Wikipedia astwiki https://ast.wikipedia.org/wiki/Portada MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Medios Especial Alderique Usuariu Usuariu alderique Wikipedia Wikipedia alderique Ficheru Ficheru alderique MediaWiki MediaWiki alderique Plantía Plantía alderique Ayuda Ayuda alderique Categoría Categoría alderique TimedText TimedText talk Módulu Módulu alderique Event Event talk Idioma alemán 0 4710 4485056 4316555 2026-04-05T15:18:49Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485056 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{idioma}} L''''alemán''' (''Deutsch'') ye un [[idioma]] [[indoeuropéu]] perteneciente al grupu de les [[llingües xermániques]]. Hasta principios del [[sieglu XIX]], l'alemán estándar yera esclusivamente un idioma escritu; en [[1860]] espublizáronse por primer vegada unes regles gramaticales y ortográfiques (nel ''Manual Duden''). En [[1901]] declaráronse estes regles como les definiciones estándar del alemán. == Definición == Actualmente entiéndese como llingua alemana la [[llingua estándar]] ([[Alemán estándar]]) sordida de los dialeutos del [[alemán mediu]] y l'[[alemán superior]] y toes aquelles variedaes llingüístiques del continuum dialeutal xermánicu occidental que conviven con esti estándar. Tamién cuenten como "alemán" les antigües llingües [[antiguu altu alemán]] (''Althochdeutsch'') y l'[[altu alemán mediu]] (''Mittelhochdeutsch'') además de les variedaes coloquiales de l'alemán estándar (''Umgangsprache'') y llingües amestaes (como'l [[Missingsch]]). El [[Idioma luxemburgués|luxemburgués]] y otres variedaes en diáspora (como'l ''[[Pennsylvania Dutch]]'') nun se correspuenden col términu "alemán" ''stricto sensu'' por nun tar "subordinaes" a l'alemán estándar. Tampoco ye consideráu'l [[jiddisch]] como parte del alemán magar que tien el so orixe nel altu alemán mediu. == Oficialidá == L'alemán ye l'únicu idioma oficial n'[[Alemaña]], [[Austria]] y [[Liechtenstein]]. Comparte oficialidá en [[Bélxica]] (col [[francés]] y l'[[holandés]]), [[Luxemburgu]] (col francés y el [[luxemburgués]]), [[Suiza]] (col francés, l'[[italián]], y el [[retorrománicu]]), en delles rexones italines (col italián) y en [[Namibia]] (dende xunu de 1984 xunto col [[afrikaans]] y l'[[inglés]]). L'alemán foi durante un tiempu la ''[[llingua franca]]'' d'Europa central, septentrional y oriental, hasta la [[Segunda Guerra Mundial]]. Anguaño, como llingua estranxera na enseñanza ye más popular que'l [[francés]]. El 38% de los europeos aseguren poder conversar n'alemán (ensin contar los nativos). == Dialeutos == Anque utilizamos el términu "alemán" pa referinos al idioma escritu, na fala diaria hai una bayura de variantes toes elles pertenecientes al continuum llingüísticu xermanu occidental continental, xunto col luxemburgués y el [[Idioma neerlandés|neerlandés]]. Les variaciones ente los distintos dialeutos son considerables; ye posible que falantes de distintos dialeutos nun se puedan entender ente sí. Pue estremase los grupos dialeutales en dos variantes: el baxoalemán y l'altoalemán. La separtación ente elles dase na '''Llinia de Benrath'''. Esta separta les zones que sufrieron la segunda mutación consonántica xermánica de les que nun la sufrieron. Esta mutación fízose alrodiu del añu [[500]] d.C. nos pueblos al sur d'esta llinia; los dialeutos d'estos pueblos dieron orixe al altoalemán d'anguaño. Los dialeutos de los pueblos al norte d'esta llinia formaron l'[[inglés]], [[holandés]], [[frisón]] y [[baxoalemán]]. Un exemplu de les variaciones fonéticas vense darréu: {| {{tablaguapa}} style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- ! Pallabra del baxoalemán ! Pallabra del altoalemán ! Significáu |- | ik | ich | yo |- | maken | machen | facer |- | Dorp | Dorf | pueblu |- | tussen | zwischen | ente |- | op | auf | encima de |- | Korf | Korb | cesta |- | dat | das | eso |- | Appel | Apfel | mazana |} Sicasí l'altu alemán ta xebráu en alemán mediu y alemán superior utilizando la [[Llinia Speyer]] (''Appel/Apfel'') o la [[Llinia Germersheim]] (''Pund/Pfund'') A continuación una clasificación de les variedaes llingüístiques: * Dialeutos altoalemanes ** Alemán mediu *** Alemán mediu occidental (véase [[Llingües fránciques]]) **** Fráncicu mediu ([[Ripuariu]], [[Fráncicu moselán]], [[Luxemburgués]]) **** Fráncicu renanu ([[Pfälzisch]], [[Hésicu]]) *** Alemán mediu oriental **** [[Berlinés]]-[[Brandenburgués]] **** [[Altoprusianu]] **** [[Silesiu]] **** [[Altosaxón-turinxu]] ** Fráncicu (entendíu como transición ente l'alemán mediu y l'altu alemán) *** [[Fráncicu oriental]] *** [[Fráncicu renanu meridional]] ** [[Alemán superior]] *** [[Alemánicu]] **** [[Altoalemánicu]] (la mayor parte de los dialeutos del [[Suizoalemán]]) **** [[Alemánicu superior]] (dialeutos sureños de suizoalemán) **** [[Baxoalemánicu]] (ente ellos la mayor parte de dialeutos de l'[[alsacianu]] y l'[[alemán de Basilea]]) **** [[Suabu]] *** [[Bávaroaustriacu]] **** Bávaru mediu **** Bávaru septentrional **** Bávaru meridional * Dialeutos baxoalemanes ** [[Baxu saxón]] *** Baxu saxón septentrional *** Ostfalianu *** [[Westfalianu]] ** Baxu alemán oriental *** Märkisch *** Mecklenburgisch-Vorpommersch *** Baxoprusianu *** Ostpommersch ** Baxo fráncicu (ente ellos los dialeutos del [[neerlandés]]) *** [[Baxorenanu]] *** [[Limburgués]] *** [[Holandés]] *** [[Brabante]] *** [[Flamencu occidental]] *** [[Zelandés]] == Gramática == L'alemán ye una [[llingua flexiva]]. A diferencia del [[llatín]], la inflexón nun sólo afecta al final de la pallabra, sinón tamién a la so raíz, lo cual fai la declinación y la conxugación daqué más complexa. === Flexón nominal === Los nomes alemanes flexónense según: * Tres tipos de la declinación (fuerte, débil o mixta). * Tres xéneros (masculín, femenín o neutru). * Dos númberos (singular o plural). * Cuatro [[casu|casos]] ([[nominativu]], [[acusativu]], [[xenitivu]] o [[dativu]]). Los nomes sustantivos escríbense con mayúscules, seyan comunes o propios. Otra notable (pero non esclusiva) carauterística del alemán ye l'habilidá pa construyir pallabres compuestes de complexidá teóricamente illimitada. Por ello, a muchos inventos dáse-yos nomes compuestos d'esti tipu, en vez d'inventar pallabres nueves: por exemplu, "frigoríficu" ye '''Kühlschrank''' ('armariu fríu'); televisor ye '''Fernseher''' ('visor llonxanu'); telescopiu ye '''Fernrohr''' ('tubo llonxanu'). Oxetos antiguos tamién siguen el mesmu patrón, como '''Handschuhe''' (guantes, 'zapatos de mano'). == Falantes d'alemán nel mundu == * [[Alemaña]] (idioma oficial) 82.300.000 * [[Austria]] (idioma oficial) 7.500.000 * [[Estaos Xuníos]] 6.093.054 * [[Suiza]] (idioma cooficial) 4.500.000 * [[Brasil]] 1.900.000 * [[Francia]] 1.200.000 Elsass-Lothringen * [[Polonia]] 173.000 * [[Kazakstán]] 358.000 * [[Rusia]] 896.000 * [[Rumanía]] 500.000 * [[Arxentina]] 300.000 * [[Chile]] 100.000-200.000 * [[Paraguái]] 200.000 * [[Hungría]] 100.000 * [[Chequia]] 100.000 Eslovaquia 10.000 * [[Bélxica]] 112.000 Weltalmanach 2003 * [[Australia]] 150.000 * [[Kirguistán]] 101.057 * [[Sudáfrica]] 100.000 * [[Uzbequistán]] 40.000 * [[Ecuador]] 32.000 * [[Liechtenstein]] (idioma oficial) 30.000 * [[Uruguái]] 28.000 * [[Dinamarca]] 23.000 * [[Namibia]] 30.000 * [[Eslovenia]] 20.000 * [[Luxemburgu]] (idioma cooficial) 9.200 * [[Moldavia]] 7.000 == Delles frases corrientes n'alemán == {| {{tablaguapa}} |- bgcolor=#eeeeee ! align=left | Torna a l'asturianu ! align=left | Frase |- valign=top |- |alemán || ''Deutsch'' |- |hola || ''Hallo'' |- |adiós || ''auf Wiedersehen'' |- |por favor || ''Bitte'' |- |gracies || ''Danke'' |- |eso || ''das'' |- |cuánto? || ''wie viel?'' |- |asturianu (alxetivu, llingua) || ''Asturisch'' |- |asturianu (home d'Asturies) || ''Asturier'' |- |sí || ''ja'' |- |non || ''nein'' |- |u ta la casa bañu? || ''Wo ist die Toilette?'' |- |salú! || ''prosit'' <br />''prost'' |- |Fala inglés? || ''Sprechen Sie Englisch?'' |- |Nun entiendo || ''Ich verstehe nicht.'' |- |Disculpe || ''Entschuldigung'' |- |Nun lo sé || ''Ich weiß es nicht'' |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{interwiki|code=de}} * [http://www.101languages.net/german/ German 101] Learn German online (n'inglés) * http://diccionario.escomposlinux.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818041614/http://diccionario.escomposlinux.org/ |date=2013-08-18 }} * [http://www.diccionarios.tv/aleman.html Diccionarios de alemán] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070228161116/http://www.diccionarios.tv/aleman.html |date=2007-02-28 }} * [http://www.lenguasgermanicas.tk Historia del alemán] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917021548/http://www.lenguasgermanicas.tk/ |date=2011-09-17 }} - Historia del alemán y outras llinguas xermánicas. * [http://www.esmedo.com/idiomas/aleman.html ESmedo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220101220847/http://www.esmedo.com/idiomas/aleman.html |date=2022-01-01 }} - Historia del idioma. * [http://dix.osola.com Diccionario alemán-español] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190405213026/http://dix.osola.com/ |date=2019-04-05 }} (>107.000 entradas, incluye la gramática y foros) * [https://www.freelang.net/espanol/diccionario/aleman.html Diccionario Freelang] - Diccionario alemán-español/español-alemán. * [http://www.ponsline.de/cgi-bin/wb/wb.pl?Richtung=DS Diccionario PONS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050206092643/http://www.ponsline.de/cgi-bin/wb/wb.pl?Richtung=DS |date=2005-02-06 }} - Diccionario PONS alemán-español/español-alemán (120.000 entradas y giros). * {{Enllaz rotu|1=German English Dictionary |2=http://www.deutschenglisches.com/ |date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Idioma alemán| ]] [[Categoría:Llingües de Liechtenstein|Aleman]] a8qeffbgvrkux040969ivx1rqd7r10g Iberorrománicu 0 6217 4485050 4304930 2026-04-05T14:21:18Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485050 wikitext text/x-wiki {{llingües romániques}} L''''Iberorrománicu'''<ref>{{DALLA|iberorrománicu}}</ref> ye un subgrupu de [[llingües romances]] que posiblemente formen un subgrupu filoxenéticu dientro de la familia romance. Les llingües iberromances desendólquense en territorios ocupaos polos romanos p'hacia l'añu [[415]], ello ye, la [[península ibérica]] y el norte del [[Magreb]] y les sos conquistes posteriores (la [[suevos|Suevia]]). Llingües consideraes universalmente dientro del grupu iberromance son el [[galaicoportugués|galaico-portugués]] (y los sos modernos descendientes), l'[[asturlleonés]] y l'[[español|castellán]] y el [[navarroaragonés]]. Toes estes llingües formen un [[continuum xeollectal|''continuum'' xeollectal]] con alta intelixibilidá ente les llingües axacentes. == Comparación de frases ente llingües de esti grupu == * '''Latin''': ''Illa claudit semper fenestram antequam cenat''. ** '''Asturianu''': ''Ella zarra siempres la ventana enantes de cenar. ** '''Castellán''': ''Ella cierra siempre la ventana antes de cenar''. ** '''Portugués''': ''Ela fecha sempre a janela antes de jantar/cear''. ** '''Gallegu''': ''Ela fecha sempre a xanela antes de xantar/cear. ** '''Llionés''': ''Eilla pecha siempres la ventana enantes de cenare.'' ** '''Aragonés''': ''Ella zarra siempre la finestra antes de zenar''. == Clasificación xeneral == [[Archivu:Países por número de hablantes de español.PNG|thumb|right|300px|Países por númberu de falantes d'[[español]]: {{Lleenda|#4B0082|Más de 50 millones}} {{Lleenda|#8B008B|Más de 20 millones}} {{Lleenda|#C71585|Más de 10 millones}} {{Lleenda|#FF1493|Más de 5 millones}} {{Lleenda|#FF69B4|Más de 1 millón}} ]] [[Archivu:Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|thumb|300px|Distribución xeográfica del [[portugués]].]] [[Archivu:Asturleonés.PNG|thumb|240px|Dominiu llingüísticu [[asturlleonés]].]] Les llingües iberorromances son una agrupación convencional de les llingües romances, munchos autores usen el términu nun sentíu xeográficu, anque non necesariamente [[filoxénesis|filoxenéticu]]. Filoxenéticamente, esisten discrepancies sobre qué llingües han de se considerar dientro del grupu iberorromance, yá que por casu dellos autores consideren que les llamaes [[Llingües occitano-romániques|occitano-romániques]], podríen tar más estrechamente rellacionaes coles llingües gallo-romániques que coles llingües ibéro-romániques. Y la posición del [[idioma aragonés|aragonés]] dientro de les llingües romániques de la [[península ibérica]] tamién causa discrepancies. Una agrupación xeográfica convencional frecuente ye la siguiente: * Llingües iberorromances orientales (aragonés). * Llingües iberorromances occidentales (iberorromance nuclear). * [[Mozárabe]]. No que sigue va usase'l signu convencional † pa les [[llingua muerta|llingües muertes]]. === Iberorromance occidental (nuclear) === L'iberorromance occidental presenta un númberu de traces gramaticales y fonolóxiques definitories que tán ausentes nel llamáu iberorromance oriental que de la mesma presenta carauterístiques comunes col galorromance o'l galoitalianu pero non presentes nes llingües iberromances occidentales. Dellos autores consideren que les llingües iberorromances tomen namái al grupu occidental y nuclear y que'l llamáu "iberorromace oriental" realmente constitúi un grupu filoxenéticu a parte con carauterístiques entemedies ente l'iberorromance y el galorromance. Les llingües iberrromances occidentales son: * '''[[Grupu Ibero-Occidental|Íbero-Occidental]]''' ** '''[[Asturlleonés|Astur-Lleonés]]''': *** [[Asturianu]] *** [[Lleonés]] *** [[Mirandés]] ** Fales de transición ente'l castellanu y l'asturlleonés: *** [[Estremeñu]] *** [[Montañés]] ** '''[[Castellán]]''' *** [[Dialeutos del castellán]] *** [[Xudeoespañol]], [[Sefardín]] o [[Ladín]] <ref>[http://www.wordreference.com/definicion/judeoespa%F1ol Yahoo!<!--Título generado por Muro Bot-->]</ref> <ref>[http://e-ciencia.com/recursos/enciclopedia/Haquet%C3%ADa Haquetía : Enciclopedia científica . Ciencia y teunoloxía :: 100cia.com]</ref> ** '''[[Subgrupu Galaico-Portugués]]''' *** [[Galaicoportugués]] (†) *** [[Gallegu]] *** [[Fala xalimesa]] *** [[Portugués]]: **** [[Dialeutos del portugués]] **** [[Xudeoportugués]] (†) === Iberorromance pirenaico-mozárabe === La clasificación d'''Etnologue'' inclúi un grupu de llingües romances de la península Ibérica duldosu formáu pol [[navarroaragonés]] y pol [[mozárabe]]. Anque munchos especialistes consideren qu'esa xebra nun ye un grupu válidu nin alcuentren demasiaos argumentos pa postular una especial rellación ente l'aragonés y el mozárabe. * '''[[Grupu Pirenaico-Mozárabe]]''' ** [[idioma aragonés|Aragonés]] *** [[Aragonés occidental]]: [[Aragüesín]], [[Ansotanu]], [[Aragonés cheso|Chesu]], [[Aragonés aisín|Aisín]] *** [[Aragonés central]]: [[Belsetanu]], [[Aragonés del valle de Vió]], [[Panticutu]] *** [[Aragonés oriental]]: [[Patués]] o [[Benasqués]] *** [[Aragonés meridional]] o [[Somontanés]] *** [[Navarroaragonés]] (†): [[Rioxanu precastellanu]] (†), [[Romance navarru]] (†) *** [[Xudeoaragonés]] (†) ** [[Mozárabe]] (†) El grupu pirenaico-mozárabe suel clasificase de delles maneres, y nun esiste un consensu global sobre la so filiación. Les teoríes más aceptaes son: * '''1'''- La que lu clasifica como un tercer grupu dientro de '''les llingües iberorromances'''. * '''2'''- La que lu asitia como grupu separtáu del grupu iberorromance, inclusive fuera del [[Llingües galo-ibériques|grupu galo-ibéricu]], y dientro del [[Llingües romances ítalo-occidentales|grupu italoccidental]], del que formen tamién parte les mentaes [[llingües galo-ibériques]]. === Variedaes iberorromances de transición === [[Archivu:Grupo galaico-potugués.png|thumb|right|170px| {{lleenda|#4682B4|Gallegu}} {{lleenda|#32CD32|Portugués}} ]] Dada la gran cercanía que tienen les llingües iberorromances per tola [[Península Ibérica]] (ya en delles fasteres d'[[América del sur]]), esisten árees au se falen llingües mestes o variedaes llingüístiques de transición que presenten carauterístiques mestes a les de les llingües iberorromances axacentes. Estes llingües mestes son: * El '''[[Castrapo|castrapu]]''', que ye'l nome que se-y da en [[Galicia]] a una variante popular del [[castellanu]] falada nesa comunidá autónoma, carauterizada pol usu de vocabulariu y d'espresiones tomaes del [[gallegu]] que nun esisten en castellanu. Considérase socialmente vulgar y ye frecuente nes ciudaes gallegues. * L''''[[eonaviegu]]''' o '''gallegoasturianu''' ('''A fala''' pa los sos falantes) ye una llingua de tránsitu ente l'[[asturianu]] y el [[gallegu]]. El so dominiu llingüísticu estiéndese, como'l so nome indica, na zona [[Asturies|asturiana]] comprendida ente los ríos [[Eo]] y [[Ríu Navia|Navia]], masque la so área d'influyencia abarque tamién zones más orientales. Esti territoriu conozse como ''Terra del Eo-Navia'' (un territoriu que nun coincide cola [[comarca del Eo-Navia]]).<ref>[[Ramón Menéndez Pidal|Menéndez Pidal]], ''El Dialecto leonés'', 2ª, prológo y edición [[Carmen Bobes Naves]], Ridea, Oviedo 1.962, páx. 16 y 17</ref> * L''''[[amestáu]]''' o variante del asturianu carauterizada por un acastellanamientu léxicu, fonéticu y sintáuticu, siendo muncho más acusáu nos dos primeros. Pa dalgunos estudiosos trátase d'una fala de transición ente l'[[asturianu]] y el [[castellanu]], anque son otros munchos los que defenden que, por mor de les sos estructures sintáutiques, trátase d'una variante del asturianu o inclusive [[asturianu de clase baxa (rexistru)|asturianu de clase baxa]]. * El '''[[Barranquenhu|Barranqueñu]]''' (''A fala de Barrancos'') ye una [[Pidgin|llingua mesta]] falada na llocalidá [[Portugal|portuguesa]] de [[Barrancos]]. Ye un dialeutu que tien como base'l [[portugués]] alentexanu y una fuerte influyencia del español popular d'[[Andalucía]] y de la Baxa [[Estremadura]], especialmente [[léxicu|lexicográficos]], [[fonética|fonéticos]] y [[Morfoloxía llingüística|morfolóxicos]]. Dichos elementos a vegaes son estraños y hasta discordantes pa un dialeutu de base portuguesa. * El '''[[portuñol]]''', '''portunhol''', '''portanhol''' ye'l mecíu de los idiomes [[portugués]] y [[español]]. Dase ente los falantes de les rexones llingüístiques llendantes ente'l castellanu y el portugués, mui especialmente na llend'[[Hispanoamérica|hispano]]-[[Brasil|brasilana]]. [[Ficheru:Aragon languages.svg|miniaturadeimagen|240x240px|Aragonés en coloráu.]] === Criollos iberorromances === {{VT|Llingua criolla}} En munches árees d'África y América, particularmente en zones onde históricamente esistió un importante tráficu d'esclavos y por tanto contautu de falantes de llingües estremaes, desendolcáronse ''[[pidgin]]s'' como mediu d'intercambéu, que dieron llugar a numberoses llingües criolles de base española y portuguesa: * Criollos de base léxica española ** [[Criollu chabacanu|Chabacanu]]<ref>[http://chabacano.iespana.es/ Chabacano<!--Título generado por Muro Bot-->]</ref> ** [[Chamorru]]<ref>[http://www.proyeutos-saluda.org/index.php?option=com_content&task=view&id=1111&Itemid=165 Proyeutos Saluda - El idioma chamorru<!--Título generado por Muro Bot-->]</ref> ** [[Palenqueru]]<ref>{{Cita web |url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/geografia/afro/criolli1.htm |títulu=Biblioteca Luis Ángel Arango<!--Título generado por Muro Bot--> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090317101037/http://lablaa.org/blaavirtual/geografia/afro/criolli1.htm |fechaarchivu=2009-03-17 }}</ref> * Criollos de base léxica portuguesa: ** [[Criollu cabuverdianu|Cabuverdianu]] ** [[Criollu principense|Lunguyê]] ** [[Criollu angolar|Angolar]] ** [[Criollu forro|Forru]] ** [[Criollu de Guinea-Bisáu|Kriol]] ** [[Patuá de Macáu]] * Criollos mestos: ** [[Papiamentu]]<ref>[http://culturitalia.uibk.ac.at/hispanoteca/Lexikon%20der%20Linguistik/pa/PAPIAMENTO.htm Papiamento<!--Título generado por Muro Bot-->]</ref> (≈) (para algunos es un criollo de base española, aunque otros lo consideran de base protuguesa): [[Papiamentu d'Aruba]], [[Papiamentu de Bonaire]], [[Papiamentu de Curaçao]] ** '''[[Criollu annobonense|Annabonense]]''' o '''Fá d'Ambô''', '''annobonense''' o '''annobonés''' (tamién llamáu '''Fla d'Ambu''' y '''Falar d'Ano Bom''') ye un mecíu d'un [[criollu portugués]], el [[Criollu forru|forru]] y del español faláu na islla d'[[Annobón]], [[Guinea Ecuatorial]]. === Árbol cladísticu === El proyeutu de comparación sistemática [http://email.eva.mpg.de/~wichmann/ASJPHomePage.htm ASJP] basáu na similaridá léxica midida como la [[Distancia de Levenshtein|distancia de levenshtein]] d'una llista de cognaos construyó árboles cladísticos que dan una aproximación valoratible al parentescu filoxenéticu d'una bayura families. Nel casu de les llingües iberorromances mentaes enantes, l'árbol cladísticu tien la forma:<ref>{{Cita web |url=http://email.eva.mpg.de/%7Ewichmann/WorldLanguageTree-003.pdf |títulu=ASJP - World Language Tree 03 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100730171446/http://email.eva.mpg.de/%7Ewichmann/WorldLanguageTree-003.pdf |fechaarchivu=2010-07-30 }}</ref> [[Imagen:Lenguas_Iberorromance.PNG|thumb|370px|right]] {{clade |1= {{clade |label1= oriental |1= {{clade |1= [[occitanu]] |2= [[catalán]] }} |label2= occidental |2= {{clade |1= {{clade |1= [[castellán]] |2= [[asturlleonés]] }} |2= {{clade |1= [[navarroaragonés]] }} |label3 = [[Galaicoportugués|galaico-<br>portugués]] |3= {{clade |1= [[gallegu]] |2= [[portugués]] }} }} }} }} == Carauterístiques principales de les llingües iberorromániques == * Caltienen les vocales a la fin de les pallabres llatines en contraste coles galorromances. El aragonés pierde la (e) final siendo la única esepción nel iberorromance. * Pierden les formes alverbiales llatines Ibi y Index presentes nes otres llingües romániques. El aragonés ye la única esepción nel iberorromance. * L'infinitivu lo formaen con una (r) final y nun se pierden en contraposición a les llingües galorromances. El aragonés ye la única esepción nel iberorromance. * Formen los plurales con (s). Esti rasgu compartenlu tamién l'occitanorrománicu y el galorrománicu. * Cambéu de la (f) llatina a (h). Esti fenómenu asocedió nel castellán, estremeñu, cántabru y asturianu oriental por influencia del [[Euskera]]. Esta carauterística tamién ye compartida col occitanu gascón. El aragonés ye la única esepción nel iberorromance. == Descripción llingüística == Esisten dellos anovamientos fonéticos comunes a les llingües iberorromances: * Les más de les llingües iberorromances caltienen les vocales finales llatines /-e, -o/ en nomes masculinos, frente a lo qu'asocede nel occitanorrománicu y galorrománicu, por exemplu: español ''noche'', portugués ''noite'' frente a catalán ''nit'', francés ''nuit'', toos ellos derivaos de la forma ''*noite'' común al proto-iberorromance, el galorromance y occitanorromance. Nesti aspeutu l'aragonés presenta soluciones frecuentemente más cercanas al occitanorromance que'l restu del iberorromance. * Palatalización del grupu ''-ct-'': portugués ''oito'', español ''ocho''. Esti rasgu compartenlu tamién l'occitanorrománicu y el galorrománicu, pero non l'italorromance central y meridional ''otto''. === Fonoloxía === L'inventariu consonánticu del proto-iberorromance coincide colos inventarios del [[español medieval]] y del portugués medieval: :{| {{tablaguapa}} style="text-align:center;" ! ! [[consonante llabial|llabial]] ! [[consonante alveolar|alveolar]] ! [[consonante palatal|palato-]]</br>[[consonante postalveolar|alveolar]] ! [[consonante velar|velar]] |- ! [[Oclusiva]] | style="font-size:larger;" |{{IPA|*p *b}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|*t *d}} | | style="font-size:larger;" |{{IPA|*k *g}} |- ! [[Africada]] | | style="font-size:larger;" |{{IPA|*ʦ *ʣ}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|(*ʧ) *ʤ}} | |- ! [[Fricativa]] | style="font-size:larger;" |{{IPA|*f/ɸ *v/β}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|*s *z}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|*ʃ *ʒ}} | |-align=center ! [[consonante nasal|Nasal]] | style="font-size:larger;" |{{IPA|*m}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|*n}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|*ɲ}} | |-align=center ! [[consonante llateral|Llateral]] | | style="font-size:larger;" |{{IPA|*l}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|*ʎ}} | |-align=center ! [[consonante vibrante múltiple|Vibrante]] | | style="font-size:larger;" |{{IPA|*ɾ, *r}} | | |} Esti sistema cuasi idénticu al del [[italianu|italianu estándar]] (sacantes pol fechu de que l'italianu carez de /*ʒ/ y de la oposición /*ɾ/-/*r/). El fonema {{IPA|/*ʧ/}} ye complicáu porque, anque apaez mesmo en portugués que n'español, en dambes llingües remanez de diferentes grupos llatinos, polo que ye posible qu'en proto-iberorromance esti fonema nun esistiere como talu y la so presencia débase namái a desendolcos posteriores. Equí postúlase porque ocasionalmente n'español se tienen {{IPA|/ʧ/}} procedente de <small>PL-</small> llatín (<small>AMPLU</small> port. y esp. ''ancho'', <small>P(O)LOPPU</small> > esp. ''chopo'', port. ''choupo''). En cuanto a les evoluciones posteriores: * les africaes {{IPA|/*ʦ, *ʣ, *ʧ, *ʤ/}} desafríquense en portugués y dan {{IPA|/s, z, ʃ, ʒ/}}, mientres que n'asturlleonés y [[español mediu]] prodúcense ensordecimientos {{IPA|/*ʦ, *ʣ/}} > {{IPA|/s̪̺/}} (y posteriormente > {{IPA|/θ/}}), {{IPA|/*ʧ, *ʤ/}} > {{IPA|/ʧ/}}. * les fricatives {{IPA|/*s, *z, *ʃ, *ʒ/}} caltiénense en portugués, pero pierden el contraste de sonoridá nel español mediu y asturlleonés dando namái {{IPA|/s, ʃ/}}. N'español modernu amás diose'l cambéu adicional {{IPA|/ʃ/}} > {{IPA|/x/}} (fricativa velar/uvular). * les fricatives llabiales {{IPA|/*f-ɸ, *v-β/}} caltiénense en portugués como {{IPA|f, v}}, mientres que n'español {{IPA|/*f-ɸ/}} pasa a {{IPA|/h/}} (ante vocal) y/o caltiénse como {{IPA|/f/}} (ante {{IPA|/-ɾV/}}: ''frente, freír'' o {{IPA|[wV]}}: ''fuente, fuego''). De magar el sieglu XV la {{IPA|/h/}} del español cae na mayor parte de dialeutos y desapaez. * el fonema {{IPA|/*ʎ/}} en portugués y gallegu en munchos contestos pasa a {{IPA|/ʧ/}} (''llave'' > ''chave''), una africación asemeyada a la que se da en delles variedaees de asturlleonés (como l'austurlleonés occidental ''*ʎopu'' > ''ḷḷobu''). L'inventariu vocálicu reconstruyíu pa la sílaba tónica ta formáu por siete vocales {{IPA|/*i, *e, *ɛ, *a, *ɔ, *o, *u/}}. === Cambios fonéticos === La siguiente table resume los cambeos ente'l proto-iberorromance y les llingües modernes: {|{{tablaguapa}} style="text-align:center;" |- ! <small>PROTO-<br />IBERORROMANCE</small> !! Portugués !! Gallegu !! Asturlleonés !! Castellán !! Aragonés |- | {{IPA|p b m, d n, ɲ l, ɾ, z}} || colspan="6"| (ensin cambeos) |- | {{IPA|ts}} || s || s / θ || θ || θ / s || θ |- | {{IPA|dz}} || z || z / θ || θ || θ / s || θ |- | {{IPA|s}} || s || s || s || s || s |- | {{IPA|tʃ}} || ʃ || tʃ || tʃ || tʃ || tʃ |- | {{IPA|dʒ}} || ʒ || ʃ / ʒ || ʒ / ʃ || x || tʃ |- | {{IPA|ʃ}} || ʃ || ʃ || ʃ || x || ʃ |- | {{IPA|ʒ}} || ʒ || ʃ / ʒ || ʃ || x || tʃ |- | {{IPA|f/ɸ}} || f || f || f || f / h || f |- | {{IPA|b}} || b || b || b / β || b / β || b / β |- | {{IPA|v}} || v || v / b || b / β || b / β || b / β |- | {{IPA|t}} || t / tʃ || t / tʃ || t / tʃ || tʃ || t |- | {{IPA|r}} || r || r || r || r || r |- | {{IPA|ʎ}} || ʎ || ʎ || ʎ || j / ʎ || ʎ |} === Comparación léxica === Tabla comparativa ente les llingües romances vives na [[Península Ibérica]]. {| border="1" cellspacing="5" cellpadding="5" |----- bgcolor="#eeeeee" ||''[[Llatín]]''|| ''[[Portugués]]'' || ''[[Gallegu]]''|| ''[[Asturianu]]-[[Lleonés]]''|| ''[[Castellán]]''|| ''[[idioma aragonés|Aragonés]] |----- bgcolor="#ffffff" ||'''clave''' ||'''chave''' ||'''chave''' ||'''llave/chave''' ||'''llave''' ||'''clau''' |----- bgcolor="#ffffff" ||'''noctem''' ||'''noite''' ||'''noite''' ||'''nueche/nueite''' ||'''noche''' ||'''nuei''' |----- bgcolor="#ffffff" ||'''ego''' ||'''eu''' ||'''eu''' ||'''yo/you''' ||'''yo''' ||'''yo''' |----- bgcolor="#ffffff" ||'''cantare''' ||'''cantar''' ||'''cantar''' ||'''cantar/cantare''' ||'''cantar''' ||'''cantar''' |----- bgcolor="#ffffff" ||'''capra''' ||'''cabra''' ||'''cabra''' ||'''cabra''' ||'''cabra''' ||'''cabra''' |----- bgcolor="#ffffff" ||'''facere''' ||'''fazer''' ||'''facer''' ||'''facer''' ||'''hacer''' ||'''fer''' |----- bgcolor="#ffffff" ||'''lingua''' ||'''língua''' ||'''lingua''' ||'''llingua''' ||'''lengua''' ||'''luenga''' |----- bgcolor="#ffffff" ||'''platea''' ||'''praça''' ||'''praza''' ||'''plaza''' ||'''plaza''' ||'''plaza''' |----- bgcolor="#ffffff" ||'''pontem''' ||'''ponte''' ||'''ponte''' ||'''ponte''' ||'''puente''' ||'''puent''' |----- bgcolor="#ffffff" ||'''ecclesia''' ||'''igreja''' ||'''igrexa''' ||'''ilesia''' ||'''iglesia''' ||'''ilesia''' |----- bgcolor="#ffffff" ||'''hospitalem''' ||'''hospital''' ||'''hospital''' ||'''hospital''' ||'''hospital''' ||'''hospital''' |----- bgcolor="#ffffff" ||'''caseus''' | Llatín vulgar ''formaticum'' ||'''queijo''' ||'''queixo''' ||'''quesu/queisu''' ||'''queso''' ||'''queso''' |} == Númberu de falantes == {|{{tablaguapa}} |-bgcolor=#e73e21 !Pos. !!Idioma!!Falantes como llingua materna!! Total de falantes |- align="center" | style="background:#FFDE00"|'''1'''||'''[[Castellán]]'''|| 480.000.000 || 577.000.000 |- align="center" |bgcolor=#0066FF|'''2'''||'''[[Portugués]]'''|| 209.000.000<ref>{{Cita web |url=http://www.sk.com.br/sk-stat.html |títulu=Estadística comparativa ente'l númberu de falantes de portugués ya inglés. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20211029155659/https://www.sk.com.br/sk-stat.html |fechaarchivu=2021-10-29 }}</ref> || 260.000.000 |-align="center" |rowspan="2" style="background:#7FBCFF"|'''3'''||'''[[Gallegu]]'''||2.630.000||rowspan="2"|~3.900.000 |- align="center" |'''[[Fala xalimesa]]'''||~6.000 |- align="center" |rowspan="5" style="background:#7FC31C"|'''4'''||'''[[Asturianu]]'''||~100.000||rowspan="5"|~600.000 |- align="center" |'''[[Lleonés]]'''||~25.000 |- align="center" |'''[[Mirandés]]'''||8.000 |- align="center" |'''[[Estremeñu]]'''||20.000 |- aligm="center" |'''[[Montañés]]'''|| n/d |- align="center" |style="background:#FFDE00"|'''5'''||'''[[Xudeoespañol]]'''||98.000||150.000 |- align="center" |style="background:#EB9301"|'''6'''||'''[[idioma aragonés|Aragonés]]'''||12.000||30.000 |} == Ver tamién == * [[Llingües romances]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Otres Wikipedies d'esti grupu== * [http://gl.wikipedia.org Gallega] * [http://pt.wikipedia.org Portuguesa] * [http://es.wikipedia.org Española] * [http://an.wikipedia.org Aragonesa] {{Llingües romances}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües romániques]] [[Categoría:Llingües d'España]] [[Categoría:Llingües de Portugal]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] d3s75xnqkno2ziz4g0riglu2e0rcwiu Institutu de la Llingua Mirandesa 0 21120 4485098 4437126 2026-04-06T07:06:05Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485098 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20211021140853}} {{organización}} L''''Institutu de la Llingua Mirandesa''' (en [[mirandés]]: ''Anstituto de la Lhéngua Mirandesa'') ye la institución encargada de la representación, investigación, promoción, normativización y divulgación de la [[llingua mirandesa]]. El so llar ta na ciudá de [[Miranda de l Douro]], ([[Tierra de Miranda]]). Surdió de la necesidá de la esistencia de defender l'emplegu de la llingua y la decisión de formala resultó d'un alcuentru fechu en [[setiembre]] de [[2000]], en Miranda de l Douro, onde aconceyaron ua serie de personalidaes venceyaes a la llingua y d'esi conceyu salió'l determín d'avanzar na creación del institutu, inclusive filiar el [[mirandés]] na [[Oficina Europea de Llingües Minoritaries]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == *[http://www.bragancanet.pt/picote/portugues/imprensa/2000-09/vn_instituto_lingua.htm Artigo publicado an A Voz do Nordeste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911040447/http://www.bragancanet.pt/picote/portugues/imprensa/2000-09/vn_instituto_lingua.htm |date=2011-09-11 }} *[http://www.bragancanet.pt/picote/portugues/imprensa/2000-10/dtm_vitoria_lingua.htm Matéria ne l Diário de Trás ls Montes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911040558/http://www.bragancanet.pt/picote/portugues/imprensa/2000-10/dtm_vitoria_lingua.htm |date=2011-09-11 }} *[http://agrup_md.prof2000.pt/notdet.asp?ID=23 Matéria de l Agrupamiento de scuolas de Miranda de l Douro] {{entamu}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingua mirandesa]] [[Categoría:Academies llingüístiques|Mirandés]] nu5zgjx0u1839lcvf6387881kxv5q92 Intelixencia militar 0 22684 4485101 4369131 2026-04-06T07:19:45Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485101 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20250520150051}} {{ficha xenérica}} La '''intelixencia militar''' ye la xera, desendolcada davezu por unidaes específiques dientro de les [[Fuercies Armaes]] de recoyer información del enemigu actual o potencial col envís de permitir planificar d'un mou adecuáu les posibles operaciones. Venceyada tradicionalmente al [[espionax]], la intelixencia inclúi la recoyeta d'información de la capacidá teunolóxica, l'orde de batalla, armes, equipu, entrenamientu, bases militares, comunicaciones y la deteición de radares. La coleición d'intelixencia ye vital pa furnir información esauta y reciente col envís de que'l comandante faiga un usu intelixente de los sos recursos. Magar que la xera ye de calter militar, nuna estaya superior, inclúise nella información diplomática, política, económica y demográfica en tiempu de paz. La formación de departamentos profesionales d'intelixencia militar prodúxose a lo llargo'l [[sieglu XIX]]; el progresu de la [[teunoloxía]] nel [[sieglu XX]] sumaría a les xeres tradicionales d'espionax un pergrande arsenal re recursos téunicos, dende les imáxenes, la interceición de comunicaciones col criptoanális, l'anális de patrones comunicativos, la deteición de radares, y otres funciones como la intelixencia humana, los operativos clandestinos, la desinformación, la deceición y la [[contraintelixencia]]. Los departamentos d'intelixencia emplegáronse muncho pa vixilar dientro'l propiu Estáu; nos [[Estaos Xuníos]], el [[FBI]] desendolca funciones d'intelixencia interior, y numberosos estaos copiaron la so estructura con finalidaes bien estremaes. ==Ver tamién== *[[Directoriu Principal d'Intelixencia]] *[[Aman (FDI)|Aman]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == *[http://www.aainteligencia.cl Proyeutu Aurora Australis: Intelixencia d'Urxencia Pa la Era de la Información] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181018004303/http://www.aainteligencia.cl/ |date=2018-10-18 }} Revista Virtual qu'axunta ensayos actuales y esclusivos d'Intelixencia d'Estáu, política estratéxica, económica y competitiva. Collaboren espertos de toa América. {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Exércitu]] aftw0ogo1twjrzyuuxg57w6h4kvc7y7 Imperiu romanu 0 23127 4485077 4457122 2026-04-05T20:45:43Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485077 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{Ficha d'estáu sumíu |nome_oficial = ''Imperium Romanum'' |nome_completu = Imperiu romanu |nome_común = Roma |continente = Europa |forma_de_gobiernu = Monarquía |status = |añu_entamu = 27 e.C. |añu_fin = 476&nbsp;d.&nbsp;C.<ref>Bunson, Matthew. ''A dictionary of the Roman Empire''. Oxford University Press US, 1995.</ref><ref>McMean, Julia. ''Differentiated Lessons and Assessments: Social Studies''. Teacher Created Resources, 2010.</ref> |eventu_entamu = [[César Augustu]] proclamáu emperador |eventu_fin = [[Rómulu Augustu|Rómulu Augústulu]] depuestu por [[Odoacru]] |fecha_entamu = 16 de xineru |fecha_fin = 4 de setiembre |eventu_posterior1 = [[Rómulu Augustu|Rómulu Augústulu]] depuestu por [[Odoacru]] |fecha_eventu_posterior1 = 4 de setiembre |añu_eventu_posterior1 = 476 |eventu1 = [[Batalla d'Accio]] |fecha_eventu1 = [[2 de setiembre]] de [[31 e.C.|31&nbsp;e.&nbsp;C.]] |eventu2 = [[Dioclecianu]] divide l'alministración imperial ente Oriente y Occidente. |fecha_eventu2 = [[1 de mayu]] de [[285]] |eventu3 = [[Constantín I (emperador)|Constantín I]] declara [[Constantinopla]] nueva capital imperial. |fecha_eventu3 = [[11 de mayu]] de [[330]] |eventu_anterior1 = |fecha_eventu_anterior1 = |p1 = República romana |bandera_p1 = Spqrstone.jpg |p2 = Britanos |bandera_p2 = Map Gaels Brythons Picts GB.png |p3 = Dacios |bandera_p3 = Dacia 82 BC.png |p4 = Periodu helenístici d'Exiptu |bandera_p4 = RomanEmpire117 Aegyptus.svg |s1 = Imperiu bizantín |bandera_s1 = Byzantine imperial flag, 14th century, square.svg |s2 = Imperiu romanu d'Occidente |bandera_s2 = Labarum.svg |imaxe_bandera = |imaxe_escudu = Vexilloid of the Roman Empire.svg |símbolu_tipu = Vexillum |símbolu = SPQR |mapa = Roman Empire Trajan 117AD.png |capital = [[Roma]] <small>([[27 e.C.]]-[[330]])</small><br />[[Rzym]] <small>([[330]]-)</small> | latd = 41 | latm = 53 | lats = 0 | latNS = N | longd = 12 | longm = 29 | longs = 0 | longEW = E |lema_nacional = ''[[SPQR|Senātus Populusque Rōmānus]]''<br />(llatín: ‘El Senáu y el Pueblu Romanu’) |himnu_nacional = |llingua_principal = [[Llatín]] |llingua_non_oficial = [[Griegu]], [[galu]], [[bereber]], [[exipciu demóticu]], [[araméu]], [[feniciu]]-púnicu etc. |relixón = [[Relixón romana]] <small>(27&nbsp;e.C.-380)</small><br />[[Cristianismu]] <small>(380-476)</small> |moneda = [[Denariu]], [[Sesterciu]], [[Sólidu bizantín]] |títulu_líder = [[Emperador romanu|Emperador]] |líder1 = [[César Augustu]] |añu_líder1 = [[27 e.C.|27&nbsp;e.C.]]-[[14]] d.C. |líder2 = [[Rómulu Augustu|Rómulu Augústulu]] |añu_líder2 = [[475]]-[[476]] |líder3 = |añu_líder3 = |títulu_gobernante = [[Cónsul romanu|Cónsul]] |gobernante1 = [[César Augustu]] |añu_gobernante1 = [[27 e.C.|27&nbsp;e.C.]]-[[23 e.C.|23&nbsp;e.C.]] |gobernante2 = [[Basiliscu (emperador)|Basiliscu]] |añu_gobernante2 = [[476]] |gobernante3 = |añu_gobernante3 = |datos_añu1 = 117 |datos_superficie1 = 6500000 |datos_población1 = 88000000 |datos_añu2 = |datos_población2 = |datos_añu3 = |datos_población3 = |miembru_de = |notes = |dómina = [[Edá Antigua]] }} L''''Imperiu Romanu''' (en [[llatín]] ''Imperium Rōmānum'', y en [[griegu clásicu|griegu]] Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων, ''Basileia tōn Rhōmaiōn'') foi ún de los periodos de l'[[Antigua Roma]]. Siguió al periodu de la [[República romana]], estendiéndose nel tiempu ente l'añu [[27 e.C.]] y el [[476]], y caracterizose por una forma de gobiernu basada nel poder personal d'un enpmerador y pola espansión de Roma per toles riberes del [[mar Mediterranau]], neto n'[[Europa]] que n'[[África]] y [[Asia]]. La so capital, la ciudá de Roma, foi la mayor ciudá del mundu ente los años [[100 e.C.]] y [[400]], dexando'l so llugar a [[Constantinopla]] (la Nueva Roma construyida por [[Constantín I (emperador)|Constantín el Grande]]) alredor del añu [[500]]<ref>Morris, Ian. [http://www.ianmorris.org/docs/social-development.pdf ''Social Development''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726164950/http://www.ianmorris.org/docs/social-development.pdf |date=2011-07-26 }}. Stanford University, 2010.</ref><ref>Morris, Ian. ''Why the West Rules—For Now'', New York: Farrar, Straus and Giroux. 2010. ISBN 978-0-374-29002-3.</ref>. La población del conxuntu del Imperiu estímase ente los 50 y los 90 millones d'habitantes, un 20% de la población mundial de la dómina<ref>Media de cifres sacaes de distintes fontes documentales. [https://www.census.gov/ipc/www/worldhis.html ''Historical Estimates of World Population'' na web del U.S. Census Bureau].</ref><ref>{{cite journal| doi=10.2307/2118405| jstor=2118405| títulu=''Population Growth and Technological Change: One Million B.C. To 1990''| journal=The Quarterly Journal of Economics| volume=108| issue=3| pages=681–716| añu=1993| apellíu1=Kremer| nome1=M.|url=http://faculty.econ.ucdavis.edu/faculty/gclark/210a/readings/kremer1993.pdf}}</ref>. La Repúbica romana viose desestabilizada por una serie de conflictos políticos y guerres civiles. Nesi contestu [[Xuliu César]] consiguió ser designáu [[dictador romanu|dictador]] perpetuu, pa dempués morrer asesináu en [[44 e.C.]]. Les guerres civiles y los asesinatos continuaron de magar hasta que, tres de la [[batalla d'Actium]] ([[31 e.C.]]), [[César Augustu|Octaviu]], fíu adoptivu de César, venció a [[Marcu Antoniu]] y [[Cleopatra]], incorporando'l reinu d'[[Exiptu]] al territoriu romanu. El so poder yera tan incontestable que, nel añu [[27 e.C.]], el [[Senáu romanu|Senáu]] concedió-y el ''imperium'' (poder absolutu) y el títulu d'Augustus, lo que supunxo'l fin definitivu de la república. La dómina imperial de Roma duró aproximao 1.500 años. Los dos primeros sieglos d'esistencia del imperiu foron tiempos d'estabilidá política y prosperidá económica, nos que s'algamó lo que se conocía como ''[[Pax Romana]]''. Tres de la victoria d'Octaviu el territoriu de Roma medró enforma poles sos victories militares. Tres de l'asesinatu de [[Calígula]], nel añu [[41]], el Senáu consideró la posibilidá de restaurar la república, pero la [[Guardia Pretoriana]] proclamó emperador a [[Claudiu]]. Con elli Roma invadió Britannia, no que foi la primer conquista d'importancia tres de la muerte d'Octaviu. El socesor de Claudiu, [[Nerón]], suicidose nel añu [[68]], y la so muerte desató una guerra civil demientres la que hasta cuatro xenerales llexonarios diferentes foron proclamaos emperadores. [[Vespasianu]] acabó imponiéndose a los otros nel añu [[69]], ya inauguró lo qu'habría ser la [[dinastía Flavia]]. Asocediolu'l so fíu [[Titu]], qu'inauguró'l [[Coliséu]] de Roma poco dempués de la erupción del Vesubiu. Reinó perpocu tiempu, y foi asocedíu pol so hermanu [[Domicianu]], que morrió asesináu tres d'un llargu reináu. El Senáu escoyó entonces como emperador a [[Nerva]], el primeru de los cinco emperadores de la [[dinastía Antonina]]. Embaxu'l reináu del segundu d'ellos, [[Traxanu]] ([[98]]-[[117]]), l'imperiu algamó la so mayor estensión. El reináu de [[Cómodu]] marca l'entamu d'aniciu del declive romanu. El so asesinatu, en [[192]], señala l'entamu del [[Añu de los Cinco Emperadores]], del que salió trunfante la figura del emperador [[Septimiu Severu]]. L'asesinatu d'[[Alexandru Severu]] en [[235]] ye'l fitu qu'aveza a señalase como la del entamu de la [[crisis del sieglu III]], na que'l Senáu proclamó 26 emperadores nún periodu de 50 años. Nun habría ser hasta'l reináu de [[Dioclecianu]] cuando la crisis finara; esti optó, pa facelo, pela instauración d'una [[Tetrarquía]], na que cuatro emperadores gobernaben l'imperiu al tiempu, repartiéndose los sos territorios. Esti arreglu acabó por amosase fallíu, y provocó una guerra civil na que salió trunfante [[Constantín I (emperador)|Constantín el Grande]], que, tres de derrotar a los sos rivales, convirtióse n'emperador únicu nel añu [[324]]. Estableció una segunda capital imperial en Bizanciu, qu'elli renomó como [[Estambul|Constantinopla]], y convirtióse al [[cristianismu]], al que convirtió en relixón oficial del imperiu. Tres de la muerte de [[Teodosiu I]] en [[395]] l'imperiu pasó a tar permanentemente dividido ente un imperiu occidental y otru oriental. La situación na metá occidental foi empeorando gradualmente por una combinación de factores: abusu del poder imperial, guerres civiles, migraciones ya invasiones bárbares, reformes militares y depresión económica. El saquéu de Roma en [[410]] polos [[visigodos]], y llueu en [[455]] polos [[vándalos]], aceleró la decayencia del imperiu occidental. La deposición del emperador [[Rómulu Augustu|Rómulu Augústulu]] pol caudillu [[Odoacru]] en [[476]] aveza a considerase como la fecha de la cayida definitiva del imperiu occidental. Sicasí, l'emperador oriental inxamás reconociera a Rómulu Augústulu, y oficialmente'l gobiernu separtáu de la metá occidental del imperiu namái desapareció tres de la muerte de [[Xuliu Nepote]], en [[480]]. L'Imperiu romanu d'Oriente (conocíu na historiografía moderna como [[Imperiu bizantín]]) siguió esistiendo otru mileniu más, a lo primero en llucha pola supremacía na rexón col imperiu sasánida, y dempués viendo como'l so territoriu diba siendo conquistáu a poco y a poco pol imperiu otomanu, que-y punxo fin cola conquista de Constantinopla en 1453. L'imperiu romanu foi ún de los principales estaos de la so dómina, neto na estaya político-militar que na económica o la cultural. No cimero del so poder, nel reináu de Traxanu, estendíase per 5 millones de quilómetros cuadraos, y nelli vivíen unos 70 millones d'habitantes, un 21% de la población mundial de la dómina. La llonxevidá y gran estensión del imperiu aseguró la pervivencia, dempués de la so desaparición, de la so influyencia na llingua, cultura, relixón, arquiteutura, filosofía, derechu y formes de gobiernu de los estaos que lu asocedieron. Demientres la [[Edá Media]] hebo dellos intentos d'establecer socesores d'elli, como'l [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]], y la so herencia foi llevada, pol colonialismu européu qu'entamó a desarrollase dempués del [[Renacimientu]], a tolos rincones del planeta. == Referencies == {{llistaref}} {{entamu}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Roma antigua]] [[Categoría:Imperiu romanu]] 9doej9kql9z2l81vmrxemtnzospf9f2 Idioma náhuatl 0 24742 4485067 4459337 2026-04-05T17:41:34Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485067 wikitext text/x-wiki {{entamu}} {{idioma}} [[Archivu:Nahuatl in Mexico.svg|thumb|350px|Númberu de falantes por estáu mexicanu.]] El '''náhuatl'''<ref>{{DALLA|náhuatl|34303}}</ref> (de la pallabra ''nāhuatlàtōlli'' ([naː.wa.ƛaʔ.'toːlːi]), «el son bonu») ye una [[macrollingua|macrollingua amerindia]] de la [[familia uto-azteca]] asitiada en [[Méxicu]] con unos dos millones de falantes. Surdió a lo menos dende'l sieglu VII. Dende la espansión de la cultura tolteca a finales de sieglu X en Mesoamérica, el náhuatl empezó'l so espardimientu percima d'otres llingües mesoamericanes hasta convertise en [[llingua franca]] de bona parte de la zona mesoamericana, cuantimás so los territorios conquistaos pol imperiu mexica, tamién llamáu [[imperiu azteca]], dende'l sieglu XIII hasta la so cayida (el 13 d'agostu de 1521) en manes de los españoles, motivu pol cual a la llingua náhuatl tamién se-y conoz col nome de llingua mexicana. Cola conquista, y la introducción del alfabetu llatín, el náhuatl convirtióse tamién nuna llingua escrita, y munches cróniques, gramátiques, trabayos de poesía, documentos alministrativos y códices fueron escritos mientres el sieglu XVI y XVII<ref>Canger 1980:13</ref> Esti tempranu llinguaxe escritu basáu na variedá falada en Tenochtitlan clasificóse como náhuatl clásicu y alcuéntrase ente los más estudiaos y los meyor documentaos idiomes d'América<ref>Canger 2002:195</ref> == Ver tamién == * [[Wikipedia en náhuatl]] == Bibliografía == * Garibay, Angel Ma., ''Llave del Nahuatl'', Porrua, Méxicu, [1940] 1999 * Kartunnen, Frances, ''Apéndice: Mowentike Chalman/Los Peregrinos de Chalma de Jean Charlot'', Renvall Institute, Universidá de Ḥélsinki * Sullivan, Thelma D, ''Compendio de la Gramática Nahuatl'', Universidá Nacional Autónoma de Méxicu, [1976] 1992 == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://nah.wikipedia.org Wikipedia en Náhuatl - Wikipedia nochitlamantināmoxtli nāhuatlahtōlcopa] * [http://mexica.ohui.net/lecciones/1/ Mexica - Aprende Náhuatl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117233234/http://mexica.ohui.net/lecciones/1/ |date=2013-01-17 }} * [http://www.sep.gob.mx Secretaria de Educación Pública de Méxicu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216084006/http://www.sep.gob.mx/ |date=2013-02-16 }} * [http://www.sil.org/~tuggyd/NahuatlLecciones/L01/Lecc_01_NLV.htm Curso de náhuatl] * [http://www.proel.org/alfabetos/nahuatl.htm La escritura náhuatl] * [http://aulex.ohui.net/nah-es/ Diccionario Aulex náhuatl-español] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070122230946/http://aulex.ohui.net/nah-es/ |date=2007-01-22 }}, [http://aulex.ohui.net/es-nah/ español-náhuatl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070123105608/http://aulex.ohui.net/es-nah/ |date=2007-01-23 }} * [https://www.freelang.net/espanol/diccionario/nahuatl.html Diccionario Freelang] - Diccionario nahuatl-español/español-náhuatl. * [http://www.sup-infor.com/program/program.htm#G.D.N. Gran diccionario náhuatl] * [http://www.sil.org/mexico/nahuatl/istmo/G020a-DiccNahIst-nhx.htm Diccionario: Nahuatl de Mecayapan y Tatahuicapan] {{Interwiki|code=nah}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Idioma náhuatl|*]] e7x72offet3xrur8bqnyovntjx2tes5 Iridopelma zorodes 0 36364 4485112 4142075 2026-04-06T09:00:56Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485112 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Iridopelma zorodes}} {{Ficha de taxón | ''Iridopelma zorodes'' | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | classis = [[Arachnida]] | ordo = [[Araneae]] | subordo = [[Mygalomorphae]] | familia = [[Theraphosidae]] | subfamilia = [[Aviculariinae]] | genus = ''[[Iridopelma]]'' | species = '''''I. zorodes''''' | binomial = ''Iridopelma zorodes'' | binomial_authority = ([[Cândido Firmino d'Mello-Leitão|Mello-Leitão]], [[1926]]) | image2 = | image2_caption = | range_map = | synonyms = }} '''''Iridopelma zorodes''''' ye una [[especie]] d'[[araña]] que pertenez a la [[Familia (bioloxía)|familia]] ''[[Theraphosidae]]'' (tarántulas). == Ver tamién == * [[Llista d'especies de Theraphosidae]] == Fonte == {{Traducíu ref|pt|Iridopelma zorodes}} *[http://www.exotic-animals.org/pajki/opis_vrst/nove_vrste_15/Iridopelma_zorodes/index01.htm ''Iridopelma zorodes'' en Exotic Animals.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112024914/http://www.exotic-animals.org/pajki/opis_vrst/nove_vrste_15/Iridopelma_zorodes/index01.htm |date=2012-01-12 }} {{entamu}} {{wikispecies}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Theraphosidae]] [[Categoría:Arácnidos de Brasil]] i4lgp857bij8dqycy1uymo1mdngxr5o Inciensu 0 38384 4485089 4455763 2026-04-06T05:09:16Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 4 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485089 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Incienso}} [[Ficheru:Censers.jpg|thumb|300px|Inciensu en vara, granosu y en conu pa usu domésticu.]] L''''inciensu'''<ref>{{DALLA|inciensu}}</ref> (del [[llatín]] ''incensum'', [[participiu]] de ''incendere'', ‘encender') ye una preparación de [[resina|resines]] [[arume|arumosu]] [[vexetal|vexetales]], a les que de cutiu s'añader [[aceite esencial|aceites esenciales]] d'orixe animal o vexetal, de forma que al amburar esprenda un [[fumu]] fragante con fines [[relixón|relixosos]], [[aromaterapia|terapéuticos]] o [[estética|estéticos]]. Nel pasáu, les sociedaes [[china]] y [[Xapón|xaponesa]] usaron l'inciensu como parte integral de l'adoración de [[deidá|deidaes]] [[hinduismu|hindús]]. Amás, tien un usu importante nel [[budismu]], na [[Ilesia Católica]] (pa l'[[Adoración eucarística]], [[procesión|procesiones]], etc.), na ''Divina Lliturxa'' de la [[Ilesia Ortodoxa]] y, en menor grau, n'otres confesiones [[cristianismu|cristianes]]. == Presentaciones y usu == [[Ficheru:Burning incense sticks at Wutai Shan.jpg|thumb|300px|Vares d'inciensu quemaes nun llugar de cultu budista en China.]] [[Ficheru:Katorisenkou.jpg|thumb|300px|right|Espiral d'inciensu usada típicamente en [[China]] y [[Xapón]] como empuste de [[mosquitu|mosquitos]].]] [[Ficheru:Incienso granulado.JPG|thumb|300px|Inciensu granosu enantes de la quema pa usu domésticu, en templos relixosos y procesiones (modalidá tradicional de Selmana Santa cristiana católica).]] [[Ficheru:SeñordelosMilagros.JPG|thumb|300px|right|Sahumeras del [[Señor de los Milagros (Lima)|Señor de los Milagros]].]] [[Ficheru:Roekelseskar.jpg|thumb|300px|right|Incensariu: quemador d'inciensu.]] L'inciensu ta disponible en numberoses presentaciones y graos de preparación. Sicasí, xeneralmente clasifícase en dos tipos, dependiendo del usu: inciensu pa ''quema direuta'' y pa ''quema indireuta''. Polo xeneral, l'inciensu grande y bastu tiende a amburar más tiempu que'l más procesáu, y l'inciensu de quema direuta esixe menos preparación pal so usu pero rique un mayor procesáu previu. Amás de esto, la preferencia por una o otra presentación depende en bona parte de la cultura, les tradiciones y los gustos personales. L'inciensu en barra ye la forma más común y preferida usada nes cultures [[Cultura de China china]] y [[Cultura de Xapón|xaponesa]], polo que la mayoría del inciensu producíu nestos países fabricar con esta forma. N'occidente, por cuenta de los llazos del cristianismu col [[xudaísmu]], l'inciensu suelse quemar en forma de polvu o en cachos completos. === Quema direuta === L'inciensu pa quema direuta ye asitiáu xeneralmente nun receptáculu denomináu [[incensariu]] nel cual priéndese l'inciensu y faise ventilar p'arrobinar el so [[arume]]. Tamién se-y llama '''inciensu combustible''' cuando ye prendíu y abanicáu; la [[caricote]] asina llograda va consumir ensin [[Llapada (química)|llapada]] hasta quemar tol inciensu, ensin necesidá d'aplicar más [[calor]]. Esta clase d'inciensu ellabórase típicamente con materiales d'inciensu fragante finamente molíos, que se xunen per aciu un combustible [[aglutinante]]. Les formes más comunes nes que se comercializa son: * '''Espiral:''' ye capaz d'amburar mientres enforma tiempu, dende hores hasta díes. * '''Conu:''' ambura relativamente rápido. Los conos qu'inclúin [[artemisia (planta)|artemisia]] usar na [[medicina tradicional china]] pa tratamientos de [[moxibustión]]. * '''Vares bueques:''' esta forma d'inciensu en vara tien un centru de [[bambú]]. Les variedaes de mayor calidá inclúin un centru de [[sándalu]] fragante. El centru cubrir d'una gruesa capa d'inciensu que se quemar xunto con él. Esta presentación produzse frecuentenmente en China y la [[India]]. Cuando s'usa pal cultu na [[relixón tradicional china]], varar bueques d'inciensu conócense dacuando como «vares ''joss''». * '''Vares macices:''' esti inciensu en vara nun tien un nucleu de sofitu, siendo macices. Al ser fácilmente divisible en cachos, dexa determinar la cantidá concreta d'inciensu que se desea quemar. Esta ye la forma más común d'inciensu en Xapón. Pa usar l'inciensu de quema direuta, ten de ser prendíu y darréu apagáu, de forma que l'inciensu siga rellumando y fumiando mientres se consume. === Quema indireuta === Tamién llamáu inciensu non combustible, l'usu d'esti tipu d'inciensu rique una fonte esterna de calor yá que nun produz áscuares cuando se consume. El calor consíguese de normal per aciu [[carbón vexetal]] o ceniza caliente. L'inciensu quémase asitiándose direutamente sobre los carbones encesos o sobre una placa de [[metal]] caliente nel incensariu. Ye la forma más común d'inciensu usada tradicionalmente n'[[Oriente Mediu]] o na cultura [[Cristianismu|cristiana]]. Danse formes asemeyaes de la quema indireuta del inciensu nel [[Kōdō]], la ceremonia xaponesa del inciensu (香道). L'inciensu meyor conocíu d'esti tipu son les resines brutes de [[olíbano|franquincienso]] y [[mirra]], probablemente por cuenta de les numberoses menciones qu'apaecen na [[Biblia]] cristiana. Ello ye que la pallabra franquincienso suel ser sinónimu comoquier d'inciensu en munches llingües europees. * ''Enteru:'' el material ye quemáu direutamente na so forma bruta non procesada sobre áscuares de carbón. * ''Pulverizáu o granosu:'' el material partir en cachos más pequeños. L'inciensu quémase asina rápido, apurriendo un curtiu periodu de golores intensos. * ''En pasta:'' l'inciensu pulverizáu o granosu entemecer con un aglutinante pegañosu, como [[fruta]] seca, [[miel]] o resina blanda, formando pequeñes boles o tartaletas, una práutica bien utilizada ente les cultures qu'utilicen l'inciensu. Gran parte del inciensu arábigu, llamáu [[bukhoor]] o bakhoor, ye d'esti tipu. == Manufactura == Históricamente, l'inciensu que s'utilizó en cada llugar compúnxose de distintos elementos: resines y maderes sobremanera. Usóse dende resina d'árboles de la familia de la ''[[Boswellia]]'', hasta resina de cedru d'El Líbanu ''[[Cedrus libani]]'' hasta [[Juniperus#Sabines|sabina]] real (''Juniperus lycia'' o ''Juniperus thurifera'') proveniente d'[[África]], que por tener [[trementina]] exhala un prestosu arume. Coles mesmes, llamóse-y inciensu a otres gomorresinas en delles partes del mundu: al [[Artemisia absinthium|axenxu]] n'[[Andalucía]], a la ''[[Artemisia aragonensis]]'' nes [[Islles Canaries]], a la ''[[Grindelia glutinosa]]'' o [[palaucupatli]] en [[Méxicu]], o a la ''[[Thuaria chilensis]]'' en [[Chile]]. El llogru de la gomorresina del inciensu realízase faciendo una incisión nos [[Tarmu|tueros]] de los [[árbol|árboles]] de la ''[[Boswellia]]'', d'esta manera la resina flúi, ensugar al contautu col aire y fórmense entós pequeños granos arrondaos d'una coloración mariella pálida y opaca, de testura argayadiza y que'l so [[diámetru]] nun pasa de los 2 [[centímetru|cm]]. Cuando los granos entren en contautu col [[fueu]] se derriten, exhalando asina'l so esquisitu arume. L'inciensu pertenez al xéneru botánicu ''[[Boswellia]]''; asina, tenemos en [[China]] l'usu de ''Boswellia sacra'', en [[Abisinia]], ''Boswellia papirifera'', na [[India]], ''Boswelia serrata'', y n'[[Oriente Mediu]] y [[África del Norte]], ''Boswelia carterii''. == Historia == Avera del nome del inciensu, los [[hebreos]] llamábenlu ''lebonah'', los [[Historia de Grecia|griegos]] ''libanos'', los [[pueblu árabe|árabes]] ''luban'' y los [[Antigua Roma|romanos]] ''olibanum''; en tolos idiomes significa lo mesmo, esto ye: 'lleche', pol aspeutu de la resina al brotar del árbol. Sicasí na actualidá llámase-y inciensu, nome que deriva del vocablu llatín ''incendoere'', esto ye, "encender", "quemar", "amburar", "prender fueu", "allumar". Los datos arqueolóxicos que tenemos sobre l'inciensu remontar al Valle del [[Nilu]]: nos templos de [[Deir el-Bahari]] pueden reparase inscripciones con dibuxos de rituales netamente [[Esoterismu|esotéricos]], onde son más qu'evidentes les nubecillas del fumu del inciensu. Hai alredor de quince [[sieglu|sieglos]], los exipcios viaxaben al país de To-Nuter pa buscar inciensu. Les hestories narren que'l rei Rama-Ka llevó a la so tienda arbolinos pequeños d'inciensu, semar curioso a la hora precisa, so los [[augur]]ios estelares y llogró d'esta forma perfectu y espodáu árboles d'escelente [[madera]] y gomorresina. Los [[fenicios]], pela so parte, siendo grandes navegantes y comerciantes, llevaben siempres nos sos navíos tochos d'inciensu pa comerciar col mundu conocíu. Más datos históricos sobre l'inciensu tener a partir de los rellatos d'[[Alexandru Magnu]]: cúntase que al tomar la ciudá de [[Gaza]], atropó ente los preciosos oxetos del botín de guerra 500 [[talentu (moneda)|talentos]] d'inciensu y 100 de [[mirra]]. Pel so llau, [[Estrabón]] nárranos cómo se faíen les transaiciones comerciales con [[Arabia]], la zona del [[Mar Roxu]] y hasta [[China]], en busca del tan preciáu inciensu. Tamién [[Dioscórides]] y [[Pliniu'l Vieyu]] citen nes sos obres avera de la puxanza que tuvo l'inciensu nos templos de los tiempos de la [[Imperiu romanu|Roma Imperial]]. Unu de los datos más notables provién de [[Nerón]]: dizse que quemaría impresionantes cantidaes d'inciensu ante'l sepulcru de [[Sabina Popea|Popea]]. Na mitoloxía grecorromana tamién ta presente l'inciensu: [[Leucótoe]], la fía de Arcamo y de Eurinoma, apurrir n'amores al bellu y acobiciáu [[Apolo]]. Cuando Arcamo supo de tal deshonroso acontecimientu, soterrar viva lleváu pola mayor roxura. Pero'l dios [[Sol]], pa honrar a la infeliz criatura soterrada viva, convertir nun frondoso árbol d'inciensu. Por esto, tiense tamién que, [[Astroloxía|astrológicamente]], los [[planeta|planetes]] que rixen a esti sagráu árbol son el Sol y el so fíu predilectu, [[Xúpiter (planeta)|Xúpiter]]; polo tanto'l signu [[Zodiacu|zodiacal]] que-y correspuende ye [[Lleo (astroloxía)|Lleo]]. === Referencies bíbliques === Tanto nel [[Antiguu Testamentu|Antiguu]] como nel [[Nuevu Testamentu]] apaecen gran cantidá de menciones sobre l'inciensu. Asina, tenemos qu'en {{Biblia|Éxodu|30:1|Éxodu}} indícase-y a [[Moisés]] que tien de faer un altar separáu, de madera d'acacia, pa quemar inciensu. Más palantre, en {{Biblia|Éxodu|30:7|Éxodu}} dizse testualmente: «y [[Aarón]] va quemar inciensu arumosu sobre él (l'altar); cada mañana cuando apunte les llámpares quemar». Y hasta esiste una gran alvertencia o sentencia en {{Biblia|Éxodu|30:9|Éxodu}} «Nun vas ufiertar sobre él inciensu estrañu». Enantes mentáronse les falsificaciones y l'usu de ''Juniperus Lycia'' o ''Juniperus Thurifera'' pa remplazar al inciensu; hai qu'amestar amás que los adulteradores siempres trataron d'abaratar costos y valiéronse entá del usu de resines de coníferes con esi envís, pero asina tamién se contamina l'inciensu. Anguaño llamamos al verdaderu inciensu «inciensu machu», en cuantes que a les adulteraciones ya inciensos artificiales dicímos-yos inciensu fema».{{ensin referencies}} Esti postreru escarez absolutamente de funciones máxiques y namái sirve p'arumar un ambiente, de la mesma manera que lo fai un desodorante ambiental en [[aerosol]]. Volviendo al [[Antiguu Testamentu]], atopamos nel [[Llibru de los Salmos|Salmu]] 141:2 una comparanza ente l'ascensu del fumu d'inciensu y l'elevación de les plegaries: «Xuba la mio oración delantre de ti como l'inciensu». Otramiente, apaez l'inciensu en [[Deuteronomiu]] 33:10, cuando [[Moisés]] bendiz les [[Tribus d'Israel|doce tribus d'Israel]]: «...van poner delantre de ti y n'holocaustu sobre l'altar». Otru datu, avera del inciensu nel [[Antiguu Testamentu]], podemos lleer en Levítico 16, 12-13, mientres el día de la expiación: «Dempués va tomar un incensariu llenu de caricotes de fueu del altar de lantre de [[Yahveh|Jehová]], y los sos puños llenos d'arume arumoso molíu, y va llevar detrás del velu. Y va poner l'arume sobre'l fueu delantre de Yahvé, y la nube del arume va cubrir el propiciatorio que ta sobre'l testimoniu, por que nun se muerra». Nesta cita hai una descripción bien interesante, yá que se diz «arume arumoso molíu»: munches son les téuniques qu'utilizaben (y entá güei utilicen) los balsameros, perfumistas y [[ungüentarios]]; dellos términos usaos por ellos, por causa de la vulgaridá y asina, por casu, cuando falamos de ''pócima'' (lo cual significa puramente «cocimientu» de sustancies vexetales pa ser inxeríes y que tien efeutos melecinales curatibles), suelse imaxinar de momentu a dalgún [[bruxu]] preparando daqué tarrecible. Pero nel [[Antiguu Testamentu]] bien se noma'l polvu d'inciensu. En realidá la [[pulverización]] de [[fueya|fueyes]], [[tarmu|tarmos]], [[raigañu (botánica)|raigaños]], [[corteza (árbol)|corteces]] o gomorresinas, como nel nuesu casu, sirve pa fines terapéuticos, pa facilitar la ingesta y de normal se lo encapsula, de manera tal que pase al traviés del [[estómagu]] ensin afectalo y espublícese nel [[intestín]] al eslleise la [[Cápsula (medicina)|cápsula]], que la so función ye la d'apurrir un vehículu al polvu. Pero nel testu bíblicu, la pulverización nun significa'l llabor melecinal, sinón ritual, con esi envís, pulverizar una [[gomorresina]] implica qu'ésta va ser utilizada en perfectes y correutes proporciones. Nel Nuevu Testamentu tamién apaez l'inciensu en notables acontecimientos: cuando la visita de los [[Reis Magos]] a [[Xesucristu|Jesús]] naciellu: «Y a l'entrar a la casa, vieron al neñu cola so madre [[Virxe María|María]], y postrándose, adorar; y abriendo les sos ayalgues, ufiertáron-y presentes: [[oru]], inciensu y [[mirra]]». Inciensu, el símbolu del Sol y del fíu del Sol, [[Xúpiter (mitoloxía)|Xúpiter]], la rellumanza de la Lluz Mayor, y la mirra, pariente cercanu del inciensu, ye l'arume de [[Hermes Trimegisto]].{{ensin referencies}} Una ufrienda similar a la de los Reis Magos, fixo'l rei [[Imperiu seléucida|selúcida]] [[Seleucu II Calinico]], cuando agasayó al [[templu griegu|templu]] d'[[Apolo]] de [[Mileto]] mirra y más de diez [[Talentu (moneda)|talentos]] d'inciensu. Al igual que l'inciensu, la mirra tien de ser recoyida y preparada según los ritmos astrales, como esplica [[Escribonio]]. Tan importante foi consideráu l'inciensu, que [[Heródoto]], padre de la [[Historia]], cúntanos sobre la gran derrota de los árabes frente a [[Daríu I]], y que como tributu de guerra, obligó a éstos a que pagaren añalmente mil talentos d'inciensu. {{ensin referencies}} Retornando al Nuevu Testamentu, nel Llibru de les Revelaciones o [[Apocalipsis]] de [[Xuan l'Evanxelista|San Juan]] (8:3-5), el Séptimu Sellu, lleemos: «Otru [[ánxel]] vieno entós y paróse ante'l [[altar]], con un [[incensariu]] d'oru; y dióse-y enforma inciensu p'añader a les oraciones de tolos santos, sobre l'altar d'oru que taba delantre del tronu. Y de la mano del ánxel xubió a la presencia de Dios el fumu del incensariu, y enllenar del fueu del altar, y refundiar a la tierra, y hubo [[truenu|truenos]] y voces, [[rescamplu|rescamplos]], y un [[terremotu]]». El testu citáu pertenez a la narración sobre'l Séptimu Sellu: el númberu [[siete]] simboliza la organización, la producción, el trunfu, la fecundidá.{{ensin referencies}} Abrir el Séptimu Sellu ye abrir lo que los orientales llamen «El Lotu de Mil Pétalos». L'incensariu d'oru simboliza'l corazón del Empecipiáu, onde tien d'amburar l'inciensu, que ye serviciu y amor. El fumu del inciensu, ye de la mesma, l'alegoría del serviciu impersonal y desinteresao, que lo trescala tou, y puramente el «enforma inciensu» significa la gloria de llograr una mente pura y un corazón amorosu, aportaos del esfuerciu propiu del serviciu altruista.{{ensin referencies}} El [[Styrax benzoin|benjuí]], llamáu por [[Ibn Battuta]] «l'inciensu de [[Xava (islla)|Xava]] y [[Sumatra]]», ye un arume típico del ''[[Cuatrocento]]'' y del [[Renacimientu]]: nel añu [[1461]] el [[sultán]] d'[[Exiptu]], Melech Elmaydi, espachó al [[dux de Venecia]], Pascual Malispiero, un cargamentu del preciáu benjuí, ente otros regalos. Otra anéudota, pero del añu 1476, fálanos d'un agasayo realizáu pol sultán Kaitbei d'Exiptu, que constaba de 15 [[llibra (unidá de masa)|llibras]] de benjuí, a la bella [[Catarina Cornaro]], de Venecia. Tamién del sultán Kaitbei recibiría [[Lorenzo de Médici|Lorenzo]] el Magníficu, de [[Florencia]], un cargamentu de benjuí como presente. Frai Zuambatista diznos sobre'l benjuí que ye unu de los [[sahumerios]] más acobiciaos. Y en una antigua ''apotheca'' o [[botica]] de [[Brunswick]] caltiénse l'antigua tradición de llamar al benjuí como Rusti Dulcis.{{ensin referencies}} == Inciensu y cáncer == Dellos estudios recién llevaos a cabu nos templos budistes de [[Taiwán]] rellacionaron la quema d'inciensu col riesgu de contraer [[cáncer]], por cuenta de los elevaos niveles de [[benzopireno]] ([[hidrocarburu arumosu]] policíclico) nel fumu del inciensu.<ref>[http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn1100 Newscientist]</ref> Hai que tener presente que la cantidá de benzopireno que puede llegase a concentrar nun llar onde se quemar delles varitas o bastoncitos nun tien nada que ver cola que se produz nun templu como'l que se describe nel estudiu (templu [[budista]] con muncha xente nel so interior, bien mala ventilación y onde se tán quemando grandes cantidaes d'inciensu que lleguen a torgar la visibilidá) polo que nun ye posible extrapolar el casu y seríen necesarios más estudios pa llegar a conclusiones más concretes y afeches al usu domésticu.<ref>{{Cita web |url=http://www.ocu.org/map/src/20711.htm |títulu=OCU |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070109092401/http://www.ocu.org/map/src/20711.htm |fechaarchivu=2007-01-09 }}</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Kōdō]]. Ceremonia xaponesa del inciensu * [[Olíbano]] * [[Bálsamu]] * [[Incensariu]] * [[Pebeteru]] * [[Botafumeru]] * [[Sahumerio]] * [[Ruta del inciensu]] * [[Ruta de la seda]] * [[Kyfi]] * [[:Categoría:Resines]] [http://www.inciensos.biz www.inciensos.biz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120625064446/http://www.inciensos.biz/ |date=2012-06-25 }} == Enllaces esternos == {{commonscat|Incense}} * [http://www.ccel.org/php/disp.php3?a=schaff&b=encyc05&p=468 Inciensu] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130112183224/http://www.ccel.org/php/disp.php3?a=schaff&b=encyc05&p=468 |date=2013-01-12 }} (New Schaff-Herzog Encyclopedia of Religious Knowledge, Vol. V; inglés) * [http://www.newadvent.org/cathen/07716a.htm Inciensu] na Catholic Encyclopedia (1917, inglés) * [http://www.ecuadorianhands.com/aceites-esenciales-inciensos-inciensos-c-85_155.html Inciensu de PaloSanto Bursera Graveolens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120419163536/http://www.ecuadorianhands.com/aceites-esenciales-inciensos-inciensos-c-85_155.html |date=2012-04-19 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Inciensu| ]] [[Categoría:Usos y costumes]] 383ap11hz0vdvy6jgr7elvcuxrqnyaj Iota Horologii 0 53118 4485108 4254144 2026-04-06T08:25:45Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485108 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Iota Horologii}} {{ficha d'oxetu celeste}} '''Iota Horologii''' (ι Hor / HD 17051)<ref name=SIMBAD /> ye una [[estrella]] de [[magnitú aparente]] +5,40 na [[constelación]] de [[Horologium]] visualmente asitiada al suroeste de la [[estrella variable|variable]] [[R Horologii]]. Al tar nuna constelación menor del [[hemisferiu sur]] nun tien nome tradicional. En [[1999]] anuncióse'l descubrimientu d'un [[planeta estrasolar]] alredor d'Iota Horologii.<ref>{{cita publicación | autor = Kürster, M.; Endl, M.; Els, S.; Hatzes, A. P.; Cochran, W. D.; Döbereiner, S.; Dennerl, K. | títulu = An estrasolar giant planet in an Earth-like orbit. Precise radial velocities of the young star iota Horologii = HR 810 | añu = 2000 | publicación = [[Astronomy and Astrophysics]] | volume = 353 | númberu = | id = p.L33-L36 | url = http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2000A%26A...353L..33K&db_key=AST&high=3b4b5y274006575O }}</ref>. == Carauterístiques físiques == Iota Horologii alcuéntrase a 50,6 años lluz del [[Sistema Solar]], siendo [[Ji Eridani|&chi; Eridani]], a 7,3 [[añu lluz|años lluz]], el [[sistema estelar]] conocíu más próximu a ella.<ref name=Solstation /> Ye una [[nana mariella]] de [[tipu espectral]] F9V<ref name=SIMBAD>[http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?protocol=html&Ident=iota+horologii&NbIdent=1&Radius=2&Radius.unit=arcmin&submit=submit+id Iota Horologii] ([[SIMBAD]])</ref> o G0V<ref>[http://www.alcyone.de/cgi-bin/search.pl?object=HR0810 Iota Horologii] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304113906/http://www.alcyone.de/cgi-bin/search.pl?object=HR0810 |date=2016-03-04 }} ([[The Bright Star Catalogue]])</ref> similar al [[Sol]] tocantes a [[masa]] y [[radiu (xeometría)|radiu]],<ref name=JK>[http://www.astro.uiuc.edu/~kaler/sow/iotahor.html Iota Horologii (Stars, Jim Kaler)]</ref> anque la so [[lluminosidá]] ye un 80% mayor que la solar.<ref name=Solstation>{{Cita web |url=http://www.solstation.com/stars2/iotahoro.htm |títulu=Iota Horologii (Solstation) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120316171823/http://www.solstation.com/stars2/iotahoro.htm |fechaarchivu=2012-03-16 }}</ref> La so [[temperatura efectivo|temperatura superficial]], 6110 [[kelvin|K]],<ref name=Schroder>{{cita publicación | autor = Schröder, C.; Reiners, A.; Schmitt, J. H. M. M. | títulu = Ca II HK emission in rapidly rotating stars. Evidence for an onset of the solar-type dynamo | añu = 2009 | publicación = [[Astronomy and Astrophysics]] | volume = 493 | númberu = 3 | id = páxs. 1099-1107 | url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2009A&A...493.1099S&db_key=AST&nosetcookie=1 }}</ref> ye 330 K más alta que la del Sol. La velocidá de [[rotación estelar|rotación]] d'Iota Horologii ye igual o superior a 6,2 [[km/s]],<ref name=Schroder/> tres veces más elevada que la del Sol. Amuesa mayor actividá [[cromosfera|cromosférica]] que la nuesa estrella y tien una edá averada de 625 millones d'años,<ref name=ESO>[http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2008/pr-09-08.html The Drifting Star] ([[European Southern Observatory|ESO]] Press Release)</ref> enforma menor que los 4600 millones d'años d'edá del Sol. El so movimientu al traviés del espaciu concasa col del [[cúmulu estelar|cúmulu]] de les [[Híades (astronomía)|Híades]], d'onde paez que foi espulsada y del qu'anguaño ta dixebrada 130 años lluz; el so altu conteníu en [[heliu]] y metales, según la so edá, sofiten dicha rellación.<ref name=Vauclair>{{cita publicación | autor = Vauclair, S.; Laymand, M.; Bouchy, F.; Vauclair, G.; Hui Bon Hoa, A.; Charpinet, S.; Bazot, M. | títulu = The exoplanet-host star ι Horologii: an evaporated member of the primordial Hyades cluster | añu = 2008 | publicación = [[Astronomy and Astrophysics]] | volume = 482 | númberu = 2 | id = pp. L5-L8 | url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2008A%26A...482L...5V&db_key=AST&nosetcookie=1 }}</ref> La estrella pertenez a la [[corriente de Híades]].<ref>http://www.eso.org/public/news/eso0809/ Astronomers 'listen' to an exoplanet-host star and find its birthplace</ref> == Composición química == Como la mayor parte de les estrelles con planetes, Iota Horologii presenta una elevada [[metalicidá]], aproximao un 50% mayor que la solar ([Fe/H] = +0,19). Otros elementos como [[níquel]] y [[siliciu]] son tamién sobreabundantes en rellación al Sol. Col fin d'estudiar la composición d'hipotéticos [[planeta terrestre|planetes terrestres]], evaluáronse les rellaciones C/O y Mg/Si n'Iota Horologii. La rellación C/O —igual a 0,66— implica que, como na [[Tierra]], el siliciu sólido fundamentalmente atoparíase formando [[cuarzu]] y [[silicatu|silicatos]]. Sicasí, la rellación Mg/Si —que controla la composición exauta de los silicatos de [[magnesiu]]— ye 0,79, lo que trai que, d'esistir planetes terrestres, éstos puedan ser del tipu «Tierres riques en siliciu».<ref name=Delgado>{{cita publicación | autor = Delgado Mena, Y.; Israelian, G.; González Hernández, J. I.; Bond, J. C.; Santos, N. C.; Udry, S.; Mayor, M. | títulu = Chemical Clues on the Formation of Planetary Systems: C/O Versus Mg/Si for HARPS GTO Sample | añu = 2010 | publicación = [[The Astrophysical Journal]] | volume = 725 | númberu = 2 | id = páxs. 2349-2358 | url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2010ApJ...725.2349D&db_key=AST&nosetcookie=1 }}</ref> Per otra parte, el so conteníu de [[beriliu]] ye comparable al solar pero'l de [[litiu]] (log<sub>є</sub>[Li] = 2,66),<ref name=Galvez_Ortiz>{{cita publicación | autor = Gálvez-Ortiz, M. C.; Delgado-Mena, Y.; González Hernández, J. I.; Israelian, G.; Santos, N. C.; Rebolo, R.; Ecuvillon, A. | títulu = Beryllium abundances in stars with planets. Extending the sample | añu = 2011 | publicación = [[Astronomy and Astrophysics]] | volume = 530 | númberu = | id = A66 | url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2011A%26A...530A..66G&db_key=AST&nosetcookie=1 }}</ref> ye notablemente más altu que na nuesa estrella. == Sistema planetariu == El planeta, denomináu [[Iota Horologii b]], mover nuna [[órbita]] [[Escentricidá (ciencies exautes)|escéntrica]] a una distancia de 0,93 [[unidá astronómica|UA]] de la estrella, similar a la que dixebra la [[Tierra]] del Sol. Sicasí, el planeta ye bien distintu al nuesu, yá que con una masa siquier el doble de la de [[Xúpiter (planeta)|Xúpiter]] probablemente seya un [[xigante gaseosu]]. El so [[periodu orbital]] ye de 320 díes.<ref>[http://exoplanet.eu/star.php?st=HR+810 HR 810/Iota Horologii (The Estrasolar Planets Encyclopaedia)]</ref> La distancia a la que s'atopa de la so estrella dexa la esistencia d'[[agua]] líquida; los posibles [[Satélite natural|satélites]] d'esti mundu pueden ser mayores que los de Xúpiter y químicamente similares a los nuesos [[planeta terrestre|planetes terrestres]]. {{Planetbox-1p | [[Iota Horologii b]] | > 2,26 ± 0,18 | 320,1 ± 2,1 | 0,925 ± 0,104 | 0,161 ± 0,069 }} En [[2000]] anuncióse la esistencia d'un discu de polvu alredor d'estrellar pero resultó ser un artificiu instrumental. == Ver tamién == * [[Llista de planetes estrasolares]] == Enllaces esternos == * [http://www.exoplaneten.de/iota_horologii/spanish.html Sistema planetariu d'Iota Horologii (Exoplaneten)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070830115215/http://www.exoplaneten.de/iota_horologii/spanish.html |date=2007-08-30 }} == Referencies == {{llistaref}} {{CieluWD}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Estrelles]] [[Categoría:Nanes marielles]] [[Categoría:Planetes estrasolares]] [[Categoría:Constelación de Horologium]] [[Categoría:Sistemes planetarios]] [[Categoría:Corrientes estelares]] d7ykyn3x6qvgdsh8760zqql32uj15wn Iota Pegasi 0 53126 4485109 4455065 2026-04-06T08:28:01Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485109 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Iota Pegasi}} {{ficha d'oxetu celeste}} '''Iota Pegasi''' (ι Peg / 24 Pegasi)<ref name=SIMBAD>[http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Ident=iota+peg&NbIdent=1&Radius=2&Radius.unit=arcmin&submit=submit+id NSV 14034 - Spectroscopic binary] ([[SIMBAD]])</ref><ref>[http://www.alcyone.de/cgi-bin/search.pl?object=HR8430 Iota Pegasi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160731201405/http://www.alcyone.de/cgi-bin/search.pl?object=HR8430 |date=2016-07-31 }} (The [[Bright Star Catalogue]])</ref> ye un [[sistema estelar]] na [[constelación]] de [[Pegasu (constelación)|Pegasu]] asitiáu a 38,3 [[añu lluz|años lluz]] del [[Sistema Solar]]. De [[magnitú aparente]] +3,77, ocupa'l novenu llugar por rellumu na so constelación. La componente principal del sistema, '''Iota Pegasi A''', ye una estrella blancu-mariella de la [[secuencia principal]] de [[tipu espectral]] F5V. Con una temperatura superficial de 6426 [[kelvin|K]],<ref name=Geneva-Copenhagen>{{cita publicación | autor = Nordström, B.; Mayor, M.; Andersen, J.; Holmberg, J.; Pont, F.; Jørgensen, B. R.; Olsen, E. H.; Udry, S.; Mowlavi, N. | títulu = The Geneva-Copenhagen survey of the Solar neighbourhood. Ages, metallicities, and kinematic properties of ˜14 000 F and G dwarfs | añu = 2004 | publicación = [[Astronomy and Astrophysics]] | volume = 418 | númberu = | id = páxs. 989-1019 (Tabla consultada en CDS) | url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2004A%26A...418..989N&db_key=AST&nosetcookie=1 }}</ref>relluma con una [[lluminosidá]] 3,3 vegaes mayor que la [[lluminosidá solar]], siendo'l so diámetru ente un 40% y un 50% más grande que'l del [[Sol]].<ref name=Belle>{{cita publicación | autor = van Belle, Gerard T.; von Braun, Kaspar | títulu = Directly Determined Linear Radii and Effective Temperatures of Exoplanet Host Stars | añu = 2009 | publicación = [[The Astrophysical Journal]] | volume = 694 | númberu = 2 | id = páxs. 1085-1098 | url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2009ApJ...694.1085V&db_key=AST&nosetcookie=1 }}</ref> Xira sobre sigo mesma con una [[velocidá de rotación proyeutada]] de 7,5 km/s, implicando que'l so [[periodu de rotación]] ye igual o inferior a 9,6 díes. Tien una masa de 1,32 [[mases solares]].<ref name=JimKaler>[http://stars.astro.illinois.edu/sow/iotapeg.html Iota Pegasi] (Stars, Jim Kaler)</ref> A una distancia de 0,119 [[unidá astronómica|UA]] de la componente A —un 30% de la distancia que dixebra a [[Mercuriu (planeta)|Mercuriu]] del Sol—<ref name=JimKaler/> orbita '''Iota Pegasi B''', una [[nana mariella]] que, d'alcuerdu a la so [[Espectroscopia astronómica|espectru]], tien tipu G8V. Ye una estrella menos lluminosa que'l Sol con una masa de 0,80 masa solar.<ref name=Jancart>{{cita publicación | autor = Jancart, S.; Jorissen, A.; Babusiaux, C.; Pourbaix, D. | títulu = Astrometric orbits of SB^9 stars | añu = 2005 | publicación = [[Astronomy and Astrophysics]] | volume = 442 | númberu = 1 | id = páxs. 365-380 | url = http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv:astro-ph/0507695 }}</ref> Emplega namái 10 díes, 5 hores y 3 minutos en completar una vuelta alredor de la so compañera a lo llargo d'una [[órbita]] práuticamente circular ([[Escentricidá (ciencies exautes)|ε]] ≈ 0). El [[planu orbital]] ta inclináu 77,6º respectu al planu del cielu.<ref name=JimKaler/> El sistema tien una [[metalicidá]] inferior a la solar, siendo la so bayura relativa de [[fierro]] ente'l 65% y el 89% de la esistente na nuesa estrella.<ref name=Soubiran /><ref name=Geneva-Copenhagen /> La so edá averada ye de 2400 - 2500 millones d'años.<ref name=Soubiran>{{cita publicación | autor = Soubiran, C.; Girard, P. | títulu = Abundance trends in kinematical groups of the Milky Way's disk | añu = 2005 | publicación = [[Astronomy and Astrophysics]] | volume = 438 | númberu = 1 | id = páxs. 139-151 (Tabla consultada en CDS) | url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2005A%26A...438..139S&db_key=AST&nosetcookie=1 }}</ref><ref name=Geneva-Copenhagen /> == Ver tamién == * [[Llista d'estrelles brilloses más cercanes]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.solstation.com/stars2/iota-peg2.htm Iota Pegasi (Solstation)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924103848/http://www.solstation.com/stars2/iota-peg2.htm |date=2015-09-24 }} {{CieluWD}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Estrelles]] [[Categoría:Nanes marielles]] [[Categoría:Estrelles binaries]] [[Categoría:Constelación de Pegasu]] 6sjyk3xd3bpbpgh95vgc2wz80bjfcs8 Iota Persei 0 53127 4485110 4149500 2026-04-06T08:28:26Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485110 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Iota Persei}} {{ficha d'oxetu celeste}} '''Iota Persei''' (ι Per / HD 19373 / HR 937 / GJ 124)<ref>[http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?protocol=html&Ident=iota+Persei&NbIdent=1&Radius=2&Radius.unit=arcmin&submit=submit+id Iota Persei] ([[SIMBAD]])</ref> ye una [[estrella]] na [[constelación]] de [[Perseus|Perséu]] que s'atopa a 34,4 [[añu lluz|años lluz]] del [[Sistema Solar]]. La so [[magnitú aparente]] ye +4,05. Iota Persei ye una [[nana mariella]] de [[tipu espectral]] G0V con una [[temperatura efectivo]] de 5945 [[kelvin|K]], llixeramente cimeru a la del nuesu [[Sol]]. Con una [[masa]] un 16% mayor que la del Sol,<ref name=Gonzalez/> el so diámetru ye un 51% más grande que'l [[radiu solar|diámetru solar]].<ref name=Belle>{{cita publicación | autor = van Belle, Gerard T.; von Braun, Kaspar | títulu = Directly Determined Linear Radii and Effective Temperatures of Exoplanet Host Stars | añu = 2009 | publicación = [[The Astrophysical Journal]] | volume = 694 | númberu = 2 | id = pp. 1085-1098 | url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2009ApJ...694.1085V&db_key=AST&nosetcookie=1 }}</ref> Tien una [[lluminosidá]] 2,2 vegaes más alta que la [[lluminosidá solar]].<ref name=JimKaler>[http://www.astro.uiuc.edu/~kaler/sow/iotaper.html Iota Persei (Stars, Jim Kaler)]</ref> La so [[velocidá de rotación proyeutada]] ye de 3,15 km/s y nun amuesa actividá [[cromosfera|cromosférica]].<ref name=Martinez>{{cita publicación | autor = Martínez-Arnáiz, R.; Maldonado, J.; Montes, D.; Eiroa, C.; Montesinos, B. | títulu = Chromospheric activity and rotation of FGK stars in the solar vicinity. An estimation of the radial velocity jitter | añu = 2010 | publicación = [[Astronomy and Astrophysics]] | volume = 520 | númberu = | id = A79 | url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2010A%26A...520A..79M&db_key=AST&nosetcookie=1 }}</ref> Tien una edá envalorada de 3800 ± 900 millones d'años,<ref name=Gonzalez>{{cita publicación | autor = Gonzalez, G.; Carlson, M. K.; Tobin, R. W. | títulu = Parent stars of estrasolar planets - X. Lithium abundances and v sini revisited | añu = 2010 | publicación = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] | volume = 403 | númberu = 3 | id = pp. 1368-1380 | url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2010MNRAS.403.1368G&db_key=AST&nosetcookie=1 }}</ref> daqué inferior a los 4600 millones d'años d'edá del Sol. El so [[metalicidá]] —bayura relativa d'elementos más pesaos que'l [[heliu]]— ye cimeru a la solar nun 30-40%.<ref name=Gonzalez/> Distintos elementos evaluaos amuesen niveles daqué mayores que nel Sol; namái'l [[circoniu]] presenta una bayura relativa práuticamente igual que na nuesa estrella.<ref name=Ramirez2009>{{cita publicación | autor = Ramírez, I.; Meléndez, J.; Asplund, M. | títulu = Accurate abundance patterns of solar twins and analogs. Does the anomalous solar chemical composition come from planet formation? | añu = 2009 | publicación = [[Astronomy and Astrophysics]] | volume = 508 | númberu = 1 | id = pp. L17-L20 | url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2009A%26A...508L..17R&db_key=AST&nosetcookie=1 }}</ref> Con gran cantidá d'[[heliu]] nel so nucleu, piénsase que ta próxima la so [[Evolución estelar|evolución]] escontra una estrella [[subxigante]].<ref name=Solstation/> Iota Persei topar ente los oxetivos prioritarios del [[Proyeutu Darwin]] y del [[Terrestrial Planet Finder]] (TPF) pa la busca de [[planeta terrestre|planetes terrestres]] que puedan allugar vida. Anque se realizó una busca refecha de planetes en redol a Iota Persei, hasta'l momentu los resultaos fueron negativos.