुओरेस्सेंट रंजक से रंजित किया गया है, जो समसूत्री विभाजन कर रही है, विशेष रूप से पूर्व ऐनाफेज को दर्शा रही है।
]]
लगभग सभी जंतु किसी प्रकार के लैंगिक प्रजनन की प्रक्रिया से होकर गुजरते हैं: [[पोलीप्लोइड|पोलिप्लोइड]]। इन में कुछ विशेष प्रजनन कोशिकाएं हैं जो छोटे गतिशील [[अर्धसूत्री विभाजन|शुक्राणुजन]] या बड़े गतिहीन [[स्परमेटोजून|अंडज]] के उत्पादन हेतु [[अंड|अर्द्धसूत्री विभाजन]] करती हैं। ये संगलित होकर [[युग्मनज]] बनाते हैं, जो विकसित होकर नया जीव बनाता है।
कई जंतुओं में [[अलैंगिक प्रजनन]] की क्षमता भी होती है। यह [[अनिषेक जनन|अनिषेकजनन]] के द्वारा हो सकता है, जहाँ बिना निषेचन के अंडा भ्रूण में विकसित हो जाता है, कुछ मामलों में [[विखंडन (प्रजनन)|विखंडीकरण]] के द्वारा भी ऐसा संभव है।
[[युग्मनज]] शुरू में [[ब्लासटुला]] नामक एक खोखले गोले में विकसित होता है, यह कोशिकाओं की पुनर्व्यवस्था तथा विभेदन की प्रक्रिया से होकर गुजरता है। स्पंज में, ब्लासटुला लार्वा तैर कर एक नए स्थान पर चला जाता है और एक नए स्पंज में विकसित हो जाता है। अधिकांश अन्य समूहों में, ब्लासटुला में अधिक जटिल पुनर्व्यवस्था की प्रक्रिया होती है। यह पहले [[अंतर्वलन|अंतर वलयित]] होकर एक [[गेसट्रुला]] बनाता है, जिसमें एक पाचन कक्ष और दो अलग [[जनन स्तर]] होते हैं-एक बाहरी [[बाह्य त्वक स्तर|बाह्यत्वक स्तर]] और एक आंतरिक [[अन्तः त्वक स्तर]]।
अधिकतम मामलों में, इन दोनों स्तरों के बीच एक [[मध्य त्वक स्तर]] का भी विकास होता है। ये जनन स्तर अब विभेदित होकर उतक और अंग बनाते हैं।
=== खाद्य आरू ऊर्जा के स्रोत ===
[[फाईल:Hawk eating prey.jpg|thumb|left|एक किशोर लाल पूँछ वाल हॉक जो एक कैलिफोर्निया वोल को खा रहा है।]]
[[शिकार]] एक [[जैविक अंतर्क्रिया]] है जिसमें एक शिकारी (एक परपोषी जो शिकार कर रहा है) अपने शिकार (जीव जिस पर हमला किया गया है) से भोजन प्राप्त करता है। शिकारी जीव अपने शिकार जीव खाने से पहले मार भी सकते हैं और नहीं भी, लेकिन शिकार की प्रक्रिया का परिणाम हमेशा शिकार जीव की मृत्यु ही होती है।
उपभोग की एक अन्य मुख्य श्रेणी है [[देट्रीटीवोरी|मृतपोषण]], मृत [[कार्बनिक पदार्थ]] का उपभोग।
कई बार इन दोनों प्रकारों के [[भोजन व्यवहार|खाद्य व्यवहारों]] में विभेद करना मुश्किल हो जाता है, उदाहरण के लिए, [[परजीवी|परजीवी प्रजाति]] एक परपोषी जीव का शिकार करती है और फिर उस पर अपने अंडे देती है, ताकि उनकी संतति इसके अपघटित होते हुए कार्बनिक द्रव्य से भोजन प्राप्त कर सके।
एक दूसरे पर लगाये गए चयनित दबाव ने शिकार और शिकारी के बीच [[विकासवादी हथियारों की दौड़|विकासवादी दौड़]] को जन्म दिया है, जिसके परिणामस्वरूप कई [[शिकार विरोधी अनुकूलन|शिकारी विरोधी अनुकूलन]] विकसित हुए हैं।
ज्यादातर जंतु अप्रत्यक्ष रूप से [[सूर्य का प्रकाश|सूर्य के प्रकाश]] से ही उर्जा प्राप्त करते हैं। पौधे [[ऊर्जा|प्रकाश संश्लेषण]] नामक एक प्रक्रिया के द्वारा इस [[शर्कराएँ|ऊर्जा ]] का प्रयोग करके सूर्य के प्रकाश को साधारण [[प्रकाश संश्लेषण|शर्करा]] के अणु में परिवर्तित कर देते हैं। प्रकाश संश्लेषण की प्रक्रिया [[कार्बन डाइऑक्साइड]] (CO<sub>2</sub>) और [[जल]] (H<sub>2</sub>O) के साथ शुरू होती है, इसमें सूर्य के प्रकाश की ऊर्जा को रासायनिक ऊर्जा में बदल दिया जाता है, जो [[ग्लूकोज|ग्लूकोस]] (C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub>) के बंधों में संचित हो जाती है, इस प्रक्रिया के दौरान ऑक्सीजन (O<sub>2</sub>) भी मुक्त होती है। अब इस शर्करा का उपयोग निर्माण इकाइयों के रूप में होता है, जिससे पौधे में वृद्धि होती है। जब पशु इन पौधों को खाते हैं (या अन्य पशुओं को खाते हैं जिन्होंने इन पौधों को खाया है), पौधों के द्बारा उत्पन्न की गयी शर्करा जंतुओं के द्वारा काम में ले ली जाती है। यह या तो जंतु के प्रत्यक्ष विकास में सहायक होती है या अपघटित हो जाती है और संग्रहित सौर ऊर्जा छोड़ती है और इस प्रकार से जंतु को गति के लिए आवश्यक ऊर्जा की प्राप्ति होती है।
यह प्रक्रिया [[ग्लाइकोलाइसिस]] के नाम से जानी जाती है
जंतु जो [[जल उष्मा निकास]] के करीब या समुद्री तल पर [[शीत रिसाव|ठंडे रिसाव]] के नजदीक रहते हैं, वे सूर्य की ऊर्जा पर निर्भर नहीं हैं। इसके बजाय, [[रसायन संश्लेषण|रसायन संश्लेषी]] [[आर्की|जीव]] और [[जीवाणु]] खाद्य श्रृंखला का आधार बनाते हैं।
== उत्पत्ति आरू जीवाश्म रिकॉर्ड ==
{{See|Urmetazoon}}
]
आम मान्यता है कि जंतु एक [[विकास|कशाभिकी]] यूकेरियोट से [[कशाभिकी|विकसित]] हुए हैं। उनके निकटतम ज्ञात सजीव संबंधी हैं [[कोएनो कशाभिकी]], कोलर्ड कशाभिकी जिनकी आकारिकी विशिष्ट स्पंजों के कोएनो साइट्स के सामान है।
[[आण्विक|आणविक]] अध्ययन जंतुओं को एक परम समूह में रखता है, जिसे [[ओपिस्थोकोंट]] कहा जाता है, इसमें भी कोएनो कशाभिकी, [[कवक]] और कुछ छोटे परजीवी [[प्रोटिस्ट|प्रोटिस्टा]] के जंतु शामिल हैं।
यह नाम गतिशील कोशिकओं में [[कशाभिका]] की पृष्ठीय स्थिति से व्युत्पन्न हुआ है, जैसे अधिकांश जंतुओं के स्पर्मेटोजोआ, जबकि अन्य [[यूकेरियोट]] जीवों में कशाभिका अग्र भाग में पायी जाती है।
पहले जीवाश्म जो जंतुओं का प्रतिनिधित्व करते हैं, लगभग 610 मिलियन वर्ष पूर्व, [[पूर्व केम्ब्रियन|पूर्वकेम्ब्रियन]] काल के अंत में प्रकट हुए और ये [[एडियाकरन बायोटा|एडियाकरन या वेन्दियन बायोटा]] कहलाते हैं।
लेकिन इन्हें बाद के जीवाश्म से संबंधित करना कठिन हैं कुछ आधुनिक संघों के पूर्ववर्तियों का प्रतिनिधित्व कर सकते हैं, लेकिन वे अलग समूह हो सकते हैं और यह भी सम्भव है कि वे वास्तव में जंतु न हों। उन्हें छोड़ कर, अधिकतम ज्ञात जंतु संघ, 542 मिलियन वर्ष पूर्व, [[कैंब्रियन|कैम्ब्रियन]] युग के दौरान, स्वतः ही प्रकट हुए।
यह अभी भी विवादित है, कि यह घटना जिसे [[कैंब्रियन विस्फोट|कैम्ब्रियन विस्फोट]] कहा जाता है, भिन्न समूहों के बीच तीव्र विचलन का प्रतिनिधित्व करती है या परिस्थितियों में उन परिवर्तनों का प्रतिनिधित्व करती है जिसने जीवाश्मीकरण को संभव बनाया। हालाँकि कुछ पुरातत्वविज्ञानी और भूवैज्ञानिक बताते हैं कि जंतु पहले सोचे जाने वाले समय से काफी पहले प्रकट हुए, संभवतः 1 बिलियन वर्ष पूर्व.[[टोनियन|तोनियन]] युग में पाए गए जीवाश्म चिन्ह जैसे मार्ग और बिल, [[त्रिस्तरीय]] कृमियों जैसे [[मेताज़ोआन्|मेताज़ोआ]] की उपस्थिति को सूचित करते हैं, ये संभवतः [[केंचुऐ|केंचुए]] की तरह बड़े और जटिल रहे होंगे (लगभग 5 मिलीमीटर चौडे)।<ref name="Seilacher1998">{{Cite journal
| title=Animals More Than 1 Billion Years Ago: Trace Fossil Evidence from India
| journal=Science
| volume=282
| number=5386
| pages=80–83
| year=1998
| url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/282/5386/80
| accessdate=20 अगस्त 2007
| author=Seilacher, A., Bose, P.K. and Pflüger, F.
| doi=10.1126/science.282.5386.80
| pmid=9756480
| archive-url=https://web.archive.org/web/20070930181536/http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/282/5386/80
| archive-date=30 सितंबर 2007
| url-status=live
}}</ref> इसके अलावा लगभग 1 बिलियन वर्ष पूर्व तोनियन युग की शुरुआत में (संभवतः यह वही समय था जिस समय इस लेख में जीवाश्म चिन्ह की चर्चा की गयी है), [[स्ट्रोमाटोलाईट|स्ट्रोमाटोलईट]] में कमी आयी।
विविधता जो इस समय स्ट्रोमाटोलईट के रूप में चरने वाले पशुओं के आगमन को सूचित करती है, ने ओर्डोविसियन और परमियन के अंत के कुछ ही समय बाद, विविधता में वृद्धि की, जिससे बड़ी संख्या में चरने वाले समुद्री जंतु लुप्त हो गए, उनकी जनसंख्या में पुनः प्राप्ति के कुछ ही समय बाद उनकी संख्या में कमी आ गयी।
वह खोज जो इन प्रारंभिक जीवाश्म चिन्हों के बहुत अधिक सामान है, उनकी उत्पत्ति आज के विशाल आकर के एक कोशिकीय प्रोटिस्टा के जीव ''[[ग्रोमिया स्फेरिका]]'' के द्वारा हुई है, इस पर प्रारंभिक जंतु के विकास के प्रमाण के रूप में उनकी व्याख्या पर संदेह है।<ref name="Matz2008">{{Cite journal | last = Matz | first = Mikhail V. | authorlink = | author2 = Tamara M. Frank, N. Justin Marshall, Edith A. Widder and Sonke Johnsen | title = Giant Deep-Sea Protist Produces Bilaterian-like Traces | journal = Current Biology | volume = 18 | issue = 18 | pages = 1–6 | publisher = Elsevier Ltd | location = | date = 9 दिसंबर 2008 | url = http://www.biology.duke.edu/johnsenlab/pdfs/pubs/sea%20grapes%202008.pdf | doi = 10.1016/j.cub.2008.10.028 | accessdate = 5 दिसंबर 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081216211211/http://www.biology.duke.edu/johnsenlab/pdfs/pubs/sea%20grapes%202008.pdf | archive-date = 16 दिसंबर 2008 | url-status = live }}</ref><ref name="MSNBC200811">{{Cite news | last = Reilly | first = Michael | title = Single-celled giant upends early evolution | publisher = MSNBC | date = 20 नवंबर 2008 | url = http://www.msnbc.msn.com/id/27827279/ | accessdate = 5 दिसंबर 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090218155637/http://www.msnbc.msn.com/id/27827279/ | archive-date = 18 फ़रवरी 2009 | url-status = live }}</ref>
== जानवरो के समूह ==
=== पोरिफेरा ===
[[फाईल:Elephant-ear-sponge.jpg|thumb|left|ओरेंज एलिफेंट इयर स्पंज, एजिलास क्लेथरोड्स, अग्रभूमि मेंपृष्ठभूमि में दो मूंगे: एक समुद्री पंखा, इकीलीजोर्जिया श्रामी और एक समुद्री रोड, प्लेक्सयुरेला न्यूटेंस.]]
लंबे अरसे पहले से स्पंज ([[पोरिफेरा]]) को अन्य प्रारंभिक जंतुओं से भिन्न माना जाता था। जैसा कि ऊपर बताया गया है, अन्य अधिकांश संघों में पाया जाने वाला जटिल संगठन इनमें नहीं पाया जाता है, उनकी कोशिकाएं विभेदित हैं, लेकिन अधिकांश मामलों में अलग अलग ऊतकों में संगठित नहीं हैं। स्पंज [[सेसीलिटी (प्राणी शास्त्र)|तने रहित]] होते हैं और आम तौर पर इनके छिद्रों के माध्यम से जल खिंच कर भोजन प्राप्त करते हैं। [[आर्कियोसायथा|आरकियोकाइथा]], जिसमें संगलित कंकाल होता है, वह स्पंज का या एक अलग संघ का प्रतिनिधित्व कर सकता है। हालाँकि, 2008 में 21 वन्शों में 150 जीनों का एक फैलो जीनोमिक अध्ययन<ref name="class">[25] ^ दन्न ''एट अल.'' 2008."व्यापक संघीय जीनोमिक नमूने जीवन के जंतु वृक्ष में सुधार करते है।" नेचर 06614.</ref> बताता है कि यह [[टिनोफोरा]] या कोम्ब जेली है जो कम से कम उन 21 संघों में जन्तुओ का आधार बनाती है।
लेखक विश्वास रखते हैं कि स्पंज या कम से कम वे स्पंज जो उन्होंने खोजे हैं- इतने आदिम नहीं हैं, लेकिन इसके बजाय द्वितीयक रूप से सरलीकृत किये जा सकते हैं।
अन्य संघो में, टिनोफोरा और [[नीडेरिया]], जिनमें [[समुद्री एनीमोन]], [[कोरल]] और [[जेलिफ़िश|जेलीफिश]] शामिल हैं, त्रिज्यात सममित होते हैं, इनमें एक ही छिद्र से युक्त पाचन कक्ष होता है, जो मुख और गुदा दोनों का काम करता है।
दोनों में स्पष्ट विभेदित उतक होते हैं, लेकिन ये [[अंग (शारीरिकी)|अंगों]] में संगठित नहीं होते हैं।
इनमें केवल दो मुख्य जनन स्तर होते हैं, बाह्य त्वक स्तर और अन्तः त्वक स्तर, जिनके बीच में केवल कोशिकाएं बिखरी होती हैं। इसी लिए इन जंतुओं को कभी कभी [[डिप्लोब्लास्टिक|डिप्लोब्लासटिक]] कहा जाता है। छोटे [[प्लेकोजोआ|प्लेकोज़ोआ]] समान हैं, लेकिन उन में एक स्थायी पाचन कक्ष नहीं होता है।
शेष जंतु [[एकसंघी|एक संघीय]] समूह बनाते हैं जो [[द्वीपार्श्वी|बाईलेट्रिया]] कहलाता है। अधिकतम भाग के लिए, वे द्विपार्श्व सममित होते हैं और अक्सर एक विशिष्टीकृत सिर होता है जो खाद्य अंगों और संवेदी अंगों से युक्त होता है। शरीर [[ट्रिप्लोब्लास्टिक|ट्रिपलोब्लास्टिक]] होता है, अर्थात, तीनों जनन परतें पूर्ण विकसित होती हैं और उतक विभेदित अंग बनाते हैं। पाचन कक्ष में दो छिद्र होते हैं, एक मुख और एक गुदा, साथ ही एक आंतरिक देह गुहा भी होती है जो [[देहगुहा|सीलोम]] या आभासी देह गुहा भी कहलाती है। इन में प्रत्येक लक्षण के अपवाद हैं, हालाँकि- व्यस्क [[इकाईनोडर्म|एकाईनोडर्मेट]] त्रिज्यात सममित होता है और विशिष्ट परजीवी जन्तुओं में बहुत ही सरलीकृत शारीरिक सरंचना होती है।
आनुवंशिक अध्ययन नें बाईलेट्रिया के भीतर सम्बन्ध को लेकर हमारे ज्ञान को काफी हद तक बदल दिया है। अधिकांश दो मुख्य वंशावलियों से सम्बन्ध रखते हैं: [[ड्यूटरोस्टोम]] और [[प्रोटोस्टोम]], जिनमें शामिल हैं [[एकडाईसोजोआ]], [[प्लेटोजोआ|प्लेटिजोआ]] और [[लोफोट्रोकोजोआ]].