<ref name=Solstation>{{Cita web |url=http://www.solstation.com/stars2/iota-per.htm |títulu=Iota Persei (Solstation) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210126044805/http://www.solstation.com/stars2/iota-per.htm |fechaarchivu=2021-01-26 }}</ref> == Ver tamién == * [[Llista d'estrelles brilloses más cercanes]] == Referencies == {{llistaref}} {{CieluWD}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Estrelles]] [[Categoría:Nanes marielles]] [[Categoría:Constelación de Perséu]] dcg27j1ar0dcnrw7oaktfbpzixacep9 Ilene Graff 0 56751 4485070 4462049 2026-04-05T19:34:51Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485070 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Ilene Graff}} {{persona}} '''Ilene Susan Graff'''<ref>http://www.peliculasyonkis.com/profesional/ilene-graff</ref><ref>http://www.abandomoviez.net/indie/persona.php?id_persona=65200</ref><ref>{{Cita web |url=http://highlighthollywood.com/2013/04/broadway-veterans-ilene-graff-and-ben-lanzarone-help-make-the-song-your-own-highlight-hollywood-exclusive-news/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131228081322/http://highlighthollywood.com/2013/04/broadway-veterans-ilene-graff-and-ben-lanzarone-help-make-the-song-your-own-highlight-hollywood-exclusive-news/ |fechaarchivu=2013-12-28 }}</ref>( [[Queens]], [[Nueva York]], [[28 de febreru]] de [[1949]]) ye una actriz y cantante d'Estaos Xuníos nomada al [[grammy]]. Conocida por haber intrepretado al personaxe de Martha Owens na [[sitcom]] ABC ''[[Mr. Belvedere|Mr Belvedere]]''. Anguaño vive en [[Los Angeles]]. Ella ye Xudía. == Primeros años == Graff nació en Nueva York. Fía de Judith Clarice, una profesora de pianu y direutora de coru y Jerome Lawrence Graff,<ref>https://www.imdb.com/name/nm0333779/</ref>un músicu y actor. == Carrera == El so primer trabayu consistió n'apaiciones nos sitcoms estauxunidenses ''[[Barnaby Jones]]'' y ''[[Laverne & Shirley]]''. Dende 1981-1984, Graff vio una llinia constante de trabayu en comedies populares estauxunidenses como ''[[Mork y Mindy]]'' y pa trés, según el teatru ''[[St. Elsewhere]]''. En 1985, ella tomó lo que ye posiblemente'l so papel más conocíu, interpretando a la esposa de Bob Uecker na comedia ''ĨMr. Belvedere''. El programa salió al aire en 1990. Empezó la so carrera profesional como un adolescente cuando actuó como corista y actriz comercial. Asistió a Martin Van Buren High School en [[Queens]] Village, y graduóse na universidá de Ithaca en 1970, desempeñó'l papel de Sandy na producción teatral de Broadway de ''[[Grease]]'' mientres 2 años dempués de lo cual pasó a papeles más notables de la televisión y el cine. Fixo'l so debú en Broadway<ref>http://www.broadwayworld.com/people/Ilene-Graff/</ref> profesionales nel escenariu musical en ''[[Promises, promises]]''. [[Ficheru:Ilene Graff And Ben Lanzarone 2013.jpg|thumb|derecha|Ilene Graff, Barbara Van Orde y [[Ruta Lee]]]] === Filmografía === '''Peliculas''' {| {{tablaguapa}} |- bgcolor="#CCCCCC" ! Película !! Personaxe!! Añu |- |- |- | ''[[Loving Annabelle]] '' || Mother Immaculata || [[2006]] |- | ''[[South Pacific]]'' || Singing Ngana || [[2001]] |- | ''[[Abandonada a la so suerte]]'' || || [[1995]] |- | ''[[Ladybugs (filme)]]'' || Bess || [[1992]] |- |- | ''[[Los opuestos atráense]]'' || Frannie || [[1990]] |- | ''[[El gran escándalu sexual americanu]] '' || Marilyn Worth || [[1990]] |- | ''[[Earthlings]]'' || Jane Lassiter|| [[1984]] |- | ''[[13 Thirteenth Avenue]] '' || Melinda York || [[1983]] |} '''Series de Tv''' {| {{tablaguapa}} |- bgcolor="#CCCCCC" ! Serie !! Personaxe!! Añu |- |- |- | ''[[Doctora en Alabama]] '' || Clora Tucker || [[2011]]-[[2013]] |- | ''[[Castle]]'' || Gayle Finnegan || [[2009]] |- | ''[[Living Whit Fran]]'' || Jessica || [[2006]] |- | ''[[Haunted]]'' || Emily Eastway || [[2002]] |- | ''[[Touched by an Angel]] '' || Gloria Brewer || [[1997]] |- | ''[[Hermanes]]'' || Cinthya || [[1994]] |- | ''[[Walter & Emily]]'' ||Dr. Barbara Morris || [[1992]] |- | ''[[Mr. Belvedere]] '' || Marsha Owens || [[1985]]-[[1990]] |- | ''American Playhouse'' || Kitty Verdune|| [[1987]] |- | ''[[New Love, American Style]]'' || || [[1986]] |- | ''[[St. Elsewhere]] '' || Heidi Brechman || [[1985]] |- | ''[[Vida d'estudiante]]'' || Carolyn || [[1983]] |- | ''[[Lottery]]'' || || [[1983]] |- | ''[[Three's Company]] '' || Daphne Smith || [[1983]] |- | ''[[Remington Steele]]'' || Ivy Shapiro|| [[1982]] |- | ''[[Madame's Place]] '' || Gloria Beecham Meade || [[1982]] |- | ''[[Lewis & Clark]] '' || Alicia Lewis || [[1981]]-[[1982]] |- | ''[[Mork y Mindy]] '' || Tracy / Recepcionista || [[1981]]-[[1982]] |- | ''[[Laverne y Shirley]]'' || Monique || [[1980]] |- | ''[[El plantíu Beulah]] '' || Frannie || [[1980]] |- | ''[[Angi]]y '' || Annabel Davis || [[1980]] |- | ''[[Supertren]] '' || Penny Whitaker || [[1979]] |- | ''[[Barnaby Jones]] '' || Stephanie Capello || [[1979]] |} == Vida personal == Graff casóse col compositor [[Ben Lanzarone]]. Casada dende 1978, la pareya tien una fía [[Nikka Graff Lanzarone]]. Ilene ye la hermana mayor del actor nomáu al premiu Tony [[Todd Graff]]. La so prima ye l'actriz [[Randy Graff]] y [[Laurie Graff]] escritora. Foi mientres "Grease" qu'ella conoció al so futuru home, el direutor musical [[Ben Lanzarone]], que provocó'l treslláu a la Mariña Oeste. Una d'ella y les actividaes más favoritos del so home ye participar nel teletón añal de Cedar Rapids. Nel añu 1999, pasó'l so cumpleaños ayudando a recaldar $ 45 millones pal Club de Children's Club. Graff Ye voceru nacional pal Centru d'Investigación del Cáncer de AMC en Denver == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commons category}} * [http://ilenegraff.com/ Official website] * {{IBDB nome|id=88014|name=Ilene Graff}} * {{IMDb nome}} == Ver tamién == * [[Mr. Belvedere]] * [[Todd Graff]] * [[Nikka Graff Lanzarone]] * [[Randy Graff]] * [[Ben Lanzarone]] {{NF|1949||Graff, Ilene}} [[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Escritores d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Cantantes d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]] 5k1a4rn5onmsqdmgi2973vcj53ig1oa Ilex paraguariensis 0 65419 4485072 4400359 2026-04-05T19:58:51Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485072 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Ilex paraguariensis}} {{Otros usos|Mate (dixebra)}} {{Ficha de taxón | status = LR/nt | status_system = IUCN2.3 | status_ref = <ref name = "iucn">{{IUCN |asesores=[[World Conservation Monitoring Centre]]|añu=1998|edición IUCN=2013.2|consultáu=12 de mayu de 2014}}</ref> | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Aquifoliales]] | familia = [[Aquifoliaceae]] | genus = ''[[Ilex]]'' | species = '''''Ilex paraguariensis''''' | binomial_authority = [[Auguste François César Prouvençal de Saint-Hilaire|A.St.-Hil.]] [[1822]] }} El {{iniTaxon}} ye una [[especie]] [[Árbol|arbórea]] [[neotropical]] orixinaria de les cuenques del Altu [[Ríu Paraná|Paraná]], Alto [[Río Uruguay|Uruguái]] y dellos afluentes del [[Ríu Paraguái]] <ref>{{cita publicación|apellíu=Buduba|nome=Carolina Inés|títulu=Mutagénesis y antimutagénesis n'estractos aguacientos, clorofórmicos y acetónicos de Ilex paraguariensis var. paraguariensis y Ilex dumosa var. dumosa|fecha=2011|páxines=264|url=http://sedici.unlp.edu.ar/handle/10915/2692|fechaaccesu=25 d'abril de 2014}}</ref><ref name = "iucn"/><ref>[http://www.alimentosargentinos.gov.ar/0-3/revistes/r_38/cadenes/Fervinchos_Te_Yerba_mate.htm]</ref> onde crez nun estáu montés, sobremanera formando parte de la [[soviesca]] o del estratu medianu de los montes. De les [[fueya|fueyes]] y [[caña|cañes]], seques y molíes d'esta [[Aquifoliaceae|aquifoliácea]] prepárase'l [[mate (fervinchu)|mate]], una [[fervinchu]] común na gastronomía de [[Paraguái]], [[Arxentina]] , el sur de [[Brasil]], [[Bolivia]], [[Uruguái]] y [[Chile]].<ref>[http://www.argentinacafe.com/Background/argentina-yerba-mate.htm Yerba Mate: National Drink of Argentina?]</ref><ref>[http://www.zonalatina.com/Zldata109.htm Yerba mate n'Arxentina]</ref> El nome ''mate'' ye'l nome dau a la [[Lagenaria siceraria|calabacilla]] que tradicionalmente sirve de recipiente a la [[fervinchu]]. Ye llargamente cultivada comercialmente n'Arxentina, Brasil y Paraguái (n'orde de producción total) dende'l [[sieglu XIX]], dando llugar a una importante industria. == Carauterístiques == La especie '''Ilex paraguariensis''' ye un árbol [[perennifoliu]], d'hasta 15 m d'altor n'estáu selvaxe. Tien un fuste recto y cilíndrico, d'hasta 3 [[dm]] de diámetru, recubiertu d'una fina corteza pardogrisácea acanalada. Les cañes broten del árbol n'ángulu rectu, dando llugar a una copa apicada. El raigañu ye pivotante. Les fueyes son alternes, obovaes, col marxe dentáu y el ápiz obtusu, d'unos 11 cm de llargu y 5 d'anchu, coriacees; nun presenten nunca pelos nin estomas pol fexe, de color verde escuru, y estomas pequeños nel viesu. Les nervaduras primaries y secundaries son de color amarellentáu y bien marcaes.<ref>[http://www.ushuaia.pl/yerba/what Yerba mate — qué?; en Ushuaia.pl]</ref> Perduren unos trés años na planta. Ente ochobre y payares, la dómina de floriamientu, produz [[inflorescencia|inflorescencies]] en forma de fexes corimboides de 40 a 50 floros, que se desenvuelven axilarmente. Ye [[dioicu]]; los exemplares masculinos presenten [[dicasios]] d'ente 3 y 11 flores, ente que nos femeninos apaecen solitaries o en grupos de trés a lo sumo. Les [[flor|flores]] son simples, pequeñes, polígames, de color blancuciu; la mota y la corola suelen ser tetrámeros o escepcionalmente pentámeros. Ente los pétalos presenta igual númberu d'[[estame]]s. La [[polinización]] ye [[Entomofilia|entomófila]], siendo tantu [[abeya|abeyes]] como [[Diptera|dípteros]] los vehículos de la fecundación. Ente los meses de xineru y marzu maurez el frutu, una [[núcula]] indehiscente d'unos siete mm de diámetru, de color violáceo, acoloratáu o coritu cuando madura, con un estigma pocu prominente. Contién 4 a 8 propágulos rugosos, de color mariellu. La diseminación producir polo xeneral [[endozoica]]mente, siendo [[aves]] los sos principales vectores. == Cultivo == La yerba rique temperatures [[clima tropical|tropicales]] y un eleváu mugor nel ambiente, según frecuentes precipitaciones, nel orde de los 2.500 [[mm]] añales, especialmente mientres el floriamientu. La temperatura óptima allúgase en redol a los 20°C de media, anque soporta bien les xelaes. Ye bien tolerante a la solombra. Prefier sitios baxos, con bon drenaxe y posibilidá d'aniciar en fondura. El suelu tien de ser llixeramente acedu, arenosu o magrizu, de testura fina o media. Tien altos requerimientos d'ácidu fosfóricu y potasiu. === Plantíu === Tradicionalmente, la yerba cultivar de manera a cencielles extractiva, aprovechando los exemplares monteses de la soviesca, esta práutica yá nun s'utiliza, na actualidá hai cultivos de manera ordenada. Los intentos iniciales d'adomar el so cultivu atopar con dificultaes na guañada, lo que llevó a los sacerdotes de les [[misiones xesuites]], los primeres qu'entamaron l'intentu, a fomentar el replante en zona selvática y la fradadura como medios d'amontar la producción. En bona parte de Brasil les pequeñes esplotaciones funcionen entá d'esa manera. Pal cultivu entamáu, les granes collechar ente febreru y abril; tienen de llantase de momentu o almacenase con sumu cuidu, pa evitar que l'endurecimientu de les mesmes facer invidables. A baxes temperatures pueden almacenase hasta un añu, anque la so capacidá de granar amenórgase abruptamente. En munches granes externamente madures l'embrión ye entá rudimentariu, lo que provoca perllargos periodos de guañada en dellos casos. Sicasí, la reproducción sexual sigue siendo la forma más frecuente de cultivu. De normal les granes llograes de frutos maduros québrense y remueyen una vegada collechaes; dempués de dexales ensugar, sémense menos de 30 díes dempués de la so collecha. Con riego abondosu y temperatura favorable, la guañada tien llugar al cabu d'unu o dos meses. Tresplantar al cabu d'un añu al so allugamientu definitivu, asumiendo otru añu más el so enraigono. Los plantíos entamaos empezaron a ponese en práutica en Paraguái escontra [[1915]], emplegando una disposición en cuadriláteru o tresbolillo. Escontra la mesma fecha desenvolviéronse meyores en téunica de fradadura, ente elles el llamáu ''corte mesa'', una fradadura horizontal afecha a la collecha mecánica, qu'ameyora amás el rendimientu de la planta. En [[1953]] impúnxose un cambéu a la téunica de plantáu, allugando los renovales en curves de nivel y amontando la densidá por hectárea. L'usu de [[lleguminosa|lleguminoses]] como cultivu d'acompañamientu ameyora tamién el rendimientu del suelu. La reproducción agámica (por fraes) ye inusual, sobremanera pola dificultá de llograr gayos con raigañu; la tasa de guañadura de cañes altes ye baxa, inda cuando empléguense hormones pa fomentala. Les téuniques de fecundación ''in vitro'' son entá esperimentales. === Producción mundial === Anque tres repúbliques son les principales y más reconocíes cultivadores, dos países concentren más del 90% de la producción mundial de la yerba mate. En primer llugar tópase [[Arxentina]], mayor productor mundial con alredor de 700 mil tonelaes al añu (ente 56 y 62% del global), siguíu de Brasil con unes 500 mil (alredor de 34 a 36%) y de Paraguái con 50 mil (5% mundial).<ref>Abc Dixital (ed.) phttp://www.abc.com.py/edicion-impresa/suplementos/abc-rural/produccion-de-yerba-mate-626547.html Producción de Yerba Mate]. (9 d'ochobre de 2013). Consultáu 17 ago 2014. Asunción: Paraguái.</ref><ref>http://www.inym.org.ar/imagenes/Estadisticas/2013-12-Estadisticas.pdf</ref><ref>Salcedo, Yerutí (12 agostu 2013) 5 díes Diariu (ed.) [http://5dias.com.py/29505-el-paraguay-esporta-añalmente-unes-500-tonelaes-de-yerba-mate El Paraguái esporta añalmente unes 500 tonelaes de yerba mate]. Consultáu 17 ago 2014. Asunción: Paraguái.</ref><ref>USAID [http://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1862/yerba_mate.pdf Welcome Yerba Mate “La Novedá nel Mundu de los Fervinchos”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819085622/http://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1862/yerba_mate.pdf |date=2014-08-19 }}. Consultáu 17 ago 2014.</ref> == Consumu == Hai trés formes básiques de consumir la ''yerba mate'', que reciben distintos nomes: * La forma más común ye'l [[mate (fervinchu)|mate]], un fervinchu que se preparar nun recipiente (tamién denomináu “mate”) o -si'l recipiente ye de la variante de boca ancha llámase-y “[[Lagenaria siceraria|porongo]]”- onde s'arrama agua ente 75 y 82 [[grau centígradu|graos]] de temperatura, que se zuca per mediu d'una [[Bombilla (Instrumentos de cocina)|bombilla]]. * El [[tereré]] ye similar al mate, pero preparar con agua bien fría, el so consumu ye constante ensin importar la dómina o temperatura. Suélse-y amestar amiestu de yerbas melecinales como la menta (Mentha arvensis), el cedrón (Lippia citriodora), menta peperina, y otres. Ye propiu de [[Paraguái]], oeste de [[Mato Grosso]] y de [[São Paulo]], y nel [[NEA|mariniegu arxentín]]. * El [[mate cocío]] ye una [[fervinchu]]. Pa preparar primero calezse agua, amiéstase-y yerba mate enantes de ferver (munches vegaes "quemada" primeramente con azucre) y darréu cólase y sírvese nuna taza. Güei, esta forma de preparar el mate cocío, foi en dellos llugares movida pol mate cocíu preparáu en bolsitas de papel, similares a les del té común y pol concentráu en polvu.{{ensin referencies}} El [[mate cocío]] foi conocíu nos sieglos XVII y XVIII como ''té de los xesuites'', por ser éstos quien popularizaron el so usu, a imitación del té. == Historia de la yerba mate == [[Ficheru:Yerba mate Jardín Botánico Carlos Thays.jpg|thumb|250px|Planta de Yerba Mate nel [[Xardín Botánicu de Buenos Aires]].]] {{AP|Historia de la yerba mate}} Conocíu como '''té de los xesuites''' o '''té paraguayu'''. La yerba foi consumida dende tiempu inmemorial polos pueblos [[guaraníes]] y [[guaycurú]]es, que recoyíen les fueyes de ''[[ka'a]]'' na selva, onde crecía en forma montesa. Primeramente les mascaban, depués preparar en [[fervinchu]]. Empecipiáu'l periodu de dominación hispanu-portuguesa n'América del Sur, el costume de beber el fervinchu foi estendiéndose. Escontra fines del sieglu XVI y empiezos del XVII, los españoles consideraron al mate como un [[viciu]] peligrosu.<ref name="El mate">HOSS DE Le COMTE, Mónica Gloria. El Mate. Buenos Aires: Maizal, 2001. ISBN 987-97899-3-8</ref> N'abril de 1595, el teniente gobernador d'[[Asunción (Paraguái)|Asunción]], [[Juan Caballero Bazán]], prohibe'l tránsitu polos yerbatales y el cultivu.<br /> Cola llegada de la [[Compañía de Xesús]] al Paraguái a principios del 1600 y hasta 1630, prohíbense'l consumu de mate y l'esportación de la yerba. Pero la prohibición del consumu namái sirvió p'atraer l'interés de los conquistadores. Escontra 1600 consumir n'Asunción cerca de 500 quilos de yerba al día. En 1611 [[Marín Negrón]], gobernador d'Asunción, impon penes pa los que fueren sorprendíos “en posesión de yerbas”: cien latigazos si'l infractor yera indíxena, cien pesos de multa si yera español. Contemporáneamente [[Hernando Arias de Saavedra|Hernandarias]], gobernador de Buenos Aires, reprime'l consumu de yerba con 10 pesos de multa y 15 díes de cárcel, de la que manda quemar na Plaza Mayor sacos de la yerba ingresaos [[contrabandu|clandestinamente]]. Finalmente, el cultivu foi autorizáu a los xesuites, que lo monopolizaron hasta que fueron espulsaos en [[1767]]. Los xesuites llograron domesticar la planta, por aciu téuniques d'ensugáu de la grana, lo que dexó estender los plantíos al puntu que la venta de yerba mate convertir na principal fonte d'ingresos de les “[[misiones xesuites|amenorgamientos]]”. Escontra 1720 el consumu xeneralizárase tamién nel actual estáu de Paraná ([[Brasil]]). En Chile dende la Colonia y hasta'l sieglu XIX tuvo un ampliu espardimientu, dexando'l so preponderancia nes árees urbanes en favor del [[té]]. A fines del [[sieglu XVIII]], depués de la espulsión de los [[xesuita|xesuites]], los yerbales fuéronse perdiendo como esplotación granible. La so reposición fíxose difícil pos se desconocíen los métodos que dexaren a los xesuites producir la [[guañada]] a escala industrial.<ref name = NOTICIES >[http://jardinbotanico.buenosaires.gob.ar/noticies/ ''Pol Bicentenariu replantan el primer yerbal cultiváu de l'Arxentina''] Páxines de noticies del Xardín Botánicu de Buenos Aires.</ref><ref name = EMBAXADA >{{cita llibru | títulu = Carlos Thays. Un xardineru francés en Buenos Aires. | autor = Sonia Berjman | editorial = Embaxada de Francia na Arxentina | id = ISBN 978-987-20688-3-7 | añu = 2009 }}</ref> El [[paisaxismu|paisaxista]] francu-arxentín [[Carlos Thays]] investigó los métodos de guañada de les granes. Esto yá fuera enunciáu pol naturalista [[Aimé Bonpland]], quien viviera nes misiones xesuites, pero los sos estudios habíense perdíu.<ref name = NOTICIES /><ref name = EMBAXADA /> En [[1895]] Thays recibió les primeres granes de yerba mate y llogró faeles granar al someteles a una enllargada inmersión n'agua a elevada temperatura.<ref name = NOTICIES /> Debíu al ésitu llográu, la Direición d'Agricultura y Ganadería de la Nación Arxentina confirmó la eficacia del ''sistema Thays'' y sopelexar na rexón Noroeste del país.<ref name = EMBAXADA /> Anguaño la zafra de la fueya nos yerbatales, sigue amestada a los rexímenes de [[mensú]] sobre les comunidaes [[guaraníes]], que son engañaes poles sos necesidaes estremes, pos munchos son espulsaos de les sos tierres y al trate exiliaos cayen en manes de "agabitadores" que-yos ufierten adelantos de sueldu y son llevaos a yerbatales pa convertise en mensúes -términu que denomina a la forma de trabayu forzosu en [[Paraguái]]-, qu'acarreta indíxenes so amenaces pa la collecha de la yerba mate{{ensin referencies}}. Esto postreru nun asocede últimamente n'Arxentina, anque fai non muncho tiempu tamién habíen "mensús" nesti país. En [[Provincia de Misiones|Misiones]] ([[Arxentina]] llámase "tarefero" al que collecha artesanalmente la yerba, valiéndose d'una tisoria. Los mensúes y tareferos siéntense identificaos cola xera de la collecha; entá asina, cobren bien pocu pol so trabayu y son semiexplotaos (como lo reflexa'l cantar ''El mensú'', de [[Ramón Ayala (cantautor arxentín)|Ramón Ayala]]). Como les xeres de collecha (tarefa) nun se lleven a cabu mientres tol añu, en [[Provincia de Misiones|Misiones]] ([[Arxentina]]) esisten subsidios a los tareferos. El gran problema al que s'enfrenten los tareferos n'Arxentina ye'l [[Trabayu irregular|trabayu en negru]] que, según el gremiu rural [[UATRE]], arreya na collecha de yerba na zona productora a cerca de 25000 persones. El 49% d'ellos ta fora del mercáu llegal (UATRE: Datos de 2005). == Normativa == [[Ficheru:Yerba-mate-misiones.JPG|thumb|Plantíu de Yerba Mate na provincia de [[Provincia de Misiones|Misiones]], [[Arxentina]].]] === Denominaciones === Según el [[Códigu Alimenticiu Arxentín|Códigu Alimenticiu Arxentín (CAA)]] conocer cola denominación de '''yerba mate''' o '''yerba''' puramente al productu formáu poles fueyes desecaes, llixeramente turraes y espeñicaes, de ''Ilex paraguariensis'', entemecíes o non con fragmentos de cañes seques nueves, [[peciolu|peciolos]] y [[pedúnculu floral|pedúnculos florales]], ensin perxuiciu d'autorizar la inclusión d'otres especies d'igual xéneru asina dispóngase d'estudios que respuendan por el so inocuidad y sían aprobaos pola Autoridá Sanitaria Nacional. Tamién se consideren otres denominaciones: * '''Yerba mate canchada''': ye la [[yerba zapecada]], ensugada y esmagayada de manera gruesa. * '''Yerba mate ellaborada''': ye la [[yerba canchada]] que foi sometida a procesos de solmeno, trituración y molienda, tal que s'axuste a les siguientes clasificaciones: ** '''Yerba mate ellaborada con palu''': ye la yerba que contién non menos del 65 % de fueyes desecaes, rotes o pulverizaes y non más del 35% de palu porcaz y finamente esmagayada, estielles y fibres del mesmu. Col fin de determinar la cantidá total de palu, van utilizase los cribos d'abertura de 1 x 20 [[milímetru|mm]] y n.° 40 (cuarenta mallas por [[pulgada]]). La fracción retenida sobre'l cribu de 1 x 20 mm va ser considerada palu y nun tendrá de ser inferior al 12,5% en pesu de la muestra analizada. La fracción que pasa pol cribu n.° 40 va ser considerada fueya. Con una alícuota de la fracción retenida nel cribu N° 40 proveniente de socesivos cuarteos, va dar# en estrayer con pinza les estielles y pulgos de palu presentes colo que se cuantificará la cantidá de palu en dicha fracción. Esti porcentaxe, más el reteníu nel cribu de 1 x 20 mm va conformar el porcentaxe total de palu de la muestra analizada. El cientu per cientu de la muestra analizada tendrá de pasar por un cribu que la so abertura seya de 5 x 70 mm. ** '''Yerba mate ellaborada despalada''' (o despalillada): ye la yerba que contién non menos del 90% de fueyes desecaes, rotes o pulverizaes y non más del 10% de palu porcaz o finamente esmagayáu, estielles y fibres del mesmu. * '''Caaminí''' o '''Ka'a mini''' ( ''ca-á'': yerba; ''miní'': pequeñu/a ): Ye la variedá de yerba mate carauterizada por tar bien finamente molida ( d'ellí "miní" por tar les fueyes amenorgaes a fragmentos diminutos ) y práuticamente desprovista de palu. * '''Yerba mate turrada''': ye la yerba mate ellaborada sometida darréu a un procesu de tostación. * '''Yerba soluble''', '''mate instantáneo''', '''estractu de mate en polvu''', o '''concentráu de mate''': ye'l productu en polvu resultante de la deshidratación de los estractos aguacientos llograos puramente de la yerba mate. === Carauterístiques === La yerba mate ellaborada que se tenga en depósitu, exhiba o expenda tendrá de responder a les siguientes carauterístiques: * a) mugor (100-105&nbsp;°C): máx 9,5% * b) cenices totales (500-550&nbsp;°C): máx 9,0%, Métodu AOAC (sobre productu secu). * c) cenices insolubles n'ácidu clorhídricu al 10% p/v máx 1,5% * d) [[cafeína]]: mín 0,6%, métodu de cortes (sobre productu secu). * y) (Res MSyAS N° 990, 22.12.97) "estractu aguacientu mínimu 25%, métodu AOAC (sobre productu secu)". * f) sustancies vexetales estrañes: máx 1,0% * g) granes de yerba mate: máx 1,0% * h) nun tendrá de tar amburada, alteriada o escosa. == Composición química y propiedaes == [[Ficheru:Mate_mit_Stängeln.jpg|thumb|right|240px|Yerba mate con ''palu'']] === Mateína === El mate contién [[xantina|xantines]], que son [[alcaloide]]s como son la cafeína,<ref>{{cita noticia|nome=Francesco|apellíos=Garabello|títulu=Cai un mitu popular: la mateína nun esiste|url=http://www.docsalud.com/articulo/2763/cai-un mitu popular-el mate%C3%ADna-nun esiste|editorial=DocSalud.com|fecha=18 d'ochobre de 2011|fechaaccesu=10 d'abril de 2014}}</ref> [[teofilina]], y [[teobromina]], estimulantes bien conocíos y topaos en [[café]] y en [[chocolate]]. El conteníu de cafeína varia ente 0,2% a 1,6% de pesu secu (comparáu col 0,3–9% pa les [[fueya|fueyes]] de [[té]], 2,5-7,5% en [[Guaraná (bébora)|guaraná]], y más de 3,2% para [[café]]).<ref>{{cita web | url = http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/duke/chemical.pl?CAFFEINE | títulu = Activities of a Specific Chemical Query }}</ref> Amás, el mate nun produz nin adicción, nin nerviosismu, nin velea<ref>[http://www.alimentacion-sana.com.ar/informaciones/alimento/yerba.htm La Yerba Mate nun produz adicción, nin velea, nin nerviosismu.]</ref> (mientres nun se beba por demás). ==== Estereoisómeros ==== Sicasí, la cafeína nun ye [[Quiralidad (química)|quiral]], y nun tien [[estereoisómeros]], y la "mateína" ye un [[sinonimia (bioloxía)|sinónimu]] oficial de la [[cafeína]] nes Bases de Datos de Química.<ref>[http://www.erowid.org/plants/yerba_mate/yerba_mate_chemistry1.shtml La ''Yerba Mate'' Contién Cafeína o Mateína?]</ref> Los estudios sobre'l mate, anque bien llindaos, amosaron evidencia preliminar que'l cóctel de xantinas del mate ye distintu d'otres [[especies]], asina contién cafeína qu'afecta más significativamente nos [[músculu|texíos musculares]], como los opuestos a aquellos nel [[sistema nerviosu central]], que son similares a los d'otros estimulantes naturales. Los trés xantinas presentes nel mate amosaron tener efeutu relaxante nos [[músculu llisu|texíos musculares llisos]], y efeutos estimulantes [[músculu cardiacu|miocárdicos]]. === Carauterístiques de la yerba mate soluble === La yerba mate soluble tendrá de responder a les siguientes carauterístiques: * a) mugor (a 100-105&nbsp;°C), máx 7,5% * b) [[ceniza|cenices]] totales (500-550&nbsp;°C), máx 9,0% * c) [[nitróxenu]] total, máx 3,0% * d) [[hidratu de carbono|hidrato de carbonu]] totales (como glucosa), 18-24% * y) bases purínicas totales, métodu de Bailey-Andrew, mín 2,5% * f) alcalinidad de les cenices (en [[milillitru|ml]] d'ácidu N): 25-30% * g) [[pH]] d'una solución al 2% p/v n'agua destilada 5,0-6,0. === Otres normes === El [[Códigu Alimenticiu Arxentín|C.A.A.]] (Capítulu II, Artículu 132) dispón ciertes normes pa la Yerba Mate: * Los molinos, "zarandas" y dispositivos pa los amiestos de yerbas van tener dispositivos proteutores pa evitar la dispersión de polvos. Los polvos aspiraos mecánicamente mientres el procesu d'ellaboración, que nun hayan tao en contautu col ambiente, van poder ser aprovechaos, siempres que tean constituyíos por yerba apta pal consumu. * Queda prohibida la molienda de sucedaneos o adulteraciones de la yerba mate. * L'amiestu de yerbas pa preparar los diversos tipos namái va poder faese per mediu d'aparatos mecánicos. * La preparación d'estractos de yerba mate (yerba mate soluble) y productos allegaos y la estracción de cafeína tendrá d'efeutuase en locales separaos. * La yerba mate ellaborada tendrá de ser expendida al públicu n'envases de primer usu, fabricaos con materiales apropiaos pal so bonu caltenimientu, los que tendrán de llevar zarru de garantía (sellu, precintu, faxa, etc.). Queda prohibíu fraccionar el conteníu d'estos envases pa la so venta al detalle. * Los que envasen yerba mate nun van poder tener nes dependencies del so local envases pertenecientes a otros ellaboradores o fraccionadores, ensin espresa autorización de los mesmos. * Queda prohibida la circulación de palos sueltos y la esistencia de vexetales adulterantes de yerba mate, que van ser prindaos darréu onde los topar. * Lo mesmo va faese cola yerba mate que s'atope adulterada o averiada y cola que se topar depositada en condiciones antihigiénicas o qu'afecten la so pureza. Los molinos van poder tener el porcentaxe de palos sueltos que-yos afite l'autoridá competente en rellación cola esistencia de yerba mate total y d'alcuerdu al tipu de productu qu'ellaboren. == Otros usos == N'avientu de 2006 un estudiu médicu señaló la utilidá del consumu de mate cocíu pa llograr d'una manera incruento bones imáxenes del [[páncrees]] y les víes [[fiel|biliares]].<ref>RainTree Nutrition, Tropical Plant Database. [http://www.rain-tree.com/yerbamate.htm Yerba mate].</ref> Al realizase una [[colangioresonancia]] o [[Imaxe per resonancia magnética|resonancia nuclear]] abdominal, el líquidu gastroduodenal interfier na visión del páncrees y de les víes biliares. Reparóse que'l [[manganesu]], al tener propiedaes [[paramagnetismo|paramagnéticas]], inhibe la interferencia magnética del líquidu gastroduodenal. Por cuenta de que el fervinchu de yerba mate ye bien rica en [[manganesu]] dáse-y de beber al paciente mate cocío y trescurríos 15 minutos prauticar la [[Imaxe per resonancia magnética|resonancia]], llográndose asina una imaxe definida del páncrees y les víes biliares. El ''Ilex paraguariensis'' ye amás l'ingrediente activu d'una famosa crema utilizada por fisioterapéutas, quiroprácticos y deportistes de tol mundu, llamada Biofreeze (Estaos Xuníos). Estudios ''in vivo'' y ''in vitro'' amuesen que la yerba mate exhibe significativa actividá anticancerosa. Na [[Universidá d'Illinois]] en 2005, topóse que la yerba mate ye «rica en constituyentes fenólicos» y que sirve pa «tornar la proliferación de célules de cáncer de boca».<ref>Pixie Maté. [http://pixiemate.com/mate-studies.html Studies on Yerba mate healthy energy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080121071646/http://www.pixiemate.com/mate-studies.html |date=2008-01-21 }}.</ref> L'abusu de la yerba mate en cualesquier de les sos formes ye causa frecuente de disrupción hormonal (sobremanera en muyeres), alteración cardiovascular ([[taquicardia]], [[arritmia]]), alteración nerviosa ([[velea]], escitación ya inclusive deliriu) y dixestiva ([[gastritis]] crónica, [[esofagitis]], duodenitis, refluxu gastroesofágico, [[colitis]] crónica, etc.). En Misiones, provincia Arxentina, ellabórase un arume a base de yerba mate. El nome del arume ye Misión Eis y foi creáu por Fabiola Pittana.<ref>http://www.lanacion.com.ar/843074-crearon-un arume-a-base-de-yerba-mate</ref><ref>http://www.territoriodigital.com/nota.aspx?c=5804177577320236&r=1</ref> == El mate na cultura == {{Imaxe múltiple |posición_tabla=right |direición=horizontal |testu=Mate sirvíu nun [[pomelu]]. |semeya1= Mate de pomelo.JPG|anchu1=94 |semeya2= Pomemate o Mate de pomelo.jpg|anchu2=250}} * El mate tien la particularidá que, a diferencia del té o café que se sirven en taces individuales, suel tomase nun solu recipiente, que'l "cebador" (l'encargáu de vertir l'agua nel recipiente) comparte ente tolos miembros de la "ronda de mate". Esto da-y una connotación social que los otros fervinchos nun tienen. Pero, per otru llau, trai un ciertu riesgu d'andada d'enfermedaes al traviés de la cuspia. * Curiosamente, en mediu oriente, más precisamente en Siria y El Líbanu, tamién el mate ye popular. Mientres los procesos migratorios que recibió l'Arxentina nel sieglu XX, munchos inmigrantes árabes conocieron el mate y dalgunos d'ellos tornaron col gustu por esti fervinchu, faciéndola popular ente los sos compatriotes. El consumu de mate estendióse tantu que güei, Siria ye unu de los principales importadores de yerba mate arxentina. A diferencia de como se consume en Suramérica, con un mate pa dellos, en Mediu Oriente suelse usar un recipiente con yerba por persona y cada unu recibe agua caliente de manera individual. * El recipiente (''mate'' o ''porongo'') y el so pocu pesu son ideales pa persones que viaxen o pasien, tales como arrieros, escursionistes, esploradores, etc. * Esisten numberoses obres musicales y lliteraries que recueyen l'ampliu usu del mate nel "conu sur". [[Luis Martínez Serrano]] compunxo'l [[tangu]] "Viejo Mate de Plata" el cual foi popularizáu polos Huasos Quincheros en Chile.[http://www2.informatik.uni-muenchen.de/tangos/msg07621.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216084816/http://www2.informatik.uni-muenchen.de/tangos/msg07621.html |date=2009-02-16 }}. * N'Arxentina, Uruguay y sur de Brasil el mate ye'l fervinchu más típicu en toa xunta familiar o social, xeneralmente l'agua caliente ye sirvida por aciu un [[termu]] n'Uruguay y les provincies del nordeste arxentín, y con una [[caldera (cocina)|pava]] na Pampa húmeda d'esi país. Ellí consúmese en mayor midida del tipu tradicional con palu y ye producida nel [[Mariña arxentina]]; nel centru-norte d'esta rexón (nel [[NEA|Nordeste]]) ye bien común y casi típicu en consumu de [[tereré]]. N'Uruguay consúmese más la yerba mate despalada o "ensin palu", de molienda fina (tipu P.O 1) ya impórtase dende'l sur de Brasil. Na actualidá utilícense tamién dellos amiestos con otres yerbes que compensen delles propiedaes de la yerba mate. * En Paraguái la bébora más popular ye'l [[tereré]] preparáu con yerba mate. Ye frecuente ver a la xente tomándolo en frente o l'interior de les cases, places públiques, empreses, campos deportivos, cai, etc.; especialmente cuando fai calor, pol so efeutu refrescante. Ye bien común ver a miembros d'esta coleutividá tamién en Buenos Aires tomalo usando una jarra o un "termolar" (una marca particular de termos p'agua frío), inclusive nel tresporte públicu (na hora pico hasta paraos o sentaos nel pisu o los pasos de les puertes) mientres viaxen a los sos llugares de trabayu. == Taxonomía == ''Ilex paraguariensis'' describióse por [[Augustin Saint-Hilaire]] y espublizóse en ''[[Mém. Mus. Hist. Nat.]]'' 9: 351 1822.<ref name = Tlp/> ;[[Etimoloxía]]: '''''ilex''''': nome xenéricu que yera'l nome designáu en [[llatín]] pa una especie de ''Quercus'' (''[[Quercus ilex]]'') comúnmente llamada encina, que tien una xamasca similar al xardón européu, y dacuando confundir con él.<ref name=virgil>{{cita llibru |apellíos = Abbe |nome = Elfriede artha |títulu = The plants of Virgil's Georgics |editorial = Cornell University Press |añu = 1965 |páxines = 88 y 217 |url = https://books.google.com/books?id=njo-AAAAIAAJ}}</ref> '''''paraguariensis''''': [[epítetu]] xeográficu qu'alude a la so llocalización en [[Paraguái]]. ;[[Sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: * ''Ilex bonplandiana'' Münter * ''Ilex curitibensis'' Miers * ''Ilex domestica'' Reissek * ''Ilex domestica var. glabra'' Reissek * ''Ilex domestica var. pubescens'' Reissek * ''Ilex mate'' A.St.-Hil. * ''Ilex sorbilis'' Reissek * ''Ilex theaezans'' Bonpl. ex Miers * ''Ilex vestita'' Reissek<ref name = Tlp>{{cita web |url= http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2861242 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|formatu= |obra= [[The Plant List]] |fechaaccesu=6 de xunetu de 2014}}</ref> == Ver tamién == * [[Mate (fervinchu)|Mate]] * [[Mate cocío]] * [[Tereré]] * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] * [[Aquifoliaceae#Descripción|Carauterístiques de les aquifoliacees]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * {{cita llibru| id = ISBN 92-5-103217-3 [http://www.fao.org/docrep/t0646y/T0646Y0n.htm] | autor = Hernández Bermejo, J. Y.; Lleón, J. (eds.) | títulu = Neglected crops: 1492 from a different perspective | editorial = Roma: FAO | añu = 1994}} * {{cita llibru| autor = López, J. A; Little, Y.; Ritz, G.; Rombold, J.; Hahn, W. | añu = 1987 | títulu = Árboles comunes de Paraguái: Ñande yvyra mata kuera | editorial = Asunción de Paraguái: Cuerpu de Paz | id =}} == Enllaces esternos == {{Wikispecies}} {{Commons}} {{Wikillibros|Manual del mate y la yerba mate}} * [http://www.innatia.com/s/c-yerba-mate.html Yerba mate: hestoria, propiedaes y recetes] * [http://www.rain-tree.com/yerbamate.htm Descripción más detallada de la yerba mate (n'inglés)] * [http://www.erowid.org/plants/yerba_mate/yerba_mate_chemistry1.shtml La yerba mate ¿contién cafeína o mateína?] (n'inglés) * [http://www.corredordelasideas.org/html/resenas.html ''Ilex paraguariensis'' nun clásicu del Mercosur Cultural] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070330034405/http://www.corredordelasideas.org/html/resenas.html |date=2007-03-30 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Ilex|Paraguariensis]] [[Categoría:Árboles del Neotrópicu]] [[Categoría:Bébores]] [[Categoría:Mate]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Plantes descrites en 1822]] [[Categoría:Plantes descrites por A.St.-Hil.]] [[Categoría:TBSpecies]] f1ppb1dmamu0tep9lqb4bwhrdh5db8j Ibn Battuta 0 73630 4485052 4466802 2026-04-05T14:29:40Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485052 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{persona}} '''Shams ad-Din Abu Abd Allah Muhammad ibn Muhammad ibn Ibrahim al-Luwati at-Tanyi''' (n'[[idioma árabe|árabe]]: '' محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي ''), más conocíu como '''Ibn Battuta''' (''ابن بطوطة''), foi un viaxeru y [[esplorador]] de la dómina de la dinastía [[Meriní]], nacíu en [[Tánxer]] el 17 de [[rayab]] del añu 703 de la [[Hégira]], correspondiente al [[25 de febreru]] de [[1304]], y muertu en 1368 o en 1369. Ye'l más conocíu de los grandes viaxeros árabes; el so ''[[rihla]]'' o [[periplu]] pol Oriente duró venti años, que rellató con detalle nuna crónica dictada al estudiosu [[Reinu nazarí de Granada|granadín]] [[Ibn Yuzayy]], a instancies del [[sultán]] marínida (o benimerín). Práuticamente tou lo que se sabe de la so vida vien de esti rellatu que, entá siendo falambaldre o esaxeráu en dellos puntos, ye la semeya más fiel qu'esiste de la parte del mundu que'l viaxeru percorrió nesa dómina. Nel so viaxe cubrió una distancia mayor que la del so contemporaneu [[Marco Polo]], percorriendo en total l'oeste, centru y norte d'África, parte del sur y l'este d'Europa, Oriente mediu, la India, Asia central, el sureste asiáticu y China. En [[1976]] la [[Unión Astronómica Internacional]] llamó «[[Ibn Battuta (cráter)|Ibn Battuta]]» a un [[astroblema]] [[Lluna|llunar]] nel so honor.<ref>[http://planetarynames.wr.usgs.gov/jsp/FeatureNameDetail.jsp?feature=62802 Ficha del cráter llunar «Ibn Battuta», Gazeteer of Planetary Nomenclature] Enllaz consultáu'l 10 de xunetu de 2009.</ref> L'aeropuertu de [[Tánxer]], la so ciudá natal, tamién lleva'l so nome. == La Rihla == Muhámmad ibn Battuta empecipió'l so viaxe con mires de realizar el ''[[hajj]]'' o pelegrinación a [[La Meca]] que constitúi unu de los cinco [[pilastres del islam]], y de visitar la tumba de [[Mahoma]] en [[Medina]]. Partió de [[Tánxer]], según la so crónica, el 2 de [[rayab]] del 725 de la [[Hégira]], [[13 de xunu]] de 1325, «''solo, ensin compañeru con que la so amistá refalfiame nin caravana a la que xuntame''». Tenía entós 22 años. Nun volvería hasta 24 años más tarde, dempués de percorrer más de 120.000 quilómetros, d'un estremu a otru del mundu musulmán y fora d'él. Una de les versiones traducíes al castellán denominóse ''Al traviés del Islam'', [[1981]]. === De Tánger a La Meca === Siguió la mariña norte d'[[África]], a la que nun empresta muncha atención nel so rellatu, hasta llegar a [[Exiptu]]. Dende ellí había tres rutes comúnmente usaes pa dir a La Meca y Ibn Battuta escoyó la menos frecuentada: un viaxe [[Nilu]] enriba (esto ye, escontra'l sur) y depués escontra'l puertu d'[[Aydab]] nel [[mar Roxu]]. Sicasí, una rebelión local torgó-y llegar a Aydab, teniendo de tornar a la capital exipcia. [[Ficheru:Harîrî_Schefer_-_BNF_Ar5847_f.51.jpg|thumb|250px|right|Viaxeru árabe, ilustración de 1237]] Dende la capital arrinca un periplu pol [[País de Sham]] ([[Siria]] y [[Palestina (rexón)|Palestina]]), qu'entós formaba parte de los dominios de la mesma dinastía [[mamelucu|mameluca]] —la [[dinastía Bahrí]]— que gobernaba Exiptu. Esto dexó-y movese con cierta seguridá, una y bones les autoridaes mameluques faíen un especial esfuerciu en caltener segura pa los pelegrinos la ruta que pasaba polos llugares santos de [[Hebrón]], [[Belén]] y [[Xerusalén]]. En pasando'l mes de [[ramadán]] en [[Damascu]], Ibn Battuta siguió con una caravana un viaxe de 800 milles qu'hai hasta [[Medina]], en que la so [[Masjid al-Nabawi|mezquita principal]] ta soterráu [[Mahoma]]. Depués siguió viaxe a La Meca, onde cumplió colos ritos habituales d'un pelegrín musulmán, alquiriendo l'apellativu de ''[[hayi]]'' («pelegrín»). En teoría cumpliera los oxetivos del so viaxe, pero en llugar de volver a [[Marruecos]] decidió acompañar a una caravana de pelegrinos procedentes d'[[Iraq]] ya [[Irán]] de regresu a los sos llares. === Iraq, Persia, Curdistán y regresu a La Meca === Ibn Battuta conoz l'Iraq gobernáu polos [[Mongol (etnia)|mongoles]]. En primer llugar visita [[Nayaf]], el llugar d'enterramientu del cuartu [[califa]], [[Ali ibn Abi Talib]]. Dende ellí viaxa a [[Basora]] y depués pasa a [[Persia]], visitando [[Isfahán]], [[Shiraz]] y otros llugares. Vuelve a Iraq y visita [[Kufa]] y [[Bagdag]], l'antigua capital de los [[abbasí]]es, agora convertida en ciudá de segundu orde en siendo escalada poles tropes mongoles d'[[Hulagu|Hulagu Jan]]. En Bagdag conoz al nuevu [[Abu Saíd Bahador Jan]], «rei de los dos Iraq» y postreru gobernante del [[Iljanato]] unificáu, que la so muerte y posterior fragmentación del so reinu cunta tamién Ibn Battuta nel so rellatu, escritu delles décades dempués. Viaxa cola caravana real y esviar d'ella acompañando a unu de los príncipes a la ciudá persa de [[Tabriz]] na [[Ruta de la Seda]], pa tornar depués al campamentu de Abu Saíd. Llogra del rei'l patrociniu pa realizar una segunda pelegrinación a La Meca, tornando a [[Bagdag]] pa faer los preparativos. Ibn Battuta aprovecha'l tiempu que resta hasta la salida de la caravana de pelegrinos pa visitar el norte del país, travesando poblaciones como [[Samarra]], [[Tikrit]] y [[Mosul]] y llegando hasta'l [[Curdistán]]. Nos sos viaxes per Iraq y Persia, Ibn Battuta tien ocasión de conocer a los [[xiín]]es, caña del [[islam]] inesistente nel [[Magreb]], de que les sos creencies abomina y a quien nun despinta la so antipatía. En cumpliendo per segunda vegada col ritu del ''[[hach]]'', Ibn Battuta permaneció en [[La Meca]] mientres un añu, dedicándose por entero a la vida relixosa, lo que-y dexó trabar conocencia con numberosos pelegrinos. === Yeme y la mariña africana === Escontra avientu de [[1330]] Ibn Battuta entama viaxe escontra'l sur. En [[Yeda]] embarcar escontra la mariña [[nubia]], nel actual [[Sudán]], pa cruciar de nuevu'l [[mar Roxu]] pocu dempués escontra'l [[Yeme]], onde ye agospiáu pol [[Nur ad-Din Ali]]. D'[[Adén]] arrinca un llargu viaxe per mar col que va percorrer les mariñes d'[[África]], el sur de la [[península arábiga]] y el [[golfu Pérsicu]]. Pasando alredor d'una selmana en cada unu de los sos destinos, visitó [[Etiopía]], [[Mogadixu]], [[Mombasa]], [[Zanzíbar]] y [[Kilwa Kisiwani]], ente otros. Col cambéu del monzón, el barcu en que diba embarcáu volvió escontra'l sur de Arabia. Completando la so aventura, enantes d'establecese, darréu decidió dir visitar [[Omán]] y l'[[estrechu d'Ormuz]]. Fechu esto, viaxó a la Meca otra vegada. === Asia occidental y central === Al cabu d'un añu, decidió buscar ocupación col Sultán de [[Delhi]]. Precisando un guía y traductor pa viaxar ellí, foi a [[Anatolia]], entós sol control de los [[turcos selyúcides]], pa xunise a una de les caravanes que diben hasta la [[India]]. Un viaxe per mar dende Damascu nun barcu xenovés llevar hasta [[Alanya]] na mariña sur d'Anatolia. Dende ellí viaxó per tierra a [[Konya]] y dempués a [[Sinope]] na mariña del [[mar Negru]]. Cruciando'l mar Negru, Ibn Battuta amiyó en [[Kaffa]], en Crimea, y entró nes tierres de la [[Horda d'Oru]]. Ellí mercó un carru y de manera casual xunir a la caravana d'[[Uzbeg Kan|Ozbeg]], el Khan de la Horda d'Oru, nun viaxe hasta [[Astracán]] nel ríu [[Volga]]. N'algamando Astracán, el khan dexó a una de les sos esposes embarazaes volver dar a lluz na so ciudá d'orixe, [[Constantinopla]]. Nun ye quiciabes una sorpresa pal llector que Ibn Battuta persuadiera a daquién pa poder viaxar nesa espedición, la primera de les suyes fora de les llendes del mundu islámicu. En llegando ellí escontra'l final del [[1332]], atopó al emperador [[Andrónico III]] y vio l'esterior de [[Santa Sofía]]. Dempués d'un mes na ciudá, volvió sobre la so ruta escontra Astracán, siguió más allá del [[Mar Caspiu]] y el [[mar d'Aral]] a [[Bukhará]] y [[Samarcanda]]. Dende ellí viaxó escontra'l sur hasta [[Afganistán]], que los sos pasos de monte crució pa siguir a la India. === India === El Sultanatu de Delhi yera una adición relativamente nueva a ''[[Dar al Islam]]'' (la tierra del Islam), y el sultán decidiera traer tantos estudiosos musulmanes como fuera posible pa consolidar el so dominiu. Cola sabiduría adquirida nos sos años d'estudiu mientres taba en La Meca, Ibn Battuta foi nomáu ''[[cadí|qadi]]'' ("xuez") pol Sultán [[Muhammad bin Tughluq]]. Pero'l Sultán yera inclusive más arbitrariu que lo avezáu na so dómina y Ibn Battuta pasó de vivir la cómoda vida d'un subordináu d'enfotu a tar so barruntu por munches razones. Col tiempu decidió dise, so sida de faer otra pelegrinación a La Meca, pero'l Sultán ufiertó-y la posibilidá de dir como embaxador a [[China]]. Ante la oportunidá, tantu d'alloñar del sultán, como de visitar nueves tierres, Ibn Battuta aceptó. En ruta escontra la mariña, él y el so grupu fueron atacaos por rebeldes [[Hinduismu|hindús]] y separáu de los otros robáronlu y casi pierde la vida. Sicasí, llogró algamar a la caravana en dos díes y siguió el so viaxe a [[Cambay]]. Dende ellí embarcaron escontra [[Calicut]]. Pero, mientres Ibn Battuta visitaba una mezquita na mariña, desencadenóse una nube y dos de los barcos de la so espedición resultaron fundíos. El terceru, entós, partió ensin él y terminó requisado por un rei llocal en [[Sumatra]] unos meses más tarde. Medrosu de volver a Delhi fracasáu, permaneció un tiempu nel sur, so la proteición de [[Jamal al-Din]], pero cuando esti home xustu foi derrocáu, Ibn Battuta tuvo d'abandonar dafechu la India. Decidió siguir escontra China con una esviadura a les [[Maldives]] cerca del empezó del viaxe. Nes Maldives pasó nueve meses, muncho más de lo que se proponía. El so saber como ''[[cadí|qadi]]'' yera bien apreciáu nes islles y foi mediu sobornáu mediu secuestráu pa quedase. Nomáu xuez en xefe y casáu dientro de la familia real, llegar a ver enredáu na política llocal, y terminó per colar se de mala manera, al imponer Battuta xuicios estrictos nel reinu isleño, avezáu al "laissez-faire". Dende ellí, siguió a [[Sri Lanka|Ceilán]] pa visitar el [[Picu d'Adán]]. Al poco de salir de Ceilán, el so barcu casi se fundió metanes una nube, depués el barcu que lu rescató foi atacáu por pirates. Desembarcáu na mariña, Ibn Battuta una vegada más rehizo el so camín de vuelta a Calicut, dende onde saleó a les Maldives de nuevu enantes d'embarcar nun [[xuncu]] chinu y tratar otra vegada d'algamar China. === Sureste asiáticu y China === Esta vegada tuvo ésitu, algamando en rápida socesión [[Chittagong]], [[Sumatra]], [[Vietnam]], y finalmente [[Quanzhou]], provincia de [[Fujian]], en China. Dende ellí siguió al norte hasta [[Hangzhou]], non lloñe de la moderna [[Shanghai]]. Tamién pretendió viaxar inclusive más al norte, por del [[Gran Canal de Venecia|Gran Canal]] a [[Janbalic]] (خاب باليق) (Beixín), pero créese que ye una de les sos invenciones, non un fechu real. === Vuelta a Marruecos pol Mediterraneu. Viaxe per España === De vuelta a Quanzhou, Ibn Battuta decidió volver a casa, anque yera un pequeñu problema saber esautamente ónde fuera «la so casa». Volviendo a Calicut una vegada más, consideró acoyese a la piedá de [[Muhammad bin Tughluq]], pero pensar meyor y decidió siguir a la Meca otra vegada. Volviendo vía Ormuz y el Il-Khanato vio que l'estáu desfacer nuna guerra civil, habiendo muertu Abu Sa'id dende'l so anterior viaxe ellí. Volviendo a Damascu, col enfotu de siguir otra vegada la ruta del so primer ''hach'', supo que'l so padre morriera. La muerte tuvo presente mientres l'añu siguiente porque la [[Peste negro]] empezara, y Ibn Battuta taba al so algame conforme estender por Siria, Palestina y Arabia. En llegando a la Meca, decidió volver a Marruecos, casi un cuartu de sieglu dempués de salir d'ellí. Mientres el viaxe fixo una última esviadura hasta [[Cerdeña]] y depués volvió a Tánger p'afayar que la so madre tamién morriera, pocos meses enantes. afincándose en Tánger mientres unos años, Ibn Battuta empieza un viaxe a ''al-Andalus'' ([[España musulmana]]). Daquella [[Alfonsu XI de Castiella]] amenaciaba con conquistar [[Xibraltar]], y Ibn Battuta xunir a un grupu de musulmanes que salíen de Tánger col enfotu de defender el peñón. Cuando llegó, Alfonso morriera de la peste negro y l'amenaza sumiera, asina que Ibn Battuta decidió siguir el viaxe por prestar. Viaxó dende [[Xibraltar]] a [[Ronda]], [[Marbella]] y [[Málaga]] (ciudá de la que fai grandes aponderamientos), dende la que xube a [[Vélez]], [[Alhama de Granada|Alhama]] y [[Granada (España)|Granada]] para, desandando el mesmu camín, tornar a [[Xibraltar]] y cruciar a [[Ceuta]] (''cf. Voyages'', vol. 4, páxs. 354-374). Al volver d'España decidió viaxar per una de les poques partes del mundu musulmán que nunca esplorara: el so propiu país, [[Marruecos]]. Na so vuelta a casa detúvose un pocu en [[Marrakesh]], que yera casi una ciudá pantasma tres la recién epidemia y el cambéu de la capital a [[Fez (Marruecos)|Fez]]. Una vegada más retornó a Tánger y una vegada más volvió partir. Dos años enantes del so primer viaxe a El Cairu, el rei del [[Imperiu de Malí]], [[Mansa Musa]], pasara per esa ciudá nel so propiu ''hach'' y causara sensación coles sos estravagantes riqueces; daqué según la metá del suministru mundial d'oru nesi tiempu venía d'[[África Occidental]]. Anque Ibn Battuta nunca lo menta abiertamente, eses noticies oyíes mientres el so propiu viaxe debieron d'afalar el so interés, porque decidió partir y visitar esi reinu musulmán nel otru estremu del [[desiertu d'El Sáḥara]]. === África occidental === Al finales de 1351, Ibn Battuta partió de Fez, algamando la última llocalidá de [[Sijilmasa]] pocu más d'una selmana dempués. Cuando les caravanes d'iviernu empezaron pocos meses más tarde, xunir a una d'elles, y nun mes taba na llocalidá de [[Taghaza]], n'El Sáḥara Central, perteneciente al reinu de Malí. Centru del comerciu del sal, Taghaza taba anubierta de sal y d'oru de Malí, anque Ibn Battuta nun tuvo una favorable impresión del llugar. Otru viaxe de 800&nbsp;km al traviés de la peor parte del desiertu llevar a Mali, y más esautamente a la llocalidá de Walata. Dende ellí viaxó al suroeste a lo llargo d'un ríu que'l creía ser el [[Nilu]], pero que yera realmente'l [[ríu Níxer]], hasta qu'algamó la capital d'Imperiu de Malí. Ellí atopó a [[Mansa de Malí|Mansa]] [[Soulayman]], rei dende [[1341]]. Anque dudosu pola escasa hospitalidá del rei, permaneció sicasí mientres ocho meses enantes de volver escontra'l Níxer y hasta [[Tombuctú]] que, anque nos siguientes dos sieglos aportaría a la ciudá más importante de la rexón, nesa dómina yera pequeña ya insignificante, y Ibn Battuta llueu siguió alantre. En dalgún llugar del so viaxe al traviés del desiertu recibió un mensaxe del sultán de Marruecos ordenar volver a casa. Asina lo fixo, y esta vegada quedóse. === Dómina final === [[Ficheru:TumbaIbnBatuta.jpg|250px|right|thumb|[[Mausoléu]] de Ibn Batuta.]] Conozse pocu de la vida de Ibn Battuta posterior a la fecha de publicación de la ''Rihla''. Podría ser nomáu ''qadi'' en [[Marruecos]]. Ibn Battuta morrió en Marruecos en dalgún momentu ente [[1368]] y [[1377]]. Mientres sieglos el so llibru foi desconocíu, inclusive dientro del mundu musulmán, pero nel sieglu XIX foi redescubierto y traducíu a dellos idiomes europeos. Dende entós la fama de Ibn Battuta foi creciendo y ye agora una figura bien conocida nel Oriente Mediu. Na medina de [[Tánxer]] Ibn Batuta tien un pequeñu mausoléu familiar, que ye llugar d'oración. === Obra === * [https://books.google.es/books?id=22IbAQAAMAAJ ''The Travels of Ibn Batūta'', Cambridge, 1829] ([https://books.google.es/books?id=wB3brFlCquoC reed. dixital Cambridge, 2012).] * [http://archive.org/search.php?query=Ibn%20Batoutah%20AND%20mediatype%3Atexts ''Voyages d'Ibn Batoutah'', tr. par C. Defrémery et B.R. Sanguinetti, los 4 vols., París, 1853-1879.] * [http://www.google.es/search?hl=es&tbo=p&tbm=bks&q=inauthor:%22Mu%E1%B8%A5ammad+b.+%CA%BBAbd+Allah+Ibn+Ba%E1%B9%AD%C3%BB%E1%B9%ADah%22 ''Voyages d'Ibn Batoutah'', texte arabe, accompagné d'une tr. par C. Defrémery et B.R. Sanguinetti, vol. 4, y índiz alfabéticu de la obra, París, 1858, en Google Books (viaxe d'España: páxs. 354-373).] * [http://www.google.es/search?hl=es&tbo=p&tbm=bks&q=inauthor:%22Ibn+Batuta%22 Estudios parciales per países, en GB.] * Ibn Battuta, ''Al traviés del Islam'', traducción: [[Serafín Fanjul]] y [[Federico Arbós]], Alianza Editorial, 2005, Madrid, ISBN 84-206-4585-0 (1ª ed., 1981). [http://www.literaturas.com/v010/sec0511/llibros/resena-02.htm Resume y reseña de 2005]. === Notes === {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [[Ficheru:Loudspeaker rtl.svg|15px]] [https://www.rtve.es/alacarta/audio/vidas-contadas/vides-contaes-mayor-viaxeru-toos tiempos-16-04-08/39445/#aHR0cDovL3d3dy5ydHZlLmVzL2FsYWNhcnRhL2ludGVybm8vY29udGVudHRhYmxlLnNodG1sP3BicT0zNCZtb2RsPVRPQyZsb2NhbGU9ZXMmcGFnZVNpemU9MTUmY3R4PTIxMDImYWR2O2VhcmNoT3Blbj1mYWxzZQ== ''Vides Contaes''] en [[RNE]]. * [http://www.occhiaperti.net/index.phtml?id=4088 Mapa comparativu de los viaxes de Marco Polo y Ibn Battuta (n'italianu)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929201603/http://www.occhiaperti.net/index.phtml?id=4088 |date=2007-09-29 }} * [http://www.literaturas.com/v010/sec0511/llibros/resena-02.htm Reseña de "Al traviés del Islam" (en castellán)] * [http://www.libreria-mundoarabe.com/Boletines/n%BA47%20Mar.07/CartografosExploradoresViajeros.html Cartógrafos, esploradores y viaxeros musulmanes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218102615/http://www.libreria-mundoarabe.com/Boletines/n%BA47%20Mar.07/CartografosExploradoresViajeros.html |date=2020-02-18 }}. En revista Alif Nûn nᵘnbsp;47, marzu de 2007. * [http://www.biografiasyvidas.com/biografia/i/ibn_battuta.htm Ibn Battuta en Biografíes y vides] * ''Viaxes de Ibn Battuta''. ** {{Enllaz rotu|1=Llibru 4 |2=http://repos1.alpheios.net/exist/rest/db/xq/alpheios-text.xq?urn=urn:cts:arabicLit:perseus201003.perseus0001.alpheios-text-llabra1:4.1 |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}; n'[[Idioma árabe|árabe]]. {{NF|1304|1377|Battuta, Ibn}} {{Tradubot|Ibn Battuta}} [[Categoría:Persones de Tánxer]] [[Categoría:Africanistes]] [[Categoría:Esploradores d'África]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]] 9yg3w7m7d0m8ms1qna2l2sn6o12dcdm Caravaggio 0 73846 4485078 4479710 2026-04-05T21:31:13Z Ziv 117068 ([[c:GR|GR]]) [[File:Caravaggio.emmaus.750pix.jpg]] → [[File:Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg]] → File replacement: update from a old version to a newer one with better quality ([[c:c:GR]]) 4485078 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Caravaggio}} {{persona}} '''Michelangelo Merisi da Caravaggio''' {{nym}} foi un [[pintor]] [[Italia|italianu]] activu en [[Roma]], [[Nápoles]], [[Malta]] y [[Sicilia]] ente los años de [[1593]] y [[1610]]. Ye consideráu como'l primer gran esponente de la [[pintura del Barrocu]]. == Introducción == {{cita|«Dempués de dellos años de trabayu, Caravaggio pasó d'una ciudá a otra sirviendo a dellos señores importantes. Ye una persona trabayadora, pero al empar arguyosa, terca y siempres dispuesta a participar nun discutiniu o a atollase nuna engarradiella, polo que ye difícil llevase bien con él».|Floris Claes van Dijk.<ref>Contemporaneu de Caravaggio en Roma, escontra [[1601]]. citáu en GASK, John: ''Caravaggio'', p.13. La cita orixinal apaez en VAN MANDER'S, Carl (o Karel): ''Het Schilder-Boek'' de [[1604]], traducida dafechu al [[idioma inglés|inglés]] en HIBBARD, Howard: ''Caravaggio''. La primer referencia a Caravaggio nun documentu contemporaneu de Roma ye la inclusión nuna llista del so nome, na que tamién apaez [[Prósperu Orsi]] como'l so compañeru y asistente nuna procesión d'[[ochobre]] de [[1594]], n'honor a [[Lucas l'Evanxelista|San Lucas]], (ver WAGA, H: ''Vita nota y ignota dei virtuosi al Pantheon'' (n'[[idioma italianu|italianu]], ensin traducción al español. Roma, [[1992]], Apéndiz I, páxs.219 and 220ff). Pero la más recién información apaeció nos archivos de trescripción d'una acta de la corte romana, que data de [[1597]]. Nesti documentu, apaecen citaos Caravaggio y Orsi como testigos d'un crime perpetáu cerca del barriu de San Luigi de' Francesi. (Ver: CORRADINI, Sandro (collaboración de Maurizio Marini): ''La vida de Caravaggio en Roma' The Burlington Magacín, páxs.25-28).</ref>}}Salvu nos sos principios, Caravaggio produció mayoritariamente pintures relixoses. Sicasí, de cutiu escupuliciaba y los sos llenzos yeren refugaos polos sos veceros. Dos de reprochar habituales yeren el realismu de les sos figures relixoses raspiando'l naturalismu tempranu, según la eleición de los sos modelos ente la xente de más baxo condición.<ref name=autogenerated1>Gombrich, páxina 390.</ref>En llugar de buscar belles figures etéreas pa representar los actos y personaxes de la [[Biblia]], Caravaggio prefería escoyer a los sos modelos d'ente'l pueblu: prostitutes, mozos de la cai o méndigos posaron de cutiu pa los personaxes de los sos cuadros. Para [[La flagelación de Cristu (Caravaggio)|''La Flagelación'']], compunxo una coreografía de cuerpos en clarescuru con un Cristu en movimientu de total abandonu y de una guapura carismática. Pal ''San Xuan Bautista col carneru'', amuesa a un mozacu de mirada provocatible y en posición lasciva –dicíase que'l modelu yera unu de los sos amantes.<ref>Gombrich, páxina 392-394.</ref>La posición de la Ilesia al respeutu da testimoniu de cierta esquizofrenia:{{demostrar}} per una parte, esti tipu de vulgarización de la relixón interésa-y enforma nuna dómina na que la [[contrarreforma]] estender pola Italia católica, col fin d'amosase so una apariencia humana en contraste cola austeridá apregonada pol [[protestantismu]]: per otra parte, la representación de los santos baxu traces vulgares de golfos salíos de los baxos fondos foi xulgáu incompatible colos valores de pureza y de santidá quasiaristocráticos que tresmitía la Ilesia d'aquella dómina.<ref name=autogenerated1 />Esti sentimientu reforzar pola eleición de Caravaggio d'esmolecese descomanadamente pol realismu na execución de les sos figures: refugaba correxir les imperfecciones de los sos modelos pa representalos más «bellos» o d'una manera más acorde a les visiones que la Ilesia tien de los sos santos. Por casu, la primer versión de la so ''San Matéu y l'ánxel'' foi refugada non yá pola sensualidá del [[ánxel]], que foi xulgada como trivial, sinón tamién pola suciedá de los pies del santu, minuciosamente reproducida del modelu.<ref name=autogenerated1 />La pintura de Caravaggio que causaría los mayor escándalu a los güeyos de la Ilesia foi ''[[La muerte de la Virxe (Caravaggio)|La muerte de la Virxe]]'', pola representación tan realista del cuerpu de la [[Virxe María]] col banduyu enchíu -acompañáu de sulfurosos rumores según los cualos el modelu sería los cadabre d'una prostituta encinta afogada nel [[Tíber]]. Asina, la considerancia de la Ilesia católica escontra Caravaggio y los sos cuadros va bazcuyar d'un estremu a otru de la so carrera ente l'acoyimientu entusiasta y el refugu absolutu. El pintor va atopar nella los sos mayores proteutores –como'l cardenal Del Monte- según a los sos más grandes enemigos.<ref>Gombrich, páxina 397.</ref> En [[1606]] asesinó a un home mientres una agarrada, polo que fuxó de Roma pos les autoridaes punxeren preciu a la so cabeza. En [[1608]] viose nuevamente envolubráu n'otra reña, lo que se repitió más tarde en [[Nápoles]] escontra [[1609]], causáu posiblemente por un atentáu nel so contra, realizáu polos sos enemigos. Tres estos incidentes, la so carrera foi decayendo, lo que-y causó una [[depresión]] que dexeneró na so muerte dos años más tarde.<ref>Gombrich, páxina 405-407.</ref>La contrarreforma motivó la necesidá de crear más ilesies pa espublizar la doctrina, polo que les pintures fueron imprescindibles pa la so decoración. La [[Contrarreforma]] precisaba buscar un nuevu arte qu'espresara de meyor forma la doctrina católica en contraposición al [[protestantismu]]. Tomando como base les regles del [[manierismu]], Caravaggio creó una nueva forma de [[naturalismu]], na que combinó figures zarraes cola observación física, dramática y teatral de los oxetos, a lo que sumó l'aprovechamientu del [[clarescuru]], esto ye, l'usu de [[Lluz|lluces]] y [[solombra|solombres]].<ref>Gombrich, páxina 427.</ref>Nel so tiempu Caravaggio foi famosu, apreciáu, reconocíu y amás exerció gran influyencia sobre los sos contemporáneos. Sicasí, en sieglos posteriores la so fama foi clisada por otros pintores de la so dómina como [[Poussin]], [[Rubens]] o [[Rembrandt]], magar toos ellos acusaron la so influencia en mayor o menor midida. Sicasí, nun sería hasta'l [[sieglu XX]] cuando la so figura repunxera importancia al estudiase nuevamente l'arte barroco italianu. Dende l'estudiu del barrocu, pudo apreciase nuevamente al manierismu, y con él a Caravaggio. Andre Berne-Joffroy, secretariu de [[Paul Valéry]], dixo avera del artista italianu: «Caravaggio empezó col so arte daqué simple, la pintura moderna».<ref>Citáu en LAMBERT, Giles: ''Caravaggio'', p.8.</ref> == Biografía == ===Primeros años (1571–1592)=== Caravaggio nació en Milán,<ref>Confirmáu pol afayu de la so acta de bautismu na parroquia italiana de Santu Stefano in Brolo: [http://www.italica.rai.it/index.php?categoria=bio&scheda=caravaggio_prima_parte Rai International Online]</ref> onde'l so padre, Fermo Merisi, trabayaba como alministrador y arquiteutu decorador del Marqués de [[Caravaggio (Italia)|Caravaggio]], ciudá de la que más tarde tomaría los nome. La so madre Lucía Aratori provenía d'una familia adinerada del mesmu llugar. En [[1576]] la familia camudar a Caravaggio por cuenta de la [[Peste Negro|peste]] qu'azotó [[Milán]]. El padre de Caravaggio finó en [[1577]]. La cercanía coles families [[Colonna]] y [[Sforza]], ayudaron más tarde a Caravaggio na so carrera.<ref>Los Colonna yeren una de les más aristocrátiques families romanes, y al matrimoniarse colos Sforza xuntaben entá más venceyos con Caravaggio y la so familia, lo que lu ayudar en puntos cruciales de la so vida. Escontra [[1606]], depués de la muerte de Tomassoni, a quien Caravaggio mató, ésti decidió abellugase nel sur de Roma, onde los Colonna yeren señores del llugar, pero más tarde viaxó a [[Nápoles]], señoríu de Constanza Colonna Sforza, vilba de Francesco Sforza. Nestos llugares, Caravaggio consolidó la so posición d'home de familia y pintor, que lo caltuvo con ganancies mientres enforma tiempu. L'hermanu de Constanza, Ascanio, yera Cardenal Proteutor del [[Reinu de Nápoles]], ente qu'otru hermanu, Marzio, yera conseyeru del virréi español, amás de qu'una hermana de Constanza taba casada con un importante miembru de la familia [[Caraffa]]. Estes conexones ayudaron a que Caravaggio consiguiera más encargos. El fíu de Constanza, Fabrizio Sforza Colonna, [[caballeru de Malta]], facilitó la fuxida del pintor en [[1607]], y brindó-y agospio nel palaciu de la so madre hasta [[1609]]. Toles rellaciones de Caravaggio y la so influencia nel so arte fueron estudiaes nes biografíes y trataos sobre la so vida. Ver PUGLISI, Catherine: ''Caravaggio'', p.258. Pa una curtia reseña LANGDON, Helen, ''Caravaggio: A Life'', capítulos 12 y 15, y ROBB, Peter ''M'', páxs.398ff y 459ff, quien ufierten un panorama completu de la so vida y rellaciones públiques.</ref>En [[1584]] entró a trabayar como aprendiz del pintor [[Lombardía|lombardu]] [[Simone Peterzano]], quien foi descritu nel contratu como pupilu de [[Tiziano]]. En concluyendo'l so aprendizaxe empezó a movese nel circuitu Milán-Caravaggio, y probablemente visitó [[Venecia]], onde tuvo de conocer les obres de [[Giorgione]], (les que Caravaggio foi acusáu de copiar) y de [[Tiziano]]. La so familia amosó-y el patrimoniu artísticu y cultural de Milán, la so ciudá natal, onde tuvo la oportunidá de conocer la obra ''[[La última cena]]'' de [[Leonardo da Vinci]]. L'arte milanés, yera, nes sos propies pallabres «un estilu nel que valoraba "la simplicidá y l'atención al detalle naturalista", y que taba más próximu al naturalismu d'Alemaña qu'a la formalidá y el grandor del manierismu romanu».<ref>Rosa Giorgi, ''Caravaggio: Master of light and dark - his life in paintings'', p.12.</ref> === Roma (1592–1600) === [[Ficheru:Caravaggio-Crucifixion of Peter.jpg|thumb|''[[La crucifixón de San Pedro]]'', [[1601]]. [[Cappella Cerasi]], [[Santa Maria del Popolo]], [[Roma]].]] Escontra mediaos de [[1592]] Caravaggio llegó a Roma, «desnudu y desaxeradamente precisáu, ensin una direición fixa y ensin provisiones... amás curtiu de dineru».<ref>Citáu ensin atribución en ROBB, p.35, aparentemente basáu en tres fuentes primaries: Mancini, Baglione y Bellori, quien describen a Caravaggio nos sos momentos de probeza al llegar a Roma. Amás, esiste una semeya del pintor (güei perdíu) onde se-y amuesa con pocos ánimos por cuenta de los sos problemes económicos.</ref> Pocos meses dempués empezó'l trabayu esitosu que nun concluyiría hasta dexar Roma. Contautó con [[Giuseppe Cesari]], pintor de cámara de [[Clemente VIII]], «pintor de flores y frutos»,<ref>Giovanni Pietro Bellori, ''Le Vite de' pittori, scultori, et architetti moderni'', [[1672]]: «Michele (Caravaggio) foi forzáu por cuenta de la necesidá d'entrar a trabayar nos talleres del caballeru Cesari, quien yera emplegáu pa pintar flores y frutes, pos lo faía d'una manera tan bella y realista, lo que causaba almiración y guapura nos sos mecenes, y siguir causando hasta agora».</ref> quien-y ufiertó trabayu nel so taller de pintura. Caravaggio pintó dellos cuadros mientres esa dómina, ente los que s'inclúin ''[[Rapazu coyendo fruta]]'' (la so primer pintura conocida), ''[[Cestu con frutes]]'' y ''[[Baco (Caravaggio)|Baco]]'', supuestamente un autorretratu realizáu tres una convalecencia posterior a la so salida del taller de Cesari. Estos trés obres demuestren una particularidá física, —un aspeutu del so realismu—, pol cual Caravaggio adquirió sonadía: les frutes de la canasta en ''Cestu de frutes'', fueron analizaes por un profesor de [[horticultura]], quien llogró afayar cultivos particulares nel cuadru: «una gran fueya de [[figal]], con una mancha causada por un [[fungu]], que paez ser [[antracnosis]]».<ref>[http://www.hort.purdue.edu/newcrop/caravaggio/caravaggio_l.html Caravaggio's Fruit: Una mirada a la horticultura barroca (Jules Janick, Departamentu d'Horticultura y Arquiteutura del Paisaxe, Purdue University, [[West Lafayette]], [[Indiana]]) (n'inglés)]</ref>Caravaggio abandonó'l taller de Cesari en xineru de [[1594]], decidíu a abrir pasu pola so propia mano. La so fortuna económica taba nel so puntu más baxu pero foi entós cuando empezó a forxar importantes amistaes, como'l pintor [[Prósperu Orsi]], l'arquiteutu [[Onorio Longhi]] y el mozu [[Sicilia|sicilianu]] [[Mario Minniti]]. Orsi, establecíu nes altes esferes de la ciudá, introdució-y colos grandes coleicionistes; Longhi, más contrariu, llevó-y al mundu de les engarradielles caleyeres romanes, ente que Minniti sirvió-y de modelu y años más tarde foi'l so ayudante en Sicilia.<ref>PUGLISI, Catherine, ''Caravaggio'', p.79. Longhi taba con Caravaggio mientres la nueche en qu'ésti mató a Tomassoni; Robb, ''M'', p.341, cunta que Minniti tamién guardó la reña Caravaggio-Tomassoni.</ref> [[Ficheru:Boy with a Basket of Fruit-Caravaggio (1593).jpg|thumb|left|''[[Neñu con un cestu de frutes]]'', h. [[1593]]. Oleu sobre llenzu, 67 x 53 cm. [[Galería Borghese]], [[Roma]].]] ''[[La bonaventura]]'' ye la so primer composición con más d'una figura, na qu'amuesa a Mario engañáu por una neña xitana. Esta tema foi un pocu nuevu pa la sociedá romana y amás demostró una increíble inflúi sobre l'arte italiano, pero eso asocedió nel futuru pos na so dómina Caravaggio vender por una pequeña suma de [[Llira italiana|llires]]. ''[[Los xugadores de cartes (Caravaggio)|Los xugadores de cartes]]'' —qu'amuesa otra pocu sofisticada forma en qu'un mozu cai na trampa de los xugadores de cartes— ye psicolóxicamente más complexa que les sos anteriores obres y por ello foi considerada como la so primer obra maestra. Al igual que ''La bonaventura'', foi inmensamente popular, y della sobreviven alredor de cincuenta copies. Más importante entá, foi atraida pol patronatu del [[Cardenal (catolicismu)|cardenal]] [[Francesco María Del Monte]], en Roma. Pal cardenal y el so círculu amigu del arte, Caravaggio executó un gran númberu d'obres de cámara, como ''[[Los músicos (Caravaggio)|Los músicos]]'', ''[[Apolo tocando'l llaúd]]'', una copia de la so ''Baco'' y una alegoría realista, ''[[Mozu mordíu por una llagartesa]]'', na que Mario destaca como modelu.<ref>El críticu d'arte [[Robert Hughes]] describe a los chicos modelos de Caravaggio como «maduros sobremanera, como diamantes en brutu y el pelo negru como un xeláu».</ref> La posibilidá d'un ambiente homoeróticu d'eses pintures foi centru de disputes ente los estudiosos de la so figura, desque esta teoría foi plantegada a metá del [[sieglu XX]].<ref>POSNAR, Donald: ''Caravaggio's Early Homo-erotic Works'' (Art Quarterly 24 (1971), páxs.301-26). Esti autor foi'l primeru en señalar una posible homosexualidá del pintor y la so repercusión nel arte. Dellos biógrafos de Caravaggio dan por sentada esta teoría sobre la so homosexualidá, pero entá nun foi comprobada. ´Pa una nueva perspeutiva, ver: TOVAR, Brian: [https://web.archive.org/web/20071219033744/http://emedia.art.sunysb.edu/britov/ess2.html «Pecaos contra natura: El homoerotismu de Caravaggio» (n'inglés)] Pa un puntu de vista opuestu ver: CALVESI, Maurizio ''Caravaggio'' (ArtDossier, [[1986]], n'italianu). Calvesi acota que la primer fase de la obra caravaggista ye frutu del puntu de vista artísticu del cardenal del Monte, xusto na era anterior al advenimiento del modernu conceutu del autu-espresión.</ref> [[Ficheru:The Cardsharps.jpg|thumb|''[[Los xugadores de cartes (Caravaggio)|Los xugadores de cartes]]'', h. [[1594]]. Oleu sobre llenzu, 107 x 99 cm. [[Muséu d'Arte Kimbell]], [[Fort Worth]], [[Texas]].]] Caravaggio adquier una nueva forma de realismu, pos per primer vegada son-y encargaos trabayos relixosos. La contrarreforma precisaba afatar los sos vistosos templos, y Caravaggio foi unu de los comisionados pa ilustrar los sos nuevos templos. La primera d'estes pintures foi ''[[Madalena penitente (Caravaggio)|Madalena Penitente]]'', na qu'amuesa a la pecadora bíblica abandonando la so vida de cortesana y sentándose a llorar nel pisu, mientres les sos xoyes atópense tiraes al so alredor. «Nun paez una pintura relixosa del tou, ¿una chica sentándose a llorar nel pisu mientres ensuga'l so pelo? ¿Ónde queda'l sufrimientu, la redención, la promesa de salvación».<ref>Robb, p.79. Esti autor concuerda con Bellori, nel sentíu de que l'usu de colores per parte de Caravaggio da pie a la nacencia del naturalismu ofensivu: «Él (Caravaggio) taba satisfechu con [les] representaciones vives de la naturaleza, porque asina exercitaba la so mente».</ref> Esto ye entendíu a la manera lombarda, non tan histriónicamente como los romanos. Esti estilu de pintures foi repitíu nos sos siguientes trabayos, tamién eclesiásticos: ''[[San Franciscu d'Asís en meditación]]''; ''[[San Franciscu d'Asís n'éxtasis]]'', ''[[Los músicos (Caravaggio)|Los músicos]]'', ''[[Descansu na fuxida a Exiptu (Caravaggio)|Descansu na fuxida a Exiptu]]'', ''[[Marta y María Madalena]]'' y ''[[David cola cabeza de Goliat]]''. Al ser presentaos públicamente, estos cuadros catapultaron la fama de Caravaggio nel pueblu y nel gremiu artísticu. Pero esta reputación dependía totalmente de los encargos públicos, que yeren necesarios pa caltener satisfecha a la Ilesia. === El más famosu pintor de Roma (1600–1606) === [[Ficheru:Calling-of-st-matthew.jpg|thumb|left|''[[La vocación de San Matéu (Caravaggio)|La vocación de San Matéu]]''. Oleu sobre llenzu, h. [[1599]]-[[1600]]. [[Capiya Contarelli]], [[Ilesia de San Luis de los Franceses (Roma)|San Luis de los Franceses]], [[Roma]].]] En [[1599]], presumiblemente so la influencia del cardenal Del Monte, Caravaggio foi contratáu pa decorar la [[Capiya Contarelli]], na ilesia romana de [[Ilesia de San Luis de los Franceses (Roma)|San Luis de los Franceses]]. Los dos trabayos fechos pa esti encargu fueron: ''[[El martiriu de San Matéu]]'', y ''[[La vocación de San Matéu (Caravaggio)|La vocación de San Matéu]]'', apurríos en [[1600]]. El [[tenebrismu]] amosóse una vegada más nestos trabayos, aumentando'l [[clarescuru]] y un realismu barrocu bien emocional. Esti clarescuru realizar por aciu el contraste de lluces proyeutaes sobre los elementos de la obra, otorgándo-y mayor importancia a unos sobre otros. D'ende que por aciu esta téunica aplicára-y cierta esencia ''tenebrosa'' a la obra. Foi criticáu pol so escesivu realismu y por non usar dibuxos preparatorios. Ente que dalgunos de los pintores italianos aclamaron a Caravaggio por estes obres, que lo empericotiaben, siempres dende'l so puntu de vista, como maestru del arte relixoso italianu: «Los pintores romanos de la dómina fueron sorprendíos grandemente por estes pintures, principalmente los mozos. Éstos axuntáronse nun círculu en redol al pintor, aclamándo-y como'l meyor artista de la naturaleza y considerando la so obra como un milagru».<ref>Bellori. El pasaxe sigue: «[Los nuevos pintores] nun pensaron na opción de copiar l'arte caravaggista, sinón que s'inspiraron nel maestru p'atopar modelos de la naturaleza en cualquier llugar, yá fora nes cais, nes places, o consigo mesmu».</ref>En ''La vocación de San Matéu'', Caravaggio amuesa un fexe de lluz entrando per una ventana, qu'espresa simbólicamente la conversión de Leví en Matéu. Otres alegoríes a la redención del cobrador d'impuestos son el gonciu de la puerta sostenida polos ánxeles, a partir de nubes o otros artefautos. [[Ficheru:Michelangelo Caravaggio 069.jpg|thumb|''[[La muerte de la virxe]]''. 1601 - 1606. Oleu sobre llenzu, 396 x 245 cm. [[Muséu del Louvre]], [[París]].]] Caravaggio siguió faciendo mientres dalgún tiempu encargos relixosos, nos que destacaba la muerte en figures grotesques de martirios, decapitaciones y asesinatos. Pa la mayoría de la xente romano, estes obres aumentaron la popularidá del pintor, ente que pa delles persones paecía-yos violentu y ensin el verdaderu sentíu de la doctrina católica, polo que Caravaggio tuvo de refaer delles pintures ensin el sentíu violentu característicu de la so obra. La esencia del problema consistía en que Caravaggio tenía una forma bastante esplícita de representar el dramatismu, vistu munches vegaes como vulgar.<ref>Pa un discutiniu sobre la política contrarreformista del decoro nel arte, ver Gash, p.8ff; y pa un panorama del papel xugáu poles nociones de decoro nel arte manierista y el refugu de ''San Matéu y l'ánxel'', ver Puglisi, páxs.179-188.</ref> Xusto nesi añu surdió'l primera gran escándalu de la so carrera: Caravaggio tenía de pintar a San Matéu inspiráu pa escribir el so [[evanxeliu de Matéu|evanxeliu]], xunto a un ánxel que supuestamente-y dictaría les divines enseñances. Pero Caravaggio, nuevu y ensin esperiencia en trabayos relixosos, representó al santu como un home vieyu, paecíu a un xornaleru, cola frente engurriada y sosteniendo torpemente el llibru, como si tuviera cansáu. L'ánxel foi pintáu como un adolescente, cuasi neñu, que llevaba la mano de Matéu cual maestru qu'enseña a escribir al alumnu. Como yera d'esperase, la obra foi refugada pol cleru y el pueblu, por considerala una falta de respetu escontra'l santu. Caravaggio tuvo de pintala de nuevu, ateniéndose a los cánones más ortodoxos de la pintura sacra. El primer cuadru caltúvose, hasta que foi destruyíu nel [[sieglu XX]].<ref>''Historia del Arte'', por E. H. Gombrich, páxina 30 y 31.</ref>De forma similar, ''[[La conversión de San Pablo (Caravaggio)|La conversión de San Pablo]]'' tampoco foi aceptada, pero otra versión pictórica del mesma tema bíblica, (''[[La conversión de San Pablo nel camín a Damascu]]''), sí lo foi. La primera amosaba al santu empequeñecido ante'l [[caballu]], lo que nun gustó al pueblu de Roma. Un soldáu y Caravaggio aldericaron sópito por esta tema: «¿Por qué punxisti al caballu en mediu y a San Pablo nel suelu. ¿Ye acasu'l caballu Dios? ¿Por qué?», a lo que Caravaggio respondió: «Non, pero l'animal ta nel centru de la lluz de Dios».<ref>Citáu ensin nenguna atribución en: Lambert, p.66.</ref> Otros trabayos inclúin ''[[L'entierru de Cristu]]'', la ''[[Madonna de Loreto]]'' (tamién conocida como ''Madonna de los pelegrinos''), ''[[Madonna col neñu y Santa Ana]]'' y la ''[[Muerte de la Virxe (Caravaggio)|Muerte de la Virxe]]''. Les últimes dos pintures atestiguaron, de forma especial, un recibimientu pocu templáu ente'l pueblu de Roma. La ''[[Madonna col neñu y Santa Ana]]'', conocida como ''Madonna dei palafrenieri'' foi pintada pa un pequeñu altar de la [[Basílica de San Pedro]], namái permaneció nel so llugar dos díes, y foi retirada. El secretariu d'un cardenal escribió al respeutu: «Nesta pintura toa ye vulgaridá, sacrilexu y disgustu. Una cosa puedo dicir, ye un trabayu fechu por un pintor que non pinta bien, con un espíritu escuru y que tuvo alloñáu de Dios mientres enforma tiempu, y tamién de cualesquier otra cosa bona». ''La muerte de la virxe'', foi-y encargada a Caravaggio por un fanegueru xurista, quien pensaba allugar el cuadru na so capiya personal, caltenida por [[carmelita|carmelites]]. Éstos refugaron dafechamente'l cuadru en [[1606]], y el contemporaneu de Caravaggio, [[Giulio Mancini]] recuerda que'l fechu que motivu tal refugu foi que'l pintor usó a una reconocida prostituta como modelu pa la Virxe;<ref>Mancini: «Asina pueden entendese les calamidaes del arte moderno, por casu, col deséu de retratar a la Virxe La nuesa Señora, Caravaggio usó a la prostituta Ortaccio, lo que fizo que los bonos padres carmelites refugaren la so pintura».</ref> [[Giovanni Baglione]], otru contemporaneu, rellata qu'otru puntu pol que la obra nun llogró aceptación foi que la virxe tenía les piernes desnudes<ref>Baglione: «Para [la ilesia] de Santa María in Trastevere había pintáu ''La Muerte de la Virxe'', y de nun ser porque lo fixo con pocu decoro y les piernes desnudes de la Virxe, anguaño esti cuadru tuviera na meyor galería de los carmelites«</ref> —un problema de decoro seya que non—. John Gash, estudiosu de Caravaggio, suxer que'l problema pa los carmelites yera que teníen una visión más teolóxica qu'estética, y que por ello Caravaggio falló al afigurar de manera errónea la doctrina de l'[[Asunción de María]], n'específicu la idea de que la Madre de Dios nun morrió en forma ordinaria sinón que foi llevada al cielu. El reemplazu pal altar foi fechu por unu de los más conspicuos discípulos de Caravaggio, [[Carlo Saraceni]], na qu'amosaba a la Virxe viva y sentada, al igual que Caravaggio, pero n'actitú cuasi morrebunda. Nuevamente refugada, nel trabayu que lu sustituyó la Virxe yá se vía siendo llevada al cielu por ánxeles. ''La muerte de la Virxe'', foi mercada pol Duque de Mantua por conseyu de [[Rubens]], como un agasayo pal monarca [[Carlos I d'Inglaterra]]. Finalmente entró na corte francesa en [[1671]]. [[Ficheru:Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|thumb|left|''[[L'amor victorioso]]''. [[1602]] - [[1603]]. Oleu sobre llenzu. 156 x 113 cm. [[Gemäldegalerie de Berlín|Gemäldegalerie]], [[Berlín]]. Caravaggio amuesa a [[Cupidu]] percima de tolos poderes terrenales: [[guerra]], [[música]], [[ciencia]], [[gobiernu]].]] Una de les poques pintures de calter secular y non relixosu d'aquella dómina foi ''[[L'amor victorioso|El trunfu del amor]]'', pintada en [[1602]] para [[Vincenzo Giustiniani]], miembru del círculu social del cardenal Del Monte. Nun diariu que data del [[sieglu XVII]], el modelu ye llamáu «Cecco», n'italianu, diminutivu de Francesco. Posiblemente tratóse de Francesco Boneri, artista italianu activu ente [[1610]] y [[1625]], y conocíu popularmente como [[Cecco del Caravaggio]].<ref>Gianni Papi establez ciertes conexones ente Bonieri y Caravaggio, de tipu siervu-amu, qu'empiecen a partir de [[1600]]. Ver Robb, pp193-196.</ref> La obra amuesa a un [[Cupidu]] desnudu, cargando un [[Arcu (arma)|arcu]] y unes [[flecha|fleches]], mientres apataya los símbolos de les artes, les ciencies y el gobiernu. El modelu ta desvistíu, y ye difícil aceptar que se trate d'unu de los sos siervos. El puntu culminante que rellaciona esta pintura coles relixoses ye la intensa ambigüedá cola que'l pintor remana los modelos de distintes postures, yá seya sacra o profana. === Exiliu y muerte (1606-1610) === [[Ficheru:Michelangelo Merisi da Caravaggio - The Seven Acts of Mercy - WGA04173.jpg|thumb|''Siete remanes de misericordia'', [[1607]] Oleu sobre llenzu, 390 x 260 cm. [[Pio Monte della Misericordia]], [[Nápoles]].]] [[Ficheru:Saint Jerome Writing-Caravaggio (c. 1607).jpg|thumb|''San Jerónimo escribiendo'', [[La Valeta]], [[Malta]], [[1608]].]] [[Ficheru:Michelangelo Caravaggio 021.jpg|thumb|''La decapitación de San Xuan Bautista'', Catedral de San Xuan, La Valeta, Malta.]][[Ficheru:Caravaggio - La Flagellazione di Cristo.jpg|thumb|left|upright|''La flagelación de Cristu'', [[1607]] Oleu sobre llenzu, 286 x 213, [[Muséu de Capodimonte]], [[Nápoles]].]] Caravaggio tuvo una vida tumultuosa. Con una gran capacidá d'atollase en reñes, munches d'elles fueron nos mesmos llugares ya inclusive se-y llegó a procesar por esto. La nueche del [[29 de mayu]] de [[1606]] mató, probablemente por accidente, a un home llamáu Ranuccio Tomassoni.<ref>Les circunstancies de la reña entá nun fueron esclariaes del tou. Nel xuiciu posterior los testigos afirmaron que la engarradiella foi productu d'una delda y de la derrota de Caravaggio nun xuegu de [[tenis]], y esta versión quedó asitiada na imaxinación popular como la causa verdadera. [http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2002/06/02/wcara02.xml&sSheet=/news/2002/06/02/ixworld.html&_requestid=254296 Informe sobre'l xuiciu de Caravaggio].</ref> Enantes, los sos mecenes protexéronlu de posibles aiciones xudiciales na so contra, motivaes por reñes, pero esta vegada foi distinta. Con una orde de aprehensión a los sos llombos y fora de la llei, Caravaggio fuxó a [[Nápoles]]. Ende, so la proteición de los Colonna, l'autoridá romana vía amenorgáu'l so poder. Llueu se convirtió na estrella de la pintura napolitana. Nesta etapa realizó ''[[Siete remanes de misericordia]]'' y la ''[[Madonna del Rosario]]'', ente otros.Depués d'esti socesu, Caravaggio permaneció unos meses más en Nápoles y finalmente coló a [[Malta]], al cuartel de los [[Caballeros de Malta]]. Piénsase que'l so viaxe foi patrocináu por [[Alof de Wignacourt]], Gran Maestre de la Orde, y quien collaboró pal indultu al pintor nel casu Tomasonni. De Wignacourt taba tan satisfechu col trabayu del pintor, que-y indució a ser Caballeru de Malta. Unu de los sos biógrafos, Bellori, señala que Caravaggio taba contentu cola so nueva distinción. Amás, nomóse-y pintor xeneral de la Orde. Los principales trabayos d'esta dómina fueron ''[[La decapitación de San Xuan Bautista (Caravaggio)|La degollación de San Xuan Bautista]]'' (la única pintura de Caravaggio cola so firma) y ''[[Semeya del gran maestre de la Orde de Malta Alof de Wignacourt]]'', según semeyes d'otros caballeros de la Orde. Les circunstancies qu'arrodien al sópitu cambéu de fortuna del pintor nun fueron revelaes del tou, pero señálase que se debió a una reña caleyera na qu'una casa resultó con serios daños y un caballeru foi mancáu de gravedá.<ref>El descubrimientu de la evidencia d'esta engarradiella foi reportáu pol doctor Keith Sciberras, de la [[Universidá de Malta]], en «Razones del arrestu de Caravaggio en Malta» (n'inglés), ''The Burlington Magacín'', CXLV, abril de 2002 (n'inglés), páxs.229-232, y ''Riflessioni: Malta na dómina de Caravaggio'', ''Paragone Arte'', Anno LII N.629, xunetu de 2002, páxs.3-20 (n'italianu). Los afayos de Sciberras tán resumíos en [http://caravaggio.com/preview/attach/data01/D000199.htm Caravaggio.com (n'inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060310151813/http://caravaggio.com/preview/attach/data01/D000199.htm |date=2006-03-10 }}.</ref> Para [[avientu]] foi espulsáu de la Orde por faltes a la moral y ser un miembru non prestosu».<ref>Esta foi la espresión real usada polos caballeros de la [[Orde de Malta]], que celebró sesión solemne pa dictaminar sobre la espulsión del pintor. La Orde votó unánimemente a favor d'espulsar a la so «putridum et foetidum ex miembru». La verdadera razón pola que Caravaggio foi echáu de los Caballeros de Malta foi que salió del país ensin el so previu consentimientu, y non la reña en que mancó a otru caballeru.</ref> Depués de la so espulsión de Malta, Caravaggio asítiase en Sicilia, col sofitu del so vieyu amigu y discípulu [[Mario Minniti]], quien agora taba casáu y vivía en [[Siracusa (Sicilia)|Siracusa]]. Xuntos realizaron una xira de trabayu por Siracusa, [[Messina]] y la ciudá capital, [[Palermo]]. Nesos años, Caravaggio siguió realizando trabayos bien pagos, como ''[[La sepultura de Santa Lucía]]'', ''[[La resurreición de Lázaro]]'' y ''[[Adoración de los pastores (Caravaggio)|L'adoración de los pastores]]''. El so estilu siguió evolucionando, cola particularidá de qu'agora s'amosaben nos sos cuadros figures aisllaes ante un enorme vacíu. «Les sos grandes obres sicilianes demuestren solombres aisllaes. Al contrariu de opacar ruinamente a los personaxes, la obra suxer medranes y fraxilidaes del home, al empar que tresmite la guapura y cencellez de los humildes, mansos y senciellos, que van recibir por heriedu la tierra».<ref>Langdon, p.365.</ref> Les crítiques contemporánees definieron al Caravaggio d'esa dómina como hosco y astórdiga, que dormía armáu y taba inseguru de la so suerte. La so vida vio munches vegaes reflexada na so obra, la d'esi tiempu ye burllona y satírica, especialmente col pintores locales.<ref>Caravaggio foi una persona estraña y de calter difícil dende los sos primeros años. El so amigu Mancini descríbelu como «bien llocu», según delles cartes de Del Monte nel mesmu sentíu. Unu de los sos biógrafos ([[1724]]) señala que'l quebre de la so amistá con Mario Minniti foi pol so comportamientu amarradiegu. Escontra principios del [[sieglu XIX]] Susinno escribió ''Le vite de' pittori Messinesi'' y ''Lives of the Painters of Messina'' (n'italianu ya inglés, respeutivamente). Nestes obres detállense anécdotes de la vida siciliana del pintor, reproducíes sieglos dempués nos llibros de Robb y Bellori. Estos autores afirmen la inseguridá de Caravaggio en Nápoles, que sentía que-y taben escorriendo los sos enemigos», pero nengunu detalla a quién se refería.