इस के अतिरिक्त, द्विपार्श्वसममित जीवों के कुछ छोटे समूह हैं जो इन मुख्य समूहों के समक्ष विसरित होते हुए प्रतीत होते हैं।
इन में शामिल हैं [[असिलोमोर्फा|एसोलमोर्फा]], [[रोम्बोजोआ]] और [[ओर्थोनेकटीडा]]। ऐसा माना जाता है कि [[मिक्सोजोआ]], एक कोशिकीय परजीवी जिन्हें मूल रूप से प्रोटोजोअन माना जाता था, बाईलेट्रिया से ही विकसित हुए हैं।
=== ड्यूटरोसोम ===
[[फाईल:Superb fairy wren2 LiquidGhoul.jpg|thumb|सुपर्ब फेयरी-रेन, मालुरस सायनेज]]
[[ड्यूटरोस्टोम]] अन्य बाईलेट्रिया, [[प्रोटोस्टोम]] से कई प्रकार से भिन्न हैं।
दोनों ही मामलों में एक पूरा पाचन पथ पाया जाता है। हालांकि, प्रोटोस्टोम ([[आर्केनट्रोन|आर्कियोतेरोन]]) में प्रारम्भिक छिद्र मुह में विकसित होता है और गुदा अलग से विकसित होती है। ड्यूटरोस्टोम में यह उलट है। अधिकांश प्रोटोस्टोम में, कोशिकाएं साधारण रूप से गेसट्रुला के आंतरिक भाग में भर जाती हैं और मध्य जनन स्तर बनाती हैं, यह शाईजोसिलस विकास कहलाता है, लेकिन ड्यूटरोस्टोम में यह अंतर जनन स्तर के [[अंतर्वलन|अन्तर्वलन]] से बनता है, जिसे एंट्रोसिलिक पाउचिन्ग कहा जाता है।
ड्यूटरोस्टोम में अधर के बजाय पृष्ठीय तंत्रिका रज्जू होता है और उनके भ्रूण में भिन्न प्रकार का विदलन होता है।
यह सब विवरण बताता है कि ड्यूटरोस्टोम और प्रोटोस्टोम अलग एक संघीय स्तर हैं।
ड्यूटरोस्टोम के प्रमुख संघ हैं, [[एकाईनोडरमेटा|एकाईनोडरमेंटा]] और [[कोरडेट|कोर्डेटा]]। पहले वाला त्रिज्यात सममित है और विशेष रूप से समुद्री है, जैसे [[तारा मछली]], [[समुद्री अर्चिन]] और [[समुद्र खीरा|समुद्री खीरा]]। दूसरे वाले में मुख्य रूप से [[कशेरुकी]] जीव हैं जिनमें रीढ़ की हड्डी पाई जाती है। इन में शामिल हैं [[मछली]], [[उभयचर]], [[रेंगनेवाला या रेप्टाइल|रेप्टाइल]], [[पक्षी]] और [[स्तनपायी|स्तनधारी]]।
इनके अतिरिक्त ड्यूटरोस्टोम में [[हेमीकोरडेटा|हेमीकोर्डेटा]] और एकोन कृमि भी शामिल हैं। हालाँकि वे वर्तमान में मुख्यतः नहीं पाए जाते हैं, महत्वपूर्ण जीवाश्मी [[ग्रेप्टोलाइट|प्रमाण]] इनसे सम्बन्ध रखते हैं।
[[चिटोग्नेथा|चेटोग्नेथा]] या तीर कृमि भी ड्यूटरोस्टोम हो सकते हैं, लेकिन अधिक हाल ही में किये गए अध्ययन प्रोटोस्टोम के साथ इनके सान्निध्य को दर्शाते हैं।
=== एकडाईसोजोआ ===
[[फाईल:Sympetrum flaveolum - side (aka).jpg|thumb|पीले पंख वाला डार्टर, सिमपेटरम फ्लेवोलम]]
[[एकडाईसोजोआ]] प्रोटोस्टोम हैं, जिनका यह नाम [[एकडाईसिस|परित्वकभवन]] या निर्मोचन के द्वारा वृद्धि के विशेष लक्षण के आधार पर दिया गया है। सबसे बड़ा जंतु संघ, [[आथ्रोपोडा|आर्थ्रोपोड़ा]] इनसे सम्बन्ध रखता है, जिसमें [[कीट|कृमि]], [[मकड़ी|मकडियां]], [[केकड़ा|केकड़े]] और उनके निकट संबंधी शामिल हैं। इन सभी में शरीर खंडों में विभाजित होता है और प्रारूपिक तौर पर इनमें युग्मित उपांग पाए जाते हैं। दो छोटे संघ [[ओनिकोफोरा]] और [[टार्दीग्रेडा|टारडिग्रेडा]], आर्थ्रोपोड़ा के निकट सम्बन्धी हैं और इनमें भी उनके समान लक्षण पाए जाते हैं।
एकडाईसोजोआ में [[निमेटोडा]] या गोल कृमि आते हैं, यह दूसरा सबसे बड़ा जंतु संघ है।
गोलकृमि आम तौर पर सूक्ष्म जीव होते हैं और लगभग हर ऐसे वातावरण में उत्पन्न हो जाते हैं जहां पानी होता है। कई महत्वपूर्ण परजीवी हैं। इन से सम्बंधित छोटे संघ हैं [[निमेटोमोर्फा]] या अश्वरोम कृमि और [[कीनोरिन्का|किनोरहिन्का]], [[प्रिअपुलिदा|प्रियापुलिडा]] और [[लोरोसिफेरा|लोरिसीफेरा]]।
इन समूहों का लघुकृत देहगुहा होती है, जो आभासी देह गुहा कहलाती है।
प्रोटोस्टोम के शेष दो समूह कभी कभी [[स्पिरालिया|स्पाइरिला]] के साथ रखे जाते हैं, क्योंकि दोनों में भ्रूण का विकास सर्पिल विदलन से होता है।
=== प्लेटिजोआ ===
[[फाईल:Bedford's Flatworm.jpg|thumb|बेडफोर्ट्स चपटा कृमि, सूडोबाईसेरस बेडफोर्डी]]
[[प्लेटिजोआ]] में शामिल है संघ [[प्लेटिहेलमिन्थीज|प्लेटिहेल्मिन्थीज]], चपटे कृमि। मूल रूप से इन्हें सबसे आदिम प्रकार के द्विपार्श्वी माना जाता था, लेकिन अब ऐसा माना जाता है कि वे अधिक जटिल पूर्वजों से विकसित हुए हैं।<ref>{{Cite journal |author2=Ruiz-Trillo, Iñaki; Riutort, Marta; Littlewood, D. Timothy J.; Herniou, Elisabeth A.; Baguñà, Jaume |year= 1999 |month= March |title=Acoel Flatworms: Earliest Extant Bilaterian Metazoans, Not Members of Platyhelminthes |journal=Science |volume=283 |issue=5409 |pages=1919–1923 |doi=10.1126/science.283.5409.1919 |accessdate= 19 दिसंबर 2007 |author=Ruiz-Trillo, I. |pmid=10082465 }}</ref>
इस समूह में कई [[परजीवी]] शामिल हैं, जैसे [[फ्लूक]] और [[फीता कृमि]]। चपटे कृमि [[देह गुहा#देह गुहा नहीं (अगुहीय)|अगुहीय]] होते हैं, इनमें देह गुहा का आभाव होता है, जैसा कि उनके निकटतम संबंधी, सूक्ष्म जीव [[गेसट्रोट्रिका]] में होता है।<ref name="umodena">{{Cite web |url=http://www.gastrotricha.unimore.it/overview.htm |title=Gastrotricha: Overview |accessdate=26 जनवरी 2008 |last=Todaro |first=Antonio |work=Gastrotricha: World Portal |publisher=University of Modena & Reggio Emilia |archive-url=https://web.archive.org/web/20061002033954/http://www.gastrotricha.unimore.it/overview.htm |archive-date=2 अक्तूबर 2006 |url-status=live }}</ref>
प्लेटिजोआ के अन्य संघ ज्यादातर सूक्ष्म दर्शीय और [[देह गुहा#सूडोसिलोमेट|आभासी देहगुहा से युक्त]] होते हैं। सबसे प्रमुख हैं [[रोटिफेरा]] या रोटीफर्स, जो जलीय वातावरण में सामान्य हैं। इनमें [[एकेंथोसिफेला]] या शल्की-शीर्ष वाले कृमि शामिल हैं, [[गनथोस्टोमुलिडा|ग्नेथोस्टोमुलिडा]], [[माइक्रोग्नेथोज़ोआ|माइक्रोग्नेथोजोआ]] और संभवतः [[साइक्लियोफोरा|सिक्लियोफोरा]]।<ref name="IntroCyclio">{{Cite journal |last=Kristensen |first=Reinhardt Møbjerg |year=2002 |month=July |title=An Introduction to Loricifera, Cycliophora, and Micrognathozoa |journal=Integrative and Comparative Biology |volume=42 |issue=3 |pages=641–651 |doi=10.1093/icb/42.3.641 |url=http://icb.oxfordjournals.org/cgi/content/full/42/3/641 |accessdate=26 जनवरी 2008 |publisher=Oxford Journals |archive-url=https://web.archive.org/web/20070718091835/http://icb.oxfordjournals.org/cgi/content/full/42/3/641 |archive-date=18 जुलाई 2007 |url-status=live }}</ref> इन समूहों में जटिल जबड़े होते हैं, जिनकी वजह से ये [[ग्नेथीफेरा|ग्नेथिफेरा]] कहलाते हैं।
=== लोफोट्रोकोजोआ ===
[[फाईल:Grapevinesnail 01.jpg|thumb|रोमीय घोंघा, हेलिक्स पोमेटिया]]
[[लोफोट्रोकोजोआ]] में सबसे अधिक सफल दो जंतु संघ शामिल हैं, [[मोलस्का]] और [[एनेलिडा]].<ref>{{Cite web |url=http://www.lophelia.org/lophelia/biodiv_6.htm |title=Biodiversity: Mollusca |accessdate=19 नवंबर 2007 |publisher=The Scottish Association for Marine Science |archive-url=https://web.archive.org/web/20060708083128/http://www.lophelia.org/lophelia/biodiv_6.htm |archive-date=8 जुलाई 2006 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite video | people = Russell, Bruce J. (Writer), Denning, David (Writer) | title = Branches on the Tree of Life: Annelids| medium = [[VHS]] | publisher = BioMEDIA ASSOCIATES | year = 2000 }}</ref> पहले वाला, जो दूसरा सबसे बड़ा जंतु संघ है, में [[घोंघा|घोंघे]], [[क्लैम|क्लेम]] और [[स्क्वीड]] जैसे जंतु शामिल हैं और बाद वाले समूह में खंडित कृमि जैसे [[केंचुआ]] और [[जोंक|जौंक]] शामिल हैं।
दोनों ही समूह लंबे अरसे से निकट सम्बन्धी माने जाते हैं, क्योंकि दोनों में ही [[ट्रोकोफोर]] लार्वा पाया जाता है, लेकिन एनेलिडा को आर्थ्रोपोडा के अधिक नजदीक माना जाता था।<ref>{{Cite journal|author2=Eernisse, Douglas J.; Albert, James S.; Anderson, Frank E. | title=Annelida and Arthropoda are not sister taxa: A phylogenetic analysis of spiralean metazoan morphology |url=https://archive.org/details/sim_systematic-biology_1992-09_41_3/page/305 | journal=Systematic Biology | volume=41 | issue=3 | pages = 305–330 | year = 1992 | accessdate = 19 नवंबर 2007 | doi=10.2307/2992569 | author=Eernisse, Douglas J. }}</ref> क्योंकि वे दोनों ही खंडित होते हैं।
इसे आम तौर पर [[संमिलित विकास|संसृत विकास]] माना जाता है, क्योंकि दोनों संघों के बीच कई आकारिकी और आनुवंशिक भेद हैं।<ref>{{Cite journal | author2 = Kim, Chang Bae; Moon, Seung Yeo; Gelder, Stuart R.; Kim, Won | title = Phylogenetic Relationships of Annelids, Molluscs, and Arthropods Evidenced from Molecules and Morphology | journal = Journal of Molecular Evolution | volume = 43 | issue = 3 | pages = 207–215 | publisher = स्प्रिंगर | location = [[New York]] | month = September | year = 1996 | url = http://www.springerlink.com/content/xptr6ga3ettxnmb9/ | doi = 10.1007/PL00006079 | accessdate = 19 नवंबर 2007 | author = Eernisse, Douglas J. | format = {{Dead link|date= जनवरी 2009}}–<sup>[http://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=intitle%3APhylogenetic+Relationships+of+Annelids%2C+Molluscs%2C+and+Arthropods+Evidenced+from+Molecules+and+Morphology&as_publication=Journal+of+Molecular+Evolution&as_ylo=1996&as_yhi=1996&btnG=Search Scholar search]</sup> }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>
लोफोट्रोकोजोआ में [[निमेर्टिया]] या रिब्बन कृमि, [[सिपुनकुला|सिपुन्कुला]] भी शामिल हैं और कई संघ जिनमें मुख के चारों ओर पक्ष्माभिका का एक पंखा होता है, [[लोफोफोर]] कहलाते हैं।<ref>{{Citation | url = http://www.ucmp.berkeley.edu/glossary/gloss7/lophophore.html | title = The Lophophore | author = Collins, Allen G. | author-link = http://www.paleobio.org/agc/ | year = 1995 | publisher = University of California Museum of Paleontology | access-date = 27 फ़रवरी 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090322205334/http://www.ucmp.berkeley.edu/glossary/gloss7/lophophore.html | archive-date = 22 मार्च 2009 | url-status = live }}</ref> इन्हें पारंपरिक रूप से लोफो फोरेट्स के साथ समूहित किया जाता था।<ref>{{Cite journal | author2=Adoutte, André; Balavoine, Guillaume; Lartillot, Nicolas; Lespinet, Olivier; Prud'homme, Benjamin; de Rosa, Renaud | title=The new animal phylogeny: Reliability and implications | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=97 | issue=9 | pages=4453–4456 | date=April, 25 2000 | url=http://www.pnas.org/cgi/content/full/97/9/4453 | pmid=10781043 | accessdate=19 नवंबर 2007 | doi=10.1073/pnas.97.9.4453 | author=Adoutte, A. | archive-url=https://web.archive.org/web/20080411055201/http://www.pnas.org/cgi/content/full/97/9/4453 | archive-date=11 अप्रैल 2008 | url-status=live }}</ref> लेकिन अब ऐसा प्रतीत होता है कि वे [[पेराफाईलेटिक]] हैं,<ref>{{Citation | first = Yale J. | last = Passamaneck | contribution = Woods Hole Oceanographic Institution | title = Molecular Phylogenetics of the Metazoan Clade Lophotrochozoa | year = 2003 | pages = 124 | url = http://handle.dtic.mil/100.2/ADA417356 | format = PDF }}{{Dead link|date=दिसंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> कुछ निमेर्टिया के नजदीकी हैं ओर कुछ मोलस्का व एनेलिडा के नजदीकी हैं।<ref>{{Cite journal|author2=Sundberg, Per; Turbevilleb, J. M.; Lindha, Susanne | title=Phylogenetic relationships among higher nemertean (Nemertea) taxa inferred from 18S rDNA sequences | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=20 | issue=3 | pages = 327–334 | month = September | year = 2001 | doi = 10.1006/mpev.2001.0982 | accessdate = 19 नवंबर 2007 | author=Adoutte, A. }}</ref><ref>{{Cite journal | author2=Boore, Jeffrey L.; Staton, Joseph L | title=The mitochondrial genome of the Sipunculid Phascolopsis gouldii supports its association with Annelida rather than Mollusca | journal=Molecular Biology and Evolution | volume=19 | issue=2 | pages=127–137 | month=February | year=2002 | issn=0022-2844 | url=http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/reprint/19/2/127.pdf | format=PDF | pmid=11801741 | accessdate=19 नवंबर 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071128200059/http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/reprint/19/2/127.pdf | archive-date=28 नवंबर 2007 | url-status=live }}</ref> इनमें [[ब्रेकियोपोडा]] या लेम्प शेल शामिल हैं, जो जीवाश्म रिकोर्ड में मुख्य हैं, ये हैं [[एन्टोंप्रोकटा]], [[फोरोनिडा]], ओर संभवतः [[ब्रयोजोया|ब्रायोजोआ]] या मोस जंतु।<ref>{{Cite journal | last = Nielsen | first = Claus | year = 2001 | month = April | title = Bryozoa (Ectoprocta: ‘Moss’ Animals) | journal = Encyclopedia of Life Sciences | publisher = John Wiley & Sons, Ltd | doi = 10.1038/npg.els.0001613 | url = http://mrw.interscience.wiley.com/emrw/9780470015902/els/article/a0001613/current/abstract | accessdate = 19 जनवरी 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100629121905/http://mrw.interscience.wiley.com/emrw/9780470015902/els/article/a0001613/current/abstract | archive-date = 29 जून 2010 | url-status = live }}</ref>
== मॉडल जीव ==
{{Mainarticle|Model organism|Animal testing}}
जंतु में पायी जाने वाली भारी विविधता के कारण, वैज्ञानिकों के लिए चयनित प्रजातियों की एक छोटी संख्या को अध्ययन करना अधिक किफायती होता है, ताकि इस विषय पर उनके कार्यों ओर निष्कर्षों से सम्बन्ध स्थापित किया जा सके कि जंतु सामान्य रूप से किस प्रकार से कार्य करते हैं।
क्योंकि उन्हें रखना ओर उनमें संकरण कराना आसान है, फल मक्खी ''[[ड्रोसोफिला मेलानोगास्टर]]'', ओर निमेटोड ''[[सीनोंरहेबडीटिस एलिगेंस|केनोरहेबडीटिस एलिगेंस]]'' लम्बे समय से व्यापक अध्ययन किये जाने वाले [[मॉडल जीव|नमूने के जीव]] रहें हैं और पहले जीवन रूपों में से थे जिन्हें आनुवंशिक रूप से अनुक्रमित किया गया।
इसे उनके [[जीनोम]] की बहुत अधिक अपचयित अवस्था के द्वारा सहज बनाया गया, लेकिन यहाँ दो धार की तलवार कई [[जीन|जीनो]], [[इनट्रोन|इंट्रोन्स]] और [[आनुवंशिक लिंकेज|लिंकेज]] लोस्ट के साथ है, ये एकडाईसोजोआ के जीव सामान्य रूप से जंतुओं की उत्पत्ति के बारे में हमें थोडा बहुत सिखा सकते हैं।
परम संघ के भीतर इस प्रकार के विकास की सीमा, क्रसटेशियन, एनेलिड और मोलस्का की [[जीनोम परियोजना]] के द्वारा प्रकट की जायेगी, जो वर्तमान में प्रगति कर रहा है।
[[स्टारलेट समुद्री एनीमोन]] जीनोम के विश्लेषण ने स्पन्जों, प्लेकोजोआ और [[कोएनो कशाभिकी|कोएनोकशाभिकियों]] के महत्त्व पर जोर डाला है। और इन्हें एउमेताज़ोआ के लिए अद्वितीय 1500 पूर्वज जीनों के आगमन की व्याख्या में अनुक्रमित भी किया जा रहा है।<ref>
{{Cite journal
|author=N.H. Putnam, ''et al.''