</ref> [[Ficheru:Michelangelo Caravaggio 006.jpg|thumb|left|upright|''[[La resurreición de Lázaro]]'' ([[1609]]), [[Muséu Nacional de Mesina|Muséu Nacional]], [[Messina]].]] Dempués de nueve meses en Sicilia, Caravaggio tornó a Nápoles. D'alcuerdu a una de les sos más recién biografíes, en Nápoles taba a salvo del acesmo de los sos enemigos, so la proteición de los Colonna. Amás, yá llograra perdón, gracies al nuevu Papa, el cardenal [[Camilo Borghese]] ([[Pablo V]]) y pudo tornar a Roma.<ref>Según Baglione, Caravaggio en Nápoles, «namái esperaba la trampa del enemigu», del so siempres ocultu enemigu.</ref> En Nápoles realizó ''[[La negación de San Pedro]]'' y ''[[El martiriu de Santa Úrsula]]'', la so última pintura. Nuevamente, l'estilu de Caravaggio evolucionaba. En ''El martiriu de [[Santa Úrsula]]'' la santa traviesa unu de los momentos de mayor intensidá, aición y drama nel so martiriu, cuando la flecha disparada pol rei de los [[hunos]], mancar nos sos [[mama|senos]]. Tou esto estrema especialmente'l cuadru d'otros, carauterizaos pola inmovilidá de los sos modelos. La vivacidad del cuadru abrió una nueva etapa na carrera del pintor. [[Ficheru:CaravaggioUrsula.jpg|thumb|''[[El martiriu de Santa Úrsula]]'', [[1610]] Oleu sobre llenzu, 140.5 x 170.5 cm. [[Palaciu Zevallos Stigliano]], [[Nápoles]].]] [[Ficheru:The Denial of Saint Peter-Caravaggio (1610).jpg|thumb|left|''[[La negación de San Pedro]]'', [[1610]] Oleu sobre llenzu, 94 x 125 cm. [[Muséu Metropolitanu d'Arte]], [[Nueva York]].]] En Nápoles foi víctima d'un intentu d'asesinatu, por persones desconocíes. De primeres hubo rumores en Roma alrodiu de «la muerte del famosu artista Caravaggio» y más tarde súpose que salvara la vida, pero tuvo series firíes que -y desfiguraron la cara. Al recuperase pintó ''[[Salomé sostién la cabeza de Xuan el Bautista]]'', amosando la so propia cabeza nel platu, obra unviada a Wignacourt pa consiguir el perdón. Nesi mesmu tiempu pintó ''[[David cola cabeza de Goliat]]'', amosando al mozu David con un aura de murnia al mirar la cabeza del vencíu xigante Goliat, daqué repetitivu na obra caravaggista. Esti cuadru foi-y unviáu al cardenal [[Scipione Caffarelli Borghese|Scipione Borghese]], sobrín del Papa, conocíu pola so falta d'escupulicios y polos sos mecenalgos. Dellos críticos consideren a ''David cola cabeza de Goliat'', como un pagu de Caravaggio pola ayuda emprestada por Borghese pa llograr el perdón papal.<ref>Según un escritor del sieglu XVII, la cabeza de Goliat ye un autorretratu de Caravaggio, ente que David ye «el so pequeñu Caravaggio». Esta frase foi interpretada como una semeya del pintor muncho más nuevu, o más bien, a Cecco (modelu pa ''[[L'amor victorioso]]''). La fueya de la espada tien una frase titulada «La humildá vence al arguyu». El cuadru en principiu foi atribuyíu a la dómina romana, pero Bellori afirma que foi concebíu mientres el segundu periodu napolitanu.</ref>Una de les sos obres más conocíes de la dómina ye ''La negación de San Pedro''. Nel [[clarescuru]] d'esta pintura, dos muyeres señalen colos sos deos a Pedro, ente que un soldáu completa'l tríu. D'esta manera, Caravaggio representó simbólicamente los trés negaciones de Pedro escontra Cristu.Nel branu de [[1610]] tomó un barcu camín de Roma pa poder ser indultáu, lo que consiguió gracies a les sos influyentes amistaes romanes.<ref>Una carta del obispu de [[Caserta]] (daquella en Nápoles), dirixida al cardenal Scipione Borghese en Roma, de fecha [[29 de xunetu]] de [[1610]] señala al cardenal que la marquesa de Caravaggio taba empresta a a unvia-y dos obres de Michelangelo Merisi (Caravaggio), como pagu al so indultu.</ref> Los estraños sucesos socedíos en Roma fueron oxetu de munches suspicacias populares. El [[28 de xunetu]] un «avviso» (periódicu priváu de Roma pa la corte d'[[Urbino]].) anunció que Caravaggio morriera. Dellos díes más tarde otru «avviso» afirmó que'l pintor morriera de fiebre en [[Monte Argentario|Porto Ércole]]. Los tracamundios xeneraos pol segundu avisu fueron tan grandes que nunca se supo a ciencia cierta la verdá, pero'l cuerpu nun s'atopó.<ref>El periódicu detallaba la muerte de Caravaggio en camín de Roma a Nápoles. Nuevamente, l'obispu de Caserta informó a Borghese que'l pintor nun morrió en Procida, pero sí en Porto Ércole. Nun diariu (perdíu) l'obispu declaró que la muerte de Caravaggio producir en Porto Ércole, el so barcu foi fondiáu en Palu y pocu dempués tornó a Nápoles.Caravaggio, yá llibre, coló a Porto Ércole onde topó la muerte. Palu yera un puertu cerca de la desaguada del [[Tíber]] y Porto Ércole atopar al norte del puertu de Civitavecchia. Ver: Robb, ''M'', p. 473ff.</ref> Un poeta, amigu íntimu del pintor, dio como fecha de la so muerte'l [[18 de xunetu]], víctima de [[fiebre]] en Porto Ércole,<ref>{{cita publicación | títulu=BBC News : Artes: Atopóse'l certificáu de fallecimientu de Caravaggio. | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1723833.stm | fechaaccesu=22 d'avientu de 2005|editorial=BBC }} (n'inglés). Esta noticia nun tuvo una confirmación posterior.</ref> cerca de [[Grosseto]], en [[Toscana]]. == Caravaggio como artista == === La nacencia del Barrocu=== [[Ficheru:Caravaggio_-_Taking_of_Christ_-_Odessa.jpg|thumb|''[[El prendimiento de Cristu]]'', [[1602]]. [[Galería Nacional d'Irlanda]], [[Dublín]].]] Caravaggio «asitió la escuridá (solombres) nel clarescuru».<ref>Lambert, p.11.</ref> El clarescuru llegó a escena muncho primero del apuerto de Caravaggio a la pintura, pero foi ésti quien-y dio la téunica definitiva, escureciendo les solombres y tresformando l'oxetu nuna exa de la lluz, cada vegada más caltriante. Con esti tipu de pintura, los artistes empezaron a afigurar el físicu y la psicoloxía de los personaxes d'una forma cada vegada más real y aguda. Esto causó-y dellos problemes pola so forma d'interpretar dellos trabayos relixosos que yeren riquíos n'encargos. Carauterizáu pola so rapidez pa executar obres marcando les llinies básiques direutamente sobre'l llenzu col estremu del mangu del pincel, Caravaggio llueu se convirtió nun anatema pa los ortodoxos, pos se negaba a idealizar les figures y tampoco faía bocetos nin dibuxos preparatorios. Pero los modelos son parte esencial del so trabayu, Caravaggio emplega a dos qu'a lo postrero van ser pintores, pero siempres a la solombra del so maestru. Ellos fueron [[Mario Minniti]] y [[Francesco Boneri]]. Al primeru usólu pa les figures de calter secular, el segundu foi la so inspiración pa realizar obres relixoses, como ''[[David cola cabeza de Goliat]]'' y delles representaciones d'ánxeles. Les figures femenines apaecen en menor midida, pero con una presencia sorprendente. Exemplos son [[Semeya d'una cortesana|Fillide Melandron]], [[Martha y María Madalena|Anna Bianchini]] y Maddalena Antognetti («Ḷḷena» y testigu nel famosu «caso alcachofa»),<ref>Munchos testimonios sobre la vida del pintor provienen d'archivos xudiciales en Roma. El casu alcachofa» referir a un incidente Caravaggio llanzó un platu d'[[alcachofa|alcachofes]] enceses a un camareru, por razones desconocíes.</ref> quien munches vegaes ye nomada como concubina del pintor. Otres modelos son dalgunes [[Prostitución|prostitutes]], quien posaben pa figures de vírxenes o santes, daqué bien criticáu en Caravaggio.<ref>Robb realiza un esfuerciu por identificar a les modelos en distintos llenzos, y esaminar la so rellación personal col pintor, más allá del ámbitu llaboral.</ref> Caravaggio se autorretrató d'una manera sutil y poco perceptible en delles de les sos obres. Unu de los más evidentes casos ye ''[[L'entierru de Santa Lucía]]'', onde apaez nel estremu derechu.<ref>La carrera de discretos autorretratos del pintor va dende ''[[El mozu Baco]]'' hasta ''[[David cola cabeza de Goliat]]''. Dalgunos de los sos biógrafos quixeron ver una imitación de pintores manieristes (como [[Tiziano]]), pero señálase que Caravaggio nun quixo asonsañar a naide, sinón que s'incluyó a sigo mesmu como un participante más de la corriente d'aquel entós.</ref> Destaca nesti periodu ''El prendimiento de Cristu'', onde l'aplicación del [[clarescuru]] va más allá de les cares y les armadures, a pesar de la evidente falta de lluz. El personaxe de la estrema derecha ye, evidentemente, un autorretratu. [[Ficheru:Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg|thumb|left|''[[Los discípulos de Emaús]]'', [[1601]]. Oleu sobre tela, 139 x 195 cm. [[National Gallery de Londres]].]] Caravaggio tuvo una notable habilidá pa espresar en determinaes escenes d'insuperable viveza la llegada d'un momentu crucial. En ''[[Los discípulos de Emaús]]'', espresa'l momentu en que Cristu, faciéndose pasar por un viaxeru, axuntar colos sos discípulos pa compartir la so allegría. El cuadru centrar nos güeyos de Jesús, yá que nun perciben los sos siguidores la verdá. A la fin, afayar qu'Él ye'l Salvador resucitáu, colo que Caravaggio llogró'l so más grande aciertu en materia de pintura sacra. ''[[La vocación de San Matéu]]'', afigura'l momentu en que Cristu llama a Leví, cobrador d'impuestos, quien fai un xestu similar a «¿quién, yo?». Pero al empar, los sos güeyos señalen a Jesús diciendo: «Sí, te voi siguir». Con ''[[La resurreición de Lázaro]]'', el cuerpu del muertu ta entá podrientu, pero al sentir la mano del Mesíes, la vida vuelve a la so ser. === Los «Caravaggistas» === {{AP|Caravaggismo}} [[Ficheru:Judith Beheading Holofernes - Caravaggio.jpg|thumb|''[[Judit y Holofernes (Caravaggio)|Judit y Holofernes]]'' [[1598]]-[[1599]]. [[Galería Nacional d'Arte Antiguo]], Roma.]] La instalación del conxuntu de pintures referíes a San Matéu na Capiya Contarelli tuvo un inmediatu impautu ente los mozos artistes romanos, y el caravaggismo convertir na moda pa los incipientes artistes. Ente los primeres «caravaggistas» atopábense [[Giovanni Baglione]] (anque la so etapa «caravaggista» duró pocu) y [[Orazio Gentileschi]]. A pesar de la barrera xeneracional, Gentileschi foi quien meyor afacer al estilu del so maestru y llogró faer una carrera artística propia, que lu llevó a la corte de [[Carlos I d'Inglaterra]]. La so fía [[Artemisia Gentileschi]] tuvo cerca de Caravaggio y llogró crear el so propiu estilu, con muncha influencia d'ésti. Otros pintores como [[Annibale Carracci]], afixeron el caravaggismo, qu'entemecía elementos del Altu Renacimientu y del realismu lombardu. Esti estilu terminó trunfando.La estancia de Caravaggio en Nápoles produció una escuela notable pal caravaggismo napolitanu, qu'incluyó a [[Battistello Caracciolo]] y [[Carlo Sellitto]]. El caravaggismo tuvo la so final mientres la tarrecible plaga de [[1656]], pero les conexones con España – al ser Nápoles posesiones española, mientres [[Felipe IV d'España|Felipe IV]] – foi básica pa la nacencia del caravaggismo español. Un grupu d'artistes católicos d'[[Utrecht]], conocíu como [[Escuela d'Utrecht|«Los caravaggistas d'Utrecht»]], viaxaron a Roma a principios del [[sieglu XVII]], y fueron fondamente influyíos pola obra de Caravaggio, como describe Bellori. Al regresu a la so ciudá, esti enclín nun duró enforma, pero mientres la década de los [[Años 1620|20]] renació na persona de pintores como [[Hendrick ter Brugghen]], [[Gerrit van Honthorst]], [[Andries Both]] y [[Dirck van Baburen]]. Na siguiente xeneración, el caravaggismo influyó en dellos pintores, como [[Peter Paul Rubens]] (quien realizó una copia de ''[[L'entierru de Cristu]]''), [[Rembrandt Harmenszoon van Rijn]] y [[Diego Velázquez]], quien mientres la so estancia n'Italia tuvo la oportunidá de conocer y estudiar sobre l'arte de Caravaggio. === Muerte y renacencia de la so reputación === [[Ficheru:Michelangelo Caravaggio 052.jpg|thumb|''[[L'entierru de Cristu]]'' ([[1602]]-[[1603]]). [[Museos Vaticanos]].]] La fama de Caravaggio apenes sobrevivió a la so muerte. Pero la so influencia nel clarescuru y na interpretación del realismu psicolóxicu perduró al traviés de los tiempos. Exerció una influencia bien direuta sobre'l so compañeru [[Orazio Gentileschi]], y la fía d'ésti, [[Artemisia Gentileschi]]. Décades más tarde, la so obra inspiró a los franceses [[Georges de La Tour]] y [[Simon Vouet]], y al español [[José de Ribera]]. Les sos obres, col tiempu, fueron atribuyíes a otros pintores más conocíos o a cencielles pasáronse por altu. El [[Barrocu]], a que'l so desenvolvimientu tantu contribuyera Caravaggio, foi-y dexando nel olvidu adulces. Otra de les razones d'esti olvidu foi'l fechu de que Caravaggio nun creara'l so propiu taller (como sí fixo'l so rival, Carracci) pa espublizar el so estilu. Tampoco escribió nunca sobre la so particular visión del arte, el realismu psicolóxicu, que solo puede conocese de les pintures sos que se caltuvieron. Tou esto fíxo-y gustante a ser desfamáu polos sos primeros biógrafos, como Giovanni Baglione, un pintor rival qu'allugaba rensía escontra él, y l'influyente críticu del sieglu XVII [[Giovanni Bellori]], que nunca conoció a Caravaggio, pero qu'escribía so la influencia del francés [[Nicolas Poussin]], quien repunaba la so obra, anque tampoco llegó a conocer a Caravaggio.<ref>[http://www.academon.com/lib/paper/97534.html Caravaggio y Poussin] (n'inglés).</ref> Ye tamién representativa la crítica del italianu instaláu n'España [[Vicente Carducho|Vincenzo Carducci]] (Vicente Carducho), quien consideraba a Caravaggio l'anticristu» de la pintura, con "monstruoses" aptitúes pal engañu. Na [[década de 1920]] el críticu de arte Roberto Longhi llevó'l nome de Caravaggio a les altes esferes del arte europeo y asitió-y nel centru de l'atención pública con esta frase: «Ribera, [[Johannes Vermeer|Vermeer]], La Tour y Rembrandt nunca podríen esistir ensin él. Y el arte de [[Delacroix]], [[Courbet]] y [[Manet]] sería totalmente distintu».<ref>Roberto Longhi, citáu en Lambert, op. cit., p.15</ref> El críticu d'arte [[Bernard Berenson]] afirmó que namái [[Michelangelo]] exerciera tanta influencia nel arte italiano como Caravaggio.<ref>Bernard Berenson, en Lambert, op. cit., p.8</ref> === Influencia na pintura moderna === [[Ficheru:Michelangelo Caravaggio 021.jpg|thumb|''[[La decapitación de San Xuan Bautista (Caravaggio)|La decapitación de San Xuan Bautista]]'', [[1608]]. Oratoriu de la [[Catedral de San Xuan (Malta)|Catedral de San Xuan]], [[La Valeta]].]] Munchos importantes museos alluguen sales nes que pueden trate numberosos cuadros, obra d'otros tantos artistes, nos que puede apreciase l'estilu característicu de Caravaggio: ambientación nocherniega, llume dramático, persones corrientes utilizaes como modelos, descripción honesta de la naturaleza. Amás, en tiempos modernos, pintores como'l [[Noruega|noruegu]] [[Odd Nerdrum]] y l'[[Hungría|húngaru]] [[Tibor Csernus]] emularon a Caravaggio nel so enfotu de ver la naturaleza d'otra manera. L'artista estauxunidense [[Doug Ohlson]] rindió homenaxe a la influencia de Caravaggio nel arte cola so propia obra. El [[Cine|direutor de cine]] [[Derek Jarman]] llevó la lleenda del artista al séptimu arte na película ''[[Caravaggio (película)|Caravaggio]]'', y el falsificador d'arte holandés [[Han van Meegeren]] utilizó modelos caravaggistas pa les sos obres falses. ===Obres esistentes y perdíes=== Namái alredor de 50 pintures de Caravaggio sobreviven. Una d'elles, ''[[La vocación de los santos Andrés y Pedro]]'' foi identificada y restaurada en [[2004]]. Atopábase almacenada en [[Hampton Court]] ([[Royal Collection]]), considerada por error una copia. Nel sieglu XIX [[Richard Francis Burton]] afirmó qu'esistía una pintura de Caravaggio na Galería del duque de Florencia que representaba'l ''[[Santu Rosario]]'' na que taben pintaos nun círculu trenta homes desnudos «turpiter ligati» ("indecorosamente enllazaos").<ref>[http://www.fordham.edu/halsall/pwh/burton-te.html Sir Richard Francis Burton: "Terminal Essay", from his translation of The Arabian Nights, 1885] (n'inglés).</ref> La primera y refugada versión de ''[[San Matéu y l'ánxel]]'', ye otra de les obres perdíes de Caravaggio. Foi destruyida mientres el [[bombardéu de Dresde]] —ciudá a la que'l cuadru fuera lleváu en [[1811]] por [[Jérôme Bonaparte]]. D'esti cuadru esisten, namái, delles fotografíes en blancu y negru. ===Obres de Caravaggio n'España=== Anguaño esisten cinco pintures de Caravaggio n'España, catalogaes como autógrafas del artista: ''[[David vencedor de Goliat (Caravaggio)|David vencedor de Goliat]]'' ([[Muséu del Prado]]), ''[[Santa Catalina d'Alexandría (Caravaggio)|Santa Catalina d'Alexandría]]'' ([[Muséu Thyssen-Bornemisza]]), ''[[Salomé cola cabeza de Xuan el Bautista (Caravaggio, Madrid)|Salomé cola cabeza de Xuan el Bautista]]'' ([[Palaciu Real de Madrid]]), ''San Jerónimo'' ([[Muséu de Montserrat]]) y ''San Xuan Bautista col corderu'' ([[Catedral de Toledo]]). D'antiguo esistieron en coleiciones españoles siquier dos obres más, agora nel estranxeru: ''Martiriu de san Andrés'' ([[Muséu d'Arte de Cleveland]]) y ''[[El sacrificiu de Isaac (Caravaggio, Princeton)|El sacrificiu de Isaac]]'' ([[Coleición Barbara Piasecka Johnson]]). == Caravaggio nel cine == * 1941. '' [[Caravaggio, il pittore maledetto (1941)|Caravaggio]].'' Empobinada por [[Goffredo Alessandrini]]. Producida por Elica Film. * 1985. '' [[Caravaggio, (1985)|Caravaggio]].'' Empobinada por [[Derek Jarman]], con [[Nigel Terry]], [[Sean Bean]], [[Dexter Fletcher]], [[Spencer Leigh]], [[Tilda Swinton]], [[Michael Gough]]. Producida por Channel Four/BFI. * 2007. ''[[Caravaggio. L´ombra del xeniu]].'' Empobinada por [[Angelo Longoni]]. Producida por [[Día di Benedetto]] y [[Stefania Bifano]], pa Titania Produzioni.(Miniserie pa televisión en dos partes). == Ver tamién == * [[Cuadros de Caravaggio]] * [[Pintures atribuyíes a Caravaggio]] * [[Barrocu]] * [[Manierismu]] * [[Caravaggismo]] * [[Artemisia Gentileschi]] * [[Historia del arte occidental]] == Bibliografía utilizada == * C<small>ALVESI</small>, Maurizio, ''Caravaggio'', Art Dossier [[1986]], Giunti Editori (1986) (ISBN non disponible) * C<small>ARRASAT</small>, Patricia, ''Maestros de la pintura'', Spes Editorial, ISBN 84-8332-597-7. * F<small>RIEDLAENDER</small>, Walter, ''Caravaggio Studies'', [[Princeton (Nueva Jersey)|Princeton]], [[Universidá de Princeton|Princeton University Press]], [[1955]]. * G<small>ASH</small>, John, ''Caravaggio'', Chaucer Press, ([[2004]]) ISBN 1-904449-22-0) * G<small>IORGI</small>, Rosa, ''Caravaggio, Master of light and dark - his life in paintings'', Dorling Kindersley ([[1999]]) ISBN 978-0-7894-4138-6 * K<small>OCH</small>, Pietro, ''Caravaggio - The Painter of Blood and Darkness'', Gunther Edition, ([[Roma]] - [[2004]]) * L<small>AMBERT</small>, Gilles, ''Caravaggio'', Taschen, (2000) ISBN 978-3-8228-6305-3* L<small>ANGDON</small>, Helen, ''Caravaggio, A Life'', Farrar, Straus y Giroux, 1999 (edición orixinal nel [[Reinu Xuníu]], 1998) ISBN 978-0-374-11894-5 * M<small>OIR</small>, Alfred,''The Italian Followers of Caravaggio'', [[Universidá de Harvard|Harvard University Press]] ([[1967]]) (ISBN non disponible) * P<small>UGLISI</small>, Catherine, ''Caravaggio'', Phaidon (1998) ISBN 978-0-7148-3966-0 * R<small>OBB</small>, Peter, ''M'', Duffy & Snellgrove, edición correxida de 2003 (edición orixinal, [[1998]]) ISBN 978-1-876631-79-6 * S<small>CHÜTZE</small>, Sebastian, ''Caravaggio. Obra completa'', Taschen, ([[2009]]) ISBN 978-3-8365-1911-3 * S<small>PIKE</small>, John, ''Caravaggio'' (inclúi catálogu de pintures en CD-ROM), Abbeville Press, [[Nueva York]] ([[2001]]) ISBN 978-0-7892-0639-8 * T<small>RIADO</small> T<small>UR</small>, Juan Ramón, ''Caravaggio'', España, Susaeta Ediciones, ISBN 84-305-3645-0. * M<small>ACCHI</small>, Alberto, ''L'uomo Caravaggio - atto unico'' / prefazione di Stefania Macioce, AETAS, Roma 1995, ISBN 88-85172-19-9 * M<small>ONGUILOT BENZAL</small>, Felix , ''Lluces y solombres: adautaciones cinematográfiques de la vida de Caravaggio'', en Gloria Camarero (ed.), ''La biografía fílmica: actes del Segundu Congresu Internacional d'Historia y Cine'' , T&B editores, Madrid, 2011, [cd-rom], ISBN 978-84-694-3147-4 == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{wikiquote}} * {{cita web |url= https://web.archive.org/web/http://boj.cnice.mecd.es/~aalamill/artistes.htm |títulu= Artistes del barrocu (n'orde alfabéticu) |fechaaccesu= 19 de mayu de 2008 |añoacceso= |autor= |últimu= |primeru= |enllaceautor= |coautores= |fecha= |añu= |mes= |formatu= HTML|obra = |editorial= |páxines= |idioma= |doi= |urlarchivu= |fechaarchivu= |cita= }} * {{cita web |url= http://www.artehistoria.jcyl.es/xenios/pintores/1493.htm |títulu= Biografía de Caravaggio|fechaaccesu= 19 de mayu de 2008|añoacceso= |autor= Xunta de Gobiernu de Castiella y Lleón |últimu= |primeru= |enllaceautor= |coautores= |fecha= |añu= |mes= |formatu= HTML |obra = |editorial= ArteHistoria.com|páxina= |idioma= |doi= |urlarchivu= |fechaarchivu= |cita= }} * {{cita web |url= http://www.spanisharts.com/history/barrocu/barrocu_caravaggio.html |títulu= Obra y vida de Michelangelo Merisi da Caravaggio |fechaaccesu= 19 de mayu de 2008 |añoacceso= |autor= |últimu= |primeru= |enllaceautor= |coautores= |fecha= |añu= |mes= |formatu= HTML |obra = Curtia historia del Arte |editorial= |páxina= |idioma= |doi= |urlarchivu= |fechaarchivu= |cita= }} * {{cita web |url= http://www.telecable.es/personales/angel1/pinbar/caravaggio/ |títulu= Caravaggio y la pintura barroca |fechaaccesu= 19 de mayu de 2008 |añoacceso= |autor= |últimu= |primeru= |enllaceautor= |coautores= |fecha= |añu= |mes= |formatu= HTML |obra= |editorial= |páxines= |idioma= |doi= |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080508172754/http://www.telecable.es/personales/angel1/pinbar/caravaggio/ |fechaarchivu= 2008-05-08 |cita= }} * {{cita web |url= http://www.epdlp.com/pintor.php?id=207 |títulu= Obres de Caravaggio |fechaaccesu= 19 de mayu de 2008 |añoacceso= |autor= |últimu= |primeru= |enllaceautor= |coautores= |fecha= |añu= |mes= |formatu= HTML |obra = |editorial= |páxines= |idioma= |doi= |urlarchivu= |fechaarchivu= |cita= }} * {{cita web |url= http://www.artelista.com/288-caravaggio.html |títulu= Llista de pintures de Caravaggio, en detalle |fechaaccesu= 19 de mayu de 2008 |añoacceso= |autor= |últimu= |primeru= |enllaceautor= |coautores= |fecha= |añu= |mes= |formatu= HTML |obra = |editorial= |páxines= |idioma= |doi= |urlarchivu= |fechaarchivu= |cita= }} * [http://www.porroartconsulting.it/pdf/porro_asta_29.pdf Pintores italianos 4 (del XV al XIX), 200 páxs.] * [https://web.archive.org/web/http://www.iespana.es/llexislaciones/Caravaggio.htm Biografía n'español ya información de les sos principales obres] * [http://www.telegraph.co.uk/culture/art/art-news/9379713/Italian-art-historians-find-100-Caravaggio-paintings.html El telegrafo 2012] {{NF|1571|1610|Caravaggio}} [[Categoría:Pintores d'Italia]] [[Categoría:Persones de Milán]] hg0w8ht04b0ilzgiyeg58vwzhwov2og 4485080 4485078 2026-04-05T23:48:19Z Oursana 24599 /* La nacencia del Barrocu */ -+Caravaggio - Supper at Emmaus - National Gallery London.jpeg 4485080 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Caravaggio}} {{persona}} '''Michelangelo Merisi da Caravaggio''' {{nym}} foi un [[pintor]] [[Italia|italianu]] activu en [[Roma]], [[Nápoles]], [[Malta]] y [[Sicilia]] ente los años de [[1593]] y [[1610]]. Ye consideráu como'l primer gran esponente de la [[pintura del Barrocu]]. == Introducción == {{cita|«Dempués de dellos años de trabayu, Caravaggio pasó d'una ciudá a otra sirviendo a dellos señores importantes. Ye una persona trabayadora, pero al empar arguyosa, terca y siempres dispuesta a participar nun discutiniu o a atollase nuna engarradiella, polo que ye difícil llevase bien con él».|Floris Claes van Dijk.<ref>Contemporaneu de Caravaggio en Roma, escontra [[1601]]. citáu en GASK, John: ''Caravaggio'', p.13. La cita orixinal apaez en VAN MANDER'S, Carl (o Karel): ''Het Schilder-Boek'' de [[1604]], traducida dafechu al [[idioma inglés|inglés]] en HIBBARD, Howard: ''Caravaggio''. La primer referencia a Caravaggio nun documentu contemporaneu de Roma ye la inclusión nuna llista del so nome, na que tamién apaez [[Prósperu Orsi]] como'l so compañeru y asistente nuna procesión d'[[ochobre]] de [[1594]], n'honor a [[Lucas l'Evanxelista|San Lucas]], (ver WAGA, H: ''Vita nota y ignota dei virtuosi al Pantheon'' (n'[[idioma italianu|italianu]], ensin traducción al español. Roma, [[1992]], Apéndiz I, páxs.219 and 220ff). Pero la más recién información apaeció nos archivos de trescripción d'una acta de la corte romana, que data de [[1597]]. Nesti documentu, apaecen citaos Caravaggio y Orsi como testigos d'un crime perpetáu cerca del barriu de San Luigi de' Francesi. (Ver: CORRADINI, Sandro (collaboración de Maurizio Marini): ''La vida de Caravaggio en Roma' The Burlington Magacín, páxs.25-28).</ref>}}Salvu nos sos principios, Caravaggio produció mayoritariamente pintures relixoses. Sicasí, de cutiu escupuliciaba y los sos llenzos yeren refugaos polos sos veceros. Dos de reprochar habituales yeren el realismu de les sos figures relixoses raspiando'l naturalismu tempranu, según la eleición de los sos modelos ente la xente de más baxo condición.<ref name=autogenerated1>Gombrich, páxina 390.</ref>En llugar de buscar belles figures etéreas pa representar los actos y personaxes de la [[Biblia]], Caravaggio prefería escoyer a los sos modelos d'ente'l pueblu: prostitutes, mozos de la cai o méndigos posaron de cutiu pa los personaxes de los sos cuadros. Para [[La flagelación de Cristu (Caravaggio)|''La Flagelación'']], compunxo una coreografía de cuerpos en clarescuru con un Cristu en movimientu de total abandonu y de una guapura carismática. Pal ''San Xuan Bautista col carneru'', amuesa a un mozacu de mirada provocatible y en posición lasciva –dicíase que'l modelu yera unu de los sos amantes.<ref>Gombrich, páxina 392-394.</ref>La posición de la Ilesia al respeutu da testimoniu de cierta esquizofrenia:{{demostrar}} per una parte, esti tipu de vulgarización de la relixón interésa-y enforma nuna dómina na que la [[contrarreforma]] estender pola Italia católica, col fin d'amosase so una apariencia humana en contraste cola austeridá apregonada pol [[protestantismu]]: per otra parte, la representación de los santos baxu traces vulgares de golfos salíos de los baxos fondos foi xulgáu incompatible colos valores de pureza y de santidá quasiaristocráticos que tresmitía la Ilesia d'aquella dómina.<ref name=autogenerated1 />Esti sentimientu reforzar pola eleición de Caravaggio d'esmolecese descomanadamente pol realismu na execución de les sos figures: refugaba correxir les imperfecciones de los sos modelos pa representalos más «bellos» o d'una manera más acorde a les visiones que la Ilesia tien de los sos santos. Por casu, la primer versión de la so ''San Matéu y l'ánxel'' foi refugada non yá pola sensualidá del [[ánxel]], que foi xulgada como trivial, sinón tamién pola suciedá de los pies del santu, minuciosamente reproducida del modelu.<ref name=autogenerated1 />La pintura de Caravaggio que causaría los mayor escándalu a los güeyos de la Ilesia foi ''[[La muerte de la Virxe (Caravaggio)|La muerte de la Virxe]]'', pola representación tan realista del cuerpu de la [[Virxe María]] col banduyu enchíu -acompañáu de sulfurosos rumores según los cualos el modelu sería los cadabre d'una prostituta encinta afogada nel [[Tíber]]. Asina, la considerancia de la Ilesia católica escontra Caravaggio y los sos cuadros va bazcuyar d'un estremu a otru de la so carrera ente l'acoyimientu entusiasta y el refugu absolutu. El pintor va atopar nella los sos mayores proteutores –como'l cardenal Del Monte- según a los sos más grandes enemigos.<ref>Gombrich, páxina 397.</ref> En [[1606]] asesinó a un home mientres una agarrada, polo que fuxó de Roma pos les autoridaes punxeren preciu a la so cabeza. En [[1608]] viose nuevamente envolubráu n'otra reña, lo que se repitió más tarde en [[Nápoles]] escontra [[1609]], causáu posiblemente por un atentáu nel so contra, realizáu polos sos enemigos. Tres estos incidentes, la so carrera foi decayendo, lo que-y causó una [[depresión]] que dexeneró na so muerte dos años más tarde.<ref>Gombrich, páxina 405-407.</ref>La contrarreforma motivó la necesidá de crear más ilesies pa espublizar la doctrina, polo que les pintures fueron imprescindibles pa la so decoración. La [[Contrarreforma]] precisaba buscar un nuevu arte qu'espresara de meyor forma la doctrina católica en contraposición al [[protestantismu]]. Tomando como base les regles del [[manierismu]], Caravaggio creó una nueva forma de [[naturalismu]], na que combinó figures zarraes cola observación física, dramática y teatral de los oxetos, a lo que sumó l'aprovechamientu del [[clarescuru]], esto ye, l'usu de [[Lluz|lluces]] y [[solombra|solombres]].<ref>Gombrich, páxina 427.</ref>Nel so tiempu Caravaggio foi famosu, apreciáu, reconocíu y amás exerció gran influyencia sobre los sos contemporáneos. Sicasí, en sieglos posteriores la so fama foi clisada por otros pintores de la so dómina como [[Poussin]], [[Rubens]] o [[Rembrandt]], magar toos ellos acusaron la so influencia en mayor o menor midida. Sicasí, nun sería hasta'l [[sieglu XX]] cuando la so figura repunxera importancia al estudiase nuevamente l'arte barroco italianu. Dende l'estudiu del barrocu, pudo apreciase nuevamente al manierismu, y con él a Caravaggio. Andre Berne-Joffroy, secretariu de [[Paul Valéry]], dixo avera del artista italianu: «Caravaggio empezó col so arte daqué simple, la pintura moderna».<ref>Citáu en LAMBERT, Giles: ''Caravaggio'', p.8.</ref> == Biografía == ===Primeros años (1571–1592)=== Caravaggio nació en Milán,<ref>Confirmáu pol afayu de la so acta de bautismu na parroquia italiana de Santu Stefano in Brolo: [http://www.italica.rai.it/index.php?categoria=bio&scheda=caravaggio_prima_parte Rai International Online]</ref> onde'l so padre, Fermo Merisi, trabayaba como alministrador y arquiteutu decorador del Marqués de [[Caravaggio (Italia)|Caravaggio]], ciudá de la que más tarde tomaría los nome. La so madre Lucía Aratori provenía d'una familia adinerada del mesmu llugar. En [[1576]] la familia camudar a Caravaggio por cuenta de la [[Peste Negro|peste]] qu'azotó [[Milán]]. El padre de Caravaggio finó en [[1577]]. La cercanía coles families [[Colonna]] y [[Sforza]], ayudaron más tarde a Caravaggio na so carrera.<ref>Los Colonna yeren una de les más aristocrátiques families romanes, y al matrimoniarse colos Sforza xuntaben entá más venceyos con Caravaggio y la so familia, lo que lu ayudar en puntos cruciales de la so vida. Escontra [[1606]], depués de la muerte de Tomassoni, a quien Caravaggio mató, ésti decidió abellugase nel sur de Roma, onde los Colonna yeren señores del llugar, pero más tarde viaxó a [[Nápoles]], señoríu de Constanza Colonna Sforza, vilba de Francesco Sforza. Nestos llugares, Caravaggio consolidó la so posición d'home de familia y pintor, que lo caltuvo con ganancies mientres enforma tiempu. L'hermanu de Constanza, Ascanio, yera Cardenal Proteutor del [[Reinu de Nápoles]], ente qu'otru hermanu, Marzio, yera conseyeru del virréi español, amás de qu'una hermana de Constanza taba casada con un importante miembru de la familia [[Caraffa]]. Estes conexones ayudaron a que Caravaggio consiguiera más encargos. El fíu de Constanza, Fabrizio Sforza Colonna, [[caballeru de Malta]], facilitó la fuxida del pintor en [[1607]], y brindó-y agospio nel palaciu de la so madre hasta [[1609]]. Toles rellaciones de Caravaggio y la so influencia nel so arte fueron estudiaes nes biografíes y trataos sobre la so vida. Ver PUGLISI, Catherine: ''Caravaggio'', p.258. Pa una curtia reseña LANGDON, Helen, ''Caravaggio: A Life'', capítulos 12 y 15, y ROBB, Peter ''M'', páxs.398ff y 459ff, quien ufierten un panorama completu de la so vida y rellaciones públiques.</ref>En [[1584]] entró a trabayar como aprendiz del pintor [[Lombardía|lombardu]] [[Simone Peterzano]], quien foi descritu nel contratu como pupilu de [[Tiziano]]. En concluyendo'l so aprendizaxe empezó a movese nel circuitu Milán-Caravaggio, y probablemente visitó [[Venecia]], onde tuvo de conocer les obres de [[Giorgione]], (les que Caravaggio foi acusáu de copiar) y de [[Tiziano]]. La so familia amosó-y el patrimoniu artísticu y cultural de Milán, la so ciudá natal, onde tuvo la oportunidá de conocer la obra ''[[La última cena]]'' de [[Leonardo da Vinci]]. L'arte milanés, yera, nes sos propies pallabres «un estilu nel que valoraba "la simplicidá y l'atención al detalle naturalista", y que taba más próximu al naturalismu d'Alemaña qu'a la formalidá y el grandor del manierismu romanu».<ref>Rosa Giorgi, ''Caravaggio: Master of light and dark - his life in paintings'', p.12.</ref> === Roma (1592–1600) === [[Ficheru:Caravaggio-Crucifixion of Peter.jpg|thumb|''[[La crucifixón de San Pedro]]'', [[1601]]. [[Cappella Cerasi]], [[Santa Maria del Popolo]], [[Roma]].]] Escontra mediaos de [[1592]] Caravaggio llegó a Roma, «desnudu y desaxeradamente precisáu, ensin una direición fixa y ensin provisiones... amás curtiu de dineru».<ref>Citáu ensin atribución en ROBB, p.35, aparentemente basáu en tres fuentes primaries: Mancini, Baglione y Bellori, quien describen a Caravaggio nos sos momentos de probeza al llegar a Roma. Amás, esiste una semeya del pintor (güei perdíu) onde se-y amuesa con pocos ánimos por cuenta de los sos problemes económicos.</ref> Pocos meses dempués empezó'l trabayu esitosu que nun concluyiría hasta dexar Roma. Contautó con [[Giuseppe Cesari]], pintor de cámara de [[Clemente VIII]], «pintor de flores y frutos»,<ref>Giovanni Pietro Bellori, ''Le Vite de' pittori, scultori, et architetti moderni'', [[1672]]: «Michele (Caravaggio) foi forzáu por cuenta de la necesidá d'entrar a trabayar nos talleres del caballeru Cesari, quien yera emplegáu pa pintar flores y frutes, pos lo faía d'una manera tan bella y realista, lo que causaba almiración y guapura nos sos mecenes, y siguir causando hasta agora».</ref> quien-y ufiertó trabayu nel so taller de pintura. Caravaggio pintó dellos cuadros mientres esa dómina, ente los que s'inclúin ''[[Rapazu coyendo fruta]]'' (la so primer pintura conocida), ''[[Cestu con frutes]]'' y ''[[Baco (Caravaggio)|Baco]]'', supuestamente un autorretratu realizáu tres una convalecencia posterior a la so salida del taller de Cesari. Estos trés obres demuestren una particularidá física, —un aspeutu del so realismu—, pol cual Caravaggio adquirió sonadía: les frutes de la canasta en ''Cestu de frutes'', fueron analizaes por un profesor de [[horticultura]], quien llogró afayar cultivos particulares nel cuadru: «una gran fueya de [[figal]], con una mancha causada por un [[fungu]], que paez ser [[antracnosis]]».<ref>[http://www.hort.purdue.edu/newcrop/caravaggio/caravaggio_l.html Caravaggio's Fruit: Una mirada a la horticultura barroca (Jules Janick, Departamentu d'Horticultura y Arquiteutura del Paisaxe, Purdue University, [[West Lafayette]], [[Indiana]]) (n'inglés)]</ref>Caravaggio abandonó'l taller de Cesari en xineru de [[1594]], decidíu a abrir pasu pola so propia mano. La so fortuna económica taba nel so puntu más baxu pero foi entós cuando empezó a forxar importantes amistaes, como'l pintor [[Prósperu Orsi]], l'arquiteutu [[Onorio Longhi]] y el mozu [[Sicilia|sicilianu]] [[Mario Minniti]]. Orsi, establecíu nes altes esferes de la ciudá, introdució-y colos grandes coleicionistes; Longhi, más contrariu, llevó-y al mundu de les engarradielles caleyeres romanes, ente que Minniti sirvió-y de modelu y años más tarde foi'l so ayudante en Sicilia.<ref>PUGLISI, Catherine, ''Caravaggio'', p.79. Longhi taba con Caravaggio mientres la nueche en qu'ésti mató a Tomassoni; Robb, ''M'', p.341, cunta que Minniti tamién guardó la reña Caravaggio-Tomassoni.</ref> [[Ficheru:Boy with a Basket of Fruit-Caravaggio (1593).jpg|thumb|left|''[[Neñu con un cestu de frutes]]'', h. [[1593]]. Oleu sobre llenzu, 67 x 53 cm. [[Galería Borghese]], [[Roma]].]] ''[[La bonaventura]]'' ye la so primer composición con más d'una figura, na qu'amuesa a Mario engañáu por una neña xitana. Esta tema foi un pocu nuevu pa la sociedá romana y amás demostró una increíble inflúi sobre l'arte italiano, pero eso asocedió nel futuru pos na so dómina Caravaggio vender por una pequeña suma de [[Llira italiana|llires]]. ''[[Los xugadores de cartes (Caravaggio)|Los xugadores de cartes]]'' —qu'amuesa otra pocu sofisticada forma en qu'un mozu cai na trampa de los xugadores de cartes— ye psicolóxicamente más complexa que les sos anteriores obres y por ello foi considerada como la so primer obra maestra. Al igual que ''La bonaventura'', foi inmensamente popular, y della sobreviven alredor de cincuenta copies. Más importante entá, foi atraida pol patronatu del [[Cardenal (catolicismu)|cardenal]] [[Francesco María Del Monte]], en Roma. Pal cardenal y el so círculu amigu del arte, Caravaggio executó un gran númberu d'obres de cámara, como ''[[Los músicos (Caravaggio)|Los músicos]]'', ''[[Apolo tocando'l llaúd]]'', una copia de la so ''Baco'' y una alegoría realista, ''[[Mozu mordíu por una llagartesa]]'', na que Mario destaca como modelu.<ref>El críticu d'arte [[Robert Hughes]] describe a los chicos modelos de Caravaggio como «maduros sobremanera, como diamantes en brutu y el pelo negru como un xeláu».</ref> La posibilidá d'un ambiente homoeróticu d'eses pintures foi centru de disputes ente los estudiosos de la so figura, desque esta teoría foi plantegada a metá del [[sieglu XX]].<ref>POSNAR, Donald: ''Caravaggio's Early Homo-erotic Works'' (Art Quarterly 24 (1971), páxs.301-26). Esti autor foi'l primeru en señalar una posible homosexualidá del pintor y la so repercusión nel arte. Dellos biógrafos de Caravaggio dan por sentada esta teoría sobre la so homosexualidá, pero entá nun foi comprobada. ´Pa una nueva perspeutiva, ver: TOVAR, Brian: [https://web.archive.org/web/20071219033744/http://emedia.art.sunysb.edu/britov/ess2.html «Pecaos contra natura: El homoerotismu de Caravaggio» (n'inglés)] Pa un puntu de vista opuestu ver: CALVESI, Maurizio ''Caravaggio'' (ArtDossier, [[1986]], n'italianu). Calvesi acota que la primer fase de la obra caravaggista ye frutu del puntu de vista artísticu del cardenal del Monte, xusto na era anterior al advenimiento del modernu conceutu del autu-espresión.</ref> [[Ficheru:The Cardsharps.jpg|thumb|''[[Los xugadores de cartes (Caravaggio)|Los xugadores de cartes]]'', h. [[1594]]. Oleu sobre llenzu, 107 x 99 cm. [[Muséu d'Arte Kimbell]], [[Fort Worth]], [[Texas]].]] Caravaggio adquier una nueva forma de realismu, pos per primer vegada son-y encargaos trabayos relixosos. La contrarreforma precisaba afatar los sos vistosos templos, y Caravaggio foi unu de los comisionados pa ilustrar los sos nuevos templos. La primera d'estes pintures foi ''[[Madalena penitente (Caravaggio)|Madalena Penitente]]'', na qu'amuesa a la pecadora bíblica abandonando la so vida de cortesana y sentándose a llorar nel pisu, mientres les sos xoyes atópense tiraes al so alredor. «Nun paez una pintura relixosa del tou, ¿una chica sentándose a llorar nel pisu mientres ensuga'l so pelo? ¿Ónde queda'l sufrimientu, la redención, la promesa de salvación».<ref>Robb, p.79. Esti autor concuerda con Bellori, nel sentíu de que l'usu de colores per parte de Caravaggio da pie a la nacencia del naturalismu ofensivu: «Él (Caravaggio) taba satisfechu con [les] representaciones vives de la naturaleza, porque asina exercitaba la so mente».</ref> Esto ye entendíu a la manera lombarda, non tan histriónicamente como los romanos. Esti estilu de pintures foi repitíu nos sos siguientes trabayos, tamién eclesiásticos: ''[[San Franciscu d'Asís en meditación]]''; ''[[San Franciscu d'Asís n'éxtasis]]'', ''[[Los músicos (Caravaggio)|Los músicos]]'', ''[[Descansu na fuxida a Exiptu (Caravaggio)|Descansu na fuxida a Exiptu]]'', ''[[Marta y María Madalena]]'' y ''[[David cola cabeza de Goliat]]''. Al ser presentaos públicamente, estos cuadros catapultaron la fama de Caravaggio nel pueblu y nel gremiu artísticu. Pero esta reputación dependía totalmente de los encargos públicos, que yeren necesarios pa caltener satisfecha a la Ilesia. === El más famosu pintor de Roma (1600–1606) === [[Ficheru:Calling-of-st-matthew.jpg|thumb|left|''[[La vocación de San Matéu (Caravaggio)|La vocación de San Matéu]]''. Oleu sobre llenzu, h. [[1599]]-[[1600]]. [[Capiya Contarelli]], [[Ilesia de San Luis de los Franceses (Roma)|San Luis de los Franceses]], [[Roma]].]] En [[1599]], presumiblemente so la influencia del cardenal Del Monte, Caravaggio foi contratáu pa decorar la [[Capiya Contarelli]], na ilesia romana de [[Ilesia de San Luis de los Franceses (Roma)|San Luis de los Franceses]]. Los dos trabayos fechos pa esti encargu fueron: ''[[El martiriu de San Matéu]]'', y ''[[La vocación de San Matéu (Caravaggio)|La vocación de San Matéu]]'', apurríos en [[1600]]. El [[tenebrismu]] amosóse una vegada más nestos trabayos, aumentando'l [[clarescuru]] y un realismu barrocu bien emocional. Esti clarescuru realizar por aciu el contraste de lluces proyeutaes sobre los elementos de la obra, otorgándo-y mayor importancia a unos sobre otros. D'ende que por aciu esta téunica aplicára-y cierta esencia ''tenebrosa'' a la obra. Foi criticáu pol so escesivu realismu y por non usar dibuxos preparatorios. Ente que dalgunos de los pintores italianos aclamaron a Caravaggio por estes obres, que lo empericotiaben, siempres dende'l so puntu de vista, como maestru del arte relixoso italianu: «Los pintores romanos de la dómina fueron sorprendíos grandemente por estes pintures, principalmente los mozos. Éstos axuntáronse nun círculu en redol al pintor, aclamándo-y como'l meyor artista de la naturaleza y considerando la so obra como un milagru».<ref>Bellori. El pasaxe sigue: «[Los nuevos pintores] nun pensaron na opción de copiar l'arte caravaggista, sinón que s'inspiraron nel maestru p'atopar modelos de la naturaleza en cualquier llugar, yá fora nes cais, nes places, o consigo mesmu».</ref>En ''La vocación de San Matéu'', Caravaggio amuesa un fexe de lluz entrando per una ventana, qu'espresa simbólicamente la conversión de Leví en Matéu. Otres alegoríes a la redención del cobrador d'impuestos son el gonciu de la puerta sostenida polos ánxeles, a partir de nubes o otros artefautos. [[Ficheru:Michelangelo Caravaggio 069.jpg|thumb|''[[La muerte de la virxe]]''. 1601 - 1606. Oleu sobre llenzu, 396 x 245 cm. [[Muséu del Louvre]], [[París]].]] Caravaggio siguió faciendo mientres dalgún tiempu encargos relixosos, nos que destacaba la muerte en figures grotesques de martirios, decapitaciones y asesinatos. Pa la mayoría de la xente romano, estes obres aumentaron la popularidá del pintor, ente que pa delles persones paecía-yos violentu y ensin el verdaderu sentíu de la doctrina católica, polo que Caravaggio tuvo de refaer delles pintures ensin el sentíu violentu característicu de la so obra. La esencia del problema consistía en que Caravaggio tenía una forma bastante esplícita de representar el dramatismu, vistu munches vegaes como vulgar.<ref>Pa un discutiniu sobre la política contrarreformista del decoro nel arte, ver Gash, p.8ff; y pa un panorama del papel xugáu poles nociones de decoro nel arte manierista y el refugu de ''San Matéu y l'ánxel'', ver Puglisi, páxs.179-188.</ref> Xusto nesi añu surdió'l primera gran escándalu de la so carrera: Caravaggio tenía de pintar a San Matéu inspiráu pa escribir el so [[evanxeliu de Matéu|evanxeliu]], xunto a un ánxel que supuestamente-y dictaría les divines enseñances. Pero Caravaggio, nuevu y ensin esperiencia en trabayos relixosos, representó al santu como un home vieyu, paecíu a un xornaleru, cola frente engurriada y sosteniendo torpemente el llibru, como si tuviera cansáu. L'ánxel foi pintáu como un adolescente, cuasi neñu, que llevaba la mano de Matéu cual maestru qu'enseña a escribir al alumnu. Como yera d'esperase, la obra foi refugada pol cleru y el pueblu, por considerala una falta de respetu escontra'l santu. Caravaggio tuvo de pintala de nuevu, ateniéndose a los cánones más ortodoxos de la pintura sacra. El primer cuadru caltúvose, hasta que foi destruyíu nel [[sieglu XX]].<ref>''Historia del Arte'', por E. H. Gombrich, páxina 30 y 31.</ref>De forma similar, ''[[La conversión de San Pablo (Caravaggio)|La conversión de San Pablo]]'' tampoco foi aceptada, pero otra versión pictórica del mesma tema bíblica, (''[[La conversión de San Pablo nel camín a Damascu]]''), sí lo foi. La primera amosaba al santu empequeñecido ante'l [[caballu]], lo que nun gustó al pueblu de Roma. Un soldáu y Caravaggio aldericaron sópito por esta tema: «¿Por qué punxisti al caballu en mediu y a San Pablo nel suelu. ¿Ye acasu'l caballu Dios? ¿Por qué?», a lo que Caravaggio respondió: «Non, pero l'animal ta nel centru de la lluz de Dios».<ref>Citáu ensin nenguna atribución en: Lambert, p.66.</ref> Otros trabayos inclúin ''[[L'entierru de Cristu]]'', la ''[[Madonna de Loreto]]'' (tamién conocida como ''Madonna de los pelegrinos''), ''[[Madonna col neñu y Santa Ana]]'' y la ''[[Muerte de la Virxe (Caravaggio)|Muerte de la Virxe]]''. Les últimes dos pintures atestiguaron, de forma especial, un recibimientu pocu templáu ente'l pueblu de Roma. La ''[[Madonna col neñu y Santa Ana]]'', conocida como ''Madonna dei palafrenieri'' foi pintada pa un pequeñu altar de la [[Basílica de San Pedro]], namái permaneció nel so llugar dos díes, y foi retirada. El secretariu d'un cardenal escribió al respeutu: «Nesta pintura toa ye vulgaridá, sacrilexu y disgustu. Una cosa puedo dicir, ye un trabayu fechu por un pintor que non pinta bien, con un espíritu escuru y que tuvo alloñáu de Dios mientres enforma tiempu, y tamién de cualesquier otra cosa bona». ''La muerte de la virxe'', foi-y encargada a Caravaggio por un fanegueru xurista, quien pensaba allugar el cuadru na so capiya personal, caltenida por [[carmelita|carmelites]]. Éstos refugaron dafechamente'l cuadru en [[1606]], y el contemporaneu de Caravaggio, [[Giulio Mancini]] recuerda que'l fechu que motivu tal refugu foi que'l pintor usó a una reconocida prostituta como modelu pa la Virxe;<ref>Mancini: «Asina pueden entendese les calamidaes del arte moderno, por casu, col deséu de retratar a la Virxe La nuesa Señora, Caravaggio usó a la prostituta Ortaccio, lo que fizo que los bonos padres carmelites refugaren la so pintura».</ref> [[Giovanni Baglione]], otru contemporaneu, rellata qu'otru puntu pol que la obra nun llogró aceptación foi que la virxe tenía les piernes desnudes<ref>Baglione: «Para [la ilesia] de Santa María in Trastevere había pintáu ''La Muerte de la Virxe'', y de nun ser porque lo fixo con pocu decoro y les piernes desnudes de la Virxe, anguaño esti cuadru tuviera na meyor galería de los carmelites«</ref> —un problema de decoro seya que non—. John Gash, estudiosu de Caravaggio, suxer que'l problema pa los carmelites yera que teníen una visión más teolóxica qu'estética, y que por ello Caravaggio falló al afigurar de manera errónea la doctrina de l'[[Asunción de María]], n'específicu la idea de que la Madre de Dios nun morrió en forma ordinaria sinón que foi llevada al cielu. El reemplazu pal altar foi fechu por unu de los más conspicuos discípulos de Caravaggio, [[Carlo Saraceni]], na qu'amosaba a la Virxe viva y sentada, al igual que Caravaggio, pero n'actitú cuasi morrebunda. Nuevamente refugada, nel trabayu que lu sustituyó la Virxe yá se vía siendo llevada al cielu por ánxeles. ''La muerte de la Virxe'', foi mercada pol Duque de Mantua por conseyu de [[Rubens]], como un agasayo pal monarca [[Carlos I d'Inglaterra]]. Finalmente entró na corte francesa en [[1671]]. [[Ficheru:Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|thumb|left|''[[L'amor victorioso]]''. [[1602]] - [[1603]]. Oleu sobre llenzu. 156 x 113 cm. [[Gemäldegalerie de Berlín|Gemäldegalerie]], [[Berlín]]. Caravaggio amuesa a [[Cupidu]] percima de tolos poderes terrenales: [[guerra]], [[música]], [[ciencia]], [[gobiernu]].]] Una de les poques pintures de calter secular y non relixosu d'aquella dómina foi ''[[L'amor victorioso|El trunfu del amor]]'', pintada en [[1602]] para [[Vincenzo Giustiniani]], miembru del círculu social del cardenal Del Monte. Nun diariu que data del [[sieglu XVII]], el modelu ye llamáu «Cecco», n'italianu, diminutivu de Francesco. Posiblemente tratóse de Francesco Boneri, artista italianu activu ente [[1610]] y [[1625]], y conocíu popularmente como [[Cecco del Caravaggio]].<ref>Gianni Papi establez ciertes conexones ente Bonieri y Caravaggio, de tipu siervu-amu, qu'empiecen a partir de [[1600]]. Ver Robb, pp193-196.</ref> La obra amuesa a un [[Cupidu]] desnudu, cargando un [[Arcu (arma)|arcu]] y unes [[flecha|fleches]], mientres apataya los símbolos de les artes, les ciencies y el gobiernu. El modelu ta desvistíu, y ye difícil aceptar que se trate d'unu de los sos siervos. El puntu culminante que rellaciona esta pintura coles relixoses ye la intensa ambigüedá cola que'l pintor remana los modelos de distintes postures, yá seya sacra o profana. === Exiliu y muerte (1606-1610) === [[Ficheru:Michelangelo Merisi da Caravaggio - The Seven Acts of Mercy - WGA04173.jpg|thumb|''Siete remanes de misericordia'', [[1607]] Oleu sobre llenzu, 390 x 260 cm. [[Pio Monte della Misericordia]], [[Nápoles]].]] [[Ficheru:Saint Jerome Writing-Caravaggio (c. 1607).jpg|thumb|''San Jerónimo escribiendo'', [[La Valeta]], [[Malta]], [[1608]].]] [[Ficheru:Michelangelo Caravaggio 021.jpg|thumb|''La decapitación de San Xuan Bautista'', Catedral de San Xuan, La Valeta, Malta.]][[Ficheru:Caravaggio - La Flagellazione di Cristo.jpg|thumb|left|upright|''La flagelación de Cristu'', [[1607]] Oleu sobre llenzu, 286 x 213, [[Muséu de Capodimonte]], [[Nápoles]].]] Caravaggio tuvo una vida tumultuosa. Con una gran capacidá d'atollase en reñes, munches d'elles fueron nos mesmos llugares ya inclusive se-y llegó a procesar por esto. La nueche del [[29 de mayu]] de [[1606]] mató, probablemente por accidente, a un home llamáu Ranuccio Tomassoni.<ref>Les circunstancies de la reña entá nun fueron esclariaes del tou. Nel xuiciu posterior los testigos afirmaron que la engarradiella foi productu d'una delda y de la derrota de Caravaggio nun xuegu de [[tenis]], y esta versión quedó asitiada na imaxinación popular como la causa verdadera. [http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2002/06/02/wcara02.xml&sSheet=/news/2002/06/02/ixworld.html&_requestid=254296 Informe sobre'l xuiciu de Caravaggio].</ref> Enantes, los sos mecenes protexéronlu de posibles aiciones xudiciales na so contra, motivaes por reñes, pero esta vegada foi distinta. Con una orde de aprehensión a los sos llombos y fora de la llei, Caravaggio fuxó a [[Nápoles]]. Ende, so la proteición de los Colonna, l'autoridá romana vía amenorgáu'l so poder. Llueu se convirtió na estrella de la pintura napolitana. Nesta etapa realizó ''[[Siete remanes de misericordia]]'' y la ''[[Madonna del Rosario]]'', ente otros.Depués d'esti socesu, Caravaggio permaneció unos meses más en Nápoles y finalmente coló a [[Malta]], al cuartel de los [[Caballeros de Malta]]. Piénsase que'l so viaxe foi patrocináu por [[Alof de Wignacourt]], Gran Maestre de la Orde, y quien collaboró pal indultu al pintor nel casu Tomasonni. De Wignacourt taba tan satisfechu col trabayu del pintor, que-y indució a ser Caballeru de Malta. Unu de los sos biógrafos, Bellori, señala que Caravaggio taba contentu cola so nueva distinción. Amás, nomóse-y pintor xeneral de la Orde. Los principales trabayos d'esta dómina fueron ''[[La decapitación de San Xuan Bautista (Caravaggio)|La degollación de San Xuan Bautista]]'' (la única pintura de Caravaggio cola so firma) y ''[[Semeya del gran maestre de la Orde de Malta Alof de Wignacourt]]'', según semeyes d'otros caballeros de la Orde. Les circunstancies qu'arrodien al sópitu cambéu de fortuna del pintor nun fueron revelaes del tou, pero señálase que se debió a una reña caleyera na qu'una casa resultó con serios daños y un caballeru foi mancáu de gravedá.<ref>El descubrimientu de la evidencia d'esta engarradiella foi reportáu pol doctor Keith Sciberras, de la [[Universidá de Malta]], en «Razones del arrestu de Caravaggio en Malta» (n'inglés), ''The Burlington Magacín'', CXLV, abril de 2002 (n'inglés), páxs.229-232, y ''Riflessioni: Malta na dómina de Caravaggio'', ''Paragone Arte'', Anno LII N.629, xunetu de 2002, páxs.3-20 (n'italianu). Los afayos de Sciberras tán resumíos en [http://caravaggio.com/preview/attach/data01/D000199.htm Caravaggio.com (n'inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060310151813/http://caravaggio.com/preview/attach/data01/D000199.htm |date=2006-03-10 }}.</ref> Para [[avientu]] foi espulsáu de la Orde por faltes a la moral y ser un miembru non prestosu».<ref>Esta foi la espresión real usada polos caballeros de la [[Orde de Malta]], que celebró sesión solemne pa dictaminar sobre la espulsión del pintor. La Orde votó unánimemente a favor d'espulsar a la so «putridum et foetidum ex miembru». La verdadera razón pola que Caravaggio foi echáu de los Caballeros de Malta foi que salió del país ensin el so previu consentimientu, y non la reña en que mancó a otru caballeru.</ref> Depués de la so espulsión de Malta, Caravaggio asítiase en Sicilia, col sofitu del so vieyu amigu y discípulu [[Mario Minniti]], quien agora taba casáu y vivía en [[Siracusa (Sicilia)|Siracusa]]. Xuntos realizaron una xira de trabayu por Siracusa, [[Messina]] y la ciudá capital, [[Palermo]]. Nesos años, Caravaggio siguió realizando trabayos bien pagos, como ''[[La sepultura de Santa Lucía]]'', ''[[La resurreición de Lázaro]]'' y ''[[Adoración de los pastores (Caravaggio)|L'adoración de los pastores]]''. El so estilu siguió evolucionando, cola particularidá de qu'agora s'amosaben nos sos cuadros figures aisllaes ante un enorme vacíu. «Les sos grandes obres sicilianes demuestren solombres aisllaes. Al contrariu de opacar ruinamente a los personaxes, la obra suxer medranes y fraxilidaes del home, al empar que tresmite la guapura y cencellez de los humildes, mansos y senciellos, que van recibir por heriedu la tierra».<ref>Langdon, p.365.</ref> Les crítiques contemporánees definieron al Caravaggio d'esa dómina como hosco y astórdiga, que dormía armáu y taba inseguru de la so suerte. La so vida vio munches vegaes reflexada na so obra, la d'esi tiempu ye burllona y satírica, especialmente col pintores locales.<ref>Caravaggio foi una persona estraña y de calter difícil dende los sos primeros años. El so amigu Mancini descríbelu como «bien llocu», según delles cartes de Del Monte nel mesmu sentíu. Unu de los sos biógrafos ([[1724]]) señala que'l quebre de la so amistá con Mario Minniti foi pol so comportamientu amarradiegu. Escontra principios del [[sieglu XIX]] Susinno escribió ''Le vite de' pittori Messinesi'' y ''Lives of the Painters of Messina'' (n'italianu ya inglés, respeutivamente). Nestes obres detállense anécdotes de la vida siciliana del pintor, reproducíes sieglos dempués nos llibros de Robb y Bellori. Estos autores afirmen la inseguridá de Caravaggio en Nápoles, que sentía que-y taben escorriendo los sos enemigos», pero nengunu detalla a quién se refería.</ref> [[Ficheru:Michelangelo Caravaggio 006.jpg|thumb|left|upright|''[[La resurreición de Lázaro]]'' ([[1609]]), [[Muséu Nacional de Mesina|Muséu Nacional]], [[Messina]].]] Dempués de nueve meses en Sicilia, Caravaggio tornó a Nápoles. D'alcuerdu a una de les sos más recién biografíes, en Nápoles taba a salvo del acesmo de los sos enemigos, so la proteición de los Colonna. Amás, yá llograra perdón, gracies al nuevu Papa, el cardenal [[Camilo Borghese]] ([[Pablo V]]) y pudo tornar a Roma.<ref>Según Baglione, Caravaggio en Nápoles, «namái esperaba la trampa del enemigu», del so siempres ocultu enemigu.</ref> En Nápoles realizó ''[[La negación de San Pedro]]'' y ''[[El martiriu de Santa Úrsula]]'', la so última pintura. Nuevamente, l'estilu de Caravaggio evolucionaba. En ''El martiriu de [[Santa Úrsula]]'' la santa traviesa unu de los momentos de mayor intensidá, aición y drama nel so martiriu, cuando la flecha disparada pol rei de los [[hunos]], mancar nos sos [[mama|senos]]. Tou esto estrema especialmente'l cuadru d'otros, carauterizaos pola inmovilidá de los sos modelos. La vivacidad del cuadru abrió una nueva etapa na carrera del pintor. [[Ficheru:CaravaggioUrsula.jpg|thumb|''[[El martiriu de Santa Úrsula]]'', [[1610]] Oleu sobre llenzu, 140.5 x 170.5 cm. [[Palaciu Zevallos Stigliano]], [[Nápoles]].]] [[Ficheru:The Denial of Saint Peter-Caravaggio (1610).jpg|thumb|left|''[[La negación de San Pedro]]'', [[1610]] Oleu sobre llenzu, 94 x 125 cm. [[Muséu Metropolitanu d'Arte]], [[Nueva York]].]] En Nápoles foi víctima d'un intentu d'asesinatu, por persones desconocíes. De primeres hubo rumores en Roma alrodiu de «la muerte del famosu artista Caravaggio» y más tarde súpose que salvara la vida, pero tuvo series firíes que -y desfiguraron la cara. Al recuperase pintó ''[[Salomé sostién la cabeza de Xuan el Bautista]]'', amosando la so propia cabeza nel platu, obra unviada a Wignacourt pa consiguir el perdón. Nesi mesmu tiempu pintó ''[[David cola cabeza de Goliat]]'', amosando al mozu David con un aura de murnia al mirar la cabeza del vencíu xigante Goliat, daqué repetitivu na obra caravaggista. Esti cuadru foi-y unviáu al cardenal [[Scipione Caffarelli Borghese|Scipione Borghese]], sobrín del Papa, conocíu pola so falta d'escupulicios y polos sos mecenalgos. Dellos críticos consideren a ''David cola cabeza de Goliat'', como un pagu de Caravaggio pola ayuda emprestada por Borghese pa llograr el perdón papal.<ref>Según un escritor del sieglu XVII, la cabeza de Goliat ye un autorretratu de Caravaggio, ente que David ye «el so pequeñu Caravaggio». Esta frase foi interpretada como una semeya del pintor muncho más nuevu, o más bien, a Cecco (modelu pa ''[[L'amor victorioso]]''). La fueya de la espada tien una frase titulada «La humildá vence al arguyu». El cuadru en principiu foi atribuyíu a la dómina romana, pero Bellori afirma que foi concebíu mientres el segundu periodu napolitanu.</ref>Una de les sos obres más conocíes de la dómina ye ''La negación de San Pedro''. Nel [[clarescuru]] d'esta pintura, dos muyeres señalen colos sos deos a Pedro, ente que un soldáu completa'l tríu. D'esta manera, Caravaggio representó simbólicamente los trés negaciones de Pedro escontra Cristu.Nel branu de [[1610]] tomó un barcu camín de Roma pa poder ser indultáu, lo que consiguió gracies a les sos influyentes amistaes romanes.<ref>Una carta del obispu de [[Caserta]] (daquella en Nápoles), dirixida al cardenal Scipione Borghese en Roma, de fecha [[29 de xunetu]] de [[1610]] señala al cardenal que la marquesa de Caravaggio taba empresta a a unvia-y dos obres de Michelangelo Merisi (Caravaggio), como pagu al so indultu.</ref> Los estraños sucesos socedíos en Roma fueron oxetu de munches suspicacias populares. El [[28 de xunetu]] un «avviso» (periódicu priváu de Roma pa la corte d'[[Urbino]].) anunció que Caravaggio morriera. Dellos díes más tarde otru «avviso» afirmó que'l pintor morriera de fiebre en [[Monte Argentario|Porto Ércole]]. Los tracamundios xeneraos pol segundu avisu fueron tan grandes que nunca se supo a ciencia cierta la verdá, pero'l cuerpu nun s'atopó.<ref>El periódicu detallaba la muerte de Caravaggio en camín de Roma a Nápoles. Nuevamente, l'obispu de Caserta informó a Borghese que'l pintor nun morrió en Procida, pero sí en Porto Ércole. Nun diariu (perdíu) l'obispu declaró que la muerte de Caravaggio producir en Porto Ércole, el so barcu foi fondiáu en Palu y pocu dempués tornó a Nápoles.Caravaggio, yá llibre, coló a Porto Ércole onde topó la muerte. Palu yera un puertu cerca de la desaguada del [[Tíber]] y Porto Ércole atopar al norte del puertu de Civitavecchia. Ver: Robb, ''M'', p. 473ff.</ref> Un poeta, amigu íntimu del pintor, dio como fecha de la so muerte'l [[18 de xunetu]], víctima de [[fiebre]] en Porto Ércole,<ref>{{cita publicación | títulu=BBC News : Artes: Atopóse'l certificáu de fallecimientu de Caravaggio. | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1723833.stm | fechaaccesu=22 d'avientu de 2005|editorial=BBC }} (n'inglés). Esta noticia nun tuvo una confirmación posterior.</ref> cerca de [[Grosseto]], en [[Toscana]]. == Caravaggio como artista == === La nacencia del Barrocu=== [[Ficheru:Caravaggio_-_Taking_of_Christ_-_Odessa.jpg|thumb|''[[El prendimiento de Cristu]]'', [[1602]]. [[Galería Nacional d'Irlanda]], [[Dublín]].]] Caravaggio «asitió la escuridá (solombres) nel clarescuru».<ref>Lambert, p.11.</ref> El clarescuru llegó a escena muncho primero del apuerto de Caravaggio a la pintura, pero foi ésti quien-y dio la téunica definitiva, escureciendo les solombres y tresformando l'oxetu nuna exa de la lluz, cada vegada más caltriante. Con esti tipu de pintura, los artistes empezaron a afigurar el físicu y la psicoloxía de los personaxes d'una forma cada vegada más real y aguda. Esto causó-y dellos problemes pola so forma d'interpretar dellos trabayos relixosos que yeren riquíos n'encargos. Carauterizáu pola so rapidez pa executar obres marcando les llinies básiques direutamente sobre'l llenzu col estremu del mangu del pincel, Caravaggio llueu se convirtió nun anatema pa los ortodoxos, pos se negaba a idealizar les figures y tampoco faía bocetos nin dibuxos preparatorios. Pero los modelos son parte esencial del so trabayu, Caravaggio emplega a dos qu'a lo postrero van ser pintores, pero siempres a la solombra del so maestru. Ellos fueron [[Mario Minniti]] y [[Francesco Boneri]]. Al primeru usólu pa les figures de calter secular, el segundu foi la so inspiración pa realizar obres relixoses, como ''[[David cola cabeza de Goliat]]'' y delles representaciones d'ánxeles. Les figures femenines apaecen en menor midida, pero con una presencia sorprendente. Exemplos son [[Semeya d'una cortesana|Fillide Melandron]], [[Martha y María Madalena|Anna Bianchini]] y Maddalena Antognetti («Ḷḷena» y testigu nel famosu «caso alcachofa»),<ref>Munchos testimonios sobre la vida del pintor provienen d'archivos xudiciales en Roma. El casu alcachofa» referir a un incidente Caravaggio llanzó un platu d'[[alcachofa|alcachofes]] enceses a un camareru, por razones desconocíes.</ref> quien munches vegaes ye nomada como concubina del pintor. Otres modelos son dalgunes [[Prostitución|prostitutes]], quien posaben pa figures de vírxenes o santes, daqué bien criticáu en Caravaggio.<ref>Robb realiza un esfuerciu por identificar a les modelos en distintos llenzos, y esaminar la so rellación personal col pintor, más allá del ámbitu llaboral.</ref> Caravaggio se autorretrató d'una manera sutil y poco perceptible en delles de les sos obres. Unu de los más evidentes casos ye ''[[L'entierru de Santa Lucía]]'', onde apaez nel estremu derechu.<ref>La carrera de discretos autorretratos del pintor va dende ''[[El mozu Baco]]'' hasta ''[[David cola cabeza de Goliat]]''. Dalgunos de los sos biógrafos quixeron ver una imitación de pintores manieristes (como [[Tiziano]]), pero señálase que Caravaggio nun quixo asonsañar a naide, sinón que s'incluyó a sigo mesmu como un participante más de la corriente d'aquel entós.</ref> Destaca nesti periodu ''El prendimiento de Cristu'', onde l'aplicación del [[clarescuru]] va más allá de les cares y les armadures, a pesar de la evidente falta de lluz. El personaxe de la estrema derecha ye, evidentemente, un autorretratu. [[Ficheru:Caravaggio - Supper at Emmaus - National Gallery London.jpeg|thumb|left|''[[Los discípulos de Emaús]]'', [[1601]]. Oleu sobre tela, 139 x 195 cm. [[National Gallery de Londres]].]] Caravaggio tuvo una notable habilidá pa espresar en determinaes escenes d'insuperable viveza la llegada d'un momentu crucial. En ''[[Los discípulos de Emaús]]'', espresa'l momentu en que Cristu, faciéndose pasar por un viaxeru, axuntar colos sos discípulos pa compartir la so allegría. El cuadru centrar nos güeyos de Jesús, yá que nun perciben los sos siguidores la verdá. A la fin, afayar qu'Él ye'l Salvador resucitáu, colo que Caravaggio llogró'l so más grande aciertu en materia de pintura sacra. ''[[La vocación de San Matéu]]'', afigura'l momentu en que Cristu llama a Leví, cobrador d'impuestos, quien fai un xestu similar a «¿quién, yo?». Pero al empar, los sos güeyos señalen a Jesús diciendo: «Sí, te voi siguir». Con ''[[La resurreición de Lázaro]]'', el cuerpu del muertu ta entá podrientu, pero al sentir la mano del Mesíes, la vida vuelve a la so ser. === Los «Caravaggistas» === {{AP|Caravaggismo}} [[Ficheru:Judith Beheading Holofernes - Caravaggio.jpg|thumb|''[[Judit y Holofernes (Caravaggio)|Judit y Holofernes]]'' [[1598]]-[[1599]]. [[Galería Nacional d'Arte Antiguo]], Roma.]] La instalación del conxuntu de pintures referíes a San Matéu na Capiya Contarelli tuvo un inmediatu impautu ente los mozos artistes romanos, y el caravaggismo convertir na moda pa los incipientes artistes. Ente los primeres «caravaggistas» atopábense [[Giovanni Baglione]] (anque la so etapa «caravaggista» duró pocu) y [[Orazio Gentileschi]]. A pesar de la barrera xeneracional, Gentileschi foi quien meyor afacer al estilu del so maestru y llogró faer una carrera artística propia, que lu llevó a la corte de [[Carlos I d'Inglaterra]]. La so fía [[Artemisia Gentileschi]] tuvo cerca de Caravaggio y llogró crear el so propiu estilu, con muncha influencia d'ésti. Otros pintores como [[Annibale Carracci]], afixeron el caravaggismo, qu'entemecía elementos del Altu Renacimientu y del realismu lombardu. Esti estilu terminó trunfando.La estancia de Caravaggio en Nápoles produció una escuela notable pal caravaggismo napolitanu, qu'incluyó a [[Battistello Caracciolo]] y [[Carlo Sellitto]]. El caravaggismo tuvo la so final mientres la tarrecible plaga de [[1656]], pero les conexones con España – al ser Nápoles posesiones española, mientres [[Felipe IV d'España|Felipe IV]] – foi básica pa la nacencia del caravaggismo español. Un grupu d'artistes católicos d'[[Utrecht]], conocíu como [[Escuela d'Utrecht|«Los caravaggistas d'Utrecht»]], viaxaron a Roma a principios del [[sieglu XVII]], y fueron fondamente influyíos pola obra de Caravaggio, como describe Bellori. Al regresu a la so ciudá, esti enclín nun duró enforma, pero mientres la década de los [[Años 1620|20]] renació na persona de pintores como [[Hendrick ter Brugghen]], [[Gerrit van Honthorst]], [[Andries Both]] y [[Dirck van Baburen]]. Na siguiente xeneración, el caravaggismo influyó en dellos pintores, como [[Peter Paul Rubens]] (quien realizó una copia de ''[[L'entierru de Cristu]]''), [[Rembrandt Harmenszoon van Rijn]] y [[Diego Velázquez]], quien mientres la so estancia n'Italia tuvo la oportunidá de conocer y estudiar sobre l'arte de Caravaggio. === Muerte y renacencia de la so reputación === [[Ficheru:Michelangelo Caravaggio 052.jpg|thumb|''[[L'entierru de Cristu]]'' ([[1602]]-[[1603]]). [[Museos Vaticanos]].]] La fama de Caravaggio apenes sobrevivió a la so muerte. Pero la so influencia nel clarescuru y na interpretación del realismu psicolóxicu perduró al traviés de los tiempos. Exerció una influencia bien direuta sobre'l so compañeru [[Orazio Gentileschi]], y la fía d'ésti, [[Artemisia Gentileschi]]. Décades más tarde, la so obra inspiró a los franceses [[Georges de La Tour]] y [[Simon Vouet]], y al español [[José de Ribera]]. Les sos obres, col tiempu, fueron atribuyíes a otros pintores más conocíos o a cencielles pasáronse por altu. El [[Barrocu]], a que'l so desenvolvimientu tantu contribuyera Caravaggio, foi-y dexando nel olvidu adulces. Otra de les razones d'esti olvidu foi'l fechu de que Caravaggio nun creara'l so propiu taller (como sí fixo'l so rival, Carracci) pa espublizar el so estilu. Tampoco escribió nunca sobre la so particular visión del arte, el realismu psicolóxicu, que solo puede conocese de les pintures sos que se caltuvieron. Tou esto fíxo-y gustante a ser desfamáu polos sos primeros biógrafos, como Giovanni Baglione, un pintor rival qu'allugaba rensía escontra él, y l'influyente críticu del sieglu XVII [[Giovanni Bellori]], que nunca conoció a Caravaggio, pero qu'escribía so la influencia del francés [[Nicolas Poussin]], quien repunaba la so obra, anque tampoco llegó a conocer a Caravaggio.<ref>[http://www.academon.com/lib/paper/97534.html Caravaggio y Poussin] (n'inglés).</ref> Ye tamién representativa la crítica del italianu instaláu n'España [[Vicente Carducho|Vincenzo Carducci]] (Vicente Carducho), quien consideraba a Caravaggio l'anticristu» de la pintura, con "monstruoses" aptitúes pal engañu. Na [[década de 1920]] el críticu de arte Roberto Longhi llevó'l nome de Caravaggio a les altes esferes del arte europeo y asitió-y nel centru de l'atención pública con esta frase: «Ribera, [[Johannes Vermeer|Vermeer]], La Tour y Rembrandt nunca podríen esistir ensin él. Y el arte de [[Delacroix]], [[Courbet]] y [[Manet]] sería totalmente distintu».<ref>Roberto Longhi, citáu en Lambert, op. cit., p.15</ref> El críticu d'arte [[Bernard Berenson]] afirmó que namái [[Michelangelo]] exerciera tanta influencia nel arte italiano como Caravaggio.<ref>Bernard Berenson, en Lambert, op. cit., p.8</ref> === Influencia na pintura moderna === [[Ficheru:Michelangelo Caravaggio 021.jpg|thumb|''[[La decapitación de San Xuan Bautista (Caravaggio)|La decapitación de San Xuan Bautista]]'', [[1608]]. Oratoriu de la [[Catedral de San Xuan (Malta)|Catedral de San Xuan]], [[La Valeta]].]] Munchos importantes museos alluguen sales nes que pueden trate numberosos cuadros, obra d'otros tantos artistes, nos que puede apreciase l'estilu característicu de Caravaggio: ambientación nocherniega, llume dramático, persones corrientes utilizaes como modelos, descripción honesta de la naturaleza. Amás, en tiempos modernos, pintores como'l [[Noruega|noruegu]] [[Odd Nerdrum]] y l'[[Hungría|húngaru]] [[Tibor Csernus]] emularon a Caravaggio nel so enfotu de ver la naturaleza d'otra manera. L'artista estauxunidense [[Doug Ohlson]] rindió homenaxe a la influencia de Caravaggio nel arte cola so propia obra. El [[Cine|direutor de cine]] [[Derek Jarman]] llevó la lleenda del artista al séptimu arte na película ''[[Caravaggio (película)|Caravaggio]]'', y el falsificador d'arte holandés [[Han van Meegeren]] utilizó modelos caravaggistas pa les sos obres falses. ===Obres esistentes y perdíes=== Namái alredor de 50 pintures de Caravaggio sobreviven. Una d'elles, ''[[La vocación de los santos Andrés y Pedro]]'' foi identificada y restaurada en [[2004]]. Atopábase almacenada en [[Hampton Court]] ([[Royal Collection]]), considerada por error una copia. Nel sieglu XIX [[Richard Francis Burton]] afirmó qu'esistía una pintura de Caravaggio na Galería del duque de Florencia que representaba'l ''[[Santu Rosario]]'' na que taben pintaos nun círculu trenta homes desnudos «turpiter ligati» ("indecorosamente enllazaos").<ref>[http://www.fordham.edu/halsall/pwh/burton-te.html Sir Richard Francis Burton: "Terminal Essay", from his translation of The Arabian Nights, 1885] (n'inglés).</ref> La primera y refugada versión de ''[[San Matéu y l'ánxel]]'', ye otra de les obres perdíes de Caravaggio. Foi destruyida mientres el [[bombardéu de Dresde]] —ciudá a la que'l cuadru fuera lleváu en [[1811]] por [[Jérôme Bonaparte]]. D'esti cuadru esisten, namái, delles fotografíes en blancu y negru. ===Obres de Caravaggio n'España=== Anguaño esisten cinco pintures de Caravaggio n'España, catalogaes como autógrafas del artista: ''[[David vencedor de Goliat (Caravaggio)|David vencedor de Goliat]]'' ([[Muséu del Prado]]), ''[[Santa Catalina d'Alexandría (Caravaggio)|Santa Catalina d'Alexandría]]'' ([[Muséu Thyssen-Bornemisza]]), ''[[Salomé cola cabeza de Xuan el Bautista (Caravaggio, Madrid)|Salomé cola cabeza de Xuan el Bautista]]'' ([[Palaciu Real de Madrid]]), ''San Jerónimo'' ([[Muséu de Montserrat]]) y ''San Xuan Bautista col corderu'' ([[Catedral de Toledo]]). D'antiguo esistieron en coleiciones españoles siquier dos obres más, agora nel estranxeru: ''Martiriu de san Andrés'' ([[Muséu d'Arte de Cleveland]]) y ''[[El sacrificiu de Isaac (Caravaggio, Princeton)|El sacrificiu de Isaac]]'' ([[Coleición Barbara Piasecka Johnson]]). == Caravaggio nel cine == * 1941. '' [[Caravaggio, il pittore maledetto (1941)|Caravaggio]].'' Empobinada por [[Goffredo Alessandrini]]. Producida por Elica Film. * 1985. '' [[Caravaggio, (1985)|Caravaggio]].'' Empobinada por [[Derek Jarman]], con [[Nigel Terry]], [[Sean Bean]], [[Dexter Fletcher]], [[Spencer Leigh]], [[Tilda Swinton]], [[Michael Gough]]. Producida por Channel Four/BFI. * 2007. ''[[Caravaggio. L´ombra del xeniu]].'' Empobinada por [[Angelo Longoni]]. Producida por [[Día di Benedetto]] y [[Stefania Bifano]], pa Titania Produzioni.(Miniserie pa televisión en dos partes). == Ver tamién == * [[Cuadros de Caravaggio]] * [[Pintures atribuyíes a Caravaggio]] * [[Barrocu]] * [[Manierismu]] * [[Caravaggismo]] * [[Artemisia Gentileschi]] * [[Historia del arte occidental]] == Bibliografía utilizada == * C<small>ALVESI</small>, Maurizio, ''Caravaggio'', Art Dossier [[1986]], Giunti Editori (1986) (ISBN non disponible) * C<small>ARRASAT</small>, Patricia, ''Maestros de la pintura'', Spes Editorial, ISBN 84-8332-597-7. * F<small>RIEDLAENDER</small>, Walter, ''Caravaggio Studies'', [[Princeton (Nueva Jersey)|Princeton]], [[Universidá de Princeton|Princeton University Press]], [[1955]]. * G<small>ASH</small>, John, ''Caravaggio'', Chaucer Press, ([[2004]]) ISBN 1-904449-22-0) * G<small>IORGI</small>, Rosa, ''Caravaggio, Master of light and dark - his life in paintings'', Dorling Kindersley ([[1999]]) ISBN 978-0-7894-4138-6 * K<small>OCH</small>, Pietro, ''Caravaggio - The Painter of Blood and Darkness'', Gunther Edition, ([[Roma]] - [[2004]]) * L<small>AMBERT</small>, Gilles, ''Caravaggio'', Taschen, (2000) ISBN 978-3-8228-6305-3* L<small>ANGDON</small>, Helen, ''Caravaggio, A Life'', Farrar, Straus y Giroux, 1999 (edición orixinal nel [[Reinu Xuníu]], 1998) ISBN 978-0-374-11894-5 * M<small>OIR</small>, Alfred,''The Italian Followers of Caravaggio'', [[Universidá de Harvard|Harvard University Press]] ([[1967]]) (ISBN non disponible) * P<small>UGLISI</small>, Catherine, ''Caravaggio'', Phaidon (1998) ISBN 978-0-7148-3966-0 * R<small>OBB</small>, Peter, ''M'', Duffy & Snellgrove, edición correxida de 2003 (edición orixinal, [[1998]]) ISBN 978-1-876631-79-6 * S<small>CHÜTZE</small>, Sebastian, ''Caravaggio. Obra completa'', Taschen, ([[2009]]) ISBN 978-3-8365-1911-3 * S<small>PIKE</small>, John, ''Caravaggio'' (inclúi catálogu de pintures en CD-ROM), Abbeville Press, [[Nueva York]] ([[2001]]) ISBN 978-0-7892-0639-8 * T<small>RIADO</small> T<small>UR</small>, Juan Ramón, ''Caravaggio'', España, Susaeta Ediciones, ISBN 84-305-3645-0. * M<small>ACCHI</small>, Alberto, ''L'uomo Caravaggio - atto unico'' / prefazione di Stefania Macioce, AETAS, Roma 1995, ISBN 88-85172-19-9 * M<small>ONGUILOT BENZAL</small>, Felix , ''Lluces y solombres: adautaciones cinematográfiques de la vida de Caravaggio'', en Gloria Camarero (ed.), ''La biografía fílmica: actes del Segundu Congresu Internacional d'Historia y Cine'' , T&B editores, Madrid, 2011, [cd-rom], ISBN 978-84-694-3147-4 == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{wikiquote}} * {{cita web |url= https://web.archive.org/web/http://boj.cnice.mecd.es/~aalamill/artistes.htm |títulu= Artistes del barrocu (n'orde alfabéticu) |fechaaccesu= 19 de mayu de 2008 |añoacceso= |autor= |últimu= |primeru= |enllaceautor= |coautores= |fecha= |añu= |mes= |formatu= HTML|obra = |editorial= |páxines= |idioma= |doi= |urlarchivu= |fechaarchivu= |cita= }} * {{cita web |url= http://www.artehistoria.jcyl.es/xenios/pintores/1493.htm |títulu= Biografía de Caravaggio|fechaaccesu= 19 de mayu de 2008|añoacceso= |autor= Xunta de Gobiernu de Castiella y Lleón |últimu= |primeru= |enllaceautor= |coautores= |fecha= |añu= |mes= |formatu= HTML |obra = |editorial= ArteHistoria.com|páxina= |idioma= |doi= |urlarchivu= |fechaarchivu= |cita= }} * {{cita web |url= http://www.spanisharts.com/history/barrocu/barrocu_caravaggio.html |títulu= Obra y vida de Michelangelo Merisi da Caravaggio |fechaaccesu= 19 de mayu de 2008 |añoacceso= |autor= |últimu= |primeru= |enllaceautor= |coautores= |fecha= |añu= |mes= |formatu= HTML |obra = Curtia historia del Arte |editorial= |páxina= |idioma= |doi= |urlarchivu= |fechaarchivu= |cita= }} * {{cita web |url= http://www.telecable.es/personales/angel1/pinbar/caravaggio/ |títulu= Caravaggio y la pintura barroca |fechaaccesu= 19 de mayu de 2008 |añoacceso= |autor= |últimu= |primeru= |enllaceautor= |coautores= |fecha= |añu= |mes= |formatu= HTML |obra= |editorial= |páxines= |idioma= |doi= |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080508172754/http://www.telecable.es/personales/angel1/pinbar/caravaggio/ |fechaarchivu= 2008-05-08 |cita= }} * {{cita web |url= http://www.epdlp.com/pintor.php?id=207 |títulu= Obres de Caravaggio |fechaaccesu= 19 de mayu de 2008 |añoacceso= |autor= |últimu= |primeru= |enllaceautor= |coautores= |fecha= |añu= |mes= |formatu= HTML |obra = |editorial= |páxines= |idioma= |doi= |urlarchivu= |fechaarchivu= |cita= }} * {{cita web |url= http://www.artelista.com/288-caravaggio.html |títulu= Llista de pintures de Caravaggio, en detalle |fechaaccesu= 19 de mayu de 2008 |añoacceso= |autor= |últimu= |primeru= |enllaceautor= |coautores= |fecha= |añu= |mes= |formatu= HTML |obra = |editorial= |páxines= |idioma= |doi= |urlarchivu= |fechaarchivu= |cita= }} * [http://www.porroartconsulting.it/pdf/porro_asta_29.pdf Pintores italianos 4 (del XV al XIX), 200 páxs.] * [https://web.archive.org/web/http://www.iespana.es/llexislaciones/Caravaggio.htm Biografía n'español ya información de les sos principales obres] * [http://www.telegraph.co.uk/culture/art/art-news/9379713/Italian-art-historians-find-100-Caravaggio-paintings.html El telegrafo 2012] {{NF|1571|1610|Caravaggio}} [[Categoría:Pintores d'Italia]] [[Categoría:Persones de Milán]] fbfzh4unyrsc2ck3gx8814pnyc2vn57 4485097 4485080 2026-04-06T06:58:40Z Ziv 117068 ([[c:GR|GR]]) [[File:Caravaggio-Crucifixion of Peter.jpg]] → [[File:Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg]] → File replacement: update from a old version to a newer one with better quality ([[c:c:GR]]) 4485097 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Caravaggio}} {{persona}} '''Michelangelo Merisi da Caravaggio''' {{nym}} foi un [[pintor]] [[Italia|italianu]] activu en [[Roma]], [[Nápoles]], [[Malta]] y [[Sicilia]] ente los años de [[1593]] y [[1610]]. Ye consideráu como'l primer gran esponente de la [[pintura del Barrocu]]. == Introducción == {{cita|«Dempués de dellos años de trabayu, Caravaggio pasó d'una ciudá a otra sirviendo a dellos señores importantes. Ye una persona trabayadora, pero al empar arguyosa, terca y siempres dispuesta a participar nun discutiniu o a atollase nuna engarradiella, polo que ye difícil llevase bien con él».|Floris Claes van Dijk.<ref>Contemporaneu de Caravaggio en Roma, escontra [[1601]]. citáu en GASK, John: ''Caravaggio'', p.13. La cita orixinal apaez en VAN MANDER'S, Carl (o Karel): ''Het Schilder-Boek'' de [[1604]], traducida dafechu al [[idioma inglés|inglés]] en HIBBARD, Howard: ''Caravaggio''. La primer referencia a Caravaggio nun documentu contemporaneu de Roma ye la inclusión nuna llista del so nome, na que tamién apaez [[Prósperu Orsi]] como'l so compañeru y asistente nuna procesión d'[[ochobre]] de [[1594]], n'honor a [[Lucas l'Evanxelista|San Lucas]], (ver WAGA, H: ''Vita nota y ignota dei virtuosi al Pantheon'' (n'[[idioma italianu|italianu]], ensin traducción al español. Roma, [[1992]], Apéndiz I, páxs.219 and 220ff). Pero la más recién información apaeció nos archivos de trescripción d'una acta de la corte romana, que data de [[1597]]. Nesti documentu, apaecen citaos Caravaggio y Orsi como testigos d'un crime perpetáu cerca del barriu de San Luigi de' Francesi. (Ver: CORRADINI, Sandro (collaboración de Maurizio Marini): ''La vida de Caravaggio en Roma' The Burlington Magacín, páxs.25-28).</ref>}}Salvu nos sos principios, Caravaggio produció mayoritariamente pintures relixoses. Sicasí, de cutiu escupuliciaba y los sos llenzos yeren refugaos polos sos veceros. Dos de reprochar habituales yeren el realismu de les sos figures relixoses raspiando'l naturalismu tempranu, según la eleición de los sos modelos ente la xente de más baxo condición.<ref name=autogenerated1>Gombrich, páxina 390.</ref>En llugar de buscar belles figures etéreas pa representar los actos y personaxes de la [[Biblia]], Caravaggio prefería escoyer a los sos modelos d'ente'l pueblu: prostitutes, mozos de la cai o méndigos posaron de cutiu pa los personaxes de los sos cuadros. Para [[La flagelación de Cristu (Caravaggio)|''La Flagelación'']], compunxo una coreografía de cuerpos en clarescuru con un Cristu en movimientu de total abandonu y de una guapura carismática. Pal ''San Xuan Bautista col carneru'', amuesa a un mozacu de mirada provocatible y en posición lasciva –dicíase que'l modelu yera unu de los sos amantes.<ref>Gombrich, páxina 392-394.</ref>La posición de la Ilesia al respeutu da testimoniu de cierta esquizofrenia:{{demostrar}} per una parte, esti tipu de vulgarización de la relixón interésa-y enforma nuna dómina na que la [[contrarreforma]] estender pola Italia católica, col fin d'amosase so una apariencia humana en contraste cola austeridá apregonada pol [[protestantismu]]: per otra parte, la representación de los santos baxu traces vulgares de golfos salíos de los baxos fondos foi xulgáu incompatible colos valores de pureza y de santidá quasiaristocráticos que tresmitía la Ilesia d'aquella dómina.<ref name=autogenerated1 />Esti sentimientu reforzar pola eleición de Caravaggio d'esmolecese descomanadamente pol realismu na execución de les sos figures: refugaba correxir les imperfecciones de los sos modelos pa representalos más «bellos» o d'una manera más acorde a les visiones que la Ilesia tien de los sos santos. Por casu, la primer versión de la so ''San Matéu y l'ánxel'' foi refugada non yá pola sensualidá del [[ánxel]], que foi xulgada como trivial, sinón tamién pola suciedá de los pies del santu, minuciosamente reproducida del modelu.<ref name=autogenerated1 />La pintura de Caravaggio que causaría los mayor escándalu a los güeyos de la Ilesia foi ''[[La muerte de la Virxe (Caravaggio)|La muerte de la Virxe]]'', pola representación tan realista del cuerpu de la [[Virxe María]] col banduyu enchíu -acompañáu de sulfurosos rumores según los cualos el modelu sería los cadabre d'una prostituta encinta afogada nel [[Tíber]]. Asina, la considerancia de la Ilesia católica escontra Caravaggio y los sos cuadros va bazcuyar d'un estremu a otru de la so carrera ente l'acoyimientu entusiasta y el refugu absolutu. El pintor va atopar nella los sos mayores proteutores –como'l cardenal Del Monte- según a los sos más grandes enemigos.<ref>Gombrich, páxina 397.</ref> En [[1606]] asesinó a un home mientres una agarrada, polo que fuxó de Roma pos les autoridaes punxeren preciu a la so cabeza. En [[1608]] viose nuevamente envolubráu n'otra reña, lo que se repitió más tarde en [[Nápoles]] escontra [[1609]], causáu posiblemente por un atentáu nel so contra, realizáu polos sos enemigos. Tres estos incidentes, la so carrera foi decayendo, lo que-y causó una [[depresión]] que dexeneró na so muerte dos años más tarde.<ref>Gombrich, páxina 405-407.</ref>La contrarreforma motivó la necesidá de crear más ilesies pa espublizar la doctrina, polo que les pintures fueron imprescindibles pa la so decoración. La [[Contrarreforma]] precisaba buscar un nuevu arte qu'espresara de meyor forma la doctrina católica en contraposición al [[protestantismu]]. Tomando como base les regles del [[manierismu]], Caravaggio creó una nueva forma de [[naturalismu]], na que combinó figures zarraes cola observación física, dramática y teatral de los oxetos, a lo que sumó l'aprovechamientu del [[clarescuru]], esto ye, l'usu de [[Lluz|lluces]] y [[solombra|solombres]].<ref>Gombrich, páxina 427.</ref>Nel so tiempu Caravaggio foi famosu, apreciáu, reconocíu y amás exerció gran influyencia sobre los sos contemporáneos. Sicasí, en sieglos posteriores la so fama foi clisada por otros pintores de la so dómina como [[Poussin]], [[Rubens]] o [[Rembrandt]], magar toos ellos acusaron la so influencia en mayor o menor midida. Sicasí, nun sería hasta'l [[sieglu XX]] cuando la so figura repunxera importancia al estudiase nuevamente l'arte barroco italianu. Dende l'estudiu del barrocu, pudo apreciase nuevamente al manierismu, y con él a Caravaggio. Andre Berne-Joffroy, secretariu de [[Paul Valéry]], dixo avera del artista italianu: «Caravaggio empezó col so arte daqué simple, la pintura moderna».<ref>Citáu en LAMBERT, Giles: ''Caravaggio'', p.8.</ref> == Biografía == ===Primeros años (1571–1592)=== Caravaggio nació en Milán,<ref>Confirmáu pol afayu de la so acta de bautismu na parroquia italiana de Santu Stefano in Brolo: [http://www.italica.rai.it/index.php?categoria=bio&scheda=caravaggio_prima_parte Rai International Online]</ref> onde'l so padre, Fermo Merisi, trabayaba como alministrador y arquiteutu decorador del Marqués de [[Caravaggio (Italia)|Caravaggio]], ciudá de la que más tarde tomaría los nome. La so madre Lucía Aratori provenía d'una familia adinerada del mesmu llugar. En [[1576]] la familia camudar a Caravaggio por cuenta de la [[Peste Negro|peste]] qu'azotó [[Milán]]. El padre de Caravaggio finó en [[1577]]. La cercanía coles families [[Colonna]] y [[Sforza]], ayudaron más tarde a Caravaggio na so carrera.<ref>Los Colonna yeren una de les más aristocrátiques families romanes, y al matrimoniarse colos Sforza xuntaben entá más venceyos con Caravaggio y la so familia, lo que lu ayudar en puntos cruciales de la so vida. Escontra [[1606]], depués de la muerte de Tomassoni, a quien Caravaggio mató, ésti decidió abellugase nel sur de Roma, onde los Colonna yeren señores del llugar, pero más tarde viaxó a [[Nápoles]], señoríu de Constanza Colonna Sforza, vilba de Francesco Sforza. Nestos llugares, Caravaggio consolidó la so posición d'home de familia y pintor, que lo caltuvo con ganancies mientres enforma tiempu. L'hermanu de Constanza, Ascanio, yera Cardenal Proteutor del [[Reinu de Nápoles]], ente qu'otru hermanu, Marzio, yera conseyeru del virréi español, amás de qu'una hermana de Constanza taba casada con un importante miembru de la familia [[Caraffa]]. Estes conexones ayudaron a que Caravaggio consiguiera más encargos. El fíu de Constanza, Fabrizio Sforza Colonna, [[caballeru de Malta]], facilitó la fuxida del pintor en [[1607]], y brindó-y agospio nel palaciu de la so madre hasta [[1609]]. Toles rellaciones de Caravaggio y la so influencia nel so arte fueron estudiaes nes biografíes y trataos sobre la so vida. Ver PUGLISI, Catherine: ''Caravaggio'', p.258. Pa una curtia reseña LANGDON, Helen, ''Caravaggio: A Life'', capítulos 12 y 15, y ROBB, Peter ''M'', páxs.398ff y 459ff, quien ufierten un panorama completu de la so vida y rellaciones públiques.</ref>En [[1584]] entró a trabayar como aprendiz del pintor [[Lombardía|lombardu]] [[Simone Peterzano]], quien foi descritu nel contratu como pupilu de [[Tiziano]]. En concluyendo'l so aprendizaxe empezó a movese nel circuitu Milán-Caravaggio, y probablemente visitó [[Venecia]], onde tuvo de conocer les obres de [[Giorgione]], (les que Caravaggio foi acusáu de copiar) y de [[Tiziano]]. La so familia amosó-y el patrimoniu artísticu y cultural de Milán, la so ciudá natal, onde tuvo la oportunidá de conocer la obra ''[[La última cena]]'' de [[Leonardo da Vinci]]. L'arte milanés, yera, nes sos propies pallabres «un estilu nel que valoraba "la simplicidá y l'atención al detalle naturalista", y que taba más próximu al naturalismu d'Alemaña qu'a la formalidá y el grandor del manierismu romanu».<ref>Rosa Giorgi, ''Caravaggio: Master of light and dark - his life in paintings'', p.12.</ref> === Roma (1592–1600) === [[Ficheru:Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|thumb|''[[La crucifixón de San Pedro]]'', [[1601]]. [[Cappella Cerasi]], [[Santa Maria del Popolo]], [[Roma]].]] Escontra mediaos de [[1592]] Caravaggio llegó a Roma, «desnudu y desaxeradamente precisáu, ensin una direición fixa y ensin provisiones... amás curtiu de dineru».<ref>Citáu ensin atribución en ROBB, p.35, aparentemente basáu en tres fuentes primaries: Mancini, Baglione y Bellori, quien describen a Caravaggio nos sos momentos de probeza al llegar a Roma. Amás, esiste una semeya del pintor (güei perdíu) onde se-y amuesa con pocos ánimos por cuenta de los sos problemes económicos.</ref> Pocos meses dempués empezó'l trabayu esitosu que nun concluyiría hasta dexar Roma. Contautó con [[Giuseppe Cesari]], pintor de cámara de [[Clemente VIII]], «pintor de flores y frutos»,<ref>Giovanni Pietro Bellori, ''Le Vite de' pittori, scultori, et architetti moderni'', [[1672]]: «Michele (Caravaggio) foi forzáu por cuenta de la necesidá d'entrar a trabayar nos talleres del caballeru Cesari, quien yera emplegáu pa pintar flores y frutes, pos lo faía d'una manera tan bella y realista, lo que causaba almiración y guapura nos sos mecenes, y siguir causando hasta agora».</ref> quien-y ufiertó trabayu nel so taller de pintura. Caravaggio pintó dellos cuadros mientres esa dómina, ente los que s'inclúin ''[[Rapazu coyendo fruta]]'' (la so primer pintura conocida), ''[[Cestu con frutes]]'' y ''[[Baco (Caravaggio)|Baco]]'', supuestamente un autorretratu realizáu tres una convalecencia posterior a la so salida del taller de Cesari. Estos trés obres demuestren una particularidá física, —un aspeutu del so realismu—, pol cual Caravaggio adquirió sonadía: les frutes de la canasta en ''Cestu de frutes'', fueron analizaes por un profesor de [[horticultura]], quien llogró afayar cultivos particulares nel cuadru: «una gran fueya de [[figal]], con una mancha causada por un [[fungu]], que paez ser [[antracnosis]]».<ref>[http://www.hort.purdue.edu/newcrop/caravaggio/caravaggio_l.html Caravaggio's Fruit: Una mirada a la horticultura barroca (Jules Janick, Departamentu d'Horticultura y Arquiteutura del Paisaxe, Purdue University, [[West Lafayette]], [[Indiana]]) (n'inglés)]</ref>Caravaggio abandonó'l taller de Cesari en xineru de [[1594]], decidíu a abrir pasu pola so propia mano. La so fortuna económica taba nel so puntu más baxu pero foi entós cuando empezó a forxar importantes amistaes, como'l pintor [[Prósperu Orsi]], l'arquiteutu [[Onorio Longhi]] y el mozu [[Sicilia|sicilianu]] [[Mario Minniti]]. Orsi, establecíu nes altes esferes de la ciudá, introdució-y colos grandes coleicionistes; Longhi, más contrariu, llevó-y al mundu de les engarradielles caleyeres romanes, ente que Minniti sirvió-y de modelu y años más tarde foi'l so ayudante en Sicilia.<ref>PUGLISI, Catherine, ''Caravaggio'', p.79. Longhi taba con Caravaggio mientres la nueche en qu'ésti mató a Tomassoni; Robb, ''M'', p.341, cunta que Minniti tamién guardó la reña Caravaggio-Tomassoni.</ref> [[Ficheru:Boy with a Basket of Fruit-Caravaggio (1593).jpg|thumb|left|''[[Neñu con un cestu de frutes]]'', h. [[1593]]. Oleu sobre llenzu, 67 x 53 cm. [[Galería Borghese]], [[Roma]].]] ''[[La bonaventura]]'' ye la so primer composición con más d'una figura, na qu'amuesa a Mario engañáu por una neña xitana. Esta tema foi un pocu nuevu pa la sociedá romana y amás demostró una increíble inflúi sobre l'arte italiano, pero eso asocedió nel futuru pos na so dómina Caravaggio vender por una pequeña suma de [[Llira italiana|llires]]. ''[[Los xugadores de cartes (Caravaggio)|Los xugadores de cartes]]'' —qu'amuesa otra pocu sofisticada forma en qu'un mozu cai na trampa de los xugadores de cartes— ye psicolóxicamente más complexa que les sos anteriores obres y por ello foi considerada como la so primer obra maestra. Al igual que ''La bonaventura'', foi inmensamente popular, y della sobreviven alredor de cincuenta copies. Más importante entá, foi atraida pol patronatu del [[Cardenal (catolicismu)|cardenal]] [[Francesco María Del Monte]], en Roma. Pal cardenal y el so círculu amigu del arte, Caravaggio executó un gran númberu d'obres de cámara, como ''[[Los músicos (Caravaggio)|Los músicos]]'', ''[[Apolo tocando'l llaúd]]'', una copia de la so ''Baco'' y una alegoría realista, ''[[Mozu mordíu por una llagartesa]]'', na que Mario destaca como modelu.<ref>El críticu d'arte [[Robert Hughes]] describe a los chicos modelos de Caravaggio como «maduros sobremanera, como diamantes en brutu y el pelo negru como un xeláu».</ref> La posibilidá d'un ambiente homoeróticu d'eses pintures foi centru de disputes ente los estudiosos de la so figura, desque esta teoría foi plantegada a metá del [[sieglu XX]].<ref>POSNAR, Donald: ''Caravaggio's Early Homo-erotic Works'' (Art Quarterly 24 (1971), páxs.301-26). Esti autor foi'l primeru en señalar una posible homosexualidá del pintor y la so repercusión nel arte. Dellos biógrafos de Caravaggio dan por sentada esta teoría sobre la so homosexualidá, pero entá nun foi comprobada. ´Pa una nueva perspeutiva, ver: TOVAR, Brian: [https://web.archive.org/web/20071219033744/http://emedia.art.sunysb.edu/britov/ess2.html «Pecaos contra natura: El homoerotismu de Caravaggio» (n'inglés)] Pa un puntu de vista opuestu ver: CALVESI, Maurizio ''Caravaggio'' (ArtDossier, [[1986]], n'italianu). Calvesi acota que la primer fase de la obra caravaggista ye frutu del puntu de vista artísticu del cardenal del Monte, xusto na era anterior al advenimiento del modernu conceutu del autu-espresión.</ref> [[Ficheru:The Cardsharps.jpg|thumb|''[[Los xugadores de cartes (Caravaggio)|Los xugadores de cartes]]'', h. [[1594]]. Oleu sobre llenzu, 107 x 99 cm. [[Muséu d'Arte Kimbell]], [[Fort Worth]], [[Texas]].]] Caravaggio adquier una nueva forma de realismu, pos per primer vegada son-y encargaos trabayos relixosos. La contrarreforma precisaba afatar los sos vistosos templos, y Caravaggio foi unu de los comisionados pa ilustrar los sos nuevos templos. La primera d'estes pintures foi ''[[Madalena penitente (Caravaggio)|Madalena Penitente]]'', na qu'amuesa a la pecadora bíblica abandonando la so vida de cortesana y sentándose a llorar nel pisu, mientres les sos xoyes atópense tiraes al so alredor. «Nun paez una pintura relixosa del tou, ¿una chica sentándose a llorar nel pisu mientres ensuga'l so pelo? ¿Ónde queda'l sufrimientu, la redención, la promesa de salvación».<ref>Robb, p.79. Esti autor concuerda con Bellori, nel sentíu de que l'usu de colores per parte de Caravaggio da pie a la nacencia del naturalismu ofensivu: «Él (Caravaggio) taba satisfechu con [les] representaciones vives de la naturaleza, porque asina exercitaba la so mente».</ref> Esto ye entendíu a la manera lombarda, non tan histriónicamente como los romanos. Esti estilu de pintures foi repitíu nos sos siguientes trabayos, tamién eclesiásticos: ''[[San Franciscu d'Asís en meditación]]''; ''[[San Franciscu d'Asís n'éxtasis]]'', ''[[Los músicos (Caravaggio)|Los músicos]]'', ''[[Descansu na fuxida a Exiptu (Caravaggio)|Descansu na fuxida a Exiptu]]'', ''[[Marta y María Madalena]]'' y ''[[David cola cabeza de Goliat]]''. Al ser presentaos públicamente, estos cuadros catapultaron la fama de Caravaggio nel pueblu y nel gremiu artísticu. Pero esta reputación dependía totalmente de los encargos públicos, que yeren necesarios pa caltener satisfecha a la Ilesia. === El más famosu pintor de Roma (1600–1606) === [[Ficheru:Calling-of-st-matthew.jpg|thumb|left|''[[La vocación de San Matéu (Caravaggio)|La vocación de San Matéu]]''. Oleu sobre llenzu, h. [[1599]]-[[1600]]. [[Capiya Contarelli]], [[Ilesia de San Luis de los Franceses (Roma)|San Luis de los Franceses]], [[Roma]].]] En [[1599]], presumiblemente so la influencia del cardenal Del Monte, Caravaggio foi contratáu pa decorar la [[Capiya Contarelli]], na ilesia romana de [[Ilesia de San Luis de los Franceses (Roma)|San Luis de los Franceses]]. Los dos trabayos fechos pa esti encargu fueron: ''[[El martiriu de San Matéu]]'', y ''[[La vocación de San Matéu (Caravaggio)|La vocación de San Matéu]]'', apurríos en [[1600]]. El [[tenebrismu]] amosóse una vegada más nestos trabayos, aumentando'l [[clarescuru]] y un realismu barrocu bien emocional. Esti clarescuru realizar por aciu el contraste de lluces proyeutaes sobre los elementos de la obra, otorgándo-y mayor importancia a unos sobre otros. D'ende que por aciu esta téunica aplicára-y cierta esencia ''tenebrosa'' a la obra. Foi criticáu pol so escesivu realismu y por non usar dibuxos preparatorios. Ente que dalgunos de los pintores italianos aclamaron a Caravaggio por estes obres, que lo empericotiaben, siempres dende'l so puntu de vista, como maestru del arte relixoso italianu: «Los pintores romanos de la dómina fueron sorprendíos grandemente por estes pintures, principalmente los mozos. Éstos axuntáronse nun círculu en redol al pintor, aclamándo-y como'l meyor artista de la naturaleza y considerando la so obra como un milagru».<ref>Bellori. El pasaxe sigue: «[Los nuevos pintores] nun pensaron na opción de copiar l'arte caravaggista, sinón que s'inspiraron nel maestru p'atopar modelos de la naturaleza en cualquier llugar, yá fora nes cais, nes places, o consigo mesmu».</ref>En ''La vocación de San Matéu'', Caravaggio amuesa un fexe de lluz entrando per una ventana, qu'espresa simbólicamente la conversión de Leví en Matéu. Otres alegoríes a la redención del cobrador d'impuestos son el gonciu de la puerta sostenida polos ánxeles, a partir de nubes o otros artefautos. [[Ficheru:Michelangelo Caravaggio 069.jpg|thumb|''[[La muerte de la virxe]]''. 1601 - 1606. Oleu sobre llenzu, 396 x 245 cm. [[Muséu del Louvre]], [[París]].]] Caravaggio siguió faciendo mientres dalgún tiempu encargos relixosos, nos que destacaba la muerte en figures grotesques de martirios, decapitaciones y asesinatos. Pa la mayoría de la xente romano, estes obres aumentaron la popularidá del pintor, ente que pa delles persones paecía-yos violentu y ensin el verdaderu sentíu de la doctrina católica, polo que Caravaggio tuvo de refaer delles pintures ensin el sentíu violentu característicu de la so obra. La esencia del problema consistía en que Caravaggio tenía una forma bastante esplícita de representar el dramatismu, vistu munches vegaes como vulgar.<ref>Pa un discutiniu sobre la política contrarreformista del decoro nel arte, ver Gash, p.8ff; y pa un panorama del papel xugáu poles nociones de decoro nel arte manierista y el refugu de ''San Matéu y l'ánxel'', ver Puglisi, páxs.179-188.</ref> Xusto nesi añu surdió'l primera gran escándalu de la so carrera: Caravaggio tenía de pintar a San Matéu inspiráu pa escribir el so [[evanxeliu de Matéu|evanxeliu]], xunto a un ánxel que supuestamente-y dictaría les divines enseñances. Pero Caravaggio, nuevu y ensin esperiencia en trabayos relixosos, representó al santu como un home vieyu, paecíu a un xornaleru, cola frente engurriada y sosteniendo torpemente el llibru, como si tuviera cansáu. L'ánxel foi pintáu como un adolescente, cuasi neñu, que llevaba la mano de Matéu cual maestru qu'enseña a escribir al alumnu. Como yera d'esperase, la obra foi refugada pol cleru y el pueblu, por considerala una falta de respetu escontra'l santu. Caravaggio tuvo de pintala de nuevu, ateniéndose a los cánones más ortodoxos de la pintura sacra. El primer cuadru caltúvose, hasta que foi destruyíu nel [[sieglu XX]].<ref>''Historia del Arte'', por E. H. Gombrich, páxina 30 y 31.</ref>De forma similar, ''[[La conversión de San Pablo (Caravaggio)|La conversión de San Pablo]]'' tampoco foi aceptada, pero otra versión pictórica del mesma tema bíblica, (''[[La conversión de San Pablo nel camín a Damascu]]''), sí lo foi. La primera amosaba al santu empequeñecido ante'l [[caballu]], lo que nun gustó al pueblu de Roma. Un soldáu y Caravaggio aldericaron sópito por esta tema: «¿Por qué punxisti al caballu en mediu y a San Pablo nel suelu. ¿Ye acasu'l caballu Dios? ¿Por qué?», a lo que Caravaggio respondió: «Non, pero l'animal ta nel centru de la lluz de Dios».<ref>Citáu ensin nenguna atribución en: Lambert, p.66.</ref> Otros trabayos inclúin ''[[L'entierru de Cristu]]'', la ''[[Madonna de Loreto]]'' (tamién conocida como ''Madonna de los pelegrinos''), ''[[Madonna col neñu y Santa Ana]]'' y la ''[[Muerte de la Virxe (Caravaggio)|Muerte de la Virxe]]''. Les últimes dos pintures atestiguaron, de forma especial, un recibimientu pocu templáu ente'l pueblu de Roma. La ''[[Madonna col neñu y Santa Ana]]'', conocida como ''Madonna dei palafrenieri'' foi pintada pa un pequeñu altar de la [[Basílica de San Pedro]], namái permaneció nel so llugar dos díes, y foi retirada. El secretariu d'un cardenal escribió al respeutu: «Nesta pintura toa ye vulgaridá, sacrilexu y disgustu. Una cosa puedo dicir, ye un trabayu fechu por un pintor que non pinta bien, con un espíritu escuru y que tuvo alloñáu de Dios mientres enforma tiempu, y tamién de cualesquier otra cosa bona». ''La muerte de la virxe'', foi-y encargada a Caravaggio por un fanegueru xurista, quien pensaba allugar el cuadru na so capiya personal, caltenida por [[carmelita|carmelites]]. Éstos refugaron dafechamente'l cuadru en [[1606]], y el contemporaneu de Caravaggio, [[Giulio Mancini]] recuerda que'l fechu que motivu tal refugu foi que'l pintor usó a una reconocida prostituta como modelu pa la Virxe;<ref>Mancini: «Asina pueden entendese les calamidaes del arte moderno, por casu, col deséu de retratar a la Virxe La nuesa Señora, Caravaggio usó a la prostituta Ortaccio, lo que fizo que los bonos padres carmelites refugaren la so pintura».</ref> [[Giovanni Baglione]], otru contemporaneu, rellata qu'otru puntu pol que la obra nun llogró aceptación foi que la virxe tenía les piernes desnudes<ref>Baglione: «Para [la ilesia] de Santa María in Trastevere había pintáu ''La Muerte de la Virxe'', y de nun ser porque lo fixo con pocu decoro y les piernes desnudes de la Virxe, anguaño esti cuadru tuviera na meyor galería de los carmelites«</ref> —un problema de decoro seya que non—. John Gash, estudiosu de Caravaggio, suxer que'l problema pa los carmelites yera que teníen una visión más teolóxica qu'estética, y que por ello Caravaggio falló al afigurar de manera errónea la doctrina de l'[[Asunción de María]], n'específicu la idea de que la Madre de Dios nun morrió en forma ordinaria sinón que foi llevada al cielu. El reemplazu pal altar foi fechu por unu de los más conspicuos discípulos de Caravaggio, [[Carlo Saraceni]], na qu'amosaba a la Virxe viva y sentada, al igual que Caravaggio, pero n'actitú cuasi morrebunda. Nuevamente refugada, nel trabayu que lu sustituyó la Virxe yá se vía siendo llevada al cielu por ánxeles. ''La muerte de la Virxe'', foi mercada pol Duque de Mantua por conseyu de [[Rubens]], como un agasayo pal monarca [[Carlos I d'Inglaterra]]. Finalmente entró na corte francesa en [[1671]]. [[Ficheru:Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|thumb|left|''[[L'amor victorioso]]''. [[1602]] - [[1603]]. Oleu sobre llenzu. 156 x 113 cm. [[Gemäldegalerie de Berlín|Gemäldegalerie]], [[Berlín]]. Caravaggio amuesa a [[Cupidu]] percima de tolos poderes terrenales: [[guerra]], [[música]], [[ciencia]], [[gobiernu]].]] Una de les poques pintures de calter secular y non relixosu d'aquella dómina foi ''[[L'amor victorioso|El trunfu del amor]]'', pintada en [[1602]] para [[Vincenzo Giustiniani]], miembru del círculu social del cardenal Del Monte. Nun diariu que data del [[sieglu XVII]], el modelu ye llamáu «Cecco», n'italianu, diminutivu de Francesco. Posiblemente tratóse de Francesco Boneri, artista italianu activu ente [[1610]] y [[1625]], y conocíu popularmente como [[Cecco del Caravaggio]].<ref>Gianni Papi establez ciertes conexones ente Bonieri y Caravaggio, de tipu siervu-amu, qu'empiecen a partir de [[1600]]. Ver Robb, pp193-196.</ref> La obra amuesa a un [[Cupidu]] desnudu, cargando un [[Arcu (arma)|arcu]] y unes [[flecha|fleches]], mientres apataya los símbolos de les artes, les ciencies y el gobiernu. El modelu ta desvistíu, y ye difícil aceptar que se trate d'unu de los sos siervos. El puntu culminante que rellaciona esta pintura coles relixoses ye la intensa ambigüedá cola que'l pintor remana los modelos de distintes postures, yá seya sacra o profana. === Exiliu y muerte (1606-1610) === [[Ficheru:Michelangelo Merisi da Caravaggio - The Seven Acts of Mercy - WGA04173.jpg|thumb|''Siete remanes de misericordia'', [[1607]] Oleu sobre llenzu, 390 x 260 cm. [[Pio Monte della Misericordia]], [[Nápoles]].]] [[Ficheru:Saint Jerome Writing-Caravaggio (c. 1607).jpg|thumb|''San Jerónimo escribiendo'', [[La Valeta]], [[Malta]], [[1608]].]] [[Ficheru:Michelangelo Caravaggio 021.jpg|thumb|''La decapitación de San Xuan Bautista'', Catedral de San Xuan, La Valeta, Malta.]][[Ficheru:Caravaggio - La Flagellazione di Cristo.jpg|thumb|left|upright|''La flagelación de Cristu'', [[1607]] Oleu sobre llenzu, 286 x 213, [[Muséu de Capodimonte]], [[Nápoles]].]] Caravaggio tuvo una vida tumultuosa. Con una gran capacidá d'atollase en reñes, munches d'elles fueron nos mesmos llugares ya inclusive se-y llegó a procesar por esto. La nueche del [[29 de mayu]] de [[1606]] mató, probablemente por accidente, a un home llamáu Ranuccio Tomassoni.<ref>Les circunstancies de la reña entá nun fueron esclariaes del tou. Nel xuiciu posterior los testigos afirmaron que la engarradiella foi productu d'una delda y de la derrota de Caravaggio nun xuegu de [[tenis]], y esta versión quedó asitiada na imaxinación popular como la causa verdadera. [http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2002/06/02/wcara02.xml&sSheet=/news/2002/06/02/ixworld.html&_requestid=254296 Informe sobre'l xuiciu de Caravaggio].</ref> Enantes, los sos mecenes protexéronlu de posibles aiciones xudiciales na so contra, motivaes por reñes, pero esta vegada foi distinta. Con una orde de aprehensión a los sos llombos y fora de la llei, Caravaggio fuxó a [[Nápoles]]. Ende, so la proteición de los Colonna, l'autoridá romana vía amenorgáu'l so poder. Llueu se convirtió na estrella de la pintura napolitana. Nesta etapa realizó ''[[Siete remanes de misericordia]]'' y la ''[[Madonna del Rosario]]'', ente otros.Depués d'esti socesu, Caravaggio permaneció unos meses más en Nápoles y finalmente coló a [[Malta]], al cuartel de los [[Caballeros de Malta]]. Piénsase que'l so viaxe foi patrocináu por [[Alof de Wignacourt]], Gran Maestre de la Orde, y quien collaboró pal indultu al pintor nel casu Tomasonni. De Wignacourt taba tan satisfechu col trabayu del pintor, que-y indució a ser Caballeru de Malta. Unu de los sos biógrafos, Bellori, señala que Caravaggio taba contentu cola so nueva distinción. Amás, nomóse-y pintor xeneral de la Orde. Los principales trabayos d'esta dómina fueron ''[[La decapitación de San Xuan Bautista (Caravaggio)|La degollación de San Xuan Bautista]]'' (la única pintura de Caravaggio cola so firma) y ''[[Semeya del gran maestre de la Orde de Malta Alof de Wignacourt]]'', según semeyes d'otros caballeros de la Orde. Les circunstancies qu'arrodien al sópitu cambéu de fortuna del pintor nun fueron revelaes del tou, pero señálase que se debió a una reña caleyera na qu'una casa resultó con serios daños y un caballeru foi mancáu de gravedá.<ref>El descubrimientu de la evidencia d'esta engarradiella foi reportáu pol doctor Keith Sciberras, de la [[Universidá de Malta]], en «Razones del arrestu de Caravaggio en Malta» (n'inglés), ''The Burlington Magacín'', CXLV, abril de 2002 (n'inglés), páxs.229-232, y ''Riflessioni: Malta na dómina de Caravaggio'', ''Paragone Arte'', Anno LII N.629, xunetu de 2002, páxs.3-20 (n'italianu). Los afayos de Sciberras tán resumíos en [http://caravaggio.com/preview/attach/data01/D000199.htm Caravaggio.com (n'inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060310151813/http://caravaggio.com/preview/attach/data01/D000199.htm |date=2006-03-10 }}.</ref> Para [[avientu]] foi espulsáu de la Orde por faltes a la moral y ser un miembru non prestosu».<ref>Esta foi la espresión real usada polos caballeros de la [[Orde de Malta]], que celebró sesión solemne pa dictaminar sobre la espulsión del pintor. La Orde votó unánimemente a favor d'espulsar a la so «putridum et foetidum ex miembru». La verdadera razón pola que Caravaggio foi echáu de los Caballeros de Malta foi que salió del país ensin el so previu consentimientu, y non la reña en que mancó a otru caballeru.</ref> Depués de la so espulsión de Malta, Caravaggio asítiase en Sicilia, col sofitu del so vieyu amigu y discípulu [[Mario Minniti]], quien agora taba casáu y vivía en [[Siracusa (Sicilia)|Siracusa]]. Xuntos realizaron una xira de trabayu por Siracusa, [[Messina]] y la ciudá capital, [[Palermo]]. Nesos años, Caravaggio siguió realizando trabayos bien pagos, como ''[[La sepultura de Santa Lucía]]'', ''[[La resurreición de Lázaro]]'' y ''[[Adoración de los pastores (Caravaggio)|L'adoración de los pastores]]''. El so estilu siguió evolucionando, cola particularidá de qu'agora s'amosaben nos sos cuadros figures aisllaes ante un enorme vacíu. «Les sos grandes obres sicilianes demuestren solombres aisllaes. Al contrariu de opacar ruinamente a los personaxes, la obra suxer medranes y fraxilidaes del home, al empar que tresmite la guapura y cencellez de los humildes, mansos y senciellos, que van recibir por heriedu la tierra».<ref>Langdon, p.365.</ref> Les crítiques contemporánees definieron al Caravaggio d'esa dómina como hosco y astórdiga, que dormía armáu y taba inseguru de la so suerte. La so vida vio munches vegaes reflexada na so obra, la d'esi tiempu ye burllona y satírica, especialmente col pintores locales.<ref>Caravaggio foi una persona estraña y de calter difícil dende los sos primeros años. El so amigu Mancini descríbelu como «bien llocu», según delles cartes de Del Monte nel mesmu sentíu. Unu de los sos biógrafos ([[1724]]) señala que'l quebre de la so amistá con Mario Minniti foi pol so comportamientu amarradiegu. Escontra principios del [[sieglu XIX]] Susinno escribió ''Le vite de' pittori Messinesi'' y ''Lives of the Painters of Messina'' (n'italianu ya inglés, respeutivamente). Nestes obres detállense anécdotes de la vida siciliana del pintor, reproducíes sieglos dempués nos llibros de Robb y Bellori. Estos autores afirmen la inseguridá de Caravaggio en Nápoles, que sentía que-y taben escorriendo los sos enemigos», pero nengunu detalla a quién se refería.</ref> [[Ficheru:Michelangelo Caravaggio 006.jpg|thumb|left|upright|''[[La resurreición de Lázaro]]'' ([[1609]]), [[Muséu Nacional de Mesina|Muséu Nacional]], [[Messina]].]] Dempués de nueve meses en Sicilia, Caravaggio tornó a Nápoles. D'alcuerdu a una de les sos más recién biografíes, en Nápoles taba a salvo del acesmo de los sos enemigos, so la proteición de los Colonna. Amás, yá llograra perdón, gracies al nuevu Papa, el cardenal [[Camilo Borghese]] ([[Pablo V]]) y pudo tornar a Roma.<ref>Según Baglione, Caravaggio en Nápoles, «namái esperaba la trampa del enemigu», del so siempres ocultu enemigu.</ref> En Nápoles realizó ''[[La negación de San Pedro]]'' y ''[[El martiriu de Santa Úrsula]]'', la so última pintura. Nuevamente, l'estilu de Caravaggio evolucionaba. En ''El martiriu de [[Santa Úrsula]]'' la santa traviesa unu de los momentos de mayor intensidá, aición y drama nel so martiriu, cuando la flecha disparada pol rei de los [[hunos]], mancar nos sos [[mama|senos]]. Tou esto estrema especialmente'l cuadru d'otros, carauterizaos pola inmovilidá de los sos modelos. La vivacidad del cuadru abrió una nueva etapa na carrera del pintor. [[Ficheru:CaravaggioUrsula.jpg|thumb|''[[El martiriu de Santa Úrsula]]'', [[1610]] Oleu sobre llenzu, 140.5 x 170.5 cm. [[Palaciu Zevallos Stigliano]], [[Nápoles]].]] [[Ficheru:The Denial of Saint Peter-Caravaggio (1610).jpg|thumb|left|''[[La negación de San Pedro]]'', [[1610]] Oleu sobre llenzu, 94 x 125 cm. [[Muséu Metropolitanu d'Arte]], [[Nueva York]].]] En Nápoles foi víctima d'un intentu d'asesinatu, por persones desconocíes. De primeres hubo rumores en Roma alrodiu de «la muerte del famosu artista Caravaggio» y más tarde súpose que salvara la vida, pero tuvo series firíes que -y desfiguraron la cara. Al recuperase pintó ''[[Salomé sostién la cabeza de Xuan el Bautista]]'', amosando la so propia cabeza nel platu, obra unviada a Wignacourt pa consiguir el perdón. Nesi mesmu tiempu pintó ''[[David cola cabeza de Goliat]]'', amosando al mozu David con un aura de murnia al mirar la cabeza del vencíu xigante Goliat, daqué repetitivu na obra caravaggista. Esti cuadru foi-y unviáu al cardenal [[Scipione Caffarelli Borghese|Scipione Borghese]], sobrín del Papa, conocíu pola so falta d'escupulicios y polos sos mecenalgos. Dellos críticos consideren a ''David cola cabeza de Goliat'', como un pagu de Caravaggio pola ayuda emprestada por Borghese pa llograr el perdón papal.<ref>Según un escritor del sieglu XVII, la cabeza de Goliat ye un autorretratu de Caravaggio, ente que David ye «el so pequeñu Caravaggio». Esta frase foi interpretada como una semeya del pintor muncho más nuevu, o más bien, a Cecco (modelu pa ''[[L'amor victorioso]]''). La fueya de la espada tien una frase titulada «La humildá vence al arguyu». El cuadru en principiu foi atribuyíu a la dómina romana, pero Bellori afirma que foi concebíu mientres el segundu periodu napolitanu.</ref>Una de les sos obres más conocíes de la dómina ye ''La negación de San Pedro''. Nel [[clarescuru]] d'esta pintura, dos muyeres señalen colos sos deos a Pedro, ente que un soldáu completa'l tríu. D'esta manera, Caravaggio representó simbólicamente los trés negaciones de Pedro escontra Cristu.Nel branu de [[1610]] tomó un barcu camín de Roma pa poder ser indultáu, lo que consiguió gracies a les sos influyentes amistaes romanes.<ref>Una carta del obispu de [[Caserta]] (daquella en Nápoles), dirixida al cardenal Scipione Borghese en Roma, de fecha [[29 de xunetu]] de [[1610]] señala al cardenal que la marquesa de Caravaggio taba empresta a a unvia-y dos obres de Michelangelo Merisi (Caravaggio), como pagu al so indultu.</ref> Los estraños sucesos socedíos en Roma fueron oxetu de munches suspicacias populares. El [[28 de xunetu]] un «avviso» (periódicu priváu de Roma pa la corte d'[[Urbino]].) anunció que Caravaggio morriera. Dellos díes más tarde otru «avviso» afirmó que'l pintor morriera de fiebre en [[Monte Argentario|Porto Ércole]]. Los tracamundios xeneraos pol segundu avisu fueron tan grandes que nunca se supo a ciencia cierta la verdá, pero'l cuerpu nun s'atopó.<ref>El periódicu detallaba la muerte de Caravaggio en camín de Roma a Nápoles. Nuevamente, l'obispu de Caserta informó a Borghese que'l pintor nun morrió en Procida, pero sí en Porto Ércole. Nun diariu (perdíu) l'obispu declaró que la muerte de Caravaggio producir en Porto Ércole, el so barcu foi fondiáu en Palu y pocu dempués tornó a Nápoles.Caravaggio, yá llibre, coló a Porto Ércole onde topó la muerte. Palu yera un puertu cerca de la desaguada del [[Tíber]] y Porto Ércole atopar al norte del puertu de Civitavecchia. Ver: Robb, ''M'', p. 473ff.</ref> Un poeta, amigu íntimu del pintor, dio como fecha de la so muerte'l [[18 de xunetu]], víctima de [[fiebre]] en Porto Ércole,<ref>{{cita publicación | títulu=BBC News : Artes: Atopóse'l certificáu de fallecimientu de Caravaggio. | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1723833.stm | fechaaccesu=22 d'avientu de 2005|editorial=BBC }} (n'inglés). Esta noticia nun tuvo una confirmación posterior.</ref> cerca de [[Grosseto]], en [[Toscana]]. == Caravaggio como artista == === La nacencia del Barrocu=== [[Ficheru:Caravaggio_-_Taking_of_Christ_-_Odessa.jpg|thumb|''[[El prendimiento de Cristu]]'', [[1602]]. [[Galería Nacional d'Irlanda]], [[Dublín]].]] Caravaggio «asitió la escuridá (solombres) nel clarescuru».<ref>Lambert, p.11.</ref> El clarescuru llegó a escena muncho primero del apuerto de Caravaggio a la pintura, pero foi ésti quien-y dio la téunica definitiva, escureciendo les solombres y tresformando l'oxetu nuna exa de la lluz, cada vegada más caltriante. Con esti tipu de pintura, los artistes empezaron a afigurar el físicu y la psicoloxía de los personaxes d'una forma cada vegada más real y aguda. Esto causó-y dellos problemes pola so forma d'interpretar dellos trabayos relixosos que yeren riquíos n'encargos. Carauterizáu pola so rapidez pa executar obres marcando les llinies básiques direutamente sobre'l llenzu col estremu del mangu del pincel, Caravaggio llueu se convirtió nun anatema pa los ortodoxos, pos se negaba a idealizar les figures y tampoco faía bocetos nin dibuxos preparatorios. Pero los modelos son parte esencial del so trabayu, Caravaggio emplega a dos qu'a lo postrero van ser pintores, pero siempres a la solombra del so maestru. Ellos fueron [[Mario Minniti]] y [[Francesco Boneri]]. Al primeru usólu pa les figures de calter secular, el segundu foi la so inspiración pa realizar obres relixoses, como ''[[David cola cabeza de Goliat]]'' y delles representaciones d'ánxeles. Les figures femenines apaecen en menor midida, pero con una presencia sorprendente. Exemplos son [[Semeya d'una cortesana|Fillide Melandron]], [[Martha y María Madalena|Anna Bianchini]] y Maddalena Antognetti («Ḷḷena» y testigu nel famosu «caso alcachofa»),<ref>Munchos testimonios sobre la vida del pintor provienen d'archivos xudiciales en Roma. El casu alcachofa» referir a un incidente Caravaggio llanzó un platu d'[[alcachofa|alcachofes]] enceses a un camareru, por razones desconocíes.</ref> quien munches vegaes ye nomada como concubina del pintor. Otres modelos son dalgunes [[Prostitución|prostitutes]], quien posaben pa figures de vírxenes o santes, daqué bien criticáu en Caravaggio.<ref>Robb realiza un esfuerciu por identificar a les modelos en distintos llenzos, y esaminar la so rellación personal col pintor, más allá del ámbitu llaboral.</ref> Caravaggio se autorretrató d'una manera sutil y poco perceptible en delles de les sos obres. Unu de los más evidentes casos ye ''[[L'entierru de Santa Lucía]]'', onde apaez nel estremu derechu.<ref>La carrera de discretos autorretratos del pintor va dende ''[[El mozu Baco]]'' hasta ''[[David cola cabeza de Goliat]]''. Dalgunos de los sos biógrafos quixeron ver una imitación de pintores manieristes (como [[Tiziano]]), pero señálase que Caravaggio nun quixo asonsañar a naide, sinón que s'incluyó a sigo mesmu como un participante más de la corriente d'aquel entós.</ref> Destaca nesti periodu ''El prendimiento de Cristu'', onde l'aplicación del [[clarescuru]] va más allá de les cares y les armadures, a pesar de la evidente falta de lluz. El personaxe de la estrema derecha ye, evidentemente, un autorretratu. [[Ficheru:Caravaggio - Supper at Emmaus - National Gallery London.jpeg|thumb|left|''[[Los discípulos de Emaús]]'', [[1601]]. Oleu sobre tela, 139 x 195 cm. [[National Gallery de Londres]].]] Caravaggio tuvo una notable habilidá pa espresar en determinaes escenes d'insuperable viveza la llegada d'un momentu crucial. En ''[[Los discípulos de Emaús]]'', espresa'l momentu en que Cristu, faciéndose pasar por un viaxeru, axuntar colos sos discípulos pa compartir la so allegría. El cuadru centrar nos güeyos de Jesús, yá que nun perciben los sos siguidores la verdá. A la fin, afayar qu'Él ye'l Salvador resucitáu, colo que Caravaggio llogró'l so más grande aciertu en materia de pintura sacra. ''[[La vocación de San Matéu]]'', afigura'l momentu en que Cristu llama a Leví, cobrador d'impuestos, quien fai un xestu similar a «¿quién, yo?». Pero al empar, los sos güeyos señalen a Jesús diciendo: «Sí, te voi siguir». Con ''[[La resurreición de Lázaro]]'', el cuerpu del muertu ta entá podrientu, pero al sentir la mano del Mesíes, la vida vuelve a la so ser. === Los «Caravaggistas» === {{AP|Caravaggismo}} [[Ficheru:Judith Beheading Holofernes - Caravaggio.jpg|thumb|''[[Judit y Holofernes (Caravaggio)|Judit y Holofernes]]'' [[1598]]-[[1599]]. [[Galería Nacional d'Arte Antiguo]], Roma.]] La instalación del conxuntu de pintures referíes a San Matéu na Capiya Contarelli tuvo un inmediatu impautu ente los mozos artistes romanos, y el caravaggismo convertir na moda pa los incipientes artistes. Ente los primeres «caravaggistas» atopábense [[Giovanni Baglione]] (anque la so etapa «caravaggista» duró pocu) y [[Orazio Gentileschi]]. A pesar de la barrera xeneracional, Gentileschi foi quien meyor afacer al estilu del so maestru y llogró faer una carrera artística propia, que lu llevó a la corte de [[Carlos I d'Inglaterra]]. La so fía [[Artemisia Gentileschi]] tuvo cerca de Caravaggio y llogró crear el so propiu estilu, con muncha influencia d'ésti. Otros pintores como [[Annibale Carracci]], afixeron el caravaggismo, qu'entemecía elementos del Altu Renacimientu y del realismu lombardu. Esti estilu terminó trunfando.La estancia de Caravaggio en Nápoles produció una escuela notable pal caravaggismo napolitanu, qu'incluyó a [[Battistello Caracciolo]] y [[Carlo Sellitto]]. El caravaggismo tuvo la so final mientres la tarrecible plaga de [[1656]], pero les conexones con España – al ser Nápoles posesiones española, mientres [[Felipe IV d'España|Felipe IV]] – foi básica pa la nacencia del caravaggismo español. Un grupu d'artistes católicos d'[[Utrecht]], conocíu como [[Escuela d'Utrecht|«Los caravaggistas d'Utrecht»]], viaxaron a Roma a principios del [[sieglu XVII]], y fueron fondamente influyíos pola obra de Caravaggio, como describe Bellori. Al regresu a la so ciudá, esti enclín nun duró enforma, pero mientres la década de los [[Años 1620|20]] renació na persona de pintores como [[Hendrick ter Brugghen]], [[Gerrit van Honthorst]], [[Andries Both]] y [[Dirck van Baburen]]. Na siguiente xeneración, el caravaggismo influyó en dellos pintores, como [[Peter Paul Rubens]] (quien realizó una copia de ''[[L'entierru de Cristu]]''), [[Rembrandt Harmenszoon van Rijn]] y [[Diego Velázquez]], quien mientres la so estancia n'Italia tuvo la oportunidá de conocer y estudiar sobre l'arte de Caravaggio. === Muerte y renacencia de la so reputación === [[Ficheru:Michelangelo Caravaggio 052.jpg|thumb|''[[L'entierru de Cristu]]'' ([[1602]]-[[1603]]). [[Museos Vaticanos]].]] La fama de Caravaggio apenes sobrevivió a la so muerte. Pero la so influencia nel clarescuru y na interpretación del realismu psicolóxicu perduró al traviés de los tiempos. Exerció una influencia bien direuta sobre'l so compañeru [[Orazio Gentileschi]], y la fía d'ésti, [[Artemisia Gentileschi]]. Décades más tarde, la so obra inspiró a los franceses [[Georges de La Tour]] y [[Simon Vouet]], y al español [[José de Ribera]]. Les sos obres, col tiempu, fueron atribuyíes a otros pintores más conocíos o a cencielles pasáronse por altu. El [[Barrocu]], a que'l so desenvolvimientu tantu contribuyera Caravaggio, foi-y dexando nel olvidu adulces. Otra de les razones d'esti olvidu foi'l fechu de que Caravaggio nun creara'l so propiu taller (como sí fixo'l so rival, Carracci) pa espublizar el so estilu. Tampoco escribió nunca sobre la so particular visión del arte, el realismu psicolóxicu, que solo puede conocese de les pintures sos que se caltuvieron. Tou esto fíxo-y gustante a ser desfamáu polos sos primeros biógrafos, como Giovanni Baglione, un pintor rival qu'allugaba rensía escontra él, y l'influyente críticu del sieglu XVII [[Giovanni Bellori]], que nunca conoció a Caravaggio, pero qu'escribía so la influencia del francés [[Nicolas Poussin]], quien repunaba la so obra, anque tampoco llegó a conocer a Caravaggio.<ref>[http://www.academon.com/lib/paper/97534.html Caravaggio y Poussin] (n'inglés).</ref> Ye tamién representativa la crítica del italianu instaláu n'España [[Vicente Carducho|Vincenzo Carducci]] (Vicente Carducho), quien consideraba a Caravaggio l'anticristu» de la pintura, con "monstruoses" aptitúes pal engañu. Na [[década de 1920]] el críticu de arte Roberto Longhi llevó'l nome de Caravaggio a les altes esferes del arte europeo y asitió-y nel centru de l'atención pública con esta frase: «Ribera, [[Johannes Vermeer|Vermeer]], La Tour y Rembrandt nunca podríen esistir ensin él. Y el arte de [[Delacroix]], [[Courbet]] y [[Manet]] sería totalmente distintu».<ref>Roberto Longhi, citáu en Lambert, op. cit., p.15</ref> El críticu d'arte [[Bernard Berenson]] afirmó que namái [[Michelangelo]] exerciera tanta influencia nel arte italiano como Caravaggio.<ref>Bernard Berenson, en Lambert, op. cit., p.8</ref> === Influencia na pintura moderna === [[Ficheru:Michelangelo Caravaggio 021.jpg|thumb|''[[La decapitación de San Xuan Bautista (Caravaggio)|La decapitación de San Xuan Bautista]]'', [[1608]]. Oratoriu de la [[Catedral de San Xuan (Malta)|Catedral de San Xuan]], [[La Valeta]].]] Munchos importantes museos alluguen sales nes que pueden trate numberosos cuadros, obra d'otros tantos artistes, nos que puede apreciase l'estilu característicu de Caravaggio: ambientación nocherniega, llume dramático, persones corrientes utilizaes como modelos, descripción honesta de la naturaleza. Amás, en tiempos modernos, pintores como'l [[Noruega|noruegu]] [[Odd Nerdrum]] y l'[[Hungría|húngaru]] [[Tibor Csernus]] emularon a Caravaggio nel so enfotu de ver la naturaleza d'otra manera. L'artista estauxunidense [[Doug Ohlson]] rindió homenaxe a la influencia de Caravaggio nel arte cola so propia obra. El [[Cine|direutor de cine]] [[Derek Jarman]] llevó la lleenda del artista al séptimu arte na película ''[[Caravaggio (película)|Caravaggio]]'', y el falsificador d'arte holandés [[Han van Meegeren]] utilizó modelos caravaggistas pa les sos obres falses. ===Obres esistentes y perdíes=== Namái alredor de 50 pintures de Caravaggio sobreviven. Una d'elles, ''[[La vocación de los santos Andrés y Pedro]]'' foi identificada y restaurada en [[2004]]. Atopábase almacenada en [[Hampton Court]] ([[Royal Collection]]), considerada por error una copia. Nel sieglu XIX [[Richard Francis Burton]] afirmó qu'esistía una pintura de Caravaggio na Galería del duque de Florencia que representaba'l ''[[Santu Rosario]]'' na que taben pintaos nun círculu trenta homes desnudos «turpiter ligati» ("indecorosamente enllazaos").<ref>[http://www.fordham.edu/halsall/pwh/burton-te.html Sir Richard Francis Burton: "Terminal Essay", from his translation of The Arabian Nights, 1885] (n'inglés).</ref> La primera y refugada versión de ''[[San Matéu y l'ánxel]]'', ye otra de les obres perdíes de Caravaggio. Foi destruyida mientres el [[bombardéu de Dresde]] —ciudá a la que'l cuadru fuera lleváu en [[1811]] por [[Jérôme Bonaparte]]. D'esti cuadru esisten, namái, delles fotografíes en blancu y negru. ===Obres de Caravaggio n'España=== Anguaño esisten cinco pintures de Caravaggio n'España, catalogaes como autógrafas del artista: ''[[David vencedor de Goliat (Caravaggio)|David vencedor de Goliat]]'' ([[Muséu del Prado]]), ''[[Santa Catalina d'Alexandría (Caravaggio)|Santa Catalina d'Alexandría]]'' ([[Muséu Thyssen-Bornemisza]]), ''[[Salomé cola cabeza de Xuan el Bautista (Caravaggio, Madrid)|Salomé cola cabeza de Xuan el Bautista]]'' ([[Palaciu Real de Madrid]]), ''San Jerónimo'' ([[Muséu de Montserrat]]) y ''San Xuan Bautista col corderu'' ([[Catedral de Toledo]]). D'antiguo esistieron en coleiciones españoles siquier dos obres más, agora nel estranxeru: ''Martiriu de san Andrés'' ([[Muséu d'Arte de Cleveland]]) y ''[[El sacrificiu de Isaac (Caravaggio, Princeton)|El sacrificiu de Isaac]]'' ([[Coleición Barbara Piasecka Johnson]]). == Caravaggio nel cine == * 1941. '' [[Caravaggio, il pittore maledetto (1941)|Caravaggio]].'' Empobinada por [[Goffredo Alessandrini]]. Producida por Elica Film. * 1985. '' [[Caravaggio, (1985)|Caravaggio]].'' Empobinada por [[Derek Jarman]], con [[Nigel Terry]], [[Sean Bean]], [[Dexter Fletcher]], [[Spencer Leigh]], [[Tilda Swinton]], [[Michael Gough]]. Producida por Channel Four/BFI. * 2007. ''[[Caravaggio. L´ombra del xeniu]].'' Empobinada por [[Angelo Longoni]]. Producida por [[Día di Benedetto]] y [[Stefania Bifano]], pa Titania Produzioni.(Miniserie pa televisión en dos partes). == Ver tamién == * [[Cuadros de Caravaggio]] * [[Pintures atribuyíes a Caravaggio]] * [[Barrocu]] * [[Manierismu]] * [[Caravaggismo]] * [[Artemisia Gentileschi]] * [[Historia del arte occidental]] == Bibliografía utilizada == * C<small>ALVESI</small>, Maurizio, ''Caravaggio'', Art Dossier [[1986]], Giunti Editori (1986) (ISBN non disponible) * C<small>ARRASAT</small>, Patricia, ''Maestros de la pintura'', Spes Editorial, ISBN 84-8332-597-7. * F<small>RIEDLAENDER</small>, Walter, ''Caravaggio Studies'', [[Princeton (Nueva Jersey)|Princeton]], [[Universidá de Princeton|Princeton University Press]], [[1955]]. * G<small>ASH</small>, John, ''Caravaggio'', Chaucer Press, ([[2004]]) ISBN 1-904449-22-0) * G<small>IORGI</small>, Rosa, ''Caravaggio, Master of light and dark - his life in paintings'', Dorling Kindersley ([[1999]]) ISBN 978-0-7894-4138-6 * K<small>OCH</small>, Pietro, ''Caravaggio - The Painter of Blood and Darkness'', Gunther Edition, ([[Roma]] - [[2004]]) * L<small>AMBERT</small>, Gilles, ''Caravaggio'', Taschen, (2000) ISBN 978-3-8228-6305-3* L<small>ANGDON</small>, Helen, ''Caravaggio, A Life'', Farrar, Straus y Giroux, 1999 (edición orixinal nel [[Reinu Xuníu]], 1998) ISBN 978-0-374-11894-5 * M<small>OIR</small>, Alfred,''The Italian Followers of Caravaggio'', [[Universidá de Harvard|Harvard University Press]] ([[1967]]) (ISBN non disponible) * P<small>UGLISI</small>, Catherine, ''Caravaggio'', Phaidon (1998) ISBN 978-0-7148-3966-0 * R<small>OBB</small>, Peter, ''M'', Duffy & Snellgrove, edición correxida de 2003 (edición orixinal, [[1998]]) ISBN 978-1-876631-79-6 * S<small>CHÜTZE</small>, Sebastian, ''Caravaggio. Obra completa'', Taschen, ([[2009]]) ISBN 978-3-8365-1911-3 * S<small>PIKE</small>, John, ''Caravaggio'' (inclúi catálogu de pintures en CD-ROM), Abbeville Press, [[Nueva York]] ([[2001]]) ISBN 978-0-7892-0639-8 * T<small>RIADO</small> T<small>UR</small>, Juan Ramón, ''Caravaggio'', España, Susaeta Ediciones, ISBN 84-305-3645-0. * M<small>ACCHI</small>, Alberto, ''L'uomo Caravaggio - atto unico'' / prefazione di Stefania Macioce, AETAS, Roma 1995, ISBN 88-85172-19-9 * M<small>ONGUILOT BENZAL</small>, Felix , ''Lluces y solombres: adautaciones cinematográfiques de la vida de Caravaggio'', en Gloria Camarero (ed.), ''La biografía fílmica: actes del Segundu Congresu Internacional d'Historia y Cine'' , T&B editores, Madrid, 2011, [cd-rom], ISBN 978-84-694-3147-4 == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{wikiquote}} * {{cita web |url= https://web.archive.org/web/http://boj.cnice.mecd.es/~aalamill/artistes.htm |títulu= Artistes del barrocu (n'orde alfabéticu) |fechaaccesu= 19 de mayu de 2008 |añoacceso= |autor= |últimu= |primeru= |enllaceautor= |coautores= |fecha= |añu= |mes= |formatu= HTML|obra = |editorial= |páxines= |idioma= |doi= |urlarchivu= |fechaarchivu= |cita= }} * {{cita web |url= http://www.artehistoria.jcyl.es/xenios/pintores/1493.htm |títulu= Biografía de Caravaggio|fechaaccesu= 19 de mayu de 2008|añoacceso= |autor= Xunta de Gobiernu de Castiella y Lleón |últimu= |primeru= |enllaceautor= |coautores= |fecha= |añu= |mes= |formatu= HTML |obra = |editorial= ArteHistoria.com|páxina= |idioma= |doi= |urlarchivu= |fechaarchivu= |cita= }} * {{cita web |url= http://www.spanisharts.com/history/barrocu/barrocu_caravaggio.html |títulu= Obra y vida de Michelangelo Merisi da Caravaggio |fechaaccesu= 19 de mayu de 2008 |añoacceso= |autor= |últimu= |primeru= |enllaceautor= |coautores= |fecha= |añu= |mes= |formatu= HTML |obra = Curtia historia del Arte |editorial= |páxina= |idioma= |doi= |urlarchivu= |fechaarchivu= |cita= }} * {{cita web |url= http://www.telecable.es/personales/angel1/pinbar/caravaggio/ |títulu= Caravaggio y la pintura barroca |fechaaccesu= 19 de mayu de 2008 |añoacceso= |autor= |últimu= |primeru= |enllaceautor= |coautores= |fecha= |añu= |mes= |formatu= HTML |obra= |editorial= |páxines= |idioma= |doi= |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080508172754/http://www.telecable.es/personales/angel1/pinbar/caravaggio/ |fechaarchivu= 2008-05-08 |cita= }} * {{cita web |url= http://www.epdlp.com/pintor.php?id=207 |títulu= Obres de Caravaggio |fechaaccesu= 19 de mayu de 2008 |añoacceso= |autor= |últimu= |primeru= |enllaceautor= |coautores= |fecha= |añu= |mes= |formatu= HTML |obra = |editorial= |páxines= |idioma= |doi= |urlarchivu= |fechaarchivu= |cita= }} * {{cita web |url= http://www.artelista.com/288-caravaggio.html |títulu= Llista de pintures de Caravaggio, en detalle |fechaaccesu= 19 de mayu de 2008 |añoacceso= |autor= |últimu= |primeru= |enllaceautor= |coautores= |fecha= |añu= |mes= |formatu= HTML |obra = |editorial= |páxines= |idioma= |doi= |urlarchivu= |fechaarchivu= |cita= }} * [http://www.porroartconsulting.it/pdf/porro_asta_29.pdf Pintores italianos 4 (del XV al XIX), 200 páxs.] * [https://web.archive.org/web/http://www.iespana.es/llexislaciones/Caravaggio.htm Biografía n'español ya información de les sos principales obres] * [http://www.telegraph.co.uk/culture/art/art-news/9379713/Italian-art-historians-find-100-Caravaggio-paintings.html El telegrafo 2012] {{NF|1571|1610|Caravaggio}} [[Categoría:Pintores d'Italia]] [[Categoría:Persones de Milán]] c2aov0l891exk9cgq2l1in1ulp8atat Inaciu de Loyola 0 74283 4485086 4476637 2026-04-06T05:02:13Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485086 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Inaciu de Loyola'''<ref>{{DALLA|xesuita}}</ref> {{nym}} foi un militar y depués relixosu [[España|español]], surdíu como un líder relixosu mientres la [[Contrarreforma]]. La so devoción a la [[Ilesia católica]] carauterizar pola obediencia absoluta al [[papa]]. Fundador de la [[Compañía de Xesús]] de la que foi'l primer [[Xeneral de la Compañía de Xesús|xeneral]], la mesma espolletó al puntu que cuntaba con alredor de mil miembros en más de cien cases —na so mayoría colexos y cases de formación partíes en doce provincies al momentu de la so muerte.<ref name="Iglesias">{{Cita llibru|autor=Iglesias, Ignacio |capítulu=Ignacio de Loyola |apellíu-editor= Leonardi|apellíu-editor2= Riccardi|apellíu-editor3= Zarri|nome-editor= C.|nome-editor2= A.|nome-editor3= G. |títulu=Diccionariu de los Santos, volume I |añu=2000 |páxines=1055-1067 |ubicación=Madrid |editorial=San Pablo |isbn=84-285-2258-8}}</ref> Los sos ''[[Exercicios espirituales]]'', publicaos en 1548, exercieron una influencia proverbial na espiritualidá posterior como ferramienta de discernimiento.<ref>{{Cita llibru|editor=García-Lomas, Juan M. |títulu=Ejercicio espirituales y mundu de güei |añu=1992 |allugamientu=Santander |editorial=Sal Terrae |isbn=84-293-1073-8 |url=https://books.google.com.ar/books?id=haWsy6N0QdUC}}</ref> La Ilesia católica canonizar en 1622, y [[Pío XI]] declarar patronu de los exercicios espirituales en 1922.<ref name="Iglesias" /> == Introducción a la so vida == [[Ficheru:San Ignacio de Loyola. Juan Martínez Montañés.jpg|thumb|275 px|''Inaciu de Loyola'', obra de [[Juan Martínez Montañés]] y [[Francisco Pacheco]] (Sevilla, 1610). [[Ilesia de l'Anunciación (Sevilla)]].]] Empecipió la so carrera como [[Home_de_armes | homes d'armes]], pero a los trenta años, en mayu de 1521, resultó mancáu na defensa de Pamplona.<ref>José Ignacio Tellechea, ''Ignacio de Loyola: l'aventura d'un cristianu'', Sal Terrae, 1998, ISBN 9788429312591, p. 22.</ref> Esti fechu sería determinante na so vida, pos la llectura mientres la so convalecencia de llibros relixosos llevar a afondar na [[Catolicismu|fe católica]] y a la imitación de los [[santu|santos]]. Propunxo entós pelegrinar a [[Xerusalén]], pa lo cual precisaba llegar enantes a [[Roma]], pero enantes pararía en [[Monesteriu de Montserrat|Montserrat]] y [[Manresa]], onde empezó a desenvolver los sos ''[[Exercicios espirituales]]'', base de la so [[espiritualidá]].<ref name=bio-xesuites>{{cita web|autor=Compañía de Xesús n'España|títulu=Biografía de San Ignacio|url=http://www.jesuitas.es/index.php?option=com_content&view=article&id=168&Itemid=93|fechaaccesu=29 de mayu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140529210909/http://www.jesuitas.es/index.php?option=com_content&view=article&id=168&Itemid=93|fechaarchivu=2014-05-29}}</ref> A la so vuelta de [[Tierra Santa]], empezó los sos estudios y a dedicase a la [[Evanxelización|predicación]], basándose nel métodu de los sos ''Exercicios''. Les sos actividaes fixéron-y sospechosu d'[[Heterodoxa|heterodoxu]] ya inclusive aportó a procesáu en distintes ocasiones. En viendo cerraes les puertes a la predicación, decidió siguir los sos estudios en [[París]], onde cursó [[filosofía]] y tuvo por compañeru a [[Pedro Fabro]] y [[Francisco Javier]], ente otros.<ref name=bio-xesuites /> Inaciu y los sos compañeros acabaron pronunciando un [[votu de probeza]], empecipiaron la [[Compañía de Xesús]] y decidieron pelegrinar a Xerusalén, pero esta empresa resultó imposible y finalmente optaron por poner se a disposición del [[papa]]. Inaciu partió a Roma xunto con [[Pedro Fabro]] y [[Diego Laínez]], esperimentando mientres tol viaxe ensame de sentimientos espirituales y un especial enfotu en que [[Dios]] sería-yos favorable nesa ciudá.<ref name=bio-xesuites /> Ellí dedicóse a impartir los sos ''Exercicios'', pero llueu sufrió les crítiques de personalidaes influyentes que infundaron rumores nel so contra, acusándolo de ser un fuxitivu de la [[Inquisición]]. Pa torgar que les acusaciones espolletaren y acabaren torgando la so actividá, Ignacio quixo que s'abrir un procesu formal p'asina ser declaráu públicamente inocente.<ref name=bio-xesuites /> Dempués d'esto dar# en designar al primera [[Xeneral de la Compañía de Xesús]], resultando Ignacio escoyíu unánimemente polos sos compañeru. Sicasí, refugó la designación y pidió que la votación repitir tres maurecelos más fondamente. Volvió ser escoyíu en segunda votación y, en cavilgando y [[Penitencia|confesar los sos pecaos]], finalmente aceptó.<ref name=bio-xesuites /> Tuvo quince años al mandu de la Compañía de Xesús como Xeneral, permaneciendo en Roma. Morrió'l [[31 de xunetu]] de [[1556]] y el so cuerpu, que foi primeramente soterráu na ilesia de Santa María de la Strada, foi treslladáu a la [[ilesia del Gesù]], see la Compañía. El papa Gregorio XV canonizar el [[12 de marzu]] de [[1622]] xunto con [[Francisco Javier]], [[Felipe Neri]], [[Teresa de Xesús]] y [[Isidro Llabrador]].<ref name=bio-xesuites /> == Nome == Nacíu ''Íñigo López de Loyola'' según fontes xesuites,<ref name="jesuitascastilla">[http://www.jesuitascastilla.es/pages/ser-xesuita/san-ignacio-de-loyola.php Biografía nel sitiu web oficial de la Compañía de Xesús de la provincia de Castiella.]</ref><ref name="ignatianwiki">{{Cita web |url=http://es.ignatianwiki.org/San_Ignacio_de_Loyola |títulu=Biografía na Wiki Ignaciana. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090515231726/http://es.ignatianwiki.org/San_Ignacio_de_Loyola |fechaarchivu=2009-05-15 }}</ref> les referencies de la mesma Compañía de Xesús nomaron tamién n'ocasiones a Ignacio como ''Íñigo López de Recalde'', anque esti nome al paecer dar por error un copista. Ente [[1537]] y [[1542]] camudó'l nome d'Íñigo pol d'Ignacio, como él mesmu dicía, "por ser más común a les otres naciones" o "por ser más universal". Ye tamién conocíu pola versión [[llatín|llatina]] del so nome, ''Ignatius de Loyola''. Íñigo ye una variación más comun na provincia de Guipuzcoa del nome vascu ''Eneko''<ref name="enekoinigo">[http://www.diariodeunganador.com/inigo-ignacio/ Entrada aclaratoria sobre nome Iñigo, Iñaki, Ignacio, Eneko.]</ref> y por él conocer y trataron gran parte de la so vida; él mesmu, por decisión personal, camudar pol d'Ignacio —''Ignatius''— llatín, cuando se graduó de Magister. Nun ta bien claro'l momentu en que se camuda'l nome d'Íñigo pol d'Ignacio. Nos primeros años tres la so conversión, roblaba les sos cartes como «De bondá probe, Íñigo». En 1537 apaez per primer vegada'l nome d'Ignacio nes sos cartes, roblando en llatín. De magar, apaecen nos sos escritos dambos nomes: cuando escribe y firma en castellán, usa «Íñigo», y cuando lo fai en llatín o italianu, escribe «Ignacio». Y dende 1542 sume'l «Íñigo», que remanez namái nuna ocasión, en recáu escritu por Fr. Barberá en 1546. Fora d'esti casu, nos catorce años últimos de la so vida siempres robló como «Ignacio». Delles hipótesis apunten a que'l cambéu de nome foi por cuenta de la devoción qu'Íñigo tenía a San [[Ignacio de Antioquía]], pero nun hai datos que puedan confirmalo.<ref name="MosaicoEspiritual">Juan del Carmelo. [https://books.google.es/books?id=Kf9aosHCWiMC&lpg=PP1&pg=PT13#v=onepage&q=&f=false ''Mosaicu espiritual'', p. 13.]</ref> == Biografía == === Niñez === Iñigo (Ignacio) yera'l menor de trece hermanos, toos ellos fíos de Beltrán Yáñez de Oñaz y Loyola, VIII señor de la [[casa de Loyola]] d'[[Azpeitia]], y Marina Sáez de Licona y Balda, de la noble y pernomada familia de la [[casa de Balda]] d'[[Azcoitia]]. La so mocedá pasar nel valle de Loyola, ente les villes de Azpeitia y Azcoitia, en compañía de los sos hermanos y hermanes. La so educación tuvo de ser marcada poles directrices del «duru mandoble» y del fervor relixosu», anque nada ciertu saber de la mesma. === Mocedá === Nel añu 1507 y en coincidencia cola muerte de la madre d'Ignacio, la señora María de Velasco —muyer del contable mayor de Castiella, [[Juan Velázquez de Cuéllar]]— pidió al padre d'Ignacio, Beltrán, que-y mandara un fíu pa educalo na corte.<ref>Tellechea, Juan Ignacio, ''Ignacio de Loyola, l'aventura d'un cristianu'', Sal Terrae, 1998, ISBN 9788429312591, p. 15.</ref> Ente los hermanos decidió unviar a Iñigo, el menor, quien coló a [[Arévalo]], onde pasaría un mínimu d'once años, hasta 1518, realizando frecuentes viaxes a [[Valladolid]] y calteniéndose siempres mui cerca de la Corte, yá que'l so proteutor yera conseyeru real, amás de contable. Nesti tiempu apriende lo qu'un gentilhombre tien de saber, el dominiu de les armes. La biblioteca de Arévalo yera rica y abondosa, lo que dio ales a la so afición pola llectura y, tocantes a la escritura, nun dexó d'apolazar la so bona lletra. Consideróse-y «un bien bon escribán». Él mesmu califíccase nesos tiempos como «dau a les vanidaes del mundu y principalmente allantábase n'exerciciu d'armes con un grande y baldíu deséu de ganar honra». En [[1517]] Velázquez de Cuéllar cai en desgracia, al morrer Fernando'l Católicu, y al añu muerre. La so vilba, María de Velasco, manda a Íñigo a sirvir al duque de Nájera, Antonio Manrique de Lara, que yera virréi de Navarra, onde dio muestres de tener inxeniu y prudencia, según noble ánimu y llibertá. Esto quedó reflexáu na pacificación de la sulevación de Nájera na [[Guerra de les Comunidaes de Castiella]] ([[1520]]–[[1522]]), según en conflictos ente villes de [[Guipúzcoa]], nos cualos destaca pol so manexu de la situación. En [[1512]] les tropes castellanes [[Conquista de Navarra#La invasión|conquisten el Reinu de Navarra]], con dellos episodios bélicos posteriores. En [[1521]] produzse una incursión de tropes francu-navarres procedentes de [[Baxa Navarra]] nel so intentu de reconquista y espulsión del invasor, nes que participaben los hermanos de [[Francisco Javier]]. Coles mesmes sublévase la población de delles ciudaes, incluyida la de [[Pamplona]]. Iñigo, que llucha col exércitu castellanu y alcuéntrase en Pamplona en mayu d'esi añu, cuando lleguen les tropes francu-navarres, aguanta nel castiellu de la ciudá, que ye asediado, arengando a los sos soldaos a una defensa que resultaba imposible.<ref>Bixente Serrano Izko. ''Navarra. Les trames de la hestoria'', ISBN 84-932845-9-9.</ref> Nel combate ye algamáu por una bala de cañón que pasa ente los sos dos piernes, rompiéndo-y una y mancándo-y la otra. La tradición asitia'l fechu'l 20 de mayu de 1521, llunes de Pentecostés. El castiellu cai'l 23 ó 24 del mesmu mes y prauticar les primeres cures y treslládase-y a la so casa de Loyola. La recuperación ye llarga y doliosa, y con resultancia dudosa, al soldase mal los güesos. Decide volvese a operar y cortalo, soportando'l dolor como una parte más de la so condición de caballeru. Nel tiempu de convalecencia, llee los llibros ''La vida de Cristu'', del cartuxu [[Ludolfo de Saxonia]], y el ''Flos Sanctorum'', que faen esmornia nél. So la influencia d'esos llibros, replantégase tola vida y fai autocrítica de la so vida como soldáu. Como diz la so autobiografía: {{cita|Y cobrada non pocu lumbre de aquesta leción, empezó a pensar más daveres na so vida pasada, y en quánta necesidá tenía de faer penitencia della. Y equí ufiertábense-y los deseos d'asonsañar los santos, nun mirando más circunstancies que prometese asina cola gracia de Dios de faelo como ellos facer. Mas tou lo que deseyaba de faer, depués como sanase, yera la ida de Hierusalem, como enriba ye dichu, con tantes disciplines y tantes astinencies, cuantes un ánimu arrogante, encendíu de Dios, suel deseyar faer.}} Esti deséu vese amontáu por una visión de la Virxe col [[Neñu Xesús]], que provoca la definitiva conversión del soldáu en relixosu. D'ellí sale col convencimientu de viaxar a [[Xerusalén]] cola xera de la conversión de los non cristianos en [[Tierra Santa]]. === Aspiraciones relixoses === [[Ficheru:San_Ignacio_de_Loyola.jpg|thumb|''[[San Inaciu de Loyola (Goya)|San Ignacio de Loyola]]'' ([[1775]]-[[1780]]), [[Pintura al oleu|oleu sobre llenzu]] de [[Francisco de Goya]].<ref>{{Cita llibru|autor=[[José Luis Morales y Marín|Morales y Marín, José Luis]] |títulu=Goya: a catalogue of his paintings |añu=1997 |otros=409 páxines |editorial=Real Academia de Nobles y Belles Artes de San Luis |isbn=978-84-922677-0-5 |páxina=208 |url=https://books.google.com.ar/books?id=ytzqAAAAMAAJ&q=%22SAN+IGNACIO+DE+LOYOLA%22+%22This+work+was+done+by+Goya+for+Ignacio+Ezcurra%22&dq=%22SAN+IGNACIO+DE+LOYOLA%22+%22This+work+was+done+by+Goya+for+Ignacio+Ezcurra%22&hl=es&sa=X&ei=26P0VOnWIofksAT_soCIAg&ved=0CBwQ6AEwAA |cita=San Ignacio de Loyola / Private collection / Oil on canvas, 0.81 x 0.57 m / C. 1788 / This work was done by Goya for Ignacio Ezcurra [...] |fechaaccesu=2 de marzu de 2015}}</ref>[[Coleición privada]], España.]] En [[Barcelona]] agospiar nel [[Monesteriu de Montserrat]] de los [[benedictinos]] ([[25 de marzu]] de [[1522]]), onde cuelga la so vestidura [[militar]] frente a la imaxe de la [[Virxe de Montserrat|Virxe]] y abandona el mesmu con harapos y descalzu. D'esa forma llega a [[Manresa]], onde va permanecer diez meses, ayudáu por un grupu de muyeres creyentes, ente les cualos tien fama de santidá. Nesti periodu vive nuna [[Cueva de San Ignacio|cueva]] onde medita y ayuna. D'esta esperiencia nacen los ''[[Exercicios espirituales]]'', que van ser editaos en [[1548]] y son la base de la filosofía ignaciana. En Manresa produz el cambéu drásticu de la so vida, «camudar l'ideal del pelegrín solitariu pol de trabayar en bien de les almes, con compañeros que quixeren sigui-y nel so camín». Llega a [[Roma]] y, darréu, el [[4 de setiembre]] de [[1523]] a Xerusalén, d'onde tien que volver a Barcelona. La so amiga Isabel Roser aconséyalu qu'empecipie estudios. Apriende llatín ya inscríbese na universidá. Estudia en [[Alcalá de Henares]] dende [[1526]] a [[1527]]; vivió y trabayó nel [[Hospital de Antezana]] como enfermeru y cocineru pa los enfermos. Darréu, va a [[Salamanca]], falando a toos sobre los sos exercicios espirituales, cosa que nun ye bien vista poles autoridaes y acarretar dellos problemes, y llegar a encarcelar dellos díes. En vista de la falta de llibertá pa la so plática n'España, decide dise a París. === Estudios en París === En febreru de [[1528]] entra na [[Universidá de París]], onde permanez más de siete años, aumentando la so educación teolóxico y lliterario, y tratando d'espertar l'interés de los estudiantes nos sos [[exercicios espirituales]]. Para [[1534]], tenía seis siguidores clave: [[Francisco Javier]], [[Pedro Fabro]], [[Alfonso Salmerón]], [[Diego Laínez (xesuita)|Diego Laínez]], [[Nicolás de Bobadilla]] y [[Simón Rodrigues|Simão Rodrigues]] ([[Portugal|portugués]]). === Fundación de la Compañía de Xesús === [[Ficheru:Basilica of St. Ignatius in Loyola.jpg|thumb|320px|Basílica de Loyola (Azpeitia, País Vascu. España).]] Viaxa a [[Flandes]] ya [[Inglaterra]] pa consiguir dineru pa la so obra. Tien yá bien perfiláu'l proyeutu y los compañeros que lu siguen. El día [[15 d'agostu]] de [[1534]] los siete xuren en [[Montmartre]] «sirvir al nuesu Señor, dexando toles coses del mundu» y fundan la Sociedá de Jesús, que depués sería llamada la [[Compañía de Xesús]]. Deciden viaxar a Tierra Santa y, si nun pueden, ponese a les órdenes del Papa. Ignacio parte pa la so tierra por motivos de salú, onde permanez tres meses. Depués fai delles visites a los familiares de los sos compañeros, apurriendo cartes y recaos, y embárcase pa Venecia, onde pasa tol añu de [[1536]], qu'aprovecharía pa estudiar. El 8 de xineru de [[1537]] lleguen los compañeros de París. El Papa [[Paulo III]] dio-yos l'aprobación y dexó-yos ordenar se [[sacerdote]]s. Fueron ordenaos en [[Venecia]] pol obispu d'[[Arbe]] el [[24 de xunu]]. Ignacio va celebrar la so primer misa na nueche de Navidá del añu 1538. Nesi tiempu dedicar a predicar y al trabayu caritativu n'Italia. Parte a Roma a pidir permisu pa dir a Xerusalén y dar, pero por problemes bélicos nun pueden llegar y pónense a les órdenes del Papa. Nel viaxe a Roma asocede un fechu importante na vida d'Ignacio. En [[La Storta]], llocalidá al norte de Roma, tien una esperiencia espiritual d'escepcional trescendencia, que la so autobiografía recueye asina: {{cita|Tuvo tal mutación na so alma y vio tan claramente que'l Padre ponía-y con Cristu, el so Fíu, que nun sería capaz de duldar de que'l Padre ponía-y col so Fíu. ''Con esta espresión reveló la unión que dende entós sintió con Cristu. Laínez completó estos datos, añadiendo que la visión foi trinitaria, y que nella'l Padre, dirixéndose al Fíu, dicía-y:'' «Yo quiero que tomes a ésti como servidor to» y Jesús, de la mesma, volviéndose escontra Ignacio, díxo-y: «Yo quiero que tu nos sirvas».}} Esto va determinar la fundación de la Compañía de Xesús; sería'l remate a lo qu'empezó en Manresa colos exercicios espirituales. La directriz yera clara: ser compañeros de Jesús, apuntaos so la so bandera, pa emplegase nel serviciu de Dios y bien del próximu. N'ochobre de [[1538]], Ignacio emponer escontra [[Roma]], xunto con Fabre y Laínez, pa l'aprobación de la constitución de la nueva orde. Un grupu de cardenales amosóse a favor de la constitución y [[Paulo III]] confirmó la orde por aciu la [[bulda]] ''Regimini militantis'' (27 de setiembre de [[1540]]), pero llindaba'l númberu de los sos miembros a sesenta. Esta llimitación foi revocada al traviés de la bulda ''Injunctum nobis'' ([[14 de marzu]] de [[1543]]). Asina nacía la ''Societas Iesu'', la Compañía de Xesús o, como se-y conoz comúnmente, «los Xesuites». === Superior Xeneral de los Jesuítas === Ignacio foi escoyíu [[Xeneral de la Compañía de Xesús|Cimeru xeneral]] de la so orde relixosa. Unvió a los sos compañeros como misioneros per Europa pa crear escueles, universidaes y [[seminariu sacerdotal|seminarios]] onde estudiaríen los futuros miembros de la orde, según los dirixentes europeos. En [[1548]], los sos ''[[Exercicios espirituales]]'' fueron finalmente impresos y foi lleváu inclusive ante la [[Inquisición]] romana, pero foi rápido esculpáu. Ignacio, cola ayuda del so secretariu [[Juan Alfonso de Polanco]], escribió les ''Constituciones xesuites'', adoptaes en [[1554]], que crearon una organización monacal, esixendo absoluta abnegación y obediencia al Papa y cimeros (''perinde ac cadaver'', «disciplináu como un cadabre»). El so principiu fundamental volvióse'l lema xesuita: ''[[AMDG|Ad maiorem Dei gloriam]]'' («A mayor gloria de Dios»). Los xesuites xugaron un papel clave nel ésitu de la [[Contrarreforma]]. La Compañía estender por Europa y per tol mundu y solamente ta obligada a responder de los sos actos ante'l Papa. En [[1551]] Ignacio de Loyola quier que se-y sustituya al mandu de la Compañía, pero la so solicitú d'arrenunciu ye refugada. Al añu siguiente muerre [[Francisco Javier]], a quien Ignacio tenía en mente por que lu sustituyera. Surden diverxencies nel senu de la direición de la Compañía. [[Simão Rodrigues]], unu de los fundadores, remontar contra Ignacio dende Portugal, [[Nicolás de Bobadilla|Bobadilla]] critica la manera de mandu d'Ignacio, y la so amiga Isabel Roser quier fundar una compañía femenina, a lo qu'Ignacio se niega. Dirixe la Compañía dende la so celda en Roma y va ordenando tou lo que foi creando hasta poco primero de la so muerte. La Compañía crez y pasa a tener miles de miembros, al empar que se gana munchos amigos y enemigos per tol mundu. Muerre'l 31 de xunetu de 1556 na so celda de la sede de los Xesuites en Roma de resultes d'una llarga enfermedá amestada a la vesícula.<ref>[http://www.euskomedia.org/aunamendi/96790 Auñamendi Eusko Entziklopedia. Ignacio de Loyola. Consultáu'l 09/10/2015]</ref> [[Ficheru:JUNIN Iglesia San Ignacio 003.jpg|thumb|165px|Ilesia matriz San Ignacio de Loyola, en [[Junín (Buenos Aires)|Junín]], [[Arxentina]].]] == Biografíes == * Mientres el periodu [[1553]]–[[1555]], Ignacio dictó-y el so biografía al so secretariu, el Padre Gonçalves da Câmara. Esta autobiografía ye una pieza importante pa entender les sos ''Exercicios espirituales''. L'orixinal quedó archiváu ya inéditu mientres 150 años, hasta que los [[bolandistas]] publicaron el '''Rellatu del Pelegrín'''<ref>[[:m:s:es:Autobiograf%C3%ADa_de_San_Ignacio_de_Loyola|''Rellatu del pelegrín'', recoyíu pol P. Luis Gonçalves da Câmara]] (en Wikisource).</ref> en ''Acta Sanctorum''. * Una segunda biografía, '''Vida de San Ignacio de Loyola''',<ref>[http://www.donquijoteliberado.com/pdf/vida.pdf Vida de San Ignacio]</ref> foi escrita ente 1572 y 1583 por [[Pedro de Ribadeneyra]]. == Escritos == San Ignacio de Loyola dexó los siguientes escritos: *'''Autobiografía'''. *'''[[Exercicios Espirituales]]'''. *'''Direutorios d'exercicios''': Observaciones sueltes qu'esclarien dalgún puntu de la manera d'impartir los Exercicios Espirituales. *'''Forma de la Compañía y Oblación''': Testu nel que rellata los díes de la so eleición como Xeneral de la Compañía en 1541. *'''Deliberación sobre la probeza'''. *'''Diariu Espiritual''': Mociones recibíes per San Ignacio ente febreru de 1544 y febreru de 1545. *'''Constituciones de la Compañía de Xesús''': Reglamentu de la Compañía, escritu en 1544. *'''Regles de la Compañía de Xesús'''. *'''Cartes ya Instrucciones''': Epistolariu escritu a distintes persones ente 1524 y 1556. == Patronalgos == Ye santu patrón de les provincies [[España|española]]s de [[Guipúzcoa]] y [[Vizcaya]]. San Ignacio de Loyola ye'l [[Santu patrón|patronu]] de la ciudá de [[Junín (Buenos Aires)|Junín]], [[Arxentina]], onde'l principal templu [[catolicismu|católicu]] ye la [[Ilesia Matriz San Ignacio de Loyola]]. Ye patrón de la Llocalidá de Luque (Córdoba-Arxentina) onde, nel añu 2014, la parroquia que lleva'l so nome cumplió 100 años. Nel [[sieglu XVII]] llevantóse una [[basílica]] nel so nome na so ciudá natal d'[[Azpeitia]] ([[Guipúzcoa]]), según un complexu monasterial qu'arrodia la so casa natal. En [[Deusto]] (distritu de [[Bilbao]], [[Vizcaya]]), un barriu y la so estación del metro ([[Estación de San Inazio|San Inazio]]) llámense asina na so memoria. Nel Perú, hai una provincia que lleva'l so nome. Al norte del departamentu de [[Cajamarca]] alcuéntrase la provincia de San Ignacio, que foi creada en 1965 cola llei nᵘ15560 y lleva a San Ignacio de Loyola como'l patrón de la ciudá y cada 31 de xunetu celebra la fiesta patronal n'honor al so santu patrón San Ignacio de Loyola. Nel Cuzco había una universidá rexentada polos xesuites nel virreinatu de Perú d'esti nome. En Lima atopen la [[Universidá San Ignacio de Loyola]], el Colexu San Ignacio de Recalde y l'Institutu San Ignacio de Loyola, que paradóxicamente lleven el nome d'Ignacio pero nun son instituciones xesuites. La [[Universidá Antonio Ruiz de Montoya]] y la [[Universidá del Pacíficu]], dambes con sede en Lima, formen parte d'[[AUSJAL]] (Asociación d'Universidaes confiaes a la Compañía de Xesús n'América Llatina). Na [[ciudá de Méxicu]], la [[Universidá Iberoamericana]] forma parte de AUSJAL y del [[Sistema Universitariu Xesuita]]. En Roma'l so sepulcru venerar na Ilesia del Gesù, y nel sieglu XVII, al poco tiempu de la so canonización, llevantóse una [[Ilesia de San Ignacio (Roma)|ilesia nel so nome]] como capiya del [[Colexu Romanu]], qu'él mesmu fundara. Ye patronu de la ciudá d'[[Acosta (cantón)|Acosta]] na [[provincia de San José]], [[Costa Rica]], y de la ciudá de [[San Ignacio (Paraguái)|San Ignacio]], en [[Paraguái]]. El númberu d'instituciones educatives dedicaes al santu ye proporcional al inmensu llabor educativu llevada a cabu pola [[Compañía de Xesús]]. {{VT|Categoría:Universidaes xesuites|Categoría:Colexos Xesuites}} {{socesión | títulu = [[Ficheru:Ihs-logo.svg|40px|center]] [[Xeneral de la Compañía de Xesús|Prepósito Xeneral de la Compañía de Xesús]] | periodu = [[1540]] – [[1556]] | predecesor = — | socesor = [[Diego Laínez (xesuita)|Diego Laínez]]}} [[Ficheru:Podroze Loyoli.svg|mini|400px|Los itinerarios del Ignacio de Loyola en distintos momentos]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Ignatius of Loyola}} {{wikisource}} {{wikiquote}} * [http://www.sjweb.info Sitiu web oficial de la Compañía de Xesús] * [http://www.jesuitas.es Sitiu web oficial de los xesuites n'España] * Autobiografía: [http://www.edu.mec.gub.uy/biblioteca_digital/libros/S/San%20Ignacio%20de%20Loyola%20-%20Autobiografia.pdf testu español] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310234913/http://edu.mec.gub.uy/biblioteca_digital/libros/s/san%20ignacio%20de%20loyola%20-%20autobiografia.pdf |date=2016-03-10 }} en ''[[PDF]]'' na [http://www.edu.mec.gub.uy/biblioteca_digital/ biblioteca dixital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130316050815/http://edu.mec.gub.uy/biblioteca_digital/ |date=2013-03-16 }} del [http://www.edu.mec.gub.uy/ sitio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119001528/http://edu.mec.gub.uy/ |date=2013-01-19 }} del Ministeriu de Cultura d'[[Uruguái]]. * {{Enllaz rotu|1=Sobre Ignacio de Loyola |2=http://www.libreriahumanista.com/Monografias/Juan_Y/Ignacio_de_%20Loyola.zip |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [[Pedro Calderón de la Barca|CALDERÓN]]: ''[[Penitencia]] de San Ignacio''. ** [[:m:s:es:Penitencia_de_San_Ignacio|Testu]] en [[Wikisource]]. == Ver tamién == * [[Casa de Loyola]] * [[Cueva de San Ignacio]], Santuariu en [[Manresa]] onde escribió los Exercicios Espirituales y escurrió los fundamentos de la so espiritualidá. {{Tradubot|Ignacio de Loyola}} {{NF|1491|1556|Loyola, Inaciu}} [[Categoría:Xenerales de la Compañía de Xesús]] [[Categoría:Humanistes d'España]] [[Categoría:Xesuites d'España]] [[Categoría:Militares de Guipúzcoa]] [[Categoría:Nobles del País Vascu]] [[Categoría:Sacerdotes católicos]] [[Categoría:Santos y santes de la Ilesia católica|Ignacio de Loyola]] [[Categoría:Santos y santes del País Vascu]] [[Categoría:Santos xesuites]] [[Categoría:Relixosos y relixoses del País Vascu]] [[Categoría:Franciscanos]] [[Categoría:Persones d'Azpeitia]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] j4a3fa8me8is65sgkw68z4fyzx04zc4 Los discípulos d'Emaus (Milán) 0 79650 4485079 3987270 2026-04-05T21:31:15Z Ziv 117068 ([[c:GR|GR]]) [[File:Caravaggio.emmaus.750pix.jpg]] → [[File:Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg]] → File replacement: update from a old version to a newer one with better quality ([[c:c:GR]]) 4485079 wikitext text/x-wiki {{ficha d'obra d'arte}} [[Archivu:Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg|thumb|300px|''Discipulos de Eumaus'' (Caravaggio), versión de Londres. 1601. National Gallery]] '''''Los discípulos de Emaus''''' ye unu de los cuadros de [[Caravaggio]] sobre la tema. Atoparse na Pinacoteca de Brera en [[Milán]]. Caravaggio pintó en [[1606]] una segunda versión de la ''Cena de Emaús'', que güei s'atopa na Pinacoteca de Brera, [[Milán]]. Ye un oleu práuticamente del mesmu altor (141 frente a los 140 cm de la versión de Londres), pero más estrechu (175 cm frente a los casi dos metros de la primera). Comparando dambes pintures, resulta que los xestos de les figures tán más conteníos nesta segunda versión, faciendo que la presencia sía más importante que la interpretación. Esta diferencia posiblemente reflexe les circunstancies de la vida de Caravaggio nesi momentu (fuxera de Roma como proscritu dempués de la muerte de Ranuccio Tomassoni), o posiblemente, dempués d'entender el sentíu nel qu'evolucionaba'l so arte, llegara a reconocer, nesos cinco años que medien ente unu y otru cuadru, el valor de la sotileza. == Analís == La obra #entamar en [[1606]] pal marqués Patrizi. Foi pintada, con toa probabilidá, mientres la fuxida de Caravaggio de [[Roma]], pos taba acusáu d'asesinar a Ranuccio Tomassoni mientres una engarradiella caleyera. Toos estos acontecimientos van dexar el so calquier na obra de Caravaggio, pos esti cuadru tien munchos de les traces estilístiques del periodu: amenorgamientu de naturaleces muertes, les cares adquieren la cualidá de paecer casi espectros nes solombres y tresfórmense en vives semeyes de los sentimientos y les enerxíes. La pincelada y la delicadeza de les tonalidaes dexen apreciar una obra cume del pensamientu artísticu de Caravaggio. == Europeana 280 == N'abril de 2016, la pintura Retrato de Goffredo Mameli foi escoyida como una de les diez más grandes obres artístiques d'Italia pel proyeutu Europeana.<ref>[http://pro.europeana.eu/pressrelease/europeana-280-art-from-the-28-countries-of-europe|títulu=28 countries of europe|editor= europeana.eu]</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía utilizada == * Carrascat, Patricia: ''Maestros de la pintura'', Spes Editorial, S.L.2005. {{ISBN|84-8332-597-7}} * {{cita llibru|autor=John Gash|títulu=Caravaggio|añu=2003|isbn=1-904449-22-0}} * {{cita llibru|autor=Helen Langdon|títulu=Caravaggio: A Life|añu=1998|isbn=0-374-11894-9}} * {{cita llibru|autor=Peter Robb|títulu=M (Peter Robb book)|año=1998|isbn=0-312-27474-2}} * {{cita llibru|autor=Mina Gregori|títulu= Caravaggio|ubicación= Milan|editorial= Electa|añu=1993}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Cultura d'Italia]] [[Categoría:Obres d'arte]] larotjn9x5lf2c1dysw5nhtiumel9pl 4485081 4485079 2026-04-06T00:00:12Z Oursana 24599 -+Caravaggio - Supper at Emmaus - National Gallery London.jpeg 4485081 wikitext text/x-wiki {{ficha d'obra d'arte}} [[Archivu:Caravaggio - Supper at Emmaus - National Gallery London.jpeg|thumb|300px|''Discipulos de Eumaus'' (Caravaggio), versión de Londres. 1601. National Gallery]] '''''Los discípulos de Emaus''''' ye unu de los cuadros de [[Caravaggio]] sobre la tema. Atoparse na Pinacoteca de Brera en [[Milán]]. Caravaggio pintó en [[1606]] una segunda versión de la ''Cena de Emaús'', que güei s'atopa na Pinacoteca de Brera, [[Milán]]. Ye un oleu práuticamente del mesmu altor (141 frente a los 140 cm de la versión de Londres), pero más estrechu (175 cm frente a los casi dos metros de la primera). Comparando dambes pintures, resulta que los xestos de les figures tán más conteníos nesta segunda versión, faciendo que la presencia sía más importante que la interpretación. Esta diferencia posiblemente reflexe les circunstancies de la vida de Caravaggio nesi momentu (fuxera de Roma como proscritu dempués de la muerte de Ranuccio Tomassoni), o posiblemente, dempués d'entender el sentíu nel qu'evolucionaba'l so arte, llegara a reconocer, nesos cinco años que medien ente unu y otru cuadru, el valor de la sotileza. == Analís == La obra #entamar en [[1606]] pal marqués Patrizi. Foi pintada, con toa probabilidá, mientres la fuxida de Caravaggio de [[Roma]], pos taba acusáu d'asesinar a Ranuccio Tomassoni mientres una engarradiella caleyera. Toos estos acontecimientos van dexar el so calquier na obra de Caravaggio, pos esti cuadru tien munchos de les traces estilístiques del periodu: amenorgamientu de naturaleces muertes, les cares adquieren la cualidá de paecer casi espectros nes solombres y tresfórmense en vives semeyes de los sentimientos y les enerxíes. La pincelada y la delicadeza de les tonalidaes dexen apreciar una obra cume del pensamientu artísticu de Caravaggio. == Europeana 280 == N'abril de 2016, la pintura Retrato de Goffredo Mameli foi escoyida como una de les diez más grandes obres artístiques d'Italia pel proyeutu Europeana.<ref>[http://pro.europeana.eu/pressrelease/europeana-280-art-from-the-28-countries-of-europe|títulu=28 countries of europe|editor= europeana.eu]</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía utilizada == * Carrascat, Patricia: ''Maestros de la pintura'', Spes Editorial, S.L.2005. {{ISBN|84-8332-597-7}} * {{cita llibru|autor=John Gash|títulu=Caravaggio|añu=2003|isbn=1-904449-22-0}} * {{cita llibru|autor=Helen Langdon|títulu=Caravaggio: A Life|añu=1998|isbn=0-374-11894-9}} * {{cita llibru|autor=Peter Robb|títulu=M (Peter Robb book)|año=1998|isbn=0-312-27474-2}} * {{cita llibru|autor=Mina Gregori|títulu= Caravaggio|ubicación= Milan|editorial= Electa|añu=1993}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Cultura d'Italia]] [[Categoría:Obres d'arte]] 1jo0tz2o42m0eafd4fi348nmryf127b Intelixencia artificial 0 87307 4485100 4462488 2026-04-06T07:19:08Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485100 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{Ficha de software}} La '''intelixencia artificial'''<ref>{{DALLA|intelixencia}}</ref> (IA), o meyor llamada '''intelixencia computacional''', ye la intelixencia exhibida por máquines. En [[Informática|ciencies de la computación]], una máquina intelixente" ideal ye un axente racional flexible que percibe la so redolada y lleva a cabu remanes que maximicen les sos posibilidaes d'ésitu en dalgún oxetivu o xera.<ref>http://people.cs.ubc.ca/~poole/ci/ch1.pdf</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.csail.mit.edu/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100602020907/http://www.csail.mit.edu/node/34 |fechaarchivu=2010-06-02 }}</ref><ref>http://decsai.ugr.es/</ref><ref>{{Cita web |url=http://ai.stanford.edu/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110721210718/http://ai.stanford.edu/ |fechaarchivu=2011-07-21 }}</ref> Coloquialmente el términu "intelixencia artificial" aplícase cuando una máquina asonsaña les funciones cognitives" que los humanos acomuñen con otres mentes humanes, como por casu: "aprender" y "resolver problemes". {{Harvnp|2=Russell|3=Norvig|4=2009|p=2}} A midida de que les máquines vuélvense cada vez más capaces, teunoloxía que dalguna vegada pensóse que riquía d'intelixencia #esaniciar de la definición. Por casu, la reconocencia óptica de calteres yá nun se percibe como un exemplu de la intelixencia artificial" convirtiéndose nuna teunoloxía común.<ref>{{cita web |apellíu=Schank |nome=Roger C.|año=1991 |títulu=Where's the AI|editorial=AI magazine}}</ref> Meyores teunolóxiques inda clasificaos como intelixencia artificial son los sistemes capaces de xugar axedrez, GO y remanar por si mesmos. En 1956, John McCarthy acuñó la espresión «intelixencia artificial», y #definir como: "...la ciencia ya inxeniu de faer máquines intelixentes, especialmente programes de cómputu intelixentes".<ref>{{cita web |url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html |títulu=Basic Questions |fechaaccesu=27 d'ochobre|añoacceso=2011}}</ref> Pa Nils John Nilsson son cuatro les pilastres básiques nos que se sofita la intelixencia artificial: * Busca del estáu riquíu nel conxuntu de los estaos producíos poles aiciones posibles. * Algoritmos xenéticos (análogu al procesu d'evolución de les cadenes d'ADN). * Redes neuronales artificiales (análogu al funcionamientu físicu del celebru d'animales y humanos). * Razonamientu por aciu una lóxica formal análogu al pensamientu astractu humanu. Tamién esisten distintos tipos de perceiciones y aiciones, que pueden ser llograes y producíes, respeutivamente, por sensores físicos y sensores mecánicos en máquines, pulsos llétricos o ópticos n'ordenadores, tanto como por entraes y salíes de bits d'un software y la so redolada software. Dellos exemplos #atopar nel área de control de sistemes, planificación automática, l'habilidá de responder a diagnósticos y a consultes de los consumidores, reconocencia d'escritura, reconocencia de la fala y reconocencia de patrones. Los sistemes de IA anguaño son parte de la rutina en campos como [[economía]], [[medicina]], [[inxeniería]] y la milicia, y usóse en gran variedá d'aplicaciones de [[Programa d'ordenador|software]], xuegos d'estratexa, como [[axedrez]] d'ordenador, y otros [[Videoxuegu|videoxuegos]]. == Categoríes de la intelixencia artificial == '''Busca heurística.''' Podemos definir una heurística como un trucu o estratexa que llinda grandiosamente la busca de soluciones ante grandes espacios de problemes. Poro, ante un problema, ayúdanos a escoyer les bifurcaciones dientro d'un árbol con más posibilidaes; con ello acútase la busca, anque non siempres se garantiza una solución fayadiza. Tou lo que se debe tener en cuenta por que una heurística seya fayadiza ye que nos apurra soluciones que sían lo suficientemente bones. Amás, col usu de la busca heurística, nun va ser necesariu replantegar un problema cada vez que s'encare, yá que si yá foi plantegáu enantes, ésta va suxerir la forma en que s'hai de proceder pa resolvelo. '''Representación de la conocencia.''' La representación ye una cuestión clave a la d'atopar soluciones fayadices a los problemes plantegaos. Si analizamos más en tientes el términu atopamos delles definiciones: según Barr y Feigenbaum, la representación de la conocencia ye una combinación d'estructures de datos y procedimientos d'interpretación que, si son utilizaos correutamente por un programa, ésti va poder exhibir una conducta intelixente; según Fariñas y Verdejo, la Intelixencia Artificial tien como oxetivu construyir modelos computacionales que al executase resuelvan xeres con resultaos similares a los llograos por una persona, polo que la tema central d'esta disciplina ye l'estudiu de la conocencia y el so manexu; y según Buchanan y Shortliffe, la Representación de la Conocencia nun programa d'Intelixencia Artificial significa escoyer una serie de convenciones pa describir oxetos, rellaciones, y procesos nel mundu. Gran parte del esfuerciu realizáu na consecución d'ordenadores intelixentes, según Rahael, foi carauterizáu pol intentu continuu de consiguir más y meyores estructures de representación de la conocencia, xunto con téuniques fayadices pa la so manipulación, que dexaren la resolución intelixente de dalgunos de los problemes yá plantegaos. Otra carauterística importante ye la inclusión nos programes d'Intelixencia artificial, anque por separáu, de les conocencies y la unidá que controla y dirixe la busca de soluciones. Dada esta disposición, nestos programes el cambéu, ampliación y actualización de los mesmos ye senciella. El razonamientu que puede tener #cualquier persona, demostró ser unu de los aspeutos más difíciles de modelar "dientro" d'un ordenador. El sentíu común de cutiu ayúdanos a prever ensame de fechos y fenómenos corrientes, pero, como yá diximos, ye bien complicáu representalos nun ordenador, yá que los razonamientos son casi siempres inexactos y que les sos conclusiones y regles nes que se basen solamente son aproximao verdaderes. Llinguaxes, redolaes y ferramientes d'Intelixencia Artificial Na Intelixencia Artificial, desenvolviéronse distintos llinguaxes específicos pa los distintos campos d'aplicación. Estos llinguaxes na so mayoría cunten con una serie de carauterístiques comunes que podemos resumir de la siguiente forma: Esti tipu de [[Programa d'ordenador|software]] ufierta una gran modularidad. Tienen gran capacidá de tomar decisiones de programación hasta l'últimu momentu, ye dicir cuando'l programa yá ta executándose. Ufierten grandes facilidaes nel manexu de llistes, y esto ye importante, una y bones les llistes son la estructura más habitual usada pa la representación de la conocencia na Intelixencia Artificial. Faciliten la realización de ciertos tipos de deducción automática dexando tamién la creación d'una base de fechos (llugar onde se recueyen los datos iniciales del problema a resolver y los resultaos entemedies una vegada llograos). Dexa l'usu simultáneu d'estructures qu'incorporen conocencia declarativo y conocencia procedimental. Tienen una marcada orientación gráfica. Amás, les ferramientes d'Intelixencia Artificial dexen faer un siguimientu de tolos cambeos realizaos a lo llargo de tola sesión Disponen ferramientes capaces de desenvolver programes que son capaces d'entender otros programes y tamién de realizar cambeos sobre ellos. Stuart Russell y Peter Norvig estremen estos tipos de la intelixencia artificial:<ref>Stuart Russell and Peter Norvig, Inteligencia Artificial: Un Enfoque Moderno http://aima.cs.berkeley.edu/contents.html</ref> * '''Sistemes que piensen como humanos'''.