|month=July
|year=2007
|title=Sea anemone genome reveals ancestral eumetazoan gene repertoire and genomic organization
|journal=[[Science (journal)|Science]]
|volume=317
|issue=5834
|pages=86–94
|doi=10.1126/science.1139158
|pmid=17615350}}</ref>
होमोस्क्लेरोमोर्फ स्पंज ''ओस्कारेला कर्मेला'' का विश्लेषण बताता है कि स्पंज के अंतिम सामान्य पूर्वज और एउमेताज़ोआ के जंतु पूर्व कल्पना से अधिक जटिल थे।<ref>{{Cite journal | author2 = Wang, Xiujuan; Lavrov Dennis V. | date = 27 अक्टूबर 2006 | month = 27 | title = Mitochondrial Genome of the Homoscleromorph Oscarella carmela (Porifera, Demospongiae) Reveals Unexpected Complexity in the Common Ancestor of Sponges and Other Animals | journal = Molecular Biology and Evolution | volume = 24 | issue = 2 | pages = 363–373 | publisher = Oxford Journals | doi = 10.1093/molbev/msl167 | url = http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/24/2/363 | accessdate = 19 जनवरी 2008 | author = Wang, X. | pmid = 17090697 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081012053519/http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/24/2/363 | archive-date = 12 अक्तूबर 2008 | url-status = live }}</ref>
जंतु जगत से सम्बन्ध रखने वाले अन्य मोडल जीवों में शामिल हैं चूहा (''[[मस मस्कुलस]]'') और जेबराफिश (''[[दनियो रेरियो|देनियो रेरियो]]'')।
[[फाईल:Carolus Linnaeus (cleaned up version).jpg|thumb|कैरोलास लिनिअस जो आधुनिक वर्गीकरण के जनक के रूप में जाने जाते हैं।]]
== वर्गीकरण के इतिहास ==
[[अरस्तू|अरस्तु]] ने सजीव दुनिया को [[पौधा|पौधों]] और जंतुओं में विभाजित किया और इसके बाद [[केरोलस लिनिअस|केरोलस लिनियस]] (कोरल वोन लिने) ने पहला पदानुक्रमित वर्गीकरण किया।
तभी से जीव वैज्ञानिक विकास के संबंधों पर जोर दे रहे हैं और इसीलिए ये समूह कुछ हद तक प्रतिबंधित हो गए हैं।
उदाहरण के लिए, सूक्ष्मदर्शीय [[प्रोटोजोआ]] को मूल रूप से जंतु माना गया क्योंकि वे गति करते हैं, लेकिन अब उन्हें अलग रखा जाता है।
[[केरोलस लिनिअस|लिनियस]] की मूल योजना में, जंतु तीन जगतों में से एक थे, इन्हें [[वर्मीज]], [[कीट|इनसेक्टा]], [[मछली|पिसीज]], [[उभयचर|एम्फिबिया]], [[पक्षी|एवीज]] और [[स्तनपायी|मेमेलिया]] वर्गों में विभाजित किया गया था।
तब से आखिरी के चार वर्गों को एक ही संघ [[कशेरुकी|कोर्डेटा]] में रखा जाता है, जबकि कई अन्य रूपों को अलग कर दिया गया है।
उपरोक्त सूची समूह के बारे में हमारे वर्तमान ज्ञान या समझ का प्रतिनिधित्व करती है, हालांकि अलग अलग स्रोतों में कुछ विविधता होती है।
== ई भी देखौ ==
{{Portalpar|Animals}}
{{Wikipedia-Books}}
{{Wikispecies| Animalia}}
* [[जंतु व्यवहार]]
* [[जंतु अधिकार]]
* [[जंतु या फौना|फौना या जंतु]]
* [[जंतुओं के नामों की सूची]]
* [[न्यूरॉन्स की संख्या पर आधारित जंतुओं की सूची]]
* [[पौधे]]
== सन्दर्भ ==
=== ग्रन्थसूची ===
* क्लाउस नील्सन . एनीमल एवोल्यूशन: इंटर रिलेशनशिप ऑफ़ दी लिविंग फ़ाइला (दूसरा संस्करण).[[ऑक्सफोर्ड विश्वविद्यालय प्रेस|ऑक्सफ़ोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस]], 2001।
* नुट श्मिड्ट-नील्सन. ''एनीमल फिलोसोफी: अडेपटेशन एंड एनवायरनमेंट'' . (5 वां संस्करण).[[कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय प्रेस.|कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस]], 1997।
== बाहरी कड़ी ==
{{Sisterlinks|Animalia}}
* [https://web.archive.org/web/20110515100516/http://www.tolweb.org// ट्री ऑफ़ लाइफ परियोजना]
* [https://web.archive.org/web/20090224133806/http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/index.html पशु विविधता वेब] -- [[मिशिगन विश्वविद्यालय]] का जंतुओं का डेटाबेस, जो वर्गों के अनुसार वर्गीकरण, छवियों और अन्य जानकारी को दर्शाता है।
* [https://web.archive.org/web/20160427162729/http://www.arkive.org/ ARKive] -विश्व की विलुप्तप्रायः / संरक्षित प्रजातियों का मल्टीमीडिया डेटाबेस और यू॰के॰ की आम प्रजातियां।
* [http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&articleID=000DC8B8-EA15-137C-AA1583414B7F0000 अमेरिकी वैज्ञानिक पत्रिका (दिसम्बर 2005 का अंक) - गेटिंग अ लेग अप ओन लैण्ड], मछलियों से चार पाद वाले जंतुओं तक का विकास।
* [https://web.archive.org/web/20170627123532/http://siteslist.vkhoria.co.in/search/label/Animals जंतुओं पर साइटों की सूची।]
{{Life}}
{{Animalia}}
{{Nature nav}}
{{Pp-semi-template|small=yes}}
{{Pp-semi-template|small=yes}}
{{Pp-semi-template|small=yes}}
[[श्रेणी:जंतु]]
[[श्रेणी:जीव विज्ञान]]
[[श्रेणी:गूगल परियोजना]]
27uvttu4b36r04yyvge8nqg7xe5j92k
बंगाल केरऽ खाड़ी
0
1905
23031
22953
2026-06-18T23:28:31Z
InternetArchiveBot
123
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
23031
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox body of water
| name = बंगाल केरऽ खाड़ी
| image = Bay of Bengal map hindi.png
| caption = बंगाल की खाड़ी का मानचित्र
| image_bathymetry =
| caption_bathymetry = TSM
| location = [[दक्षिण एशिया]]
| coords = {{coord|15|00|00|N|88|00|00|E|type:waterbody_region:CH|display =inline,title}}
| type = खाड़ी
| inflow = [[हिन्द महासागर]]
| outflow =
| catchment =
| basin_countries = [[भारत]], [[बांग्लादेश]], [[थाईलैण्ड]], [[म्यांमार]], [[इण्डोनेशिया]], [[मलेशिया]], [[श्रीलंका]]<ref>{{Cite web|title=Bay Of Bengal|url=https://www.worldatlas.com/bays/bay-of-bengal.html|website=WorldAtlas|date=2021-02-04|access-date=2026-02-02|language=en-US|first=|last=John Misachi}}</ref><ref>{{Cite web|title=BANGLAPEDIA: Bay of Bengal|url=http://www.banglapedia.org/httpdocs/HT/B_0361.HTM|website=www.banglapedia.org|access-date=2026-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717153751/http://www.banglapedia.org/httpdocs/HT/B_0361.HTM|archive-date=2012-07-17|first=Prof. Sirajul|last=Islam|language=en}}</ref>
| length = 2090 कि.मी.
| width = १६१० कि.मी
| area = 2,172,000 वर्ग कि.मी
| depth = 2,600 मी.
| max-depth = 4,694 मी.
}}
[[फाईल:(Bay of Bengal) Beach View from Tenneti Park 07.JPG|अंगूठाकार|250px|'''बंगाल केरऽ खाड़ी''', [[विशाखापट्टनम]], [[भारत]]]]
''' बंगाल केरऽ खाड़ी''' विश्व केरऽ सबस॑ बड़ऽ [[खाड़ी]] छेकै<ref>{{cite web|title=Bay of Bengal|url=http://www.wcs.org/where-we-work/oceans/bay-of-bengal.aspx|publisher=Wildlife Conservation Society|accessdate=1 December 2012}}</ref> आरू [[हिंद महासागर]] केरऽ पूर्वोत्तर भाग छेकै। इ मोटा रूपऽ म॑ त्रिभुजाकार खाड़ी छेकै जे पश्चिमी ओर स॑ अधिकांशतः [[भारत]] आरू शेष [[श्रीलंका]], उत्तर स॑ [[बांग्लादेश]] आरू पूर्वी ओर स॑ [[बर्मा]] ([[म्यांमार]]) तथा [[अंडमान आरू निकोबार द्वीपसमूह|अंडमानआरू निकोबार द्वीपसमूह]] स॑ घिरलऽ छै। बंगाल केरऽ खाड़ी के क्षेत्रफल 2,172,000 किमी² छै। प्राचीन हिन्दू ग्रन्थों के अन्सुआर इसे '''महोदधि''' कहा जाता था।<ref name="Kuttan">{{cite book | url=http://books.google.co.in/books?id=nERVRxj22W0C&pg=PA243&lpg=PA243&dq=mahodadhi+bay+of+bengal+-fort+-hotel&source=bl&ots=ZrIiu1tlse&sig=rSvesIq2m3DFn8HRbZqWCoNr8lk&hl=en&sa=X&ei=OqMUUoqPMsa3rgep1ICQCA&ved=0CDgQ6AEwAjgK#v=onepage&q=mahodadhi%20bay%20of%20bengal%20-fort%20-hotel&f=false | title=द ग्रेट फ़िल‘ओस्फ़र्स ऑफ़ इण्डिया | publisher= ऑथरहाउस | author= कुट्टन | year=2009 | isbn=978-1434377807}}</ref>
बंगाल की खाड़ी 2,172,000 किमी² के क्षेत्रफ़ल में विस्तृत है, जिसमें सबसे बड़ी नदी [[गंगा]] तथा उसकी सहायक [[पद्मा]] एवं [[हुगली]], [[ब्रह्मपुत्र]] एवं उसकी सहायक नदी [[जमुना नदी, बांग्लादेश|जमुना]] एवं [[मेघना]] के अलावा अन्य नदियाँ जैसे [[इरावती]], [[गोदावरी]], [[महानदी]], [[कृष्णा]], [[कावेरी]] आदि नदियां सागर से संगम करती हैं। इसमें स्थित मुख्य बंदरगाहों में [[चेन्नई बंदरगाह|चेन्नई]], [[चटगाँव]], [[कोलकाता पोर्ट ट्रस्ट|कोलकाता]], [[मोंगला]], [[पारादीप]], [[तूतीकोरिन]], [[विशाखापट्टनम]] एवं [[यानगॉन]] हैं।
== परिधि ==
[[फाईल:Coxsbazar sun 2003.jpg|अंगूठाकार|250px|[[बांग्लादेश]] का कॉक्सबाज़ार सागरतट]]
[[अंतरराष्ट्रीय जल सर्वेक्षण संगठन]] ने बंगाल की खाड़ी की परिधि इस प्रकार बतायी हैं::<ref>{{cite web|url=http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf|title=लिमिट्स ऑफ़ ओश्नस एण्ड सीज़, तृतीय संस्करण|year=1953|publisher=[[अंतरराष्ट्रीय जल सर्वेक्षण संगठन]]|accessdate=7 फ़रवरी 2010|archive-date=2011-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf}}</ref>
::''पूर्व में'' [[बर्मा]] स्थित [[:w:Cape Negrais|केप नेग्राइस]] (16°03'उ.) से आरंभ होती एक रेखा जो [[अंडमान एवं निकोबार द्वीपसमूह]] के बड़े द्वीपों से इस प्रकार निकलती है, कि द्वीपों के बीच के सभी जलस्थान रेखा के पूर्व में आयें एवं बंगाल की खाड़ी से बाहर गिने जायें, [[:w:Little Andaman|लिटिल अंडमान]] (10°48'उ. 92°24'पू.) स्थित एक बिन्दु तक जाती हो से सीमित होकर [[अंडमान सागर]] की दक्षिण-पश्चिमी सीमा के साथ [ओएद्जॉन्ग राजा ({{coord|5|32|N|95|12|E|display=inline}}) नामक [[सुमात्रा]] के एक स्थान से पोएलो ब्रास (Breuëh) तक सीमित हो तथा दूसरी ओर [[निकोबार द्वीप]]समूह के पश्चिमी द्वीपों से होते हुए लिटिल अंडमान द्वीप स्थित सैण्डी प्वाइण्ट तक, इस प्रकार कि सभी संकरे जलस्थान बर्मा-सागर से जुड़े रहें] जाती है।
::''दक्षिण की ओर'' [[राम सेतु]] (भारत एवं सीलोन <nowiki>[</nowiki>[[श्रीलंका]]<nowiki>]</nowiki>) के बीच एवं सीलोन के दक्षिणतम बिन्दु डोण्ड्रा हेड से लेकर पोएलो ब्रास ({{coord|5|44|N|95|04|E|display=inline}}) की उत्तरी सीमा तक।
== नामकरण ==
[[फाईल:Gopalpur 's beach, the ocean.JPG|अंगूठाकार|right|250px|गोपालपुर सागरतट पर बंगाल की खाड़ी]]
प्राचीन हिन्दू ग्रन्थों एवं मान्यता अनुसार बंगाल की खाड़ी नामक जलराशि को '''महोदधि'''<ref name="Kuttan"/><ref name="indiatourism4u">{{cite web | url=http://www.indiatourism4u.in/tourism/960/Tamil-Nadu/Dhanushkodi/ | title=धनुषकोडि | language=अंग्रेज़ी | publisher=indiatourism4u.in | accessdate=21 August 2013 | archive-date=8 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140308014348/http://www.indiatourism4u.in/tourism/960/Tamil-Nadu/Dhanushkodi }}</ref> नाम से जाना जाता था। इसके अलावा अन्य मध्यकालीन मानचित्रों में इसे ''साइनस गैन्जेटिकस'' या ''गैन्जेटिकस साइनस'', अर्थात "गंगा की खाड़ी" नाम से भी दिखाया गया है।<ref>[http://commons.wikimedia.org/wiki/File:1794_Anville_Map_of_the_Ancient_World_-_Geographicus_-_AncientWorld-anville-1794.jpg 1794, Orbis Veteribus Notus by Jean Baptiste Bourguignon d'Anville]</ref>
[[१०वीं शताब्दी]] में [[चोल राजवंश]] के नेतृत्त्व में निर्मित ग्रन्थों में इसे ''चोल सरोवर'' नाम भी दिया गया है। कालांतर में इसे [[बंगाल]] क्षेत्र के नाम पर बंगाल की खाड़ी नाम मिला।<ref>[http://www.wissenladen.de/maps/map.php?Bay%20of%20Bengal%20%5B~~~~~%5D&id=293&ln=en&PHPSESSID=a बंगाल की खाड़ी का मानचित्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426001942/http://www.wissenladen.de/maps/map.php?Bay%20of%20Bengal%20%5B~~~~~%5D&id=293&ln=en&PHPSESSID=a |date=2012-04-26 }}।{{अंग्रेज़ी}} अभिगमन तिथि: २२ जनवरी, २००७</ref>
== नद्दी सीनी ==
[[भारतीय उपमहाद्वीप]] की बहुत सी प्रसिद्ध एवं बड़ी नदियाँ पश्चिम से पूर्ववत बहती हैं और बंगाल की खाड़ी में सागर-संगम पाती हैं। [[गंगा]] इनमें से उत्तरतम नदी है। इसकी प्रमुख धारा भारत से [[बांग्लादेश]] में प्रवेश कर [[पद्मा नदी]] नाम से निकलकर वहीं [[मेघना नदी]] से मिल जाती है। इसके अलावा [[ब्रह्मपुत्र]] पूर्व से पश्चिमी ओर बहकर भारत के [[असम]] से [[बांग्लादेश]] में प्रवेश करती है और दक्षिणावर्ती होकर [[जमुना नदी]] कहलाती है। जमुना पद्मा से मिलती है और पद्मा [[मेघना नदी]] से मिलती है। इसके बाद ये अन्ततः बंगाल की खाड़ी में गिरती हैं। वहां गंगा, ब्रह्मपुत्र एवं मेघना विश्व का सबसे बड़ा [[डेल्टा]] [[सुंदरबन]] बनाती हैं जो आंशिक रूप से भारत के पश्चिम बंगाल एवं बांग्लादेश (पूर्व नाम पूर्वी बंगाल) में आता है। इस मुहाने पर [[मैन्ग्रोव]] के घने जंग क्षेत्र हैं। ब्रह्मपुत्र {{convert|2948|km|mi|abbr=on}} लम्बी विश्व की २८वीं [[लंबाई के आधार पर नदियों की सूची| बड़ी नदी]] है। इसका उद्गम [[तिब्बत]] में है। गंगा नदी की एक अन्य धारा भारत में पश्चिम बंगाल में ही अलग होकर [[हुगली]] नां से [[कोलकाता]] शहर से होकर बंगाल की खाड़ी के भारतीय भाग में ही गिरती है।
बंगाल के दक्षिण में, [[महानदी]], [[गोदावरी]], [[कृष्णा नदी]] एवं [[कावेरी]] नदियाँ भारतीय उपमहाद्वीप में पश्चिम से पूर्वाभिमुख बहने वाली और बंगाल की खाड़ी में गिरने वाली प्रमुख नदियां हैं। इनके अलावा कई छोटी नदियाम सीधे ही इस खाड़ी में भी गिरती हैं, जिनमें से लघुतम नदी {{convert|64|km|mi|abbr=on}} लम्बी [[:w:Cooum River|कोउम नदी]] है।
[[बर्मा]] की [[इरावती]] नदी भी इस खाड़ी के एक भाग, [[अंडमान सागर]] में ही गिरती है जिसके मुहाने पर एक समय घने [[मैन्ग्रोव]] जंगल हुआ करते थे।
<!--
{{Infobox Ocean
| Ocean_name = बंगाल की खाड़ी
| image_Ocean = Bay of Bengal map hindi.png
| caption_Ocean = बंगाल की खाड़ी का मानचित्र
| image_bathymetry =
| caption_bathymetry =TSM
| location = [[दक्षिण एशिया]]
| coords =
| type = [[खाड़ी]]
| inflow = [[हिन्द महासागर]]
| outflow =
| catchment =
| basin_countries = [[भारत]], [[बांग्लादेश]], [[म्यान्मार]], [[थाईलैंड]], [[इंडोनेशिया]], [[श्रीलंका]]{{Citation needed|date=August 2009}}
| length = 2,090 किमी; c.1,300 मील
| width = 1,610 किमी; 1,000 मील
| area = 2,172,000 किमी²
| depth = 2,600 मी ; 8,500 फुट
| max-depth = 4,694 मी ; 15,400 फुट
}}