- Estos sistemes traten d'emular el pensamientu humanu; por casu les redes neuronales artificiales. L'automatización d'actividaes que venceyamos con procesos de pensamientu humanu, actividaes como la toma de decisiones, resolución de problemes y aprendizaxe.<ref>Bellman, 1978</ref> * '''Sistemes qu'actúen como humanos'''.- Estos sistemes traten d'actuar como humanos; esto ye, asonsañen el comportamientu humanu; por casu la robótica. L'estudiu de cómo llograr que los ordenadores realicen xeres que, enagora, los humanos faen meyor.<ref>Rich y knight, 1991</ref> * '''Sistemes que piensen racionalmente'''.- Esto ye, con lóxica (idealmente), traten d'asonsañar o emular el pensamientu lóxicu racional del ser humanu; por casu los sistemes espertos. L'estudiu de los [[Cálculu|cálculos]] que faen posible percibir, razonar y actuar.<ref>Winston, 1992</ref> * Sistemes qu'actúen racionalmente (idealmente).– Traten d'emular de forma racional el comportamientu humanu; por casu los axentes intelixentes. Ta rellacionáu con conductes intelixentes n'artefactos.<ref>Nilsson, 1998</ref> == Escueles de pensamientu == La IA #estremar en dos escueles de pensamientu: * La intelixencia artificial convencional. * La intelixencia computacional. === Intelixencia artificial convencional === Conozse tamién como IA simbólicu-deductiva. Ta basada nel analís formal y estadísticu del comportamientu humanu ante #distintu problemes: * Razonamientu basáu en casos: Ayuda a tomar decisiones mientres se resuelven ciertos problemes concretos y, amás de que son bien importantes, riquen d'un bon funcionamientu. * Sistemes espertos: Infieren una solución al traviés de la conocencia previa del contestu en que s'aplica y ocupa de ciertes regles o rellaciones. * Redes bayesianas: Propón soluciones por aciu inferencia probabilística. * Intelixencia artificial basada en comportamientos: Esta intelixencia contién autonomía y puede autu-regulase y controlase p'ameyorar. * Smart process management: Facilita #tomar de decisiones complexes, proponiendo una solución a un determináu problema al igual que #lu fadría un especialista na dicha actividá. === Intelixencia artificial computacional === La Intelixencia Computacional (tamién conocida como IA subsimbólica-inductiva) implica desenvolvimientu o aprendizaxe interactivo (por casu, cambeos interactivas de los parámetros en sistemes de conexones). El deprendimientu realízase basándose en datos empíricos. == Historia == * El términu “intelixencia artificial” foi acuñáu formalmente en 1956 mientres la conferencia de Darthmounth, más aquel día yá se tuviera trabayando nello mientres cinco años nos cualos propunxérase munches definiciones distintes qu'en nengún casu llograren ser aceptaes totalmente pola comunidá investigadora. La IA ye una de les disciplines más nueves xunto cola xenética moderna. * Les idees más básiques #remontar a los griegos, antes de Cristu. [[Aristóteles]] (384-322 a. C.) foi'l primeru en describir un conxuntu de regles que describen una parte del funcionamientu de la mente pa llograr conclusiones racionales, y Ctesibio d'Alexandría (250 a. C.) construyó la primer máquina autocontrolada, un regulador del fluxu d'agua (racional pero ensin razonamientu). * En [[1315]] [[Ramon Llull]] nel so llibru ''Ars magna'' tuvo la idea de que'l razonamientu podía ser efeutuáu de manera artificial. * En [[1936]] [[Alan Turing]] diseña formalmente una ''Máquina universal'' que demuestra la viabilidá d'un dispositivu físicu pa implementar cualesquier cómputu formalmente definíu. * En [[1943]] Warren McCulloch y Walter Pitts presentaron el so modelu de neurones artificiales, que considérase'l primer trabayu del campu, entá cuando inda nun esistía'l términu. Les primeres meyores importantes empezaron a principios del [[Década de 1950|añu 1950]] col trabayu d'[[Alan Turing]], a partir de lo cual la ciencia pasó por #diverses situaciones. * En [[1955]] Herbert Simon, Allen Newell y J. C. Shaw, desenvuelven el primer llinguaxe de programación empobináu a la resolución de problemes, el IPL-11. Un añu más tarde desenvuelven el LogicTheorist, que yera capaz de demostrar teoremes matemáticos. * En [[1956]] foi inventáu'l términu intelixencia artificial por John McCarthy, Marvin Minsky y Claude Shannon na Conferencia de Dartmouth, un congresu nel que se fixeron previsiones trunfalistes a diez años qu'enxamás se cumplieron, lo que provocó l'abandonu casi total de les investigaciones mientres quince años. * En [[1957]] Newell y Simon siguen el so trabayu col desenvolvimientu del Xeneral Problem Solver (GPS). GPS yera un sistema empobináu a la resolución de problemes. * En [[1958]] John McCarthy desenvuelve nel Institutu de Teunoloxía de Massachusetts (MIT) el LISP. El so nome #derivar de LISt Processor. LISP foi'l primer llinguaxe pa procesamientu simbólicu. * En [[1959]] Rosenblatt introduz el Perceptrón. * A finales de la década de 1950 y empiezos de la de 1960 Robert K. Lindsay desenvuelve «Sad Sam», un programa pa la llectura d'oraciones n'inglés y la inferencia de conclusiones a partir de la so interpretación. * En [[1963]] Quillian desenvuelve les redes semántiques como modelu de representación de la conocencia. * En [[1964]] Bertrand Raphael constrúi'l sistema SIR (Semantic Information Retrieval) el cual yera capaz d'inferir conocencia basada n'información que se-y suministra. Bobrow desenvuelve STUDENT. * A mediaos de los años 60, apaecen los sistemes espertos, que predicen la probabilidá d'una solución so un set de condiciones. Por casu DENDRAL, empecipiáu en 1965 por Buchanan, Feigenbaum y Lederberg, el primer Sistema Espertu, qu'asistía a químicos n'estructures químiques complexes euclidianes, MACSYMA, qu'asistía a inxenieros y científicos na solución d'ecuaciones matemátiques complexes. * Darréu ente los años 1968-1970 Terry Winograd desenvolvió'l sistema SHRDLU, que dexaba entrugar y dar órdenes a un robot que se movía dientro d'un mundu de bloques. * En [[1968]] Marvin Minsky publica ''Semantic Information Processing''. * En 1968 Seymour Papert, Danny Bobrow y Wally Feurzeig desenvuelven el llinguaxe de programación LOGO. * En [[1969]] Alan Kay desenvuelve'l llinguaxe Smalltalk en Xerox PARC y #publicar en 1980. * En [[1973]] Alain Colmenauer y el so equipu d'investigación na Universidá de Aix-Marseille crean [[Prolog|PROLOG]] (del francés ''PROgrammation en LOGique'') un llinguaxe de programación llargamente utilizáu en IA. * En 1973 Shank y Abelson desenvuelven los guiones, o scripts, pilastres de munches téuniques actuales n'Intelixencia Artificial y la informática polo xeneral. * En 1974 Edward Shortliffe escribe la so tesis con MYCIN, unu de los Sistemes Espertos más conocíos, qu'asistió a médicos nel diagnósticu y tratamientu d'infecciones en los sangre. * Nes décades de 1970 y 1980, creció l'usu de sistemes espertos, como MYCIN: R1/XCON, ABRL, PIP, PUFF, CASNET, INTERNIST/CADUCEUS, etc. Dalgunos permanecen hasta güei (Shells) como EMYCIN, EXPERT, OPSS. * En 1981 Kazuhiro Fuchi anuncia'l proyeutu xaponés de la quinta xeneración d'ordenadores. * En 1986 McClelland y Rumelhart publiquen ''Parallel Distributed Processing'' (Redes Neuronales). * En 1988 establécense los llinguaxes Empobinaos a Oxetos. * En 1997 Gari Kaspárov, campeón mundial d'axedrez, pierde ante l'ordenador autónomu Deep Blue. * En 2006 celebróse l'aniversariu col Congresu n'español 50 años d'Intelixencia Artificial - Campus Multidisciplinar en Perceición ya Intelixencia 2006. * Nel añu 2009 yá hai en #desarrollo sistemes intelixentes terapéuticos que dexen detectar emociones pa poder interactuar con neños autistes. * Nel añu 2011 IBM desenvolvió una supercomputadora llamada Watson, que ganó una ronda de tres xuegos siguíos de Jeopardy!, venciendo a los sos dos máximos campeones, y ganando un premiu de 1 millón de dólares que IBM depués donó a obres de caridá.<ref>http://es.blog.pinggers.com/2011/02/21/watson-y-otros-sistemas-que-mejoran-nuestras-vidas-con-inteligencia-artificial/</ref> * En 2016, un programa informáticu ganó cinco a cero al triple campeón d'Europa de Go.<ref>{{cita web |url=https://elpais.com/elpais/2016/01/26/ciencia/1453766578_683799.html |títulu=La inteligencia artificial conquista el último tablero de los humanos |fechaaccesu=27 de xineru de 2016}}</ref> * Esisten persones que al dialogar ensin sabelo con un chatbot nun se decaten de falar con un programa, de manera tal que se cumple la prueba de Turing como cuando se formuló: «Va Esistir Intelixencia Artificial cuando nun síamos capaces d'estremar ente un ser humanu y un programa d'ordenador nuna conversación a palpu». * Como anéudota, munchos de los investigadores sobre IA sostienen que «la intelixencia ye un programa capaz de ser executáu independientemente de la máquina que la execute, ordenador o celebru». == La intelixencia artificial, la conciencia y los sentimientos == El conceutu de IA ye entá demasiao difusu. Contextualizando, y teniendo en cuenta un puntu de vista científicu, podríamos definir esta ciencia como la encargada d'asonsañar el celebru, que non el cuerpu, d'una persona en toles sos funciones. Estes pueden ser les yá esistentes nel humanu o bien otres novedoses ya incorporaes nel desenvolvimientu d'una [[máquina]] intelixente. En rellación a la conciencia y les emociones, y anque enagora la mayoría de los investigadores nel ámbitu de la Intelixencia Artificial céntrense namái nel aspeutu racional, hai espertos que consideren seriamente la posibilidá d'incorporar componentes «emotivos» como ''indicadores d'estáu'', con cuenta d'aumentar la eficacia de los sistemes intelixentes en determinaes situaciones. A diferencia de los humanos, hai términos que la Intelixencia Artificial nun puede entender o entender conceutos humanos como l'amor, el matrimoniu, el sentíu de la vida, el llibre albedríu'l ciñu o les emociones humanes Particularmente, nel casu de los robots móviles, ye necesariu qu'estos cunten con daqué similar a les emociones al envís de saber –en cada intre y a lo menos– qué faer de siguío [Pinker, 2001, p. 481]. Al tener «sentimientos» y, siquier potencialmente, «motivaciones», van poder actuar acordies coles sos «intenciones» [Mazlish, 1995, p. 318]. Asina, podría fornise a un robot con dispositivos que controlen el so mediu internu; por casu, que «sientan fame» al detectar que'l so nivel d'enerxía ta baxando o que «sientan mieu» cuando esti tea demasiáu baxu. Esta señal podría atayar los procesos d'altu nivel y obligar al robot a consiguir el preciáu elementu [Johnson-Laird, 1993, p. 359]. Inclusive podría introducise el dolor» o'l sufrimientu físicu», con cuenta d'evitar les torpeces de funcionamientu como, por casu, introducir la mano dientro d'una cadena de engranajes o saltar dende una ciertu altor, lo cual provocaría-y daños irreparables. Esto significa que los sistemes intelixentes tienen de ser dotaos con mecanismos de retroalimentación que-yos dexen tener conocencia d'estaos internos, igual qu'asocede colos humanos que disponen de propiocepción, interocepción, nocicepción, etcétera. Esto ye fundamental tantu pa tomar decisiones como pa caltener la so propia integridá y seguridá. La retroalimentación en sistemes ta particularmente desenvuelta en cibernética: por casu, nel cambéu de direición y velocidá autónomu d'un misil, utilizando como parámetru la posición en cada intre en rellación al oxetivu que tien de #algamar. Esto ten de ser estremáu de la conocencia qu'un sistema o programa computacional puede tener de los sos estaos internos, por casu la cantidá de ciclos cumplíos nun loop o bucle en sentencies #tipo ''do... for'', o la cantidá de memoria disponible pa una operación determinada. A los sistemes intelixentes el nun tener en cuenta #elemento emocionales déxa-yos non escaecer la meta que tienen de #algamar. Nos humanos l'olvidu de la meta o l'abandonar les metes por perturbaciones emocionales ye un problema qu'en dellos casos apuerta a incapacitante. Los sistemes intelixentes, al combinar una memoria durable, una asignación de metes o ''motivación'', xunto a #tomar de decisiones y asignación de prioridaes con base n'estaos actuales y estaos meta, llogren un comportamientu n'estremu eficiente, especialmente ante problemes complexos y peligrosos. En resume, lo racional y lo emocional tán de tal manera interrellacionaos ente sigo, que podría dicise que non yá nun son aspeutos contradictorios sinón que son –hasta ciertu puntu complementarios.{{VT|La era de las máquinas espirituales}} == Crítiques == Les principales crítiques a la intelixencia artificial tienen que ver cola so capacidá d'asonsañar por completu a un ser humanu. Sicasí, hai espertos na tema qu'indiquen que nengún humanu individual tien capacidá pa resolver tou tipu de problemes, y autores como [[Howard Gardner]] han teorizado qu'esisten intelixencies múltiples. Un sistema d'intelixencia artificial tendría de resolver problemes polo que ye fundamental nel so diseñu la delimitación de los tipos de problemes que va resolver y les estratexes y algoritmos que va utilizar p'atopar la solución. Nos humanos, la capacidá de resolver problemes tien dos aspeutos: los aspeutos innatos y los aspeutos aprendíos. Los aspeutos innatos dexen, por casu, almacenar y recuperar información na memoria, ente que nos aspeutos aprendíos mora'l saber resolver un problema matemáticu por aciu l'algoritmu fayadizu. De la mesma qu'un humanu tien de disponer de ferramientes que-y dexen solucionar ciertos problemes, los sistemes artificiales tienen de ser programaos de manera tal que puedan llegar a resolvelos. Munches persones consideren que'l test de Turing foi superáu, citando conversaciones en que al dialogar con un programa d'intelixencia artificial pa chat nun saben que falen con un programa. Sicasí, esta situación nun ye equivalente a un test de Turing, que rique que'l participante tea sobre aviso de la posibilidá de falar con una máquina. Otros esperimentos mentales como l'Habitación china, de John Searle, amosaron cómo una máquina podría asemeyar pensamientu ensin realmente #tener, pasando'l test de Turing ensin siquier entender lo que fai, tan solo reaccionando d'una forma concreta a determinaos estímulos (nel sentíu más ampliu de la pallabra). Esto demostraría que la máquina en realidá nun ta [[Pensamientu|pensando]], yá que actuar acordies con un programa preestablecido sería abondu. Si pa [[Alan Turing|Turing]] el fechu d'engañar a un ser humanu qu'intenta evitar que-y #engañar ye amuesa d'una mente intelixente, Searle considera posible llograr dichu efeutu por aciu regles definíes a priori. Unu de los mayores problemes en sistemes d'intelixencia artificial ye la comunicación col usuariu. Esta torga ye por cuenta de la ambigüedá del llinguaxe, y remóntase a los entamos de los primeros [[Sistema operativu|sistemes operativos]] informáticos. La capacidá de los humanos pa [[Comunicación|comunicase]] ente sigo implica la conocencia del llinguaxe qu'utiliza l'interlocutor. Por que un humanu pueda comunicase con un sistema intelixente hai dos opciones: o bien que l'humanu aprienda'l llinguaxe del sistema como si aprendiera a falar cualesquier otru idioma distintu al nativu, o bien que'l sistema tenga la capacidá d'interpretar el mensaxe del usuariu na llingua que l'usuariu utiliza. Un humanu, mientres tola so vida, apriende'l vocabulariu de la so llingua nativa o materna, siendo capaz d'interpretar los mensaxes (a pesar de la polisemia de les pallabres) utilizando'l contestu pa resolver ambigüedaes. Sicasí, tien de conocer los distintos significaos pa poder interpretar, y ye por esto que llinguaxes especializaos y téunicos son conocíos solamente por espertos nes respeutives disciplines. Un sistema d'intelixencia artificial #enfrentar col mesmu problema, la polisemia del llinguaxe humanu, la so sintaxis pocu estructurada y los dialeutos ente grupos. Los desarrollos n'intelixencia artificial son mayores nos campos disciplinares nos qu'esiste mayor consensu ente especialistes. Un sistema espertu ye más probable que seya programáu en física o en medicina qu'en socioloxía o en psicoloxía. Esto debe al problema del consensu ente especialistes na definición de los conceutos arreyaos y nos procedimientos y téuniques a utilizar. Por casu, en física hai alcuerdu sobre'l conceutu de velocidá y cómo calculala. Sicasí, en #psicoloxía alderiquen los conceutos, la etioloxía, la sicopatoloxía y cómo proceder ante cierto diagnósticu. Esto enzanca la creación de sistemes intelixentes porque siempres va haber desalcuerdu sobre la forma en que tendría d'actuar el sistema pa distintes situaciones. A pesar d'esto hai grandes meyores nel diseñu de sistemes espertos pal diagnósticu y toma de decisiones nel ámbitu médico y psiquiátrico (Adaraga Morales, Zaccagnini Sancho, 1994). Al desenvolver un robot con intelixencia artificial tien de tenese curiáu cola autonomía,hai que tener curiáu en nun venceyar el fechu de que'l robot interaccione con seres humanos al so grau d'autonomía.<ref>Salichs, Miguel A.; Malfaz, María; Gorostiza, Javi F. (1 d'ochobre de 2010).</ref> Si la rellación de los humanos col robot ye de tipu maestru esclavu, y el papel de los humanos ye dar órdenes y el del robot obedeceles, entós sí cabo falar d'una llimitación de l'autonomía del robot. Pero si la interaición de los humanos col robot ye d'igual a igual, entós la so presencia nun tien por qué tar acomuñada a restricciones por que'l robot pueda tomar les sos propies decisiones. == Teunoloxíes de sofitu == * Interfaces d'usuariu * Visión artificial * Smart process management == Aplicaciones de la intelixencia artificial == [[Ficheru:Automated_online_assistant.png|miniaturadeimagen|Un asistente automáticu en llinia dando serviciu d'atención al veceru nun sitiu web – una de les munches aplicaciones primitives de la intelixencia artificial.]] Les téuniques desenvueltes nel campu de la intelixencia artificial son numberoses y ubicues. Comúnmente cuando un problema ye resueltu por aciu intelixencia artificial la solución ye incorporada n'ámbitos de la industria y de la vida diaria de los usuarios de programes d'ordenador, pero la perceición popular #escaecer de los oríxenes d'estes teunoloxíes que dexen de ser percibíes como intelixencia artificial. A esti fenómenu conózse-y como l'efeutu IA.<ref>[http://www.cnn.com/2006/TECH/science/07/24/ai.bostrom/ «AI set to exceed human brain power»] (en inglés).</ref> * Llingüística computacional * Minería de datos (Data Mining) * Industriales. * [[Medicina]] * Mundos virtuales * Procesamientu de llinguaxe natural (Natural Language Processing) * Robótica * Mecatrónica * Sistemes de sofitu a la decisión * [[Videoxuegu|Videoxuegos]] * Prototipos informáticos * Analís de sistemes dinámicos * Smart Process Management * Simulación d'ensames === Aplicaciones práutiques === La mayoría de los xuegos de mesa y una gran cantidá de problemes informáticos por aciu la modelización del problema n'estaos cola posterior aplicación d'un algoritmu de busca ente estos estaos. Cabo destacar ente otres la IA del xuegu Left for Dead 4(L4D), la intelixencia artificial d'esti xuegu ye llamada AI Direutor y ye la responsable de regular les armes, los zombies y l'apaición d'equipos de sanamientu como los botiquinos dependiendo de la vida de los xugadores. L'aplicación más evidente ye'l control de los PNJ nel xuegu. La busca de ruta ye otru d'usu común pa la IA, buscar un camín pa mover un PNJ d'un puntu nun mapa a otru, teniendo en cuenta'l terrén y evitando les torgues. Más allá de busca de caminos, la navegación ye un subcampo de la IA del xuegu que se centra en dar a los PNJ la capacidá de navegar na so redolada, la busca d'un camín escontra un oxetivu, evitando choques con otres entidaes o collaborar con ellos. La IA tamién ta arreyada col equilibriu de la dificultá del xuegu, que consiste nel axuste de la dificultá d'un xuegu de videoxuegu en tiempu real basáu na habilidá del xugador, aumentando la dificultá del xuegu aumentaría la capacidá de la IA amenorgando asina'l tiempu de reaición" a determinaos sucesos. ==== Los trés en raya ==== Una de les aplicaciones de la IA na que ye bien fácil entender el funcionamientu y la programación de la mesma ye por casu nel tic-tac-toe, esto ye, "los trés en raya".¿Cómo podría programase un xuegu d'esti tipu?: De mano, el tableru ye una estructura de datos de tipu matriz que contién unos caxellos les cualos tán ocupaes por un xugador o vacíes. Una partida ye una secuencia d'estaos polos que pasa un tableru. Pa programar la intelixencia artificial por que pueda gananos tenemos de faer qu'aprienda los distintos estaos y dir avanzando polos que pueda ganar: * Una opción pa enseñar a la intelixencia artificial ye enseña-y tolos distintos estaos ganadores que pueden dase nel tableru. Pero esto pue ser bien costosu una y bones cuantos más caxellos tenga'l tableru, mas estaos tien. * Otru puntu de vista sería programar la IA por qu'actúe en cada vez, esto ye, que la instruyamos por qu'actúe d'alcuerdu a unes instrucciones axustaes. Por casu, cuando'l xugador tenga dos fiches alliniaes, la IA tien d'asitiar la so ficha na posición na que'l xugador fora ganar pa corta-y la victoria, con éses cuando la IA tenga dos fiches alliniaes la siguiente que tien d'asitiar ye na posición ganadora. Si nun se da nengunu d'estos dos casos podría escoyer un sitiu aleatoriu. De normal pa estos xuegos utiliza la estratexa minimax, que asonsaña'l comportamientu humanu n'esaminando un ciertu númberu de xugaes enantes. Nesti enfoque esiste una función d'evaluación que da un valor a cada posible movimientu. == Investigadores nel campu de la intelixencia artificial == * Jeff Hawkins * John McCarthy * Marvin Minsky * Xudea Pearl * [[Alan Turing]], discípulu de [[John von Neumann]], diseñó'l Test de Turing que tendría d'utilizase pa entender si una máquina lóxica ye intelixente o non. * Joseph Weizenbaum * Raúl Rojas * Ray Kurzweil == Ver tamién == * [[Computación cuántica]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * Tirso d'Andrés, ''Homo Cybersapiens.'' ''La Intelixencia artificial y l'humana'', 2002, ISBN 84-313-1982-8 * Luis Mª Gonzalo, ''Intelixencia Humana ya Intelixencia Artificial'', Madrid, 1987. ISBN 84-7118-490-7 * Víctor Gómez Pin, ''Ente llobos y autómates.'' ''La causa del home'', Espasa, Madrid, 2006. ISBN 978-84-670-2303-9 * [http://erevista.aepia.org/ Revista “Intelixencia Artificial”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170724152049/http://erevista.aepia.org/ |date=2017-07-24 }} Revista Iberoamericana d'Intelixencia Artificial. ISSN 1137-3601 * Adaraga Morales P., Zaccagnini Sancho J. L., ''Psicoloxía ya intelixencia artificial'', Editorial Trotta, Madrid, 1994. ISBN 84-87699-77-4 * Alberto García Serrano, ''Intelixencia Artificial.'' Fundamentos, práutica y aplicaciones., Editorial RC Llibros, 2012. ISBN 978-84-939450-2-2 Definition of AI as the study of intelligent agents: * Poole, Mackworth y Goebel, 1998, [http://people.cs.ubc.ca/~poole/ci/ch1.pdf p. 1], which provides the version that is used in this article. Note that they use the term "computational intelligence" as a synonym for artificial intelligence. * Russell y Norvig (2003) (who prefer the term "rational agent") and write "The whole-agent view is now widely accepted in the field" ({{Harvtxt|Russell|Norvig|2003}} y Norvig, 2003, p. <span>55</span>). * Nilsson, 1998 * Legg y Hutter, 2007. == Enllaces esternos == {{Commonscat|nome=Artificial intelligence}} === Publicaciones === * [http://erevista.aepia.org/ Revista “Intelixencia Artificial”.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170724152049/http://erevista.aepia.org/ |date=2017-07-24 }} Revista iberoamericana d'intelixencia artificial. * [https://web.archive.org/web/20010720114702/http://www.fortunecity.com/skyscraper/chaos/279/ Páxina sobre intelixencia artificial.] Web que dende 1998 trata esta tema de forma diversificada. Tien enllaces a proyeutos. {{control d'autoridaes}} 11q6tiimwgsccsfx3ujirbdjq8irl6d Llista de Wikipedies 0 88811 4485082 4484986 2026-04-06T01:30:08Z XabatuBot 43102 Anovar estadístiques 4485082 wikitext text/x-wiki Esta ye una tabla con toles '''[[Wikipedia|Wikipedies]]''', presentaes n'orde decreciente de páxines de conteníu.<ref name="pdc">Les páxines de conteníu son les páxines de los [[Ayuda:Espaciu de nomes espacios de nomes]] que cada comunidá estima que constitúin la enciclopedia —amás del principal o d'artículos, en delles ediciones añaden otros complementarios—, y qu'amás nun son redireiciones y contienen siquier un enllaz internu.</ref> Los datos anóvense caldía automáticamente (última anovación <onlyinclude>{{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}</onlyinclude>) <!-- bot table start --> {| class="wikitable sortable col2izq col3izq col4izq" style="text-align: right; margin-bottom: 10px;" ! ! Llingua ! Llingua (llocal) ! {{abreviatura|Cód.|Códigu según ISO ISO 639-1}}<ref>La direición [[Llocalizador de recursos uniforme|URL]] de cada Wikipedia tien la estructura <code>http(s)://'''xx'''.wikipedia.org/wiki/</code>, onde '''xx''' ye la identificación de la llingua d'esa Wikipedia, según el códigu de lletres de la norma [ISO 639]-1.</ref> ! {{abreviatura|P. de cont.|Páxines de conteníu}} ! Páxines ! Ediciones ! {{abreviatura|Almins.|Alministradores}} ! Usuarios ! {{abreviatura|U. activos|Usuarios activos}}<ref>Considérase activos a los usuarios que fixeron dalguna aición nel proyeutu nos postreros 30 díes.</ref> ! Archivos ! {{abreviatura|Fond.|Fondura}}<ref>La fondura ye un mididor de l'actividá nuna Wikipedia qu'amuesa con qué frecuencia anoven les páxines de conteníu. <center><math>Fondura=\frac{Ediciones}{P\acute{a}xines}\cdot \left(\frac{P\acute{a}xines - Art\acute{\imath}culos}{Art\acute{\imath}culos} \right)^{2}</math></center></ref> |- | 1 | [[{{#language:en|ast}}]] | {{lang|en|{{#language:en}}}} | <code>[[:en:|en]]</code> | [[:en:Special:Statistics|7&nbsp;164&nbsp;672]] | [[:en:Special:Statistics|65&nbsp;418&nbsp;023]] | [[:en:Special:Statistics|1&nbsp;342&nbsp;551&nbsp;021]] | [[:en:Special:ListUsers/sysop|810]] | [[:en:Special:ListUsers|52&nbsp;235&nbsp;822]] | [[:en:Special:ActiveUsers|279&nbsp;831]] | [[:en:Special:ListFiles|964&nbsp;993]] | 1&nbsp;357 |- | 2 | [[Cebuanu]] | Sinugboanong | <code>[[:ceb:|ceb]]</code> | [[:ceb:Special:Statistics|6&nbsp;115&nbsp;163]] | [[:ceb:Special:Statistics|11&nbsp;233&nbsp;574]] | [[:ceb:Special:Statistics|36&nbsp;994&nbsp;062]] | [[:ceb:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:ceb:Special:ListUsers|140&nbsp;060]] | [[:ceb:Special:ActiveUsers|218]] | [[:ceb:Special:ListFiles|3]] | 2 |- | 3 | [[Idioma alemán|Alemán]] | Deutsch | <code>[[:de:|de]]</code> | [[:de:Special:Statistics|3&nbsp;110&nbsp;980]] | [[:de:Special:Statistics|8&nbsp;514&nbsp;575]] | [[:de:Special:Statistics|263&nbsp;721&nbsp;236]] | [[:de:Special:ListUsers/sysop|163]] | [[:de:Special:ListUsers|5&nbsp;070&nbsp;118]] | [[:de:Special:ActiveUsers|37&nbsp;755]] | [[:de:Special:ListFiles|129&nbsp;392]] | 93 |- | 4 | [[Francés]] | français | <code>[[:fr:|fr]]</code> | [[:fr:Special:Statistics|2&nbsp;749&nbsp;745]] | [[:fr:Special:Statistics|13&nbsp;917&nbsp;200]] | [[:fr:Special:Statistics|234&nbsp;376&nbsp;120]] | [[:fr:Special:ListUsers/sysop|143]] | [[:fr:Special:ListUsers|5&nbsp;732&nbsp;817]] | [[:fr:Special:ActiveUsers|41&nbsp;228]] | [[:fr:Special:ListFiles|78&nbsp;305]] | 278 |- | 5 | [[Idioma suecu|Suecu]] | svenska | <code>[[:sv:|sv]]</code> | [[:sv:Special:Statistics|2&nbsp;622&nbsp;805]] | [[:sv:Special:Statistics|6&nbsp;361&nbsp;678]] | [[:sv:Special:Statistics|59&nbsp;078&nbsp;477]] | [[:sv:Special:ListUsers/sysop|65]] | [[:sv:Special:ListUsers|1&nbsp;023&nbsp;690]] | [[:sv:Special:ActiveUsers|4&nbsp;834]] | [[:sv:Special:ListFiles|0]] | 19 |- | 6 | [[Idioma neerlandés|Neerlandés]] | Nederlands | <code>[[:nl:|nl]]</code> | [[:nl:Special:Statistics|2&nbsp;216&nbsp;321]] | [[:nl:Special:Statistics|4&nbsp;772&nbsp;381]] | [[:nl:Special:Statistics|70&nbsp;790&nbsp;214]] | [[:nl:Special:ListUsers/sysop|33]] | [[:nl:Special:ListUsers|1&nbsp;541&nbsp;150]] | [[:nl:Special:ActiveUsers|9&nbsp;057]] | [[:nl:Special:ListFiles|20]] | 20 |- | 7 | [[Idioma español|Español]] | español | <code>[[:es:|es]]</code> | [[:es:Special:Statistics|2&nbsp;105&nbsp;728]] | [[:es:Special:Statistics|8&nbsp;623&nbsp;788]] | [[:es:Special:Statistics|172&nbsp;384&nbsp;504]] | [[:es:Special:ListUsers/sysop|54]] | [[:es:Special:ListUsers|7&nbsp;857&nbsp;630]] | [[:es:Special:ActiveUsers|43&nbsp;111]] | [[:es:Special:ListFiles|0]] | 192 |- | 8 | [[Idioma rusu|Rusu]] | русский | <code>[[:ru:|ru]]</code> | [[:ru:Special:Statistics|2&nbsp;094&nbsp;404]] | [[:ru:Special:Statistics|8&nbsp;467&nbsp;981]] | [[:ru:Special:Statistics|152&nbsp;296&nbsp;040]] | [[:ru:Special:ListUsers/sysop|63]] | [[:ru:Special:ListUsers|3&nbsp;905&nbsp;474]] | [[:ru:Special:ActiveUsers|11&nbsp;657]] | [[:ru:Special:ListFiles|265&nbsp;162]] | 167 |- | 9 | [[Idioma italianu|Italianu]] | italiano | <code>[[:it:|it]]</code> | [[:it:Special:Statistics|1&nbsp;964&nbsp;012]] | [[:it:Special:Statistics|8&nbsp;695&nbsp;176]] | [[:it:Special:Statistics|149&nbsp;774&nbsp;547]] | [[:it:Special:ListUsers/sysop|105]] | [[:it:Special:ListUsers|2&nbsp;947&nbsp;560]] | [[:it:Special:ActiveUsers|28&nbsp;792]] | [[:it:Special:ListFiles|123&nbsp;108]] | 202 |- | 10 | [[Idioma polacu|Polacu]] | polski | <code>[[:pl:|pl]]</code> | [[:pl:Special:Statistics|1&nbsp;690&nbsp;650]] | [[:pl:Special:Statistics|4&nbsp;009&nbsp;009]] | [[:pl:Special:Statistics|79&nbsp;276&nbsp;509]] | [[:pl:Special:ListUsers/sysop|95]] | [[:pl:Special:ListUsers|1&nbsp;532&nbsp;716]] | [[:pl:Special:ActiveUsers|10&nbsp;012]] | [[:pl:Special:ListFiles|265]] | 37 |- | 11 | [[Árabe exipcianu]] | مصرى | <code>[[:arz:|arz]]</code> | [[:arz:Special:Statistics|1&nbsp;631&nbsp;196]] | [[:arz:Special:Statistics|2&nbsp;234&nbsp;330]] | [[:arz:Special:Statistics|12&nbsp;985&nbsp;575]] | [[:arz:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:arz:Special:ListUsers|283&nbsp;460]] | [[:arz:Special:ActiveUsers|296]] | [[:arz:Special:ListFiles|1&nbsp;305]] | 1 |- | 12 | [[Chinu mandarín|Chinu]] | 中文 | <code>[[:zh:|zh]]</code> | [[:zh:Special:Statistics|1&nbsp;530&nbsp;348]] | [[:zh:Special:Statistics|8&nbsp;358&nbsp;953]] | [[:zh:Special:Statistics|91&nbsp;865&nbsp;922]] | [[:zh:Special:ListUsers/sysop|61]] | [[:zh:Special:ListUsers|4&nbsp;036&nbsp;960]] | [[:zh:Special:ActiveUsers|13&nbsp;966]] | [[:zh:Special:ListFiles|69&nbsp;939]] | 219 |- | 13 | [[Xaponés]] | 日本語 | <code>[[:ja:|ja]]</code> | [[:ja:Special:Statistics|1&nbsp;496&nbsp;946]] | [[:ja:Special:Statistics|4&nbsp;399&nbsp;577]] | [[:ja:Special:Statistics|108&nbsp;844&nbsp;777]] | [[:ja:Special:ListUsers/sysop|39]] | [[:ja:Special:ListUsers|2&nbsp;598&nbsp;283]] | [[:ja:Special:ActiveUsers|24&nbsp;665]] | [[:ja:Special:ListFiles|6&nbsp;522]] | 93 |- | 14 | [[Idioma ucraín|Ucraín]] | українська | <code>[[:uk:|uk]]</code> | [[:uk:Special:Statistics|1&nbsp;415&nbsp;986]] | [[:uk:Special:Statistics|5&nbsp;303&nbsp;574]] | [[:uk:Special:Statistics|47&nbsp;720&nbsp;057]] | [[:uk:Special:ListUsers/sysop|44]] | [[:uk:Special:ListUsers|891&nbsp;026]] | [[:uk:Special:ActiveUsers|5&nbsp;995]] | [[:uk:Special:ListFiles|114&nbsp;575]] | 68 |- | 15 | [[Árabe]] | العربية | <code>[[:ar:|ar]]</code> | [[:ar:Special:Statistics|1&nbsp;306&nbsp;777]] | [[:ar:Special:Statistics|9&nbsp;098&nbsp;846]] | [[:ar:Special:Statistics|74&nbsp;046&nbsp;851]] | [[:ar:Special:ListUsers/sysop|24]] | [[:ar:Special:ListUsers|2&nbsp;900&nbsp;578]] | [[:ar:Special:ActiveUsers|6&nbsp;036]] | [[:ar:Special:ListFiles|56&nbsp;036]] | 289 |- | 16 | [[Vietnamita]] | Tiếng Việt | <code>[[:vi:|vi]]</code> | [[:vi:Special:Statistics|1&nbsp;299&nbsp;594]] | [[:vi:Special:Statistics|4&nbsp;576&nbsp;376]] | [[:vi:Special:Statistics|74&nbsp;874&nbsp;511]] | [[:vi:Special:ListUsers/sysop|16]] | [[:vi:Special:ListUsers|1&nbsp;047&nbsp;894]] | [[:vi:Special:ActiveUsers|4&nbsp;233]] | [[:vi:Special:ListFiles|27&nbsp;697]] | 104 |- | 17 | [[Samareñu]] | Winaray | <code>[[:war:|war]]</code> | [[:war:Special:Statistics|1&nbsp;266&nbsp;894]] | [[:war:Special:Statistics|2&nbsp;870&nbsp;453]] | [[:war:Special:Statistics|7&nbsp;733&nbsp;931]] | [[:war:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:war:Special:ListUsers|66&nbsp;118]] | [[:war:Special:ActiveUsers|94]] | [[:war:Special:ListFiles|42]] | 4 |- | 18 | [[Portugués]] | Idioma português | <code>[[:pt:|pt]]</code> | [[:pt:Special:Statistics|1&nbsp;168&nbsp;469]] | [[:pt:Special:Statistics|6&nbsp;075&nbsp;831]] | [[:pt:Special:Statistics|71&nbsp;844&nbsp;768]] | [[:pt:Special:ListUsers/sysop|51]] | [[:pt:Special:ListUsers|3&nbsp;390&nbsp;225]] | [[:pt:Special:ActiveUsers|7&nbsp;396]] | [[:pt:Special:ListFiles|67&nbsp;544]] | 209 |- | 19 | [[Idioma persa|Persa]] | فارسی | <code>[[:fa:|fa]]</code> | [[:fa:Special:Statistics|1&nbsp;072&nbsp;829]] | [[:fa:Special:Statistics|6&nbsp;035&nbsp;136]] | [[:fa:Special:Statistics|43&nbsp;543&nbsp;144]] | [[:fa:Special:ListUsers/sysop|38]] | [[:fa:Special:ListUsers|1&nbsp;513&nbsp;979]] | [[:fa:Special:ActiveUsers|3&nbsp;022]] | [[:fa:Special:ListFiles|98&nbsp;203]] | 154 |- | 20 | [[Idioma chechenu|Chechenu]] | нохчийн | <code>[[:ce:|ce]]</code> | [[:ce:Special:Statistics|864&nbsp;542]] | [[:ce:Special:Statistics|1&nbsp;707&nbsp;319]] | [[:ce:Special:Statistics|11&nbsp;903&nbsp;525]] | [[:ce:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:ce:Special:ListUsers|45&nbsp;293]] | [[:ce:Special:ActiveUsers|62]] | [[:ce:Special:ListFiles|333]] | 7 |- | 21 | [[Catalán]] | ca | <code>[[:ca:|ca]]</code> | [[:ca:Special:Statistics|791&nbsp;546]] | [[:ca:Special:Statistics|1&nbsp;993&nbsp;400]] | [[:ca:Special:Statistics|36&nbsp;982&nbsp;802]] | [[:ca:Special:ListUsers/sysop|25]] | [[:ca:Special:ListUsers|559&nbsp;701]] | [[:ca:Special:ActiveUsers|2&nbsp;316]] | [[:ca:Special:ListFiles|11&nbsp;403]] | 43 |- | 22 | [[idioma indonesiu|Indonesiu]] | Idioma indonesiu | <code>[[:id:|id]]</code> | [[:id:Special:Statistics|768&nbsp;182]] | [[:id:Special:Statistics|4&nbsp;183&nbsp;498]] | [[:id:Special:Statistics|29&nbsp;076&nbsp;684]] | [[:id:Special:ListUsers/sysop|47]] | [[:id:Special:ListUsers|1&nbsp;670&nbsp;660]] | [[:id:Special:ActiveUsers|14&nbsp;016]] | [[:id:Special:ListFiles|66&nbsp;007]] | 137 |- | 23 | [[Idioma coreanu|Coreanu]] | 한국어 | <code>[[:ko:|ko]]</code> | [[:ko:Special:Statistics|742&nbsp;394]] | [[:ko:Special:Statistics|3&nbsp;520&nbsp;950]] | [[:ko:Special:Statistics|41&nbsp;527&nbsp;602]] | [[:ko:Special:ListUsers/sysop|23]] | [[:ko:Special:ListUsers|998&nbsp;297]] | [[:ko:Special:ActiveUsers|6&nbsp;305]] | [[:ko:Special:ListFiles|15&nbsp;245]] | 165 |- | 24 | [[Idioma serbiu|Serbiu]] | српски / srpski | <code>[[:sr:|sr]]</code> | [[:sr:Special:Statistics|712&nbsp;966]] | [[:sr:Special:Statistics|4&nbsp;207&nbsp;550]] | [[:sr:Special:Statistics|30&nbsp;847&nbsp;082]] | [[:sr:Special:ListUsers/sysop|11]] | [[:sr:Special:ListUsers|550&nbsp;605]] | [[:sr:Special:ActiveUsers|1&nbsp;904]] | [[:sr:Special:ListFiles|40&nbsp;210]] | 176 |- | 25 | [[Idioma tártaru]] | татарча/tatarça | <code>[[:tt:|tt]]</code> | [[:tt:Special:Statistics|706&nbsp;106]] | [[:tt:Special:Statistics|1&nbsp;456&nbsp;379]] | [[:tt:Special:Statistics|5&nbsp;752&nbsp;215]] | [[:tt:Special:ListUsers/sysop|8]] | [[:tt:Special:ListUsers|59&nbsp;817]] | [[:tt:Special:ActiveUsers|112]] | [[:tt:Special:ListFiles|6&nbsp;992]] | 4 |- | 26 | [[Noruegu|Noruegu (Bokmål)]] | norsk | <code>[[:no:|no]]</code> | [[:no:Special:Statistics|682&nbsp;249]] | [[:no:Special:Statistics|1&nbsp;906&nbsp;156]] | [[:no:Special:Statistics|25&nbsp;673&nbsp;409]] | [[:no:Special:ListUsers/sysop|37]] | [[:no:Special:ListUsers|704&nbsp;363]] | [[:no:Special:ActiveUsers|2&nbsp;417]] | [[:no:Special:ListFiles|4]] | 43 |- | 27 | [[Turcu]] | Türkçe | <code>[[:tr:|tr]]</code> | [[:tr:Special:Statistics|676&nbsp;271]] | [[:tr:Special:Statistics|3&nbsp;390&nbsp;350]] | [[:tr:Special:Statistics|36&nbsp;945&nbsp;663]] | [[:tr:Special:ListUsers/sysop|22]] | [[:tr:Special:ListUsers|1&nbsp;799&nbsp;959]] | [[:tr:Special:ActiveUsers|5&nbsp;186]] | [[:tr:Special:ListFiles|44&nbsp;390]] | 176 |- | 28 | [[Idioma finlandés|Finlandés]] | suomi | <code>[[:fi:|fi]]</code> | [[:fi:Special:Statistics|615&nbsp;736]] | [[:fi:Special:Statistics|1&nbsp;577&nbsp;038]] | [[:fi:Special:Statistics|23&nbsp;875&nbsp;066]] | [[:fi:Special:ListUsers/sysop|35]] | [[:fi:Special:ListUsers|651&nbsp;499]] | [[:fi:Special:ActiveUsers|3&nbsp;526]] | [[:fi:Special:ListFiles|80&nbsp;091]] | 37 |- | 29 | [[Idioma checu|Checu]] | čeština | <code>[[:cs:|cs]]</code> | [[:cs:Special:Statistics|589&nbsp;449]] | [[:cs:Special:Statistics|1&nbsp;641&nbsp;239]] | [[:cs:Special:Statistics|25&nbsp;755&nbsp;022]] | [[:cs:Special:ListUsers/sysop|31]] | [[:cs:Special:ListUsers|776&nbsp;730]] | [[:cs:Special:ActiveUsers|5&nbsp;052]] | [[:cs:Special:ListFiles|1]] | 50 |- | 30 | [[Idioma húngaru|Húngaru]] | magyar | <code>[[:hu:|hu]]</code> | [[:hu:Special:Statistics|567&nbsp;676]] | [[:hu:Special:Statistics|1&nbsp;613&nbsp;171]] | [[:hu:Special:Statistics|28&nbsp;836&nbsp;631]] | [[:hu:Special:ListUsers/sysop|23]] | [[:hu:Special:ListUsers|629&nbsp;657]] | [[:hu:Special:ActiveUsers|3&nbsp;119]] | [[:hu:Special:ListFiles|9&nbsp;487]] | 61 |- | 31 | [[Rumanu]] | Idioma rumanu | <code>[[:ro:|ro]]</code> | [[:ro:Special:Statistics|542&nbsp;087]] | [[:ro:Special:Statistics|3&nbsp;009&nbsp;069]] | [[:ro:Special:Statistics|17&nbsp;571&nbsp;652]] | [[:ro:Special:ListUsers/sysop|18]] | [[:ro:Special:ListUsers|743&nbsp;295]] | [[:ro:Special:ActiveUsers|2&nbsp;140]] | [[:ro:Special:ListFiles|120&nbsp;168]] | 121 |- | 32 | [[Idioma vascu|Vascu]] | euskara | <code>[[:eu:|eu]]</code> | [[:eu:Special:Statistics|483&nbsp;264]] | [[:eu:Special:Statistics|1&nbsp;035&nbsp;866]] | [[:eu:Special:Statistics|10&nbsp;571&nbsp;897]] | [[:eu:Special:ListUsers/sysop|12]] | [[:eu:Special:ListUsers|191&nbsp;409]] | [[:eu:Special:ActiveUsers|1&nbsp;034]] | [[:eu:Special:ListFiles|0]] | 13 |- | 33 | [[Idioma serbocroata|Serbocroata]] | srpskohrvatski / српскохрватски | <code>[[:sh:|sh]]</code> | [[:sh:Special:Statistics|461&nbsp;537]] | [[:sh:Special:Statistics|4&nbsp;628&nbsp;655]] | [[:sh:Special:Statistics|42&nbsp;557&nbsp;073]] | [[:sh:Special:ListUsers/sysop|8]] | [[:sh:Special:ListUsers|340&nbsp;196]] | [[:sh:Special:ActiveUsers|379]] | [[:sh:Special:ListFiles|9&nbsp;987]] | 750 |- | 34 | [[Idioma malayu|Malayu]] | Bahasa Melayu | <code>[[:ms:|ms]]</code> | [[:ms:Special:Statistics|437&nbsp;739]] | [[:ms:Special:Statistics|1&nbsp;179&nbsp;941]] | [[:ms:Special:Statistics|6&nbsp;802&nbsp;903]] | [[:ms:Special:ListUsers/sysop|13]] | [[:ms:Special:ListUsers|389&nbsp;554]] | [[:ms:Special:ActiveUsers|1&nbsp;777]] | [[:ms:Special:ListFiles|17&nbsp;903]] | 17 |- | 35 | [[Hebréu]] | עברית | <code>[[:he:|he]]</code> | [[:he:Special:Statistics|394&nbsp;256]] | [[:he:Special:Statistics|1&nbsp;651&nbsp;368]] | [[:he:Special:Statistics|42&nbsp;950&nbsp;260]] | [[:he:Special:ListUsers/sysop|27]] | [[:he:Special:ListUsers|1&nbsp;300&nbsp;770]] | [[:he:Special:ActiveUsers|7&nbsp;227]] | [[:he:Special:ListFiles|87&nbsp;399]] | 264 |- | 37 | [[Esperantu]] | Esperanto | <code>[[:eo:|eo]]</code> | [[:eo:Special:Statistics|383&nbsp;891]] | [[:eo:Special:Statistics|861&nbsp;495]] | [[:eo:Special:Statistics|9&nbsp;325&nbsp;858]] | [[:eo:Special:ListUsers/sysop|13]] | [[:eo:Special:ListUsers|252&nbsp;160]] | [[:eo:Special:ActiveUsers|398]] | [[:eo:Special:ListFiles|19&nbsp;754]] | 17 |- | 38 | [[Idioma uzbequistanín|Uzbequistanín]] | oʻzbekcha/ўзбекча | <code>[[:uz:|uz]]</code> | [[:uz:Special:Statistics|336&nbsp;917]] | [[:uz:Special:Statistics|1&nbsp;212&nbsp;313]] | [[:uz:Special:Statistics|5&nbsp;972&nbsp;836]] | [[:uz:Special:ListUsers/sysop|10]] | [[:uz:Special:ListUsers|254&nbsp;565]] | [[:uz:Special:ActiveUsers|750]] | [[:uz:Special:ListFiles|3&nbsp;895]] | 33 |- | 39 | [[Idioma armeniu|Armeniu]] | Հայերեն | <code>[[:hy:|hy]]</code> | [[:hy:Special:Statistics|325&nbsp;537]] | [[:hy:Special:Statistics|1&nbsp;195&nbsp;474]] | [[:hy:Special:Statistics|10&nbsp;711&nbsp;201]] | [[:hy:Special:ListUsers/sysop|10]] | [[:hy:Special:ListUsers|167&nbsp;315]] | [[:hy:Special:ActiveUsers|874]] | [[:hy:Special:ListFiles|12&nbsp;431]] | 64 |- | 40 | [[Idioma danés|Danés]] | dansk | <code>[[:da:|da]]</code> | [[:da:Special:Statistics|313&nbsp;564]] | [[:da:Special:Statistics|983&nbsp;682]] | [[:da:Special:Statistics|12&nbsp;226&nbsp;359]] | [[:da:Special:ListUsers/sysop|25]] | [[:da:Special:ListUsers|558&nbsp;326]] | [[:da:Special:ActiveUsers|1&nbsp;665]] | [[:da:Special:ListFiles|1]] | 57 |- | 41 | [[Idioma búlgaru|Búlgaru]] | български | <code>[[:bg:|bg]]</code> | [[:bg:Special:Statistics|309&nbsp;227]] | [[:bg:Special:Statistics|700&nbsp;349]] | [[:bg:Special:Statistics|12&nbsp;849&nbsp;153]] | [[:bg:Special:ListUsers/sysop|19]] | [[:bg:Special:ListUsers|388&nbsp;204]] | [[:bg:Special:ActiveUsers|2&nbsp;001]] | [[:bg:Special:ListFiles|13]] | 29 |- | 42 | [[Idioma galés|Galés]] | Cymraeg | <code>[[:cy:|cy]]</code> | [[:cy:Special:Statistics|284&nbsp;065]] | [[:cy:Special:Statistics|543&nbsp;521]] | [[:cy:Special:Statistics|14&nbsp;770&nbsp;188]] | [[:cy:Special:ListUsers/sysop|11]] | [[:cy:Special:ListUsers|106&nbsp;327]] | [[:cy:Special:ActiveUsers|161]] | [[:cy:Special:ListFiles|12&nbsp;171]] | 23 |- | 43 | [[Inglés simple]] | Simple English | <code>[[:simple:|simple]]</code> | [[:simple:Special:Statistics|280&nbsp;558]] | [[:simple:Special:Statistics|934&nbsp;044]] | [[:simple:Special:Statistics|10&nbsp;783&nbsp;621]] | [[:simple:Special:ListUsers/sysop|23]] | [[:simple:Special:ListUsers|1&nbsp;756&nbsp;511]] | [[:simple:Special:ActiveUsers|3&nbsp;859]] | [[:simple:Special:ListFiles|36]] | 63 |- | 44 | [[Griegu]] | Ελληνικά | <code>[[:el:|el]]</code> | [[:el:Special:Statistics|267&nbsp;733]] | [[:el:Special:Statistics|748&nbsp;644]] | [[:el:Special:Statistics|11&nbsp;542&nbsp;774]] | [[:el:Special:ListUsers/sysop|22]] | [[:el:Special:ListUsers|497&nbsp;691]] | [[:el:Special:ActiveUsers|2&nbsp;477]] | [[:el:Special:ListFiles|19&nbsp;758]] | 50 |- | 45 | [[Idioma bielorrusu|Bielorrusu]] | беларуская | <code>[[:be:|be]]</code> | [[:be:Special:Statistics|262&nbsp;672]] | [[:be:Special:Statistics|729&nbsp;719]] | [[:be:Special:Statistics|5&nbsp;113&nbsp;274]] | [[:be:Special:ListUsers/sysop|9]] | [[:be:Special:ListUsers|164&nbsp;524]] | [[:be:Special:ActiveUsers|447]] | [[:be:Special:ListFiles|3&nbsp;592]] | 22 |- | 46 | [[Idioma eslovacu|Eslovacu]] | slovenčina | <code>[[:sk:|sk]]</code> | [[:sk:Special:Statistics|259&nbsp;160]] | [[:sk:Special:Statistics|602&nbsp;031]] | [[:sk:Special:Statistics|8&nbsp;169&nbsp;164]] | [[:sk:Special:ListUsers/sysop|11]] | [[:sk:Special:ListUsers|288&nbsp;920]] | [[:sk:Special:ActiveUsers|1&nbsp;376]] | [[:sk:Special:ListFiles|0]] | 24 |- | 47 | [[Idioma estoniu|Estoniu]] | eesti | <code>[[:et:|et]]</code> | [[:et:Special:Statistics|258&nbsp;758]] | [[:et:Special:Statistics|610&nbsp;608]] | [[:et:Special:Statistics|7&nbsp;116&nbsp;486]] | [[:et:Special:ListUsers/sysop|36]] | [[:et:Special:ListUsers|224&nbsp;879]] | [[:et:Special:ActiveUsers|1&nbsp;217]] | [[:et:Special:ListFiles|649]] | 22 |- | 48 | [[Urdú]] | اردو | <code>[[:ur:|ur]]</code> | [[:ur:Special:Statistics|253&nbsp;574]] | [[:ur:Special:Statistics|2&nbsp;446&nbsp;248]] | [[:ur:Special:Statistics|9&nbsp;690&nbsp;021]] | [[:ur:Special:ListUsers/sysop|9]] | [[:ur:Special:ListUsers|209&nbsp;447]] | [[:ur:Special:ActiveUsers|396]] | [[:ur:Special:ListFiles|8&nbsp;766]] | 296 |- | 49 | [[Azerbaixanu del sur]] | تۆرکجه | <code>[[:azb:|azb]]</code> | [[:azb:Special:Statistics|244&nbsp;606]] | [[:azb:Special:Statistics|580&nbsp;257]] | [[:azb:Special:Statistics|1&nbsp;586&nbsp;664]] | [[:azb:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:azb:Special:ListUsers|60&nbsp;990]] | [[:azb:Special:ActiveUsers|95]] | [[:azb:Special:ListFiles|555]] | 5 |- | 50 | [[Idioma kazaquistanín|kazaquistanín]] | қазақша | <code>[[:kk:|kk]]</code> | [[:kk:Special:Statistics|243&nbsp;029]] | [[:kk:Special:Statistics|664&nbsp;599]] | [[:kk:Special:Statistics|3&nbsp;573&nbsp;854]] | [[:kk:Special:ListUsers/sysop|15]] | [[:kk:Special:ListUsers|175&nbsp;976]] | [[:kk:Special:ActiveUsers|444]] | [[:kk:Special:ListFiles|8&nbsp;678]] | 16 |- | 51 | [[Idioma gallegu|Gallegu]] | galego | <code>[[:gl:|gl]]</code> | [[:gl:Special:Statistics|230&nbsp;704]] | [[:gl:Special:Statistics|569&nbsp;380]] | [[:gl:Special:Statistics|7&nbsp;340&nbsp;296]] | [[:gl:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:gl:Special:ListUsers|167&nbsp;106]] | [[:gl:Special:ActiveUsers|425]] | [[:gl:Special:ListFiles|33]] | 28 |- | 52 | [[Idioma croata|Croata]] | hrvatski | <code>[[:hr:|hr]]</code> | [[:hr:Special:Statistics|230&nbsp;638]] | [[:hr:Special:Statistics|500&nbsp;199]] | [[:hr:Special:Statistics|7&nbsp;404&nbsp;749]] | [[:hr:Special:ListUsers/sysop|14]] | [[:hr:Special:ListUsers|353&nbsp;815]] | [[:hr:Special:ActiveUsers|1&nbsp;121]] | [[:hr:Special:ListFiles|21&nbsp;097]] | 20 |- | 53 | [[Idioma minangkabau|Minangkabau]] | Baso Minangkabau | <code>[[:min:|min]]</code> | [[:min:Special:Statistics|229&nbsp;243]] | [[:min:Special:Statistics|474&nbsp;320]] | [[:min:Special:Statistics|3&nbsp;345&nbsp;580]] | [[:min:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:min:Special:ListUsers|23&nbsp;453]] | [[:min:Special:ActiveUsers|49]] | [[:min:Special:ListFiles|180]] | 8 |- | 54 | [[Idioma lituanu|Lituanu]] | lietuvių | <code>[[:lt:|lt]]</code> | [[:lt:Special:Statistics|225&nbsp;512]] | [[:lt:Special:Statistics|563&nbsp;657]] | [[:lt:Special:Statistics|7&nbsp;785&nbsp;868]] | [[:lt:Special:ListUsers/sysop|9]] | [[:lt:Special:ListUsers|213&nbsp;620]] | [[:lt:Special:ActiveUsers|706]] | [[:lt:Special:ListFiles|27&nbsp;169]] | 31 |- | 55 | [[Idioma azerbaixanu|Azerbaixanu]] | azərbaycanca | <code>[[:az:|az]]</code> | [[:az:Special:Statistics|212&nbsp;939]] | [[:az:Special:Statistics|666&nbsp;264]] | [[:az:Special:Statistics|8&nbsp;761&nbsp;005]] | [[:az:Special:ListUsers/sysop|13]] | [[:az:Special:ListUsers|337&nbsp;698]] | [[:az:Special:ActiveUsers|876]] | [[:az:Special:ListFiles|14&nbsp;574]] | 60 |- | 56 | [[Idioma eslovenu|Eslovenu]] | slovenščina | <code>[[:sl:|sl]]</code> | [[:sl:Special:Statistics|197&nbsp;166]] | [[:sl:Special:Statistics|504&nbsp;938]] | [[:sl:Special:Statistics|6&nbsp;644&nbsp;219]] | [[:sl:Special:ListUsers/sysop|22]] | [[:sl:Special:ListUsers|256&nbsp;474]] | [[:sl:Special:ActiveUsers|847]] | [[:sl:Special:ListFiles|8&nbsp;991]] | 32 |- | 57 | [[Idioma xeorxanu|Xeorxanu]] | ქართული | <code>[[:ka:|ka]]</code> | [[:ka:Special:Statistics|192&nbsp;800]] | [[:ka:Special:Statistics|790&nbsp;983]] | [[:ka:Special:Statistics|5&nbsp;340&nbsp;051]] | [[:ka:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:ka:Special:ListUsers|179&nbsp;417]] | [[:ka:Special:ActiveUsers|452]] | [[:ka:Special:ListFiles|16&nbsp;000]] | 65 |- | 58 | [[Idioma bengalín|Bengalín]] | বাংলা | <code>[[:bn:|bn]]</code> | [[:bn:Special:Statistics|186&nbsp;559]] | [[:bn:Special:Statistics|1&nbsp;402&nbsp;493]] | [[:bn:Special:Statistics|8&nbsp;872&nbsp;973]] | [[:bn:Special:ListUsers/sysop|16]] | [[:bn:Special:ListUsers|535&nbsp;865]] | [[:bn:Special:ActiveUsers|1&nbsp;988]] | [[:bn:Special:ListFiles|21&nbsp;420]] | 269 |- | 59 | [[Idioma tamil|Tamil]] | தமிழ் | <code>[[:ta:|ta]]</code> | [[:ta:Special:Statistics|182&nbsp;498]] | [[:ta:Special:Statistics|619&nbsp;154]] | [[:ta:Special:Statistics|4&nbsp;499&nbsp;727]] | [[:ta:Special:ListUsers/sysop|31]] | [[:ta:Special:ListUsers|257&nbsp;294]] | [[:ta:Special:ActiveUsers|530]] | [[:ta:Special:ListFiles|9&nbsp;719]] | 42 |- | 60 | [[Idioma tailandés|Tailandés]] | ไทย | <code>[[:th:|th]]</code> | [[:th:Special:Statistics|181&nbsp;284]] | [[:th:Special:Statistics|1&nbsp;170&nbsp;121]] | [[:th:Special:Statistics|12&nbsp;915&nbsp;293]] | [[:th:Special:ListUsers/sysop|18]] | [[:th:Special:ListUsers|541&nbsp;062]] | [[:th:Special:ActiveUsers|3&nbsp;078]] | [[:th:Special:ListFiles|8&nbsp;516]] | 328 |- | 61 | [[Xudeoespañol]] | Ladin | <code>[[:lld:|lld]]</code> | [[:lld:Special:Statistics|180&nbsp;851]] | [[:lld:Special:Statistics|188&nbsp;266]] | [[:lld:Special:Statistics|246&nbsp;244]] | [[:lld:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:lld:Special:ListUsers|12&nbsp;957]] | [[:lld:Special:ActiveUsers|39]] | [[:lld:Special:ListFiles|4]] | 0 |- | 62 | [[Nynorsk|Noruegu (Nynorsk)]] | norsk nynorsk | <code>[[:nn:|nn]]</code> | [[:nn:Special:Statistics|177&nbsp;693]] | [[:nn:Special:Statistics|400&nbsp;057]] | [[:nn:Special:Statistics|3&nbsp;640&nbsp;510]] | [[:nn:Special:ListUsers/sysop|14]] | [[:nn:Special:ListUsers|152&nbsp;340]] | [[:nn:Special:ActiveUsers|203]] | [[:nn:Special:ListFiles|10]] | 14 |- | 63 | [[Idioma hindi|Hindi]] | हिन्दी | <code>[[:hi:|hi]]</code> | [[:hi:Special:Statistics|168&nbsp;910]] | [[:hi:Special:Statistics|1&nbsp;387&nbsp;132]] | [[:hi:Special:Statistics|6&nbsp;522&nbsp;959]] | [[:hi:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:hi:Special:ListUsers|898&nbsp;962]] | [[:hi:Special:ActiveUsers|989]] | [[:hi:Special:ListFiles|4&nbsp;664]] | 245 |- | 64 | [[Idioma macedoniu|Macedoniu]] | македонски | <code>[[:mk:|mk]]</code> | [[:mk:Special:Statistics|160&nbsp;226]] | [[:mk:Special:Statistics|598&nbsp;550]] | [[:mk:Special:Statistics|5&nbsp;522&nbsp;598]] | [[:mk:Special:ListUsers/sysop|12]] | [[:mk:Special:ListUsers|131&nbsp;057]] | [[:mk:Special:ActiveUsers|315]] | [[:mk:Special:ListFiles|8&nbsp;928]] | 69 |- | 65 | [[Idioma letón|Letón]] | latviešu | <code>[[:lv:|lv]]</code> | [[:lv:Special:Statistics|142&nbsp;195]] | [[:lv:Special:Statistics|568&nbsp;520]] | [[:lv:Special:Statistics|4&nbsp;443&nbsp;067]] | [[:lv:Special:ListUsers/sysop|14]] | [[:lv:Special:ListUsers|142&nbsp;644]] | [[:lv:Special:ActiveUsers|559]] | [[:lv:Special:ListFiles|28&nbsp;492]] | 70 |- | 67 | [[Idioma llatín|Llatín]] | Latina | <code>[[:la:|la]]</code> | [[:la:Special:Statistics|141&nbsp;175]] | [[:la:Special:Statistics|293&nbsp;390]] | [[:la:Special:Statistics|3&nbsp;944&nbsp;145]] | [[:la:Special:ListUsers/sysop|21]] | [[:la:Special:ListUsers|204&nbsp;916]] | [[:la:Special:ActiveUsers|196]] | [[:la:Special:ListFiles|0]] | 16 |- | 68 | [[Asturianu]] | asturianu | <code>[[:ast:|ast]]</code> | [[:ast:Special:Statistics|138&nbsp;993]] | [[:ast:Special:Statistics|249&nbsp;126]] | [[:ast:Special:Statistics|4&nbsp;479&nbsp;543]] | [[:ast:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:ast:Special:ListUsers|145&nbsp;357]] | [[:ast:Special:ActiveUsers|158]] | [[:ast:Special:ListFiles|0]] | 11 |- | 69 | [[Afrikaans]] | Afrikaans | <code>[[:af:|af]]</code> | [[:af:Special:Statistics|128&nbsp;627]] | [[:af:Special:Statistics|437&nbsp;109]] | [[:af:Special:Statistics|2&nbsp;885&nbsp;480]] | [[:af:Special:ListUsers/sysop|14]] | [[:af:Special:ListUsers|203&nbsp;427]] | [[:af:Special:ActiveUsers|283]] | [[:af:Special:ListFiles|9&nbsp;974]] | 38 |- | 70 | [[Idioma telugu]] | తెలుగు | <code>[[:te:|te]]</code> | [[:te:Special:Statistics|122&nbsp;289]] | [[:te:Special:Statistics|412&nbsp;975]] | [[:te:Special:Statistics|4&nbsp;678&nbsp;078]] | [[:te:Special:ListUsers/sysop|11]] | [[:te:Special:ListUsers|145&nbsp;476]] | [[:te:Special:ActiveUsers|342]] | [[:te:Special:ListFiles|15&nbsp;067]] | 64 |- | 71 | [[Taxiku]] | тоҷикӣ | <code>[[:tg:|tg]]</code> | [[:tg:Special:Statistics|117&nbsp;204]] | [[:tg:Special:Statistics|286&nbsp;030]] | [[:tg:Special:Statistics|1&nbsp;461&nbsp;903]] | [[:tg:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:tg:Special:ListUsers|120&nbsp;216]] | [[:tg:Special:ActiveUsers|144]] | [[:tg:Special:ListFiles|537]] | 11 |- | 72 | [[Idioma birmanu|Birmanu]] | မြန်မာဘာသာ | <code>[[:my:|my]]</code> | [[:my:Special:Statistics|110&nbsp;470]] | [[:my:Special:Statistics|266&nbsp;465]] | [[:my:Special:Statistics|1&nbsp;023&nbsp;519]] | [[:my:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:my:Special:ListUsers|138&nbsp;482]] | [[:my:Special:ActiveUsers|306]] | [[:my:Special:ListFiles|2&nbsp;933]] | 8 |- | 73 | [[Suaḥili]] | Kiswahili | <code>[[:sw:|sw]]</code> | [[:sw:Special:Statistics|108&nbsp;609]] | [[:sw:Special:Statistics|215&nbsp;589]] | [[:sw:Special:Statistics|1&nbsp;498&nbsp;731]] | [[:sw:Special:ListUsers/sysop|14]] | [[:sw:Special:ListUsers|87&nbsp;422]] | [[:sw:Special:ActiveUsers|223]] | [[:sw:Special:ListFiles|1&nbsp;190]] | 7 |- | 74 | [[Idioma albanés|Albanés]] | shqip | <code>[[:sq:|sq]]</code> | [[:sq:Special:Statistics|105&nbsp;397]] | [[:sq:Special:Statistics|324&nbsp;070]] | [[:sq:Special:Statistics|2&nbsp;925&nbsp;464]] | [[:sq:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:sq:Special:ListUsers|184&nbsp;203]] | [[:sq:Special:ActiveUsers|402]] | [[:sq:Special:ListFiles|3&nbsp;434]] | 39 |- | 75 | [[Idioma malgax|Malgax]] | Malagasy | <code>[[:mg:|mg]]</code> | [[:mg:Special:Statistics|102&nbsp;392]] | [[:mg:Special:Statistics|260&nbsp;565]] | [[:mg:Special:Statistics|1&nbsp;133&nbsp;263]] | [[:mg:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:mg:Special:ListUsers|38&nbsp;997]] | [[:mg:Special:ActiveUsers|91]] | [[:mg:Special:ListFiles|3]] | 10 |- | 76 | [[Idioma marathi|Marathi]] | मराठी | <code>[[:mr:|mr]]</code> | [[:mr:Special:Statistics|101&nbsp;742]] | [[:mr:Special:Statistics|330&nbsp;413]] | [[:mr:Special:Statistics|2&nbsp;672&nbsp;997]] | [[:mr:Special:ListUsers/sysop|10]] | [[:mr:Special:ListUsers|179&nbsp;481]] | [[:mr:Special:ActiveUsers|509]] | [[:mr:Special:ListFiles|2&nbsp;431]] | 41 |- | 77 | [[Idioma bosniu|Bosniu]] | bosanski | <code>[[:bs:|bs]]</code> | [[:bs:Special:Statistics|97&nbsp;511]] | [[:bs:Special:Statistics|384&nbsp;805]] | [[:bs:Special:Statistics|3&nbsp;811&nbsp;622]] | [[:bs:Special:ListUsers/sysop|10]] | [[:bs:Special:ListUsers|178&nbsp;858]] | [[:bs:Special:ActiveUsers|224]] | [[:bs:Special:ListFiles|5&nbsp;259]] | 86 |- | 78 | [[Idioma ḥausa|Ḥausa]] | Hausa | <code>[[:ha:|ha]]</code> | [[:ha:Special:Statistics|95&nbsp;406]] | [[:ha:Special:Statistics|137&nbsp;300]] | [[:ha:Special:Statistics|818&nbsp;703]] | [[:ha:Special:ListUsers/sysop|16]] | [[:ha:Special:ListUsers|43&nbsp;315]] | [[:ha:Special:ActiveUsers|205]] | [[:ha:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 79 | [[Idioma curdu|Curdu]] | kurdî | <code>[[:ku:|ku]]</code> | [[:ku:Special:Statistics|91&nbsp;162]] | [[:ku:Special:Statistics|292&nbsp;402]] | [[:ku:Special:Statistics|1&nbsp;995&nbsp;448]] | [[:ku:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:ku:Special:ListUsers|146&nbsp;026]] | [[:ku:Special:ActiveUsers|148]] | [[:ku:Special:ListFiles|555]] | 33 |- | 80 | [[Idioma bretón|Bretón]] | brezhoneg | <code>[[:br:|br]]</code> | [[:br:Special:Statistics|90&nbsp;936]] | [[:br:Special:Statistics|160&nbsp;758]] | [[:br:Special:Statistics|2&nbsp;182&nbsp;154]] | [[:br:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:br:Special:ListUsers|90&nbsp;202]] | [[:br:Special:ActiveUsers|122]] | [[:br:Special:ListFiles|492]] | 8 |- | 81 | [[Idioma occitanu|Occitanu]] | occitan | <code>[[:oc:|oc]]</code> | [[:oc:Special:Statistics|90&nbsp;689]] | [[:oc:Special:Statistics|166&nbsp;913]] | [[:oc:Special:Statistics|2&nbsp;484&nbsp;837]] | [[:oc:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:oc:Special:ListUsers|62&nbsp;710]] | [[:oc:Special:ActiveUsers|132]] | [[:oc:Special:ListFiles|306]] | 11 |- | 83 | [[Idioma malabar]] | മലയാളം | <code>[[:ml:|ml]]</code> | [[:ml:Special:Statistics|87&nbsp;978]] | [[:ml:Special:Statistics|552&nbsp;611]] | [[:ml:Special:Statistics|4&nbsp;358&nbsp;140]] | [[:ml:Special:ListUsers/sysop|13]] | [[:ml:Special:ListUsers|202&nbsp;507]] | [[:ml:Special:ActiveUsers|489]] | [[:ml:Special:ListFiles|7&nbsp;457]] | 220 |- | 84 | [[Baxu saxón]] | Plattdüütsch | <code>[[:nds:|nds]]</code> | [[:nds:Special:Statistics|85&nbsp;825]] | [[:nds:Special:Statistics|186&nbsp;545]] | [[:nds:Special:Statistics|1&nbsp;059&nbsp;318]] | [[:nds:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:nds:Special:ListUsers|61&nbsp;157]] | [[:nds:Special:ActiveUsers|71]] | [[:nds:Special:ListFiles|0]] | 8 |- | 85 | [[Curdu (Soraní)]] | کوردی | <code>[[:ckb:|ckb]]</code> | [[:ckb:Special:Statistics|80&nbsp;995]] | [[:ckb:Special:Statistics|254&nbsp;375]] | [[:ckb:Special:Statistics|1&nbsp;571&nbsp;146]] | [[:ckb:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:ckb:Special:ListUsers|74&nbsp;488]] | [[:ckb:Special:ActiveUsers|194]] | [[:ckb:Special:ListFiles|2&nbsp;995]] | 28 |- | 86 | [[Idioma lombardu|Lombardu]] | lumbaart | <code>[[:lmo:|lmo]]</code> | [[:lmo:Special:Statistics|80&nbsp;072]] | [[:lmo:Special:Statistics|153&nbsp;105]] | [[:lmo:Special:Statistics|1&nbsp;326&nbsp;070]] | [[:lmo:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:lmo:Special:ListUsers|52&nbsp;230]] | [[:lmo:Special:ActiveUsers|71]] | [[:lmo:Special:ListFiles|795]] | 7 |- | 87 | [[Idioma kirguís]] | Кыргызча | <code>[[:ky:|ky]]</code> | [[:ky:Special:Statistics|76&nbsp;199]] | [[:ky:Special:Statistics|123&nbsp;352]] | [[:ky:Special:Statistics|642&nbsp;952]] | [[:ky:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:ky:Special:ListUsers|46&nbsp;786]] | [[:ky:Special:ActiveUsers|133]] | [[:ky:Special:ListFiles|2&nbsp;678]] | 2 |- | 88 | [[Panyabí occidental]] | پنجابی | <code>[[:pnb:|pnb]]</code> | [[:pnb:Special:Statistics|75&nbsp;373]] | [[:pnb:Special:Statistics|142&nbsp;701]] | [[:pnb:Special:Statistics|699&nbsp;765]] | [[:pnb:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:pnb:Special:ListUsers|43&nbsp;577]] | [[:pnb:Special:ActiveUsers|73]] | [[:pnb:Special:ListFiles|31]] | 4 |- | 89 | [[Xavanés]] | Basa Jawa | <code>[[:jv:|jv]]</code> | [[:jv:Special:Statistics|75&nbsp;138]] | [[:jv:Special:Statistics|186&nbsp;312]] | [[:jv:Special:Statistics|1&nbsp;744&nbsp;543]] | [[:jv:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:jv:Special:ListUsers|71&nbsp;314]] | [[:jv:Special:ActiveUsers|162]] | [[:jv:Special:ListFiles|4&nbsp;343]] | 20 |- | 90 | [[Nepal bhasa]] | नेपाल भाषा | <code>[[:new:|new]]</code> | [[:new:Special:Statistics|73&nbsp;842]] | [[:new:Special:Statistics|268&nbsp;749]] | [[:new:Special:Statistics|1&nbsp;119&nbsp;094]] | [[:new:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:new:Special:ListUsers|30&nbsp;837]] | [[:new:Special:ActiveUsers|25]] | [[:new:Special:ListFiles|0]] | 29 |- | 91 | [[Criollu haitianu|Haitianu]] | Kreyòl ayisyen | <code>[[:ht:|ht]]</code> | [[:ht:Special:Statistics|71&nbsp;779]] | [[:ht:Special:Statistics|93&nbsp;309]] | [[:ht:Special:Statistics|879&nbsp;231]] | [[:ht:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ht:Special:ListUsers|38&nbsp;585]] | [[:ht:Special:ActiveUsers|97]] | [[:ht:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 92 | [[Idioma piamontés|Piamontés]] | Piemontèis | <code>[[:pms:|pms]]</code> | [[:pms:Special:Statistics|71&nbsp;127]] | [[:pms:Special:Statistics|103&nbsp;685]] | [[:pms:Special:Statistics|882&nbsp;724]] | [[:pms:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:pms:Special:ListUsers|31&nbsp;336]] | [[:pms:Special:ActiveUsers|59]] | [[:pms:Special:ListFiles|1&nbsp;820]] | 2 |- | 93 | [[Venecianu]] | vèneto | <code>[[:vec:|vec]]</code> | [[:vec:Special:Statistics|69&nbsp;574]] | [[:vec:Special:Statistics|143&nbsp;441]] | [[:vec:Special:Statistics|1&nbsp;224&nbsp;542]] | [[:vec:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:vec:Special:ListUsers|41&nbsp;367]] | [[:vec:Special:ActiveUsers|51]] | [[:vec:Special:ListFiles|724]] | 10 |- | 94 | [[Idioma luxemburgués|Luxemburgués]] | Lëtzebuergesch | <code>[[:lb:|lb]]</code> | [[:lb:Special:Statistics|67&nbsp;017]] | [[:lb:Special:Statistics|141&nbsp;917]] | [[:lb:Special:Statistics|2&nbsp;665&nbsp;998]] | [[:lb:Special:ListUsers/sysop|8]] | [[:lb:Special:ListUsers|70&nbsp;224]] | [[:lb:Special:ActiveUsers|134]] | [[:lb:Special:ListFiles|2&nbsp;522]] | 23 |- | 95 | [[Idioma mazandaraní|Mazandaraní]] | مازِرونی | <code>[[:mzn:|mzn]]</code> | [[:mzn:Special:Statistics|64&nbsp;578]] | [[:mzn:Special:Statistics|107&nbsp;462]] | [[:mzn:Special:Statistics|327&nbsp;168]] | [[:mzn:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:mzn:Special:ListUsers|44&nbsp;964]] | [[:mzn:Special:ActiveUsers|34]] | [[:mzn:Special:ListFiles|418]] | 1 |- | 96 | [[Idioma baskir|Baskir]] | башҡортса | <code>[[:ba:|ba]]</code> | [[:ba:Special:Statistics|63&nbsp;956]] | [[:ba:Special:Statistics|183&nbsp;885]] | [[:ba:Special:Statistics|1&nbsp;291&nbsp;879]] | [[:ba:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:ba:Special:ListUsers|47&nbsp;097]] | [[:ba:Special:ActiveUsers|76]] | [[:ba:Special:ListFiles|1&nbsp;430]] | 25 |- | 97 | [[Idioma irlandés|Irlandés]] | Gaeilge | <code>[[:ga:|ga]]</code> | [[:ga:Special:Statistics|63&nbsp;686]] | [[:ga:Special:Statistics|115&nbsp;141]] | [[:ga:Special:Statistics|1&nbsp;303&nbsp;974]] | [[:ga:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:ga:Special:ListUsers|72&nbsp;108]] | [[:ga:Special:ActiveUsers|135]] | [[:ga:Special:ListFiles|1&nbsp;009]] | 7 |- | 98 | [[Idioma aragonés|Aragonés]] | aragonés | <code>[[:an:|an]]</code> | [[:an:Special:Statistics|63&nbsp;362]] | [[:an:Special:Statistics|201&nbsp;810]] | [[:an:Special:Statistics|2&nbsp;381&nbsp;889]] | [[:an:Special:ListUsers/sysop|9]] | [[:an:Special:ListUsers|87&nbsp;889]] | [[:an:Special:ActiveUsers|102]] | [[:an:Special:ListFiles|2&nbsp;190]] | 56 |- | 99 | [[Idioma sondanés|Sondanés]] | Basa Sunda | <code>[[:su:|su]]</code> | [[:su:Special:Statistics|62&nbsp;590]] | [[:su:Special:Statistics|100&nbsp;240]] | [[:su:Special:Statistics|696&nbsp;064]] | [[:su:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:su:Special:ListUsers|35&nbsp;552]] | [[:su:Special:ActiveUsers|56]] | [[:su:Special:ListFiles|419]] | 3 |- | 100 | [[Ido]] | Ido | <code>[[:io:|io]]</code> | [[:io:Special:Statistics|61&nbsp;738]] | [[:io:Special:Statistics|99&nbsp;339]] | [[:io:Special:Statistics|1&nbsp;109&nbsp;477]] | [[:io:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:io:Special:ListUsers|45&nbsp;106]] | [[:io:Special:ActiveUsers|74]] | [[:io:Special:ListFiles|0]] | 4 |- | 101 | [[Idioma islandés|Islandés]] | íslenska | <code>[[:is:|is]]</code> | [[:is:Special:Statistics|60&nbsp;876]] | [[:is:Special:Statistics|159&nbsp;609]] | [[:is:Special:Statistics|1&nbsp;954&nbsp;156]] | [[:is:Special:ListUsers/sysop|11]] | [[:is:Special:ListUsers|113&nbsp;569]] | [[:is:Special:ActiveUsers|280]] | [[:is:Special:ListFiles|3&nbsp;323]] | 32 |- | 102 | [[Silesianu]] | ślůnski | <code>[[:szl:|szl]]</code> | [[:szl:Special:Statistics|60&nbsp;091]] | [[:szl:Special:Statistics|76&nbsp;662]] | [[:szl:Special:Statistics|383&nbsp;915]] | [[:szl:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:szl:Special:ListUsers|29&nbsp;293]] | [[:szl:Special:ActiveUsers|35]] | [[:szl:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 103 | [[Frisón occidental]] | Frysk | <code>[[:fy:|fy]]</code> | [[:fy:Special:Statistics|59&nbsp;706]] | [[:fy:Special:Statistics|178&nbsp;716]] | [[:fy:Special:Statistics|1&nbsp;222&nbsp;090]] | [[:fy:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:fy:Special:ListUsers|57&nbsp;224]] | [[:fy:Special:ActiveUsers|87]] | [[:fy:Special:ListFiles|7&nbsp;665]] | 27 |- | 104 | [[Idioma panyabí oriental|Panyabí oriental]] | ਪੰਜਾਬੀ | <code>[[:pa:|pa]]</code> | [[:pa:Special:Statistics|59&nbsp;493]] | [[:pa:Special:Statistics|192&nbsp;408]] | [[:pa:Special:Statistics|834&nbsp;536]] | [[:pa:Special:ListUsers/sysop|10]] | [[:pa:Special:ListUsers|58&nbsp;277]] | [[:pa:Special:ActiveUsers|158]] | [[:pa:Special:ListFiles|1&nbsp;865]] | 22 |- | 105 | [[Idioma chuvasiu|Chuvasiu]] | Чӑвашла | <code>[[:cv:|cv]]</code> | [[:cv:Special:Statistics|58&nbsp;842]] | [[:cv:Special:Statistics|122&nbsp;587]] | [[:cv:Special:Statistics|870&nbsp;706]] | [[:cv:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:cv:Special:ListUsers|39&nbsp;617]] | [[:cv:Special:ActiveUsers|59]] | [[:cv:Special:ListFiles|530]] | 8 |- | 106 | [[Volapük]] | Volapük | <code>[[:vo:|vo]]</code> | [[:vo:Special:Statistics|49&nbsp;912]] | [[:vo:Special:Statistics|167&nbsp;749]] | [[:vo:Special:Statistics|3&nbsp;327&nbsp;931]] | [[:vo:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:vo:Special:ListUsers|40&nbsp;511]] | [[:vo:Special:ActiveUsers|44]] | [[:vo:Special:ListFiles|0]] | 111 |- | 107 | [[Idioma tagalu|Tagalu]] | Tagalog | <code>[[:tl:|tl]]</code> | [[:tl:Special:Statistics|48&nbsp;870]] | [[:tl:Special:Statistics|248&nbsp;876]] | [[:tl:Special:Statistics|2&nbsp;195&nbsp;025]] | [[:tl:Special:ListUsers/sysop|10]] | [[:tl:Special:ListUsers|159&nbsp;451]] | [[:tl:Special:ActiveUsers|221]] | [[:tl:Special:ListFiles|1&nbsp;712]] | 148 |- | 108 | [[Guilakí|Idioma guilakí]] | گیلکی | <code>[[:glk:|glk]]</code> | [[:glk:Special:Statistics|48&nbsp;304]] | [[:glk:Special:Statistics|57&nbsp;620]] | [[:glk:Special:Statistics|155&nbsp;433]] | [[:glk:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:glk:Special:ListUsers|18&nbsp;281]] | [[:glk:Special:ActiveUsers|10]] | [[:glk:Special:ListFiles|811]] | 0 |- | 109 | [[Chinu vu]] | 吴语 | <code>[[:wuu:|wuu]]</code> | [[:wuu:Special:Statistics|48&nbsp;091]] | [[:wuu:Special:Statistics|74&nbsp;725]] | [[:wuu:Special:Statistics|393&nbsp;754]] | [[:wuu:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:wuu:Special:ListUsers|209&nbsp;560]] | [[:wuu:Special:ActiveUsers|130]] | [[:wuu:Special:ListFiles|6]] | 2 |- | 110 | [[Idioma igbo|Igbo]] | Igbo | <code>[[:ig:|ig]]</code> | [[:ig:Special:Statistics|45&nbsp;301]] | [[:ig:Special:Statistics|63&nbsp;311]] | [[:ig:Special:Statistics|387&nbsp;605]] | [[:ig:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:ig:Special:ListUsers|36&nbsp;943]] | [[:ig:Special:ActiveUsers|107]] | [[:ig:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 111 | [[Zazaki]] | Zazaki | <code>[[:diq:|diq]]</code> | [[:diq:Special:Statistics|42&nbsp;610]] | [[:diq:Special:Statistics|64&nbsp;200]] | [[:diq:Special:Statistics|547&nbsp;646]] | [[:diq:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:diq:Special:ListUsers|33&nbsp;304]] | [[:diq:Special:ActiveUsers|34]] | [[:diq:Special:ListFiles|193]] | 2 |- | 112 | [[Idioma yoruba|Yoruba]] | Yorùbá | <code>[[:yo:|yo]]</code> | [[:yo:Special:Statistics|37&nbsp;053]] | [[:yo:Special:Statistics|62&nbsp;025]] | [[:yo:Special:Statistics|613&nbsp;934]] | [[:yo:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:yo:Special:ListUsers|33&nbsp;516]] | [[:yo:Special:ActiveUsers|57]] | [[:yo:Special:ListFiles|160]] | 4 |- | 113 | [[Idioma balinés|Balinés]] | Bali | <code>[[:ban:|ban]]</code> | [[:ban:Special:Statistics|36&nbsp;455]] | [[:ban:Special:Statistics|75&nbsp;204]] | [[:ban:Special:Statistics|255&nbsp;785]] | [[:ban:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:ban:Special:ListUsers|83&nbsp;894]] | [[:ban:Special:ActiveUsers|77]] | [[:ban:Special:ListFiles|141]] | 4 |- | 114 | [[Idioma canarés|Canarés]] | ಕನ್ನಡ | <code>[[:kn:|kn]]</code> | [[:kn:Special:Statistics|34&nbsp;986]] | [[:kn:Special:Statistics|159&nbsp;570]] | [[:kn:Special:Statistics|1&nbsp;366&nbsp;195]] | [[:kn:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:kn:Special:ListUsers|96&nbsp;998]] | [[:kn:Special:ActiveUsers|170]] | [[:kn:Special:ListFiles|2&nbsp;360]] | 109 |- | 115 | [[Escocés (llingua xermánica)]] | Scots | <code>[[:sco:|sco]]</code> | [[:sco:Special:Statistics|34&nbsp;161]] | [[:sco:Special:Statistics|138&nbsp;202]] | [[:sco:Special:Statistics|907&nbsp;408]] | [[:sco:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:sco:Special:ListUsers|128&nbsp;199]] | [[:sco:Special:ActiveUsers|140]] | [[:sco:Special:ListFiles|423]] | 61 |- | 116 | [[Alemánicu]] | Alemannisch | <code>[[:als:|als]]</code> | [[:als:Special:Statistics|31&nbsp;643]] | [[:als:Special:Statistics|75&nbsp;111]] | [[:als:Special:Statistics|1&nbsp;079&nbsp;861]] | [[:als:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:als:Special:ListUsers|118&nbsp;002]] | [[:als:Special:ActiveUsers|134]] | [[:als:Special:ListFiles|597]] | 27 |- | 117 | [[Idioma guyaratín|Guyaratín]] | ગુજરાતી | <code>[[:gu:|gu]]</code> | [[:gu:Special:Statistics|30&nbsp;840]] | [[:gu:Special:Statistics|135&nbsp;889]] | [[:gu:Special:Statistics|898&nbsp;081]] | [[:gu:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:gu:Special:ListUsers|85&nbsp;229]] | [[:gu:Special:ActiveUsers|102]] | [[:gu:Special:ListFiles|0]] | 77 |- | 118 | [[Interlingua]] | interlingua | <code>[[:ia:|ia]]</code> | [[:ia:Special:Statistics|30&nbsp;407]] | [[:ia:Special:Statistics|46&nbsp;565]] | [[:ia:Special:Statistics|692&nbsp;374]] | [[:ia:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:ia:Special:ListUsers|58&nbsp;625]] | [[:ia:Special:ActiveUsers|61]] | [[:ia:Special:ListFiles|4]] | 4 |- | 119 | [[Kotava]] | Kotava | <code>[[:avk:|avk]]</code> | [[:avk:Special:Statistics|29&nbsp;900]] | [[:avk:Special:Statistics|36&nbsp;356]] | [[:avk:Special:Statistics|147&nbsp;106]] | [[:avk:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:avk:Special:ListUsers|8&nbsp;135]] | [[:avk:Special:ActiveUsers|24]] | [[:avk:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 120 | [[Idioma nepalés|Nepales]] | नेपाली | <code>[[:ne:|ne]]</code> | [[:ne:Special:Statistics|29&nbsp;705]] | [[:ne:Special:Statistics|113&nbsp;356]] | [[:ne:Special:Statistics|1&nbsp;343&nbsp;688]] | [[:ne:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:ne:Special:ListUsers|77&nbsp;032]] | [[:ne:Special:ActiveUsers|165]] | [[:ne:Special:ListFiles|1&nbsp;480]] | 94 |- | 121 | [[Tártaru de Crimea]] | qırımtatarca | <code>[[:crh:|crh]]</code> | [[:crh:Special:Statistics|29&nbsp;680]] | [[:crh:Special:Statistics|58&nbsp;000]] | [[:crh:Special:Statistics|242&nbsp;887]] | [[:crh:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:crh:Special:ListUsers|69&nbsp;039]] | [[:crh:Special:ActiveUsers|58]] | [[:crh:Special:ListFiles|0]] | 4 |- | 122 | [[Idioma mongol|Mongol]] | монгол | <code>[[:mn:|mn]]</code> | [[:mn:Special:Statistics|27&nbsp;221]] | [[:mn:Special:Statistics|114&nbsp;711]] | [[:mn:Special:Statistics|850&nbsp;834]] | [[:mn:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:mn:Special:ListUsers|102&nbsp;606]] | [[:mn:Special:ActiveUsers|242]] | [[:mn:Special:ListFiles|1&nbsp;342]] | 77 |- | 123 | [[Idioma austrobávaru|Bávaru]] | Boarisch | <code>[[:bar:|bar]]</code> | [[:bar:Special:Statistics|27&nbsp;221]] | [[:bar:Special:Statistics|110&nbsp;741]] | [[:bar:Special:Statistics|851&nbsp;432]] | [[:bar:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:bar:Special:ListUsers|79&nbsp;308]] | [[:bar:Special:ActiveUsers|86]] | [[:bar:Special:ListFiles|1&nbsp;153]] | 72 |- | 124 | [[Sicilianu]] | sicilianu | <code>[[:scn:|scn]]</code> | [[:scn:Special:Statistics|26&nbsp;293]] | [[:scn:Special:Statistics|56&nbsp;242]] | [[:scn:Special:Statistics|774&nbsp;302]] | [[:scn:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:scn:Special:ListUsers|50&nbsp;293]] | [[:scn:Special:ActiveUsers|65]] | [[:scn:Special:ListFiles|1&nbsp;057]] | 18 |- | 125 | [[Bishnupriya Manipuri]] | বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী | <code>[[:bpy:|bpy]]</code> | [[:bpy:Special:Statistics|25&nbsp;092]] | [[:bpy:Special:Statistics|63&nbsp;412]] | [[:bpy:Special:Statistics|895&nbsp;466]] | [[:bpy:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:bpy:Special:ListUsers|27&nbsp;945]] | [[:bpy:Special:ActiveUsers|23]] | [[:bpy:Special:ListFiles|35]] | 33 |- | 126 | [[Idioma cingalés|Cingalés]] | සිංහල | <code>[[:si:|si]]</code> | [[:si:Special:Statistics|25&nbsp;075]] | [[:si:Special:Statistics|171&nbsp;677]] | [[:si:Special:Statistics|783&nbsp;544]] | [[:si:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:si:Special:ListUsers|77&nbsp;444]] | [[:si:Special:ActiveUsers|147]] | [[:si:Special:ListFiles|2&nbsp;943]] | 156 |- | 127 | [[Quechua]] | Runa Simi | <code>[[:qu:|qu]]</code> | [[:qu:Special:Statistics|24&nbsp;475]] | [[:qu:Special:Statistics|58&nbsp;665]] | [[:qu:Special:Statistics|684&nbsp;265]] | [[:qu:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:qu:Special:ListUsers|34&nbsp;168]] | [[:qu:Special:ActiveUsers|55]] | [[:qu:Special:ListFiles|0]] | 23 |- | 128 | [[Saraiki]] | سرائیکی | <code>[[:skr:|skr]]</code> | [[:skr:Special:Statistics|24&nbsp;460]] | [[:skr:Special:Statistics|29&nbsp;345]] | [[:skr:Special:Statistics|67&nbsp;014]] | [[:skr:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:skr:Special:ListUsers|4&nbsp;214]] | [[:skr:Special:ActiveUsers|21]] | [[:skr:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 129 | [[Asamés]] | অসমীয়া | <code>[[:as:|as]]</code> | [[:as:Special:Statistics|23&nbsp;992]] | [[:as:Special:Statistics|124&nbsp;669]] | [[:as:Special:Statistics|599&nbsp;777]] | [[:as:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:as:Special:ListUsers|48&nbsp;869]] | [[:as:Special:ActiveUsers|140]] | [[:as:Special:ListFiles|2&nbsp;412]] | 85 |- | 130 | [[Idioma navajo|Navajo]] | Diné bizaad | <code>[[:nv:|nv]]</code> | [[:nv:Special:Statistics|22&nbsp;664]] | [[:nv:Special:Statistics|36&nbsp;564]] | [[:nv:Special:Statistics|308&nbsp;835]] | [[:nv:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:nv:Special:ListUsers|20&nbsp;574]] | [[:nv:Special:ActiveUsers|15]] | [[:nv:Special:ListFiles|736]] | 3 |- | 131 | [[Megrelianu]] | მარგალური | <code>[[:xmf:|xmf]]</code> | [[:xmf:Special:Statistics|22&nbsp;264]] | [[:xmf:Special:Statistics|42&nbsp;200]] | [[:xmf:Special:Statistics|248&nbsp;449]] | [[:xmf:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:xmf:Special:ListUsers|22&nbsp;729]] | [[:xmf:Special:ActiveUsers|36]] | [[:xmf:Special:ListFiles|0]] | 5 |- | 132 | [[Bicolano central]] | Bikol Central | <code>[[:bcl:|bcl]]</code> | [[:bcl:Special:Statistics|21&nbsp;798]] | [[:bcl:Special:Statistics|50&nbsp;917]] | [[:bcl:Special:Statistics|303&nbsp;231]] | [[:bcl:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:bcl:Special:ListUsers|30&nbsp;693]] | [[:bcl:Special:ActiveUsers|146]] | [[:bcl:Special:ListFiles|798]] | 11 |- | 133 | [[Idioma osetiu|Osetiu]] | Ирон | <code>[[:os:|os]]</code> | [[:os:Special:Statistics|21&nbsp;541]] | [[:os:Special:Statistics|77&nbsp;120]] | [[:os:Special:Statistics|592&nbsp;307]] | [[:os:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:os:Special:ListUsers|27&nbsp;811]] | [[:os:Special:ActiveUsers|30]] | [[:os:Special:ListFiles|149]] | 51 |- | 134 | [[Idioma sindhi|Sindhi]] | سنڌي | <code>[[:sd:|sd]]</code> | [[:sd:Special:Statistics|21&nbsp;319]] | [[:sd:Special:Statistics|78&nbsp;216]] | [[:sd:Special:Statistics|370&nbsp;151]] | [[:sd:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:sd:Special:ListUsers|21&nbsp;732]] | [[:sd:Special:ActiveUsers|46]] | [[:sd:Special:ListFiles|159]] | 34 |- | 135 | [[Pashtu]] | پښتو | <code>[[:ps:|ps]]</code> | [[:ps:Special:Statistics|21&nbsp;233]] | [[:ps:Special:Statistics|76&nbsp;631]] | [[:ps:Special:Statistics|362&nbsp;287]] | [[:ps:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:ps:Special:ListUsers|38&nbsp;593]] | [[:ps:Special:ActiveUsers|50]] | [[:ps:Special:ListFiles|1&nbsp;817]] | 32 |- | 136 | [[North Frisian|Frisón septentrional]] | Nordfriisk | <code>[[:frr:|frr]]</code> | [[:frr:Special:Statistics|21&nbsp;060]] | [[:frr:Special:Statistics|52&nbsp;197]] | [[:frr:Special:Statistics|278&nbsp;183]] | [[:frr:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:frr:Special:ListUsers|24&nbsp;049]] | [[:frr:Special:ActiveUsers|34]] | [[:frr:Special:ListFiles|1&nbsp;487]] | 12 |- | 137 | [[Idioma oriya|Oriya]] | ଓଡ଼ିଆ | <code>[[:or:|or]]</code> | [[:or:Special:Statistics|20&nbsp;826]] | [[:or:Special:Statistics|87&nbsp;440]] | [[:or:Special:Statistics|584&nbsp;441]] | [[:or:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:or:Special:ListUsers|41&nbsp;264]] | [[:or:Special:ActiveUsers|93]] | [[:or:Special:ListFiles|170]] | 68 |- | 138 | [[Idioma tumbuka|Tumbuka]] | chiTumbuka | <code>[[:tum:|tum]]</code> | [[:tum:Special:Statistics|18&nbsp;806]] | [[:tum:Special:Statistics|39&nbsp;290]] | [[:tum:Special:Statistics|107&nbsp;052]] | [[:tum:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:tum:Special:ListUsers|11&nbsp;195]] | [[:tum:Special:ActiveUsers|23]] | [[:tum:Special:ListFiles|138]] | 3 |- | 139 | [[:en:Sakha|Sakha]] | саха тыла | <code>[[:sah:|sah]]</code> | [[:sah:Special:Statistics|18&nbsp;108]] | [[:sah:Special:Statistics|54&nbsp;773]] | [[:sah:Special:Statistics|425&nbsp;793]] | [[:sah:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:sah:Special:ListUsers|28&nbsp;645]] | [[:sah:Special:ActiveUsers|62]] | [[:sah:Special:ListFiles|1&nbsp;765]] | 32 |- | 140 | [[Idioma fula|Fula]] | Fulfulde | <code>[[:ff:|ff]]</code> | [[:ff:Special:Statistics|16&nbsp;845]] | [[:ff:Special:Statistics|32&nbsp;340]] | [[:ff:Special:Statistics|151&nbsp;976]] | [[:ff:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:ff:Special:ListUsers|13&nbsp;091]] | [[:ff:Special:ActiveUsers|44]] | [[:ff:Special:ListFiles|0]] | 4 |- | 142 | [[Min Dong]] | Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ | <code>[[:cdo:|cdo]]</code> | [[:cdo:Special:Statistics|16&nbsp;706]] | [[:cdo:Special:Statistics|33&nbsp;556]] | [[:cdo:Special:Statistics|104&nbsp;618]] | [[:cdo:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:cdo:Special:ListUsers|24&nbsp;744]] | [[:cdo:Special:ActiveUsers|39]] | [[:cdo:Special:ListFiles|0]] | 3 |- | 143 | [[Gaélicu escocés]] | Gàidhlig | <code>[[:gd:|gd]]</code> | [[:gd:Special:Statistics|16&nbsp;046]] | [[:gd:Special:Statistics|32&nbsp;866]] | [[:gd:Special:Statistics|580&nbsp;840]] | [[:gd:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:gd:Special:ListUsers|31&nbsp;907]] | [[:gd:Special:ActiveUsers|33]] | [[:gd:Special:ListFiles|290]] | 19 |- | 144 | [[:en:Buginese|Buginese]] | ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ | <code>[[:bug:|bug]]</code> | [[:bug:Special:Statistics|15&nbsp;955]] | [[:bug:Special:Statistics|20&nbsp;490]] | [[:bug:Special:Statistics|210&nbsp;042]] | [[:bug:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:bug:Special:ListUsers|15&nbsp;165]] | [[:bug:Special:ActiveUsers|24]] | [[:bug:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 145 | [[Yiddish]] | ייִדיש | <code>[[:yi:|yi]]</code> | [[:yi:Special:Statistics|15&nbsp;659]] | [[:yi:Special:Statistics|44&nbsp;462]] | [[:yi:Special:Statistics|598&nbsp;756]] | [[:yi:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:yi:Special:ListUsers|60&nbsp;203]] | [[:yi:Special:ActiveUsers|54]] | [[:yi:Special:ListFiles|985]] | 46 |- | 146 | [[Amáricu]] | አማርኛ | <code>[[:am:|am]]</code> | [[:am:Special:Statistics|15&nbsp;635]] | [[:am:Special:Statistics|46&nbsp;639]] | [[:am:Special:Statistics|390&nbsp;696]] | [[:am:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:am:Special:ListUsers|55&nbsp;357]] | [[:am:Special:ActiveUsers|162]] | [[:am:Special:ListFiles|1&nbsp;357]] | 33 |- | 147 | [[Ilocanu]] | Ilokano | <code>[[:ilo:|ilo]]</code> | [[:ilo:Special:Statistics|15&nbsp;466]] | [[:ilo:Special:Statistics|70&nbsp;622]] | [[:ilo:Special:Statistics|405&nbsp;081]] | [[:ilo:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ilo:Special:ListUsers|19&nbsp;784]] | [[:ilo:Special:ActiveUsers|46]] | [[:ilo:Special:ListFiles|0]] | 73 |- | 148 | [[Idioma limburgués|Limburgués]] | Limburgs | <code>[[:li:|li]]</code> | [[:li:Special:Statistics|15&nbsp;197]] | [[:li:Special:Statistics|68&nbsp;773]] | [[:li:Special:Statistics|484&nbsp;730]] | [[:li:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:li:Special:ListUsers|33&nbsp;109]] | [[:li:Special:ActiveUsers|38]] | [[:li:Special:ListFiles|622]] | 88 |- | 149 | [[:en:Gorontalo|Gorontalo]] | Bahasa Hulontalo | <code>[[:gor:|gor]]</code> | [[:gor:Special:Statistics|15&nbsp;100]] | [[:gor:Special:Statistics|24&nbsp;999]] | [[:gor:Special:Statistics|67&nbsp;004]] | [[:gor:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:gor:Special:ListUsers|8&nbsp;315]] | [[:gor:Special:ActiveUsers|37]] | [[:gor:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 150 | [[Idioma napolitanu|Napolitanu]] | Napulitano | <code>[[:nap:|nap]]</code> | [[:nap:Special:Statistics|14&nbsp;955]] | [[:nap:Special:Statistics|24&nbsp;208]] | [[:nap:Special:Statistics|671&nbsp;370]] | [[:nap:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:nap:Special:ListUsers|34&nbsp;224]] | [[:nap:Special:ActiveUsers|49]] | [[:nap:Special:ListFiles|287]] | 11 |- | 151 | [[Idioma santali|Santali]] | Santhali | <code>[[:sat:|sat]]</code> | [[:sat:Special:Statistics|14&nbsp;830]] | [[:sat:Special:Statistics|31&nbsp;578]] | [[:sat:Special:Statistics|186&nbsp;418]] | [[:sat:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:sat:Special:ListUsers|10&nbsp;759]] | [[:sat:Special:ActiveUsers|52]] | [[:sat:Special:ListFiles|0]] | 8 |- | 152 | [[Idioma shan|Shan]] | ၵႂၢမ်းတႆးလူင် | <code>[[:shn:|shn]]</code> | [[:shn:Special:Statistics|14&nbsp;683]] | [[:shn:Special:Statistics|35&nbsp;295]] | [[:shn:Special:Statistics|124&nbsp;990]] | [[:shn:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:shn:Special:ListUsers|6&nbsp;358]] | [[:shn:Special:ActiveUsers|17]] | [[:shn:Special:ListFiles|78]] | 7 |- | 153 | [[Idioma maithili|Maithili]] | मैथिली | <code>[[:mai:|mai]]</code> | [[:mai:Special:Statistics|14&nbsp;326]] | [[:mai:Special:Statistics|45&nbsp;836]] | [[:mai:Special:Statistics|273&nbsp;788]] | [[:mai:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:mai:Special:ListUsers|16&nbsp;932]] | [[:mai:Special:ActiveUsers|54]] | [[:mai:Special:ListFiles|126]] | 29 |- | 154 | [[:en:Upper Sorbian|Upper Sorbian]] | hornjoserbsce | <code>[[:hsb:|hsb]]</code> | [[:hsb:Special:Statistics|14&nbsp;236]] | [[:hsb:Special:Statistics|36&nbsp;443]] | [[:hsb:Special:Statistics|389&nbsp;434]] | [[:hsb:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:hsb:Special:ListUsers|28&nbsp;003]] | [[:hsb:Special:ActiveUsers|24]] | [[:hsb:Special:ListFiles|126]] | 26 |- | 155 | [[Feroés]] | føroyskt | <code>[[:fo:|fo]]</code> | [[:fo:Special:Statistics|14&nbsp;204]] | [[:fo:Special:Statistics|41&nbsp;050]] | [[:fo:Special:Statistics|387&nbsp;159]] | [[:fo:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:fo:Special:ListUsers|34&nbsp;298]] | [[:fo:Special:ActiveUsers|37]] | [[:fo:Special:ListFiles|0]] | 34 |- | 156 | [[Idioma emiliano-romañol|Emiliano-romañol]] | emiliàn e rumagnòl | <code>[[:eml:|eml]]</code> | [[:eml:Special:Statistics|13&nbsp;984]] | [[:eml:Special:Statistics|37&nbsp;283]] | [[:eml:Special:Statistics|167&nbsp;556]] | [[:eml:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:eml:Special:ListUsers|30&nbsp;745]] | [[:eml:Special:ActiveUsers|32]] | [[:eml:Special:ListFiles|2&nbsp;897]] | 12 |- | 158 | [[dagbani]] | dagbanli | <code>[[:dag:|dag]]</code> | [[:dag:Special:Statistics|13&nbsp;631]] | [[:dag:Special:Statistics|24&nbsp;656]] | [[:dag:Special:Statistics|132&nbsp;181]] | [[:dag:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:dag:Special:ListUsers|7&nbsp;712]] | [[:dag:Special:ActiveUsers|51]] | [[:dag:Special:ListFiles|0]] | 4 |- | 160 | [[Árabe marroquín]] | اللهجة المغربي | <code>[[:ary:|ary]]</code> | [[:ary:Special:Statistics|13&nbsp;605]] | [[:ary:Special:Statistics|102&nbsp;646]] | [[:ary:Special:Statistics|503&nbsp;091]] | [[:ary:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:ary:Special:ListUsers|19&nbsp;632]] | [[:ary:Special:ActiveUsers|69]] | [[:ary:Special:ListFiles|343]] | 210 |- | 161 | [[Idioma occidental|Occidental]] | Interlingue | <code>[[:ie:|ie]]</code> | [[:ie:Special:Statistics|13&nbsp;524]] | [[:ie:Special:Statistics|17&nbsp;790]] | [[:ie:Special:Statistics|167&nbsp;158]] | [[:ie:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ie:Special:ListUsers|23&nbsp;949]] | [[:ie:Special:ActiveUsers|33]] | [[:ie:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 162 | [[Idioma armeniu occidental|Armeniu occidental]] | Արեւմտահայերէն | <code>[[:hyw:|hyw]]</code> | [[:hyw:Special:Statistics|13&nbsp;494]] | [[:hyw:Special:Statistics|29&nbsp;606]] | [[:hyw:Special:Statistics|238&nbsp;697]] | [[:hyw:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:hyw:Special:ListUsers|14&nbsp;110]] | [[:hyw:Special:ActiveUsers|46]] | [[:hyw:Special:ListFiles|0]] | 11 |- | 163 | [[Idioma achenés|Achenés]] | Acèh | <code>[[:ace:|ace]]</code> | [[:ace:Special:Statistics|13&nbsp;045]] | [[:ace:Special:Statistics|28&nbsp;061]] | [[:ace:Special:Statistics|157&nbsp;121]] | [[:ace:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:ace:Special:ListUsers|32&nbsp;721]] | [[:ace:Special:ActiveUsers|56]] | [[:ace:Special:ListFiles|0]] | 7 |- | 164 | [[Idioma valón|Valón]] | walon | <code>[[:wa:|wa]]</code> | [[:wa:Special:Statistics|12&nbsp;921]] | [[:wa:Special:Statistics|30&nbsp;858]] | [[:wa:Special:Statistics|423&nbsp;432]] | [[:wa:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:wa:Special:ListUsers|28&nbsp;207]] | [[:wa:Special:ActiveUsers|24]] | [[:wa:Special:ListFiles|760]] | 26 |- | 165 | [[Idioma sánscritu|Sánscritu]] | संस्कृतम् | <code>[[:sa:|sa]]</code> | [[:sa:Special:Statistics|12&nbsp;490]] | [[:sa:Special:Statistics|82&nbsp;284]] | [[:sa:Special:Statistics|498&nbsp;189]] | [[:sa:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:sa:Special:ListUsers|45&nbsp;415]] | [[:sa:Special:ActiveUsers|45]] | [[:sa:Special:ListFiles|445]] | 189 |- | 166 | [[:en:Fiji Hindi|Fiji Hindi]] | Fiji Hindi | <code>[[:hif:|hif]]</code> | [[:hif:Special:Statistics|12&nbsp;223]] | [[:hif:Special:Statistics|56&nbsp;562]] | [[:hif:Special:Statistics|333&nbsp;484]] | [[:hif:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:hif:Special:ListUsers|39&nbsp;365]] | [[:hif:Special:ActiveUsers|60]] | [[:hif:Special:ListFiles|187]] | 78 |- | 167 | [[Idioma zulú|Zulú]] | isiZulu | <code>[[:zu:|zu]]</code> | [[:zu:Special:Statistics|12&nbsp;219]] | [[:zu:Special:Statistics|26&nbsp;986]] | [[:zu:Special:Statistics|121&nbsp;985]] | [[:zu:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:zu:Special:ListUsers|25&nbsp;587]] | [[:zu:Special:ActiveUsers|60]] | [[:zu:Special:ListFiles|0]] | 7 |- | 168 | [[{{#language:zgh|ast}}]] | {{lang|zgh|{{#language:zgh}}}} | <code>[[:zgh:|zgh]]</code> | [[:zgh:Special:Statistics|12&nbsp;200]] | [[:zgh:Special:Statistics|52&nbsp;138]] | [[:zgh:Special:Statistics|175&nbsp;563]] | [[:zgh:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:zgh:Special:ListUsers|35&nbsp;232]] | [[:zgh:Special:ActiveUsers|86]] | [[:zgh:Special:ListFiles|0]] | 36 |- | 169 | [[Idioma karakalpako|Karakalpako]] | Qaraqalpaqsha | <code>[[:kaa:|kaa]]</code> | [[:kaa:Special:Statistics|12&nbsp;031]] | [[:kaa:Special:Statistics|34&nbsp;365]] | [[:kaa:Special:Statistics|215&nbsp;904]] | [[:kaa:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:kaa:Special:ListUsers|15&nbsp;715]] | [[:kaa:Special:ActiveUsers|45]] | [[:kaa:Special:ListFiles|88]] | 