विश्व की सबसे बड़ी खाड़ी, '''बंगाल की खाड़ी''' [[हिन्द महासागर]] का उत्तरपूर्वी भाग है। इसका नाम भारतीय राज्य [[पश्चिम बंगाल]] के नाम पर आधारित है। आकार में त्रिभुजाकार इस खाड़ी के उत्तर में [[बांग्लादेश]] और पश्चिम बंगाल, पूर्व में [[म्यान्मार]] और [[अंडमान व निकोबार द्वीपसमूह]] और पश्चिम में [[भारत]] और [[श्रीलंका]] स्थित हैं। [[गंगा]], [[ब्रह्मपुत्र]], [[कावेरी]], [[गोदावरी]],[[स्वर्णरेखा]] आदि नदियां इसी में अपना जल विसर्जित करती हैं।
खाड़ी की औसत गहराई 8500 फीट (2600 मीटर) और अधिकतम गहराई है 15400 फीट (4694 मीटर) है।
-->
== जहाजपत्तन आरू बंदरगाह ==
[[फाईल:VizagPort.jpg|अंगूठाकार|250px| [[विशाखापट्टनम]] शहर, भारत के बंहाल कि खाड़ी स्थित प्रमुख बंदरगाहों में से एक है।]]
विश्व के सबसे बड़े बंदरगाहों में से कुछेक— [[चटगांव]] [[बांग्लादेश]] में, तथा [[चेन्नई बंदरगाह]] भारत में— इसी खाड़ी में स्थित हैं। इनके अलावा अन्य बड़े बंदरगाह नगरों में [[मोंगला बंदरगाह|मोंगला]], [[कोलकाता पोर्ट ट्रस्ट |कलकत्ता]] ([[पश्चिम बंगाल]] एवं भारत की पूर्व राजधानी) तथा [[यंगून]], बर्मा का सबसे बड़ा शहर एवं पूर्व राजधानी, आते हैं। अन्य भारतीय बंदरगाहों में [[काकीनाडा]], [[पॉण्डीचेरी]], [[पारादीप]] एवं [[विशाखापट्टनम]] भी हैं।
== द्वीप ==
इस खाड़ी क्षेत्र में बहुत से द्वीप एवं द्वीपसमूह हैं, जिनमें प्रमुख हैं भारत के [[अंडमान द्वीपसमूह]], [[निकोबार द्वीपसमूह]] एवं [[मेरगुई द्वीप]]। बर्माई तट के पूर्वोत्तर में चेदूबा एवं अन्य द्वीपसमूह दलदली ज्वालामुखी श्रेणी में आते हैं जो कभी कभार सक्रिय भी हो जाते हैं। [[अंडमान द्वीपसमूह]] में [[ग्रेट अंदमान]] द्वीपशृंखला प्रमुख है, वहीं [[रिचीज़ द्वीपसमूह]] लघु द्वीपों की शृंखला है। [[अंदमान एवं निकोबार द्वीपसमूह]] के कुल ५७२ ज्ञात द्वीपों में से मात्र ३७ द्वीपों एवं लघुद्वीपों, अर्थात केवल ६.५% पर ही आबादी हैं।<ref>[https://web.archive.org/web/20070930024520/http://www.and.nic.in/port-blair.htm रजत चूर्ण की तरह आभा लिये चमकती बालू की लम्बी तटरेखाएं]। {{अंग्रेज़ी}} ''The long stretch of sand glistening like silver dust''। अभिगमन तिथि: २३ जनवरी, २००७</ref>
== सागरतट ==
[[फाईल:Sundarbans 09.jpg|अंगूठाकार|250px|बंगाल की खाड़ी के उत्तरी छोर पर स्थित [[सुंदरबन]] विश्व का सबसे बड़ा डेल्टा क्षेत्र है। यहां [[मैन्ग्रोव]] के घने जंगल हैं, जो विश्व में सबसे बड़े एकखण्डीय ज्वारीय [[:w:halophyte|हैलोफाइटिक]] मैन्ग्रोव वन हैं।<ref name="Bpedia">{{Cite book | last = पाशा | first = मुस्तफ़ा कमाल | last2 = सिद्दीक़ी | first2 = नियाज़ अहमद | contribution = सुंदरबनस | editor-last = इस्लाम | editor-first = सिराज-उल | editor-link = :w:Sirajul Islam | title = [[:w:Banglapedia|बांग्लापीडिया]]: बांग्लादेश का राष्ट्रीय विश्वकोष | publisher = बांग्लादेश की [[एशियाटिक सोसायटी]] | place = [[ढाका]] | isbn = 984-32-0576-6 | publication-date = 2003 | contribution-url = http://banglapedia.net/HT/S_0602.HTM | year = 2003}}</ref>]]
[[फाईल:Cox's Bazar boats.jpg|अंगूठाकार|250px|कॉक्स बाज़ार, विश्व में सबसे बड़ी सागरतट शृंखला।<ref>{{cite news| url=http://www.smh.com.au/news/travel/the-worlds-longest-beach/2007/01/31/1169919381993.html | work=The Sydney Morning Herald | title=World's longest beach hidden in Bangladesh | date=31 January 2007}}</ref>]]
{{multiple image
| width = 120
| footer = बांग्लादेश का कुआकाटा सागरतट, बंगाल की खाड़ी का एक ऐसा तट, जहां से सूर्योदय एवं सूर्यास्त, दोनों एक ही स्थान से देखे जा सकते हैं। भारत में [[कन्याकुमारी]] सागरतट भी एक ऐसा ही स्थान है।
| image1 = Sunrise in Kuakata.jpg
| alt1 = कुआकाटा में सूर्योदय
| caption1 = कुआकाटा में सूर्योदय
| image2 = Sunset-(resized).jpg
| alt2 = कुआकाटा में सूर्यास्त
| caption2 = कुआकाटा में सूर्यास्त
}}
{| class="wikitable sortable"
!सागर तट !! स्थान
|-
|[[कॉक्स बाज़ार]]|| {{flag|बांग्लादेश}}
|-
|[[कुआकाटा]]|| {{flag|बांग्लादेश}}
|-
|[[सेंट मार्टिन्स द्वीप]]|| {{flag|बांग्लादेश}}
|-
|[[बक्खाली]]|| {{flag|भारत}}
|-
|[[दीघा]]|| {{flag|भारत}}
|-
|[[मंदरमणि]]|| {{flag|भारत}}
|-
|[[चांदीपुर]]|| {{flag|भारत}}
|-
|[[पुरी]]|| {{flag|भारत}}
|-
|[[रामकृष्ण मिशन तट | रामकृष्ण मिशन तट, विशाखापट्टनम]]|| {{flag|भारत}}
|-
|[[बपाट्ला|सूर्य झील]]|| {{flag|भारत}}
|-
|[[मरीना बीच |मरीना बीच, चेन्नई]]|| {{flag|भारत}}
|-
|[[थांडवी]]|| {{flag|बर्मा}}
|-
|अरुग्राम|| {{flag|श्रीलंका}}
|}
== सागर विज्ञान ==
बंगाल की खाड़ी एक क्षारीय जल का सागर है। यह [[हिन्द महासागर]] का भाग है।
=== प्लेट टेक्टोनिक्स ===
[[फाईल:Plates tect2 en.svg|अंगूठाकार|right|250px|बंगाल की खाड़ी की तलहटी {{legend|#Ea6463|भारतीय प्लेट, लाल में दर्शित है |border=#000 solid 1px}}{{legend|#F9C498|border=1px solid #000|2= इंडो-ऑस्ट्रेलियाई प्लेट, डल नारंगी में दर्शित है। }}]]
पृथ्वी का [[स्थलमंडल]] कुछ भागों में टूटा हुआ है जिन्हें [[प्लेट विवर्तनिकी|विवर्तनिक प्लेट्स]] कहते हैं। बंगाल की खाड़ी के नीचे जो प्लेट है उसे [[भारतीय तख्ता|भारतीय प्लेट]] कहते हैं। यह प्लेट [[हिन्द-आस्ट्रेलियाई तख्ता|हिन्द-ऑस्ट्रेलियाई प्लेट]] का भाग है और मंथर गति से पूर्वोत्तर दिशा में बढ़ रही है। यह प्लेट बर्मा लघु-प्लेट से [[सुंडा गर्त]] पर मिलती है। [[निकोबार द्वीपसमूह]] एवं [[अंडमान द्वीपसमूह]] इस बर्मा लघु-प्लेट का ही भाग हैं। भारतीय प्लेट सुंडा गर्त में बर्मा प्लेट के नीचे की ओर घुसती जा रही है। यहां दोनों प्लेट्स के एक दूसरे पर दबाव के परिणामस्वरूप तापमान एवं दबाव में ब्ढ़ोत्तरी होती है। यह बढ़ोत्तरी कई ज्वालामुखी उत्पन्न करती है जैसे म्यांमार के ज्वालामुखी और एक अन्य ज्वालामुखी चाप, सुंडा चाप। २००४ के सुमात्र-अंडमान भूकम्प एवं एशियाई सूनामी इसी क्षेत्र में उत्पन्न दबाव के कारण बने एक पनडुब्बी भूकम्प के फ़लस्वरूप चली विराट सूनामी का परिणाम थे।<ref>[https://web.archive.org/web/20070927031947/http://www.idiom.com/~garcia/tsunami.html Tsunami]। अभिगमन तिथि: २१ जनवरी, २००७</ref>
=== सागरीय भूगर्भशास्त्र ===
सीलोन द्वीप से कोरोमंडल तटरेखा से लगी-लगी एक ५० मीटर चौड़ी पट्टी खाड़ी के शीर्ष से फ़िर दक्षिणावर्त्त अंडमान निकोबार द्वीपसमूह को घेरती जाती है। ये १०० सागर-थाह रेखाओं से घिरी है, लगभग ५० मी. गहरे। इसके परे फ़िर ५००-सागर-थाह सीमा है। गंगा के मुहाने के सामने हालांकि इन थाहों के बीच बड़े अंतराल हैं। इसका कारण डेल्टा का प्रभाव है।
एक 14 कि.मी चौड़ा नो-ग्राउण्ड स्वैच बंगाल की खाड़ी के नीचे स्थित समुद्री घाटी है। इस घाटी के अधिकतम गहरे अंकित बिन्दुओं की गहरायी १३४० मी. है।<ref>[http://drs.nio.org/drs/bitstream/2264/449/1/J_Indian_Geophys_Union_4_185.pdf Morphological features in the Bay of Bengal] अभिगमन तिथि: २१ जनवरी, २००७</ref> पनडुब्बी घाटी बंगाल फ़ैन का ही एक भाग है। यह फ़ैन विश्व का सबसे बड़ा पनडुब्बी फ़ैन है।<ref name=mpgCurray>{{cite journal|last=Curray|first=Joseph R.|coauthors=Frans J. Emmel, David G. Moore|title=The Bengal Fan: morphology, geometry, stratigraphy, history and processes|journal=Marine and Petroleum Geology|year=2002|month=December|volume=19|issue=10|pages=1191–1223|doi=10.1016/S0264-8172(03)00035-7|publisher=Elsevier Science Ltd}}</ref><ref name=whoi-bf-mar2000>{{cite web|last=France-Lanord|first=Christian|title=Summary on the Bengal Fan: An introduction to a drilling proposal|url=http://www.whoi.edu/pclift/BengalSummary.pdf|publisher=Woods Hole Oceanographic Institution|coauthors=Volkhard Spiess, Peter Molnar, Joseph R. Curray|month=March|year=2000|access-date=2015-10-30|archive-date=2011-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20111005095805/http://www.whoi.edu/pclift/BengalSummary.pdf}}</ref>
=== सागरीय जीवविज्ञान, पशु आरू पादप ===
[[फाईल:(Porpita porpita) Blue button in Bay of Bengal 03.JPG|अंगूठाकार|250px|बंगाल की खाड़ी में '''पॉर्पिटा पॉर्पिटा''' ब्लू बटन (हाय्ड्रोज़ोआ: Anthoathecata), थोटलाकोंडा सागरतट, [[विशाखापट्टनम]]]]
बंगाल की खाड़ी जैव-विविधता से परिपूर्ण है, जिसके कुछ अंश हैं [[प्रवाल भित्ति]], [[ज्वारनदमुख]], मछली के अंडेपालन एवं मछली पालन क्षेत्र एवं [[मैन्ग्रोव]]। बंगाल की खाड़ी विश्व के ६४ [[:w:Marine ecoregion|सबसे बड़े सागरीय]] [[:w:Marine ecosystem|पारिस्थितिक क्षेत्रों]] में से एक है।
''[[:w:Kerilia jerdonii|केरीलिया जेर्दोनियाई]]'' बंगाल की खाड़ी का एक समुद्री सांप होता है। एक शंख शेल (''Conus bengalensis'') जिसे ग्लोरी ऑफ़ बंगाल अर्थात बंगाल की शोभा कहा जाता है, इसको यहां के सागरतटों पर यत्र-तत्र देखा जा सकता है। इसकी सुंदरता देखते ही बनती है।<ref>[http://www.oceanlight.com/lightbox.php?lr=Bay_of_Bengal Phillip Colla Natural History Photography] अभिगमन तिथि: २१ जनवरी २००७</ref> [[:w:Olive Ridley|ओलिव रिडले]] नामक [[:w:sea turtle|समुद्री कछुआ]] [[विलुप्तप्राय प्रजाति|विलुप्तप्राय प्रजातियों]] में आता है, इसको गहीरमाथा सागरीय उद्यान, [[गहीरमाथा तट]], [[ओडिशा]] में पनपने लायक वातावरण उपलब्ध कराया गया है। इसके अलावा यहां [[:w:Marlin|मैर्लिन]], [[:w:barracuda|बैराकुडा]], [[:w:skipjack tuna|स्किपजैक टूना, (''Katsuwonus pelamis'')]], [[:w:yellowfin tuna|यलोफ़िन टूना]], [[:w:Indo-Pacific Hump-backed Dolphin|हिन्द-प्रशांत हम्पबैक डॉल्फ़िन (''Sousa chinensis'')]], एवं [[:w:Bryde's whale|ब्राइड्स व्हेल (''Balaenoptera edeni'')]] यहां के कुछ अन्य विशिष्ट जीवों में से हैं। बे ऑफ़ बंगाल हॉगफ़िश (''Bodianus neilli'') एक प्रकार की [[:w:Wrass|व्रास मीन]] है जो पंकिल लैगून राख या उथले तटीय राख में वास करती है। इनके अलावा यहाम कई प्रकार के डॉल्फ़िन झुण्ड भी दिखाई देते हैं, चाहे [[:w:bottle nose dolphin|बॉटल नोज़ डॉल्फ़िन (''Tursiops truncatus'')]], [[:w:Pantropical spotted dolphin|पैनट्रॉपिकल धब्बेदार डॉल्फ़िन (''Stenella attenuata'')]] या [[:w:spinner dolphin|स्पिनर डॉल्फ़िन (''Stenella longirostris'')]] हों। [[टूना]] एवं [[डॉल्फ़िन]] प्रायः एक ही जलक्षेत्र में मिलती हैं। तट के छिछले एवं उष्ण जल में, [[इरावती डॉल्फ़िन |इरावती डॉल्फ़िन (''Orcaella brevirostris'')]] भी मिल सकती हैं।<ref>[https://web.archive.org/web/20101130180306/http://www.newagebd.com/2005/jan/05/nature.html Naturalist: On the swatch of no ground: Mashida R Haider goes to the Bay of Bengal and comes back full of the marine life there] अभिगमन तिथि: २१ जनवरी, २००७</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20070203023201/http://www.cms.int/reports/small_cetaceans/data/S_attenuata/s_attenuata.htm CMS: Stenella attenuata, Pantropical spotted dolphin] अभिगमन तिथि: २१ जनवरी, २००७</ref> डब्ल्यूसीएस के शोधकर्ताओं के अनुसार बांग्लादेश के सुंदरबन इलाके और बंगाल की खाड़ी के लगे जल क्षेत्र में जहां कम खारा पानी है, वहां हत्यारी व्हेल मछलियों के नाम से कुख्यात अरकास प्रजाति से संबंधित करीब 6,000 इरावदी डॉल्फिनों को देखा गया था।<ref>[http://hindi.in.com/latest-news/news/-424502.html बंगाल की खाड़ी में दिखीं दुर्लभ डॉल्फिन]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}|४ अप्रैल, २००९।|इंडो-एशियन न्यूज सर्विस। अभिगमन तिथि: २६ अगस्त, २०१३</ref>
[[:w:Great Nicobar Biosphere Reserve|ग्रेट निकोबार बायोस्फ़ियर संरक्षित क्षेत्र]] में बहुत से जीवों को संरक्षण मिलता है जिनमें से कुछ विशेष हैं: [[:w:saltwater crocodile|खारे जल का मगर (''Crocodylus porosus'')]], जाइंट [[:w:Leatherback Sea Turtle|लेदरबैक समुद्री कछुआ (''Dermochelys coriacea'')]], एवं [[:w:Cuora amboinensis|मलायन संदूक कछुआ (''Cuora amboinensis kamaroma'')]]।
एक अन्य विशिष्ट एवं विश्वप्रसिद्ध बाघ प्रजाति जो विलुप्तप्राय है, [[रॉयल बंगाल टाइगर]], को [[सुंदरबन राष्ट्रीय उद्यान]] में संरक्षण मिला हुआ है। यह उद्यान गंगा-सागर-संगम मुहाने पर [[मैन्ग्रोव]] के घने जंगलों में स्थित है।<ref>[https://web.archive.org/web/20070614214541/http://www.emecs.or.jp/guidebook/eng/pdf/17bengal.pdf 17 Bay of Bengal] अभिगमन तिथि: २१ जनवरी, २००७</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080530132428/http://zipcodezoo.com/Animals/B/Bodianus_neilli.asp Zipcode Zoo Bodianus neilli (Bay of Bengal Hogfish)] अभिगमन तिथि: २१ जनवरी, २००७</ref>
=== रासायनिक सागरीयशास्त्र ===
बंगाल की खाड़ी के तटीय क्षेत्र खनिजों से भरपूर हैं। श्रीलंका, [[श्रीलंका |सेरेन्डिब]], या ''रत्न – द्वीप'' कहलाता है। वहां के रत्नों में से कुछ प्रमुख है: [[अमेथिस्ट]], [[फीरोजा]], [[माणिक]], [[नीलम]], [[पुखराज]] और [[रक्तमणि]], आदि। इनके अलावा गार्नेट व अन्य रत्नों की भारत के [[ओडिशा]] एवं [[आंध्र प्रदेश]] राज्यों में काफ़ी पैदाइश है।<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.aringthing.com/promise_rings.htm |access-date=2015-10-30 |archive-date=2008-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080811054214/http://aringthing.com/promise_rings.htm }}</ref>
=== भौतिक सागरविज्ञान – बंगाल केरऽ खाड़ी के जलवायु ===
[[जनवरी]] से अक्टूबर माह तक धारा उत्तर दिशा में दक्षिणावर्ती चलती हैं, जिन्हें पूर्व भारतीय धाराएं या ''ईस्ट इण्डियन करेंट्स'' कहा जाता है। बंगाल की खाड़ी में [[मॉनसून]] उत्तर-पश्चिम दिशा में बढ़ती है और मई माह के अन्तर्राष्ट्रीय तक [[अंडमान और निकोबार द्वीपसमूह]] से टकराती है। इसके बाद भारत की मुख्य भूमि के उत्तर-पूर्वी तट पर जून माह के अन्तर्राष्ट्रीय तक पहुंचती है।
वर्ष के शेष भाग में, वामावर्ती धाराएं दक्षिण-पश्चिमी दिशा में चलती हैं, जिन्हें पूर्व भारतीय शीतकालीन जेट (ईस्ट इण्डियन विन्टर जेट) कहा जाता है। सितंबर एवं दिसम्बर में ऋतुएं काफ़ी सक्रिय हो जाती हैं और इसे वर्षाकाल ([[मॉनसून]]) कहा जाता है। इस ऋतु में खाड़ी में बहुत से [[चक्रवात]] बनते हैं जो पूर्वी भारत को प्रभावित करते हैं। इनसे चलने वाले आंधी-तूफ़ान से निबटने हेतु कई प्रयास किये जाते हैं।<ref>[https://web.archive.org/web/20071018134105/http://stommel.tamu.edu/~baum/paleo/ocean/node3.html भौतिक सागर विज्ञान की विवरणिका] (Glossary of Physical Oceanography Ba-Bm)। अभिगमन तिथि: २१ जनवरी, २००७</ref>
== उष्णकटिबंधीय तूफान आरू चक्रवात ==
''मुख्य लेख: [[:w:Tropical cyclones in the Bay of Bengal| बंगाल की खाड़ी में उष्णकटिबंधीय चक्रवात]]''
[[फाईल:Sidr 2007-11-14 0445Z.jpg|अंगूठाकार|right |एक सीड्र [[चक्रवात]] [[बांग्लादेश]] के निकट अपने चरम पर]]
बंगाल की खाड़ी के ऊपर ऐसा तूफ़ान जिसमें गोल घूमती हुई हवाएं ७४ मील (११९ कि.मी) प्रति घंटा की गति से चल रही हों, उसे [[चक्रवात]] कहा जाता है; और यदि ये अटलांटिक के ऊपर चल रहा हो तो उसे [[हरिकेन]] कहा जाता है।<ref>[https://web.archive.org/web/20110812170758/http://www.nationalgeographic.com/forcesofnature/resources/ प्रकृति के बल- प्राकृतिक आपदाएं, त्वरित तथ्य (नैशनल ज्यॉगराफ़िक)] {{अंग्रेज़ी}} Forces of Nature—Natural Disaster Fast Facts। अभिगमन तिथि: २२ जनवरी, २००७</ref> १९७० में आये भोला चक्रवात से १-५ लाख बांग्लादेश निवासी मारे गये थे।
* 2013, [[चक्रवात महासेन]]
* 2012, [[चक्रवात नीलम]]
* 2011, [[चक्रवात ठाणे | बहुत गंभीर चक्रवाती तूफान ठाणे]]
* 2010, [[चक्रवात गिरी | अति गंभीर चक्रवाती तूफान गिरि]]
* 2008, [[चक्रवात नरगिस | अति गंभीर चक्रवाती तूफान नरगिस]]
* 2007, [[चक्रवात साइड्र | अति गंभीर चक्रवाती तूफान साइड्र ]]
* 2006, [[चक्रवात माला | अति गंभीर चक्रवाती तूफान माला]]
* 1999, [[1999 ओडिशा चक्रवात | सुपर चक्रवाती तूफान 05बी]]
* 1996, कोणसीमा चक्रवात
* 1991, [[1991 बांग्लादेश चक्रवात | महाचक्रवाती तूफान 02B]]
* 1989, नवंबर [[टायफ़ून गे (1989) | टायफ़ून गे]]
* 1985, मई उष्णकटिबंधीय तूफान एक (1 बी)
* 1982, अप्रैल चक्रवात एक (1 बी)
* 1982, मई उष्णकटिबंधीय तूफान दो (2 बी)
* 1982, अक्टूबर उष्णकटिबंधीय तूफान तीन (3 बी)
* 1981, दिसम्बर चक्रवात तीन (3 बी)
* 1980, अक्टूबर उष्णकटिबंधीय तूफान एक (1 बी)
* 1980, दिसम्बर अज्ञात तूफान चार (4 बी)
* 1980, दिसम्बर उष्णकटिबंधीय तूफान पांच (5 ब)
* 1977, [[1977 आंध्र प्रदेश के चक्रवात | आंध्र प्रदेश के चक्रवात]] (6B)
* 1971, चक्रवात ओडिशा
* 1970, नवम्बर [[1970 भोला चक्रवात | भोला चक्रवात]]
* [[:w:Pre-1980 North Indian Ocean cyclone seasons|१८६४ कलकत्ता चक्रवात]]: ४० फ़ीट की तूफ़ानी सर्ज उत्पन्न की। इसमें दबाव अंकन बैरोमीटर के 28.025 इंच पहुंचा और परिणामस्वरूप ५०,००० लोग मृत तथा ३०,००० लोग बाद की महामारियों में मारे गये थे।<ref name=Tannehill>''[http://books.google.com/books?id=schxAAAAMAAJ&lpg=PA204&ots=QhDBF8gSQl&dq=Nicholas%20s.s.%20phemius&pg=PA38#v=onepage&q=bengal&f=false Hurricanes: their nature and history: particularly those of the West Indies]'', 6th Edition, Ivan Ray Tannehill, 1945, pp. 38-40</ref>
* [[१८७६ बेकरगंज चक्रवात]]: १० से ३०-४० फ़ीट तूफ़ान सर्ज, १ लाख मृत एवं अन्य १ लाख बाद की महामारियों से मृत<ref name=Tannehill />
* [[:w:Pre-1980 North Indian Ocean cyclone seasons|१८८५ का फ़ॉल्स प्वाइंट चक्रवात]]: २२ फ़ीट तूफ़ान सर्ज; दबाव बैरोमीटर पर 27.135 इंच पारा।<ref name=Tannehill />
== ऐतिहासिक स्थल ==
* प्राचीन बौद्ध धरोहर स्थल [[पावुरल्लाकोंडा]], [[थोटलाकोंडा]] एवं [[बाविकोंडा]] भारत के [[ओडिशा]] राज्य के [[विशाखापट्टनम]] नगर में खाड़ी तट पर स्थित हैं।
* श्री वैशाखेश्वर मन्दिर के अवशेष बंगाल की खाड़ी के नीचे हैं। आंध्र विश्वविद्यालय के सागरीय पुरातत्त्व केन्द्र के प्रवक्ता के अनुसार ये मन्दिर अवशेष तटीय बैटरी के सामने ही कहीं स्थित होंगे।<ref>[https://web.archive.org/web/20060414161444/http://www.morien-institute.org/uwnews2006a.html Morien Institute - underwater discoveries news archive - January - June, 2006 श्री वेंकटेश्वर स्टिल लाइज़ अण्डर वॉटर ("Sri Vaisakheswara still lies underwater")]। अभिगमन तिथि: २२ जनवरी, २००७</ref><ref name="वाटर"/>
* [[महाबलिपुरम के तट मन्दिर]] परिसर का निर्माण ८वीं शताब्दी में हुआ था। मिथकों के अनुसार यहां छः और ऐसे ही मन्दिर हुआ करते थे।
* इनके अलावा एक अन्य संरक्षित ऐतिहासिक स्थल है [[विवेकानंदार इल्लम]]। इसका निर्माण १८४२ में आइस किंग [[:w:Frederic Tudor|फ़्रेडरिक ट्यूडर]] ने बर्फ़ को भंडार करने एवं वर्ष भर बेचने के लिये किया था। यहां [[स्वामी विवेकानंद]] के कई प्रसिद्ध व्याख्यान कैसल कर्नेन में हुए थे। इस स्थल पर एक प्रदर्शनी स्वामी जी एवं उनकी धरोहरों को समर्पित है।
* ओडीशा के प्रसिद्ध [[कोणार्क सूर्य मंदिर]] का भी निर्माण इसी खाड़ी के तट के निकट हुआ है। यह मंदिर हिन्दू भगवान [[सूर्य नारायण]] को समर्पित है और इसक निर्माण १२०० ई. के मध्य में हुआ था। यह काले [[ग्रेनाइट]] पत्थर से बना हुआ है।
* धनुषकोडि में पम्बन द्वीप पर स्थित हिन्दू धर्म के चार धामों में से एक महातीर्थ [[रामेश्वरम]] रामनाथस्व्मी मन्दिर भी इसी खाड़ी के [[हिन्द महासागर]] से संगम के निकटस्थ स्थित है।<ref>[https://web.archive.org/web/20071203025939/http://www.ramayana.com/holy_places.htm रामायण]। अभिगमन थ्थि: २१ जनवरी, २००७।{{अंग्रेज़ी}}</ref>
* बंगाल की खाड़ी के [[हिन्द महासागर]] एवं [[अरब सागर]] संगम (त्रिवेणी संगम) पर ही हिन्दू तीर्थ [[कन्याकुमारी]] स्थित है। यह स्थान [[तमिल नाडु]] में आता है।
* जर्मन [[:w:ROSAT|रोसैट अंतरिक्षयान]] ने बंगाल की खाड़ी के ठीक ऊपर ही पृथ्वी के वातावरण में वापस प्रवेश किया था। जर्मन अंतरिक्ष एजेंसी ([[:w:German Aerospace Center|DLR]]) ने इसकी पुष्टि की थी।<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-15466361 - Officials said Rosat re-entered the atmosphere at 0150 GMT on Sunday 23/10/2011.]</ref>
== अर्थ-व्यवस्था ==
[[फाईल:Arugam Point, Sri Lanka.jpg|अंगूठाकार|250px|[[श्रीलंका]] का अरुगम सागरतट प्रतिवर्ष हजारों सैलानियों का आकर्षण केन्द्र बनता है।]]
बंगाल की खाड़ी में व्यापार करने वाले पहले उद्योगों में कम्पनी ऑफ़ मर्चेन्ट्स ऑफ़ लंडन थे जिन्हें कालांतर में [[ईस्ट इंडिया कंपनी]] कहा गया। [[गोपालपुर]], [[ओडिशा]] प्रमुख व्यापार केन्द्र बना था। इनके अलावा खाड़ी तट पर सक्रिय रही अन्य व्यापारिक कम्पनियों में [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कम्पनी|इंग्लिश ईस्ट इंडिया कंपनी]] एवं [[फ्रांसीसी ईस्ट इंडिया कंपनी]] थीं।<ref>[http://nabataea.net/bengal.html Nabataea: Trade on the Bay of Bengal] URL accessed 21 January 2007</ref>
[[:w:BIMSTEC| BIMSTEC]] अर्थात बे ऑफ़ बंगाल इनिशियेटिव फ़ॉर मल्टीसेक्टोरल टेक्निकल एण्ड इकॉनिमिक कोऑपरेशन (यानि बहुक्षेत्रीय तकनीकी और आर्थिक सहयोग हेतु बंगाल की खाड़ी में पहल) के सहयोग द्वारा बंगाल की खाड़ी के निकटवर्ती राष्ट्रों जैसे [[भारत]], [[बांग्लादेश]], [[बर्मा]], [[भूटान]], [[नेपाल]], [[श्रीलंका]], [[म्यांमार]] एवं [[थाईलैण्ड]] में मुक्त अन्तर्राष्ट्रीय व्यापार संभव हुआ है।
एक नयी [[सेतुसमुद्रम जहाजरानी नहर परियोजना]] प्रस्तावित है जिसके द्वारा मन्नार की खाड़ी को बंगाल की खाड़ी से पाक जलडमरूमध्य से होते हुए जोड़ा जायेगा। इस परियोजना के पूरा होने से भारत में पूर्व से पश्चिम का व्यापारिक समुद्री आवागमन बिना श्रीलंका की लम्बी परिक्रमा के सुलभ हो जायेगा। अभी इस जलडमरूमध्य में छिछला सागर है और चट्टानें हैं जिनके कारण यहां से जहाजों का आवागमन संभव नहीं होता है।
बंगाळ की खाड़ी की तटरेखा के समीपी क्षेत्रों में मछुआरों की ढोनी और कैटामरान नावें घूमती रहती हैं। यहां मछुआरे सागरीय मछलियों की २६ से ४४ प्रजातियों को पकड़ पाते हैं।<ref>[https://web.archive.org/web/20081202072212/http://www.fao.org/sd/giahs/other_india3_desc.asp Globally Important Agricultural Heritage Systems (GIAHS)] URL accessed 21 January 2007</ref> बंगाल की खाड़ी से एक वर्ष में कुल पकड़ी गयी मछलियों की औसत मात्रा २० लाख टन तक पहुंचती है।<ref>[https://web.archive.org/web/20030418122740/http://na.nefsc.noaa.gov/lme/text/lme34.htm LME 34 Bay of Bengal]। अभिगमन तिथि: २१ जनवरी, २००७</ref> विश्व के कुल मछुआरों का लगभग ३१% इसी खाड़ी पर निर्भर है और यहीं रहता है।<ref>[http://www.economist.com/news/asia/21576721-harbours-eastern-lobe-indian-ocean-could-transform-economic-geography-asia-new द बे ऑफ़ बंगाल: न्यू बे डॉनिंग] The Bay of Bengal: New bay dawning</ref>
== बंगाल केरऽ खाड़ी के सामरिक महत्व ==
बंगाल की खाड़ी [[मध्य पूर्व]] से [[फिलिपींस सागर]] तक के क्षेत्र के बीचोंबीच स्थित है। वैमानिक सामरिक महत्त्व को देखें तो भी यह क्षेत्र के प्रमुख विश्व वायु मार्गों के बीच में स्थित है। यह दो वृहत आर्थिक खण्डों [[सार्क]] और [[आसियान]] के बीच आती है। इसके उत्तर में चीन का दक्षिणी भूमिबद्ध क्षेत्र होने के साथ साथ भारत और बांग्लादेश के प्रमुख बंदरगाह भी बने हैं। इन दोनों ही राष्ट्रों में आर्थिक उत्थान होता जा रहा है, हालांकि ये जनतंत्र हैं। गहरे सागर में आतंकवाद की रोकथाम करने के उद्देश्य से [[भारत]], [[चीन]] और [[बांग्लादेश]] ने [[मलेशिया]], [[थाईलैंड]] और [[इंडोनेशिया]] से नौसैनिक सहयोग के समझौते किये हुए हैं।<ref name="atimes.com">{{Cite web|title=The emerging Bay of Bengal|url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GA25Df05.html|website=www.atimes.com|access-date=2026-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20131129113037/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GA25Df05.html|archive-date=2013-11-29|first=|last=Donald L Berlin|language=en}}</ref>
[[फाईल:Malabar 07-2 exercise.jpg|250px|right|अंगूठाकार|संयुक्त राज्य के जहाज MALABAR 07 नौसैनिक अभ्यास करते हुए। इस अभ्यास में [[जापान]] और [[ऑस्ट्रेलिया]] की नौसेनाओं के ऍजिस क्रूज़र्स एवं [[सिंगापुर]] और भारत के सैन्य सहायक जहाजों ने भी भाग लिया था।]]
भारत के लिये बंगाल की खाड़ी सामरिक दृष्टि से अति महत्त्वपूर्ण है, क्योंकि उसका प्रभाव क्षेत्र खाड़ी के प्राकृतिक विस्तार में ही आता है। दूसरे मुख्य भूमि से दूरस्थ अंडमान और निकोबार द्वीपसमूह इसी खाड़ी द्वारा भारत से जुड़े हैं। तीसरे भारत के कई प्रमुख महत्त्वपूर्ण बंदरगाह जैसे कोलकाता चेन्नई, विशाखापट्टनम और तूतीकोरिन बंगाल की खाड़ी में ही स्थित है।<ref>{{Cite web|title=1971 War: How the US tried to corner India|url=https://www.rediff.com/news/2006/dec/26claude.htm|website=www.rediff.com|access-date=2026-02-02|last=Claude Arpi|language=en}}</ref>
हाल ही में [[चीन]] ने इस क्षेत्र में प्रभाव डालने की दृष्ति से [[म्यांमार]] एवं बांग्लादेश से गठजोड़ समझौते के भी प्रयास आरंभ किये हैं।<ref>{{Cite web|title=Strategic Rivalries On The Bay of Bengal The Burma/Myanmar Nexus A Conference Report|url=http://www.burmadebate.org/archives/spring01strategic.html|website=www.burmadebate.org|access-date=2026-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20090918024323/http://www.burmadebate.org/archives/spring01strategic.html|archive-date=2009-09-18|language=en}}</ref> यहीं संयुक्त राज्य ने भी भारत, बांग्लादेश, मलेशिया, सिंगापुर और थाईलैंड के संग विभिन्न बड़े अभ्यास भी किये हैं।<ref name="globalpolitician.com">{{Cite web|title=India's Largest Naval War Game in Bay of Bengal|url=http://www.globalpolitician.com/23382-india/|access-date=2026-02-02|language=en|archive-date=2026-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260118052143/https://www.globalpolitician.com/23382-india/}}</ref><ref>[http://www.voanews.com/english/archive/2007-09/2007-09-10-voa15.cfm?CFID=23265195&CFTOKEN=84466582]</ref> बंगाल की खाड़ी का अब तक का सबसे बड़ा युद्धाभ्यास [[मालाबार २००७]], वर्ष २००७ में हुआ था। इसमें संयुक्त राज्य, सिंगापुर, जापान और ऑस्ट्रेलिया से सामरिक जलपोत आये थे। इस अभ्यास में भारत भि प्रतिभागी था। क्षेत्र में [[प्राकृतिक गैस]] के बड़े भण्डार की संभावना पर भी भारत की नज़र है।
<ref name="atimes.com" /> यहाम के तेल एवं गैस भंडारों पर अधिकार के मामले को लेकर भारत एवं म्यामार के बांग्लादेश से संबंधों में कुछ खटास भी आ चुकी है।
बांग्लादेश और म्यांमार के बीच सागरीय सीमा को लेकर २००८ एवं २००९ में सैन्य तनाव भी बढ़े थे। अब बांग्लादेश अन्तर्राष्ट्रीय सागर विधि न्यायालय के माध्यम से भारत और म्यांमार से सागरीय जलसीमा के विवाद सुलझाने के प्रयास में कार्यरत है।<ref name="The Maritime Boundary Dispute Between Bangladesh and her neighbors: Motivations, Potential Solutions, and Implications">{{Cite journal|title=The Maritime Boundary Dispute between Bangladesh and Myanmar: Motivations, Potential Solutions, and Implications|url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=449|journal=Asia Policy|date=2010-07|issn=1559-2960|pages=103–142|volume=1|issue=1|doi=10.1353/asp.2010.0032|language=en|first=Jared|last=Bissinger}}</ref>
== पर्यावरणीय खतरा ==
=== प्रदूषण ===
[[एशियाई भूरा बादल]] (एशियन ब्राउन क्लाउड), अधिकांश दक्षिणी एशिया और हिन्द महासागर के ऊपर प्रतिवर्ष जनवरी और मार्च के मध्य छाने वाली एक वायु प्रदूषण की पर्त है, जो मुख्यतः बंगाल की खाड़ी के ऊपर केन्द्रित रहती है। यह पर्त वाहनों के धूएं एवं औद्योगिक प्रदूषित वाष्प तथा अय्न प्रदूषण स्रोतों का मिलाजुला रूप होती है।<ref>[https://web.archive.org/web/20071026204458/http://earthobservatory.nasa.gov/NaturalHazards/shownh.php3?img_id=13341 ईओ नॅच्युरल हॅज़ार्ड्स: स्मॉग ओवर बे ऑफ़ बंगाल]। अभिगमन तिथि: २१ जनवरी, २००७</ref>
== सीमापार केरऽ मुद्दा जे बंगाल केरऽ खाड़ी केरऽ सागरीय पारिस्थितिकी क॑ प्रभावित करै छै==