22 |- | 170 | [[Idioma camboyanu|Camboyanu]] | ភាសាខ្មែរ | <code>[[:km:|km]]</code> | [[:km:Special:Statistics|11&nbsp;971]] | [[:km:Special:Statistics|36&nbsp;981]] | [[:km:Special:Statistics|333&nbsp;711]] | [[:km:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:km:Special:ListUsers|49&nbsp;906]] | [[:km:Special:ActiveUsers|157]] | [[:km:Special:ListFiles|808]] | 39 |- | 171 | [[:en:Banjar|Banjar]] | Bahasa Banjar | <code>[[:bjn:|bjn]]</code> | [[:bjn:Special:Statistics|11&nbsp;847]] | [[:bjn:Special:Statistics|35&nbsp;810]] | [[:bjn:Special:Statistics|109&nbsp;860]] | [[:bjn:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:bjn:Special:ListUsers|17&nbsp;119]] | [[:bjn:Special:ActiveUsers|45]] | [[:bjn:Special:ListFiles|2]] | 13 |- | 172 | [[Idioma shona|Shona]] | chiShona | <code>[[:sn:|sn]]</code> | [[:sn:Special:Statistics|11&nbsp;558]] | [[:sn:Special:Statistics|20&nbsp;568]] | [[:sn:Special:Statistics|112&nbsp;918]] | [[:sn:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:sn:Special:ListUsers|20&nbsp;596]] | [[:sn:Special:ActiveUsers|17]] | [[:sn:Special:ListFiles|0]] | 3 |- | 173 | [[Idioma ligur|Ligur]] | Ligure | <code>[[:lij:|lij]]</code> | [[:lij:Special:Statistics|11&nbsp;500]] | [[:lij:Special:Statistics|28&nbsp;265]] | [[:lij:Special:Statistics|268&nbsp;414]] | [[:lij:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:lij:Special:ListUsers|19&nbsp;537]] | [[:lij:Special:ActiveUsers|40]] | [[:lij:Special:ListFiles|32]] | 20 |- | 174 | [[:en:Meadow Mari|Meadow Mari]] | олык марий | <code>[[:mhr:|mhr]]</code> | [[:mhr:Special:Statistics|11&nbsp;326]] | [[:mhr:Special:Statistics|31&nbsp;555]] | [[:mhr:Special:Statistics|202&nbsp;715]] | [[:mhr:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:mhr:Special:ListUsers|16&nbsp;450]] | [[:mhr:Special:ActiveUsers|20]] | [[:mhr:Special:ListFiles|0]] | 20 |- | 175 | [[tachelhit]] | taclḥit | <code>[[:shi:|shi]]</code> | [[:shi:Special:Statistics|10&nbsp;887]] | [[:shi:Special:Statistics|14&nbsp;971]] | [[:shi:Special:Statistics|78&nbsp;369]] | [[:shi:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:shi:Special:ListUsers|32&nbsp;078]] | [[:shi:Special:ActiveUsers|28]] | [[:shi:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 176 | [[iodioma meitei|meitei]] | ꯃꯤꯇꯩ ꯂꯣꯟ | <code>[[:mni:|mni]]</code> | [[:mni:Special:Statistics|10&nbsp;540]] | [[:mni:Special:Statistics|17&nbsp;858]] | [[:mni:Special:Statistics|61&nbsp;621]] | [[:mni:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:mni:Special:ListUsers|37&nbsp;457]] | [[:mni:Special:ActiveUsers|42]] | [[:mni:Special:ListFiles|0]] | 2 |- | 177 | [[Somalín]] | Soomaaliga | <code>[[:so:|so]]</code> | [[:so:Special:Statistics|10&nbsp;443]] | [[:so:Special:Statistics|31&nbsp;435]] | [[:so:Special:Statistics|295&nbsp;949]] | [[:so:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:so:Special:ListUsers|44&nbsp;754]] | [[:so:Special:ActiveUsers|122]] | [[:so:Special:ListFiles|0]] | 38 |- | 178 | [[:en:Hill Mari|Hill Mari]] | кырык мары | <code>[[:mrj:|mrj]]</code> | [[:mrj:Special:Statistics|10&nbsp;430]] | [[:mrj:Special:Statistics|21&nbsp;415]] | [[:mrj:Special:Statistics|107&nbsp;853]] | [[:mrj:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:mrj:Special:ListUsers|12&nbsp;222]] | [[:mrj:Special:ActiveUsers|20]] | [[:mrj:Special:ListFiles|0]] | 6 |- | 179 | [[Idioma hakka]] | 客家語/Hak-kâ-ngî | <code>[[:hak:|hak]]</code> | [[:hak:Special:Statistics|10&nbsp;405]] | [[:hak:Special:Statistics|20&nbsp;003]] | [[:hak:Special:Statistics|133&nbsp;404]] | [[:hak:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:hak:Special:ListUsers|36&nbsp;479]] | [[:hak:Special:ActiveUsers|36]] | [[:hak:Special:ListFiles|0]] | 6 |- | 180 | [[Rusinu]] | русиньскый | <code>[[:rue:|rue]]</code> | [[:rue:Special:Statistics|10&nbsp;212]] | [[:rue:Special:Statistics|22&nbsp;754]] | [[:rue:Special:Statistics|163&nbsp;880]] | [[:rue:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:rue:Special:ListUsers|35&nbsp;390]] | [[:rue:Special:ActiveUsers|35]] | [[:rue:Special:ListFiles|87]] | 11 |- | 181 | [[Idioma pampangu|Pampangu]] | Kapampangan | <code>[[:pam:|pam]]</code> | [[:pam:Special:Statistics|10&nbsp;210]] | [[:pam:Special:Statistics|23&nbsp;368]] | [[:pam:Special:Statistics|311&nbsp;329]] | [[:pam:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:pam:Special:ListUsers|24&nbsp;496]] | [[:pam:Special:ActiveUsers|22]] | [[:pam:Special:ListFiles|394]] | 22 |- | 182 | [[{{#language:tly|ast}}]] | {{lang|tly|{{#language:tly}}}} | <code>[[:tly:|tly]]</code> | [[:tly:Special:Statistics|10&nbsp;091]] | [[:tly:Special:Statistics|13&nbsp;908]] | [[:tly:Special:Statistics|124&nbsp;246]] | [[:tly:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:tly:Special:ListUsers|39&nbsp;380]] | [[:tly:Special:ActiveUsers|30]] | [[:tly:Special:ListFiles|1]] | 1 |- | 183 | [[Idioma cachemir|Cachemir]] | कॉशुर / کٲشُر | <code>[[:ks:|ks]]</code> | [[:ks:Special:Statistics|9&nbsp;845]] | [[:ks:Special:Statistics|23&nbsp;447]] | [[:ks:Special:Statistics|134&nbsp;659]] | [[:ks:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ks:Special:ListUsers|13&nbsp;903]] | [[:ks:Special:ActiveUsers|26]] | [[:ks:Special:ListFiles|84]] | 11 |- | 184 | [[Uigur]] | ئۇيغۇرچە / Uyghurche | <code>[[:ug:|ug]]</code> | [[:ug:Special:Statistics|9&nbsp;709]] | [[:ug:Special:Statistics|17&nbsp;580]] | [[:ug:Special:Statistics|174&nbsp;607]] | [[:ug:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ug:Special:ListUsers|25&nbsp;396]] | [[:ug:Special:ActiveUsers|42]] | [[:ug:Special:ListFiles|0]] | 7 |- | 185 | [[Kiñaruanda]] | Kinyarwanda | <code>[[:rw:|rw]]</code> | [[:rw:Special:Statistics|9&nbsp;618]] | [[:rw:Special:Statistics|18&nbsp;752]] | [[:rw:Special:Statistics|129&nbsp;983]] | [[:rw:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:rw:Special:ListUsers|17&nbsp;748]] | [[:rw:Special:ActiveUsers|95]] | [[:rw:Special:ListFiles|0]] | 6 |- | 186 | [[Llingües bihari|Bihari]] | भोजपुरी | <code>[[:bh:|bh]]</code> | [[:bh:Special:Statistics|8&nbsp;962]] | [[:bh:Special:Statistics|81&nbsp;331]] | [[:bh:Special:Statistics|789&nbsp;323]] | [[:bh:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:bh:Special:ListUsers|39&nbsp;649]] | [[:bh:Special:ActiveUsers|46]] | [[:bh:Special:ListFiles|54]] | 633 |- | 188 | [[Sesotho sa leboa]] | Sesotho sa Leboa | <code>[[:nso:|nso]]</code> | [[:nso:Special:Statistics|8&nbsp;916]] | [[:nso:Special:Statistics|11&nbsp;858]] | [[:nso:Special:Statistics|54&nbsp;767]] | [[:nso:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:nso:Special:ListUsers|8&nbsp;386]] | [[:nso:Special:ActiveUsers|25]] | [[:nso:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 189 | [[Idioma corsu|Corsu]] | corsu | <code>[[:co:|co]]</code> | [[:co:Special:Statistics|8&nbsp;656]] | [[:co:Special:Statistics|17&nbsp;856]] | [[:co:Special:Statistics|399&nbsp;053]] | [[:co:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:co:Special:ListUsers|26&nbsp;995]] | [[:co:Special:ActiveUsers|33]] | [[:co:Special:ListFiles|0]] | 25 |- | 190 | [[:en:West Flemish|West Flemish]] | West-Vlams | <code>[[:vls:|vls]]</code> | [[:vls:Special:Statistics|8&nbsp;325]] | [[:vls:Special:Statistics|23&nbsp;280]] | [[:vls:Special:Statistics|326&nbsp;055]] | [[:vls:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:vls:Special:ListUsers|30&nbsp;623]] | [[:vls:Special:ActiveUsers|39]] | [[:vls:Special:ListFiles|348]] | 45 |- | 191 | [[Idioma tibetanu|Tibetanu]] | བོད་ཡིག | <code>[[:bo:|bo]]</code> | [[:bo:Special:Statistics|8&nbsp;037]] | [[:bo:Special:Statistics|22&nbsp;205]] | [[:bo:Special:Statistics|159&nbsp;940]] | [[:bo:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:bo:Special:ListUsers|34&nbsp;838]] | [[:bo:Special:ActiveUsers|97]] | [[:bo:Special:ListFiles|0]] | 22 |- | 193 | [[Idioma maorí|Maorí]] | Māori | <code>[[:mi:|mi]]</code> | [[:mi:Special:Statistics|8&nbsp;033]] | [[:mi:Special:Statistics|15&nbsp;441]] | [[:mi:Special:Statistics|167&nbsp;020]] | [[:mi:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:mi:Special:ListUsers|22&nbsp;540]] | [[:mi:Special:ActiveUsers|23]] | [[:mi:Special:ListFiles|0]] | 9 |- | 194 | [[Sami septentrional]] | davvisámegiella | <code>[[:se:|se]]</code> | [[:se:Special:Statistics|7&nbsp;907]] | [[:se:Special:Statistics|21&nbsp;117]] | [[:se:Special:Statistics|305&nbsp;746]] | [[:se:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:se:Special:ListUsers|33&nbsp;332]] | [[:se:Special:ActiveUsers|30]] | [[:se:Special:ListFiles|0]] | 40 |- | 195 | [[Idioma erzya]] | эрзянь | <code>[[:myv:|myv]]</code> | [[:myv:Special:Statistics|7&nbsp;869]] | [[:myv:Special:Statistics|31&nbsp;744]] | [[:myv:Special:Statistics|154&nbsp;075]] | [[:myv:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:myv:Special:ListUsers|14&nbsp;925]] | [[:myv:Special:ActiveUsers|17]] | [[:myv:Special:ListFiles|0]] | 45 |- | 196 | [[Idioma sardu|Sardu]] | sardu | <code>[[:sc:|sc]]</code> | [[:sc:Special:Statistics|7&nbsp;801]] | [[:sc:Special:Statistics|17&nbsp;711]] | [[:sc:Special:Statistics|189&nbsp;400]] | [[:sc:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:sc:Special:ListUsers|28&nbsp;908]] | [[:sc:Special:ActiveUsers|37]] | [[:sc:Special:ListFiles|157]] | 17 |- | 197 | [[Idioma maltés|Maltés]] | Malti | <code>[[:mt:|mt]]</code> | [[:mt:Special:Statistics|7&nbsp;785]] | [[:mt:Special:Statistics|23&nbsp;645]] | [[:mt:Special:Statistics|328&nbsp;300]] | [[:mt:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:mt:Special:ListUsers|27&nbsp;417]] | [[:mt:Special:ActiveUsers|69]] | [[:mt:Special:ListFiles|697]] | 58 |- | 198 | [[Idioma moksha|Moksha]] | мокшень | <code>[[:mdf:|mdf]]</code> | [[:mdf:Special:Statistics|7&nbsp;628]] | [[:mdf:Special:Statistics|23&nbsp;825]] | [[:mdf:Special:Statistics|102&nbsp;624]] | [[:mdf:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:mdf:Special:ListUsers|11&nbsp;657]] | [[:mdf:Special:ActiveUsers|32]] | [[:mdf:Special:ListFiles|0]] | 19 |- | 199 | [[Zelandés]] | Zeêuws | <code>[[:zea:|zea]]</code> | [[:zea:Special:Statistics|7&nbsp;220]] | [[:zea:Special:Statistics|13&nbsp;716]] | [[:zea:Special:Statistics|173&nbsp;680]] | [[:zea:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:zea:Special:ListUsers|15&nbsp;695]] | [[:zea:Special:ActiveUsers|23]] | [[:zea:Special:ListFiles|1]] | 10 |- | 200 | [[Idioma córnicu|Córnicu]] | kernowek | <code>[[:kw:|kw]]</code> | [[:kw:Special:Statistics|7&nbsp;120]] | [[:kw:Special:Statistics|14&nbsp;889]] | [[:kw:Special:Statistics|224&nbsp;989]] | [[:kw:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:kw:Special:ListUsers|18&nbsp;371]] | [[:kw:Special:ActiveUsers|21]] | [[:kw:Special:ListFiles|6]] | 18 |- | 201 | [[Idioma vepsiu|Vepsiu]] | vepsän kel’ | <code>[[:vep:|vep]]</code> | [[:vep:Special:Statistics|7&nbsp;110]] | [[:vep:Special:Statistics|38&nbsp;753]] | [[:vep:Special:Statistics|186&nbsp;457]] | [[:vep:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:vep:Special:ListUsers|18&nbsp;166]] | [[:vep:Special:ActiveUsers|34]] | [[:vep:Special:ListFiles|0]] | 95 |- | 202 | [[Manx]] | Gaelg | <code>[[:gv:|gv]]</code> | [[:gv:Special:Statistics|7&nbsp;096]] | [[:gv:Special:Statistics|43&nbsp;597]] | [[:gv:Special:Statistics|376&nbsp;227]] | [[:gv:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:gv:Special:ListUsers|23&nbsp;010]] | [[:gv:Special:ActiveUsers|21]] | [[:gv:Special:ListFiles|122]] | 228 |- | 203 | [[Cabiliu]] | Taqbaylit | <code>[[:kab:|kab]]</code> | [[:kab:Special:Statistics|7&nbsp;094]] | [[:kab:Special:Statistics|18&nbsp;058]] | [[:kab:Special:Statistics|115&nbsp;631]] | [[:kab:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kab:Special:ListUsers|16&nbsp;335]] | [[:kab:Special:ActiveUsers|33]] | [[:kab:Special:ListFiles|0]] | 15 |- | 204 | [[Idioma turcomanu|Turcomanu]] | Türkmençe | <code>[[:tk:|tk]]</code> | [[:tk:Special:Statistics|7&nbsp;075]] | [[:tk:Special:Statistics|17&nbsp;503]] | [[:tk:Special:Statistics|267&nbsp;580]] | [[:tk:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:tk:Special:ListUsers|33&nbsp;280]] | [[:tk:Special:ActiveUsers|62]] | [[:tk:Special:ListFiles|332]] | 33 |- | 205 | [[Chinu gan]] | 贛語 | <code>[[:gan:|gan]]</code> | [[:gan:Special:Statistics|6&nbsp;817]] | [[:gan:Special:Statistics|34&nbsp;486]] | [[:gan:Special:Statistics|400&nbsp;886]] | [[:gan:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:gan:Special:ListUsers|81&nbsp;478]] | [[:gan:Special:ActiveUsers|36]] | [[:gan:Special:ListFiles|40]] | 192 |- | 207 | [[Sami inari]] | Anarâškielâ | <code>[[:smn:|smn]]</code> | [[:smn:Special:Statistics|6&nbsp;540]] | [[:smn:Special:Statistics|29&nbsp;441]] | [[:smn:Special:Statistics|152&nbsp;014]] | [[:smn:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:smn:Special:ListUsers|6&nbsp;906]] | [[:smn:Special:ActiveUsers|33]] | [[:smn:Special:ListFiles|0]] | 63 |- | 208 | [[Llingua abḥasiana|Abḥasiu]] | Аҧсшәа | <code>[[:ab:|ab]]</code> | [[:ab:Special:Statistics|6&nbsp;499]] | [[:ab:Special:Statistics|35&nbsp;059]] | [[:ab:Special:Statistics|163&nbsp;261]] | [[:ab:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ab:Special:ListUsers|24&nbsp;559]] | [[:ab:Special:ActiveUsers|53]] | [[:ab:Special:ListFiles|9]] | 90 |- | 209 | [[Picardu]] | Picard | <code>[[:pcd:|pcd]]</code> | [[:pcd:Special:Statistics|6&nbsp;101]] | [[:pcd:Special:Statistics|12&nbsp;157]] | [[:pcd:Special:Statistics|79&nbsp;112]] | [[:pcd:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:pcd:Special:ListUsers|21&nbsp;414]] | [[:pcd:Special:ActiveUsers|35]] | [[:pcd:Special:ListFiles|51]] | 6 |- | 210 | [[Idioma guaraní|Guaraní]] | Avañe'ẽ | <code>[[:gn:|gn]]</code> | [[:gn:Special:Statistics|6&nbsp;024]] | [[:gn:Special:Statistics|14&nbsp;139]] | [[:gn:Special:Statistics|137&nbsp;126]] | [[:gn:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:gn:Special:ListUsers|22&nbsp;534]] | [[:gn:Special:ActiveUsers|33]] | [[:gn:Special:ListFiles|0]] | 18 |- | 211 | [[Idioma udmurtu]] | удмурт | <code>[[:udm:|udm]]</code> | [[:udm:Special:Statistics|5&nbsp;916]] | [[:udm:Special:Statistics|20&nbsp;344]] | [[:udm:Special:Statistics|129&nbsp;779]] | [[:udm:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:udm:Special:ListUsers|17&nbsp;356]] | [[:udm:Special:ActiveUsers|22]] | [[:udm:Special:ListFiles|8]] | 38 |- | 212 | [[Franco-provenzal]] | arpetan | <code>[[:frp:|frp]]</code> | [[:frp:Special:Statistics|5&nbsp;826]] | [[:frp:Special:Statistics|18&nbsp;198]] | [[:frp:Special:Statistics|230&nbsp;617]] | [[:frp:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:frp:Special:ListUsers|19&nbsp;495]] | [[:frp:Special:ActiveUsers|26]] | [[:frp:Special:ListFiles|0]] | 57 |- | 213 | [[Idioma komi|Komi]] | коми | <code>[[:kv:|kv]]</code> | [[:kv:Special:Statistics|5&nbsp;754]] | [[:kv:Special:Statistics|20&nbsp;004]] | [[:kv:Special:Statistics|148&nbsp;400]] | [[:kv:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kv:Special:ListUsers|16&nbsp;729]] | [[:kv:Special:ActiveUsers|22]] | [[:kv:Special:ListFiles|0]] | 45 |- | 214 | [[Idioma caxubiu|Caxubiu]] | kaszëbsczi | <code>[[:csb:|csb]]</code> | [[:csb:Special:Statistics|5&nbsp;541]] | [[:csb:Special:Statistics|9&nbsp;067]] | [[:csb:Special:Statistics|193&nbsp;127]] | [[:csb:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:csb:Special:ListUsers|19&nbsp;355]] | [[:csb:Special:ActiveUsers|23]] | [[:csb:Special:ListFiles|0]] | 9 |- | 215 | [[Idioma lao|Lao]] | ລາວ | <code>[[:lo:|lo]]</code> | [[:lo:Special:Statistics|5&nbsp;509]] | [[:lo:Special:Statistics|16&nbsp;159]] | [[:lo:Special:Statistics|127&nbsp;264]] | [[:lo:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:lo:Special:ListUsers|22&nbsp;777]] | [[:lo:Special:ActiveUsers|60]] | [[:lo:Special:ListFiles|39]] | 29 |- | 216 | [[Papiamentu]] | Papiamentu | <code>[[:pap:|pap]]</code> | [[:pap:Special:Statistics|5&nbsp;344]] | [[:pap:Special:Statistics|10&nbsp;949]] | [[:pap:Special:Statistics|186&nbsp;161]] | [[:pap:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:pap:Special:ListUsers|17&nbsp;904]] | [[:pap:Special:ActiveUsers|22]] | [[:pap:Special:ListFiles|0]] | 19 |- | 217 | [[Llingua aymara]] | Aymar aru | <code>[[:ay:|ay]]</code> | [[:ay:Special:Statistics|5&nbsp;255]] | [[:ay:Special:Statistics|8&nbsp;955]] | [[:ay:Special:Statistics|102&nbsp;408]] | [[:ay:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ay:Special:ListUsers|19&nbsp;232]] | [[:ay:Special:ActiveUsers|19]] | [[:ay:Special:ListFiles|0]] | 6 |- | 218 | [[Madurese]] | Madhurâ | <code>[[:mad:|mad]]</code> | [[:mad:Special:Statistics|5&nbsp;249]] | [[:mad:Special:Statistics|15&nbsp;746]] | [[:mad:Special:Statistics|57&nbsp;151]] | [[:mad:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:mad:Special:ListUsers|4&nbsp;819]] | [[:mad:Special:ActiveUsers|41]] | [[:mad:Special:ListFiles|0]] | 15 |- | 219 | [[Idioma lingala|Lingala]] | lingála | <code>[[:ln:|ln]]</code> | [[:ln:Special:Statistics|5&nbsp;202]] | [[:ln:Special:Statistics|11&nbsp;913]] | [[:ln:Special:Statistics|135&nbsp;013]] | [[:ln:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:ln:Special:ListUsers|15&nbsp;597]] | [[:ln:Special:ActiveUsers|44]] | [[:ln:Special:ListFiles|34]] | 19 |- | 220 | [[Inglés antiguu]] | Ænglisc | <code>[[:ang:|ang]]</code> | [[:ang:Special:Statistics|5&nbsp;181]] | [[:ang:Special:Statistics|21&nbsp;992]] | [[:ang:Special:Statistics|229&nbsp;815]] | [[:ang:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ang:Special:ListUsers|137&nbsp;357]] | [[:ang:Special:ActiveUsers|59]] | [[:ang:Special:ListFiles|264]] | 110 |- | 221 | [[Normandu]] | Nouormand | <code>[[:nrm:|nrm]]</code> | [[:nrm:Special:Statistics|5&nbsp;060]] | [[:nrm:Special:Statistics|10&nbsp;692]] | [[:nrm:Special:Statistics|221&nbsp;145]] | [[:nrm:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:nrm:Special:ListUsers|15&nbsp;246]] | [[:nrm:Special:ActiveUsers|46]] | [[:nrm:Special:ListFiles|0]] | 26 |- | 222 | [[Friulanu]] | furlan | <code>[[:fur:|fur]]</code> | [[:fur:Special:Statistics|4&nbsp;945]] | [[:fur:Special:Statistics|11&nbsp;215]] | [[:fur:Special:Statistics|182&nbsp;093]] | [[:fur:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:fur:Special:ListUsers|16&nbsp;689]] | [[:fur:Special:ActiveUsers|32]] | [[:fur:Special:ListFiles|296]] | 26 |- | 223 | [[pidgin ghanianu]] | Ghanaian Pidgin English | <code>[[:gpe:|gpe]]</code> | [[:gpe:Special:Statistics|4&nbsp;912]] | [[:gpe:Special:Statistics|25&nbsp;793]] | [[:gpe:Special:Statistics|96&nbsp;685]] | [[:gpe:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:gpe:Special:ListUsers|5&nbsp;448]] | [[:gpe:Special:ActiveUsers|59]] | [[:gpe:Special:ListFiles|0]] | 68 |- | 224 | [[Idioma carelianu|Carelianu]] | Livvinkarjala | <code>[[:olo:|olo]]</code> | [[:olo:Special:Statistics|4&nbsp;701]] | [[:olo:Special:Statistics|14&nbsp;319]] | [[:olo:Special:Statistics|39&nbsp;304]] | [[:olo:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:olo:Special:ListUsers|8&nbsp;545]] | [[:olo:Special:ActiveUsers|16]] | [[:olo:Special:ListFiles|0]] | 11 |- | 225 | [[Idioma luganda|Luganda]] | Luganda | <code>[[:lg:|lg]]</code> | [[:lg:Special:Statistics|4&nbsp;696]] | [[:lg:Special:Statistics|9&nbsp;092]] | [[:lg:Special:Statistics|46&nbsp;857]] | [[:lg:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:lg:Special:ListUsers|10&nbsp;874]] | [[:lg:Special:ActiveUsers|45]] | [[:lg:Special:ListFiles|0]] | 5 |- | 226 | [[Idioma twi|Twi]] | Twi | <code>[[:tw:|tw]]</code> | [[:tw:Special:Statistics|4&nbsp;680]] | [[:tw:Special:Statistics|8&nbsp;717]] | [[:tw:Special:Statistics|136&nbsp;980]] | [[:tw:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:tw:Special:ListUsers|18&nbsp;111]] | [[:tw:Special:ActiveUsers|43]] | [[:tw:Special:ListFiles|0]] | 12 |- | 227 | [[Lingua Franca Nova]] | Lingua Franca Nova | <code>[[:lfn:|lfn]]</code> | [[:lfn:Special:Statistics|4&nbsp;556]] | [[:lfn:Special:Statistics|7&nbsp;287]] | [[:lfn:Special:Statistics|42&nbsp;598]] | [[:lfn:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:lfn:Special:ListUsers|16&nbsp;708]] | [[:lfn:Special:ActiveUsers|38]] | [[:lfn:Special:ListFiles|0]] | 2 |- | 228 | [[Idioma lezgianu|Lezgianu]] | лезги | <code>[[:lez:|lez]]</code> | [[:lez:Special:Statistics|4&nbsp;461]] | [[:lez:Special:Statistics|15&nbsp;087]] | [[:lez:Special:Statistics|97&nbsp;969]] | [[:lez:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:lez:Special:ListUsers|12&nbsp;718]] | [[:lez:Special:ActiveUsers|32]] | [[:lez:Special:ListFiles|11]] | 37 |- | 229 | [[Mirandés]] | Mirandés | <code>[[:mwl:|mwl]]</code> | [[:mwl:Special:Statistics|4&nbsp;299]] | [[:mwl:Special:Statistics|10&nbsp;719]] | [[:mwl:Special:Statistics|106&nbsp;086]] | [[:mwl:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:mwl:Special:ListUsers|15&nbsp;077]] | [[:mwl:Special:ActiveUsers|28]] | [[:mwl:Special:ListFiles|0]] | 22 |- | 230 | [[Estremeñu]] | estremeñu | <code>[[:ext:|ext]]</code> | [[:ext:Special:Statistics|4&nbsp;183]] | [[:ext:Special:Statistics|9&nbsp;269]] | [[:ext:Special:Statistics|142&nbsp;124]] | [[:ext:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ext:Special:ListUsers|19&nbsp;985]] | [[:ext:Special:ActiveUsers|22]] | [[:ext:Special:ListFiles|0]] | 23 |- | 231 | [[Náhuatl]] | Nāhuatl | <code>[[:nah:|nah]]</code> | [[:nah:Special:Statistics|4&nbsp;165]] | [[:nah:Special:Statistics|13&nbsp;088]] | [[:nah:Special:Statistics|524&nbsp;525]] | [[:nah:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:nah:Special:ListUsers|24&nbsp;409]] | [[:nah:Special:ActiveUsers|10]] | [[:nah:Special:ListFiles|168]] | 184 |- | 232 | [[:en:Saterland Frisian|Saterland Frisian]] | Seeltersk | <code>[[:stq:|stq]]</code> | [[:stq:Special:Statistics|4&nbsp;138]] | [[:stq:Special:Statistics|10&nbsp;774]] | [[:stq:Special:Statistics|124&nbsp;066]] | [[:stq:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:stq:Special:ListUsers|15&nbsp;053]] | [[:stq:Special:ActiveUsers|19]] | [[:stq:Special:ListFiles|381]] | 30 |- | 233 | [[Tuvanu]] | тыва дыл | <code>[[:tyv:|tyv]]</code> | [[:tyv:Special:Statistics|4&nbsp;127]] | [[:tyv:Special:Statistics|14&nbsp;898]] | [[:tyv:Special:Statistics|51&nbsp;911]] | [[:tyv:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:tyv:Special:ListUsers|10&nbsp;923]] | [[:tyv:Special:ActiveUsers|21]] | [[:tyv:Special:ListFiles|0]] | 24 |- | 234 | [[Idioma avar|Avar]] | авар | <code>[[:av:|av]]</code> | [[:av:Special:Statistics|4&nbsp;013]] | [[:av:Special:Statistics|18&nbsp;644]] | [[:av:Special:Statistics|97&nbsp;221]] | [[:av:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:av:Special:ListUsers|17&nbsp;398]] | [[:av:Special:ActiveUsers|34]] | [[:av:Special:ListFiles|0]] | 69 |- | 235 | [[Xudeoespañol]] | Ladino | <code>[[:lad:|lad]]</code> | [[:lad:Special:Statistics|3&nbsp;999]] | [[:lad:Special:Statistics|12&nbsp;745]] | [[:lad:Special:Statistics|216&nbsp;123]] | [[:lad:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:lad:Special:ListUsers|24&nbsp;576]] | [[:lad:Special:ActiveUsers|27]] | [[:lad:Special:ListFiles|21]] | 81 |- | 236 | [[Tswana]] | Setswana | <code>[[:tn:|tn]]</code> | [[:tn:Special:Statistics|3&nbsp;977]] | [[:tn:Special:Statistics|8&nbsp;562]] | [[:tn:Special:Statistics|49&nbsp;035]] | [[:tn:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:tn:Special:ListUsers|12&nbsp;513]] | [[:tn:Special:ActiveUsers|43]] | [[:tn:Special:ListFiles|4]] | 8 |- | 237 | [[Romanche]] | rumantsch | <code>[[:rm:|rm]]</code> | [[:rm:Special:Statistics|3&nbsp;852]] | [[:rm:Special:Statistics|9&nbsp;823]] | [[:rm:Special:Statistics|170&nbsp;122]] | [[:rm:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:rm:Special:ListUsers|23&nbsp;218]] | [[:rm:Special:ActiveUsers|24]] | [[:rm:Special:ListFiles|48]] | 42 |- | 238 | [[{{#language:tok|ast}}]] | {{lang|tok|{{#language:tok}}}} | <code>[[:tok:|tok]]</code> | [[:tok:Special:Statistics|3&nbsp;814]] | [[:tok:Special:Statistics|9&nbsp;924]] | [[:tok:Special:Statistics|56&nbsp;507]] | [[:tok:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:tok:Special:ListUsers|4&nbsp;275]] | [[:tok:Special:ActiveUsers|125]] | [[:tok:Special:ListFiles|0]] | 15 |- | 239 | [[:en:Doteli|Doteli]] | डोटेली | <code>[[:dty:|dty]]</code> | [[:dty:Special:Statistics|3&nbsp;677]] | [[:dty:Special:Statistics|22&nbsp;458]] | [[:dty:Special:Statistics|246&nbsp;680]] | [[:dty:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:dty:Special:ListUsers|8&nbsp;096]] | [[:dty:Special:ActiveUsers|19]] | [[:dty:Special:ListFiles|3]] | 287 |- | 240 | [[Idioma konkani|Konkani]] | गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni | <code>[[:gom:|gom]]</code> | [[:gom:Special:Statistics|3&nbsp;642]] | [[:gom:Special:Statistics|8&nbsp;918]] | [[:gom:Special:Statistics|214&nbsp;207]] | [[:gom:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:gom:Special:ListUsers|11&nbsp;647]] | [[:gom:Special:ActiveUsers|16]] | [[:gom:Special:ListFiles|0]] | 50 |- | 241 | [[{{#language:fon|ast}}]] | {{lang|fon|{{#language:fon}}}} | <code>[[:fon:|fon]]</code> | [[:fon:Special:Statistics|3&nbsp;554]] | [[:fon:Special:Statistics|5&nbsp;372]] | [[:fon:Special:Statistics|30&nbsp;824]] | [[:fon:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:fon:Special:ListUsers|2&nbsp;237]] | [[:fon:Special:ActiveUsers|27]] | [[:fon:Special:ListFiles|0]] | 2 |- | 242 | [[Tulu]] | ತುಳು | <code>[[:tcy:|tcy]]</code> | [[:tcy:Special:Statistics|3&nbsp;505]] | [[:tcy:Special:Statistics|20&nbsp;631]] | [[:tcy:Special:Statistics|240&nbsp;891]] | [[:tcy:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:tcy:Special:ListUsers|8&nbsp;820]] | [[:tcy:Special:ActiveUsers|39]] | [[:tcy:Special:ListFiles|12]] | 279 |- | 243 | [[:en:Komi-Permyak|Komi-Permyak]] | Перем Коми | <code>[[:koi:|koi]]</code> | [[:koi:Special:Statistics|3&nbsp;471]] | [[:koi:Special:Statistics|13&nbsp;700]] | [[:koi:Special:Statistics|63&nbsp;816]] | [[:koi:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:koi:Special:ListUsers|9&nbsp;802]] | [[:koi:Special:ActiveUsers|13]] | [[:koi:Special:ListFiles|0]] | 40 |- | 244 | [[:en:Lower Sorbian|Lower Sorbian]] | dolnoserbski | <code>[[:dsb:|dsb]]</code> | [[:dsb:Special:Statistics|3&nbsp;444]] | [[:dsb:Special:Statistics|11&nbsp;652]] | [[:dsb:Special:Statistics|147&nbsp;373]] | [[:dsb:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:dsb:Special:ListUsers|20&nbsp;873]] | [[:dsb:Special:ActiveUsers|25]] | [[:dsb:Special:ListFiles|0]] | 72 |- | 245 | [[{{#language:bew|ast}}]] | {{lang|bew|{{#language:bew}}}} | <code>[[:bew:|bew]]</code> | [[:bew:Special:Statistics|3&nbsp;215]] | [[:bew:Special:Statistics|7&nbsp;701]] | [[:bew:Special:Statistics|33&nbsp;852]] | [[:bew:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:bew:Special:ListUsers|3&nbsp;270]] | [[:bew:Special:ActiveUsers|62]] | [[:bew:Special:ListFiles|0]] | 9 |- | 247 | [[Idioma maldivianu|Maldivu]] | ދިވެހިބަސް | <code>[[:dv:|dv]]</code> | [[:dv:Special:Statistics|3&nbsp;189]] | [[:dv:Special:Statistics|12&nbsp;478]] | [[:dv:Special:Statistics|137&nbsp;194]] | [[:dv:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:dv:Special:ListUsers|27&nbsp;992]] | [[:dv:Special:ActiveUsers|28]] | [[:dv:Special:ListFiles|896]] | 93 |- | 248 | [[{{#language:dga|ast}}]] | {{lang|dga|{{#language:dga}}}} | <code>[[:dga:|dga]]</code> | [[:dga:Special:Statistics|3&nbsp;149]] | [[:dga:Special:Statistics|6&nbsp;754]] | [[:dga:Special:Statistics|60&nbsp;073]] | [[:dga:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:dga:Special:ListUsers|1&nbsp;651]] | [[:dga:Special:ActiveUsers|16]] | [[:dga:Special:ListFiles|0]] | 12 |- | 249 | [[Fráncicu ripuariu]] | Ripoarisch | <code>[[:ksh:|ksh]]</code> | [[:ksh:Special:Statistics|3&nbsp;038]] | [[:ksh:Special:Statistics|10&nbsp;808]] | [[:ksh:Special:Statistics|1&nbsp;609&nbsp;853]] | [[:ksh:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:ksh:Special:ListUsers|25&nbsp;078]] | [[:ksh:Special:ActiveUsers|15]] | [[:ksh:Special:ListFiles|0]] | 974 |- | 250 | [[Gagauz]] | Gagauz | <code>[[:gag:|gag]]</code> | [[:gag:Special:Statistics|3&nbsp;013]] | [[:gag:Special:Statistics|7&nbsp;674]] | [[:gag:Special:Statistics|75&nbsp;068]] | [[:gag:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:gag:Special:ListUsers|16&nbsp;492]] | [[:gag:Special:ActiveUsers|24]] | [[:gag:Special:ListFiles|0]] | 23 |- | 251 | [[Zhuanganu]] | Vahcuengh | <code>[[:za:|za]]</code> | [[:za:Special:Statistics|3&nbsp;008]] | [[:za:Special:Statistics|5&nbsp;569]] | [[:za:Special:Statistics|42&nbsp;845]] | [[:za:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:za:Special:ListUsers|12&nbsp;422]] | [[:za:Special:ActiveUsers|11]] | [[:za:Special:ListFiles|0]] | 6 |- | 252 | [[Idioma ḥawaianu|Ḥawaianu]] | Hawaiʻi | <code>[[:haw:|haw]]</code> | [[:haw:Special:Statistics|2&nbsp;976]] | [[:haw:Special:Statistics|6&nbsp;324]] | [[:haw:Special:Statistics|102&nbsp;702]] | [[:haw:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:haw:Special:ListUsers|20&nbsp;918]] | [[:haw:Special:ActiveUsers|22]] | [[:haw:Special:ListFiles|0]] | 21 |- | 253 | [[pa'o]] | ပအိုဝ်ႏဘာႏသာႏ | <code>[[:blk:|blk]]</code> | [[:blk:Special:Statistics|2&nbsp;915]] | [[:blk:Special:Statistics|9&nbsp;001]] | [[:blk:Special:Statistics|33&nbsp;174]] | [[:blk:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:blk:Special:ListUsers|2&nbsp;917]] | [[:blk:Special:ActiveUsers|13]] | [[:blk:Special:ListFiles|0]] | 16 |- | 254 | [[Idioma buriatu|Buriatu]] | буряад | <code>[[:bxr:|bxr]]</code> | [[:bxr:Special:Statistics|2&nbsp;913]] | [[:bxr:Special:Statistics|11&nbsp;235]] | [[:bxr:Special:Statistics|74&nbsp;417]] | [[:bxr:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:bxr:Special:ListUsers|17&nbsp;540]] | [[:bxr:Special:ActiveUsers|23]] | [[:bxr:Special:ListFiles|8]] | 54 |- | 255 | [[{{#language:kge|ast}}]] | {{lang|kge|{{#language:kge}}}} | <code>[[:kge:|kge]]</code> | [[:kge:Special:Statistics|2&nbsp;888]] | [[:kge:Special:Statistics|4&nbsp;642]] | [[:kge:Special:Statistics|31&nbsp;877]] | [[:kge:Special:ListUsers/sysop|0]] | [[:kge:Special:ListUsers|1&nbsp;405]] | [[:kge:Special:ActiveUsers|11]] | [[:kge:Special:ListFiles|0]] | 3 |- | 256 | [[Alemán palatín]] | Pälzisch | <code>[[:pfl:|pfl]]</code> | [[:pfl:Special:Statistics|2&nbsp;849]] | [[:pfl:Special:Statistics|7&nbsp;098]] | [[:pfl:Special:Statistics|93&nbsp;116]] | [[:pfl:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:pfl:Special:ListUsers|13&nbsp;847]] | [[:pfl:Special:ActiveUsers|9]] | [[:pfl:Special:ListFiles|0]] | 29 |- | 257 | [[Awadhi]] | ქართული | <code>[[:awa:|awa]]</code> | [[:awa:Special:Statistics|2&nbsp;844]] | [[:awa:Special:Statistics|7&nbsp;153]] | [[:awa:Special:Statistics|32&nbsp;369]] | [[:awa:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:awa:Special:ListUsers|5&nbsp;083]] | [[:awa:Special:ActiveUsers|54]] | [[:awa:Special:ListFiles|0]] | 10 |- | 258 | [[Idioma karachái-bálkaro|Karachái-bálkaro]] | къарачай-малкъар | <code>[[:krc:|krc]]</code> | [[:krc:Special:Statistics|2&nbsp;788]] | [[:krc:Special:Statistics|17&nbsp;211]] | [[:krc:Special:Statistics|123&nbsp;121]] | [[:krc:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:krc:Special:ListUsers|11&nbsp;906]] | [[:krc:Special:ActiveUsers|12]] | [[:krc:Special:ListFiles|0]] | 191 |- | 259 | [[Sakizaya]] | Sakizaya | <code>[[:szy:|szy]]</code> | [[:szy:Special:Statistics|2&nbsp;735]] | [[:szy:Special:Statistics|6&nbsp;366]] | [[:szy:Special:Statistics|140&nbsp;033]] | [[:szy:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:szy:Special:ListUsers|4&nbsp;139]] | [[:szy:Special:ActiveUsers|13]] | [[:szy:Special:ListFiles|0]] | 39 |- | 260 | [[Idioma pangasinense|Pangasinense]] | Pangasinan | <code>[[:pag:|pag]]</code> | [[:pag:Special:Statistics|2&nbsp;620]] | [[:pag:Special:Statistics|6&nbsp;776]] | [[:pag:Special:Statistics|79&nbsp;352]] | [[:pag:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:pag:Special:ListUsers|9&nbsp;774]] | [[:pag:Special:ActiveUsers|18]] | [[:pag:Special:ListFiles|0]] | 29 |- | 261 | [[Idioma mon|Mon]] | ဘာသာ မန် | <code>[[:mnw:|mnw]]</code> | [[:mnw:Special:Statistics|2&nbsp;598]] | [[:mnw:Special:Statistics|8&nbsp;465]] | [[:mnw:Special:Statistics|50&nbsp;564]] | [[:mnw:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:mnw:Special:ListUsers|5&nbsp;200]] | [[:mnw:Special:ActiveUsers|20]] | [[:mnw:Special:ListFiles|0]] | 30 |- | 262 | [[atayal]] | atayal | <code>[[:tay:|tay]]</code> | [[:tay:Special:Statistics|2&nbsp;582]] | [[:tay:Special:Statistics|3&nbsp;323]] | [[:tay:Special:Statistics|64&nbsp;714]] | [[:tay:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:tay:Special:ListUsers|2&nbsp;676]] | [[:tay:Special:ActiveUsers|11]] | [[:tay:Special:ListFiles|0]] | 2 |- | 263 | [[Idioma ingusetiu|Ingusetio]] | ГӀалгӀай | <code>[[:inh:|inh]]</code> | [[:inh:Special:Statistics|2&nbsp;520]] | [[:inh:Special:Statistics|17&nbsp;119]] | [[:inh:Special:Statistics|73&nbsp;950]] | [[:inh:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:inh:Special:ListUsers|6&nbsp;101]] | [[:inh:Special:ActiveUsers|16]] | [[:inh:Special:ListFiles|39]] | 145 |- | 264 | [[Idioma xhosa|Xhosa]] | isiXhosa | <code>[[:xh:|xh]]</code> | [[:xh:Special:Statistics|2&nbsp;411]] | [[:xh:Special:Statistics|5&nbsp;627]] | [[:xh:Special:Statistics|40&nbsp;359]] | [[:xh:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:xh:Special:ListUsers|15&nbsp;780]] | [[:xh:Special:ActiveUsers|76]] | [[:xh:Special:ListFiles|0]] | 13 |- | 265 | [[{{#language:iba|ast}}]] | {{lang|iba|{{#language:iba}}}} | <code>[[:iba:|iba]]</code> | [[:iba:Special:Statistics|2&nbsp;333]] | [[:iba:Special:Statistics|6&nbsp;319]] | [[:iba:Special:Statistics|18&nbsp;437]] | [[:iba:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:iba:Special:ListUsers|2&nbsp;137]] | [[:iba:Special:ActiveUsers|15]] | [[:iba:Special:ListFiles|0]] | 9 |- | 266 | [[Idioma kikuyu]] | Gĩkũyũ | <code>[[:ki:|ki]]</code> | [[:ki:Special:Statistics|2&nbsp;294]] | [[:ki:Special:Statistics|4&nbsp;099]] | [[:ki:Special:Statistics|23&nbsp;484]] | [[:ki:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ki:Special:ListUsers|10&nbsp;363]] | [[:ki:Special:ActiveUsers|17]] | [[:ki:Special:ListFiles|0]] | 4 |- | 267 | [[:en:Atikamekw|Atikamekw]] | Atikamekw | <code>[[:atj:|atj]]</code> | [[:atj:Special:Statistics|2&nbsp;078]] | [[:atj:Special:Statistics|3&nbsp;294]] | [[:atj:Special:Statistics|16&nbsp;871]] | [[:atj:Special:ListUsers/sysop|9]] | [[:atj:Special:ListUsers|6&nbsp;017]] | [[:atj:Special:ActiveUsers|13]] | [[:atj:Special:ListFiles|0]] | 2 |- | 268 | [[Novial]] | Novial | <code>[[:nov:|nov]]</code> | [[:nov:Special:Statistics|2&nbsp;070]] | [[:nov:Special:Statistics|5&nbsp;172]] | [[:nov:Special:Statistics|181&nbsp;362]] | [[:nov:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:nov:Special:ListUsers|13&nbsp;506]] | [[:nov:Special:ActiveUsers|18]] | [[:nov:Special:ListFiles|0]] | 79 |- | 269 | [[Alemán de Pennsylvania]] | Deitsch | <code>[[:pdc:|pdc]]</code> | [[:pdc:Special:Statistics|2&nbsp;052]] | [[:pdc:Special:Statistics|5&nbsp;913]] | [[:pdc:Special:Statistics|107&nbsp;475]] | [[:pdc:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:pdc:Special:ListUsers|38&nbsp;904]] | [[:pdc:Special:ActiveUsers|32]] | [[:pdc:Special:ListFiles|0]] | 64 |- | 270 | [[Idioma tonganu|Tonganu]] | lea faka-Tonga | <code>[[:to:|to]]</code> | [[:to:Special:Statistics|2&nbsp;045]] | [[:to:Special:Statistics|5&nbsp;525]] | [[:to:Special:Statistics|43&nbsp;931]] | [[:to:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:to:Special:ListUsers|12&nbsp;731]] | [[:to:Special:ActiveUsers|17]] | [[:to:Special:ListFiles|12]] | 23 |- | 271 | [[Oromu]] | Oromoo | <code>[[:om:|om]]</code> | [[:om:Special:Statistics|1&nbsp;968]] | [[:om:Special:Statistics|5&nbsp;347]] | [[:om:Special:Statistics|45&nbsp;551]] | [[:om:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:om:Special:ListUsers|13&nbsp;720]] | [[:om:Special:ActiveUsers|37]] | [[:om:Special:ListFiles|0]] | 25 |- | 272 | [[Kikongo]] | Kongo | <code>[[:kg:|kg]]</code> | [[:kg:Special:Statistics|1&nbsp;945]] | [[:kg:Special:Statistics|4&nbsp;419]] | [[:kg:Special:Statistics|52&nbsp;005]] | [[:kg:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kg:Special:ListUsers|12&nbsp;780]] | [[:kg:Special:ActiveUsers|25]] | [[:kg:Special:ListFiles|0]] | 19 |- | 273 | [[:en:Aramaic|Aramaic]] | ܐܪܡܝܐ | <code>[[:arc:|arc]]</code> | [[:arc:Special:Statistics|1&nbsp;918]] | [[:arc:Special:Statistics|6&nbsp;357]] | [[:arc:Special:Statistics|97&nbsp;512]] | [[:arc:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:arc:Special:ListUsers|23&nbsp;607]] | [[:arc:Special:ActiveUsers|20]] | [[:arc:Special:ListFiles|0]] | 82 |- | 274 | [[{{#language:dtp|ast}}]] | {{lang|dtp|{{#language:dtp}}}} | <code>[[:dtp:|dtp]]</code> | [[:dtp:Special:Statistics|1&nbsp;796]] | [[:dtp:Special:Statistics|7&nbsp;455]] | [[:dtp:Special:Statistics|23&nbsp;705]] | [[:dtp:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:dtp:Special:ListUsers|2&nbsp;714]] | [[:dtp:Special:ActiveUsers|48]] | [[:dtp:Special:ListFiles|0]] | 32 |- | 275 | [[fanti]] | fat | <code>[[:fat:|fat]]</code> | [[:fat:Special:Statistics|1&nbsp;796]] | [[:fat:Special:Statistics|4&nbsp;774]] | [[:fat:Special:Statistics|25&nbsp;566]] | [[:fat:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:fat:Special:ListUsers|2&nbsp;408]] | [[:fat:Special:ActiveUsers|9]] | [[:fat:Special:ListFiles|0]] | 15 |- | 276 | [[Nias]] | Li Niha | <code>[[:nia:|nia]]</code> | [[:nia:Special:Statistics|1&nbsp;770]] | [[:nia:Special:Statistics|4&nbsp;474]] | [[:nia:Special:Statistics|27&nbsp;223]] | [[:nia:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:nia:Special:ListUsers|2&nbsp;783]] | [[:nia:Special:ActiveUsers|11]] | [[:nia:Special:ListFiles|0]] | 14 |- | 277 | [[Wolof]] | Wolof | <code>[[:wo:|wo]]</code> | [[:wo:Special:Statistics|1&nbsp;747]] | [[:wo:Special:Statistics|5&nbsp;579]] | [[:wo:Special:Statistics|107&nbsp;295]] | [[:wo:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:wo:Special:ListUsers|17&nbsp;382]] | [[:wo:Special:ActiveUsers|14]] | [[:wo:Special:ListFiles|0]] | 93 |- | 278 | [[Xamaicanu]] | Patois | <code>[[:jam:|jam]]</code> | [[:jam:Special:Statistics|1&nbsp;732]] | [[:jam:Special:Statistics|3&nbsp;137]] | [[:jam:Special:Statistics|22&nbsp;736]] | [[:jam:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:jam:Special:ListUsers|12&nbsp;109]] | [[:jam:Special:ActiveUsers|15]] | [[:jam:Special:ListFiles|0]] | 5 |- | 279 | [[Idioma kikuyu|Kikuyu]] | Kabɩyɛ | <code>[[:kbp:|kbp]]</code> | [[:kbp:Special:Statistics|1&nbsp;714]] | [[:kbp:Special:Statistics|3&nbsp;448]] | [[:kbp:Special:Statistics|18&nbsp;612]] | [[:kbp:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kbp:Special:ListUsers|5&nbsp;795]] | [[:kbp:Special:ActiveUsers|12]] | [[:kbp:Special:ListFiles|0]] | 6 |- | 280 | [[Idioma fixanu|Fixanu]] | Na Vosa Vakaviti | <code>[[:fj:|fj]]</code> | [[:fj:Special:Statistics|1&nbsp;711]] | [[:fj:Special:Statistics|4&nbsp;534]] | [[:fj:Special:Statistics|38&nbsp;639]] | [[:fj:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:fj:Special:ListUsers|10&nbsp;681]] | [[:fj:Special:ActiveUsers|14]] | [[:fj:Special:ListFiles|0]] | 23 |- | 281 | [[Sesotho]] | Sesotho | <code>[[:st:|st]]</code> | [[:st:Special:Statistics|1&nbsp;700]] | [[:st:Special:Statistics|5&nbsp;714]] | [[:st:Special:Statistics|37&nbsp;637]] | [[:st:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:st:Special:ListUsers|12&nbsp;592]] | [[:st:Special:ActiveUsers|29]] | [[:st:Special:ListFiles|0]] | 37 |- | 282 | [[angika]] | अंगिका | <code>[[:anp:|anp]]</code> | [[:anp:Special:Statistics|1&nbsp;681]] | [[:anp:Special:Statistics|5&nbsp;303]] | [[:anp:Special:Statistics|22&nbsp;899]] | [[:anp:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:anp:Special:ListUsers|3&nbsp;673]] | [[:anp:Special:ActiveUsers|18]] | [[:anp:Special:ListFiles|0]] | 20 |- | 283 | [[Cabardianu]] | Адыгэбзэ | <code>[[:kbd:|kbd]]</code> | [[:kbd:Special:Statistics|1&nbsp;645]] | [[:kbd:Special:Statistics|7&nbsp;105]] | [[:kbd:Special:Statistics|48&nbsp;668]] | [[:kbd:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:kbd:Special:ListUsers|11&nbsp;464]] | [[:kbd:Special:ActiveUsers|23]] | [[:kbd:Special:ListFiles|0]] | 75 |- | 284 | [[gun]] | Gungbe | <code>[[:guw:|guw]]</code> | [[:guw:Special:Statistics|1&nbsp;641]] | [[:guw:Special:Statistics|2&nbsp;933]] | [[:guw:Special:Statistics|44&nbsp;571]] | [[:guw:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:guw:Special:ListUsers|2&nbsp;363]] | [[:guw:Special:ActiveUsers|30]] | [[:guw:Special:ListFiles|0]] | 9 |- | 285 | [[{{#language:knc|ast}}]] | {{lang|knc|{{#language:knc}}}} | <code>[[:knc:|knc]]</code> | [[:knc:Special:Statistics|1&nbsp;639]] | [[:knc:Special:Statistics|2&nbsp;536]] | [[:knc:Special:Statistics|28&nbsp;214]] | [[:knc:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:knc:Special:ListUsers|1&nbsp;340]] | [[:knc:Special:ActiveUsers|10]] | [[:knc:Special:ListFiles|0]] | 3 |- | 286 | [[Idioma calmucu|Calmucu]] | хальмг | <code>[[:xal:|xal]]</code> | [[:xal:Special:Statistics|1&nbsp;595]] | [[:xal:Special:Statistics|12&nbsp;483]] | [[:xal:Special:Statistics|92&nbsp;646]] | [[:xal:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:xal:Special:ListUsers|11&nbsp;257]] | [[:xal:Special:ActiveUsers|13]] | [[:xal:Special:ListFiles|0]] | 346 |- | 287 | [[N'ko]] | ߒߞߏ | <code>[[:nqo:|nqo]]</code> | [[:nqo:Special:Statistics|1&nbsp;588]] | [[:nqo:Special:Statistics|3&nbsp;453]] | [[:nqo:Special:Statistics|12&nbsp;789]] | [[:nqo:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:nqo:Special:ListUsers|5&nbsp;794]] | [[:nqo:Special:ActiveUsers|17]] | [[:nqo:Special:ListFiles|0]] | 5 |- | 288 | [[pidgin nixerianu]] | Naijá | <code>[[:pcm:|pcm]]</code> | [[:pcm:Special:Statistics|1&nbsp;548]] | [[:pcm:Special:Statistics|2&nbsp;825]] | [[:pcm:Special:Statistics|30&nbsp;826]] | [[:pcm:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:pcm:Special:ListUsers|3&nbsp;514]] | [[:pcm:Special:ActiveUsers|16]] | [[:pcm:Special:ListFiles|0]] | 7 |- | 289 | [[tyap]] | tyap | <code>[[:kcg:|kcg]]</code> | [[:kcg:Special:Statistics|1&nbsp;525]] | [[:kcg:Special:Statistics|6&nbsp;720]] | [[:kcg:Special:Statistics|41&nbsp;083]] | [[:kcg:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:kcg:Special:ListUsers|2&nbsp;761]] | [[:kcg:Special:ActiveUsers|23]] | [[:kcg:Special:ListFiles|1]] | 71 |- | 290 | [[Bislama]] | Bislama | <code>[[:bi:|bi]]</code> | [[:bi:Special:Statistics|1&nbsp;487]] | [[:bi:Special:Statistics|3&nbsp;474]] | [[:bi:Special:Statistics|44&nbsp;149]] | [[:bi:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:bi:Special:ListUsers|15&nbsp;277]] | [[:bi:Special:ActiveUsers|17]] | [[:bi:Special:ListFiles|0]] | 23 |- | 291 | [[Tok pisin]] | Tok Pisin | <code>[[:tpi:|tpi]]</code> | [[:tpi:Special:Statistics|1&nbsp;415]] | [[:tpi:Special:Statistics|5&nbsp;767]] | [[:tpi:Special:Statistics|89&nbsp;521]] | [[:tpi:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:tpi:Special:ListUsers|15&nbsp;934]] | [[:tpi:Special:ActiveUsers|16]] | [[:tpi:Special:ListFiles|0]] | 147 |- | 292 | [[{{#language:bbc|ast}}]] | {{lang|bbc|{{#language:bbc}}}} | <code>[[:bbc:|bbc]]</code> | [[:bbc:Special:Statistics|1&nbsp;410]] | [[:bbc:Special:Statistics|2&nbsp;680]] | [[:bbc:Special:Statistics|16&nbsp;351]] | [[:bbc:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:bbc:Special:ListUsers|2&nbsp;456]] | [[:bbc:Special:ActiveUsers|13]] | [[:bbc:Special:ListFiles|0]] | 5 |- | 293 | [[Tetun]] | tetun | <code>[[:tet:|tet]]</code> | [[:tet:Special:Statistics|1&nbsp;384]] | [[:tet:Special:Statistics|3&nbsp;972]] | [[:tet:Special:Statistics|70&nbsp;142]] | [[:tet:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:tet:Special:ListUsers|11&nbsp;255]] | [[:tet:Special:ActiveUsers|18]] | [[:tet:Special:ListFiles|0]] | 62 |- | 295 | [[Antiguu eslavu eclesiásticu]] | словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ | <code>[[:cu:|cu]]</code> | [[:cu:Special:Statistics|1&nbsp;349]] | [[:cu:Special:Statistics|5&nbsp;933]] | [[:cu:Special:Statistics|86&nbsp;883]] | [[:cu:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:cu:Special:ListUsers|29&nbsp;038]] | [[:cu:Special:ActiveUsers|23]] | [[:cu:Special:ListFiles|0]] | 169 |- | 296 | [[Lojban]] | Lojban | <code>[[:jbo:|jbo]]</code> | [[:jbo:Special:Statistics|1&nbsp;349]] | [[:jbo:Special:Statistics|5&nbsp;830]] | [[:jbo:Special:Statistics|113&nbsp;733]] | [[:jbo:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:jbo:Special:ListUsers|19&nbsp;450]] | [[:jbo:Special:ActiveUsers|22]] | [[:jbo:Special:ListFiles|0]] | 215 |- | 297 | [[frafra]] | gurenɛ | <code>[[:gur:|gur]]</code> | [[:gur:Special:Statistics|1&nbsp;347]] | [[:gur:Special:Statistics|2&nbsp;606]] | [[:gur:Special:Statistics|22&nbsp;888]] | [[:gur:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:gur:Special:ListUsers|2&nbsp;196]] | [[:gur:Special:ActiveUsers|23]] | [[:gur:Special:ListFiles|0]] | 8 |- | 298 | [[{{#language:mos|ast}}]] | {{lang|mos|{{#language:mos}}}} | <code>[[:mos:|mos]]</code> | [[:mos:Special:Statistics|1&nbsp;316]] | [[:mos:Special:Statistics|2&nbsp;110]] | [[:mos:Special:Statistics|31&nbsp;621]] | [[:mos:Special:ListUsers/sysop|0]] | [[:mos:Special:ListUsers|1&nbsp;535]] | [[:mos:Special:ActiveUsers|5]] | [[:mos:Special:ListFiles|0]] | 5 |- | 299 | [[{{#language:kus|ast}}]] | {{lang|kus|{{#language:kus}}}} | <code>[[:kus:|kus]]</code> | [[:kus:Special:Statistics|1&nbsp;310]] | [[:kus:Special:Statistics|2&nbsp;007]] | [[:kus:Special:Statistics|16&nbsp;842]] | [[:kus:Special:ListUsers/sysop|0]] | [[:kus:Special:ListUsers|1&nbsp;101]] | [[:kus:Special:ActiveUsers|11]] | [[:kus:Special:ListFiles|0]] | 2 |- | 300 | [[Idioma ewé|Ewé]] | eʋegbe | <code>[[:ee:|ee]]</code> | [[:ee:Special:Statistics|1&nbsp;302]] | [[:ee:Special:Statistics|4&nbsp;250]] | [[:ee:Special:Statistics|61&nbsp;247]] | [[:ee:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ee:Special:ListUsers|16&nbsp;923]] | [[:ee:Special:ActiveUsers|28]] | [[:ee:Special:ListFiles|0]] | 74 |- | 301 | [[Idioma tahitianu|Tahitianu]] | reo tahiti | <code>[[:ty:|ty]]</code> | [[:ty:Special:Statistics|1&nbsp;250]] | [[:ty:Special:Statistics|3&nbsp;070]] | [[:ty:Special:Statistics|54&nbsp;152]] | [[:ty:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ty:Special:ListUsers|8&nbsp;610]] | [[:ty:Special:ActiveUsers|8]] | [[:ty:Special:ListFiles|0]] | 37 |- | 302 | [[{{#language:rsk|ast}}]] | {{lang|rsk|{{#language:rsk}}}} | <code>[[:rsk:|rsk]]</code> | [[:rsk:Special:Statistics|1&nbsp;232]] | [[:rsk:Special:Statistics|2&nbsp;679]] | [[:rsk:Special:Statistics|17&nbsp;320]] | [[:rsk:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:rsk:Special:ListUsers|2&nbsp;002]] | [[:rsk:Special:ActiveUsers|20]] | [[:rsk:Special:ListFiles|0]] | 9 |- | 303 | [[{{#language:syl|ast}}]] | {{lang|syl|{{#language:syl}}}} | <code>[[:syl:|syl]]</code> | [[:syl:Special:Statistics|1&nbsp;231]] | [[:syl:Special:Statistics|6&nbsp;479]] | [[:syl:Special:Statistics|30&nbsp;196]] | [[:syl:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:syl:Special:ListUsers|1&nbsp;639]] | [[:syl:Special:ActiveUsers|20]] | [[:syl:Special:ListFiles|0]] | 85 |- | 304 | [[{{#language:btm|ast}}]] | {{lang|btm|{{#language:btm}}}} | <code>[[:btm:|btm]]</code> | [[:btm:Special:Statistics|1&nbsp;210]] | [[:btm:Special:Statistics|2&nbsp;723]] | [[:btm:Special:Statistics|12&nbsp;246]] | [[:btm:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:btm:Special:ListUsers|1&nbsp;485]] | [[:btm:Special:ActiveUsers|20]] | [[:btm:Special:ListFiles|0]] | 7 |- | 305 | [[{{#language:kai|ast}}]] | {{lang|kai|{{#language:kai}}}} | <code>[[:kai:|kai]]</code> | [[:kai:Special:Statistics|1&nbsp;210]] | [[:kai:Special:Statistics|2&nbsp;246]] | [[:kai:Special:Statistics|10&nbsp;519]] | [[:kai:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kai:Special:ListUsers|216]] | [[:kai:Special:ActiveUsers|21]] | [[:kai:Special:ListFiles|0]] | 3 |- | 306 | [[Idioma samoanu|Samoanu]] | Gagana Samoa | <code>[[:sm:|sm]]</code> | [[:sm:Special:Statistics|1&nbsp;201]] | [[:sm:Special:Statistics|6&nbsp;242]] | [[:sm:Special:Statistics|48&nbsp;116]] | [[:sm:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:sm:Special:ListUsers|12&nbsp;087]] | [[:sm:Special:ActiveUsers|11]] | [[:sm:Special:ListFiles|0]] | 136 |- | 307 | [[seediq]] | seediq | <code>[[:trv:|trv]]</code> | [[:trv:Special:Statistics|1&nbsp;201]] | [[:trv:Special:Statistics|2&nbsp;214]] | [[:trv:Special:Statistics|104&nbsp;106]] | [[:trv:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:trv:Special:ListUsers|2&nbsp;921]] | [[:trv:Special:ActiveUsers|7]] | [[:trv:Special:ListFiles|0]] | 33 |- | 308 | [[{{#language:rki|ast}}]] | {{lang|rki|{{#language:rki}}}} | <code>[[:rki:|rki]]</code> | [[:rki:Special:Statistics|1&nbsp;155]] | [[:rki:Special:Statistics|3&nbsp;864]] | [[:rki:Special:Statistics|17&nbsp;681]] | [[:rki:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:rki:Special:ListUsers|977]] | [[:rki:Special:ActiveUsers|16]] | [[:rki:Special:ListFiles|0]] | 25 |- | 309 | [[amis]] | Pangcah / 'Amis | <code>[[:ami:|ami]]</code> | [[:ami:Special:Statistics|1&nbsp;148]] | [[:ami:Special:Statistics|2&nbsp;283]] | [[:ami:Special:Statistics|48&nbsp;392]] | [[:ami:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ami:Special:ListUsers|3&nbsp;547]] | [[:ami:Special:ActiveUsers|11]] | [[:ami:Special:ListFiles|0]] | 21 |- | 310 | [[Idioma suazi|Suazi]] | SiSwati | <code>[[:ss:|ss]]</code> | [[:ss:Special:Statistics|1&nbsp;139]] | [[:ss:Special:Statistics|3&nbsp;471]] | [[:ss:Special:Statistics|42&nbsp;415]] | [[:ss:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:ss:Special:ListUsers|10&nbsp;212]] | [[:ss:Special:ActiveUsers|13]] | [[:ss:Special:ListFiles|0]] | 51 |- | 311 | [[:en:Latgalian]] | latgaļu | <code>[[:ltg:|ltg]]</code> | [[:ltg:Special:Statistics|1&nbsp;132]] | [[:ltg:Special:Statistics|3&nbsp;259]] | [[:ltg:Special:Statistics|37&nbsp;638]] | [[:ltg:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ltg:Special:ListUsers|8&nbsp;660]] | [[:ltg:Special:ActiveUsers|13]] | [[:ltg:Special:ListFiles|0]] | 41 |- | 312 | [[Sranan]] | Sranantongo | <code>[[:srn:|srn]]</code> | [[:srn:Special:Statistics|1&nbsp;128]] | [[:srn:Special:Statistics|2&nbsp;732]] | [[:srn:Special:Statistics|40&nbsp;041]] | [[:srn:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:srn:Special:ListUsers|8&nbsp;915]] | [[:srn:Special:ActiveUsers|6]] | [[:srn:Special:ListFiles|0]] | 30 |- | 313 | [[idioma altái|altái]] | алтай тил | <code>[[:alt:|alt]]</code> | [[:alt:Special:Statistics|1&nbsp;107]] | [[:alt:Special:Statistics|7&nbsp;154]] | [[:alt:Special:Statistics|48&nbsp;739]] | [[:alt:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:alt:Special:ListUsers|4&nbsp;440]] | [[:alt:Special:ActiveUsers|22]] | [[:alt:Special:ListFiles|0]] | 203 |- | 314 | [[Idioma chichewa|Chichewa]] | Chi-Chewa | <code>[[:ny:|ny]]</code> | [[:ny:Special:Statistics|1&nbsp;105]] | [[:ny:Special:Statistics|5&nbsp;366]] | [[:ny:Special:Statistics|48&nbsp;371]] | [[:ny:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ny:Special:ListUsers|12&nbsp;623]] | [[:ny:Special:ActiveUsers|20]] | [[:ny:Special:ListFiles|0]] | 134 |- | 315 | [[Lak]] | лакку | <code>[[:lbe:|lbe]]</code> | [[:lbe:Special:Statistics|1&nbsp;089]] | [[:lbe:Special:Statistics|16&nbsp;121]] | [[:lbe:Special:Statistics|54&nbsp;963]] | [[:lbe:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:lbe:Special:ListUsers|9&nbsp;656]] | [[:lbe:Special:ActiveUsers|8]] | [[:lbe:Special:ListFiles|0]] | 650 |- | 316 | [[idioma cheyenne|Cheyenne]] | Tsetsêhestâhese | <code>[[:chy:|chy]]</code> | [[:chy:Special:Statistics|1&nbsp;085]] | [[:chy:Special:Statistics|2&nbsp;671]] | [[:chy:Special:Statistics|25&nbsp;978]] | [[:chy:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:chy:Special:ListUsers|13&nbsp;898]] | [[:chy:Special:ActiveUsers|13]] | [[:chy:Special:ListFiles|0]] | 21 |- | 317 | [[Idioma tsonga|Tsonga]] | Xitsonga | <code>[[:ts:|ts]]</code> | [[:ts:Special:Statistics|1&nbsp;084]] | [[:ts:Special:Statistics|4&nbsp;555]] | [[:ts:Special:Statistics|41&nbsp;469]] | [[:ts:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ts:Special:ListUsers|12&nbsp;569]] | [[:ts:Special:ActiveUsers|17]] | [[:ts:Special:ListFiles|0]] | 93 |- | 318 | [[{{#language:igl|ast}}]] | {{lang|igl|{{#language:igl}}}} | <code>[[:igl:|igl]]</code> | [[:igl:Special:Statistics|1&nbsp;082]] | [[:igl:Special:Statistics|1&nbsp;516]] | [[:igl:Special:Statistics|34&nbsp;579]] | [[:igl:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:igl:Special:ListUsers|1&nbsp;346]] | [[:igl:Special:ActiveUsers|24]] | [[:igl:Special:ListFiles|0]] | 4 |- | 319 | [[Criollu guyanés francés]] | Kriyòl Gwiyannen | <code>[[:gcr:|gcr]]</code> | [[:gcr:Special:Statistics|1&nbsp;076]] | [[:gcr:Special:Statistics|2&nbsp;673]] | [[:gcr:Special:Statistics|17&nbsp;671]] | [[:gcr:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:gcr:Special:ListUsers|4&nbsp;320]] | [[:gcr:Special:ActiveUsers|16]] | [[:gcr:Special:ListFiles|0]] | 15 |- | 320 | [[Idioma góticu|Góticu]] | 𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺 | <code>[[:got:|got]]</code> | [[:got:Special:Statistics|1&nbsp;005]] | [[:got:Special:Statistics|3&nbsp;989]] | [[:got:Special:Statistics|48&nbsp;645]] | [[:got:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:got:Special:ListUsers|22&nbsp;679]] | [[:got:Special:ActiveUsers|21]] | [[:got:Special:ListFiles|0]] | 108 |- | 321 | [[Cheroqui]] | ᏣᎳᎩ | <code>[[:chr:|chr]]</code> | [[:chr:Special:Statistics|988]] | [[:chr:Special:Statistics|4&nbsp;017]] | [[:chr:Special:Statistics|51&nbsp;350]] | [[:chr:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:chr:Special:ListUsers|30&nbsp;852]] | [[:chr:Special:ActiveUsers|36]] | [[:chr:Special:ListFiles|0]] | 120 |- | 322 | [[Idioma vienda|Vienda]] | Tshivenda | <code>[[:ve:|ve]]</code> | [[:ve:Special:Statistics|893]] | [[:ve:Special:Statistics|2&nbsp;636]] | [[:ve:Special:Statistics|22&nbsp;342]] | [[:ve:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ve:Special:ListUsers|9&nbsp;416]] | [[:ve:Special:ActiveUsers|16]] | [[:ve:Special:ListFiles|0]] | 32 |- | 323 | [[Idioma bambara|Bambara]] | bamanankan | <code>[[:bm:|bm]]</code> | [[:bm:Special:Statistics|865]] | [[:bm:Special:Statistics|3&nbsp;205]] | [[:bm:Special:Statistics|42&nbsp;106]] | [[:bm:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:bm:Special:ListUsers|12&nbsp;604]] | [[:bm:Special:ActiveUsers|13]] | [[:bm:Special:ListFiles|0]] | 96 |- | 324 | [[Romanín]] | Romani | <code>[[:rmy:|rmy]]</code> | [[:rmy:Special:Statistics|757]] | [[:rmy:Special:Statistics|2&nbsp;849]] | [[:rmy:Special:Statistics|57&nbsp;265]] | [[:rmy:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:rmy:Special:ListUsers|19&nbsp;476]] | [[:rmy:Special:ActiveUsers|13]] | [[:rmy:Special:ListFiles|0]] | 154 |- | 325 | [[{{#language:nup|ast}}]] | {{lang|nup|{{#language:nup}}}} | <code>[[:nup:|nup]]</code> | [[:nup:Special:Statistics|723]] | [[:nup:Special:Statistics|1&nbsp;482]] | [[:nup:Special:Statistics|19&nbsp;668]] | [[:nup:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:nup:Special:ListUsers|1&nbsp;062]] | [[:nup:Special:ActiveUsers|17]] | [[:nup:Special:ListFiles|0]] | 15 |- | 326 | [[Kirundi]] | Kirundi | <code>[[:rn:|rn]]</code> | [[:rn:Special:Statistics|707]] | [[:rn:Special:Statistics|2&nbsp;672]] | [[:rn:Special:Statistics|26&nbsp;901]] | [[:rn:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:rn:Special:ListUsers|11&nbsp;293]] | [[:rn:Special:ActiveUsers|13]] | [[:rn:Special:ListFiles|0]] | 78 |- | 327 | [[wayú]] | wayuunaiki | <code>[[:guc:|guc]]</code> | [[:guc:Special:Statistics|697]] | [[:guc:Special:Statistics|1&nbsp;380]] | [[:guc:Special:Statistics|18&nbsp;276]] | [[:guc:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:guc:Special:ListUsers|2&nbsp;618]] | [[:guc:Special:ActiveUsers|31]] | [[:guc:Special:ListFiles|0]] | 13 |- | 328 | [[Idioma adigué|Adigué]] | адыгабзэ | <code>[[:ady:|ady]]</code> | [[:ady:Special:Statistics|640]] | [[:ady:Special:Statistics|4&nbsp;909]] | [[:ady:Special:Statistics|16&nbsp;948]] | [[:ady:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ady:Special:ListUsers|10&nbsp;270]] | [[:ady:Special:ActiveUsers|22]] | [[:ady:Special:ListFiles|0]] | 154 |- | 329 | [[Idioma iñupiaq|Iñupiaq]] | Iñupiak | <code>[[:ik:|ik]]</code> | [[:ik:Special:Statistics|595]] | [[:ik:Special:Statistics|2&nbsp;678]] | [[:ik:Special:Statistics|40&nbsp;485]] | [[:ik:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ik:Special:ListUsers|10&nbsp;274]] | [[:ik:Special:ActiveUsers|17]] | [[:ik:Special:ListFiles|0]] | 185 |- | 330 | [[Idioma chamorru|Chamorru]] | Chamoru | <code>[[:ch:|ch]]</code> | [[:ch:Special:Statistics|559]] | [[:ch:Special:Statistics|2&nbsp;571]] | [[:ch:Special:Statistics|24&nbsp;566]] | [[:ch:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ch:Special:ListUsers|18&nbsp;270]] | [[:ch:Special:ActiveUsers|8]] | [[:ch:Special:ListFiles|0]] | 124 |- | 331 | [[:en:Pontic|Pontic]] | Ποντιακά | <code>[[:pnt:|pnt]]</code> | [[:pnt:Special:Statistics|538]] | [[:pnt:Special:Statistics|2&nbsp;470]] | [[:pnt:Special:Statistics|37&nbsp;363]] | [[:pnt:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:pnt:Special:ListUsers|12&nbsp;445]] | [[:pnt:Special:ActiveUsers|9]] | [[:pnt:Special:ListFiles|0]] | 195 |- | 332 | [[{{#language:tdd|ast}}]] | {{lang|tdd|{{#language:tdd}}}} | <code>[[:tdd:|tdd]]</code> | [[:tdd:Special:Statistics|449]] | [[:tdd:Special:Statistics|2&nbsp;372]] | [[:tdd:Special:Statistics|7&nbsp;548]] | [[:tdd:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:tdd:Special:ListUsers|1&nbsp;076]] | [[:tdd:Special:ActiveUsers|6]] | [[:tdd:Special:ListFiles|0]] | 58 |- | 333 | [[Llingües inuit|Inuit]] | ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut | <code>[[:iu:|iu]]</code> | [[:iu:Special:Statistics|433]] | [[:iu:Special:Statistics|3&nbsp;013]] | [[:iu:Special:Statistics|48&nbsp;800]] | [[:iu:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:iu:Special:ListUsers|40&nbsp;564]] | [[:iu:Special:ActiveUsers|33]] | [[:iu:Special:ListFiles|0]] | 575 |- | 334 | [[{{#language:ann|ast}}]] | {{lang|ann|{{#language:ann}}}} | <code>[[:ann:|ann]]</code> | [[:ann:Special:Statistics|433]] | [[:ann:Special:Statistics|928]] | [[:ann:Special:Statistics|4&nbsp;985]] | [[:ann:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ann:Special:ListUsers|1&nbsp;197]] | [[:ann:Special:ActiveUsers|8]] | [[:ann:Special:ListFiles|0]] | 7 |- | 335 | [[Idioma dzongkha|Dzongkha]] | ཇོང་ཁ | <code>[[:dz:|dz]]</code> | [[:dz:Special:Statistics|388]] | [[:dz:Special:Statistics|5&nbsp;704]] | [[:dz:Special:Statistics|39&nbsp;518]] | [[:dz:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:dz:Special:ListUsers|13&nbsp;181]] | [[:dz:Special:ActiveUsers|40]] | [[:dz:Special:ListFiles|0]] | 1&nbsp;301 |- | 336 | [[paiwan]] | pinayuanan | <code>[[:pwn:|pwn]]</code> | [[:pwn:Special:Statistics|376]] | [[:pwn:Special:Statistics|636]] | [[:pwn:Special:Statistics|13&nbsp;031]] | [[:pwn:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:pwn:Special:ListUsers|2&nbsp;603]] | [[:pwn:Special:ActiveUsers|6]] | [[:pwn:Special:ListFiles|0]] | 10 |- | 337 | [[Idioma tigriña|Tigriña]] | ትግርኛ | <code>[[:ti:|ti]]</code> | [[:ti:Special:Statistics|360]] | [[:ti:Special:Statistics|3&nbsp;057]] | [[:ti:Special:Statistics|25&nbsp;881]] | [[:ti:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ti:Special:ListUsers|11&nbsp;304]] | [[:ti:Special:ActiveUsers|30]] | [[:ti:Special:ListFiles|0]] | 475 |- | 338 | [[Sangu]] | Sängö | <code>[[:sg:|sg]]</code> | [[:sg:Special:Statistics|354]] | [[:sg:Special:Statistics|1&nbsp;954]] | [[:sg:Special:Statistics|21&nbsp;730]] | [[:sg:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:sg:Special:ListUsers|7&nbsp;796]] | [[:sg:Special:ActiveUsers|14]] | [[:sg:Special:ListFiles|0]] | 227 |- | 339 | [[Idioma dinka|Dinka]] | Thuɔŋjäŋ | <code>[[:din:|din]]</code> | [[:din:Special:Statistics|323]] | [[:din:Special:Statistics|1&nbsp;063]] | [[:din:Special:Statistics|9&nbsp;240]] | [[:din:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:din:Special:ListUsers|7&nbsp;610]] | [[:din:Special:ActiveUsers|10]] | [[:din:Special:ListFiles|0]] | 46 |- | 340 | [[{{#language:nr|ast}}]] | {{lang|nr|{{#language:nr}}}} | <code>[[:nr:|nr]]</code> | [[:nr:Special:Statistics|305]] | [[:nr:Special:Statistics|927]] | [[:nr:Special:Statistics|6&nbsp;161]] | [[:nr:Special:ListUsers/sysop|0]] | [[:nr:Special:ListUsers|1&nbsp;449]] | [[:nr:Special:ActiveUsers|14]] | [[:nr:Special:ListFiles|0]] | 28 |- | 341 | [[Pali]] | पालि | <code>[[:pi:|pi]]</code> | [[:pi:Special:Statistics|299]] | [[:pi:Special:Statistics|1&nbsp;820]] | [[:pi:Special:Statistics|103&nbsp;453]] | [[:pi:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:pi:Special:ListUsers|8&nbsp;413]] | [[:pi:Special:ActiveUsers|11]] | [[:pi:Special:ListFiles|1]] | 1&nbsp;471 |- | 342 | [[{{#language:kaj|ast}}]] | {{lang|kaj|{{#language:kaj}}}} | <code>[[:kaj:|kaj]]</code> | [[:kaj:Special:Statistics|253]] | [[:kaj:Special:Statistics|1&nbsp;127]] | [[:kaj:Special:Statistics|23&nbsp;939]] | [[:kaj:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kaj:Special:ListUsers|415]] | [[:kaj:Special:ActiveUsers|17]] | [[:kaj:Special:ListFiles|0]] | 253 |- | 343 | [[{{#language:ppl|ast}}]] | {{lang|ppl|{{#language:ppl}}}} | <code>[[:ppl:|ppl]]</code> | [[:ppl:Special:Statistics|248]] | [[:ppl:Special:Statistics|1&nbsp;258]] | [[:ppl:Special:Statistics|9&nbsp;625]] | [[:ppl:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ppl:Special:ListUsers|433]] | [[:ppl:Special:ActiveUsers|12]] | [[:ppl:Special:ListFiles|0]] | 127 |- | 344 | [[{{#language:bdr|ast}}]] | {{lang|bdr|{{#language:bdr}}}} | <code>[[:bdr:|bdr]]</code> | [[:bdr:Special:Statistics|236]] | [[:bdr:Special:Statistics|1&nbsp;351]] | [[:bdr:Special:Statistics|5&nbsp;720]] | [[:bdr:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:bdr:Special:ListUsers|1&nbsp;428]] | [[:bdr:Special:ActiveUsers|9]] | [[:bdr:Special:ListFiles|0]] | 95 |- | 345 | [[{{#language:tig|ast}}]] | {{lang|tig|{{#language:tig}}}} | <code>[[:tig:|tig]]</code> | [[:tig:Special:Statistics|44]] | [[:tig:Special:Statistics|488]] | [[:tig:Special:Statistics|6&nbsp;709]] | [[:tig:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:tig:Special:ListUsers|1&nbsp;543]] | [[:tig:Special:ActiveUsers|10]] | [[:tig:Special:ListFiles|0]] | 1&nbsp;400 |- | 346 | [[Idioma ndonga|Ndonga]] | Oshiwambo | <code>[[:ng:|ng]]</code> | [[:ng:Special:Statistics|8]] | [[:ng:Special:Statistics|443]] | [[:ng:Special:Statistics|5&nbsp;930]] | [[:ng:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ng:Special:ListUsers|2&nbsp;497]] | [[:ng:Special:ActiveUsers|1]] | [[:ng:Special:ListFiles|0]] | 39&nbsp;578 |- | 347 | [[Choctaw]] | Choctaw | <code>[[:cho:|cho]]</code> | [[:cho:Special:Statistics|6]] | [[:cho:Special:Statistics|202]] | [[:cho:Special:Statistics|4&nbsp;223]] | [[:cho:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:cho:Special:ListUsers|1&nbsp;945]] | [[:cho:Special:ActiveUsers|0]] | [[:cho:Special:ListFiles|0]] | 22&nbsp;309 |- | 348 | [[Marshallés]] | Ebon | <code>[[:mh:|mh]]</code> | [[:mh:Special:Statistics|4]] | [[:mh:Special:Statistics|207]] | [[:mh:Special:Statistics|4&nbsp;215]] | [[:mh:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:mh:Special:ListUsers|2&nbsp;251]] | [[:mh:Special:ActiveUsers|0]] | [[:mh:Special:ListFiles|0]] | 52&nbsp;444 |- | 349 | [[Kwanyama]] | Kwanyama | <code>[[:kj:|kj]]</code> | [[:kj:Special:Statistics|4]] | [[:kj:Special:Statistics|115]] | [[:kj:Special:Statistics|3&nbsp;551]] | [[:kj:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kj:Special:ListUsers|1&nbsp;445]] | [[:kj:Special:ActiveUsers|1]] | [[:kj:Special:ListFiles|0]] | 23&nbsp;778 |- | 350 | [[Llingües yi|Yi]] | ꆇꉙ | <code>[[:ii:|ii]]</code> | [[:ii:Special:Statistics|3]] | [[:ii:Special:Statistics|188]] | [[:ii:Special:Statistics|11&nbsp;657]] | [[:ii:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ii:Special:ListUsers|2&nbsp;158]] | [[:ii:Special:ActiveUsers|2]] | [[:ii:Special:ListFiles|0]] | 235&nbsp;792 |- | 351 | [[Hiri motu]] | Hiri Motu | <code>[[:ho:|ho]]</code> | [[:ho:Special:Statistics|3]] | [[:ho:Special:Statistics|130]] | [[:ho:Special:Statistics|3&nbsp;789]] | [[:ho:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ho:Special:ListUsers|1&nbsp;752]] | [[:ho:Special:ActiveUsers|0]] | [[:ho:Special:ListFiles|0]] | 52&nbsp;233 |- | 352 | [[Lorí del norte]] | لۊری شومالی | <code>[[:lrc:|lrc]]</code> | [[:lrc:Special:Statistics|1]] | [[:lrc:Special:Statistics|240]] | [[:lrc:Special:Statistics|140&nbsp;074]] | [[:lrc:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:lrc:Special:ListUsers|5&nbsp;176]] | [[:lrc:Special:ActiveUsers|3]] | [[:lrc:Special:ListFiles|0]] | 33&nbsp;338&nbsp;196 |- | 353 | [[:en:Muscogee|Muscogee]] | Mvskoke | <code>[[:mus:|mus]]</code> | [[:mus:Special:Statistics|1]] | [[:mus:Special:Statistics|116]] | [[:mus:Special:Statistics|3&nbsp;606]] | [[:mus:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:mus:Special:ListUsers|2&nbsp;488]] | [[:mus:Special:ActiveUsers|1]] | [[:mus:Special:ListFiles|0]] | 411&nbsp;115 |- | 354 | [[Idioma nauruanu|Nauruanu]] | Dorerin Naoero | <code>[[:na:|na]]</code> | [[:na:Special:Statistics|0]] | [[:na:Special:Statistics|1&nbsp;813]] | [[:na:Special:Statistics|90&nbsp;007]] | [[:na:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:na:Special:ListUsers|12&nbsp;246]] | [[:na:Special:ActiveUsers|8]] | [[:na:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 355 | [[Llingua Akán|Akan]] | Akan | <code>[[:ak:|ak]]</code> | [[:ak:Special:Statistics|0]] | [[:ak:Special:Statistics|1&nbsp;711]] | [[:ak:Special:Statistics|29&nbsp;897]] | [[:ak:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ak:Special:ListUsers|13&nbsp;930]] | [[:ak:Special:ActiveUsers|5]] | [[:ak:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 356 | [[Groenlandés]] | kalaallisut | <code>[[:kl:|kl]]</code> | [[:kl:Special:Statistics|0]] | [[:kl:Special:Statistics|1&nbsp;293]] | [[:kl:Special:Statistics|76&nbsp;457]] | [[:kl:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kl:Special:ListUsers|15&nbsp;638]] | [[:kl:Special:ActiveUsers|12]] | [[:kl:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 357 | [[Idioma cree|Cree]] | Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ | <code>[[:cr:|cr]]</code> | [[:cr:Special:Statistics|0]] | [[:cr:Special:Statistics|1&nbsp;273]] | [[:cr:Special:Statistics|41&nbsp;048]] | [[:cr:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:cr:Special:ListUsers|22&nbsp;648]] | [[:cr:Special:ActiveUsers|12]] | [[:cr:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 358 | [[:en:Norfolk|Norfolk]] | Norfuk / Pitkern | <code>[[:pih:|pih]]</code> | [[:pih:Special:Statistics|0]] | [[:pih:Special:Statistics|1&nbsp;046]] | [[:pih:Special:Statistics|45&nbsp;580]] | [[:pih:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:pih:Special:ListUsers|13&nbsp;015]] | [[:pih:Special:ActiveUsers|6]] | [[:pih:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 359 | [[Idioma afar|Afar]] | Qafár af | <code>[[:aa:|aa]]</code> | [[:aa:Special:Statistics|0]] | [[:aa:Special:Statistics|508]] | [[:aa:Special:Statistics|4&nbsp;694]] | [[:aa:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:aa:Special:ListUsers|4&nbsp;388]] | [[:aa:Special:ActiveUsers|1]] | [[:aa:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 360 | [[Idioma hereru|Hereru]] | Otsiherero | <code>[[:hz:|hz]]</code> | [[:hz:Special:Statistics|0]] | [[:hz:Special:Statistics|176]] | [[:hz:Special:Statistics|4&nbsp;486]] | [[:hz:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:hz:Special:ListUsers|3&nbsp;868]] | [[:hz:Special:ActiveUsers|2]] | [[:hz:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 361 | [[Idioma kanuri|Kanuri]] | Kanuri | <code>[[:kr:|kr]]</code> | [[:kr:Special:Statistics|0]] | [[:kr:Special:Statistics|163]] | [[:kr:Special:Statistics|4&nbsp;644]] | [[:kr:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kr:Special:ListUsers|5&nbsp;737]] | [[:kr:Special:ActiveUsers|2]] | [[:kr:Special:ListFiles|0]] | 0 |- class="sortbottom" !Total ! ! ! ! 66263712 ! 264882816 ! 3848881060 ! 3370<ref name="repes">Esta suma nun se correspuende col total de persones reales, pos el mesmu usuariu (con o ensin cuenta global nos proyeutos) ye cuntáu tantes vegaes como apaeza en distintes Wikipedias pa esa estadística.</ref> ! 128141764 ! 632066 ! 2895332 ! 131 |} <!-- bot table end --> == Ver tamién == * [[Especial:Todos los wikis de Wikimedia|Llista de wikis de Wikimedia]] * Wikipedia:Llista completa de Wikipedies * [[:w:Wikipedia:Wikipedia articles written in the greatest number of languages|Artículos de Wikipedia escritos nel mayor númberu de llingües]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [[metawiki:List of Wikipedias|Llista de Wikipedias]] en Meta-Wiki {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Wikipedies| ]] [[Categoría:Llistes]] r1ldr2j2zhlfw3rzeqks1ifxqwr50gz Imperiu aqueménida 0 92955 4485076 4468213 2026-04-05T20:34:14Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485076 wikitext text/x-wiki {{correxir|t=20250801153809}} {{Ficha d'estáu desapaecíu}} L''''Imperiu aqueménida''', ye'l nome dau al primera y más estensu de los imperios de los [[pueblu persa|perses]],<ref name="kuhrt 298">Amélie Kuhrt (2002): ''L'Oriente Próximu na Antigüedá'' (volumen dos, páx.&nbsp;298). Barcelona: Crítica, 2002. ISBN 84-8432-163-0.</ref> el cual estendióse polos territorios de los actuales estaos d'[[Irán]], [[Iraq]], [[Turkmenistán]], [[Afganistán]], [[Uzbequistán]], [[Turquía]], [[Rusia]], [[Xipre]], [[Siria]], [[Líbano]], [[Israel]], [[Estáu de Palestina|Palestina]], [[Grecia]] y [[Exiptu]]. La so espansión territorial empezó, mientres el reináu de [[Ciro II]] (559-530&nbsp;e.&nbsp;C.), col'anexón del reinu [[Media (Oriente Mediu)|medo]],<ref name="kuhrt 298"/> y algamó el so máximu apoxéu nel añu 500&nbsp;e.&nbsp;C., cuando llegó a tomar parte de los territorios de los actuales estaos de [[Libia]], [[Bulgaria]] y [[Paquistán]], según ciertes árees d'[[El Cáucasu]], [[Sudán]] y [[Asia Central]]. Les grandes conquistes fixeron d'él l'imperiu más grande n'estensión hasta entós.<ref name="kuhrt 298"/> La so esistencia concluyó en [[años 320 e.C.|330&nbsp;e.&nbsp;C.]] cuando'l postreru de los reis aqueménidas, [[Darío&nbsp;III]], foi vencíu pol conquistador macedoniu [[Alexandru Magnu]].<ref name="kuhrt 298"/> L'Imperiu debe'l so nome a la dinastía que la gobernó mientres unos dos sieglos, los [[dinastía aqueménida|aqueménidas]], fundada por un personaxe semilegendario, [[Aquemenes]].<ref name="kuhrt 298"/> Na historia d'Occidente, l'Imperiu aqueménida ye conocíu sobremanera pola so condición de rival de los [[Grecia antigua|antiguos griegos]], especialmente en dos periodos, les [[Guerres Médiques]] y les campañes del macedoniu Alexandru Magnu. == Fuentes == Les fontes pal estudiu del Imperiu aqueménida son especialmente problemátiques, non tantu pola so escasez como por ser de cutiu contradictories ente sigo. Coles mesmes, non toles rexones nin les dómines tán documentaes por igual: nel aspeutu cronolóxicu, la mayor parte de la documentación referir al [[sieglu&nbsp;V&nbsp;e.&nbsp;C.]], en cuantes que de la dómina anterior a la conquista d'[[Alexandru Magnu|Alejandro]] hai muncha menos información; nel aspeutu xeográficu, ye muncho más abondosu la información referente a les rexones occidentales del Imperiu, más cercanes a les ciudaes griegues, que al so parte oriental.<ref name=kuhrt/> === Fontes lliteraries === Primero que s'empecipiaren les escavaciones arqueolóxiques, la historia aqueménida conocíase namái al traviés de los escritos d'autores clásicos ([[Grecia antigua|griegos]] y, en menor midida, [[Antigua Roma|romanos]]), y de la [[Biblia]]. Ente los autores clásicos destaca particularmente l'historiador griegu [[Heródoto]], qu'escribió nel sieglu V&nbsp;e.&nbsp;C., y que'l so propósitu principal ye aponderar los ésitos de los griegos mientres les [[Guerres Médiques]]. La so obra ye útil pa conocer el primer periodu de la historia aqueménida, especialmente no que se refier a la so frontera noroccidental. Mientres el [[sieglu&nbsp;IV&nbsp;e.&nbsp;C.]] apurren tamién información sobre l'Imperiu aqueménida les obres de [[Ctesias]] y de [[Xenofonte]]. Tolos autores griegos, sicasí, coinciden no esencial de la so visión del Imperiu aqueménida: per un sitiu, almiren la so riqueza y el so poder, pero por otru consideren el so sistema políticu corruptu y decadente, y presenten al monarca como una figura débil, víctima de les maquinaciones de les muyeres y los eunucos de la corte.<ref name=kuhrt/> Na [[Biblia]], nos llibros d'[[Llibru de Esdras|Esdras]] y de [[Llibru de Nehemías|Nehemías]], los perses apaecen como restauradores del [[Templu de Xerusalén]] y defensores del cultu a [[Yahvé]]: la imaxe que d'ellos s'amuesa ye bien positiva, yá que acabaron cola [[Cautiverio de Babilonia|cautividá de Babilonia]]. Sicasí, nel [[Llibru de Ester]], bien probablemente escritu en [[dómina helenística]], la imaxe que se da de los perses ye bien similar a la que puede atopase nes obres d'autores griegos. === Fuentes epigráficas === [[Ficheru:Tablette xerxes persepolis.jpg|thumb|La Inscripción del Harén, de [[Xerxes&nbsp;I]]. Trátase d'una inscripción billingüe en persa (esquierda) y babiloniu (derecha).]] En dómina aqueménida, el [[persa antiguu]], antecesor del actual [[idioma persa]] faláu n'[[Irán]], escribir nuna variedá d'[[escritura cuneiforme]] que solo empezó a ser descifrada a empiezos del [[sieglu&nbsp;XIX]], gracies sobremanera a los esfuercios de [[Henry Rawlinson]] y al so trabayu cola [[Inscripción de Behistún]], que fai un rellatu pormenorizáu de les circunstancies en que [[Darío&nbsp;I]] aportó al poder. Anguaño, conócense numberoses inscripciones en [[antiguu persa]], pero, con una sola esceición apocayá identificada,<ref name=stolper>Una tablilla alministrativa topada en [[Persépolis]] (Stolper, M. W.; & Tavernier, J. (2007), "An Old Persian Administrative Tablet from the Persepolis Fortification", ARTA 2007.001). Desconozse si'l documentu reflexa una práutica más estendida o se trata d'un casu escepcional.</ref> estes acútense al ámbitu de les declaraciones de la realeza, espresiones del so poder y [[ideoloxía]]. Son fontes d'información útiles pa conocer l'actividá constructora de los reis, y la imaxe qu'estos teníen de sigo mesmos, pero nun suelen apurrir información sobre otros ámbitos (la única de calter narrativu ye la de Behistún). Xunto coles inscripciones nun son ficticios, son tamién una importante fonte d'información los testos n'[[Idioma araméu|araméu]] y en [[exipciu demóticu]] topaos n'[[Exiptu]],<ref>Vease [[Papiros d'Elefantina]].</ref> según un númberu importante de documentos en [[idioma acadiu]] topaos en [[Babilonia (ciudá)|Babilonia]]. Ente estos postreros destáquense numberosos archivos alministrativos de los templos y de delles families poderoses como [[Egibi]] y [[Murashu]].<ref name=kuhrt> Kuhrt, Amélie: ''The Ancient Near East: C.3000-330 B.C.''. Routledge, 1995. ISBN 0-415-16762-0; páxs.&nbsp;647-652. [https://books.google.es/books?id=6kDJ8DBRq9oC&pg=PA647&dq=Achaemenid+Empire&lr=&sig=58ubZVwq-Myge18300IL1rYuO1o#PPA648,M1 Disponible en llinia] (n'inglés).</ref> Adicionalmente, los archivos [[idioma elamita|elamitas]] de [[Persépolis]] (el de la [[Tablillas de la Fortaleza de Persépolis|Fortaleza]] y el del [[Tablillas de l'Ayalga de Persépolis|Ayalga]]) allumen la "economía [[monarca|real]]" del área de les capitales.<ref>G. Cameron: ''Persepolis treasury tablets'';<br />R. Hallock: ''Persepolis fortification tablets''.</ref> === Fontes arqueolóxiques === Les escavaciones son inda bien incompletes. Les principales son los grandes centros reales, [[Pasargada]], [[Persépolis]] y [[Susa]], según tumbes rupestres como les de [[Naqsh-e Rostam]]. Les escavaciones viéronse enzancaes porque dellos sitios, como por casu, [[Arbela]] y [[Ecbatana]], tán anguaño cubiertos per grandes ciudaes modernes ([[Erbil (ciudá)|Erbil]] y [[Hamadán]], respeutivamente). Otru factor negativu ye'l tradicionalmente escasu interés de los arqueólogos pol periodu en cuestión, lo que llevó a que los niveles d'ocupación de dómina aqueménida fueren ruinamente documentaos.<ref>Ch. Gates: "The place of the achaemenid persian period in archaeological research in Cilicia and Hatay (Turkey)", en P. Briant y R. Boucharlat: «L'archéologie de l'empire achéménide: nouvelles recherches», en ''Persika'', 6. París: Éditions de Boccard, 2005.</ref> == Historia == L'imperiu empezó como un [[estáu vasallu|estáu tributariu]] de los [[medos]] pero acabó conquistando'l [[Imperiu medo]] y ampliándolo hasta tomar [[Antiguu Exiptu|Exiptu]] y [[Asia Menor]]. Con [[Xerxes]] llegó casi a conquistar l'[[Antigua Grecia]]. Los aqueménidas fueron ganaos pola conquista d'[[Alexandru Magnu]] en [[años 330 e.C.|330&nbsp;e.&nbsp;C.]] === Antecedentes === Los perses pertenecíen a los [[pueblos iranios|grupos iranios]] que s'establecieren sieglos tras nel pandu d'[[Irán]], y habitaben l'actual provincia de [[Fars]] ([[Irán]]), una rexón de tradicional influencia [[Elam|elamita]]. Dedicar de manera destacada a la cría de [[ganáu]], anque col tiempu fueron adoptando l'[[agricultura]]. La historia de los primeros reis perses, quien viviríen mientres el sieglu VII&nbsp;e.&nbsp;C. y la primer metá del [[sieglu&nbsp;VI&nbsp;e.&nbsp;C.]], ye pocu conocida. Acordies cola xenealoxía tradicional, basada na [[Inscripción de Behistún]] de [[Darío&nbsp;I]] (ca. [[años 510 e.C.|518&nbsp;e.&nbsp;C.]]) y nel historiador griegu Heródoto d'Halicarnasu, los perses seríen gobernaos pola [[dinastía aqueménida]], fundada pola so [[epónimu]] [[Aquemenes]] (n'antiguu persa, ''Haxamaniš'', 'el que tien l'espíritu d'un siguidor'<ref>Schmitt, R: "Achaemenid dynasty", en ''Encyclopaedia iranica''.</ref>). Asocedió-y el so fíu [[Teispes]] (Cišpi), de quien se sabe por inscripciones de los sos socesores qu'utilizó'l títulu de "rei d'[[Anshan (Persia)|Anshan]]".<ref>R. Schmitt: "Cispis", en ''Encyclopaedia iranica''. El so bisnietu Ciro&nbsp;II otorgar tal títulu nel [[Cilindru de Ciro]].</ref> La dinastía estremaríase entós en dos llinaxes: unu empezáu por [[Ciro&nbsp;I]], rei de Anshan, y siguíu pol so fíu [[Cambises&nbsp;I]] y el so nietu [[Ciro el Grande]], y otru por [[Ariaramnes]], bisagüelu de [[Darío&nbsp;I]]. Ciertes inscripciones referir a [[Ariaramnes]] y al so fíu [[Arsames]] como reis de Persia. Esto llevó a que s'especulara sobre una supuesta división del reinu de Teispes ente Ciro&nbsp;I y Ariaramnes, quien reinaríen, respeutivamente, en Anshan y en Persia. Sicasí, l'autenticidá de diches inscripciones púnxose en dulda.<ref>Shahbazi, A. Sh.: "Arsames" y "Ariaramna", en ''Encyclopaedia iranica''.</ref> Resulta llamativu que, mientres Darío aportuna constantemente na so ascendencia aqueménida, esta ye dafechu inorada por Ciro el Grande, que solo remontar hasta Teispes nes sos inscripciones. Esto llevó apocayá a dellos estudiosos a pensar que les llinies de Ciro ("téispida") y Darío ("aqueménida") nun taben rellacionaes.<ref>M. Waters: «Cyrus and the achaemenids», en ''Iran'', 42, 2004; con bibliografía anterior.</ref> Según Heródoto, los perses de les dómines tempranes yeren vasallos de los sos poderosos vecinos, los [[Media (Oriente Mediu)|medos]], anque anguaño dúldase de la fiabilidá d'esta información. === Les grandes conquistes === [[Ficheru:Pasargades cyrus cropped.jpg|thumb|Balta de [[Ciro el Grande]] en [[Pasargada]].]] Gracies a [[Ciro II el Grande|Ciro]] ([[sieglu VI e.C.|555]]-529&nbsp;e.&nbsp;C.), rei de Anshan, el dominiu [[Media (Oriente Mediu)|medo]] sobre la [[meseta iranina]] foi curtiu. Ciro creó un poderosu exércitu siguiendo'l modelu de los antiguos [[asirios]]. Cuando asocedió al so padre Cambises&nbsp;I nel [[sieglu VI e.C.|559&nbsp;e.&nbsp;C.]], les entidaes polítiques hexemóniques na rexón yeren l'[[Imperiu neobabilónicu]], el reinu [[Media (Oriente Mediu)|medo]], [[Lidia]] y [[Antiguu Exiptu|Exiptu]].<ref name=dandamaev>Muhammad A. Dandamaev: ''A political history of the achaemenid empire''. Brill Academics Publisher, 1990. ISBN 978-90-04-09172-6. Páxines 14-. [https://books.google.es/books?id=ms30qA6nyMsC&printsec=frontcover&dq=Achaemenid&sig=pwoH3kGA9Nt33i6pnG0NIsF3Kr4#PPA14,M1 Disponible en llinia] (n'inglés).</ref><ref>En casu de considerase la inscripción de Arsames como auténtica, Ciro tamién asocedería al inda viviente Arsames como rei de Persia, xuniendo asina los reinos de Anshan y Persia.</ref> Ente los años [[sieglu VI e.C.|553]] y 550&nbsp;e.&nbsp;C., Ciro ganó al rei medo [[Astiages]], tomó la so capital, [[Ecbatana]], y llevó les sos ayalgues a Anshan. La [[Cróniques Mesopotámiques|Crónica de Nabonido]] informa que'l rei persa resultó favorecíu pol amotinamientu de les tropes medas contra'l so propiu rei, fechu confirmáu pola historia que narra Heródoto (i,&nbsp;123-128) sobre la traición del xeneral medo [[Harpago (xeneral)|Harpago]].<ref name=dandamaev/> N'unificando a los perses y someter a los medos, Ciro, llamáu dempués "el Grande", entamó la conquista de [[Babilonia (ciudá)|Babilonia]] (colo que punxo fin al [[Imperiu neobabilónicu]]), [[Siria]], [[Palestina (rexón)|Palestina]] y [[Asia Menor]]. El reinu de [[Lidia]], n'Asia Menor, cayó en poder de Ciro escontra'l [[sieglu VI e.C.|545&nbsp;e.&nbsp;C.]]<ref>Enantes solíase considerar l'añu 547&nbsp;e.&nbsp;C. como la fecha de la conquista (cf. Dandamaev, ''op. cit.''), pero estudio más recién demostraron qu'esto se basaba nuna interpretación errónea de la [[Crónica de Nabonido]] (R.&nbsp;Rollinger, "[http://www.achemenet.com/ressources/souspresse/annonces/Rollinger-Iran.pdf The Medien "Empire", the End of Urartu and Cyrus' the Great Campaign in 547 B.C.]"; L. Lendering, "[http://www.livius.org/men-mh/mermnads/547.html The End of Lydia: 547?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130906224122/http://www.livius.org/men-mh/mermnads/547.html |date=2013-09-06 }}"; con bibliografía anterior).</ref> Créese que la guerra contra l'Imperiu neobabilónicu, que s'atopaba arrodiáu pelos perses nes sos fronteres oriental y septentrional, empezaría escontra finales de la década de 540&nbsp;e.&nbsp;C. Sía que non, nel añu&nbsp;539 [[Babilonia (ciudá)|Babilonia]] foi tomada pol xeneral persa [[Gobrias (xeneral)|Gobrias]], faciéndose presente Ciro díes más tarde. El nuevu gobernante asumió la titulatura regia babilonia, qu'incluyía los títulos de rei de Babilonia, rei de Sumer y Akkad y rei de los países. Ciro presentar a sigo mesmu como'l "salvador" de les naciones conquistaes. Pa reforzar esta imaxe y "crear condiciones de cooperación coles elites locales",<ref>Briant 2002, páx. 79</ref> protexó los cultos (como'l de [[Marduk]] en Babilonia) y restauró templos y otres infraestructures nes ciudaes apocayá adquiríes. Con ello Ciro ganóse'l sofitu de bona parte de la casta sacerdotal de Babilonia, la que nos testos (el [[Cilindru de Ciro]], el Poema sobre Nabonido) polo xeneral amuésase favorable escontra él. Nel ''[[Tanak]]'', Ciro ye bienveníu pol [[Llibru d'Isaías#Trés Isa.C3.ADas|Segundu Isaías]], un xudíu de Babilonia. Coles mesmes, d'alcuerdu a los llibros bíblicos d'[[Esdras]] y [[Nehemías]], Ciro dexó tornar a [[Xudea]] y reconstruyir el Templu a los xudíos [[Cautiverio de Babilonia|cautivos]] en Babilonia. A diferencia de los conquistadores asirios y babilonios precedentes, Ciro trató con benevolencia a los pueblos sometíos y perdonó a los reis enemigos. Polo xeneral, Ciro siguió la estratexa de dexar les estructures alministratives de los llugares conquistaos, pero sometiéndolos al poder imperial.<ref>Polo xeneral, vease Briant 2002, páxs. 46, 79.</ref> [[Ficheru:Darius I the Great's inscription.jpg|thumb|La [[inscripción de Behistún]] narra la historia de les lluches de [[Darío&nbsp;I]] contra los rebeldes.]] Ciro morrió nel [[sieglu VI e.C.|530&nbsp;e.&nbsp;C.]] mientres una campaña contra los [[masageta|masagetes]] d'Asia Central, y foi asocedíu pol so fíu [[Cambises&nbsp;II]] ([[sieglu VI e.C.|530]]-522), quien siguió'l so llabor de conquista. Dirixó la conquista d'[[Exiptu]], presumiblemente entamada con anterioridá. Finó en xunetu de [[sieglu VI e.C.|522&nbsp;e.&nbsp;C.]] como resultáu d'un accidente o suicidiu, mientres una revuelta liderada por una cla sacerdotal que perdiera'l so poder dempués de que Ciro conquistara Media. Nel momentu de la muerte de Cambises, l'Imperiu estender dende'l Mediterraneu (incluyendo Exiptu y [[Anatolia]]) hasta'l cordal del [[Hindu Kush]] nel actual [[Afganistán]], lo que marcó la máxima estensión del Imperiu aqueménida y configurando el mayor imperiu hasta entós conocíu nel [[Próximu Oriente]]. === Crisis y reestructuración === Según la [[Inscripción de Behistún]], cuando Cambises atópase n'[[Exiptu]], ciertu [[Gaumata]] remontar en Media faciéndose pasar por [[Esmerdis]] (pers. ''Bardiya''), l'hermanu menor de Cambises&nbsp;II, quien fuera asesináu unos trés años antes. Debíu al despóticu gobiernu de Cambises y la so llarga ausencia n'Exiptu, "tolos pueblos, perses, medos, y les demás naciones", reconocieron al usurpador, especialmente porque él garantizaba'l perdón de los tributos mientres trés años (Heródoto iii, 68). Esti Gaumata ye unu de los sacerdotes revueltos contra'l rei Cambises, a los que [[Heródoto]] llapada [[Magos]]. El pseudo-Esmerdis gobernó mientres siete meses antes de ser derrocáu nel 521&nbsp;e.&nbsp;C. por un grupu de nobles encabezáu por [[Darío I|Darío]], quién proclamóse rei nel so llugar. Les posteriores rebeliones, desamarraes a lo llargo y a lo ancho del Imperiu, fueron ganaes socesivamente por Darío y los sos xenerales; nel 518&nbsp;e.&nbsp;C. la paz restableciérase. Pa garantizar la so llexitimidá, el nuevu rei casóse coles esposes del so predecesor (una práutica avezada), ente les que s'incluyíen dos fíos y una nieta de Ciro. Una d'elles, [[Atosa]], dio a lluz al futuru soberanu [[Xerxes&nbsp;I]]. Ye importante destacar que la pretensión de que Gaumata yera un falsu Esmerdis deriva de Darío. Los historiadores atópense estremaos sobre la posibilidá de que la historia del impostor fuera un inventu de Darío como xustificación pa la so [[golpe d'estáu]].