सीमापार का मुद्दा वह पर्यावरण संबंधी समस्या होता है, जिसमें या तो समस्या का कारण या फ़िर उसका प्रभाव किसी राष्ट्रीय सीमा के पार तक पहुंच जाता है। या फ़िर इस समस्या का वैश्विक पर्यावरण में योगदान हो जाता है। ऐसी समस्या का क्षेत्रीय समाधान ढूंढना वैश्विक पर्यावरण लाभ माना जाता है। बंगाल की खाड़ी से संबंधित आठ राष्ट्रों द्व्रा तीन प्रधान सीमापार समस्याएं (या ध्यान देने योग्य क्षेत्र) गिने हैं जिनका प्रभाव खाड़ी क्षेत्र के स्वास्थ्य पर पड़ रहा है। [[:w:Bay Of Bengal Large Marine Ecosystem Project|बंगाल की खाड़ी वृहत सागरीय प्रिस्थितिकी परियोजना]] (अर्थात बे ऑफ़ बंगाल लार्ज मैरीन ईकोसिस्टम प्रोजेक्ट/ BOBLME) के उद्योग से, इन आठ राष्ट्रों ने (२०१२) इन मुद्दों और उनके कारणों तथा निवारण पर प्रत्यिक्रियाएं एकत्रित की हैं, जिन पर आधारित भविष्य के योजना क्रियान्वयन कार्यक्रम बनेंगे तथा लागू किए जायेंगे।
=== मत्स्यपालन के अत्यधिक उपभोग ===
बंघाल की खाड़ी का मत्स्य उत्पादन ६० लाख टन प्रतिवर्ष है, जो विश्व के कुल उत्पादन के ७% से भी अधिक है। मत्स्यपालन एवं मछुआरों से संबंधित प्रधान सांझी सीमापार मुद्दों में आते हैं: समग्र मत्स्य उत्पादन में बढ़ती कमी; प्रजाति संरचनाओं में होते जा रहे परिवर्तन, पकड़ी जा रही मत्स्य मात्रा में छोटी मछलियों का बड़ा अनुपात (जिसके कारण युवा होने से पूर्व ही अच्छी प्रजाति की मत्स्य मारी जाती हैं) और सागरीय जैवविविधता में परिवर्तन, विशेषकर लुप्तप्राय एवं भेद्य प्रजातियों की हानि से। इन मुद्दों के सीमापार होने का कारण है: कई मत्स्य प्रजातियां BOBLME राष्ट्रों के जल में सांझी हैं, इसके अलावा मछलियों या उनके लार्वा के एक जल-सीमा से दूसरे में स्थानांतरगमन। मछुआरे राष्ट्रीय अधिकार-क्षेत्रों व सीमाओं का उल्लंघन करते ही रहते हैं, चाहे या अनचाहे, संवैधानिक या अवैध रूप से, जिनका प्रमुख कारण है एक क्षेत्र मेंमछुआरों की व खपत की अधिकता जो मछुआरों को अधिक मछली पकड़ने के लिये बाहरी व दूसरे निकटवर्ती क्षेत्र में जाने को मजबूर करती है। लगभग सभी राष्ट्रों में मछली पकड़ने के व्यवसाय की ये यह समस्या छोटे या बड़े रूप से आमने आती ही है। बंगाल की खाड़ी बड़े रूप से लुप्तप्राय व खतरे वाली प्रजातियों के लुप्त होने क्ली वैश्विक समस्या में बड़ा योगदान देती है।
इसके प्रमुख कारणों में आते हैं, मछली पकड़ने हेतु खुले क्षेत्र (सागर में पूरी सीमा चिह्नित करता संभव नहीं है), सरकार का अधिक मछली उत्पादन पर जोर, मछुआरों को मिलने वाली छूटों व सब्सिडियरीज़ में कमी और नावों व नाविकों द्वारा अधिक खपत के प्रयास, बढ़ती हुई मछली की खपत, अप्रभावी फ़िशरी प्रबंधन एवं अवैध एवं ध्वंसात्मक मत्स्य-उद्योग।
=== महत्त्वपूर्ण पर्यावास केरऽ पतन ===
बंगाल की खाड़ी उच्च श्रेणी की जैवविविधता का क्षेत्र है, जहां बड़ी संख्या में जीवों की खतरे वाली तथा लुप्तप्राय प्रजातियां बसती हैं। पर्यावासों से संबंधित सीमापार के प्रमुख मुद्दों में: मैन्ग्रोव पर्यावासों की क्षति एवं क्षय, कोरल रीफ़्स का पतन, सागरीय घासों की हानि एवं क्षति। इन मुद्दों के सीमापार होने के मुख्य कारण इस प्रकार से हैं: सभी BOBLME राष्ट्रों में सभी तीन महत्त्वपूर्ण पर्यावास क्षेत्र स्थित हैं। इसके अलावा इन सभी राष्ट्रों में भिन्न-भिन्न कारणों से होने वाले भूमि एवं तटीय विकास समान होते हैं। इन पर्यावासों के उत्पादों के व्यापार सभी राष्ट्रों में समान हैं। इन सभी राष्ट्रों की जलवायु में बदलाव के प्रभाव सांझे होते हैं। इन मुद्दों के प्रमुख कारणों में: तटीय क्ष्त्रों में खाद्य सुरक्षा निम्न स्तर की है, तट विकास योजनाओं की भारी कमी, तटीय पर्यावासों से प्राप्त उत्पादों के व्यापार में तेज बढ़ोत्तरी, तटिय विकास एवं औद्योगिकरण, अप्रभावी सागरीय संरक्षित क्षेत्र एवं प्रवर्तन में कमी; जल-बहाव के आड़े आने वाले विकास, पर्यावासों के लिये हानिकारक कृषि अभ्यास एवं तेजी से बढ़ता पर्यटन उद्योग।
=== प्रदूषण आरू जल गुणवत्ता ===
प्रदूषण और जल गुणवत्ता संबंद्घी प्रधान सीमापार के मुद्दों में: मल-निकास (सीवर) जनित रोगजनक (पैथोजनक) एवं अन्य कार्बनिक मल-अवशेष; ठोस अपशिष्ट/समुद्री कूड़ा; तेल-प्रदूषण; निरंतर उपस्थित कार्बनिक प्रदूषक ([[:w:Persistent organic pollutant|POP]]) एवं उपस्थित विषाक्त पदार्थ (PTSs); अवसाद कण एवं भारी धातु अवशेष। इन मुद्दों की सीमापार होने के स्थिति है: बिना या आंशिक शुद्धिकृत किया सीवेज निर्वहन एक सभी की सांझी समस्या है। गंगा, ब्रह्मपुत्र और मेघना नदियों द्वारा लाये गए कार्बनिक अपशिष्ट एवं अवशेष सीमाएं पार कर ही जाते हैं और बड़े स्तर पर हाईपॉक्सिया का कारण बनते हैं। प्लास्टिक एवं परित्यक्त मछली पकड़ने के गियर राष्त्रीय सीमाओं से परे जल के रास्ते पहुंच जाते हैं। नदियों द्वारा उच्च-पोषक एवं खनिज अपशिष्ट भी सीमाओं के बन्धन से परे रहते हैं। भिन्न राष्त्रों के कानूनों एवं नौवहन मल निर्वहन नियमों में भिन्नता और उसके प्रवर्तन में कमी के कारण भी अवशेष और अपशिष्ट सीमाएं पार कर जाते हैं। इसी कारण टारबॉल लम्बी दूरियाम तय कर जाते हैं।POPs/PTSs एवं [[पारा]], साथ ही कार्बन-पारे के यौगिक भि लम्बी दूरियां तय कर जाते हैं। [[अवसादन]] के कारण और भारी धातुओं के संदूषण से सीमापार भी प्रदूषण फ़ैलता रहता है।
इन मुद्दों के प्रमुख कारण है: बढ़ती तटीय जनसंख्या घनत्व और शहरीकरण; प्रति व्यक्ति उत्पन्न अधिक कचरे वृद्धि, जिसके परिणामस्वरूप उच्च खपत, अपशिष्ट प्रबंधन करने के लिए आवंटित अपर्याप्त धन, BOBLME देशों में उद्योग हेतु निकटवर्ती देशों से पलायन और छोटे उद्योगों के प्रसार।
== इतिहास ==
[[फाईल:Andaman ross is.jpg|अंगूठाकार|[[अंडमान द्वीपसमूह]] में से एक, [[रॉस द्वीप]]; जहां [[द्वितीय विश्व युद्ध]] के समय [[ब्रिटिश भारत]] का प्रमुख नौसैनिक बेस रहा था, बंगाल की खाड़ी में ही स्थित है।]]
[[फाईल:Himalaya-formation.gif|right|अंगूठाकार| महाद्वीपीय बहा के कारण, [[भारतीय तख़्ता]] मैडागास्कर से विभक्त होकर यूरेशियाई तख़्ते से टकराया, जिसके परिणामस्वरूप [[हिमालय पर्वत]] और बंगाल की खाडी का निर्माण हुआ।]]
[[उत्तरी सर्कार वंश]] ने बंगाल की खाड़ी के पश्चिमी तटीय इलाके पर अपना आधिपत्य जमाया और कालांतर में वही भारत की मद्रास स्टेट बना। [[राजराज चोल प्रथम]] कालीन [[चोल राजवंश]] (९वीं – १२वीं शताब्दी) ने १०१४ ई. में बंगाल की खाड़ी की पश्चिमी तटरेखा पर अपना अधिकार किया और इसी कारण तत्कालीन बंगाल की खाडी चोल-सागर भी कहलायी।<ref name="वाटर">[https://web.archive.org/web/20130615234804/http://hindi.indiawaterportal.org/node/27331 बंगाल की खाड़ी]| इण्डिया वॉटर पोर्टल। २८ दिसम्बर, २०१०। अभिगमन तिथि:२६ अगस्त, २०१३</ref> [[काकातिया राजवंश]] ने खाड़ी के [[गोदावरी]] और [[कृष्णा]] नदियों के बीच के तटीय दोआब क्षेत्र पर अधिकार किया था। [[प्रथम शताब्दी]] ईसवी के मध्य में [[कुशाण राजवंश|कुशाणों]] ने उत्तर भारत पर आक्र्मण कर अपने राज्य का विस्तार बंगाल की खाड़ी तक किया। [[चंद्रगुप्त मौर्य]] ने अपने राज्य का विस्तार उत्तर भारत में बंगाल की खाड़ी तक किया था। बंगाल में वर्तमान डायमंड हार्बर के निकटवर्ती हाजीपुर पर पुर्तगाली समुद्री लुटेरों का काफ़ी समय तक अधिकार रहा। १६वीं शताब्दी में पुर्तगालियों ने बंगाल की खाड़ी के उत्तर में [[चिट्टागॉन्ग]] में अपनी व्यापारिक पोस्ट, पोर्तो ग्रान्दे और [[सप्तग्राम|सातगांव]] में पोर्तो पेक्विनो की स्थापना की।<ref>[https://web.archive.org/web/20070203140122/http://www.colonialvoyage.com/bengal.html द पॉर्च्युगीज़ इन बंगाल। हिस्ट्री ऑफ़ युगोलिम (हूगली), मेलियापोर...] {{अंग्रेज़ी}} The Portuguese in Bengal. History of Ugolim (Hoogli), Meliapore ...। अभिगमन तिथि: २१ जनवरी, २००७</ref>
=== ब्रिटिश पेनल उपनिवेश ===
पोर्ट ब्लेयर में बनी [[सेलुलर जेल]] जो "काला पानी" के नाम से प्रसिद्ध थी, अंग्रेज़ों ने १८९६ में भारतीय स्वाधीनता संग्राम के कैदियों को आजीवन बंदी बनाने हेतु बनवायी थी। यह भी [[अंडमान द्वीपसमूह]] में स्थित है।
== सागरीय पुरातात्त्विक समीक्षा ==
[[सागरीय पुरातत्त्वशास्त्र]] या मैरीन आर्क्योलॉजी प्राचीन लोगों के अवशेष पदारथों एवं वस्तुओं के अध्ययन को कहते हैं। इसकी एक विशेष शाखा [[:w:Archaeology of shipwrecks|डूबे जहाजों की पुरातात्त्विकी]] के अन्तर्गत्त टूटे एवं डूबे पुरातन जहाजों के अवशेषों का अध्ययनकिया जाता है। पाषाण व धात्विक लंगर, हाथी दांत, दरयाई घोड़े के दांत, चीनी मिट्टी के बर्तन, दुर्लभ काठ मस्तूल एवं सीसे के लट्ठे आदि कई वस्तुएं ऐसी होती हैं, जो काल के साथ खराब नहीं होती हैं और बाद में पुरातत्त्वशस्त्रियों के अध्ययन के लिये प्रेरणा बनती हैं, जिससे उनके बारे में ज्ञान लिया जा सके तथा उनसे उनके समय का ज्ञान किया जा सके। कोरल रीफ़्स, सूनामियों, चक्रवातों, मैन्ग्रोव की दलदलों, युद्धों एवं टेढ़े-मेढ़े समुद्री मार्गों का मिला-जुला योगदान उन जहाजों के टूटने या डूबने में रहा था।<ref>[http://drs.nio.org/drs/bitstream/2264/30/3/Man_Environ_29_28.pdf मैरीन आर्क्योलॉजी इन इण्डिया]। अभिगमन तिथि: २२ जनवरी, २००७</ref>
=== प्रसिद्ध जहाज आरू टूट या डूब ===
* 1778 से 1783 अमरीकी क्रांति/स्वाधीनता युद्ध के परिणाम बंगाल की खाड़ी तक दृष्टिगोचर हुए।<ref>[https://web.archive.org/web/20120204180906/http://www.theshipslist.com/ships/Wrecks/wrecks1816-1818.html Shipwrecks 1816-1818] |अभिगमन तिथि:23 जनवरी, २००७</ref>
* १८५० में अमरीकी क्लिपर ब्रिगेड- ईगल को बंगाल की खाड़ी में ही डूबा माना जाता है।<ref>[http://www.maritimeheritage.org/ships/wrecks.html The Maritime Heritage Project: Gold Rush Ships, Passengers, Captains] |अभिगमन तिथि:23 जनवरी, २००७</ref>
* अमरीकी बापतिस्त एडोनिरैम जडसन, जू. की मृत्यु १२ अप्रैल, १८५० में हुई, जिसको बंगाल की खाडी में ही दफ़नाया गया था।
* १८५५ में द बार्क "इन्क्रेडिबल" जहाज बंगाल की खाड़ी में एक जलमग्न चट्टान से टकराकर डूब गया था।<ref>[http://www.islandregister.com/shippingnotes.html Shipping Notes from the 1800s - P.E.I.] |अभिगमन तिथि:23 जनवरी, २००७</ref>
* १८६५ में, एक समुद्री आंधी से स्टार ऑफ़ इण्डिया (यूटर्प) का मस्तूल टूट कर ध्वस्त हो गया, जब वह एक चक्रवात से निकल रहा था।
* १८७५ वेलेडा नामक ७६ मी. (२५० फ़ीट) लम्बा और १५ मी. (50 फ़ीट) चौड़ा यान था, जो किसी बचाव दल का सदस्य था डूब गया।<ref>[https://web.archive.org/web/20070210183245/http://diving-industry.com/news/2006/05/06/sunken-ship-possibly-older-than-titanic-discovered/ Diving-News.com » Wrecks] |अभिगमन तिथि:23 जनवरी, २००७</ref>
* १९४२ में द्वितीय अभियानी बेड़े के जापानी क्रूज़र यूरा ने मलायन सेना की ओर से बंगाल की खाड़ी के व्यापारी जहाजों पर हमला बोल दिया था।
* ३ दिसम्बर, १९७१ को पाकिस्तानी नौसेना ने दावा किया था कि भारतीय नौसेना के युद्धपोत आईएनएस राजपूत ने उनकी एक पनडुब्बी पीएनएस ग़ाज़ी को [[विशाखापट्टनम]] में डुबो दिया था।
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची|2}}
== बाहरी कड़ी ==
{{wiktionary|बंगाल के खाड़ी}}
{{commons category}}
* [http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-Bengal-B.html बे ऑफ़ बंगाल, हाईबीम एन्साय्क्लोपीडिया पर]
* [http://www.boblme.org/ बे ऑफ़ बंगाल वृहत सागरीय इकोसिस्टम परियोजना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130822041633/http://www.boblme.org/ |date=2013-08-22 }}
[[श्रेणी:भारत केरऽ खाडी सीनी]]
[[श्रेणी:बंगाल केरऽ खाड़ी]]
[[श्रेणी:हिन्द महासागर केरऽ खाड़ी सीनी]]
[[श्रेणी:हिन्द महासागर केरऽ सागर]]
[[श्रेणी:पुरातत्त्व]]
7ly0xku1scnz6t1s3ouslp8bnu4qtrq
श्रीनिवास रामानुजन्
0
2790
23032
19978
2026-06-19T00:25:43Z
InternetArchiveBot
123
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
23032
wikitext
text/x-wiki
{{ज्ञानसन्दूक वैज्ञानिक
| name = श्रीनिवास रामानुजन्
| image=|thumb|श्रीनिवास रामानुजन्
| image_width = 250px
| caption = श्रीनिवास रामानुजन् (1887-1920)
| birth_date = [[22 दिसम्बर]], [[1887]]
| birth_place = [[इरोड]], [[तमिल नाडु]]
| death_date = [[26 अप्रैल]], [[1920]]
| death_place = [[चेटपट]], ([[चेन्नई]]), [[तमिल नाडु]]
| residence = [[फाईल:Flag of India.svg|20px|]] [[भारत]], [[फाईल:Flag of the United Kingdom.svg|20px|]] [[संयुक्त राजशाही]]
| nationality = [[फाईल:Flag of India.svg|20px|]] [[भारत|भारतीय]]
| field = [[गणित]]
| alma_mater = [[कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय]]
| doctoral_advisor = [[जी. एच. हार्डी]] और [[जॉन इडेन्सर लिटलवुड]]
| known_for =
[[लैंडॉ-रामानुजन् स्थिरांक]]</br>
[[रामानुजन्-सोल्डनर स्थिरांक]]</br>
[[रामानुजन् थीटा फलन]]</br>
[[रॉजर्स-रामानुजन् तत्समक]]</br>
[[रामानुजन् अभाज्य]]</br>
[[कृत्रिम थीटा फलन]]s</br>
[[रामानुजन् योग]]
| prizes =
| religion = [[हिन्दू]]
| footnotes =
}}
'''श्रीनिवास रामानुजन् इयंगर''' (तमिल ஸ்ரீனிவாஸ ராமானுஜன் ஐயங்கார்) (22 दिसम्बर, 1887 – 26 अप्रैल, 1920) एगो महान [[भारत|भारतीय]] [[गणितज्ञ]] छेलै। हिनका आधुनिक काल के महानतम गणित विचारको मँ गिनलो जाय छै। हिनका गणित मँ कोय विशेष प्रशिक्षण नै मिललो छेलै, तहिय्यो हिनी विश्लेषण आरू [[संख्या सिद्धांत]] के क्षेत्र मँ गहन योगदान देलकै। इन्होंने अपने प्रतिभा और लगन से न केवल गणित के क्षेत्र में अद्भुत अविष्कार किए वरन भारत को अतुलनीय गौरव भी प्रदान किया।
ये बचपन से ही विलक्षण प्रतिभावान थे। इन्होंने खुद से गणित सीखा और अपने जीवनभर में गणित के 3,884 प्रमेयों का संकलन किया। इनमें से अधिकांश प्रमेय सही सिद्ध किये जा चुके हैं। इन्होंने गणित के सहज ज्ञान और [[बीजगणित]] प्रकलन की अद्वितीय प्रतिभा के बल पर बहुत से मौलिक और अपारम्परिक परिणाम निकाले जिनसे प्रेरित शोध आज तक हो रहा है, यद्यपि इनकी कुछ खोजों को गणित मुख्यधारा में अब तक नहीं अपनाया गया है। हाल में इनके सूत्रों को [[क्रिस्टल-विज्ञान]] में प्रयुक्त किया गया है। इनके कार्य से प्रभावित गणित के क्षेत्रों में हो रहे काम के लिये ''रामानुजन जर्नल'' की स्थापना की गई है।
== आरंभिक जीवनकाल ==
रामानुजन का जन्म 22 दिसम्बर1887 को भारत के दक्षिणी भूभाग में स्थित कोयंबटूर के ईरोड नामके गांव में हुआ था। वह पारंपरिक ब्राह्मण परिवार में जन्मे थे। इनकी की माता का नाम '''कोमलताम्मल''' और इनके पिता का नाम '''श्रीनिवास अय्यंगर''' था। इनका बचपन मुख्यतः कुंभकोणम में बीता था जो कि अपने प्राचीन मंदिरों के लिए जाना जाता है। बचपन में रामानुजन का बौद्धिक विकास सामान्य बालकों जैसा नहीं था। यह तीन वर्ष की आयु तक बोलना भी नहीं सीख पाए थे। जब इतनी बड़ी आयु तक जब रामानुजन ने बोलना आरंभ नहीं किया तो सबको चिंता हुई कि कहीं यह गूंगे तो नहीं हैं। बाद के वर्षों में जब उन्होंने विद्यालय में प्रवेश लिया तो भी पारंपरिक शिक्षा में इनका कभी भी मन नहीं लगा। रामानुजन ने दस वर्षों की आयु में प्राइमरी परीक्षा में पूरे जिले में सबसे अधिक अंक प्राप्त किया और आगे की शिक्षा के लिए टाउन हाईस्कूल पहुंचे। रामानुजन को प्रश्न पूछना बहुत पसंद था। उनके प्रश्न अध्यापकों को कभी-कभी बहुत अटपटे लगते थे। जैसे कि-संसार में पहला पुरुष कौन था? पृथ्वी और बादलों के बीच की दूरी कितनी होती है? रामानुजन का व्यवहार बड़ा ही मधुर था। इनका सामान्य से कुछ अधिक स्थूल शरीर और जिज्ञासा से चमकती आखें इन्हें एक अलग ही पहचान देती थीं। इनके सहपाठियों के अनुसार इनका व्यवहार इतना सौम्य था कि कोई इनसे नाराज हो ही नहीं सकता था। विद्यालय में इनकी प्रतिभा ने दूसरे विद्यार्थियों और शिक्षकों पर छाप छोड़ना आरंभ कर दिया। इन्होंने स्कूल के समय में ही कालेज के स्तर के गणित को पढ़ लिया था। एक बार इनके विद्यालय के प्रधानाध्यापक ने यह भी कहा था कि विद्यालय में होने वाली परीक्षाओं के मापदंड रामानुजन के लिए लागू नहीं होते हैं। हाईस्कूल की परीक्षा उत्तीर्ण करने के बाद इन्हें गणित और अंग्रेजी मे अच्छे अंक लाने के कारण सुब्रमण्यम छात्रवृत्ति मिली और आगे कालेज की शिक्षा के लिए प्रवेश भी मिला। <br />
आगे एक परेशानी आई। रामानुजन का गणित के प्रति प्रेम इतना बढ़ गया था कि वे दूसरे विषयों पर ध्यान ही नहीं देते थे। यहां तक की वे इतिहास, जीव विज्ञान की कक्षाओं में भी गणित के प्रश्नों को हल किया करते थे। नतीजा यह हुआ कि ग्यारहवीं कक्षा की परीक्षा में वे गणित को छोड़ कर बाकी सभी विषयों में फेल हो गए और परिणामस्वरूप उनको छात्रवृत्ति मिलनी बंद हो गई। एक तो घर की आर्थिक स्थिति खराब और ऊपर से छात्रवृत्ति भी नहीं मिल रही थी। रामानुजन के लिए यह बड़ा ही कठिन समय था। घर की स्थिति सुधारने के लिए इन्होने गणित के कुछ ट्यूशन तथा खाते-बही का काम भी किया। कुछ समय बाद 1907 में रामानुजन ने फिर से बारहवीं कक्षा की प्राइवेट परीक्षा दी और अनुत्तीर्ण हो गए। और इसी के साथ इनके पारंपरिक शिक्षा की इतिश्री हो गई।<br />
[[फाईल:Ramanujanhome.jpg|thumb|रामानुजन का पैत्रिक आवास]]
== औपचारिक शिक्षा की समाप्ति और संघर्ष का समय ==
विद्यालय छोड़ने के बाद का पांच वर्षों का समय इनके लिए बहुत हताशा भरा था। भारत इस समय परतंत्रता की बेड़ियों में जकड़ा था। चारों तरफ भयंकर गरीबी थी। ऐसे समय में रामानुजन के पास न कोई नौकरी थी और न ही किसी संस्थान अथवा प्रोफेसर के साथ काम करने का मौका। बस उनका ईश्वर पर अटूट विश्वास और गणित के प्रति अगाध श्रद्धा ने उन्हें कर्तव्य मार्ग पर चलने के लिए सदैव प्रेरित किया। नामगिरी देवी रामानुजन के परिवार की ईष्ट देवी थीं। उनके प्रति अटूट विश्वास ने उन्हें कहीं रुकने नहीं दिया और वे इतनी विपरीत परिस्थितियों में भी गणित के अपने शोध को चलाते रहे। इस समय रामानुजन को ट्यूशन से कुल पांच रूपये मासिक मिलते थे और इसी में गुजारा होता था। रामानुजन का यह जीवन काल बहुत कष्ट और दुःख से भरा था। इन्हें हमेशा अपने भरण-पोषण के लिए और अपनी शिक्षा को जारी रखने के लिए इधर उधर भटकना पड़ा और अनेक लोगों से असफल याचना भी करनी पड़ी।
== विवाह और गणित साधना ==
वर्ष 1908 में इनके माता पिता ने इनका विवाह जानकी नामक कन्या से कर दिया। विवाह हो जाने के बाद अब इनके लिए सब कुछ भूल कर गणित में डूबना संभव नहीं था। अतः वे नौकरी की तलाश में मद्रास आए। बारहवीं की परीक्षा उत्तीर्ण न होने की वजह से इन्हें नौकरी नहीं मिली और उनका स्वास्थ्य भी बुरी तरह गिर गया। अब डॉक्टर की सलाह पर इन्हें वापस अपने घर कुंभकोणम लौटना पड़ा। बीमारी से ठीक होने के बाद वे वापस मद्रास आए और फिर से नौकरी की तलाश शुरू कर दी। ये जब भी किसी से मिलते थे तो उसे अपना एक रजिस्टर दिखाते थे। इस रजिस्टर में इनके द्वारा गणित में किए गए सारे कार्य होते थे। इसी समय किसी के कहने पर रामानुजन वहां के डिप्टी कलेक्टर श्री वी. रामास्वामी अय्यर से मिले। अय्यर गणित के बहुत बड़े विद्वान थे। यहां पर श्री अय्यर ने रामानुजन की प्रतिभा को पहचाना और जिलाधिकारी श्री रामचंद्र राव से कह कर इनके लिए 25 रूपये मासिक छात्रवृत्ति का प्रबंध भी कर दिया। इस वृत्ति पर रामानुजन ने मद्रास में एक साल रहते हुए अपना प्रथम शोधपत्र प्रकाशित किया। शोध पत्र का शीर्षक था "बरनौली संख्याओं के कुछ गुण” और यह शोध पत्र जर्नल ऑफ इंडियन मैथेमेटिकल सोसाइटी में प्रकाशित हुआ था। यहां एक साल पूरा होने पर इन्होने मद्रास पोर्ट ट्रस्ट में क्लर्क की नौकरी की। सौभाग्य से इस नौकरी में काम का बोझ कुछ ज्यादा नहीं था और यहां इन्हें अपने गणित के लिए पर्याप्त समय मिलता था। यहां पर रामानुजन रात भर जाग कर नए-नए गणित के सूत्र लिखा करते थे और फिर थोड़ी देर तक आराम कर के फिर दफ्तर के लिए निकल जाते थे। रामानुजन गणित के शोधों को स्लेट पर लिखते थे। और बाद में उसे एक रजिस्टर में लिख लेते थे।रात को रामानुजन के स्लेट और खड़िए की आवाज के कारण परिवार के अन्य सदस्यों की नींद चौपट हो जाती थी।
== प्रोफेसर हार्डी के साथ पत्रव्यावहार ==
इस समय भारतीय और पश्चिमी रहन सहन में एक बड़ी दूरी थी और इस वजह से सामान्यतः भारतीयों को अंग्रेज वैज्ञानिकों के सामने अपने बातों को प्रस्तुत करने में काफी संकोच होता था। इधर स्थिति कुछ ऐसी थी कि बिना किसी अंग्रेज गणितज्ञ की सहायता लिए शोध कार्य को आगे नहीं बढ़ाया जा सकता था। इस समय रामानुजन के पुराने शुभचिंतक इनके काम आए और इन लोगों ने रामानुजन द्वारा किए गए कार्यों को लंदन के प्रसिद्ध गणितज्ञों के पास भेजा। पर यहां इन्हें कुछ विशेष सहायता नहीं मिली लेकिन एक लाभ यह हुआ कि लोग रामानुजन को थोड़ा बहुत जानने लगे थे। इसी समय रामानुजन ने अपने संख्या सिद्धांत के कुछ सूत्र प्रोफेसर शेषू अय्यर को दिखाए तो उनका ध्यान लंदन के ही प्रोफेसर हार्डी की तरफ गया। प्रोफेसर हार्डी उस समय के विश्व के प्रसिद्ध गणितज्ञों में से एक थे। और अपने सख्त स्वभाव और अनुशासन प्रियता के कारण जाने जाते थे। प्रोफेसर हार्डी के शोधकार्य को पढ़ने के बाद रामानुजन ने बताया कि उन्होने प्रोफेसर हार्डी के अनुत्तरित प्रश्न का उत्तर खोज निकाला है। अब रामानुजन का प्रोफेसर हार्डी से पत्रव्यवहार आरंभ हुआ। अब यहां से रामानुजन के जीवन में एक नए युग का सूत्रपात हुआ जिसमें प्रोफेसर हार्डी की बहुत बड़ी भूमिका थी। दूसरे शब्दों में कहा जाए तो जिस तरह से एक जौहरी हीरे की पहचान करता है और उसे तराश कर चमका देता है, रामानुजन के जीवन में वैसा ही कुछ स्थान प्रोफेसर हार्डी का है। प्रोफेसर हार्डी आजीवन रामानुजन की प्रतिभा और जीवन दर्शन के प्रशंसक रहे। रामानुजन और प्रोफेसर हार्डी की यह मित्रता दोनो ही के लिए लाभप्रद सिद्ध हुई। एक तरह से देखा जाए तो दोनो ने एक दूसरे के लिए पूरक का काम किया। प्रोफेसर हार्डी ने उस समय के विभिन्न प्रतिभाशाली व्यक्तियों को 100 के पैमाने पर आंका था। अधिकांश गणितज्ञों को उन्होने 100 में 35 अंक दिए और कुछ विशिष्ट व्यक्तियों को 60 अंक दिए। लेकिन उन्होंने रामानुजन को 100 में पूरे 100 अंक दिए थे।
आरंभ में रामानुजन ने जब अपने किए गए शोधकार्य को प्रोफेसर हार्डी के पास भेजा तो पहले उन्हें भी पूरा समझ में नहीं आया। जब उन्होंने अपने मित्र गणितज्ञों से सलाह ली तो वे इस निष्कर्ष पर पहुंचे कि रामानुजन गणित के क्षेत्र में एक दुर्लभ व्यक्तित्व है और इनके द्वारा किए गए कार्य को ठीक से समझने और उसमें आगे शोध के लिए उन्हें इंग्लैंड आना चाहिए। अतः उन्होने रामानुजन को कैंब्रिज आने के लिए आमंत्रित किया।
== विदेश गमन ==
कुछ व्यक्तिगत कारणों और धन की कमी के कारण रामानुजन ने प्रोफेसर हार्डी के कैंब्रिज के आमंत्रण को अस्वीकार कर दिया। प्रोफेसर हार्डी को इससे निराशा हुई लेकिन उन्होनें किसी भी तरह से रामानुजन को वहां बुलाने का निश्चय किया। इसी समय रामानुजन को मद्रास विश्वविद्यालय में शोध वृत्ति मिल गई थी जिससे उनका जीवन कुछ सरल हो गया और उनको शोधकार्य के लिए पूरा समय भी मिलने लगा था। इसी बीच एक लंबे पत्रव्यवहार के बाद धीरे-धीरे प्रोफेसर हार्डी ने रामानुजन को कैंब्रिज आने के लिए सहमत कर लिया। प्रोफेसर हार्डी के प्रयासों से रामानुजन को कैंब्रिज जाने के लिए आर्थिक सहायता भी मिल गई। रामानुजन ने इंग्लैण्ड जाने के पहले गणित के करीब 3000 से भी अधिक नये सूत्रों को अपनी नोटबुक में लिखा था।
रामानुजन ने लंदन की धरती पर कदम रखा। वहां प्रोफेसर हार्डी ने उनके लिए पहले से व्ववस्था की हुई थी अतः इन्हें कोई विशेष परेशानी नहीं हुई। इंग्लैण्ड में रामानुजन को बस थोड़ी परेशानी थी और इसका कारण था उनका शर्मीला, शांत स्वभाव और शुद्ध सात्विक जीवनचर्या। अपने पूरे इंग्लैण्ड प्रवास में वे अधिकांशतः अपना भोजन स्वयं बनाते थे। इंग्लैण्ड की इस यात्रा से उनके जीवन में क्रांतिकारी परिवर्तन आया। उन्होंने प्रोफेसर हार्डी के साथ मिल कर उच्चकोटि के शोधपत्र प्रकाशित किए। अपने एक विशेष शोध के कारण इन्हें कैंब्रिज विश्वविद्यालय द्वारा बी.ए. की उपाधि भी मिली। लेकिन वहां की जलवायु और रहन-सहन की शैली उनके अधिक अनुकूल नहीं थी और उनका स्वास्थ्य खराब रहने लगा। डॉक्टरों ने इसे क्षय रोग बताया। उस समय क्षय रोग की कोई दवा नहीं होती थी और रोगी को सेनेटोरियम मे रहना पड़ता था। रामानुजन को भी कुछ दिनों तक वहां रहना पड़ा। वहां इस समय भी यह गणित के सूत्रों में नई नई कल्पनाएं किया करते थे।
== रॉयल सोसाइटी की सदस्यता ==
इसके बाद वहां रामानुजन को रॉयल सोसाइटी का फेलो नामित किया गया। ऐसे समय में जब भारत गुलामी में जी रहा था तब एक अश्वेत व्यक्ति को रॉयल सोसाइटी की सदस्यता मिलना एक बहुत बड़ी बात थी। रॉयल सोसाइटी के पूरे इतिहास में इनसे कम आयु का कोई सदस्य आज तक नहीं हुआ है। पूरे भारत में उनके शुभचिंतकों ने उत्सव मनाया और सभाएं की। रॉयल सोसाइटी की सदस्यता के बाद यह ट्रिनीटी कॉलेज की फेलोशिप पाने वाले पहले भारतीय भी बने। अब ऐसा लग रहा था कि सब कुछ बहुत अच्छी जगह पर जा रहा है। लेकिन रामानुजन का स्वास्थ्य गिरता जा रहा था और अंत में डॉक्टरों की सलाह पर उन्हें वापस भारत लौटना पड़ा। भारत आने पर इन्हें मद्रास विश्वविद्यालय में प्राध्यापक की नौकरी मिल गई। और रामानुजन अध्यापन और शोध कार्य में पुनः रम गए।
== स्वदेश आगमन ==
भारत लौटने पर भी स्वास्थ्य ने इनका साथ नहीं दिया और हालत गंभीर होती जा रही थी। इस बीमारी की दशा में भी इन्होने मॉक थीटा फंक्शन पर एक उच्च स्तरीय शोधपत्र लिखा। रामानुजन द्वारा प्रतिपादित इस फलन का उपयोग गणित ही नहीं बल्कि चिकित्साविज्ञान में कैंसर को समझने के लिए भी किया जाता है।
== मृत्यु ==
इनका गिरता स्वास्थ्य सबके लिए चिंता का विषय बन गया और यहां तक की अब डॉक्टरों ने भीजवाब दे दिया था। अंत में रामानुजन के विदा की घड़ी आ ही गई। 26 अप्रैल1920 के प्रातः काल में वे अचेत हो गए और दोपहर होते होते उन्होने प्राण त्याग दिए। इस समय रामानुजन की आयु मात्र 33 वर्ष थी। इनका असमय निधन गणित जगत के लिए अपूरणीय क्षति था। पूरे देश विदेश में जिसने भी रामानुजन की मृत्यु का समाचार सुना वहीं स्तब्ध हो गया।
== रामानुजन की कार्यशैली और शोध ==
रामानुजन और इनके द्वारा किए गए अधिकांश कार्य अभी भी वैज्ञानिकों के लिए अबूझ पहेली बने हुए हैं। एक बहुत ही सामान्य परिवार में जन्म ले कर पूरे विश्व को आश्चर्यचकित करने की अपनी इस यात्रा में इन्होने भारत को अपूर्व गौरव प्रदान किया। इनका उनका वह पुराना रजिस्टर जिस पर वे अपने प्रमेय और सूत्रों को लिखा करते थे 1976 में अचानक ट्रिनीटी कॉलेज के पुस्तकालय में मिला। करीब एक सौ पन्नों का यह रजिस्टर आज भी वैज्ञानिकों के लिए एक पहेली बना हुआ है। इस रजिस्टर को बाद में रामानुजन की नोट बुक के नाम से जाना गया। मुंबई के टाटा मूलभूत अनुसंधान संस्थान द्वारा इसका प्रकाशन भी किया गया है। रामानुजन के शोधों की तरह उनके गणित में काम करने की शैली भी विचित्र थी। वे कभी कभी आधी रात को सोते से जाग कर स्लेट पर गणित से सूत्र लिखने लगते थे और फिर सो जाते थे। इस तरह ऐसा लगता था कि वे सपने में भी गणित के प्रश्न हल कर रहे हों। रामानुजन के नाम के साथ ही उनकी कुलदेवी का भी नाम लिया जाता है। इन्होने शून्य और अनन्त को हमेशा ध्यान में रखा और इसके अंतर्सम्बन्धों को समझाने के लिए गणित के सूत्रों का सहारा लिया। रामानुजन के कार्य करने की एक विशेषता थी। पहले वे गणित का कोई नया सूत्र या प्रमेंय पहले लिख देते थे लेकिन उसकी उपपत्ति पर उतना ध्यान नहीं देते थे। इसके बारे में पूछे जाने पर वे कहते थे कि यह सूत्र उन्हें नामगिरी देवी की कृपा से प्राप्त हुए हैं। रामानुजन का आध्यात्म के प्रति विश्वास इतना गहरा था कि वे अपने गणित के क्षेत्र में किये गए किसी भी कार्य को आध्यात्म का ही एक अंग मानते थे। वे धर्म और आध्यात्म में केवल विश्वास ही नहीं रखते थे बल्कि उसे तार्किक रूप से प्रस्तुत भी करते थे। वे कहते थे कि '''''"मेरे लिए गणित के उस सूत्र का कोई मतलब नहीं है जिससे मुझे आध्यात्मिक विचार न मिलते हों।”'''''
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
== संदर्भ ==
* [https://web.archive.org/web/20100627182407/http://www.worldofbiography.com/9094%2DS.Ramanujan/ Biography of this mathematical genius at World of Biography]
* A Study Group For Mathematics: [https://web.archive.org/web/20060630065820/http://groups.yahoo.com/group/srinivasaramanujan/ Srinivasa Ramanujan Iyengar]
* [http://www.tamilnation.org/hundredtamils/ramanujan.htm Srinivasan Ramanujan in One Hundred Tamils of 20th Century]
* [https://web.archive.org/web/20020126193110/http://www.math.ufl.edu/~frank/ramanujan.html ''The Ramanujan Journal''] - An international journal devoted to Ramanujan
* Jai Maharaj, ''[http://www.hindunet.org/alt_hindu/1995_Mar_2/msg00033.html Computing the Mathematical Face of God: S. Ramanujan]''
* [http://intranet.woodvillehs.sa.edu.au/pages/resources/maths/History/Rmnjn.htm Srinivasa Aiyangar Ramanujan]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.usna.edu/Users/math/meh/ramanujan.html A short biography of Ramanujan]
* [https://web.archive.org/web/20051125142618/http://www.mathunion.org/General/Prizes/ International Math Union Prizes], including a Ramanujan Prize.