<ref>[http://concise.britannica.com/ebc/article-9068262/Smerdis]</ref> Darío fixo afirmaciones asemeyaes cuando más tarde prindó Babilonia, anunciando que'l rei babiloniu nun yera, ello ye que [[Nabucodonosor&nbsp;III]], sinón un impostor llamáu Nidintu-bel,<ref>[http://www.livius.org/ne-nn/nidintu-bel/nidintubel.htm]</ref> y cuando un añu dempués de la muerte del primer pseudo-Esmerdis (Gaumata), un segundu pseudo-Esmerdis (llamáu Vahyazdata) empecipió una rebelión en Persia. [[Ficheru:World in 500 BCE.png|thumb|600px|El mundu hacia l'añu 500&nbsp;e.&nbsp;C., amosando l'Imperiu aqueménida (en marrón) en rellación col restu del mundu de la dómina.]] Darío dedicóse fundamentalmente a entamar l'estensu imperiu heredáu. Territorialmente, reestructuró les [[satrapía|satrapíes]], esistentes yá dende'l reináu de Ciro, estableciendo venti satrapíes encabezaes de normal por miembros de la familia real y de les families aristocrátiques. Tocantes a la so actividá constructora, destaca sobremanera la fundación de [[Persépolis]] ([[sieglu VI e.C.|518]]-516&nbsp;e.&nbsp;C.), según la realización de trabayos en [[Ecbatana]] (moderna [[Hamadán]]) y [[Susa]]. Mientres el reináu de Darío siguió la espansión territorial: [[Tracia]] y la [[India]] fueron anexonaes, ente que les tropes perses fueron ganaes polos [[escita|escites]] europeos (ca. 513&nbsp;e.&nbsp;C.) y polos [[Antigua Grecia|griegos]] na [[Guerres Médiques|primer guerra médica]]. Foi tamién Darío quien convirtió en relixón oficial el [[mazdeísmo]]. Construyó'l [[Camín Real de Susa a Sardes]]: carretera dende la capital de [[Lidia]] (oeste de l'actual [[Turquía]]) hasta [[Susa]] pa llevar el [[corréu]] imperial. Esto aseguraba de dalguna manera'l control absolutu sobre los sos sátrapas, quien teníen la so propia corte y exércitu pero nun podíen fallar en dar tributu al so emperador. Esti tributu yera proporcional a la riqueza de cada rexón. === Les guerres médiques === {{AP|Guerres Médiques}} Mientres el primer terciu del [[sieglu&nbsp;V&nbsp;e.&nbsp;C.]], perses y griegos compitieron pol dominiu sobre les ciudaes griegues d'[[Asia Menor]], les mariñes del [[Mar Mediterraneu|Mediterraneu]] y el control de los puertos comerciales, según l'accesu al [[trigu]] de les mariñes del [[Mar Negru]]. Estos conflictos fronterizos empezaron coles sulevaciones [[xonia|xonies]] ya incluyeron la quema d'[[Atenes]] per parte de los perses, en represalia pola destrucción de [[Sardes]]. La primer fase (490&nbsp;e.&nbsp;C.) producióse cuando los perses unviaos pol so rei Darío&nbsp;I al traviés d'un exércitu y viaxando per mar, desembarcaron na Grecia continental, que sofitaba a les rebalbes colonies griegues so la so égida. Na [[batalla de Maratón]] ([[años 490 e.C.|490&nbsp;e.&nbsp;C.]]), un exércitu griegu empuestu por [[Milcíades el Mozu|Milcíades]] foi unviáu a retener a los perses, y sorprendentemente llograron la victoria; por cuenta de esta derrota, el rei persa viose obligáu a afitar les llendes del so imperiu de nuevu n'[[Asia Menor]]. A pesar d'ello pal [[sieglu&nbsp;V&nbsp;e.&nbsp;C.]] los reis aqueménidas gobernaben territorios qu'aproximao tomaben lo que güei ye [[Irán]], [[Iraq]], [[Armenia]], [[Afganistán]], [[Turquía]], [[Bulgaria]], munches partes de [[Grecia]], [[Exiptu]], [[Siria]], [[Paquistán]], [[Xordania]], [[Israel]], [[Cixordania]], [[El Líbanu]], [[El Cáucasu]], partes d'[[Asia Central]], [[Libia]], y partes septentrionales d'[[Arabia]]. L'Imperiu col tiempu convertir n'[[Imperios per superficie|imperiu más grande del Mundu antiguu]]. La segunda fase tuvo llugar l'añu 480&nbsp;e.&nbsp;C., cuando los perses unviaos pol so rei [[Xerxes&nbsp;I]] (485–465&nbsp;e.&nbsp;C., persa antiguu Xšayarša, 'héroe ente reis'), fíu de [[Darío&nbsp;I]], dirixir por tierra escontra Grecia. El so exércitu entró en Grecia pel norte, atopando poco o nenguna resistencia en [[Macedonia (Grecia)|Macedonia]] y [[Tesalia]], pero foi deteníu por una pequeña fuercia griega mientres tres díes nes [[Termópilas]]. Trátase d'un exércitu espartanu de 300&nbsp;guerreros empobinaos pol so rei [[Leónidas&nbsp;I]]. Los 300&nbsp;soldaos y el so rei morrieron na batalla traicionaos por un griegu qu'enseñó a los perses un camín p'atacar pel costazu. Una [[batalla de Artemisio|batalla naval simultánea en Artemisio]] foi pocu decisiva nel aspeutu tácticu pos grandes nubes destruyeron naves de dambos llaos. La batalla foi detenida prematuramente cuando los griegos recibieron noticies de la derrota nes Termópilas y retiráronse. La batalla foi una victoria estratéxica de los perses, lo que-yos dio'l control indisputado de Artemisio y del mar Exéu. Dempués de la so victoria na [[batalla de les Termópilas]], Xerxes escaló la ciudá sacupada d'[[Atenes]] y preparóse pa enfrentase a los griegos nel estratéxicu [[ismu de Corinto]] y el [[golfu Sarónico]]. Los habitantes d'Atenes s'habíen abellugaos na pequeña islla de [[Salamina (isla)|Salamina]]; cuando llegaron los perses a Atenes amburaron la ciudá y viaxaron escontra Salamina. En [[años 480 e.C.|480&nbsp;e.&nbsp;C.]] los griegos llograron una decisiva victoria na [[Batalla de Salamina|batalla naval de Salamina]] na cual los pequeños y axilosos barcos atenienses ganaron a los pesaos y grandes barcos perses. Forzaron a Xerxes a retirase a [[Sardes]]. L'exércitu que dexó en Grecia, sol mandu de [[Mardonio]], foi destruyíu nel añu [[años 470 e.C.|479&nbsp;e.&nbsp;C.]] na [[batalla de Platea]]. La derrota final de los perses en [[Batalla de Mícala|Micala]] animó a les ciudaes griegues d'Asia a sulevase, y marcó el final de les Guerres Médiques, xunto cola espansión persa a [[Europa]]. === De Xerxes I a Artaxerxes II === [[Ficheru:Gold cup kalardasht.jpg|thumb|Bol d'oru aqueménida con imaginería de [[Panthera leo|lleones]].]] [[Ficheru:Gold vessels from the Oxus treasure by Nickmard Khoey.jpg|thumb|Vasíes d'oru del [[ayalga de Oxus]].]] Dempués de los fracasos militares de la [[Segunda Guerra Médica]], los aqueménidas detuvieron la so espansión y perdieron dellos territorios. Cuando Xerxes morrió asesináu nel 465&nbsp;e.&nbsp;C., desamarróse una crisis socesoria na que terminaría per imponer se [[Artaxerxes&nbsp;I]] (465-424&nbsp;e.&nbsp;C.), quien treslladó la capital de Persépolis a Babilonia. Foi mientres esti reináu que l'[[Idioma elamita|elamita]] dexó de ser l'idioma del gobiernu, y ganó en prominencia l'araméu. Foi probablemente mientres esti reináu que s'introdució como calendariu nacional el calendariu solar (basáu nel [[calendariu babilónicu|babilónicu]]).{{ensin referencies}} Artaxerxes&nbsp;I morrió fora de [[Persis]], pero'l so cuerpu foi lleváu ellí pa ser soterráu xunto a los sos antepasaos, probablemente en [[Naqsh-e Rustam]]. Producióse una situación similar a la de la muerte de Xerxes&nbsp;I. Los trés fíos de Artaxerxes apostaron el tronu, asocediéndose nel mesmu añu [[Xerxes&nbsp;II]] (el so fíu mayor, que-y asocedió y foi asesináu por unu de los sos hermanascos unes poques selmanes más tarde), [[Sogdiano]], y [[Darío&nbsp;II]]. Darío&nbsp;II, que taba en Babilonia cuando morrió'l so hermanu Xerxes, axuntó sofitu pa sigo mesmu, coló escontra l'este y depunxo y executó al asesín y foi coronáu nel so llugar. Darío&nbsp;II reinó nel periodu [[años 420 e.C.|424&nbsp;e.&nbsp;C.]]-[[años 400 e.C.|404&nbsp;e.&nbsp;C.]] y collaboró con [[Esparta]] na [[Guerra del Peloponeso]]. Dende l'añu 412&nbsp;e.&nbsp;C., Darío&nbsp;II, por insistencia de [[Tisafernes]], sofitó primero a Atenes y depués a Esparta, pero nel añu 407&nbsp;e.&nbsp;C. el fíu de Darío, [[Ciro el Mozu]] foi nomáu pa reemplazar a Tisafernes y venció totalmente el sofitu a Esparta que finalmente ganó a Atenes en 404. Esi mesmu añu, Darío cayó fatalmente enfermu y morrió en Babilonia. Nel so llechu de muerte, la so esposa babilonia, [[Parisatis]] pidió a Darío que fora coronáu'l so segundu fíu, [[Ciro el Mozu]], pero Darío negóse. A Darío asocediólu'l so fíu [[Artaxerxes&nbsp;II]], que reinó nel periodu [[años 400 e.C.|404&nbsp;e.&nbsp;C.]]-[[años 350 e.C.|359&nbsp;e.&nbsp;C.]] [[Plutarcu]] cuenta (probablemente por autoridá de [[Ctesias]]) que'l movíu Tisafernes averar al nuevu rei'l día de la so coronación p'alverti-y de que'l so hermanu menor, Ciro el Mozu taba preparar p'asesinalo mientres la ceremonia. Artaxerxes arrestó a Ciro y executar si nun hubiera intercedido la so madre Parisatis. Ciro foi entós unviáu como sátrapa de Lidia, onde preparó una rebelión armada qu'españó nel añu [[años 400 e.C.|401&nbsp;e.&nbsp;C.]] Con mercenarios griegos, Ciro llogró la victoria na batalla de [[Cunaxa]], pero resultó muertu na mesma. Asina, Artaxerxes&nbsp;II caltuvo'l tronu, construyó una gran flota, y recuperó el dominiu d'[[Asia Menor]] y [[Xipre]]. Artaxerxes&nbsp;II foi'l rei aqueménida que tuvo más llargu reináu (45 años). Seis sieglos más tarde, [[Ardacher&nbsp;I]], fundador del segundu Imperiu persa, considerar a sigo mesmu como'l socesor de Artaxerxes, un gran testimoniu de la importancia de Artaxerxes pa la mentalidá persa. Mientres el so reináu realizaron actividaes de construcción en Susa y Ecbatana. Anque nun se conocen construcciones sos en Persépolis, foi él foi'l primer rei aqueménida en ser soterráu nes sos cercaníes.<ref>Briant 2002, p. 675. L'historiador griegu [[Polibio]] señala que Ecbatana foi ampliada lujosamente con columnes doraes y texas nel teyáu de plata y cobre (Polibio, 10.27.12).</ref> Nel ámbitu relixosu, Artaxerxes protexó'l cultu de los dioses iranios [[Mitra (dios persa)|Mitra]] y [[Anahita]], a los cualos introdució nes sos inscripciones al par de Ahura Mazda. D'alcuerdu a la información proporcionada por [[Beroso]], Artaxerxes protexó'l cultu de Anahita en numberoses rexones del Imperiu, incluyendo árees occidentales non-iránicas como [[Damascu]] o [[Sardes]].<ref>Briant 2002, páxs. 676-677</ref> Igualmente, pueden datase d'esti reináu la estraordinaria innovación de los cultos de santuarios zoroastrianos, y foi probablemente mientres esti periodu que'l zoroastrianismo espublizóse al traviés d'[[Asia Menor]] y el [[Llevante mediterraneu]] y dende ellí a [[Armenia]].{{ensin referencies}} Los templos, anque sirvíen a un propósitu relixosu, nun yeren sicasí un actu puramente desinteresáu: tamién sirvíen como importante fonte d'ingresos. De los reis babilónicos, los aqueménidas tomaren el conceutu d'impuestu del templu obligatoriu, un diezmu que tolos habitantes pagaben al templu más cercanu a la so tierra o otra fonte d'ingresos (Dandamaev & Lukonin, 1989: 361–362). Una parte d'esti ingresu llamáu'l ''quppu ša šarri'' ('arcón del rei') ―una atélite institución orixinariamente introducida por [[Nabónido]]― foi entós pasada al gobernante. === Fin del Imperiu persa === Según les fontes griegues, el socesor de Artaxerxes&nbsp;II, el so fíu [[Artaxerxes&nbsp;III]] [[años 350 e.C.|359&nbsp;e.&nbsp;C.]]-[[años 330 e.C.|338&nbsp;e.&nbsp;C.]], llegó al tronu per medios sangrientos, asegurando la so posición por aciu l'asesinatu d'ocho de los sos hermanascos. En 343&nbsp;e.&nbsp;C., Artaxerxes&nbsp;III ganó a [[Nectanebo&nbsp;II]], espulsándolo d'Exiptu y fixo d'Exiptu de nuevu una satrapía persa. En 338&nbsp;e.&nbsp;C., el mesmu añu en que [[Filipo II de Macedonia|Filipo de Macedonia]] xunió a los estaos griegos pola fuercia, y de tal manera allanó el camín al so fíu [[Alexandru Magnu|Alejandro]], Artaxerxes&nbsp;III morrió de causes naturales (según les fontes cuneiformes) pero según l'historiador Diodoro, Artaxerxes foi asesináu pol so ministru, [[Bagoas (visir)|Bagoas]].<ref name="a3dead">Chr. Walker, "Achaemenid chronology and the babylonian sources", en: John Curtis (ed.), ''Mesopotamia and Iran in the Persian period: conquest and imperialism, 539-331 BCE''. Londres, 1997.</ref> A Artaxerxes&nbsp;III asocedió-y el so fíu [[Artaxerxes&nbsp;IV]] Arses [[años 330 e.C.|338&nbsp;e.&nbsp;C.]]-336&nbsp;e.&nbsp;C. Primero que pudiera actuar foi tamién envelenáu por Bagoas. Dizse qu'esti mató non solo a tolos fíos de Arses, sinón a munchos otros príncipes de la tierra. Bagoas fixo entós que [[Darío&nbsp;III]] (336-330&nbsp;e.&nbsp;C.), un sobrín de Artaxerxes&nbsp;IV, ocupara'l tronu. Darío&nbsp;III, anque primeramente [[dinastía oróntida|sátrapa d'Armenia]], nun tenía esperiencia nel gobiernu del Imperiu, pero nel so primer añu como emperador personalmente forzó a Bagoas a beber venenu. En dos époques distintos, los aqueménidas gobernaron [[Exiptu]] anque por dos vegaes los exipcios llograron una independencia temporal de Persia. Siguiendo la práutica de [[Manetho]], los historiadores [[Antiguu Exiptu|exipcios]] referir a los periodos n'Exiptu cuando la dinastía aqueménida [[dinastía XXXI d'Exiptu|gobernaba]] como la [[dinastía XXVII d'Exiptu]], 525–404&nbsp;e.&nbsp;C., hasta la muerte de Darío&nbsp;II, y la [[dinastía XXXI d'Exiptu]], 343–332&nbsp;e.&nbsp;C., qu'empezó dempués de que [[Nectanebo&nbsp;II]] fuera derrotáu pol rei persa [[Artaxerxes&nbsp;III Oco|Artaxerxes&nbsp;III]]. Esta segunda ocupación persa d'Exiptu acabó en 332 cuando Alexandru Magnu entró n'Exiptu y foi bienveníu como un lliberador nel [[Periodu helenísticu d'Exiptu|Exiptu ocupáu polos perses]]. [[Ficheru:Battle of Issus mosaic - Museo Archeologico Nazionale - Naples 2013-05-16 16-25-06 BW.jpg|thumb|500px|La [[batalla de Isos]], ente [[Alexandru Magnu]] a caballu a la izquierda, y Darío&nbsp;III nel carru de la derecha, representaos nun [[mosaicu]] de [[Pompeya]] que data del [[sieglu&nbsp;I&nbsp;e.&nbsp;C.]] - Muséu Nacional d'Arqueoloxía de [[Nápoles]].]] Alejandro ganó a los sátrapas occidentales nes batalles d'[[Batalla de Isos|Isos]] (332&nbsp;e.&nbsp;C.), y de [[Batalla de Gaugamela|Gaugamela]] (331&nbsp;e.&nbsp;C.). Dempués, Alejandro coló sobre [[Susa]], que de la mesma capituló y apurrió una vasta ayalga. Alejandro entós coló escontra l'este, a [[Persépolis]] que se rindió a principios de 330&nbsp;e.&nbsp;C. Los soldaos macedonios amburaron la capital. Dende Persépolis, Alejandro dirixir al norte a [[Pasargadas]] onde trató la tumba de Ciro&nbsp;II con respetu. Dende ellí dirixóse a [[Ecbatana]], onde Darío&nbsp;III abellugárase. El rei persa foi prindáu por [[Besos]], el so [[sátrapa]] [[bactriano]] y compatriota. Conforme averábase Alejandro, Besos y los sos homes asesinaron a Darío y depués declaróse a sí mesmu socesor de Darío, como Artaxerxes V, antes de retirase a [[Asia Central]] pa llanzar una campaña de guerrilla contra Alejandro. Abandonaron el cuerpu de Darío nel camín pa retrasar a Alejandro, quien lo llevó a Persépolis pa un entierru honrosu. Al Imperiu aqueménida asocedió-y l'[[Imperiu seléucida]], esto ye, de los xenerales d'Alejandro y los sos descendientes, quien gobernaron Persia. De la mesma, asoceder la dinastía arsácida de [[Partia]] nel nordeste d'Irán, quien, de manera bastante miquera, señalaron a Artaxerxes&nbsp;II como'l so antecesor. Istakhr, unu de los reinos vasallos de los arsácidas, sería ganáu por Papak, un sacerdote del templu. El fíu de Papak, [[Ardacher&nbsp;I]], quien se nomó a sigo mesmu n'alcordanza de Artaxerxes&nbsp;II, remontar contra los partos, ganar y siguió alantre pa establecer el segundu Imperiu persa, 556&nbsp;años más tarde del final del primeru. == Política y alministración == [[Ficheru:1-13.jpg|thumb|Súbditos colos sos tributos nun [[baxorrelieve]] de [[Persépolis]].]] L'Imperiu aqueménida foi un estáu multinacional apoderáu polos perses, nel que los cargos d'importancia correspondíen a miembros d'esta etnia.<ref name="irdynasty">[https://web.archive.org/web/20080712124138/http://www.iranica.com/newsite/ Artículu "Achaemenid Dynasty"], en .</ref> De cutio sorráyase, nes inscripciones reales, la condición de persa (o, más concretamente, d'[[ariu]]) del rei, de la so familia y del so dios, [[Ahura Mazda]].<ref name="irdynasty"/> Paez, sicasí, que los distintos pueblos del Imperiu, y bien especialmente aquellos de mayor antigüedá, como asirios, babilonios, xudíos o exipcios, esfrutaron d'una gran autonomía, y pudieron caltener les sos costumes, les sos instituciones, la so llingua y la so relixón, en cuantes que la alministración quedaba so control persa.<ref name="irdynasty"/> Esti respetu a la individualidá de los distintos pueblos sometíos poner de manifiestu, por casu, nos relieves de les escalinates que lleven a l'[[apadana]] de [[Persépolis]] que tenía una función ceremonial rellacionada cola receición de los tributos, nos que s'amuesen les distintes ufriendes: por casu, d'[[Arabia]] llévense texíos, camellos ya inciensu; de [[Nubia]] vasíes, caniles d'elefante, ocapis, xirafes, tributos d'oru refinao, tueros d'ébanu; de [[Bactria]], vasíes y camellos. Cada grupu estrémase claramente de los demás pol so paxellu. El centru alministrativu del Imperiu atopar nel palaciu real, con un complicáu aparatu burocráticu. Dende la dómina de Darío, la sede real asitiar na ciudá de [[Susa]], anque'l monarca pasaba temporaes en [[Babilonia (ciudá)|Babilonia]] y [[Ecbatana]]. Les ciudaes más importantes de Fars, Pasargada y Persépolis, nun fueron nunca sedes de gobiernu.{{ensin referencies}} Ente los llogros del reináu de Darío inclúyense una codificación de los datos, un sistema llegal universal sobre'l que se basaría gran parte de la llei irania posterior,{{ensin referencies}} y la construcción d'una nueva capital en [[Persépolis]], onde los estaos vasallos ufiertaríen el so tributu añal na fiesta del equinocciu de primavera. === Organización social === La organización social del Imperiu ye pocu conocida.<ref>Pa esta seición, vease P. Briant, "[https://web.archive.org/web/20090331192629/http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/unicode/v5f6/v5f6a028.html Class system]" ii. "In Medien and Achaemenid Periods", en ''Encyclopaedia Iranica''.</ref> La mayoría de los investigadores cunta que persistía la división en tres estratos o castes carauterística, según [[Georges Dumézil]], de los pueblos indoiranios ya indoeuropeos polo xeneral, qu'apaez reflexada nel [[Avesta]]: guerreros, sacerdotes y llabradores. Estrechamente inxerida con esta división en trés castes, esistía una estructura tribal basada na ascendencia patrilineal. Según Heródoto (i, 125), en dómina de Ciro el Grande la sociedá persa taba formada por numberoses tribus, "yeren los arteatas, los perses puramente dichos, los pasagardas, los merafios y los maios".<ref name="Heródoto">Heródoto: ''Los nueve llibros de la Historia''. Añu 1989. Biblioteca Edaf. Traducción de P. Bartolomé Pou. ISBN 84-7640-351-8.</ref> Cada tribu estremábase de la mesma en cles: los aqueménidas yeren, ello ye que una cla perteneciente a la tribu de los pasagardas. Los cargos de l'alministración imperial taben acutaos a los miembros de les principales families de l'aristocracia, anque nun yera abonda cola pertenencia a la nobleza: había que cuntar tamién col favor del rei, que yera quien disponía los nomamientos y distribuyía los cargos nos territorios conquistaos. La práutica de la esclavitú na Persia aqueménida taba polo xeneral prohibida, anque hai evidencia de que los exércitos conquistaos o rebeldes yeren vendíos en cautiverio.<ref>M. Dandamayev, "Foreign Slaves on the Estates of the Achaemenid Kings and their Nobles," en Trudy dvadtsat' pyatogo mezhdunarodnogo kongressa vostokovedov&nbsp;II, Moscú, 1963, páxs. 151­-52</ref> Según atestigüen los documentos de Persépolis, los trabayadores que dependíen del Estáu na rexón de [[Persis|Parsa]] nun yeren esclavos sinón asalariaos. === Dones y honores reales === [[Ficheru:Ars Summum Tesoro Oxus brazalete.JPG|thumb|El llamáu [[Brazalete de Oxus]], perteneciente a l'Ayalga del Oxus, de dómina aqueménida. Los artículos de xoyería yeren bienes de prestíu bien apreciaos pola aristocracia aqueménida, y el so intercambiu cumplía un rol fundamental nel sistema políticu.]] Acordies con [[Pierre Briant]], un aspeutu fundamental del sistema políticu aqueménida yera la circulación de prestaciones de serviciu personal ''escontra'' el rei, y de dones y honores ''dende'' el rei. Tantu nes inscripciones reales como nos autores clásicos puede reparase la importancia que se-y otorgaba a la noción de compensar al servidor lleal. Los dones reales incluyíen vistimienta y xoyería de luxu, que marcaben el prestíu y la posición social de los sos portadores, según títulos y cargos de poder. Les fontes clásiques aluden frecuentemente a títulos de gran prestíu, como'l de "amigu del rei" y el de "compañeru de mesa del rei". Tocantes a esti postreru, ye remarcable la importancia ideolóxica que tenía la mesa: tratar d'un símbolu de la [[redistribución]] real. Refiriéndose a [[Ciro el Mozu]], [[Xenofonte]] sostién que "de tolos homes él yera'l que distribuyía más regalos ente los sos amigos" y que cuando "recibía un vinu particularmente bonu, unviaba usualmente el cántaru mediu llenu a unu de los sos amigos" (''Anábasis'', I. 9. 22-26). La entrega en matrimoniu de fíes del rei yera coles mesmes considerada como un don real.<ref>Briant 2002, páxs. 302-324.</ref> Esta circulación de dones y honores constituyía un sistema d'intercambiu desigual ente'l rei y la nobleza. Ente que el don del rei obligaba al súbditu a contraprestarlo con servicios, el rei acutábase'l manera y el tiempu de compensar a los sos benefactores, en casu de que lo xulgara necesariu. Nun yera concebible qu'un súbditu reclamára-y al rei un pagu polos servicios emprestaos. Adicionalmente, esti sistema tien de resultes el trezu del ésitu de la nobleza a la so llealtá al rei, en desterciu de les llealtaes clánicas. Esta circunstancia espresar nes inscripciones reales col conceutu de ''bandaka'', interpretable como "servidor fiel".<ref>Briant 2002, páxs. 324-338.</ref> === Les satrapíes === Los aqueménidas dexaben cierta autonomía rexonal na forma del sistema de [[satrapíes]]. Una satrapía yera una unidá alministrativa, usualmente entamada sobre una base xeográfica. El términu "satrapía" provién de les fontes griegues ("satrapeia"). La voz griega procede del antiguu persa ''xsaça-pā-van'', que designa a la persona que gobierna esti territoriu (el sátrapa), y que significa daqué según "proteutor del Imperiu".<ref name="irsatrapies">[https://web.archive.org/web/20091216161705/http://iranica.com/newsite/articles/ot_grp10/ot_achaemsatrap_20060619.html Artículu "Achaemenid Satrapies"], en [https://web.archive.org/web/20080712124138/http://www.iranica.com/newsite/ ''Encyclopaedia Iranica''] (n'inglés).</ref> Nun hai alcuerdu tocantes a si'l términu ''dahyu'' (plural ''dahyāva''), qu'apaez nes inscripciones reales, pue ser interpretáu nel sentíu de "satrapía", como sostienen dellos autores,<ref name="irsatrapies"/> o si escarez de cualquier implicación alministrativa.<ref>Cameron, George (1973): "The Persian satrapies and related matters", Journal of Near Eastern Studies 32, páxs. 47-56; Cook, J.M.: "[https://books.google.com/books?id=BBbyr932QdYC&pg=RA1-PA262&dq=Athura&sig=ZUxiaZY1EsIlN8USsABrI6AhgL4 The rise of the Achaemenids and establishment of their empire]", páxs. 261-262, en Ilya Gershevitch, ''[[The Cambridge History of Iran]]''; Briant (2002), páxs. 63-67, 177, 338-347, 390-391, 909.</ref> La organización de les satrapíes, que la so estensión yera bien variable, reutilizaba en parte les estructures previes a la conquista, dexando subsistir hasta ciertu puntu a les antigües instituciones de poder locales. Los sátrapas yeren usualmente escoyíos tantu polos sos servicios emprestaos al rei como pola pertenencia a un llinaxe aristocráticu; ello ye que munchos d'ellos formaben parte de la dinastía real. Nun yeren [[funcionariu|funcionarios]] civiles nel sentíu modernu, sinón que calteníen rellaciones de subordinación personal col rei. Nes capitales satrapales formábense pequeñes cortes a semeyanza de la imperial, y el sátrapa vivía usualmente xunto a la so familia. Esistía ciertu enclín a que'l mandu de la satrapía pasara de padres a fíos (un casu paradigmáticu ye'l de la [[dinastía farnácida]]). Sicasí, solo'l rei tenía la prerrogativa de nomar sátrapas, siquier idealmente. A pesar de l'autonomía local relativa que dexaba'l sistema de satrapíes, inspeutores reales, los llamaos "güeyos y oyíos del rei" percorríen l'Imperiu ya informaben sobre les condiciones locales y controlaben el comportamientu de los sátrapas. Tocantes a los exércitos provinciales, nun queda claru si los sos comandantes dependíen direutamente de l'autoridá central, o si respondíen al sátrapa local.<ref>Briant 2002, páxs. 338-349</ref> == Economía == L'Imperiu aqueménida recaldaba cuantiosos impuestos, parte de los cualos se amonedaban en [[oru]] y [[plata]] acuñándose monedes como'l [[dárico]] o'l [[siclo]]. Gran parte de los ingresos dir en construcción d'obra pública,{{ensin referencies}} como la rede de caminos colos que pretendía xunise les diverses partes del Imperiu, el más famosu de los cualos ye'l [[Camín Real de Susa a Sardes]]. Darío&nbsp;I construyó palacios y monumentos nes capitales: [[Susa]] y [[Persépolis]]. El tercer gran gastu del Imperiu constituyir l'enorme [[exércitu]]. El comerciu yera ampliu, y so los aqueménidas hubo una infraestructura eficiente que facilitaba l'intercambiu d'artículos dende los más alloñaos estremos del Imperiu. Les tarifes sobre'l comerciu yeren una de les principales fontes d'ingresos del Imperiu, xunto cola agricultura y los tributos. === Moneda === Darío&nbsp;I foi probablemente'l primer monarca aqueménida n'acuñar moneda,<ref name="irdynasty"/> daquella una innovación relativamente recién, yá que [[Creso]], el rei de [[Lidia]] derrotáu por Ciro el Grande, fuera'l primeru n'introducir un verdaderu sistema monetariu. Darío revolucionó la economía introduciendo un patrón monetariu bimetálico (a semeyanza del lidiu, según Heródoto, i, 94) n'oru y plata. La moneda d'[[oru]] yera'l [[dárico]],<ref>Sobre la etimoloxía del nome nun esiste unanimidá: pa los antiguos griegos, faía referencia a Darío'l Grande, pero ente los historiadores modernos ta estendida la opinión de que se rellaciona con una forma hipotética del antiguu persa ''*dari'' ("doráu").</ref> d'unos 8,34 gramos de pesu.<ref name="irdynasty"/> 3000&nbsp;dáricos equivalíen a un [[talentu (moneda)|talentu]], la unidá monetaria más elevada. La moneda de [[plata]] yera'l [[siclo]], d'aproximao 5,56&nbsp;g de pesu y de gran pureza. 20 siclos de plata equivalíen a un dárico d'oru. [[Ficheru:Achaemenid coin daric 420BC front.jpg|thumb|Dárico aqueménida, ''[[circa]]'' [[años 490 e.C.|490&nbsp;e.&nbsp;C.]]]] El sistema monetariu aqueménida caltúvose a valir hasta ser movíu polos acuñamientos de [[Filipo II de Macedonia|Filipo&nbsp;II]] y, sobremanera, d'[[Alexandru Magnu]], na segunda metá del sieglu&nbsp;IV&nbsp;e.&nbsp;C. Mientres tol tiempu que se caltuvieron en circulación, les monedes aqueménidas malapenes variaron el so aspeutu. De forma aproximao ovalada, tanto'l dárico como'l siclo tienen nel anverso una figura idealizada, posiblemente'l mesmu monarca,<ref>Nun esiste consensu alrodiu de si la figura representada ye'l mesmu rei aqueménida, un héroe o una divinidá.</ref> qu'apaez con un arcu na so manzorga y una llanza na derecha (les monedes yeren popularmente conocíes ente los griegos como ''[[taxotes|taxotai]]'', "arqueros"). Nel aviesu hai namái un cuadráu incuso.<ref name="irdynasty"/> Acuñar moneda d'oru yera una prerrogativa real. Los sátrapas y xenerales, según les ciudaes autónomes y príncipes locales, solo podíen acuñar monedes de plata y de cobre.<ref name="irdynasty"/> == Comunicaciones == Pa facilitar les comunicaciones nel so estensu imperiu, Darío ordenó la construcción de delles carreteres que xuníen Susa y Babilonia coles capitales más importantes de les satrapíes. Ye conocida pola descripción que d'ella fai Heródoto (v, 52-54; viii, 98) la "[[Camín Real Persa|calzada real]]", que xunía Susa con [[Sardes]], travesando [[Asiria]], [[Armenia]], [[Cilicia]], [[Capadocia]] y [[Frixa]], con un llargor total de 2600 [[km]] (13 500 [[estadiu (unidá de llargor)|estadios]], o 450 [[pasaranga|pasarangues]]), que por regla xeneral tardábase tres meses en percorrer.<ref>Heródoto, v, 53.</ref> A lo llargo de la calzada, había postas asitiaes a una xornada de distancia les unes de les otres, y los llugares más vulnerables, como los vaos de los ríos o los puertos de monte, taben curiaos por soldaos.<ref name="Kuhrt 348"> Kuhrt, Amélie: ''L'Oriente Próximu na Antigüedá'', vol. 2. ISBN 84-8432-163-0. Páxina 348.</ref> Relevos de correos a caballu podíen algamar les rexones más remotes en quince díes. Ensin dulda otres carreteres tuvieron igual o mayor importancia, anque fueren menos conocíes polos autores griegos:<ref>Liverani, M. ''L'Antiguu Oriente: Historia, sociedá y economía'', p. 714.</ref> la so esistencia y eficaz funcionamientu foi constatáu poles tablillas de Persépolis.<ref name="Kuhrt 348"/> El sistema postal creáu por Darío espertó l'almiración de Heródoto pol so gran eficacia. Un gran desenvolvimientu algamaron tamién en dómina aqueménida les comunicaciones marítimes. Darío&nbsp;I ordenó l'apertura de la canal nel ismu ente'l brazu oriental del [[Nilu]] y el [[mar Roxu]], construyíu pol faraón [[Necao&nbsp;II]], enanchándolo significativamente, de forma que, según Heródoto, dos [[trirreme]]s podíen navegar en paralelu peles sos agües. De resultes, el comerciu ente'l Mar Bermeya y el Mar Mediterraneu amontóse considerablemente. Por encargu de Darío, el navegante [[Escílax de Carianda]] esploró la ruta marítima ente Mesopotamia y el valle del [[Indo]]. La ruta comercial ente Mesopotamia y Exiptu circunnavegaba la [[península arábiga]]. == Cultura == === Llingua === Nel Imperiu falaba una amplia variedá de llingües. Los perses, siquier na primer etapa del Imperiu, utilizaben el [[persa antiguu]], un dialeutu [[Llingües iranies|iraniu]] de la caña suroccidental, emparentáu col [[idioma medo|medo]], perteneciente a la noroccidental. Nun principiu, los perses nun utilizaben la escritura, y el persa antiguu solo empezó a escribise cuando, por orde de Darío&nbsp;I, inventóse una [[escritura cuneiforme]] ''ad hoc'' pa la [[inscripción de Behistún]].<ref name="irdynasty"/> Probablemente yeren pocos los que podíen lleer esta escritura, y seique por eso les inscripciones reales yeren xeneralmente trillingües en persa antiguu, babiloniu y elamita (añader dacuando'l [[Idioma exipciu|exipciu]] en [[escritura xeroglífico]]).<ref name="irdynasty"/> Topáronse inclusive [[papiru|papiros]] con traducciones al [[idioma araméu|araméu]] de delles inscripciones reales.<ref>Cowley, A. (1923): ''Aramaic Papyri of the Fifth Century B.C.'', Clarendon Press, páxs. 248-271; Tavernier, J. (2001): "An Achaemenid Royal Inscription", ''JNES'' 60 n. 3.</ref> L'usu escritu del persa antiguu paez habese práuticamente acutáu a les inscripciones reales; hasta'l momentu identificóse tan solo un documentu alministrativu nesti idioma,<ref name=stolper/> anque apaez tamién en dellos sellos y oxetos artísticos. El fechu de qu'apaeza principalmente n'inscripciones aqueménidas del oeste d'Irán suxer entós que'l persa antiguu yera l'idioma común d'esa rexón. Sicasí, nel reináu de Artaxerxes&nbsp;II, la gramática y la ortografía de les inscripciones taben tan "lloñe de la perfeición"<ref>{{cita publicación|autor=Ware, James R. and Kent, Roland G.|títulu=The Old Persian Cuniform Inscriptions of Artaxerxes&nbsp;II and Artaxerxes&nbsp;III|revista=Transactions and Proceedings of the American Philological Association|volume=55|añu=1924|páxines=52–61|doi=10.2307/283007}} p. 53</ref> que se suxirió que les escribes que compunxeron aquellos testos yá escaecieren en gran midida l'idioma, y teníen que basase n'inscripciones más antigües, qu'ellos en gran midida reproducíen testualmente.<ref>{{cita publicación|apellíu=Gershevitch|nome=Ilya|títulu=Zoroaster's own contribution|revista=Journal of Near Eastern Studies|volume=23|númberu=1|añu=1964|páxines=12–38|doi=10.1086/371754}} p. 20.</ref> Mientres los reinaos de Ciro y Darío, y mientres la sede del gobiernu tuvo inclusive en Susa, en Elam, l'idioma de la cancillería aqueménida foi'l [[Idioma elamita|elamita]], tantu na rexón de [[Fars]] como, cabo suponer, en [[Elam]]; asina lo atestigüen los [[Tablillas de la Fortaleza de Persépolis|documentos topaos en Persépolis]] que revelen detalles del funcionamientu cotidianu del Imperiu.<ref name="EIR_Dandamayev_Elamite">{{Cita enciclopedia|títulu=Persepolis Elamite Tablets|apellíu=Dandamayev|nome=Muhammad|añu=2003|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|url=http://www.iranica.com/articles/sup/Persepolis_Elam_Tab.html|fechaaccesu=9 de xineru de 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060519013307/http://www.iranica.com/articles/sup/Persepolis_Elam_Tab.html |date=2006-05-19 }}</ref> Nes grandes inscripciones rupestres de los reis, los testos en elamita siempres tán acompañaos d'inscripciones n'[[Idioma acadiu|acadiu]] y antiguu persa, y paez que nestos casos, los testos elamitas son traducciones de los antiguos perses. Ye polo tanto posible qu'anque'l elamita usar pol gobiernu de la capital en Susa, nun yera un idioma estandarizado del gobiernu por tolos llugares del Imperiu. L'usu del elamita nun ta comprobáu dempués del añu [[años 450 e.C.|458&nbsp;e.&nbsp;C.]] Dempués de la conquista de [[Mesopotamia]], la llingua más utilizada na alministración pal conxuntu del Imperiu foi'l [[Idioma araméu|araméu]], que sirvía tamién como llingua de comunicación interregional: el fechu de que pa escribilo utilizárase un alfabetu facilitaba amás les comunicaciones. Ello ye que atopáronse documentos n'araméu en llugares tan distantes ente sigo como [[Elefantina]], nel [[Alto Exiptu]], [[Sardes]], n'[[Asia Menor]], y la rexón de [[Bactriana]] nel estremu nororiental.<ref name="irdynasty"/><ref>Pa los documentos arameos apocayá topaos n'[[Afganistán]], vease Naveh, Joseph & Shaked, Shaul (2006), ''Ancient Aramaic Documents from Bactria'', Studies in the Khalili Collection, Oxford: Khalili Collections, ISBN 1-874780-74-9. P'Asia Menor, [http://www.achemenet.com Achemenet.com] > Documents > textes epigraphics d'Anatolie.</ref> Según la ''[[Encyclopaedia Iranica|Encylopedia Iranica]]'', "l'usu d'un únicu idioma oficial, que los modernos estudiosos denominaron araméu oficial o [[Idioma araméu#Araméu imperial|araméu imperial]], puede suponese que contribuyó en gran midida al sorprendente ésitu de los aqueménidas a la de caltener xuníu'l so estensu imperiu mientres tanto tiempu".<ref>{{Cita enciclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|volume=2|añu=1987|títulu=Aramaic<!-- pp:250-261 --><!-- section:Aramaic in the Achaemenid Empire pp:251/252-->|apellíu=Shaked|nome=Saul|editorial=Routledge & Kegan Paul|llugar=New York|páxines=250-261}} p. 251</ref> En 1955, Richard Frye cuestionó la clasificación del araméu imperial como un "idioma oficial" señalando que nun sobrevivió nengún edictu qu'espresamente y ensin ambigüedá apurriera tal estatus a nengún idioma en particular.<ref>{{cita publicación|apellíu=Frye|nome=Richard N.|títulu=Review of G. R. Driver's "Aramaic Documents of the Fifth Century B. C."|revista=Harvard Journal of Asiatic Studies|volume=18|númberu=3/4|añu=1955|páxines=456–461|doi=10.2307/2718444}} p. 457.</ref> Frye reclasifica l'araméu imperial como la "''[[llingua franca]]''" de los territorios aqueménidas, suxiriendo que na dómina aqueménida l'usu del araméu taba más estendíu de lo que xeneralmente se cree. Munchos sieglos dempués de la cayida del Imperiu, siguiría utilizándose en Persia una escritura derivada de l'aramea, la [[pahlavi|escritura pahlavi]], que se caracteriza amás pol usu de numberoses pallabres aramees como [[logograma|logogrames]] o [[ideograma|ideogrames]].<ref>{{cita llibru|autor=[[Wilhelm Geiger|Geiger, Wilhelm]] & [[Ernst Kuhn]]|añu=2002|títulu=Grundriss der iranischen Philologie: Band&nbsp;I. Abteilung 1|allugamientu=Boston|editorial=Adamant}} páxs. 249ff.</ref> Otres llingües, como l'exipciu, el griegu, el lidiu y el liciu, ente otres, yeren d'usu puramente local. === Costumes === Heródoto menta que los perses celebraben grandes fiestes de cumpleaños, "Nes sos comíes usen de pocos manxares de sustancia, pero sí de munchos postres, y non bien bonos. Por eso suelen dicir los perses que los griegos llevantar de la mesa con fame" (l, 133).<ref name="Heródoto"/> De la mesma, reparó que los perses bebíen vinu en gran cantidá y que "dempués de bien bebíos, suelen deliberar alrodiu de los negocios de mayor importancia. Lo qu'entós resuelven, proponer otra vegada l'amu de la casa en que deliberaron, un día dempués; y si alcordar paez-yos bien n'ayunes, poner n'execución, y si non, revocar. Tamién suelen volver esaminar cuando bebieron bien aquello mesmu sobre lo cual deliberaron n'estáu de sobriedá".<ref name="Heródoto"/> De los sos métodos de saludu, afirma que los iguales besar nos llabios, si dalgunu d'ellos "fora de condición daqué inferior, besar na mexella; pero si la diferencia de posición resultara escesiva, postrándose, reverencia al otru" (Llibru&nbsp;I, CXXXIV).<ref name="Heródoto"/> Sábese qu'homes d'altu rangu practicaben la [[poligamia]], y dicíase que teníen un númberu d'esposes y un númberu inclusive mayor de concubinas. Tocantes a les rellaciones col mesmu sexu, los homes d'altu rangu calteníen favoritos, como [[Bagoas (cortesanu d'Alejandro)|Bagoas]] que foi unu de los favoritos de [[Darío&nbsp;III]] y que más tarde se convirtió en [[eromenos]] d'[[Alexandru Magnu|Alejandro]]. La [[pederastia]] persa y los sos oríxenes aldericáronse inclusive en tiempos antiguos, considerando Heródoto que lo aprendieren de los griegos,<ref>Heródoto. ''Histories''. "[...] más inda ellos adopten tou tipu de luxos cuando oyen falar d'ellos, y en particular aprendieron de los helenos a tener rellaciones con mozos[...]"</ref> sicasí, [[Plutarcu]] afirma que los perses usaben chicos eunucos con tal fin muncho primero de qu'esistiera contautu ente les cultures.<ref>[[Plutarcu]]. ''Sobre la malicia de Heródoto''. "El mesmu Heródoto diz que los perses aprendieron la profanación del propiu sexu masculín de los griegos. Sicasí, ¿cómo podíen los griegos enseñar esta impureza a los perses, ente quien, como confesaron munchos, los mozos capábense muncho primero de que llegaren a los mares griegos?"</ref> [[Ficheru:Behistun DB1 1-15.jpg|thumb|350px|[[Inscripción de Behistún]], columna&nbsp;1 (DB&nbsp;I 1–15).]] L'Imperiu aqueménida foi construyíu sobre los principios más básicos - los de la [[verdá]] y la [[xusticia]], que formaben la base de la cultura aqueménida.{{ensin referencies}} Heródoto señaló (i, 138) que «tienen pola primera de toles infamias el mentir, y pola segunda, contraer deldes; diciendo, ente otres munches razones, que necesariamente hai de ser mentirosu'l que seya debedor».<ref name="Heródoto"/> Heródoto tamién diz qu'a los nuevos perses, "dende los cinco hasta los venti años, solamente enséñen-yos trés cuesas: montar a caballu, disparar l'arcu y dicir la verdá".<ref name="Heródoto"/> Hasta los cinco años los neños pasen tol tiempu xunto a les muyeres y nunca conocen al so padre, "y esto fai con mirar de que si'l neñu morriera nos primeros años de la so crianza, nengún disgustu reciba por esto'l so padre". Nel Irán aqueménida, la mentira, ''drauga'', considerábase [[pecáu capital]] y yera punible cola muerte en dellos casos estremos. Tablillas afayaes polos arqueólogos de los [[años 1930]]<ref name="OIP_117">{{cita llibru|autor=Garrison, Mark B. and Root, Margaret C.| url=http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html|títulu=Seals on the Persepolis Fortification Tablets, Volume 1. Images of Heroic Encounter</i> (OIP 117)|editorial=Online Oriental Institute Publications|ubicación=Chicago|añu=2001|fechaaccesu=9 de xineru de 2007}}</ref> nel xacimientu de [[Persépolis]] apurren evidencia fayadiza sobre l'amor y la veneración pola cultura de la verdá mientres el periodu aqueménida. Estes tablillas contienen los nomes d'iranios corrientes, principalmente comerciantes y almacenistes.<ref name="EIR_Dandamayev_Elamite"/> Según el profesor Stanley Insler de la [[Universidá de Yale]], hasta 72 nomes d'oficiales y pequeños burócrates atopaos nestes tablillas contienen la pallabra ''verdá''.<ref>{{Cita web|apellíu=Insler|nome=Stanley|títulu=The Love of Truth in Ancient Iran|url=http://www.vohuman.org/Article/The%20Love%20of%20Truth%20in%20Ancient%20Iran.htm|añu=1975|fechaaccesu=9 de xineru de 2007}} En {{cita llibru|autor=Insler, Stanley; Duchesne-Guillemin, J. (ed.)|títulu=The Gathas of Zarathustra'' (Acta Iranica 8)''.|añu=1975|editorial=Brill|allugamientu=Liege}}.</ref> Por casu, diz Insler, tenemos ''Artapana'', proteutor de la verdá, ''Artakama'', amigu de la verdá, Artamanah, de pensamientu sinceru, ''Artafarnah'', posesor de la rellumanza de la verdá, ''Artazusta'', que se complaz na verdá, ''Artastuna'', pilastra de verdá, ''Artafrida'', qu'espolleta cola verdá y ''Artahunara'', que tien la nobleza de la verdá. Foi Darío'l Grande, qu'estableció la ''ordenanza de les bones regulaciones'' mientres el so reináu. El testimoniu del rei Darío sobre la so constante batalla contra la mentira atopar n'inscripciones [[cuneiformes]]. Grabada nel monte de [[inscripción de Behistún|Behistún]] na carretera a [[Kermanshah]], Darío atestigua: :''Yo nun yera un mentirosu, nun faía'l mal... Conducí con derechura. Nun fixi'l mal nin al débil nin al poderosu. L'home que cooperó cola mio casa, a esi compensé-y bien; el que me fixo dañu, a esi castigué bien.'' Darío tuvo bien ocupáu remanando rebeliones a gran escala qu'españaron por tol Imperiu. Dempués de lluchar con ésitu con nueve traidores nun añu, Darío documentó les sos batalles contra ellos y diznos cómo yera la ''mentira'' que-yos fixo remontar se contra l'Imperiu. En Behistún, Darío diz: :''Yo batí y prindé a nueve reis. Unu se llemaba Gaumata, un magu; él mintió; asina dixo él: Yo soi Esmerdis, el fíu de Ciro... Unu, de nome Acina, un elamite; él mintió; asina dixo él: Yo soi rei en... Unu, de nome Nidintu-Bel, un babiloniu; él mintió; asina dixo él: Yo soi Nabucodonosor, el fíu de Nabonido. El rei Darío entós diznos, la Mentira facer rebalbes, de manera que esta xente engañó al pueblu.''<ref>{{Cita web|títulu=Darius, Behishtan (DB), Column 1|url=http://www.avesta.org/op/op.htm#db1}} De {{cita llibru|apellíos=Kent|nome=Roland G.|añu=1953|títulu=Old Persian: Grammar, texts, lexicon|allugamientu=New Haven|editorial=American Oriental Society}}</ref> === Relixón === {{AP|Relixón de la Persia Aqueménida}} [[Ficheru:Faravahar.svg|thumb|[[Ahura Mazda]] tal como ye representáu nos baxorrelieves de la realeza aqueménida.]] Los perses antiguos exercieron la so influencia más duradera per mediu de la relixón. Les sos doctrines relixoses teníen orixe remotu y desenvolviérense enforma cuando empecipiaron les sos conquistes. Y yera tan poderosa la so atraición y tan madures les condiciones por que fueren aceptaes, que s'estendieron por casi toa l'Asia Occidental. Substituyeron a otres relixones y a creencies que se veníen calteniendo dende diba sieglos. Trastornaron y modificaron la visión del mundu que teníen hasta entós les naciones. A lo llargo del Imperiu practicábense diverses relixones, correspondientes a les tradiciones de los pueblos conquistaos. Asina, [[Ciro II el Grande|Ciro]] rindió cultu a [[Marduk]] al conquistar [[Babilonia (ciudá)|Babilonia]] y [[Cambises&nbsp;II]] proclamóse [[faraón]] n'[[Exiptu]] practicando la relixón propia del llugar. El promover cultos reales de los pueblos conquistaos tenía la función de llexitimar el poder imperial. Sicasí, la élite persa que dirixía l'Imperiu practicaba'l [[zoroastrismu]] o mazdeísmo, col so cultu al fueu, y dende el reináu de [[Darío&nbsp;I]] rexistrar nes inscripciones l'adopción del cultu a [[Ahura Mazda]] como [[deidá]] proteutora de la monarquía. La [[Inscripción de Behistún]] diz: "Darío'l Rei diz: pol favor de Ahuramazda yo soi Rei, Ahuramazda concedióme'l reinu".<ref>(Dârayavauš \ xšâyathiya \ vašnâ \ Auramazdâha \ adam \ xšâyathiya \ amiy \ Auzamazdâ \ xšaçam \ manâ \ frâbara \ thâtiy, I:XI-XII) [http://www.livius.org/be-bm/behistun/behistun03.html "The Behistun Inscription (translation&nbsp;I)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150324180706/http://www.livius.org/be-bm/behistun/behistun03.html |date=2015-03-24 }}, en [http://www.livius.org/ Livius. Articles on ancient history], n'inglés).</ref> Sol mecenalgu de los reis aqueménidas, y pal sieglu&nbsp;V&nbsp;e.&nbsp;C. convertida en relixón d'Estáu ''de facto'', el zoroastrismu algamaría tolos rincones del Imperiu. El príncipe-profeta [[Zoroastru]] (o Zaratustra) empezara a predicar el mazdeísmo hacia l'añu [[sieglu VIII e.C.|700&nbsp;e.&nbsp;C.]] Foi mientres el periodu aqueménida cuando'l zoroastrismu algamó'l suroeste d'Irán, onde pasó a ser aceptáu polos gobernantes y al traviés d'ellos convirtióse nun elementu definidor de la cultura persa. La relixón non solo tuvo acompañada de la formalización de los conceutos y divinidaes del [[Panteón (mitoloxía)|panteón]] (Indo-)Iraniu tradicional sinón que tamién introdució delles idees nueves, como'l [[llibre albedríu]]. Trátase d'una relixón dualista, na que'l mundu taba rexíu por dos principios: el bien (Ormuz o Ahura-Mazda, simbolizáu pola lluz, el Sol) y el mal que nun yera un dios aparte, si non l'espíritu del mal representáu en [[Arimán]], Zoroastru estremó los dos polos d'una dinámica particular: la creación y la destrucción, contemplaes como un tou en Ahura Mazda.<ref>. ''[http://www.zoroastrianism.cc/spanish/bien_y_mal_mazdayasna.html].''.</ref> Los seres humanos teníen de llevar una vida pura y entamar bones aiciones pa consiguir que'l bien trunfara sobre'l mal. Esta relixón escarecía de templos, alzándose a cencielles altares al campu onde amburaba una llapada permanentemente. Esta doctrina consta nel ''[[Zend Avesta]].'' Zoroastru creía que la so misión consistía en purificar les creencies tradicionales del so pueblu, desarraigar el politeísmu, el sacrificiu d'animales y la maxa, y alzar el cultu a un nivel más espiritual y éticu. El movimientu que dirixó, yera l'acompañamientu natural de la veneración de la vaca y la so prescripción de que se cultivara la tierra como un deber sagráu. A pesar de les sos reformes, munches de les vieyes supersticiones sobrevivieron, como suel asoceder xeneralmente, y fuéronse entemeciendo adulces colos ideales nuevos. [[Ficheru:Sphinx Darius Louvre.jpg|thumb|[[Esfinxe (mitoloxía)|Esfinxe]] alada del Palaciu de Darío en [[Susa]] (ca. 510&nbsp;e.&nbsp;C.).]] Ente los otros dioses [[indoiranios]] reverenciados nel Imperiu inclúyense [[Mitra (dios indoiranio)|Mitra]] (deidá [[sol]]ar acomuñada a la [[nobleza]] y los guerreros) y la diosa [[Anahita]]. A mediaos del [[sieglu&nbsp;V&nbsp;e.&nbsp;C.]], esto ye, mientres el reináu de Artaxerxes&nbsp;I y Darío&nbsp;II, Heródoto escribió "[los perses] nun tienen imáxenes de los dioses, nin templos nin altares, y consideren un signu de llocura usalos. Esto vien, creo yo, de qu'ellos nun creen que los dioses tengan la mesma naturaleza que los homes, como imaxinen los griegos." Afirma que los perses ufierten sacrificios a: "el sol y la lluna, a la tierra, al fueu, a l'agua, y a los vientos. Estos son los únicos dioses que la so veneración llegó-yos dende los tiempos antiguos. Nuna dómina posterior empezaron a venerar a [[Urania]], qu'ellos tomaron emprestada de los árabes y los asirios. [[Ninlil|Militta]] ye'l nome pol que los asirios conocen a esta [[diosa]], a quien los árabes llamen [[Alitta]] y los perses [[Anahita]]." El nome orixinal equí ye [[Mithra]], lo que dende entós s'esplicó como un tracamundiu de Anahita con Mitra, comprensible yá que dambos yeren veneraos conxuntamente nun solu templu.{{ensin referencies}} Pol sacerdote-estudiosu babiloniu [[Beroso]], quien ―anque escribía más de setenta años dempués del reináu d'[[Artaxerxes II|Artaxerxes&nbsp;II Mnemon]]― documenta que l'emperador fuera'l primeru en faer estatues de [[cultu]] de divinidaes y fizo que les asitiaren en templos en munches de les principales ciudaes del Imperiu (Beroso, III.65). Beroso tamién confirma a Heródoto cuando él diz que los perses nun sabíen nada d'imáxenes de los dioses hasta que Artaxerxes&nbsp;II alzó aquelles imáxenes. Como mediu de sacrificiu, Heródoto añade que "ellos nun alcen nengún altar, nun encender nengún fueu, nin arramen llibación dalguna". Esta frase interpretóse pa identificar una acreción crítica (pero tardía) al zoroastrianismo. Un altar con fueu de madera amburando y el serviciu [[Yasna]] nel que s'arramen llibaciones son toos claramente identificables col modernu zoroastrianismo, pero aparentemente, yeren práutiques que nun se desenvolvieron inda a mediaos del sieglu&nbsp;V&nbsp;e.&nbsp;C. Boyce tamién asigna esi desenvolvimientu al reináu de Artaxerxes&nbsp;II (sieglu&nbsp;IV&nbsp;e.&nbsp;C.), como una respuesta ortodoxa a la innovación de los cultos de santuarios. Heródoto tamién repara que "nengún rezu nin ufrienda puede faese ensin que tea un [[magu]] presente" pero esto nun tien de confundir se colo que güei s'entiende por ''magu'', que ye un ''magupat'' (persa modernu, ''mobed''), un sacerdote zoroastriano. Nin la descripción del términu por Heródoto como una de les tribus o castes de los medos implica necesariamente qu'estos ''magos'' fueren medos. Ellos a cencielles yeren un sacerdociu hereditariu que s'atopaba por tou Irán oeste y anque, n'orixe, nun s'acomuñar con nenguna relixón en particular, tradicionalmente yeren responsables de tolos rituales y servicios relixosos. Anque la identificación inequívoca de los ''magos'' col zoroastrismu vieno dempués (dómina [[sasánida]], [[sieglu&nbsp;III]]), ye del ''magus'' de Heródoto de mediaos del sieglu&nbsp;V&nbsp;e.&nbsp;C. que'l zoroastrismu viose suxetu a cambeos doctrinales que son güei consideraes como revocaciones de les enseñances orixinales del profeta. Tamién, munches de les práutiques rituales descrites nel ''Vendidad'' del [[Avesta]] (como la [[Torres del callo|esposición de los muertos]]) yá se practicaben polos ''magos'' de la dómina de Heródoto. Los sacrificios de caballos n'honor al rei realizar en dómina aqueménida, siquier dende'l reináu de [[Cambises&nbsp;I]] hasta la llegada d'[[Alexandru Magnu]], tando prescritu que los caballos pa los sacrificios mensuales na tumba de [[Ciro&nbsp;I]] teníen de ser blancos, criaos nos haras de Media.<ref>{{Cita web |url=http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander_t23.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160808211457/http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander_t23.html |fechaarchivu=2016-08-08 }}</ref> Según Heródoto los caballos blancos de Ciro&nbsp;I yeren sagraos (I:181).<ref>[http://www.sacred-texts.com/cla/hh/hh1180.htm Testu 1.181] de Heródoto.</ref> === Arte y arquiteutura === [[Ficheru:Rython boz.jpg|thumb|[[Rhyton]] d'oru escaváu en [[Ecbatana]]; calteníu nel [[Muséu Nacional d'Irán]].]] L'arte persa aqueménida yera predominantemente monárquicu, los sos mayores monumentos son los palacios, qu'empezaron a construyise a principios del sieglu&nbsp;VII&nbsp;e.&nbsp;C., dalgunos con inscripciones trillingües nes sos parés como les que fueron atopaes nel palaciu de [[Pasargada]] en vieyu persa, elamita y babilónicu.<ref name="Roman">{{cita llibru|apellíos=Ghirshman|nome=Roman|títulu=Persia: protoiranios, medos y aqueménidas|añu=1964|editorial=Madrid, Aguilar}}</ref> L'arte aqueménida, como la relixón aqueménida, foi un amiestu de munchos elementos. Lo mesmo que los aqueménidas yeren tolerantes en materia de gobiernu y costumes locales, mientres los perses controlaren la política xeneral y l'alministración del Imperiu, tamién yeren tolerantes nel arte mientres l'efectu final fora persa. En [[Pasargada]], la capital de Ciro&nbsp;II y Cambises&nbsp;II, y en [[Persépolis]], la ciudá vecina fundada por Darío'l Grande y usada por tolos sos socesores, unu puede siguir el rastru hasta un orixe estranxeru de casi tolos diversos detalles na construcción y embellecimiento de l'arquiteutura y de los relieves esculpíos; pero la concepción, el planiamientu y l'acabáu del productu son distintivamente perses. Ciro construyó la so capital, [[Pasargada]], nel territoriu orixinal de los perses. Nella ye posible apreciar la fusión d'estilos de distintos partes del Imperiu, carauterística de los soberanos aqueménidas. Cuando decidió construyir Pasargada, tenía detrás una llarga tradición artística que probablemente yera distintivamente irania yá que yera en munchos sentíos igual a cualesquier otra. La sala hipóstila n'arquiteutura puede güei trate como perteneciente a una tradición arquitectónica de la [[meseta iranina]] que se remonta al traviés del periodu medo hasta siquier el principiu del [[I&nbsp;mileniu&nbsp;e.&nbsp;C.]] Les riques obres d'[[oru]] aqueménidas, que según les inscripciones paez que fueron especialidá de los medos, foi na tradición de la delicada metalistería que s'atopa na dómina de la [[Edá del Fierro]]&nbsp;II en [[Hasanlu]] ya inclusive antes en [[Marlik]]. [[Ficheru:Amulet-pendant Louvre Sb3906.jpg|thumb|Imaxe del [[Amuleto-pendiente aqueménida con cabeza de lleona]], finales del sieglu VI-IV&nbsp;e.&nbsp;C., de [[Susa]] - Departamentu d'Antigüedaes orientales, [[Sully]].]] Esti estilu artísticu aqueménida ye particularmente evidente en Persépolis: col so curioso proporcionada y bien entamada planta, rica ornamentación arquitectónica y magníficos relieves decorativos, el palaciu ye unu de los grandes legaos artísticos del mundu antiguu. Nel so arte y arquiteutura, Persépolis celebra al rei y l'oficiu del monarca y reflexa la perceición que Darío tenía de sigo mesmu como'l líder d'un conglomeráu de pueblos a los que diera una nueva y única identidá. Los aqueménidas tomaron les formes artístiques y les tradiciones relixosu y cultural de munchos de los antiguos pueblos d'Oriente Mediu y combinar nuna forma única. Al describir la construcción del so palaciu en Susa, Darío diz que "Tráxose madera de cedru d'ellí (un monte llamáu El Líbanu), la madera de [[yaka]] traer de [[Gandhara]] y de [[Carmania]]. L'oru traer de [[Sardes]] y de [[Bactria]]... la piedra preciosa lapislázuli y cornelina... traer de [[Sogdiana]]. La turquesa de [[Corasmia]], la plata y el marfil d'[[Exiptu]], la ornamentación de [[Xonia]], el marfil d'[[Etiopía]] y de [[Sind]] (Paquistán) y d'[[Aracosia]]. Los canteros que trabayaron la piedra yeren de [[Xonia]] y de [[Sardes]]. Los [[orfebre]]s yeren [[medos]] y [[exipcios]]. Los homes que tallaron la madera, yeren de Sardes y Exiptu. Los que trabayaron el lladriyu cocíu, esos yeren babilonios. Los homes qu'afataron el muriu, esos yeren medos y exipcios." Yera un arte imperial a una escala que'l mundu nun había vistu antes. Los materiales y los artistes yeren tomaos de toles tierres gobernaes polos grandes reis, y de esa manera gustos, estilos y motivos entemeciéronse xuntos nun arte ecléctico y una arquiteutura qu'en sí mesma reflexaba l'Imperiu y l'entendimientu aqueménida de cómo esi imperiu tenía de funcionar. L'afición de los perses aqueménidas pol revestimiento arquiteutónicu fizo que menguara'l rol de la escultura de bultu enteru en favor de la téunica del relieve y el baxorrelieve. Los palacios taben decoraos con impresionantes baxorrelieves, imáxenes decoratives dalgunes de tamañu colosal. Nel palaciu de Darío les escalinates tán decoraes con baxorrelieves de criaos que xuben los pasos llevando fontes y comida. Tamién se caltienen relieves onde s'amuesen les ceremonies relixoses y d'Añu Nuevu, audiencies de Darío, llacuaes y xente con ufriendes.<ref name="Roman"/> == Reyes y líderes aqueménidas == === Non confirmaos === :<small>''La evidencia epigráfica d'estos gobernantes nun puede ser confirmada y de cutiu considérense inventaos por [[Darío&nbsp;I]]''</small> :* [[Aquemenes|Aquemenes de Persia]] :* [[Ariaramnes|Ariaramnes de Persia]], fíu de Teispes y cogobernante con Ciro&nbsp;I :* [[Arsames|Arsames de Persia]], fíu de Ariaramnes y cogobernante con Cambises&nbsp;I === Confirmaos === :* [[Teispes|Teispes de Anshan]], fíu de Aquemenes :* [[Ciro I|Ciro I de Anshan]], fíu de Teispes :* [[Cambises I de Anshan]], fíu de Ciro I :* [[Ciro el Grande|Ciro II, el Grande]], fíu de Cambises I gobernó dende 550 hasta 530&nbsp;e.&nbsp;C. (gobernante de Anshan h. 559&nbsp;e.&nbsp;C.– conquistó Media 550&nbsp;e.&nbsp;C.). :* [[Cambises II]], fíu de Ciro el Grande, gobernó 529-522&nbsp;e.&nbsp;C. :* [[Esmerdis]] (Bardiya), supuestu fíu de Ciro el Grande, gobernó en 522&nbsp;e.&nbsp;C. (posiblemente un usurpador). :* [[Darío I|Darío I, el Grande]], cuñáu de Esmerdis y nietu de Arsames, gobernó 521-486&nbsp;e.&nbsp;C. :* [[Xerxes I]], fíu de Darío I, gobernó 485-465&nbsp;e.&nbsp;C. :* [[Artaxerxes I]] "Longímano", fíu de Xerxes I, gobernó 465-424&nbsp;e.&nbsp;C. :* [[Xerxes II]], fíu de Artaxerxes I, gobernó 424&nbsp;e.&nbsp;C. :* [[Sogdiano de Persia|Sogdiano]], mediohermanu y rival de Xerxes II, gobernó 424-423&nbsp;e.&nbsp;C. :* [[Darío II]] "Noto", mediohermanu y rival de Xerxes II, gobernó 423-405&nbsp;e.&nbsp;C. :* [[Artaxerxes II]] "Mnemon", fíu de Darío II, gobernó 404-359&nbsp;e.&nbsp;C. (vease tamién [[Xenofonte]]). :* [[Artaxerxes III]] "Oco", fíu de Artaxerxes II, gobernó 358-338&nbsp;e.&nbsp;C. :* [[Arsés|Artaxerxes IV Arses]], fíu de Artaxerxes III, gobernó 338-336&nbsp;e.&nbsp;C. :* [[Darío III]] "Codomano", bisnietu de Darío II, gobernó 336-330&nbsp;e.&nbsp;C. == Ver tamién == * [[Guerres Médiques]] * [[Historia d'Irán]] * [[Reyes aqueménidas de Persia]] * [[Persia]] * [[Pueblos iranios]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * [[Pierre Briant|Briant, Pierre]] (2002): ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002. * Stronach, David: "Darius at Pasargadae: A Neglected Source for the History of Early Persia," Topoi. * Stronach, David "Anshan and Parsa: Early Achaemenid History, Art and Architecture on the Iranian Plateau". In: John Curtis, ed., Mesopotamia and Iran in the Persian Period: Conquest and Imperialism 539–331, 35–53. Londres: British Museum Press, 1997. === Pa saber más === ==== N'inglés ==== * Cook, J.M (1983): ''The Persian Empire''. * Frye, R (1984): ''The History of Ancient Iran''. * Olmstead, A.T.Y (1948): ''History of the Persian Empire''. ==== N'alemán ==== * Wiesehöfer, J (1993): ''Das antike Persien von 550 v. Chr. bis 650 n. Chr.''. Traducíu al inglés como ''Ancient Persia, 550 BC to 650 AD'', 2001. ==== N'español ==== * Bengtson, H. (1973): ''Griegos y perses: El mundu mediterraneu na Edá Antigua'' I. Madrid: Sieglu XXI, 1973. * Dandamaev, M. A., y V. G. Lukonin (1990): ''Cultura y economía del Irán antiguu''. Editorial Ausa, 1990. == Enllaces esternos == {{Commonscat|Achaemenids}} * [https://web.archive.org/web/20060212143406/http://www.digitalreview.com.ar/imperiopersa/ El primer Imperiu Persa] (www.digitalreview.com.ar). * [http://www.laiesken.net/historia/RIH-1-M.pdf#page=6 "Los entamos de la dinastía Aqueménida y la formación del Imperiu Persa" - Israel Campos Méndez (pdf)] (www.laiesken.net). * [http://www.farsmovie.com/eng/index.htm Irán, la Gloria escaecida - Película documental sobre l'Antiguu Irán (aqueménidas y sasánidas)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100428091251/http://farsmovie.com/eng/index.htm |date=2010-04-28 }} (www.farsmovie.com). * [http://www.achemenet.com/ Achemenet] El principal recursu electrónicu pal estudiu de la historia, la lliteratura y l'arqueoloxía del Imperiu persa (www.achemenet.com). * [https://web.archive.org/web/20071104033014/http://www.virtualtourengine.com/tour.aspx?id=17&langindex=1 Persépolis antes de la incursión] (proyeutu de xira virtual en www.virtualtourengine.com). * [https://web.archive.org/web/20061126081333/http://www.museum-achemenet.college-de-france.fr/ Muséu aqueménida virtual y interactivo(Mavi)] (www.museum-achemenet.college-de-france.fr). * [http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/achaemenians.html Livius.org sobre ''Achaemenids''] * [http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/inscriptions.html Livius.org sobre ''Achaemenid Royal Inscriptions''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161218193522/http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/inscriptions.html |date=2016-12-18 }} * [http://www.iranchamber.com/art/articles/art_of_achaemenids.php Arte aqueménida na Iran Chamber Society (www.iranchamber.com)] * [http://persepolistablets.blogspot.com/ Proyeutu d'archivu de fortificación de Persépolis] (persepolistablets.blogspot.com). * [http://www.persianempire.info/AchaemenidArchitecture.htm#tribute Semeyes de los portadores de tributos de les 23 satrapíes del Imperiu aqueménida, de Persépolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831003854/http://www.persianempire.info/AchaemenidArchitecture.htm#tribute |date=2021-08-31 }} (www.persianempire.info). * [[Thomas R. Martin]]: ''An Overview of Classical Greek History from Mycenae to Alexander'' (''Panorama de la historia de la Grecia Antigua dende la [[civilización micénica|dómina micénica]] hasta la d'[[Alexandru Magnu|Alejandro]]''); testu inglés, con índiz electrónicu, nel [[Proyeutu Perseus]]. ** [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0009%3Achapter%3D16%3Asection%3D9 ''The Attack on the Persian Empire''] ('l'ataque al Imperiu persa' per parte d'Alejandro). {{Tradubot|Imperio aqueménida}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Imperiu aqueménida| ]] [[Categoría:Historia del Antiguu Exiptu]] c2vwrfw4whmrgvzrg2i3hi7tp7p169h Imperiu sasánida 0 92966 4485083 4484608 2026-04-06T03:25:26Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485083 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'estáu desapaecíu |nome_oficial = [[Ficheru:Eranshahr.svg|80px]] / ''Erānšahr'' |nome_completu = Imperiu sasánida |nome_común = Imperiu sasánida |continente = Asia |status = |status_testu = |añu_entamu = [[226]] |añu_fin = [[651]] |imperiu = |p1 = Imperiu Parto |bandera_p1 = Imperio Parto.svg |p2 = Imperiu kushán |bandera_p2 = Império Cuchana-es.svg |p3 = Indo-escites |bandera_p3 = Indo-ScythiansMap.jpg |s1 = Califatu ortodoxu |bandera_s1 = Map of expansion of Caliphate.svg |imaxe_bandera = Derafsh Kaviani.png |bandera = Derafsh Kaviani |imaxe_escudu = Senmurv.svg |símbolu = Simurgh |mapa = ImperioSasánidaCosroesII.svg |aclaración_mapa = L'Imperiu sasánida baxu [[Cosroes II]] |lema_nacional = |himnu_nacional = |capital = [[Ctesifonte]]<ref>Nos primeros años del Imperiu, la capital tuvo en [[Firuzabad]].</ref> |idioma_principal = [[Idioma pahlavi|Pahlavi (persa mediu)]] |idioma_non_oficial = [[Idioma siríaco|Siríaco]], [[Idioma mandeo|mandeo]] |relixón = [[Zoroastrismu]], [[cristianismu]], [[xudaísmu]], [[Maniqueísmu]] |area = [[Oriente Mediu]] |forma_de_gobiernu = [[Monarquía absoluta]] |títulu_líder = [[Shahanshah]] |líder1 = [[Ardashir I]] |añu_líder1 = [[224]]-[[241]] |líder2 = [[Yazdgerd III]] |añu_líder2 = [[632]]-[[651]] |yera = [[Antigüedá tardía]] |eventu_anterior1 = |fecha_eventu_anterior1 = |añu_eventu_anterior1 = |eventu_empecipio = |fecha_empecipio = |eventu1 = Derrocamientu de la [[Dinastía arsácida de Partia]] |fecha_eventu1 = [[226]] |añu_eventu1 = |eventu2 = [[Batalla de Edesa]] |fecha_eventu2 = [[260]] |añu_eventu2 = |eventu3 = [[Batalla de Nínive]] |añu_eventu3 = |fecha_eventu3 = [[628]] |eventu4 = [[Conquista musulmana de Persia]] |añu_eventu4 = |fecha_eventu4 = [[642]]-[[651]] |eventu_fin = |fecha_fin = |eventu_posterior1 = |fecha_posterior1 = |añu_posterior1 = |dato_año1 = 621 |dato_población1 = 19700000 |dato_superficie1 = |moneda = |notes = }} L''''Imperiu sasánida''' (en [[Idioma pahlavi|persa mediu]]: [[Ficheru:Eranshahr.svg|50px]], ''Erānšahr'' o ''Iranšæhr''; [[treslliteración|tr.]]: ''Dominios de los iranios''<ref>Garthwaite, Gene R., ''The Persians'', p. 2 ISBN 1-55786-860-3</ref>) ye'l nome que recibe'l segundu Imperiu persa mientres la so cuarta dinastía irania ([[226]]-[[651]]). La dinastía sasánida foi fundada por [[Ardacher I]] en derrocando al últimu rei [[dinastía arsácida de Partia|arsácida]], [[Artabán IV]] de [[Partia]], y terminó cuando'l postreru [[Shahanshah]] (''Rei de reis'') sasánida [[Yazdgerd III]] ([[632]]-[[651]]) perdió una enllargada guerra de 14 años contra'l primeru de los califatos islámicos. El territoriu del Imperiu persa sasánida entendía los actuales países d'[[Irán]], [[Iraq]], [[Armenia]], [[Afganistán]] y partes del este de [[Turquía]] y [[Siria]], amás de parte de [[Paquistán]], el [[Cáucasu]], [[Asia Central]] y [[Arabia]]. Amás, mientres el gobiernu de [[Cosroes II]] ([[590]]-[[628]]), anexonáronse al imperiu los territorios de los actuales [[Exiptu]], [[Israel]], [[Xordania]], [[El Líbanu]] y los [[Territorios Palestinos]], llegando a exercer un "protectoráu" sobre territorios anguaño correspondientes a [[Omán]] y [[Yeme]]. El periodu sasánida, qu'abarca tol periodu final de l'[[antigüedá clásica]] ya inclusive la sobrevive unos sieglos, considérase unu de los periodos históricos más importantes ya influyentes de la historia d'[[Irán]]. En munchos aspeutos, el periodu sasánida algamó los mayores llogros de la cultura persa, y constituyó el postreru gran imperiu iraniu antes de la [[Conquista musulmana de Persia|conquista islámica de Persia]] y l'adopción del [[islam]] como relixón en tol territoriu. La Persia sasánida foi rival de la [[Antigua Roma|civilización romana]]<ref>Bury, p. 109.</ref> pol control d'Oriente Próximu y Mesopotamia. La so influencia cultural estendióse muncho más allá de los territorios fronterizos de dambos imperios, llegando hasta la [[Europa occidental]],<ref name=ref_duplicada_1>Durant.</ref> [[África]],<ref>Comparetti, Matteo "[http://www.transoxiana.com.ar/0104/sasanians_esp.html Los sasánidas n'África]", en ''[http://www.transoxiana.com.ar/ Transoxiana]'' 4 (xunetu de 2002). [http://www.transoxiana.com.ar/0104/sasanians.html L'artículu orixinal n'inglés] tien les sos cites correspondientes.</ref> [[República Popular China|China]] ya [[India]],<ref>Sarfaraz, páxs. 329–330</ref> y xugó un papel fundamental na formación del [[Edá Media|arte medieval]] européu y asiáticu.<ref>[http://www.artarena.force9.co.uk/sass2.htm Iransaga: The art of Sassanians]</ref> Esta influencia llegó al traviés del mundu islámicu qu'adoptó munchos aspeutos del so arte y protocolu. La cultura aristocrática y esclusiva de la dinastía sasánida tresformó la conquista islámica d'Irán nuna renacencia' persa.<ref name=ref_duplicada_1 /> Gran parte de lo que darréu sería conocíu como ‘cultura islámica' (arquiteutura, escritura y otres habilidaes) fueron adopciones del ampliu mundu islámicu a partir de los modelos perses sasánidas.<ref>Zarinkoob, p. 305.</ref> == Historia == === Oríxenes === La dinastía sasánida foi establecida por [[Ardacher I]] ([[226]]-[[241]]), descendiente d'una llinia de sacerdotes de la diosa [[Anahita]] en [[Istakhr]], na provincia [[persia|persa]] de [[Fars]], quien a principios del [[sieglu III]] aportaren al gobiernu de la provincia. El padre de Ardacher, de nome [[Papag]] (tamién conocíu como ‘Papak' o ‘Babak') yera en principiu'l gobernante d'un pequeñu pueblu llamáu Kheir, pero nel añu [[205]] depunxo al últimu rei de los [[Bazrangi]], Gocihr (gobernante local qu'actuaba como veceru de los [[dinastía arsácida de Partia|arsácidas]]), proclamándose como nuevu gobernante. La so madre, Rodhagh, yera la fía del gobernador provincial de [[Peris]]. El fundador [[epónimu]] de la llinia dinástica foi'l güelu paternu de Ardacher I, llamáu [[Sasán]], gran sacerdote del templu de Anahita. [[Ficheru:Ardaschiri coin 3.jpg|thumb|left|Moneda d'[[Ardacher I]].]] Los esfuercios de Pabag en consiguir el poder de la provincia escaparon a l'atención del emperador arsácida [[Artabán IV]] de [[Partia]], que naquellos díes atopábase envolubráu nuna confrontación dinástica col so hermanu [[Vologases VI]] en [[Mesopotamia]]. Aprovechando la oportunidá qu'estes circunstancies ufiertáben-y, Pabag y el so primoxénitu [[Sapor]] trataron d'espandir el so poder sobre toa Persia. Los acontecimientos que siguieron a esto son de dudosu orixe, por cuenta de lo incompleto de les fontes, pero créese que tres la muerte de Pabhag sobre l'añu [[220]], Ardacher, que yera entós gobernador de Darabgird, viose envolubráu nuna disputa pol poder col so hermanu mayor Sapor. Les fontes dícennos que nel [[222]] Sapor morrió al derrumbar l'edificiu onde diba axuntase col so hermanu.<ref>Zarinkoob, p. 194-198.</ref> Nesi momentu, Ardacher treslladó la so capital entá más al sur de Persis, fundando una ciudá en Ardashir-Khwarrah (d'antiguo conocida como ''Gur'' y anguaño [[Firuzabad]]). La ciudá, allugada ente altos montes, yera fácilmente defendible gracies a los sos estrechos accesos, y convirtióse nel centru del poder sasánida. Esta ciudá taba amás arrodiada por una alta muralla circular, copiada probablemente de la de Darabgid. Al norte de la ciudá construyó un gran palaciu del cual entá se caltienen dellos restos. N'estableciendo'l so dominiu sobre Persis, Ardacher I estendió rápido'l so territoriu, esixendo la llealtá de los príncipes locales de Fars y llogrando el control sobre les provincies vecines de [[Kermán]], [[Isfahán]], [[Susiana]] y Menese (l'actual [[Kuwait]]). Esta rápida espansión llamó l'atención d'[[Artabán IV]] ([[216]]-[[224]]), del cual Ardacher yera vasallu. Primeramente, Artabán ordenó al gobernador del [[Juzestán]] colar contra Ardacher nel añu [[224]], pero l'enfrentamientu concluyó con una importante victoria de Ardacher. Darréu foi'l mesmu Artabán quien entamó una segunda campaña contra Ardacher, y dambos exércitos enfrentar en Hormizdeghan, onde Artabán IV resultó muertu. Ardacher coló entós pa invadir les provincies occidentales del difuntu [[Imperiu parto|Imperiu arsácida]]. Nel añu [[226]] yera coronáu en [[Ctesifonte]] como únicu gobernante de [[Persia]] y empezó a utilizar el títulu de [[Shahanshah]] (''Rei de reis''), terminando con cuatro siglos d'imperiu parto y dando entamu a otros cuatro sieglos de gobiernu sasánida. Mientres los años siguientes, y tres delles rebeliones locales a lo llargo del Imperiu, Ardacher I trató d'espandir entá más el so nuevu Imperiu escontra l'este y noroeste, conquistando les provincies de [[Sistán]], [[Gorgán]], [[Jorasán]], [[Margiana]] (na actual [[Turkmenistán]]), [[Provincia de Balj|Balj]] y [[Corasmia]]. Amás, anexonó [[Baḥréin]] y [[Mosul]] a les posesiones sasánidas. Posteriores inscripciones sasánidas afirmen tamién la sumisión de los reinos de [[Imperiu kushán|Kushán]], [[Turán]] y [[Mekrán]] a Ardacher, anque basándose nes pruebes numismátiques ye más probable qu'estos reinos fueren sometíos pol fíu de Ardacher, [[Sapor I]]. al oeste, los asaltos contra [[Hatra]], [[Armenia]] y [[Adiabene]] tuvieron un menor ésitu. [[Ficheru:Gordian III - Palazzo dei Conservatori - Musei Capitolini - Rome 2016 (3).jpg|thumb|[[Gordianu III]], [[emperador romanu]] derrotáu en [[Siria]] por [[Sapor I]].]] El fíu de Ardacher, [[Sapor I]] ([[241]]-[[272]]), siguió la espansión empecipiada pol so padre, conquistando [[Bactria]] y [[Imperiu kushán|Kushán]], de la que lideraba numberoses campañes contra [[Imperiu romanu|Roma]]. Enfusando fondamente en territoriu romanu, Sapor I conquistó [[Antioquía]], en [[Siria (provincia romana)|Siria]] ([[253]] o [[256]]), y ganó finalmente a los emperadores romanos [[Gordianu III]] ([[238]]-[[244]]), a [[Filipo l'Árabe]] ([[244]]-[[249]]) y a [[Valeriano]] ([[253]]-[[260]]). Esti postreru foi fechu prisioneru nel [[259]] tres la [[batalla de Edesa]], una terrible hecatombe ensin comparanza na historia romana.<ref>Rostovtzeff, M. "[https://web.archive.org/web/20070926225520/http://www.webhistoria.com.ar/articulos/62.html La crisis del Imperiu romanu nel sieglu III&nbsp;d.&nbsp;C.]", en (estractu de ''Roma. De los oríxenes a la última crisis'', ed. Eudeba)</ref> Sapor I conmemoró la so victoria encargando la talla de los impresionantes relieves de Nakhsh-i-Rostam o [[Naqsh-e Rostam]], según una monumental inscripción en persa y griegu nes proximidaes de [[Persépolis]]. Ente [[260]] y [[263]], Sapor perdió dalgunos de los territorios apocayá conquistaos a manes d'[[Odenato]], aliáu de [[Antigua Roma|Roma]]. Sapor I tenía un intensivu plan de desenvolvimientu. Fundó un importante númberu de ciudaes, habitaes dalgunes d'elles por emigrantes procedentes de territoriu romanu. Ente estos inmigrantes incluyíense cristianos y xudíos, que podíen exercer la so fe llibremente sol gobiernu sasánida. Nel aspeutu relixosu Sapor favoreció particularmente el [[maniqueísmu]]; protexó a [[Manes]] y unvió misioneros maniqueos peruquier. Coles mesmes, Sapor trabó amistá con un rabín xudíu babiloniu llamáu Samuel, una amistá que foi ventaxosa pa la comunidá xudía, yá que-yos dio un respiru frente a les opresivas lleis dictaes hasta entós contra ella. Posteriores reis invirtieron la política de tolerancia relixosa de Sapor. El so propiu socesor, [[Bahram I]] ([[273]]-[[276]]), escorrió a Mani y los sos siguidores. Mani foi encarceláu y Bahram I ordenó la so execución, anque una lleenda posterior diría que morrió en prisión mientres esperaba a ser executáu. [[Bahram II]] ([[276]]-[[293]]) siguió la política relixosa del so padre. Foi un gobernante débil que perdió numberoses provincies occidentales a manes del emperador romanu [[Caru]] ([[282]]-[[283]]). Mientres el so reináu la mayor parte d'[[Armenia]], que permaneciera en manes perses mientres mediu sieglu, pasó a control de [[Diocleciano]] ([[284]]-[[305]]). Tres el curtiu reináu de [[Bahram III]] en [[293]], [[Narsés d'Armenia|Narsés]] ([[293]]-[[302]]) embarcar nuna nueva guerra contra Roma. Tres l'ésitu inicial llográu contra'l futuru emperador romanu [[Galerio]] ([[305]]-[[311]]) cerca de [[Callinicum]], xunto al [[Éufrates]] en 296, Narsés foi ganáu nuna emboscada mientres s'atopaba cola so [[harén]] n'Armenia l'añu 297. Nel tratáu que concluyó esta guerra, los sasánidas dexaron toles tierres al oeste del [[Tigris]] y alcordaron nun interferir nos asuntos d'Armenia y [[Xeorxa]]. Dempués d'esta aplastante derrota, Narsés abdicó en 301, morriendo un añu más tarde. El fíu de Narsés, [[Ormuz II]] ([[302]]-[[309]]), asumió entós el tronu. Anque suprimió les revueltes en [[Sistán]] y Kushán, [[Ormuz II]] foi otru monarca débil ya incapaz de controlar a los nobles. Hormizd foi asesináu l'añu 309 por unos [[beduín|beduinos]] mientres cazaba. === La primer edá d'oru (309-379) === [[Ficheru:Sasanids.png|thumb|275px|right|Árbol xenealóxicu de los reis sasánidas de Persia. Los nomes tán en grafía persa en llugar de la griega habitual. Asina, Hormizd correspuende a Ormuz, Shapur a Sapor y Khosrau a Cosroes. Dellos reis nun tán representaos, bien porque nun pertenecíen a la dinastía sasánida, bien porque se desconoz la so filiación.]] La muerte d'[[Ormuz II]] dio entamu a una serie d'incursiones de los [[Pueblu árabe|árabes]] dende'l sur, atacando dalgunes de les ciudaes meridionales del Imperiu ya inclusive entrando na provincia de [[Fars]], trubiecu de los reis sasánidas. Mentanto, los nobles perses asesinaron al primoxénitu de Ormuz II, cegaron al so segundu fíu y encarcelaron al terceru (quien darréu fuxó a territoriu romanu). El tronu foi acutáu pal fíu ensin nacer d'una de les vilbes de Ormuz II. Dizse que [[Sapor II]] ([[309]]-[[379]]) podría ser l'únicu rei de la historia coronáu antes de nacer. Ello ye que asitiaron la corona sobre'l banduyu de la so madre. esti neñu, llamáu Sapor, nació polo tanto siendo yá rei. Mientres la so mocedá, l'Imperiu tuvo controláu pola so madre y los nobles. Al algamar Sapor II la edá adulta, asumió'l poder y demostró con rapidez que yera un gobernante activu y capaz. De primeres, Sapor II llevó al so pequeñu anque disciplináu exércitu a lluchar contra los árabes, ganándo-yos y asegurando les árees meridionales del Imperiu. Tres esto empezó la so primer campaña contra los romanos nel oeste, onde llogró dellos ésitos iniciales. Tres l'asediu de [[Singara]], sicasí, tuvo que detener les sos conquistes por culpa de les incursiones nómades a lo llargo de les fronteres orientales del Imperiu. Estes incursiones punxeron en peligru [[Transoxiana]], una zona estratéxico y vital pal control de la [[Ruta de la seda]]. Amás, les fuercies de Sapor II yeren insuficientes pa caltener tol territoriu conquistáu nel oeste; poro, Sapor robló un tratáu de paz con [[Constantín II (emperador)|Constantín II]] ([[337]]-[[340]]) pol que dambes partes comprometer a nun atacar el territoriu del otru mientres un periodu llindáu de tiempu. Fechu esto, Sapor II coló al este escontra Transoxiana, al alcuentru de los nómades orientales. Entartalló a les tribus d'[[Asia Central]] y anexonó la rexón, convertida nuna nueva provincia. Tres la victoria siguió la espansión cultural, y l'arte sasánida enfusó en [[Turquestán]], llegando inclusive hasta [[República Popular China|China]]. Sapor II, xunto al rei nómada [[Grumbates]], empecipió una nueva campaña contra los romanos nel [[359]], y esta vegada acompañáu por tol so poderíu militar y el sofitu de los nómades. foi una campaña tremendamente esitosa na qu'un total de cinco provincies romanes pasaron a manes perses. Sapor II siguió una ríxida política relixosa. Mientres el so reináu completáronse los [[Avesta]], los testos sagraos del [[zoroastrismu]], mientres se castigaba la [[herexía]] y l'[[apostasía]] y escorríase de nuevu a los [[cristianismu|cristianos]] y tamién a los xudíos (estes persecuciones anticristianas y tamién antixudíes fueron parte d'una reacción contra la cristianización y llegalización del xudaísmu dientro del imperiu Romanu efectuada por [[Constantín I el Grande]] ([[324]]-[[337]]). Pero sicasí Sapor II (al igual que [[Sapor I]]) foi un monarca amistosu colos [[xudaísmu|xudíos]] emigrantes (quien vivieron en relativa llibertá y llograron munches ventayes mientres esti periodu, non asina los conversos d'orixe persa). A la muerte de Sapor II, l'Imperiu persa yera más fuerte que nunca, habiendo pacificado a los sos enemigos del este y con Armenia baxu control persa. === Dómina entemedia === Dende la muerte de [[Sapor II]] y hasta la primer coronación de [[Kavad I]], Persia esfrutó d'una relativa estabilidá, con namái delles guerres contra l'[[Imperiu bizantín]]. A lo llargo d'esta dómina, la política relixosa del Imperiu sasánida camudó radicalmente d'un rei a otru. Cola esceición d'una serie de monarques débiles, el sistema alministrativu establecíu por Sapor II permaneció fuerte, y l'Imperiu siguió funcionando con normalidá. Sapor II dexó a la so muerte en [[379]] el poderosu Imperiu persa al so hermanascu [[Ardacher II]] ([[379]]-[[383]]), fíu de Vahram de Kushan, y darréu heredaría'l so fíu [[Sapor III]] ([[383]]-[[388]]). Nengún d'ellos demostró tener el talentu del so insigne predecesor. Ardacher II, quien foi alzáu al poder por ser mediohermanu del emperador, fracasó al tratar d'ocupar el buecu dexáu por ésti, siendo lo más célebre del so reináu la construcción d'una nueva capital en [[Taq-I Bustán]], y [[Sapor III]] tenía un calter demasiáu débil como p'algamar grandes llogros. [[Bahram IV]] ([[388]]-[[399]]), anque foi un monarca más activu que'l so padre, tampoco supo apurrir al imperiu llogros d'importancia. Mientres esti tiempu, [[Armenia]] foi estremada por un tratáu ente los imperios [[Imperiu romanu|romanu]] y sasánida. Los sasánidas restablecieron el so dominiu sobre la mayor parte d'Armenia, mientres los [[Imperiu bizantín|bizantinos]] llograron una pequeña porción del occidente d'Armenia. Al fíu de Barham IV, [[Yazdegerd I]] ([[399]]-[[421]]) compárase-y con frecuencia con [[Constantín I el Grande|Constantín I]]. Como él, foi un personaxe fuerte, tanto física como diplomáticamente. Como'l so contraparte romana, Yazdegerd I usu'l poder d'una forma comenenciosa. Al igual que Constantín el Grande, Yazdegerd prauticó la tolerancia relixosa y dio llibertá a la puxanza de les relixones minoritaries. Detuvo la persecución contra los [[cristianismu|cristianos]], castigando a los nobles y sacerdotes que los escorrieren. El so reinu tomó una dómina de relativa paz. Fixo la paz colos romanos ya inclusive tuvo al nuevu [[Teodosio II]] ([[408]]-[[450]]) so la so custodia. Tamién se casó con una princesa [[xudaísmu|xudía]], quien-y dio un fíu llamáu Narsi. A Yazdegerd I asocedió-y el so fíu [[Bahram V]] ([[421]]-[[438]]), que ye unu de los reis sasánidas meyor conocíos, y héroe de numberosos mitos posteriores pos eses lleendes persistieron inclusive dempués de la destrucción del Imperiu sasánida polos árabes. [[Bahram V]], llogró la corona tres la repentina muerte (o asesinatu) del so padre Yazdegerd I, y ello cola oposición de la nobleza del reinu, que cuntaba cola ayuda d'Al-Mundhir, de la dinastía árabe (lajmida) d'Al-Hirah. La madre de Bahram V yera Soshandukht, fía de exiliaos xudíos. Nel añu [[427]], Bahram V entartalló la invasión de los nómades [[heftalita|heftalites]] nel este, estendiendo la so influencia por [[Asia Central]], onde la so semeya sobrevivió mientres sieglos nes monedes de [[Bukhará]] (l'actual [[Uzbequistán]]). Bahram V depunxo tamién el reinu vasallu de l'Armenia persa, convirtiendo la rexón n'otra provincia. [[Ficheru:Bowl Bahram Gur Azadeh MET 57-36-14.jpg|thumb|left|Platu decoráu [[Irán|iranín]] onde se representa una escena de caza de Bahram-y Gur ([[sieglu XII]] o principios del [[sieglu XIII|XIII]]).]] Bahram V ye un referente na tradición persa, que rellata munches hestories sobre'l so valor y guapura, de les sos victories sobre romanos, [[turcos]], [[hinduismu|hindús]] y [[Reinu d'Aksum|etíopes axumitas]], y sobre les sos aventures na caza y l'amor. Llamóse-y Bahram-y Gur (Gur significa en [[Idioma persa|persa]] ''[[Equus hemionus|onagru]]''), pol so amor a la caza y en particular a la caza del onagru. Bahram V ye'l [[paradigma]] d'un rei nel cumal d'una edá d'oru. Llogró la so corona apostándola al so hermanu, y anque pasó abondo tiempu combatiendo a los sos enemigos esteriores, prefería tar de caza y entamando fiestes na corte col so famosu grupu de dames y cortesanes. Personalizaba la prosperidá real. Mientres el so reináu escribieron les meyores obres de la lliteratura sasánida, compunxéronse notables obres musicales y deportes como'l [[Polu (deporte)|polu]] convertir nel pasatiempu real, una tradición que sigue inda en munchos reinos. [[Yazdegerd II]] ([[438]]-[[457]]), fíu de Bahram V, foi un gobernante xustu y moderáu, anque en contraste con Yazdegerd I, prauticó una política relixosa represiva coles minoríes, especialmente colos cristianos. Al entamu del so reináu, Yazdegerd II axuntó un exércitu integráu por delles naciones, incluyendo a los sos aliaos hindús, y atacó al [[Imperiu romanu d'Oriente]], que taba construyendo fortificaciones en territoriu persa, cerca de [[Carrae]] (una estrataxema usada polos romanos pa llanzar espediciones dende elles). Los perses tomaron a los romanos por sorpresa, y de nun ser por una fuerte hinchente, Yazdegerd podría internase muncho más en territoriu romanu. L'emperador [[Imperiu bizantín|bizantín]] [[Teodosio II]] pidió la paz unviando al so comandante a axustar al campamentu de Yazdegerd. En [[441]], dambos imperios comprometer a nun construyir más fortificaciones na frontera. Sicasí, Yazdegerd II taba en meyor situación que los bizantinos p'axustar, y si nun esixó más concesiones deber a les incursiones de los [[hunos|kidaritas]] en [[Partia]] y [[Corasmia]]. Axuntó les sos fuercies en Neishabur en [[443]], llanzando una enllargada campaña contra los kidaritas. Finalmente, y tres delles batalles, entartalló a los kidaritas, espulsándo-yos más allá del ríu [[Oxus]] en [[450]]. Mientres la so campaña nel este, Yazdegerd II empezó a abarruntar de los cristianos que componíen el so exércitu, lo que fizo que fueren espulsaos tantu del exércitu como del gobiernu. Entós empezó una persecución contra los cristianos y, en menor midida, tamién contra los xudíos. Pa restablecer el [[zoroastrismu]] n'Armenia, entartalló un llevantamientu de cristianos armenios na [[batalla de Avarayr]], en [[451]]. Sicasí, los armenios siguieron siendo mayoritariamente cristianos. Nos sos últimos años, enfrentar de nuevu colos kidaritas, hasta que morrió en [[457]]. [[Hormizd III]] ([[457]]-[[459]]), el fíu menor de Yazdegerd II, xubió entós al tronu. Mientres el so curtiu reináu lluchó de cutio contra'l so hermanu mayor Peroz, que tenía'l sofitu de la nobleza, y contra los [[heftalita|heftalites]] en [[Bactriana]]. Finalmente foi asesináu en [[459]] pol so hermanu. A principios del [[sieglu V]], los heftalitas ([[hunos blancos]]), xunto con otros grupos nómades, atacaron Persia. De primeres, [[Bahram V]] y [[Yazdegerd II]] infligieron decisives derrotes a estos grupos, faciéndo-yos recular escontra l'este. Los hunos volvieron a finales del sieglu V y ganaron a [[Peroz I]] ([[457]]-[[484]]) nel añu [[483]]. Tres esta victoria, los hunos invadieron y escalaron partes del este de Persia mientres dos años, ya inclusive recaldaron fuertes impuestos mientres dellos años más tres estos saqueos. Los ataques hunos traxeron inestabilidá y caos al reinu. Peroz I intentó de nuevu espulsar a los heptalitas, pero nel camín escontra [[Herat]], él y el so exércitu fueron emboscados polos hunos nel desiertu. Peroz I foi asesináu, y el so exércitu destruyíu. Tres esta victoria, los heftalitas avanzaron escontra la ciudá de Herat, convirtiendo l'imperiu persa nun caos. Un noble persa de l'antigua familia de Karen: Zarmihr (o Sokhra), restauró un pocu l'orde. Alzó a Balash, unu de los hermanos de Peroz I al tronu, a pesar de que l'amenaza de los hunos persistió hasta'l reináu de [[Cosroes I]] ''Anusarvan''<!--- escribir de la manera en que foi y ye más conocíu n'Occidente, sobremanera n'idioma español otres trescripciones son: Jusraw Anusirwan, Khosrau I etc --->. [[Balash]] ([[484]]-[[488]]) foi un monarca nidiu y arrogante, que fizo concesiones a los cristianos, anque nun tomó midíes contra los enemigos del Imperiu, cuantimás contra los [[heftalita|hunos blancos]]. Tres un reináu de cuatro años, Balash foi cegáu y depuestu, y el so sobrín [[Kavadh I]]<!--- suel atopase escritu: Kawad I o Kavad I ---> foi alzáu al tronu. [[Kavadh I]]<!--- Kawad I, Kavad I ---> ([[488]]-[[531]]) foi un gobernante enérxicu y reformista. Dio'l so sofitu a la secta heterodoxa ''comunista'' fundada por [[Mazdak]], fíu de Bamdad, quien defendía que los ricos teníen de compartir les sos muyeres y propiedaes colos probes.<ref>''[https://web.archive.org/web/http://bdigital.uncu.edu.ar/bdigital/fiches.php?idobjeto=650 Mazdekismo: herexía y utopía na Persia Sasánida (484-528)''], en [[Universidá Nacional de Cuyo]]</ref> La intención de Kavadh yera, poques gracies, terminar cola influencia de los magnates y de la opulenta aristocracia. Estes reformes llevaron al so derrocamientu y el so encarcelación nel "Castillo del olvidu", en [[Susa]], y el so hermanu menor, [[Djamasp]]<!