* [http://www.archive.org/details/Ramanujan A biographical song about Ramanujan's life]
* [http://devbenegal.com/2006/03/15/feature-film-on-math-genius-ramanujan/ Feature Film on Math Genius Ramanujan by Dev Benegal and Stephen Fry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108152022/http://devbenegal.com/2006/03/15/feature-film-on-math-genius-ramanujan/ |date=2007-01-08 }}
* [http://www.science-frontiers.com/sf053/sf053p18.htm A magical genius]
* [https://web.archive.org/web/20050120000345/http://www.hindu.com/mag/2004/12/26/stories/2004122600610400.htm Norwegian and Indian mathematical geniuses]
* [https://web.archive.org/web/20061203060957/http://www.hindu.com/thehindu/br/2003/08/26/stories/2003082600120300.htm RAMANUJAN — Essays and Surveys]
* [https://web.archive.org/web/20040103074953/http://www.hindu.com/2003/12/22/stories/2003122204061100.htm Ramanujan's growing influence]
* [https://web.archive.org/web/20040628115315/http://www.hindu.com/thehindu/mag/2002/12/22/stories/2002122200040400.htm Ramanujan's mentor]
* [http://www.opsound.org/artist/markengelberg/ A biography of Ramanujan set to music]
* [https://web.archive.org/web/20071013150053/http://hinduonnet.com/folio/fo0102/01020480.htm]
* [http://www.bbc.co.uk/radio4/science/further5.shtml BBC radio programme about Ramanujan - episode 5]
* Bruce C. Berndt, Robert A. Rankin. [http://links.jstor.org/sici?sici=0002-9890(200008/09)107:7%3C595:TBSBRI%3E2.0.CO;2-6 The Books Studied by Ramanujan in India] ''American Mathematical Monthly'', Vol. 107, No. 7 (Aug. - Sep., 2000), pp. 595–601 doi:10.2307/2589114
{{भारतीय गणित}}
[[श्रेणी:वैज्ञानिक]]
[[श्रेणी:भारतीय गणितज्ञ]]
[[श्रेणी:व्यक्तिगत जीवन]]
nu8cvm90eurq0ddh2azj7gypny6sfj0
यूजर वार्ता:Surajkumar9931
3
5836
23021
23013
2026-06-18T12:05:39Z
MediaWiki message delivery
163
/* Thank you for organising Feminism and Folklore 2026 */ नया अनुभाग
23021
wikitext
text/x-wiki
== Next Steps and Feedback meeting for Feminism and Folklore Organizers ==
<div style="border:8px maroon ridge; padding:6px;">
[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]]
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="padding: 1em 2em;">
<div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div>
Dear Organizer,
I hope this message finds you well.
First and foremost, on behalf of the International Team I want to extend my gratitude to you for your efforts in organizing the '''Feminism and Folklore 2026''' campaign on your local Wikipedia. Your contribution has been instrumental in bridging the gender and folk gap on Wikipedia, and we truly appreciate your dedication to this important cause.
As the campaign has ended I wanted to inform you about the next steps. It's time to commence the jury process using the CampWiz or Fountain tool where your campaign was hosted. Please ensure that you update the details of the jury, campaign links and the names of organizers accurately on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|sign-up page]].
Once the jury process is completed, kindly update only the top 3 winners details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|results page]] accordingly. The deadline for jury submission of results is '''April 30, 2026'''. However, if you find that the number of articles is high and you require more time, please don't hesitate to inform us via email or on campaign Meta Wiki talk page. We are more than willing to approve an extension if needed.
Should you encounter any issues with the tools, please feel free to reach out to us on Telegram for assistance.
Your feedback and progress updates are crucial for us to improve the campaign and better understand your community's insights. Therefore, we kindly ask you to spare just an hour to collectively share your progress and achievements with us during our '''[[:m:Event:Feminism and Folklore 2026 Post-Campaign Office Hour|community feedback session]]'''. Your input will greatly assist us in making the campaign more meaningful and impactful.
Thank you once again for your hard work and dedication to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts are deeply appreciated, and we look forward to hearing from you soon.
Warm regards,
[[User:Tiven2240|Tiven2240]]
on behalf of Feminism and Folklore International Team
<nowiki>#WeTogether</nowiki>
</div></div>
--[[यूजर:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[यूजर वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) १७:२७, ११ अप्रैल २०२६ (IST)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=30391231 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]]
Dear {{PAGENAME}},
The Feminism and Folklore International Organizing Team is pleased to congratulate the Local Winners of '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''.
Local Winners are participants who achieved top rankings within their respective language communities through their valuable contributions to documenting folklore, women's history, culture, traditions, and related knowledge on Wikimedia projects in their local languages.
Your efforts have helped enrich Wikimedia content, preserve cultural heritage, and improve the representation of diverse communities and knowledge systems across the movement. We sincerely appreciate your dedication and contribution to the success of the campaign.
=== Appreciation Form ===
As a token of appreciation to receive prizes, all Local Winners are requested to complete the following form by '''22 June 2026'''.
'''Form link''' -
[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdGU7vkzANkB8P1k2X-NPwOwqBoTZafzgUZ-23wnVCeW2cj3g/viewform here]
; Deadline
: 22 June 2026
Please ensure that all information provided in the form is accurate and complete. This information will be used for the appreciation process.
=== Thank you ===
We extend our heartfelt thanks to all Local Winners for their outstanding contributions and continued support of free knowledge. Your work has strengthened local-language content and helped make knowledge about folklore and women more accessible to communities around the world.
Congratulations once again on your achievement.
—''Feminism and Folklore International Organizing Team''
</div>
--[[यूजर:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[यूजर वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) २२:५५, ७ जून २०२६ (IST)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30649454 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== Thank you for organising Feminism and Folklore 2026 ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]]
Dear {{PAGENAME}},
Your dedication, coordination, and hard work played a vital role in making this year's [[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign successful. We truly appreciate the time and effort you invested in engaging your community and supporting participants.
As we have completed the jury phase and begin planning for next year's campaign, we would like to learn from your experiences. Please complete the organisers' feedback form and share your insights, challenges, and suggestions on how we can improve the campaign.
'''This feedback form is mandatory for all organisers''', as it helps us evaluate the campaign and make meaningful improvements for future editions.
'''Form link [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf6IsGAsxkTEWTwueyLg-gBjRVlY3g2kTNj3xRhDiILiQnQwQ/viewform?usp=dialog here]'''
Please submit your response by '''25 June 2026'''.
Thank you once again for your invaluable contributions and for helping make Feminism and Folklore a global success. We look forward to working with you again in the future!
Regards,
'''Feminism and Folklore Team'''
--[[यूजर:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[यूजर वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) १७:३५, १८ जून २०२६ (IST)
</div>
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704175 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
no6iff7qh6rvef3ia0jke4ajxdhfrqo
23024
23021
2026-06-18T14:31:02Z
MediaWiki message delivery
163
/* Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 */ नया अनुभाग
23024
wikitext
text/x-wiki
== Next Steps and Feedback meeting for Feminism and Folklore Organizers ==
<div style="border:8px maroon ridge; padding:6px;">
[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]]
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="padding: 1em 2em;">
<div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div>
Dear Organizer,
I hope this message finds you well.
First and foremost, on behalf of the International Team I want to extend my gratitude to you for your efforts in organizing the '''Feminism and Folklore 2026''' campaign on your local Wikipedia. Your contribution has been instrumental in bridging the gender and folk gap on Wikipedia, and we truly appreciate your dedication to this important cause.
As the campaign has ended I wanted to inform you about the next steps. It's time to commence the jury process using the CampWiz or Fountain tool where your campaign was hosted. Please ensure that you update the details of the jury, campaign links and the names of organizers accurately on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|sign-up page]].
Once the jury process is completed, kindly update only the top 3 winners details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|results page]] accordingly. The deadline for jury submission of results is '''April 30, 2026'''. However, if you find that the number of articles is high and you require more time, please don't hesitate to inform us via email or on campaign Meta Wiki talk page. We are more than willing to approve an extension if needed.
Should you encounter any issues with the tools, please feel free to reach out to us on Telegram for assistance.
Your feedback and progress updates are crucial for us to improve the campaign and better understand your community's insights. Therefore, we kindly ask you to spare just an hour to collectively share your progress and achievements with us during our '''[[:m:Event:Feminism and Folklore 2026 Post-Campaign Office Hour|community feedback session]]'''. Your input will greatly assist us in making the campaign more meaningful and impactful.
Thank you once again for your hard work and dedication to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts are deeply appreciated, and we look forward to hearing from you soon.
Warm regards,
[[User:Tiven2240|Tiven2240]]
on behalf of Feminism and Folklore International Team
<nowiki>#WeTogether</nowiki>
</div></div>
--[[यूजर:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[यूजर वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) १७:२७, ११ अप्रैल २०२६ (IST)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=30391231 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]]
Dear {{PAGENAME}},
The Feminism and Folklore International Organizing Team is pleased to congratulate the Local Winners of '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''.
Local Winners are participants who achieved top rankings within their respective language communities through their valuable contributions to documenting folklore, women's history, culture, traditions, and related knowledge on Wikimedia projects in their local languages.
Your efforts have helped enrich Wikimedia content, preserve cultural heritage, and improve the representation of diverse communities and knowledge systems across the movement. We sincerely appreciate your dedication and contribution to the success of the campaign.
=== Appreciation Form ===
As a token of appreciation to receive prizes, all Local Winners are requested to complete the following form by '''22 June 2026'''.
'''Form link''' -
[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdGU7vkzANkB8P1k2X-NPwOwqBoTZafzgUZ-23wnVCeW2cj3g/viewform here]
; Deadline
: 22 June 2026
Please ensure that all information provided in the form is accurate and complete. This information will be used for the appreciation process.
=== Thank you ===
We extend our heartfelt thanks to all Local Winners for their outstanding contributions and continued support of free knowledge. Your work has strengthened local-language content and helped make knowledge about folklore and women more accessible to communities around the world.
Congratulations once again on your achievement.
—''Feminism and Folklore International Organizing Team''
</div>
--[[यूजर:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[यूजर वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) २२:५५, ७ जून २०२६ (IST)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30649454 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== Thank you for organising Feminism and Folklore 2026 ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]]
Dear {{PAGENAME}},
Your dedication, coordination, and hard work played a vital role in making this year's [[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign successful. We truly appreciate the time and effort you invested in engaging your community and supporting participants.
As we have completed the jury phase and begin planning for next year's campaign, we would like to learn from your experiences. Please complete the organisers' feedback form and share your insights, challenges, and suggestions on how we can improve the campaign.
'''This feedback form is mandatory for all organisers''', as it helps us evaluate the campaign and make meaningful improvements for future editions.
'''Form link [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf6IsGAsxkTEWTwueyLg-gBjRVlY3g2kTNj3xRhDiILiQnQwQ/viewform?usp=dialog here]'''
Please submit your response by '''25 June 2026'''.
Thank you once again for your invaluable contributions and for helping make Feminism and Folklore a global success. We look forward to working with you again in the future!
Regards,
'''Feminism and Folklore Team'''
--[[यूजर:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[यूजर वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) १७:३५, १८ जून २०२६ (IST)
</div>
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704175 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]]
Dear {{PAGENAME}},
Your contributions helped make this year's [[:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign a great success, and we are truly grateful for your time, knowledge, and dedication to documenting women's stories and folklore on Wikimedia projects.
As we reflect on this year's campaign and prepare for the next edition, we'd love to hear about your experience. Please take a few minutes to fill out our feedback form and share your thoughts and suggestions.
As a token of our appreciation, everyone who completes the form will receive a '''special digital postcard'''! in their email. This year marks '''''25 years of Wikipedia''''', and the postcard has been created to celebrate this milestone and to recognize the incredible efforts of participants like you who continue to enrich free knowledge for the world.
'''Form Link - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqFZN9IdWbAnZ_7DyG5bIsuq7KAkdsIxweC_TdPH9In-tthQ/viewform?usp=dialog here]'''
Please complete the feedback form by '''25 June 2026'''.
Thank you once again for making Feminism and Folklore 2026 a success. We hope to see you again in future campaigns!
Best regards,
Feminism and Folklore international Team.
--[[यूजर:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[यूजर वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) २०:०१, १८ जून २०२६ (IST)
</div>
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704478 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
iy7n2gmtoq2t86zyk49vc78mm6gitm7
यूजर वार्ता:RupamKumari82
3
5848
23022
2026-06-18T14:31:02Z
MediaWiki message delivery
163
/* Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 */ नया अनुभाग
23022
wikitext
text/x-wiki
== Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]]
Dear {{PAGENAME}},
Your contributions helped make this year's [[:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign a great success, and we are truly grateful for your time, knowledge, and dedication to documenting women's stories and folklore on Wikimedia projects.
As we reflect on this year's campaign and prepare for the next edition, we'd love to hear about your experience. Please take a few minutes to fill out our feedback form and share your thoughts and suggestions.
As a token of our appreciation, everyone who completes the form will receive a '''special digital postcard'''! in their email. This year marks '''''25 years of Wikipedia''''', and the postcard has been created to celebrate this milestone and to recognize the incredible efforts of participants like you who continue to enrich free knowledge for the world.
'''Form Link - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqFZN9IdWbAnZ_7DyG5bIsuq7KAkdsIxweC_TdPH9In-tthQ/viewform?usp=dialog here]'''
Please complete the feedback form by '''25 June 2026'''.
Thank you once again for making Feminism and Folklore 2026 a success. We hope to see you again in future campaigns!
Best regards,
Feminism and Folklore international Team.
--[[यूजर:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[यूजर वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) २०:०१, १८ जून २०२६ (IST)
</div>
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704478 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
oessazwvbog12hsg32ojw8g8694pq3x
यूजर वार्ता:Anjukumari99
3
5849
23023
2026-06-18T14:31:02Z
MediaWiki message delivery
163
/* Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 */ नया अनुभाग
23023
wikitext
text/x-wiki
== Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]]
Dear {{PAGENAME}},
Your contributions helped make this year's [[:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign a great success, and we are truly grateful for your time, knowledge, and dedication to documenting women's stories and folklore on Wikimedia projects.
As we reflect on this year's campaign and prepare for the next edition, we'd love to hear about your experience. Please take a few minutes to fill out our feedback form and share your thoughts and suggestions.
As a token of our appreciation, everyone who completes the form will receive a '''special digital postcard'''! in their email. This year marks '''''25 years of Wikipedia''''', and the postcard has been created to celebrate this milestone and to recognize the incredible efforts of participants like you who continue to enrich free knowledge for the world.
'''Form Link - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqFZN9IdWbAnZ_7DyG5bIsuq7KAkdsIxweC_TdPH9In-tthQ/viewform?usp=dialog here]'''
Please complete the feedback form by '''25 June 2026'''.
Thank you once again for making Feminism and Folklore 2026 a success. We hope to see you again in future campaigns!
Best regards,
Feminism and Folklore international Team.
--[[यूजर:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[यूजर वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) २०:०१, १८ जून २०२६ (IST)
</div>
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704478 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
oessazwvbog12hsg32ojw8g8694pq3x