--- o Yamasp ---> foi alzáu al tronu en [[496]]. Sicasí, Kavadh escapó de prisión en [[498]] y atopó abellugu xunto al rei de los [[hunos blancos]]. [[Djamasp]] (o [[Ŷamasp]], [[496]]-[[498]]) instalar nel tronu sasánida tres el derrocamientu de Kavadh I por miembros de la nobleza. Djamasp foi un bon rei qu'amenorgó los impuestos pa favorecer a los llabradores y los probes. Tamién profesó cierta simpatía pola secta de los [[Mazdak]]itas, simpatíes que al so hermanu costárenlu'l tronu y la llibertá. El so reináu duró pocu, yá que'l so hermanu Kavadh tornó al mandu de un gran exércitu vencíu pol rei de los heftalitas. Los lleales a Djamasp depunxeron les sos armes y restauraron nel tronu sasánida a Kavadh I. Nun se vuelve mentar nes fontes a Djamasp tres la restauración del so hermanu, anque se presume que foi bien tratáu na corte de Kavadh I. === La segunda edá d'oru (498-622) === [[Ficheru:Byzantine and Sassanid Empires in 600 CE-es.svg|thumb|Los imperios rivales sasánida y bizantín hacia l'añu 600.]] La segunda edá d'oru empezó tres l'entamu del segundu reináu de Kavadh I. Col sofitu de los heftalitas, Kavadh llanzó una campaña contra los romanos. Nel añu 502 tomó Teodosiópolis ([[Erzurum]]), n'Armenia. En 503 tomó Amida ([[Diyarbakır]]), xunto al [[Tigris]]. En 505, una invasión d'Armenia per parte de los hunos occidentales dende [[El Cáucasu]] dio llugar a un armisticiu. Mientres esti armisticiu, los romanos pagaron tributu a los perses pol caltenimientu de les fortificaciones n'El Cáucasu. Nel añu 525, Kavadh acabó coles revueltes producíes en [[Lázica]] (al suroeste de Xeorxa), y volvió prindar Xeorxa. El so exércitu, con ayuda de los árabes [[nestorianismu|nestorianos]] [[lajmidas]], de [[Hira]] un reinu vasallu de los sasánidas, ganó al exércitu bizantín comandado por [[Belisario]], el famosu xeneral de [[Xustinianu I|Xustinianu]], en dos causes: una nel añu 530, na batalla de [[Nísibis]]<!---actual Nusaibin, o les sos variantes de trescripción --->, y otra nel 531, na [[batalla de Calinico]]. anque nun podía llibrase del xugu de los [[heftalitas]], Kavadh consiguió restablecer l'orde dientro del Imperiu y llevar a cabu esitoses campañes contra los bizantinos, fundar munches ciudaes, dalgunes de les cuales adoptaron el so nome, y empezó a regular los impuestos. Tres Kavadh I, el so fíu [[Cosroes I]], tamién llamáu ''Kusro I Anosharvan'', (Alma inmortal),<ref>Fernández, Gonzalo ([[Universidá de Valencia]]), "[https://web.archive.org/web/http://www.iprgr.upel.edu.ve/pdf/discutiniu%20fin%20d'el%20mundu%20antiguu.pdf El discutiniu historiográficu en redol a la fin de la Edá Antigua]" p.591, en ''Gerión'' Vol. 20 Núm. 2 (2002). ISSN 0213-0181</ref> que gobernó ente [[531]] y [[579]], xubió al tronu de Persia. Ye'l más famosu de los reis sasánidas. Cosroes I fíxose famosu poles sos reformes nel aparatu de gobiernu sasánida. Nelles introdució un sistema racional d'impuestos basáu na inspeición de les posesiones en tierres, llabor empecipiáu pol so padre, y tamién trató por tolos medios d'amontar la beneficencia y los ingresos del so Imperiu. Los anteriores grandes señores feudales forníen los sos propios exércitos, a los sos siguidores y criaos. Cosroes I desenvolvió una nueva fuercia de ''dekhans'' o "caballeros", pagos y forníos pol gobiernu central. Averó al exércitu y a la burocracia escontra'l poder central, alloñar de la influencia de los señores locales. A pesar de que l'emperador bizantín [[Xustinianu I]] ([[527]]-[[565]]) pagara la suma de cuatrocientes cuarenta mil pieces d'oru pa caltener la paz, en [[540]] Cosroes I rompìó la paz eterna» roblada en [[532]] ya invadió Siria, onde prindó y escaló la ciudá d'[[Antioquía]]. Mientres el so camín de regresu, recaldó dineru de distintes ciudaes bizantines. En [[565]] morrió Xustinianu I, siendo asocedíu nel tronu bizantín por [[Justino II]] ([[565]]-[[578]]), quien decidió dexar de pagar a los cabezaleros árabes pa torgar que siguieren efectuando incursiones en territoriu bizantín en Siria<!--- los hasta entós vasallos gasanidas o gazanís? --->. Un añu antes, el gobernador sasánida d'Armenia, de la familia Suren, construyera un templu consagráu al fueu en [[Dvin]], cerca de la moderna [[Yereván]], matando amás a un influyente miembru de la familia Mamikonia, lo que provocó una revuelta que condució a la masacre del gobernador persa y toa'l so guardia en [[571]]. [[Justino II]] aprovechar de la revuelta n'Armenia pa terminar colos pagos añales a Khosrau I pola defensa de los pasos del Cáucasu. Los armenios fueron recibíos como aliaos y unvióse un exércitu al territoriu persa que asedió [[Nísibis]] en [[572]]. Sicasí, les discrepancies ente los xenerales bizantinos non yá llevó al abandonu del asediu, sinón qu'amás l'exércitu bizantín foi asediado de la mesma na ciudá de Dara, que finalmente foi tomada polos perses. Darréu l'exércitu persa escaló [[Siria]], provocando un nuevu pidimientu de paz per parte de Justino II. La rebelión armenia terminó con una amnistía xeneral dada por Cosroes I, que devolvió a [[Armenia]] al control sasánida. Sobre'l [[570]], [[Ma al-Karib]], hermanascu del rei de [[Yeme]], pidió la intervención de Cosroes I nel so país contra la intervención del reinu cristianu d'[[Etiopía]], unviando Cosroes I una flota y un pequeñu exércitu sol mandu d'un comandante llamáu Vahriz a les cercaníes de l'actual [[Adén]] que coló contra la capital del país, [[Sanaa]], que ocuparon. Saif, fíu de Mard-Karib, qu'acompañara a la espedición, convertir en rei ente [[575]] y [[577]]. Amás, los sasánidas establecieron una base nel sur d'[[Arabia]] pa controlar el comerciu marítimu col este. Darréu, los reinos del sur d'[[Arabia]] arrenunciaron al vasallaxe que los arreyar colos sasánidas, y hubo d'unviase una nueva espedición persa nel 598 que consiguió anexonase el sur de Arabia como otra provincia del Imperiu. Estes provincies caltener hasta la problemática dómina que siguió a la muerte de Cosroes II. El reináu de Cosroes contempló la puxanza de los ''dighans'' (lliteralmente, "señores de les villes"), la pequeña nobleza terrateniente, que constituyeron la cadarma de lo que depués se convirtió na alministración provincial sasánida y el sistema de recaldación d'impuestos. Cosroes I foi un gran constructor qu'enguapeció la so capital, fundando nuevos barrios y construyendo nuevos edificios. Reconstruyó les canales y repunxo les granxes destruyíes nes guerres. Tamién construyó poderoses fortificaciones nos pasos, y emplazó a ciertes tribus en pueblos curioso escoyíos de les fronteres por que fixeren de guardianes contra posibles invasiones. Foi un monarca tolerante con toles relixones, a pesar de decretar la oficialidá del zoroastrismu pa tol estáu. Tampoco paeció fadiase cuando unu de los sos fíos convertir al cristianismu<!--- nestoriano --->. Tres Cosroes I, [[Ormuz IV]] ([[579]]-[[590]]) tomó'l tronu. Ormuz IV foi un gobernante enérxicu que caltuvo la prosperidá empecipiada polos sos predecesores. Mientres el reináu del so socesor, Cosroes II ([[590]]-[[628]]), la revuelta del xeneral Bahram Chobin (proclamáu como [[Bahram VI]] n'oposición al monarca oficial) provocó una curtia crisis nel reinu, anque Cosroes II consiguió restablecer el so control sobre l'Imperiu. Amás, y aprovechando la guerra civil que solmenaba al Imperiu bizantín, llanzó una invasión a gran escala. El suañu sasánida de restablecer el dominiu persa sobre Armenia tuvo cerca de cumplise cuando cayeron [[Damascu]] y [[Xerusalén]]. [[Exiptu]] cayó pocu dempués. en [[626]], Cosroes II sitió [[Constantinopla]] cola ayuda de fuercies [[eslavos|eslaves]] y [[ávaro|ávaras]], namái pa contemplar, como otros antes y dempués tamién lo fadríen, les inexpugnables muralles de la capital bizantina. Esta importante espansión vieno acompañada d'un periodu igualmente brillosu del arte persa, de la música y de l'arquiteutura. === Decadencia y cayida (622-651) === {{AP|Conquista musulmana de Persia}} Anque bien esitosa, la campaña de [[Cosroes II]] realizóse a cuenta de una perimportante presión fiscal. L'emperador [[Imperiu bizantín|bizantín]] [[Heraclio]] ([[610]]-[[641]]) contraatacó con un movimientu tácticu, abandonando la so sitiada capital y saleando hasta'l [[Mar Negru]] p'atacar Persia dende la retaguardia. Mentanto, la mutua rocea ente Cosroes II y el so xeneral Shahrbaraz, agravaes peles cartes falses qu'axentes bizantinos fixeron llegar hasta'l xeneral persa, y onde supuestamente Cosroes II entamaba la so execución, fixeron que Shahbaraz permaneciera neutral mientres esti periodu críticu. Persia perdió'l sofitu d'unu de los sos mayores exércitos y d'unu de los sos meyores xenerales. Pa mayor infortuniu de Cosroes, Shanin, l'otru gran sostén del exércitu sasánida, que conquistara'l [[Cáucasu]] y [[Anatolia]], morrió de forma repentina, lo qu'acabó de desequilibrar la balanza en favor de los bizantinos. Heraclio, con ayuda de los [[kázaros]] y otres tropes [[turcos|turques]], aprovechó l'ausencia de Shanin y Shabaraz pa llograr delles victories devastadoras contra l'estáu sasánida, debilitáu por quince años de guerres. La campaña de Heraclio remató na [[batalla de Nínive]], onde los bizantinos (yá ensin l'ayuda de los kázaros, qu'abandonaren a Heraclio) ganaron al exércitu persa comandado por Rhahzadh. Entós Heraclio coló escontra [[Mesopotamia]] y l'oeste de Persia, escalando [[Tajt-e Soleimán]] y el palaciu de Dastugerd, onde recibió noticies del asesinatu de Cosroes II. Tres l'asesinatu de Cosroes II en 628 producióse'l caos y la guerra civil. Mientres un periodu de cuatro años (628-632) asoceder ente dolce y catorce soberanos/as, incluyendo dos fíos<!--- Armadjedot y cuál otra? ---> de Cosroes II y el mesmu xeneral Shahbaraz. L'Imperiu sasánida debilitóse considerablemente. El poder central pasó a manes de los xenerales. Pasaron munchos años hasta l'apaición d'un rei fuerte, y de magar, l'Imperiu nun volvió recuperar se por completu. Na primavera de [[632]], un nietu de Cosroes II, [[Yezdegard III]], quien viviera escondíu, xubió al tronu y foi'l postreru soberanu sasánida. Aquel mesmu añu, los primeros escuadrones [[Pueblu árabe|árabes]] efectuaron incursiones en territoriu persa. Los años de guerra habíen escosu tanto a los bizantinos como a los perses. Los sasánidas atopábense entá más debilitaos pol cayente económicu, los altos impuestos, los problemes relixosos, la ríxida estratificación social, el creciente poder de los terratenientes y los socesivos cambeos de gobiernu, factores toos ellos que facilitaron la invasión árabe. En realidá, los sasánidas nunca opunxeron una verdadera resistencia a la presión exercida polos primeros exércitos árabes. Yezdegard III yera namái un rapazu a mercé de los sos conseyeros, ya incapaz de xunir a un vastu país amenorgáu a un grupu de pequeños reinos [[feudalismu|feudales]], a pesar de que los bizantinos, sometíos a similar presión por parte de los árabes, yá nun constituyíen una amenaza. El primer alcuentru ente los sasánidas y los musulmanes árabes producir na [[batalla de la Ponte]] de [[634]], que se saldó con una victoria persa que, sicasí, nun detuvo la conquista árabe. Estos remanecieron pocu dempués, comandados pol gran estratega [[Jalid ibn al-Walid]], unu de los antiguos compañeros de [[Mahoma]] y líder del exércitu árabe.<ref name="Universidá de Valencia">Ivorra, Carlos, [http://www.uv.es/~ivorra/Historia/AEM/SigloVIIc.htm La Espansión Árabe]. [[Universidá de Valencia]]</ref> Sol mandu del califa [[Omar ibn al-Khattab]], un exércitu [[Islam|musulmán]] ganó al más numberosu exércitu persa lideráu pol xeneral [[Rostam Farrokhzad]] nes llanures d'[[batalla d'Al-Qādisiyyah|al-Qadisiyyah]] en [[637]], asediando depués [[Ctesifonte]], que terminó cayendo tres un enllargáu sitiu. Yazdegard fuxó entós escontra l'este, dexando tres de sigo la mayor parte de la enorme ayalga del Imperiu. Ye presumible que, de nun atopase l'Imperiu sasánida exhausto, estremáu y ensin un gobiernu eficiente nel momentu de la invasión árabe, la caballería ''asawara'' persa podría gana-yos con toa seguridá. Sicasí, forzar perses nunca llegaron a xunise a tiempu, y movíense sol vacíu de poder imperante. La resultancia d'esta debacle foi la conquista islámica. Ciertu númberu de gobernadores sasánidas intentaron combinar les sos fuercies pa faer recular a los invasores, pero estos esfuercios resultaron baldíos por cuenta de la falta d'una autoridá central, y los gobernadores fueron ganaos na [[batalla de Nihavand]]. A partir d'entós, l'Imperiu, coles sos estructures de mandu militar inesistentes, les sos tropes abrasaes, colos sos recursos económicos destruyíos y la casta de caballeros ''asawara'' sumida, amosábase indefensu ante'l so invasor. Al tener noticies de les derrotes en Nihawand y en Al-Qadisiyyah, Yezdegard III, cola mayor parte de la nobleza persa, fuxó entá más escontra'l nordés (fuxendo de provincia en provincia de lo que quedaba del so antiguu imperiu), a la provincia de [[Jorasán]]. Yezdegard foi asesináu por un molineru en [[Merv]] ([[Sogdiana]]), a finales del [[651]], mientres el restu de los nobles asítiase n'[[Asia Central]] (principalmente en [[Corasmia]]), onde contribuyeron en gran midida al espardimientu de la cultura persa y la so llingua naquella rexón, estableciendo la primer dinastía nativa iranina: la dinastía [[samánida]], que resucitó les tradiciones y la cultura sasánida tres la invasión del islam. La abrupta cayida del Imperiu sasánida completar nun periodu de cinco años, y la mayor parte del so territoriu foi absorbíu nel [[califatu]] islámicu de los [[omeyes]]. Sicasí, munches ciudaes iranines aguantaron, lluchando contra los invasores n'ensame d'ocasiones nes décades siguientes. La población aceptó amodo l'islam, una relixón con mensaxe basáu na igualdá y la xusticia, al comparalo col despotismu de los reis que gobernaben Persia. Miles de fieles zoroástricos fuxeron escontra l'este dando orixe a la comunidá parsi nel noroeste de la India. Al igual que nel Oriente Próximu y el Magreb, los nobles y habitantes de les ciudaes convirtiéronse llueu mientres la relixón tradicional persistía por más tiempu nel campu y les zones rurales. Nes apartaes zones xunto al Caspio y la Transoxiana, la cultura y relixón sasánidas caltener hasta dos sieglos dempués de la conquista musulmana. Los árabes respetaron la cultura persa y traducieron munchos de los sos llibros profanos, cuentos y poesía, al árabe mientres los llibros sagraos zoroástricos dacuando fueron quemaos. == Gobiernu == Los sasánidas establecieron el so [[imperiu]] cubriendo aproximao'l mesmu territoriu de los [[Imperiu Aqueménida|aqueménidas]], con capital en [[Ctesifonte]], na provincia de [[Khvarvaran]]. Los gobernantes sasánidas adoptaron el títulu de [[Shahanshah]] (rei de reis), convirtiéndose a un tiempu en señores supremos y en guardianes del fueu sagrao, símbolu de la relixón nacional. Esta simboloxía amosar nes monedes sasánidas, onde'l monarca reinante, cola so corona y los atributos del so cargu, apaez nuna de les cares mientres ocupa l'aviesu de la moneda la llapada sagrada. Les reines sasánidas teníen el títulu de Banebshenan barebshen (reina de reines). A menor escala, el territoriu yera gobernáu por gobernadores pertenecientes a la familia real sasánida, conocíos como Shahrdar (شهردار), so la supervisión direuta del Shahanshah. El gobiernu sasánida carauterizar por una considerable centralización, polos sos ambiciosos planes urbanísticos, el desenvolvimientu de l'[[agricultura]] y la investigación teunolóxica. A les órdenes del rei, una poderosa burocracia encargar de la mayor parte de los asuntos del gobiernu. La cabeza d'esta burocracia y vicecanciller yera'l "Vuzorg (Bozorg) Farmadar" (بزرگ فرمادار). Dientro d'esti aparatu burocráticu, los sacerdotes zoroastrianos yeren inmensamente poderosos. La cabeza de la clase sacerdotal yera'l Mobadan (موبدان), quien xunto col comandante en xefe, el Iran (Yeren) Spahbod (ايران سپهد) y el xefe del sindicatu de comerciantes, "Ho Tokhshan Bod" (هوتوخشان بد), que yera tamién ministru d'agricultura "Vastrioshansalar" (واستریوشانسالار) y xefe de los granxeros yeren los homes más poderosos del estáu sasánida, namái per debaxo del emperador. Los monarques sasánidas actuaben frecuentemente como asesores de los sos ministros, que componíen un conseyu d'estáu. L'historiador musulmán [[Al-Masudi]] allababa la «escelente alministración de los reis sasánidas, la so ordenada política, el cuidu de los sos súbditos y la prosperidá de los sos dominios». En tiempos normales, el cargu imperial yera [[monarquía hereditaria|hereditariu]], anque podía ser tresmitíu pol rei a un fíu menor. En dos momentos de la so historia, el poder supremo tuvo en manes de dos tales reines. Cuando nun esistía un herederu direutu disponible, los nobles y prelaos escoyíen a un gobernante, anque esta eleición taba acutada a los miembros de la familia real. La nobleza sasánida yera un amiestu de les antigües cles partos, les families aristocrátiques perses y les families nobles de los territorios súbditos del Imperiu. Tres la disolución de la dinastía parta surdieron munches families nobles, de la que los qu'una vegada fueron los siete cles partos dominantes calteníen una gran importancia social. Na corte d'[[Ardacher I]], les vieyes families arsácidas de Suen-Pahlav y Karen-Pahlav, xunto con numberoses families perses, los Varazes y Andiganos, ostentaben puestos de gran honor. El socesor de Ardacher, [[Sapor I]], utilizó como símbolu'l blasón de Gondophar (un círculu arrodiáu per un creciente), que podría indicar la rellación d'esti monarca al traviés de la so madre cola casa de Suran-Pahlav. Por regla xeneral, les families de clase más alta (Bozorgan), ostentaben los cargos de mayor poder na alministración imperial, incluyendo a los gobernadores de les provincies fronterices (Marzban, مرزبان). La mayor parte d'estos cargos yeren patrimoniales, y en munchos casos yeren heredaos dientro de la mesma familia mientres xeneraciones. A los Marzban de más veteranía dexábase-yos tener un tronu de plata, mientres a los de les provincies de mayor importancia estratéxica como [[El Cáucasu]] dexábase-yos un tronu d'oru. Mientres les campañes militares, los Marzban podíen actuar como mariscales de campu, mientres los menos numberosos Spahbods podíen comandar los exércitos. Culturalmente, los sasánidas implementaron un sistema d'estratificación social. Esti sistema tenía la so base nel [[zoroastrismu]], establecíu como la relixón oficial del estáu. El restu de les relixones fueron trataes con bastante tolerancia (anque con puntuales episodios de persecución). Los emperadores sasánidas buscaron de forma consciente resucitar les tradiciones perses, tratando de borrar la influencia cultural griega. === L'exércitu sasánida === {{AP|Exércitu sasánida}} La columna vertebral del exércitu persa (Spah) na dómina sasánida taba compuesta pola caballería pesada, evolucionada dende la dómina de los [[partos]]: los [[Caballería|caballeros]] [[savaranos]]. Esta fuercia de caballería, compuesta pola élite de la [[nobleza]], entrenada dende la so mocedá pal [[serviciu militar]], taba sofitada pola [[caballería llixera]], la [[infantería]] y los [[Arqueru (exércitu)|arqueros]]. Les táctiques sasánidas centrar na distracción y debilitamientu del enemigu por aciu l'usu de los arqueros, montaos o a cuerpu, p'asina dexar a los savaranos maximizar el poder de la so carga.<ref>Wilcox, Peter, ''Rome's enemies (3) - Parthian and Sassanid Persians'', Osprey publishing, 2001. ISBN 0-85045-688-6</ref> Al contrariu que los sos predecesores partos, los sasánidas desenvolvieron téuniques avanzaes d'asediu. Esti desenvolvimientu apurrió-y ventaya nos sos conflictos con [[Imperiu romanu|Roma]]; una ventaya basada na capacidá d'[[Asediu|asediar]] ciudaes y puestos fortificaos. Inversamente, tamién desenvolvieron téuniques pa defender les sos propies ciudaes d'un ataque. L'exércitu sasánida yera famosu pola so caballería pesada, heredada del anterior exércitu parto, anque muncho más avanzada y letal. El [[historiador]] [[Grecia|griegu]] [[Amiano Marcelino]] describió a la caballería de [[Sapor II]], manifestando'l so altu nivel d'equipamientu: {{cita|Toles compañíes taben revistíes de fierro, y toles partes de los sos cuerpos taben cubiertes por grueses plaques encaxaes rígidamente y afeches a los sos miembros, y llevaben formes de cares humanes encaxaes nes sos cabeces, de tala forma que tolos sos cuerpos taben cubiertos por entero de metal, y les fleches que cayeren sobre ellos namái podríen clavase polos furos de la mázcara por onde víen o por onde podíen alendar. D'ellos, dalgunos taben armaos con piques, tan firmemente suxetes que podría pensase que les sosteníen con abrazaderes de bronce.|Amiano Marcelino}} La cantidá de dineru necesario pa caltener a un guerreru de la casta Asawara faía necesariu qu'estos dispunxeren de tierres, y n'efeutu, los caballeros savaranos (asawara) llograr de la Corona. A cambéu, fueron los más notables defensores de la corona en tiempos de guerra. === Conflictos === Los sasánidas, al igual que los [[partos]], caltuvieron una constante hostilidá contra l'[[Imperiu romanu]]. Tres la división del Imperiu romanu nel [[395]], l'[[Heftalita|Imperiu romanu d'Oriente]], con capital en [[Constantinopla]], reemplazó al Imperiu romanu como principal enemigu de [[Persia]]. Les hostilidaes ente dambos imperios fixéronse entá más frecuentes. Los sasánidas, al igual que los romanos, taben en constante conflictu colos reinos vecinos y coles hordas nómades. A pesar de que'l peligru de les incursiones nómades nunca aportó a dafechu resueltu, los sasánidas tuvieron con éstes más ésitu del que tuvieron na so llucha contra los romanos, yá que la so política militar tuvo más centrada na coordinación de les campañes contra'l peligru nómada. Nel oeste, el territoriu sasánida atestaba col estensu y estable Imperiu romanu, pero nel este los sos vecinos más cercanos yeren l'[[Imperiu Kushān]] y tribus nómades, como los [[Heftalita|hunos blancos]]. La construcción de fortificaciones como [[Les tos Citadel]] o la ciudá de [[Nishapur]], convertida darréu en centru d'estudios y comerciu, ayudaron a defender les provincies orientales de los ataques. Al sur, n'[[Arabia|Arabia central]], les [[Beduín|tribus beduines]] incursionaban de forma ocasional nes fronteres del suroeste del Imperiu sasánida. El reinu d'[[Al-Hirah]], vasallu del Imperiu sasánida, foi establecíu a manera d'[[Estáu colchón|estáu tapón]] ente'l territoriu del Imperiu y les tribus beduines. La disolución del reinu d'Al-Hirah por [[Cosroes II]] en [[602]] contribuyó en gran midida a la derrota sasánida frente a los beduinos árabes a la fin d'esi mesmu sieglu. Estes derrotes resultaron na anexón del Imperiu sasánida poles tribus beduines so la bandera del [[Islam]]. Al norte, los [[jázaros]] y otres tribus turques asaltaben con frecuencia les provincies septentrionales del imperiu. Estes tribus escalaron el territoriu de los medos en [[634]]. Poco más tarde, l'exércitu persa ganó-yos y espulsó. Los sasánidas construyeron numberoses fortificaciones na rexón d'[[El Cáucasu]] pa detener estos ataques. === Interacciones con oriente === ==== Rellaciones con China ==== Como los sos predecesores partos, l'Imperiu sasánida entamó una rellación esterior bien activa con China, y los embaxadores perses viaxaben con frecuencia a China. Los documentos chinos dan cuenta de trece embaxaes sasánidas unviaes a China. Comercialmente, el comerciu terrestre y marítimo con China foi importante tantu pa los sasánidas como pa los chinos. Al sur de China atopóse una gran cantidá de monedes sasánidas, confirmando esti comerciu marítimu. En distintes ocasiones, los reis sasánidas unviaron a los sos más dotaos músicos y baillarinos a la corte imperial china. Dambos imperios beneficiar del comerciu a lo llargo de la ruta de la seda, compartiendo un interés común en caltener y protexer esti comerciu. Cooperaron na custodia de les rutes comerciales al traviés d'Asia Central, y dambos construyeron puestos avanzaos nes árees fronterices pa caltener a les caravanes a salvo de les tribus nómades y los bandíos. Políticamente, conócense los esfuercios de sasánidas y chinos por forxar aliances contra los sos enemigos comunes: los heptalitas. Dáu'l creciente control d'Asia Central per parte de los nómades d'orixe turcu, tamién se produció una collaboración ente China y l'Imperiu sasánida pa refugar les meyores turques. Tres la invasión del Imperiu polos árabes musulmanes, [[Peroz]], fíu de Yazdegard III, escapó xunto con dellos nobles perses y abellugóse na corte imperial china. Piroz y el so fíu [[Narseh]] llograron títulos de nobleza na corte china. Siquier en dos causes, la postrera probablemente en 670, fueron unviaes tropes chines al mandu de Peroz pa restaura-y nel tronu sasánida, con resultaos mediocres. Unu d'estos intentos concluyó con un curtiu periodu de gobiernu de Peroz en [[Sistán]], del que se caltién un escasu rexistru numismáticu. Narseh algamó más tarde el cargu de comandante de la guardia imperial china, y los sos descendientes vivieron en China como respetaos príncipes. ==== Espansión a la India ==== N'asegurando Irán y les sos rexones vecines sol gobiernu de Ardacher I, el segundu emperador, Sapor I (240-270), estendió la so autoridá entá ye más al este, dientro de lo que güei ye Paquistán y la parte noroccidental de la India. Los enantes autónomos kushans viéronse obligaos a aceptar la so soberanía. A pesar de que l'Imperiu kushán taba en decadencia escontra'l fin del sieglu III pa ser reemplazáu pol Imperiu Gupta nel sieglu IV, ta claro que la influencia sasánida siguió siendo relevante na parte noroccidental de la India mientres esti periodu. Persia y el noroeste indiu entablaron un intercambiu cultural y políticu mientres esti periodu, y ciertes práutiques sasánidas estendiéronse dientro del territoriu kushan. En particular, la influencia sasánida dexóse notar nel so conceutu de realeza, sobremanera nel comerciu de la plata y los testiles. Esti intercambiu cultural nun incluyó sicasí les práutiques relixoses sasánidas o la so actitú escontra los kushan. Mientres los sasánidas siempres tuvieron un conceutu relixosu amestáu a la política proselitista estatal, y esporádicamente escorríen o forzabanb la conversión de les minoríes relixoses, los kushan yeren más partidarios de la tolerancia relixosa. Tamién tuvieron llugar mientres esti periodu intercambios culturales de menor nivel ente la India y Persia. Por casu, los perses importaron el xuegu del [[axedrez]], camudando'l nome del xuegu de ''chaturanga'' a ''shatreng''; a cambéu, los perses introducieron el [[Backgammon]] na India. Mientres el reináu de Cosroes I llevar a Persia numberosos llibros indios, siendo traducíos al Pahlevi, l'idioma del Imperiu sasánida. Dalgunos d'estos volúmenes fueron depués incorporaos a la lliteratura del mundu islámicu. Un exemplu notable d'esti tráficu lliterariu foi la traducción del Panchatantra indiu por unu de los ministros de Cosroes, Burzoe. Esta traducción, conocida como'l Kelileh va Demmeh, llegó con posterioridá a Arabia y Europa. Los detalles del viaxe llexendariu de Burzoe a la India y la so atrevida alquisición del Panchatantra describir con tou detalle nel [[Shahnameh|Llibru de los Reis]] de [[Ferdousí]]. == La sociedá iranina sol gobiernu sasánida == La sociedá y la civilización favorecida polos sasánidas foi de les más florecientes del so tiempu. Nel so ámbitu xeográficu namái andaba a la tema cola sociedá bizantina. La importancia de los intercambios científicos ya intelectuales ente dambos imperios ye un exemplu de competición y cooperación d'estos trubiecos de civilizaciones. La diferencia fundamental ente la sociedá parta y la sasánida foi l'énfasis que la postrera punxo en consiguir un gobiernu centralizao y carismático. Na teoría social sasánida, la sociedá ideal yera aquella que podía caltener la estabilidá y la xusticia, y el preséu necesariu pa ello yera una monarquía fuerte. La sociedá sasánida yera tremendamente complexa, con sistemes d'organización separaos gobernando numberosos grupos distintos a lo llargo del Imperiu. Los historiadores consideren que la sociedá taba estremada en cuatro clases: la sacerdotal (''Atorbanan'', en persa: آتروبانان), los guerreros (''Arteshtaran'', en persa: ارتشتاران), les escribes (''Debiran'', en persa: دبيران) y los plebeyos o llabradores (''Vasteryoshan-Hootkheshan'', en persa: هوتخشان-واستريوشان). Como centru del sistema de castes sasánida atopábase'l Shahansha, gobernando sobre tolos nobles. Les princeses reales, los pequeños mandatarios, los grandes terratenientes y los sacerdotes constituyíen un estamentu privilexáu, y conocíase-yos como ''Bozorgan'' (بزرگان) o nobles. Al paecer, yera un sistema social bastante ríxidu. La pertenencia a una clase social basar na nacencia, magar yera posible de forma escepcional qu'una persona camudara de clase al llograr ciertos méritos. La función del rei yera asegurase de que cada clase caltuviérase dientro de les sos propies llendes, esto ye, que los fuertes nun primieren a los débiles, y los débiles nun derrocaren a los fuertes. Caltener esti equilibriu social yera la esencia de la xusticia del rei, y de esta xusticia dependía la glorificación de la figura del monarca sobre les otres clases. A un nivel más baxu, la sociedá sasánida taba estremada ente los Azatan o homes llibres (آزادان) y la masa de campesinado d'orixe non [[Raza aria|ariu]]. Los azatan formaben una amplia aristocracia d'alministradores de baxu nivel que vivíen principalmente en pequeñes propiedaes, guardando celosamente la so estatus de descendientres de los antiguos conquistadores arios. Militarmente, los azatan constituyíen la columna vertebral de la caballería sasánida. === Arte, ciencia y lliteratura === {{VT|Arte sasánida}} Los reis sasánidas fueron mecenes de les lletres y la filosofía. Cósroes I dispunxo de los trabayos de Platón y Aristóteles traducíos al Pahlevi y que s'enseñaben en Gundishapur, ya inclusive él mesmu lleer. Mientres el so reináu fueron compilados gran cantidá d'añales históricos, de los cualos namái caltener el ''Karnamak-i Artaxshir-i Papakan'' (Los fechos de Ardacher), un amiestu d'historia y romance que sirvió como base pa la épica nacional iranina, el ''Shahnama''. Cuando Xustinianu I cerró les escueles d'Atenes, siete de los sos profesores fuxeron a Persia y atoparon abellugu na corte de Cósroes. Col tiempu, sintieron señardá de la so tierra, y nos trataos de 533 ente Xustinianu y el rei sasánida axustóse que se dexara a los sabios griegos tornar a la so tierra llibres de cualquier persecución. So Cósroes I, el colexu de Gundishapur, fundáu nel sieglu IV, convertir en "el mayor centru intelectual del mundu", allegando a él estudiantes y maestros de toles partes del mundu. Inclusive los cristianos [[Nestorianismu|nestorianistas]] fueron recibíos en Gundishapur, apurriendo les traducciones al siriu de los trabayos griegos sobre medicina y filosofía. Tamién allegaron a Gundishapur los [[Neoplatonismu|neoplatónicos]], quien llantaron la grana del misticismu sufí, según los eruditos de la India, Persia, Siria y Grecia, que s'entemecieron pa dar llugar al una floreciente escuela de medicina. Artísticamente, el periodu sasánida foi testigu de les mayores meyores de la civilización persa, gran parte de los cualos fundiéronse colo que se conoció como ''cultura islámica'', incluyendo l'arquiteutura y la lliteratura. Nel so puntu álgido, l'Imperiu sasánida estender dende Siria hasta'l norte de la India, pero la so influencia llegó muncho más allá de les sos llendes polítiques. Topáronse motivos sasánidas nel arte d'Asia Central y China, nel Imperiu bizantín, ya inclusive na Francia merovinxa. Sicasí, el verdaderu herederu del arte sasánida foi l'arte islámico, qu'asimiló los sos conceutos y formes y coles mesmes, Les insufló nueva vida y una puxanza anovada. Como espresa l'historiador americanu Will Durant: {{cita|L'arte sasánida esportó les sos formes y motivos escontra l'este, dientro de la India, Turkestán y China, y escontra l'oeste dientro de Siria, Asia menor, Constantinopla, los balcanes, Exiptu y España. Probablemente la so influencia ayudó a camudar l'énfasis nel arte griego dende les representaciones clásiques al ornamientu bizantín, y nel arte cristiano llatín dende los techos de madera a les bóvedes y cúpules de lladriyu o piedra y los murios sofitaos en [[arbotante]]s|William James Durant}} [[Ficheru:Naqsh-e-Rostam (Iran) Relief Sassanid Period.JPG|thumb|250px|Relieves sasánidas de Naqsh-e Rustam.]] Los relieves sasánidas de Taq-y Bostan y Naqsh-e Rustam fueron nel so orixe policromadas, al igual que gran parte de los palacios, anque namái se caltienen traces d'aquel colores. La lliteratura, sicasí, dexa claro que la pintura foi un arte floreciente na dómina sasánida. Sábese que'l profeta [[Manes]] fundó una escuela de pintura; [[Ferdousí]] cunta cómo los magnates perses afataben les sos casones con pintures de los héroes iraninos, y el poeta al-Buhnturi describe los murales del palaciu de Ctesifonte. A la muerte de los reis sasánidas, los meyores pintores del momentu yeren convocaos pa pintar una semeya del difuntu rei pa la coleición de l'ayalga real. [[Ficheru:Sassanid Textile 4thcentury.jpg|thumb|left|Pieza testil sasánida del [[sieglu IV]].]] La pintura, escultura, alfarería y otres formes de decoración compartieron los sos diseños col arte testil sasánida. Sedes, bordaos, brocados, damasquinados, tapices, tapiceríes, doseles, techados y alfombres texer con paciencia servil por manes maestres, y yeren introducíes en tintes calientes de mariellu, azul y verde. Casi cada persa, quitando los llabradores y los sacerdotes, aspiraben a vistir percima de los de la so clase. Los regalos faíense frecuentemente en forma de suntuoses prendes de vistir, y les alfombres de vistosos colores yeren señal de riqueza nel este dende los díes de los asirios. Los dos docenes de texíos sasánidas qu'escaparon a l'acción del tiempu tán ente les fabricaciones humanes más valoraes. Inclusive nel so tiempu, el testil sasánida yera almiráu y asonsañáu dende Exiptu al alloñáu oriente, y mientres les cruzaes, estos productos paganos yeren apreciaos pa vistir les reliquies de los santos cristianos. Cuando Heraclio prindó'l palaciu de Khosru Parvez en Dastagird, los delicaos bordaos y les inmenses alfombres taben ente les sos más preciaos réfugos. Yera famosa la "alfombra d'iviernu", tamién conocida como "la primavera de Cósroes" (قالى بهارستان) o ''Khosru Anushirvan'', diseñada pa face-y escaecer l'iviernu coles sos escenes primaveral y veraniegu: flores y frutos fechos con rubinos y diamantes, amás de caminos de plata y regueros de perlles trazaos sobre un fondu d'oru. Harun al-Rashid amosábase arguyosu sobre la so espaciosa alfombra sasánida, intrincadamente llabrada con xoyes. Los perses inclusive escibieron poemes d'amor alrodiu de les sos alfombres. La influencia de los texíos sasánidas, amás de trescalar al arte testil del Imperiu bizantín, estender tres la cayida del Imperiu a manes musulmanes por tolos dominios árabes, llegando hasta Al-Andalus, nel estremu oriental d'estos dominios.<ref>Ángela Arteaga ''et al''. ''[http://www.mcu.es/patrimonio/docs/MC/IPHE/M0901-02-4-2-PDF3.pdf TEXÍOS HISPANU MUSULMANES. ESTUDIU TÉCNICU Y ANALÍTICU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910131726/http://www.mcu.es/patrimonio/docs/MC/IPHE/M0901-02-4-2-PDF3.pdf |date=2014-09-10 }}''. [[Ministeriu de Cultura d'España]]</ref> Los estudios sobre los restos amuesen que los reis sasánidas utilizaron alredor de cien tipos de corones. Les distintes corones sasánidas amuesen la situación cultural, económica, social y histórica de cada periodu. Tamién amuesen el calter de cada rei. Los distintos símbolos y signos sobre les corones, la lluna, les estrelles, l'águila y la mano ilústrennos alrodiu de les creencies relixoses de los sos propietarios. La dinastía sasánida, al igual que la aqueménida, aniciar na provincia de Persis (Fars). Los sasánidas ver a sigo mesmos como socesores de los aqueménidas tres l'interludiu de dominiu helenísticu y partu, y taben convencíos de que'l so destín últimu yera restaurar el grandor de Persia. Al alicar les glories del pasáu aqueménida, los sasánidas nun fueron unos pixinos imitadores. L'arte d'esti periodu revela una estelante vitalidá, antemanándose en ciertos aspeutos a los aspeutos claves del arte islámico. L'arte sasánida combinaba elementos del arte tradicional persa con elementos ya influencies helenístiques. La conquista de Persia por [[Alejandro'l Grande]] empecipió la espansión del arte helenístico en asia occidental. Anque l'este aceptó estes influencies artístiques de forma esterna, nunca asimiló realmente al espíritu de les mesmes. Inclusive nel periodu parto, l'arte helenístico yera interpretáu llibremente polos pueblos del cercanu oriente. Asina, el periodu sasánida foi una reacción contra estes formes artístiques. L'arte sasánida resucitó formes y tradiciones natives de Persia, y yá nel periodu islámicu, estes formes algamaron les mariñes del Mediterraneu. Según Fergusson: {{cita|Cola puxanza de los sasánidas, Persia recuperó gran parte del poder y la estabilidá que mientres llargu tiempu fuéra-y estraña(...) Les meyores de les artes nel terrén domésticu ensin un indicativu del regresu a la prosperidá y a un grau de seguridá desconocíu dende la cayida de los aqueménidas.<ref>Fergusson, ''History of Architecture'', vol. i, 3ra edición, páxs. 381−3</ref>}} Los palacios sobrevivientes ilustren la rellumanza nel que vivíen los monarques sasánidas. Sirvan como exemplu los palacios de Firouzabad y Bishapur en Fars y na capital del Imperiu en Ctesifonte, na provincia de Khvarvaran, n'Iraq. Amás de les tradiciones locales, l'arquiteutura parta exerció tamién inflúi sobre les carauterístiques de l'arquiteutura sasánida. Dambes caracterícense poles bóvedes de mediu cañón, introducíes mientres el periodu parto. Nel periodu sasánida, éstes algamaron enormes proporciones, especialmente en Ctesifonte. Ellí, l'arcu'l gran salón abovedáu, atribuyíu al reináu de [[Sapor I]] (241-272) tenía un anchu de más de ventiséis metros, algamando un altor de casi cuarenta. Esta magnífica estructura esteló a los arquiteutos de los siguientes sieglos, y ta considerada como unu de los más importantes exemplos de l'arquiteutura persa. Munchos de los palacios conteníen un salón d'audiencies interior consistente, como nel de Firuzabad, nuna cámara cubierta por una cúpula. Los perses resolvieron el problema de construyir una cúpula circular sobre un edificiu cuadráu emplegando arcos construyíos en cada esquina del cuadráu, convirtiendo a ésti de fechu nun octógonu sobre'l cual yera más senciellu emplazar la cúpula. La cúpula de la cámara del palaciu de Firouzabad ye l'exemplu más antiguu que se caltién del usu d'estos arcos, lo que suxer qu'esta téunica arquitectónica ye, probablemente, orixinal de Persia. La carauterística esclusiva de l'arquiteutura sasánida ye l'usu distintivu del espaciu. Los arquiteutos sasánidas concibieron los sos edificios en términos de mases y superficies. Esto dio llugar al usu a esgaya de murios de lladriyu decoraos con estuco moldiáu o talláu. Les decoraciones sobre murios de estuco apaecen en Bishapur, anque se dan meyores exemplos de la mesma en Chal Tarkhan, cerca de Rayy (del sasánida tardíu o entamos de la dómina islámica), y en Ctesifonte y Kish, en Mesopotamia. Los paneles amuesen figures animales en corru, bustos humanos y motivos xeométricos o florales. En Bishapur, dalgunos de los suelos fueron decoraos con mosaicos qu'amuesen escenes d'allegría, como nuna llacuada. Equí, la influencia romana apaez clara, y los mosaicos podríen ser creaos por prisioneros romanos. Los edificios fueron decoraos con pintures murales, de les que se dan bonos exemplos nes atopaes en Kuh-i-Khwaja, en Sistan. === Industria y comerciu === La industria persa sol gobiernu sasánida desenvolver dende l'ámbitu domésticu hasta l'urbanu. Creáronse numberosos [[gremiu|gremios]]. Les vestidures de [[seda]] fueron introducíes dende China, y les sedes sasánidas llegaron a toes partes, sirviendo como modelu pa les artes testiles en [[Bizanciu]], [[República Popular China|China]], [[Goryeo|Corea]] y [[Xapón]]. La influencia de los productos testiles y la platería sasánida llegó a llugares tan alloñaos como [[Hispania]].<ref>[[José María Blázquez Martínez|Blázquez Martínez, José María]] "[http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/32423796164470661797724/017029.pdf?marca=sas%Y1nida El mosaicu de Dulcitius (Villa El Ramalete), Navarra, y les copes sasánidas]", en [http://www.cervantesvirtual.com/portal/Antigua/ Antigua: Historia y Arqueoloxía de les civilizaciones] (páxina de la [[Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes]]). Publicáu enantes en M.A. Ladero (ed.), ''Estudios en memoria del prof. D. Salvador de Moxó'', vol. I, Madrid 1982</ref> Los mercaderes chinos llegaben a Irán pa vender seda en brutu y mercar alfombres, xoyes, maquillaxes... Armenios, sirios y xudíos conectaben Persia con Bizanciu y Roma nun lentu intercambiu. Les bones carreteres y pontes, bien vixilaos, dexaben l'establecimientu de postas y caravanes de mercancíes que xuníen Ctesifonte con toles provincies. Construyéronse puertos nel Golfu Pérsicu pa facilitar el comerciu cola India. Los mercantes sasánidas llegaron lloñe y a munches partes, moviendo a los romanos de les codaloses rutes comerciales oceániques cola India. Recién descubrimientos arqueolóxicos amuesen un fechu interesante: los sasánidas usaben etiquetes especiales sobre les sos mercancíes como forma de promocionar les sos marques y estremar ente distintes calidaes. Cósroes I estendió entá más la yá vasta rede comercial. L'Estáu sasánida pretendió tomar el control monopolístico del comerciu, coles mercancíes luxoses asumiendo un papel primordial nel mesmu, y una gran actividá en construcción de puertos, puestos de caravanes, pontes, y onde l'oxetivu yera xunir el comerciu cola urbanización. Los perses apoderaron el comerciu internacional, tantu col océanu Índicu como n'Asia Central y el sur de Rusia en tiempos de Cósroes, a pesar de que la competencia colos bizantinos naquel tiempu yera intensa. Los asentamientos sasánidas en Omán y Yemen dan fe de la importancia del comerciu cola India, anque'l comerciu de la seda con China tuvo principalmente en manes de los vasallos de los sasánidas y de los [[pueblos iranios]], como los [[sogdianos]]. Les principales productos esportaos polos sasánidas fueron los texíos de seda, llana y doraos, les alfombres y tapices, les pieles y cueros y les perlles del golfu Pérsicu. Tamién hubo tráficu de mercancíes procedentes de China (papel, seda) y la India (especies) sobre les que les aduanes sasánidas imponíen aranceles y que yeren reexportadas dende l'Imperiu a Europa. Esta etapa supunxo tamién una medría de la producción metalúrxica, de tala forma que Irán ganó la reputación de ser l'armería d'Asia». Gran parte de los centros de minería sasánida atópase na periferia del Imperiu: n'Armenia, n'El Cáucasu, y sobremanera, na Transoxiana. La estraordinaria riqueza mineral de los montes de Pamir, nes fronteres orientales del Imperiu, anició la lleenda sobre los taxiquistaninos, el pueblu iraniu qu'ellí habitaba y que la so lleenda entá perdura. Dizse que cuando Dios creó'l mundu, viaxó sobre los montes Pamir, dexando cayer el so jarra de minerales que s'espardieron a lo llargo de la rexón. === Relixón === La relixón del estáu sasánida yera'l [[zoroastrismu]], magar el zoroastrismu sasánida tenía clares diferencies sobre les práutiques reflexaes nel [[Avesta]], el llibru sagráu del zoroastrismu. El cleru zoroastrista sasánida modificó la relixón de forma que satisfixera los sos intereses, provocando una sustancial intranquilidá relixosa. Les polítiques relixoses sasánidas contribuyeron al florecimientu de numberosos movimientos reformistes relixosos, los más importantes de los cualos fueron les relixones de [[Manes]] y [[Mazdak]]. L'estremáu y pronunciáu dualismu constituyeron la carauterística más reseñable del zoroastrismu. ''[[Ahura Mazda|Ormazd]]'' y ''[[Angra Mainyu|Ahriman]]'', los principios del bien y del mal, yeren consideraos como ximielgos, que vinieron nun principiu pa crear la vida y la muerte, y p'establecer cómo sería'l mundu. Nun había prioridá na esistencia d'unu sobre l'otru, y tampoco una decidida superioridá. Dambos, siendo contemporáneos, delidiaben dende'l principiu de los tiempos y siguiríen faciéndolo por tola eternidá, nun siendo nengunu d'ellos capaz de desbancar al otru. [[Ficheru:Moneda sapor II reverso.jpg|thumb|left|Aviesu d'una moneda de [[Sapor I]], onde apaez l'altar del fueu, cola llapada surdiendo del mesmu.]] [[Ficheru:Reverso moneda Ormuz II.jpg|thumb|Aviesu d'una moneda d'[[Ormuz II]], onde amás de la llapada sagrada, apaez una cabeza humana.]] Estos dos principios yeren representaos como persones. ''Ormazd'' yera'l creador de vida, terrenal y espiritual, creador de los cuerpos celestiales, la tierra, l'agua y los árboles. ''Ormazd'' yera bonu, sagráu, puru, verdaderu. Significaba la suprema felicidá, y taba en posesión de toles bendiciones: salú, riqueza, virtú, sabiduría ya inmortalidá. D'él procedíen tolos dones de los que l'home podía esfrutar. Al igual que compensaba la bondá, tamién castigaba la maldá, magar ésti yera un aspeutu de la so esencia raramente representáu. El cultu zoroastrista taba íntimamente conectáu colos templos y altares dedicaos al fueu. En toles ciudaes importantes del Imperiu caltenía un templu del fueu, y en cada unu d'ellos venerábase a una llapada sagrada, de la que se creía que fuera encendida dende los cielos y calteníase perpetuamente encendida polos sacerdotes. Dicir d'esta llapada que yera "inextinguible". Ye probable que los altares del fueu tamién esistieren de forma independiente de los templos. A lo llargo de la historia de los sasánidas, l'altar del fueu tuvo un llugar prominente na [[numismática]] como la más frecuente impresión del aviesu de les [[moneda|monedes]]. Representábase esti altar cola llapada surdiendo del mesmu, y n'ocasiones con una cabeza na llapada. El pie d'esti altar solía afatase con guirlandes o cintes, y a cada llau, como proteutores o devotos, representábense dos figures, n'ocasiones mirando la llapada, y n'otres vueltos de llombu a ésta, como guardándola de los enemigos esternos. Amás del zoroastrismu, coesistíen na sociedá sasánida otres relixones minoritaries, principalmente'l [[xudaísmu]], el [[cristianismu]] y el [[budismu]], que fueron en munchos periodos llibres de prauticar los sos cultos y de predicar les sos creencies. La idea heterodoxa d'un Cristu Humano y Divino pero separáu en dos persones conozse como [[nestorianismu]].Cuando tres el [[Conceyu d'Éfesu]] (añu [[431]]) el nestorianismu foi consideráu herexía, y por tanto foi desterráu del [[Imperiu romanu]], la diáspora de los cristianos nestorianos atopó abellugu nel Imperiu sasánida. Gran parte de los habitantes cristianos del imperiu persa (n'especial n'[[Iraq]]) y los [[Lajmidas]] abrazaron la denominación cristiana conocida n'Occidente (incluyendo equí a Siria y al Imperiu Bizantín como partes del Occidente) col citáu axetivu de "nestorianismu". Sol gobiernu sasánida florió una populosa comunidá xudía, que los sos centros más prósperos yeren [[Isfahán]], [[Babilonia (ciudá)|Babilonia]] y [[Jorasán]], y con una autoridá relixosa semiautónoma establecida en [[Mesopotamia]]. Esta comunidá xudía en Persia, ello ye que siguió siendo floreciente hasta la llegada del [[sionismu]] a finales del sieglu XIX. Les comunidaes xudíes sufrieron, sicasí, persecuciones ocasionales, anque en términos xenerales, esfrutaron d'una relativa llibertá relixosa, y gociaben de privilexos que se-y negaben a otres comunidaes relixoses minoritaries. [[Sapor I]] (''Shabur Malka'' n'[[idioma araméu|araméu]]) foi particularmente amistosu colos xudíos. La so amistá col rabín Samuel traxo munches ventayes pa la comunidá xudía. Inclusive ufiertó a los xudíos del Imperiu sasánida un magníficu caballu, por si llegara'l [[Mesíes]], de quien se pensaba que llegaría al llombu d'un [[Equus asinus|burru]] o una [[Mula (animal)|mula]]. [[Sapor II]], que la so madre yera xudía, caltuvo una amistá asemeyada col [[rabín]] babiloniu Raba. L'amistá con Raba aseguró a los xudíos la relaxación de les opresivas lleis dictaes contra los xudíos nel Imperiu persa. Nesta coxuntura de tolerancia, nos territorios orientales del Imperiu varios llugares d'adoración [[budismu|budista]], especialmente [[Bamiyán]], esperimentaron cierta puxanza a midida que el budismu faíase más popular na rexón (actuales Afganistán y Paquistán). == Cronoloxía == * '''[[226]].''' El rei [[Ardacher I|Ardashir]] sublévase y destrúi'l [[partos|Reinu Partu]], fundando nel so llugar l'Imperiu sasánida. * '''[[260]].''' [[Batalla de Edesa]]. El rei [[Sapor I]] derrota al Emperador romanu [[Valeriano]] tomándolo como prisioneru. Los sasánidas facer col control del Próximu Oriente, anque llueu tendrán d'apostalo col ascendiente poder de [[Zenobia]] de [[Palmira]]. * '''[[296]].''' L'exércitu invasor del rei Narsés ye aniquiláu por Maximino Daya provocando la perda de los territorios d'[[Armenia]], [[Asiria]] y [[Mesopotamia]]. * '''[[310]].''' [[Sapor II]] derrota en trés causes a los romanos y obligar a abandonar [[Armenia]] y [[Mesopotamia]]. * '''[[390]].''' Periodu de decadencia marcáu pola mediocridá de los reis Ardacher II, Sapor III, Bahram III y Peroz, mientres el cual hubo lluches internes contra l'aristocracia. * '''[[590]].''' [[Cosroes II]] el Grande declara la guerra al [[Imperiu bizantín]], y enriédase nuna inacabable guerra contra [[Heraclio]]. * '''[[622]].''' A les continues derrotes que l'Imperiu sasánida sufre a manes bizantines, sumir una [[peste]] qu'anicia una fonda crisis demográfica que provoca l'asesinatu de Cosroes II Parviz y la entronización de los sos fíos [[Ardashir III]] y [[Kavad II]] colos cualos el poderosu imperiu sasánida entra nuna fase de descomposición y perda de territorios a manes de les incursiones árabes. * '''[[651]].''' L'Imperiu sasánida vence a manes del [[Califatu Omeya]] tres la muerte del so últimu rei, [[Yazdegerd III]]. == Ver tamién == * [[Reyes del Imperiu sasánida]] * [[Guerres Romanu-Sasánidas]] * [[Conquista musulmana de Persia]] * [[Pueblos iranios]] * [[Cabeza de caballu sasánida de Kerman]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía rellacionada == * {{cita llibru | títulu = Origen del home: El resurdimientu d'Irán II (Tomu 70) | añu = 1996 | editorial = [[Barcelona]]: Ediciones Folio S.A. | id = ISBN 84-413-0138-7 }} == Enllaces esternos == {{commonscat|Sassanids}} * {{Enllaz rotu|1=Universitat de València, páxina del prof. Carlos Ivorra |2=http://www.uv.es/~ivorra/Historia/Imperiu_Romanu/SigloIIIa.htm |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} - ''El fin de la dinastía Han'' y cronoloxía del [[sieglu III]]. * [http://www.transoxiana.org/0104/sasanians_esp.html Compareti - Sasánidas n'África - Transoxiana 4] * [http://www.almendron.com/arte/cultures/persa/cap_03/persa_0351.htm Arte Sasánida] * [https://web.archive.org/web/http://www.satrapa1.com/articulos/antiguedad/COSROES/imperiu_sassanida.htm «Sátrapa»], curtiu esbozu del Imperiu Sassánida sol reináu de [[Cosroes I]] (Khusrau Anurshirwhan) * [http://www.imperiobizantino.com/sasanidas.htm La Potencia Sasánida] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090821225745/http://www.imperiobizantino.com/sasanidas.htm |date=2009-08-21 }}, por Leonardo Fuentes * [http://descargas.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/12819410926716051210435/014442.pdf Platería sasánida: concos con semeyes y platos con caceríes reales], por [[José María Blázquez Martínez]], na [[Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes]]. {{Tradubot|Imperio sasánida}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Imperiu sasánida| ]] [[Categoría:Historia d'Armenia]] [[Categoría:Historia d'Iraq]] [[Categoría:Historia de Turquía]] [[Categoría:Historia de Xeorxa]] [[Categoría:Historia d'Afganistán]] [[Categoría:Historia de Taxiquistán]] [[Categoría:Historia de Paquistán]] [[Categoría:Historia de Turkmenistán]] [[Categoría:Historia d'Uzbequistán]] [[Categoría:Historia de Kirguistán]] [[Categoría:Historia de Siria]] [[Categoría:Historia de Kazakstán]] [[Categoría:Historia d'Azerbaixán]] [[Categoría:Anatolia medieval]] gl4kzi8lru98f5g326uz81sdmb9xq5k Idioma canarés 0 94160 4485060 4446055 2026-04-05T15:44:03Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485060 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Canarés, Kannada |nativu = ಕನ್ನಡ / ''kannaḍa'' |familia madre = Llingües dravídiques |países= {{IND}} |falantes=52 millones|h1=41 millones|h2=11 millones |familia=[[Llingües dravídiques|Dravídica]]<br /> &nbsp;Drav. meridional<br /> &nbsp;&nbsp;Tamil-Canarés<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Canarés''' |oficial=[[Karnataka]] |iso1=kn|iso2=kan|iso3=kan|sil=KJV |mapa=[[Ficheru:Kannada language distribution.svg|250px]] }} [[Ficheru:kannadaalphabet.jpg|thumb|250px|Un panel de tráficu en canarés.]] El '''canarés''' o '''kannaḍa''' ({{lang|kn|ಕನ್ನಡ}}) ye una de les [[llingües dravídiques]] de mayor espardimientu, documentada dende dómina temprana. Presenta distintes variedaes xeográfiques, qu'en xunto falen aproximao 44 millones de persones. Ye la llingua oficial nel estáu de [[Karnataka]], unu de los cuatro estaos meridionales de la [[India]]. L'idioma kannada tien una [[lliteratura kannada|historia lliteraria]] de más de mil años.<ref>{{cita llibru |apellíu= Garg|nome= Ganga Ram|títulu=Encyclopaedia of the Hindu World: A-Aj, Volume 1|capítulu=Kannada literature|añu=1992|allugamientu=New Delhi|editorial=Concept Publishing Company|isbn=81-7022-374-1}}</ref> == Aspeutos históricos, sociales y culturales == === Distribución xeográfica === El canarés fálase sobremanera en [[Karnataka]] n'[[India]], y en cierta midida nos estaos cercanos d'[[Andhra Pradesh]], [[Maharastra]], [[Tamil Nadu]] y [[Kerala]]. Hai poblaciones destacables de falantes de canarés nos [[Estaos Xuníos]] y el [[Reinu Xuníu]], y en menor midida en [[Canadá]] y [[Australia]]. El kannada ye una [[llingües dravídiques meridionales|llingua dravídica meridional]] y, d'alcuerdu, col estudiosu Sanford Steever, la so historia puede estremase en tres periodos: antiguu kannada (''halegannada'') 450-1200 d.C., kannada mediu (''nadugannada'') 1200-1700&nbsp;d.&nbsp;C. y kannada modernu dende 1700 a l'actualidá. El kannada foi influyíu de forma apreciable pol [[sánscritu]]. Tamién pueden atopase influencies d'otres llingües como los [[prácritos]] y el [[pali]]. Iravatham Mahadevan demostró que'l kannada yá yera una llingua de rica tradición oral antes del s. III e.C., y sobre la base de les pallabres natives del kannada atopaes en testos escritos en prácrito y Brahmi inscripciones de la dómina. El kannada, por tanto, tuvo de falase nuna estensa rexón de manera estable. L'eruditu K.V. Narayana afirma que munches llingües tribales qu'agora se consideren dialeutos kannada podríen tar más cerca de la forma anterior de la llingua con una menor influencia d'otros idiomes. === Influencia del sánscritu y prácrito === Les fontes d'influencia na gramática lliteraria kannada paecen ser de tres veces; Gramática de Panini, les escueles de Paninian de la gramática sánscritasobremanera les escueles Katantra y Sakatayana y Prakrit gramática. La lliteratura Prakrit paecía prevalecer en Karnataka dende l'antigüedá. Les persones de fala vernácula Prakrit pueden tar en contautu colos falantes del kannada, influyendo asina na so llingua, inclusive primero que'l kannada fuera utilizáu pa fines alministrativos o llitúrxicos. La fonética, morfoloxía, vocabulariu, gramática y sintaxis de Kannada amuesen influencia significativa d'estos idiomes. Dellos exemplos de les tadbhava o pallabres d'orixe Prakrit naturalizaes en kannada, son Banna derivaos de Vanna (Prakrit), Varna significáu del color (en sánscritu); arasu significa rei de raxen (sánscritu); hunnime significa lluna nueva de puṇṇivā (Prakrit), paurṇimā (sánscritu); y Rāyá de rāja rei significáu. [29] Kannada tien numberosos (tatsama) pallabres emprestaes como dina (díes), Kopa (roxura), Surya (sol), mukha (cara), nimiṣa (minutos), anna (arroz).<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Kannada_language#History {{en}}</ref> [1] Monedes: - Delles monedes de principios de la dinastía Kadamba cola inscripción en kannada "Vira" y "Skandha" fueron atopaes en Satara. Una moneda d'oru con tres inscripciones de Sri y una inscripción embrivida del nome llamáu Bhagi, del rei Bhagiratha (c. 390-420 AD) n'antiguu kannada. Una moneda de cobre Kadamba datada nel sieglu 5 dC cola Srimanaragi inscripción en lletra kannada foi afayada nel distritu Banavasi. Afayáronse Monedes Uttara Kannada con lleendes Kannada que tomen el dominiu de la dinastía occidental de Ganga, el Chalukyas Badami, el Alupas, la Chalukyas occidental, el Rashtrakutas, la Hoysalas, l'Imperiu Vijayanagar, la dinastía Kadamba de Banavasi, la Keladi Nayakas y el Mysore Xuníu, les monedes Badami Chalukya siendo un recién descubrimientu. Les Kadambas de Goa son los únicos que tienen inscripción alternativa del nome del rei en kannada y devanágari por triplicao, unes monedes de la Kadambas de Hangal tamién tán disponibles.<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Kannada_language {{en}}</ref> === Estatus oficial === El canarés ye una de les 22 llingües oficiales de la [[India]] y la llingua oficial del estáu de Karnataka. == Alfabetu == === Consonantes === {| class="standard" cellpadding=4 |- class="shadow" align="center" style="font-size: x-large" | ಕ || ಖ || ಗ || ಘ || ಙ |- align="center" | ka /kʌ/ || kha /kʰʌ/ || ga /gʌ/ || gha /gʱʌ/ || ṅa /ŋʌ/ |- class="shadow" align="center" style="font-size: x-large" | ಚ || ಛ || ಜ || ಝ || ಞ |- align="center" | ca /ʧʌ/ || cha /ʧʰʌ/ || ja /ʤʌ/ || jha /ʤʱʌ/ || ña /ɲʌ/ |- class="shadow" align="center" style="font-size: x-large" | ಟ || ಠ || ಡ || ಢ || ಣ |- align="center" | ṭa /ʈʌ/ || ṭhai /ʈʰʌ/ || ḍa /ɖʌ/ || ḍhai /ɖʱʌ/ || ṇa /ɳʌ/ |- class="shadow" align="center" style="font-size: x-large" | ತ || ಥ || ದ || ಧ || ನ |- align="center" | ta /tʌ/ || tha /tʰʌ/ || da /dʌ/ || dha /dʱʌ/ || na /nʌ/ |- class="shadow" align="center" style="font-size: x-large" | ಪ || ಫ || ಬ || ಭ || ಮ |- align="center" | pa /pʌ/ || pha /pʰʌ/ || ba /bʌ/ || bha /bʱʌ/ || ma /mʌ/ |- class="shadow" align="center" style="font-size: x-large" | ಯ || ರ || ಲ || ವ || ಶ |- align="center" | yá /jʌ/ || ra /ɾʌ/ || la /lʌ/ || va /ʋʌ/ || śa /ɕʌ/ |- class="shadow" align="center" style="font-size: x-large" | ಷ || ಸ || ಹ || ಳ |- align="center" | ṣa /ʂʌ/ || sa /sʌ/ || hai /hʌ/ || ḷa /ɭʌ/ |} === Vocales === {| class="standard" cellpadding=4 |- align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ಅ || a /ʌ/ || class="shadow" style="font-size: x-large" | ಕ || ka |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ಆ || ā /a:/ || class="shadow" style="font-size: x-large" | ಕಾ || kā |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ಇ || i /i/ || class="shadow" style="font-size: x-large" | ಕಿ || ki |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ಈ || ī /i:/ || class="shadow" style="font-size: x-large" | ಕೀ || kī |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ಉ || o /o/ || class="shadow" style="font-size: x-large" | ಕು || ku |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ಊ || ū /o:/ || class="shadow" style="font-size: x-large" | ಕೂ || kū |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ಋ || ṛ /rɨ/ ó /ru/ || class="shadow" style="font-size: x-large" | ಕೃ || kṛ |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ಎ || y /y/ || class="shadow" style="font-size: x-large" | ಕೆ || ke |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ಏ || ē /y:/ || class="shadow" style="font-size: x-large" | ಕೇ || kē |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ಐ || ai /aj/ || class="shadow" style="font-size: x-large" | ಕೈ || kai |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ಒ || o /o/ || class="shadow" style="font-size: x-large" | ಕೊ || ko |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ಓ || ō /o:/ || class="shadow" style="font-size: x-large" | ಕೋ || kō |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ಔ || au /aw/ || class="shadow" style="font-size: x-large" | ಕೌ || kau |} === Otros signos === {| class="standard" cellpadding=4 |- align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ್ || Ø || class="shadow" style="font-size: x-large" | ಕ್ || k |- align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ಂ || am̩ || class="shadow" style="font-size: x-large" | ಕಂ || kam̩ |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ಃ || ah̩ || class="shadow" style="font-size: x-large" | ಕಃ || kah̩ |} === Consonantes dobles === {| class="standard" cellpadding=7 |- class="shadow" align="center" style="font-size: x-large" | ಕ್ಕ || ಕ್ಖ || ಕ್ಗ || ಕ್ಘ || ಕ್ಙ |- align="center" | kka || kkha || kga || kgha || kṅa |- class="shadow" align="center" style="font-size: x-large" | ಕ್ಚ || ಕ್ಛ || ಕ್ಜ || ಕ್ಝ || ಕ್ಞ |- align="center" | kca || kcha || kja || kjha || kña |- class="shadow" align="center" style="font-size: x-large" | ಕ್ಟ || ಕ್ಠ || ಕ್ಡ || ಕ್ಢ || ಕ್ಣ |- align="center" | kṭa || kṭhai || kḍa || kḍhai || kṇa |- class="shadow" align="center" style="font-size: x-large" | ಕ್ತ || ಕ್ಥ || ಕ್ದ || ಕ್ಧ || ಕ್ನ |- align="center" | kta || ktha || kda || kdha || kna |- class="shadow" align="center" style="font-size: x-large" | ಕ್ಪ || ಕ್ಫ || ಕ್ಬ || ಕ್ಭ || ಕ್ಮ |- align="center" | kpa || kpha || kba || kbha || kma |- class="shadow" align="center" style="font-size: x-large" | ಕ್ಯ || ಕ್ರ || ಕ್ಲ || ಕ್ವ || ಕ್ಶ |- align="center" | kya || kra || kla || kva || kḷa |- class="shadow" align="center" style="font-size: x-large" | ಕ್ಷ || ಕ್ಸ || ಕ್ಹ || ಕ್ಳ |- align="center" | kśa || kṣa || ksa || kha |} === Númberos === {| class="standard" cellpadding=4 |- align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ೦ || 0 || ಶೂನ್ಯ śūn'yá |- align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ೧ || 1 || ಒಂದು oṃdu |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ೨ || 2 || ಎರಡು yeraḍo |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ೩ || 3 || ಮೂರು mūru |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ೪ || 4 || ನಾಲ್ಕು nālku |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ೫ || 5 || ಐದು aidu |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ೬ || 6 || ಆರು āru |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ೭ || 7 || ಎಳು yḷo |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ೮ || 8 || ಎಂಟು yṃṭo |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ೯ || 9 || ಒಂಭತ್ತು oṃbhattu |} == Ver tamién == * [[Llista de llingües nacionales de la India Llista de llingües nacionales de la India]] * [[Bangalore]] * [[Canarés de Hubli]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{InterWiki|code=kn}} ;Xeneral * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=KJV Ethnologue Kannada] {{en}} * [http://brahmi.sourceforge.net/docs/KannadaComputing.html Descripción de la llingua Kannada] {{en}} * [http://www.kamat.com/kalranga/kar/literature/history1.htm History of Kannada Language and Literature] {{en}} * [http://www.hpnadig.net/blog/index.php/archives/2004/10/25/more-kannada-websites-on-the-net/ List of Kannada websites on the Internet] {{en}} * [https://web.archive.org/web/20070218112330/http://mog.software.free.fr/Kannada/ Virtual Kannada Keyboard] ;Deprendimientu * [http://learning.sampada.net/ Kannada Learning Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061001203853/http://learning.sampada.net/ |date=2006-10-01 }} {{en}} * [https://web.archive.org/web/20080116161109/http://www.cs.toronto.edu/~kulki/kannada/varna.html Learn Kannada (with audiu)] {{en}} * [http://www.bangalorebest.com/discoverbangalore/learnkanada/index.asp Learn Kannada] {{en}} * [https://web.archive.org/web/20050902130655/http://www.udupipages.com/pages/kanada1.html Basic sentences in Kannada] {{en}} {{Tradubot|Idioma canarés}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Idioma canarés| ]] [[Categoría:Llingües aglutinantes]] [[Categoría:Llingües de la India]] [[Categoría:Wikipedia:Categoríes ensin enllaz commonscat en Wikidata|Canares]] hcbawuxi7cg6u0s0xbfqgybias6b0hs Impresionismu 0 94918 4485084 4478215 2026-04-06T03:31:18Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485084 wikitext text/x-wiki {{Ficha xenérica}} [[Ficheru:Claude Monet, Impression, soleil levant.jpg|thumb|300px|[[Claude Monet]], [[Impresión, sol naciente|''Impresión: soleil levant'']], 1872-1873 ([[París]], [[Muséu Marmottan Monet]]). Cuadru al que debe'l so nome'l movimientu.]] L''''impresionismu''' ye un [[movimientu artísticu]]<ref>Étienne Souriau, [https://books.google.es/books?id=Z9rH7cPw-yoC&pg=PA63&dq=diccionariu+akal+de+pintura&hl=es&sa=X&ei=MiHBU5WWMoiZ0QWh2oC4Bw&ved=0CDEQ6AEwAg#v=onepage&q=impresionismu&f=false Voz "impresionismu"] nel ''Diccionariu Akal d'estética'', 1998, pg. 677 y ss. Guillermo Solana, [https://books.google.es/books?id=iypANLMiIFMC&dq=impresionismu&hl=es&source=gbs_navlinks_s ''L'Impresionismu: la visión orixinal : antoloxía de la crítica d'arte (1867-1895)''], Siruela, 1997. Maurice Seraltz, [https://books.google.es/books?id=pe6AOIrdtFAC&dq=impresionismu&hl=es&source=gbs_navlinks_s ''L'Impresionismu''], ¿Qué sé?, 1992. Nathalia Brodskaya, [https://books.google.es/books?id=UVb-aOwxv0kC&dq=impresionismu&hl=es&source=gbs_navlinks_s ''Impresionismu''], Parkstone, 2011.</ref> definíu primeramente pa la '''pintura impresionista''', a partir del comentariu despreciatible d'un críticu d'arte ([[Louis Leroy]]) ante'l cuadru ''[[Impresión, sol naciente]]'' de [[Claude Monet]], generalizable a otros espuestos nel [[Esposiciones impresionistes|salón d'artistes independientes]] de París ente'l 15 d'abril y el 15 de mayu de 1874 (un grupu nel que taben [[Camille Pissarro]], [[Edgar Degas]], [[Pierre-Auguste Renoir]], [[Paul Cézanne]], [[Alfred Sisley]] y [[Berthe Morisot]]). Anque l'axetivu «'''impresionista'''» aplicóse pa etiquetar productos d'otres artes, como la [[música]] ([[impresionismu musical]] —[[Debussy]]—) y la [[lliteratura]] ([[lliteratura del Impresionismu]] —[[hermanos Goncourt]]—),<ref>Estela Ocampo, [https://books.google.es/books?id=SAwaXx2XN4kC&dq=impresionismu&hl=es&source=gbs_navlinks_s ''L'impresionismu: pintura, lliteratura, música''], 1981. [https://books.google.es/books?id=FmHTX6p1qo4C&pg=PA195&dq=impresionismu&hl=es&sa=X&ei=jSDBU52NEqKe0QXeoYCoAg&ved=0CCMQ6AEwATgU#v=onepage&q=impresionismu&f=falseVoz "Impresionismu"] nel ''Diccionariu Akal de Términos Lliterarios'', 1990.</ref> les sos particulares traces definitories ([[lluz nel arte|lluz]], [[color]], [[pincelada]], ''[[plenairismo]]'') facer de bien mala estensión, inclusive pa otres [[artes plástiques]] como la [[escultura]] ([[Rodin]])<ref>Ana María Preckler, [https://books.google.es/books?id=gqBqhcqf9RQC&pg=PA215&dq=%22escultura+impresionista%22&hl=es&sa=X&ei=cQ_BU4OZBebI0QW12oDwAQ&ved=0CCMQ6AEwAQ#v=onepage&q=%22escultura%20impresionista%22&f=false ''Historia del arte universal de los sieglos XIX y XX''], vol. 1, p. 215 :"el [[escultura realista|Realismu]] va ser l'últimu movimientu escultóricu del sieglu XIX con estructures tradicionales. Nel postreru terciu de sieglu nun va haber un estilu definíu, sobresaliendo figures independientes, como [[Medardo Rosso|Rosso]] o [[Rodin]], que podríen enmarcase dientro d'una escultura impresionista, magar realmente l'Impresionismu puru namái puede dase en pintura. Estos autores de finales de sieglu van más allá, aportando a precursores avanzaos de la escultura contemporánea del sieglu XX."</ref> y l'[[arquiteutura]];<ref>El [https://www.google.es/search?q=%22arquiteutura+impresionista%22&oq=%22arquiteutura+impresionista%22&aqs=chrome..69i57j0l5.5152j0j4&sourceid=chrome&ye_sm=93&ie=UTF-8#q=%22arquiteutura+impresionista%22&tbm=bks uso bibilográfico de la espresión "arquiteutura impresionista"] ye casi nulu, y la mayor parte de les vegaes dar pa indicar la so inesistencia.</ref> talmente que suel dicise que l'Impresionismu en sentíu estrictu namái puede dase en [[pintura]] y quiciabes en [[fotografía]] ([[pictorialismo]]) y [[cine]] ([[cine impresionista francés]] o ''[[première avant-garde]]'': [[Abel Gance]], [[Jean Renoir]] —fíu del pintor impresionista [[Auguste Renoir]]—).<ref>Bordwell, David. French Impressionist Cinema. New York: Arno Press, 1980. Abel, Richard. French Cinema: The First Wave 1915-1929. New Jersey: [[Princeton University Press]], 1984. Fuentes citaes en [[:en:French Impressionist Cinema]].</ref> El movimientu plásticu impresionista desenvolver a partir de la segunda metá del [[sieglu XIX]] n'[[Europa]] —principalmente en [[Francia]]— carauterizáu, a les traces, pol intentu d'afigurar la lluz (la impresión» [[visual]]) y l'intre, ensin reparar na identidá d'aquello que la proyeutaba. Esto ye, si los sos antecesores pintaben [[Forma artística|formes]] con identidá, los impresionistes pintaben el momentu de lluz, más allá de les formes que subyacen baxu este. Foi clave pal desenvolvimientu del arte posterior, al traviés del [[posimpresionismu]] y les [[vanguardies]]. == Representantes == * [[Claude Monet]] (1840-1926), miembru fundador y históricu del Grupu Impresionista * [[Pierre-Auguste Renoir]] (1841-1919), fundador y miembru históricu del Grupu Impresionista * [[Francesco Filippini]] (1841-1870), precursor, fundador de los impresionistes italianos * [[Édouard Manet]] (1853-1895), nunca perteneció al grupu impresionista * [[Paul Cézanne]] (1839-1906), fundador y miembru históricu del Grupu Impresionista * [[Edgar Degas]] (1834-1917), miembru fundador y históricu del Grupu Impresionista == Precedentes == [[Ficheru:John Ruskin.jpg|thumb|upright|[[John Ruskin]], Importante [[teóricu]] inglés del [[Romanticismu]], defendía la impresión frente a la [[descripción]].]] === Paisaxistes ingleses === Na primer metá del [[sieglu XIX]], en plenu [[romanticismu]], [[Joseph Mallord William Turner]] y [[John Constable]] —[[Pintura artística|pintores]] [[paisaxista|paisaxistes]] [[inglés (pueblu)|ingleses]]— sentaríen les bases sobre les que más palantre trabayaríen los impresionistes.{{ensin referencies}} De [[Joseph Mallord William Turner|Turner]] tomaríen los impresionistes el so gustu pola fugacidad, les superficies borrosu y vaporosu y el difuminado y amiestu de mariellos y colloraos intensos, según la descripción d'un momentu visual más allá de la descripción formal, nel que la lluz y los colores dan llugar a una «impresión» más poderosa. El máximu esponente d'estes carauterístiques atópase en ''[[Agua, vapor y velocidá]]'' ([[1844]]) [[National Gallery de Londres]], un cuadru preimpresionista.{{ensin referencies}} Los impresionistes van esaniciar el componente [[sublime]] de la obra de [[Joseph Mallord William Turner|Turner]], propiu de la [[pintura romántica]]. === Édouard Manet === [[Ficheru:Edouard Manet - Luncheon on the Grass - Google Art Project.jpg|thumb|left|[[Édouard Manet]], ''[[Le Déjeuner sur l'Herbe|Xinto sobre la yerba'']] (1863). [[Muséu d'Orsay]].]] [[Ficheru:Edouard Manet, A Bar at implícitos Folies-Bergère.jpg|thumb|[[Édouard Manet]], ''El chigre del Folies-Bergère'' (1881-1882) [[Courtauld Institute of Art]] de Londres.]] Un [[autor]] clave ente los precursores del movimientu impresionista ye [[Édouard Manet]]. Dos de les sos obres son esenciales na comprensión de la so influencia sobre'l grupu. Nel so ''[[Xinto sobre la yerba]]'' Manet presenta un bodegón. Magar que les figures representaes son humanes, l'autor trabaya'l cuadru como si fuera una naturaleza muerta. Esto s'evidencia pola ausencia de conexón d'unos personaxes con otros: tres personaxes van vistíos ente que'l cuartu ta desnudu; les miraes nunca s'atopen anque haya un personaxe falando y la disposición en primer planu (cesta y comida), en segundu (grupu) y tercer planu (muyer na agua) ye puramente compositiva. Esti trabayu va influyir a los impresionistes na desatención del modelu y de la narración. Per otra parte ''El chigre del Folies-Bergère'' evidenciará el deséu de tratar los fenómenos llumínicos al introducir un espeyu al fondu que reflexa tola fondura de la sala y les grandes llámpares d'araña, llume artificial que crea una lluz difuso y menos direuta y, por tanto, más malo de pintar, recordándonos a les escenes festives de [[Pierre-Auguste Renoir|Renoir]]. === Corot y la escuela de Barbizon === [[Ficheru:Jean-Baptiste Camille Corot - autoportrait.jpg|thumb|upright|[[Camille Corot]], ''[[Autorretratu]]'']] Los impresionistes tuvieren un precedente en [[Camille Corot]] y la [[Escuela de Barbizon]]. Corot xugó un importante papel na formulación del Impresionismu, porque arrenunció a munchos de los recursos formales renacentistes prefiriendo concentrar la so atención n'espacios más planos, más senciellos y en superficies más lluminoses. Y, anque a diferencia de los impresionistes, nunca llegó a estazar la lluz nos sos componentes cromáticos y siempres entamó y simplificó les sos formes pa consiguir una cierta composición clásica, tamién usó con frecuencia una elevada clave tonal, según, en términos xenerales, un frescor y una espontaneidá nuevos nel Salón oficial. == Historia == === Entamos === [[Ficheru:Jean-François Millet - Gleaners - Google Art Project.jpg|thumb|left|[[Jean-François Millet|Millet]], ''Les Glaneuses'' (1857), [[Muséu d'Orsay]].]] Con anterioridá al Impresionismu, el marcu artísticu taba apoderáu pol [[Eclecticismu (arte)|eclecticismu]], al que respondió ''la xeneración de les rotures estilístiques'', una serie de rotures que van dar personalidá propia al [[arte moderno]]. La primera d'elles o, si prefierse, el so preámbulu, ye l'Impresionismu, un movimientu, resultáu d'una enllargada evolución, qu'asitia definitivamente al [[sieglu XIX]] sol signu del paisaxe y que busca un llinguaxe nuevu basáu nun [[naturalismu]] estremu. Tiende a usar con creciente frecuencia colores puros y ensin amiestu, sobremanera los trés colores primarios y los sos complementarios, y a prescindir de negros, pardos y tonos terrosos. Aprendieron tamién a remanar la pintura más llibre y sueltamente, ensin tratar de despintar les sos pincelaes estazaes, y la lluz foise convirtiendo nel gran factor unificador de la figura y el [[paisaxe]]. === Florecimientu y primer esposición === [[Ficheru:Exposition1874affiche.jpg|thumb|[[Portada (llibru)|Portada]] del [[catálogu d'exposición|catálogo]] pa la primera [[Esposiciones impresionistes|esposición impresionista]] ([[1874]]).]] {{AP|Esposiciones impresionistes}} L'añu [[1873]] va marcar un xiru carauterísticu del Impresionismu: el pasu de la fase preparatoria a la fase de florecimientu. Los tanteos taben escaecíos y el trabayu adelantráu. [[Pisarro]] y [[Monet]] fixeren en Londres estudios d'edificios envueltos en borrines; [[Alfred Sisley]], entá más vaporosu, adelantrárase-yos per esi camín; Renoir topábase, pel momento, so la total influencia de Monet; y [[Edgar Degas]] empezaba a tratar los tutús de les sos baillarines de la mesma que Monet o Renoir les flores del campu. Tolos impresionistes, incluyendo a [[Berthe Morisot]], yeren yá conscientes de formar un grupu y de tener iguales oxetivos que defender. La so primer apaición pública como tal taba cuayándose. Con cuenta de pesar más a los güeyos del públicu, intentaron atraese a otros artistes y fundaron una [[Sociedá anónima]] de [[Pintura artística|pintores]], [[escultores]] y [[Grabáu|grabador]]es qu'en [[1874]] llogró por fin entamar una muestra nos salones del fotógrafu [[Gaspard-Félix Tournachon|Nadar]]. En total participaron trenta y nueve pintor con más de cientu sesenta y cinco obres, de les que diez yeren de Degas, la mayor aportación individual del grupu, y ente les que taba la yá llexendaria ''Impresión: sol naciente'' de Monet que, burlonamente citada por un críticu, dio nome al grupu. === L'espardimientu === L'Impresionismu espublizar por toa [[Europa]] (ente otres coses, gracies a la facilidá y rapidez ) == Téunica y estética impresionista == [[Ficheru:Claude Monet 033.jpg|thumb|[[Claude Monet]], ''Catedral de Rouen''. Na entrada principal de la [[catedral]] estremamos [[azul ultramar]] y [[violeta (color)|violeta]] pa les solombres (colores más enchíos que la parte cimera, más allumada) al igual que [[naranxa (color)|naranxa]] dientro de la mesma zona de [[solombra]] pa definir los [[reflexu|reflexos]] na [[escuridá]].]] === Colores puros === La segunda metá del sieglu XIX guardó importantes evoluciones [[ciencia|científiques]] y [[téunica|téuniques]] que dexaron la creación de nuevos [[pigmentu|pigmentos]] colos que los [[Pintura artística|pintores]] daríen nuevos [[color]]es al so [[pintura]], xeneralmente al [[pintura al oleu|oleu]]. Los pintores consiguieron una pureza y [[saturación del color]] hasta entós impensables, n'ocasiones, con productos non naturales. A partir del usu de colores puros o enchíos, los artistes dieron llugar a la llei del [[contraste cromáticu]], esto ye: «tou color ye relativu a los colores que lu arrodien», y la [[llei de colores complementarios]] arriqueciendo l'usu de colores puros baxu contrastes, xeneralmente de fríos y templaos. Les solombres pasaron de tar compuestes por colores escuros a tar compuestes por colores complementarios que, al empar, creaben ilusión de fondura. La carauterística principal ye l'usu de complementarios, de la lluz a la solombra y nun mesmu valor, esto denominar modulado del color. Podemos dicir que, rompiendo cola dinámica clásica del [[clarescuru]], onde'l contraste dar por valor, esto denominar modeláu del color; el contraste ente claridá y escuridá ye la que xeneren la ilusión de fondura. Coles mesmes arriquecieron el llinguaxe plásticu dixebrando los recursos propios del dibuxu y aplicando namái los recursos propios de la pintura: esto ye, el color. Pa definir la forma, la so riqueza de color dexó-yos afinar el volume por aciu más matices llumínicos, creando lluces dientro de les zones de solombra y solombres dientro de les zones allumaes recurriendo namái al usu del color. Un bon exemplu del usu de los colores enchíos pa lluces y solombres indistintamente atopar nel cuadru ''La catedral de [[Rouen]]'' de [[Claude Monet]] al llau. Esti usu de los colores tendría influencia sobre les [[primeres vanguardies]], especialmente pol [[fovismo]] de [[Matisse]] o [[Gauguin]]. === Pincelada gestáltica === [[Ficheru:Claude Monet - Houses of Parliament, Sunlight Effect (Le Parlement, effet de soleil) - Google Art Project.jpg|thumb|left|[[Claude Monet]], ''[[Parllamentu]] de [[Londres]]''. Pincelaes lliniales de colores puros dan llugar a una visión unitaria d'atmósfera y gradación de templaos a fríos.]] [[Ficheru:Seurat-La Parade detail.jpg|thumb|upright|[[Georges Pierre Seurat|Seurat]], ''[[La Parade]]''. Los neoimpresionistes llevaron al estremu esta pincelada gestáltica, nesti casu en forma de puntos, dando llugar a un color y forma unitarios, movimientu denomináu divisionismo o más conocíu como puntillismo.]] Anque la [[Psicoloxía de la Gestalt|teoría gestáltica]] apaeció más palantre, los pintores impresionistes amosaron plásticamente lo que la [[psicoloxía de la Gestalt]] vendría demostrar [[psicoloxía|psicolóxica]] y [[ciencia|científicamente]] más palantre: [[perceición|perceptivamente]], si dan ciertes condiciones, partes inconexas dan llugar a un tou unitariu. L'usu de pequeñes [[pincelada|pincelaes]] de colores puros resultó nun tou vibrante; y, anque les pincelaes aislladamente nun obedecieren a la [[Forma (Figura)|forma]] o al [[color local]] del modelu, en xunto —al ser percibíes global y unitariamente— adqueríen la unidá necesaria pa percibir un tou definíu. Esti recursu foi lleváu al máximu polos [[neoimpresionistes]], tamién conocíos como [[Puntillismo|puntillistas]] como [[Georges Pierre Seurat|Seurat]] o [[Paul Signac|Signac]]. === Forma === [[Ficheru:Swing-Renoir.jpeg|thumb|left|[[Auguste Renoir]], ''La Balançoire''. La plasmación de la lluz sobre'l cuerpu ye más importante que la descripción de la so forma.]] La descripción de la forma, apostrada a segundu planu y dexada a manes del [[dibuxante]] y non del [[Pintura artística|pintor]], queda subordinada a la definición de les condiciones particulares de llume. Por eso los artistes impresionistes van buscar condiciones [[pintorescu|pintoresques]] de llume como retos al so xeniu, recurriendo a llumes d'interior por lluz artificial —como [[Edgar Degas]] y los sos [[baillarina|baillarines]]—, el llume natural penerada —como [[Auguste Renoir]] y la lluz pasando ente fueyes d'árboles— o'l llume al campu con reflexos na agua o ensames de xente como [[Claude Monet]]. La pintura pasa a ocupase d'aquello que-y ye intrínsecu: la lluz y el color y en nengún casu a la descripción formal del [[volume]] heredada del [[clasicismu]]; asina les formes esléense, entemécense o se dixebren de forma imprecisa dependiendo de la lluz a la que tán sometíes, dando llugar a esa impresión» que-y da nome al movimientu. === Variantes na estética impresionista === Non tolos pintores del grupu fueron iguales y, nin tanto, fielmente ortodoxos con al respective de la estética impresionista. Les sólides estructures de lluz y solombra de Eduard Manet fueron realizaes na so mayoría n'interiores, dempués de munchos estudios preliminares, y tienen la dicción formal del arte d'estudiu, non la frescura de la pintura al campu. L'atmósfera y el color local nun yeren, nin tanto, los sos oxetivos primordiales, y cuando representaba lo que paez, a la primer vista, una tema impresionista» yera capaz de cargalo con tantes ironíes y contradicciones que llegaba a avafar tola so inmediatez. Dexando aparte a Berthe Morisot, el pintor del grupu que más se -y avera ye Edgar Degas, con una pintura difícil d'entender pola so aguda intelixencia, los sos intrigantes amiestos de categoríes, les sos influencies pocu convencionales y, sobremanera, la so tan trayida y tan llevada «frialdá», aquella fría y precisa oxetividá que foi una de les mázcares de la so infatigable poder de deliberación estética. Ello ye que nengún pintor del grupu ye tan puramente impresionista como Claude Monet. Na so obra'l factor dominante ye un claru esfuerciu por incorporar la nueva manera de visión, sobremanera el calter de la lluz, ente que la composición de grandes mases y superficies sirve namái pa establecer cierta coherencia. Pela so parte, Renoir ye'l pintor que nos convence de que la estética del Impresionismu foi, sobremanera, [[Hedonismu|hedonista]]. El placer paez la cualidá más evidente de la so obra, el placer inmediato y enceso que produz nél la pintura. Nunca se dexó aforfugar por problemes d'estilu y llegó a dicir que l'oxetu d'un cuadru consiste a cencielles en decorar una paré y que por eso yera importante que los colores fueren prestosos por sigo mesmos. Ensin dulda, [[Camille Pissarro]] foi'l menos espectacular de los impresionistes porque ye un pintor más tonal qu'esencialmente colorista. Pero, decanu del Impresionismu, tuvo un importante papel como conciencia moral y guía artísticu. Y, a lo último, trabayando dacuando con Renoir y dacuando con Monet, taba Alfred Sisley, influyíu por dambos. Mientres tola so vida siguió fielmente les direutrices de los impresionistes pero nunca llegó a abandonar «la caza del motivu» y siempres se dexó llevar bonalmente, con una facultá de [[comunicación]] direuta, por un [[Romanticismu]] subxacente y llenu de poesía. La primer manifestación oficial del impresionismu foi la esposición entamada en 1874 nel estudiu del fotógrafu Nadar, al marxe del Salón oficial, por un grupu de pintores ([[Bazille]], [[Cézanne]], [[Degas]], [[Monet]], [[Morisot]], [[Pissarro]], [[Pierre-Auguste Renoir|Renoir]], [[Sisley]]), que les sos obres motivaron el refugu xeneralizáu de la crítica y del públicu. Un cuadru de Monet, ''Impresión, sol naciente'', motivó la denominación «impresionismu», creada con intención peyorativa pol críticu Leroy. Esta primer muestra foi'l puntu de llegada d'un periodu de formación empecipiáu unos quince años antes por un grupu d'artistes de l'Academia Suiza (Pissarro, Cézanne, Guillaumin, Monet, Renoir, Sisley, Bazille), quien, interesaos en romper colos planteamientos pictóricos tradicionales y a partir de les innovaciones de Corot y de los paisaxistes de la escuela de Barbizon, centrar na pintura al campu y buscaron l'afiguráu cambiante de la lluminosidá de los paisaxes y de les figures humanes. Mientres esti periodu inicial foi fundamental la figura de Manet, quien, con La merienda campestre y con Olimpia, convertir nel abanderáu del antiacademicismo. Tres la primer esposición, los impresionistes axuntaron les sos obres en siete causes más (1876, 1877 —qu'afiguró'l momentu de mayor cohesión del movimientu—, 1879, 1880, 1881, 1882 y 1886), a lo llargo de les cualos dexaron de participar dalgunos de los artistes pioneros (Cézanne, Monet, Renoir, Sisley) y añadiéronse nuevos nomes (Cassatt, Gauguin, Redon, Seurat, Signac). Les primeres publicaciones importantes sobre'l nuevu enclín fueron los artículos de Zola (en ''L'Évènement'') y de Castagnary (en ''-y Siècle''), ''La nouvelle peinture'' (1876), de Duranti, y la ''Historia de los pintores impresionistes'' (1878), de Duret. L'impresionismu creó escuela tamién n'otros países europeos; son de destacar Zandomeneghi n'Italia; n'España, Regoyos, finales de 1915, [[Eugenio Formosu]], La Juma, la Rifa y les sos amigues, y 1920 por [[Sorolla]], Claus en Bélxica, Grabar y [[Isaac Levitán]] en Rusia, Steer y Sickert en Gran Bretaña y Sargent, Hassam y [[Twachtman]] en EE UU. Tenemos que recordar que tamién implicó a los músicos impresionistes, frente al dramatismu de los románticos, trataron d'aludir más que d'afirmar y espresáronse más per mediu de la disociación harmónica y del timbre y del color de los preseos que per mediu de la melodía. Los sos máximos representantes fueron C. Debussy y M. Ravel, anque tamién tuvieron influyíos por esta téunicu autores como P. Dukas, F. Delius, A. Caplet, F. Schmitt o R. Vaughan Williams. == Pintores impresionistes == * [[Frédéric Bazille]] * [[Gustave Caillebotte]] * [[Paul Cézanne]] (consideráu impresionista, anque más palantre va dexar el grupu y va antemanase al [[Cubismu]]) * [[Edgar Degas]] * [[Armand Guillaumin]] * [[Édouard Manet]] (consideráu'l precursor por excelencia de la pintura impresionista) * [[Claude Monet]] (el más prolíficu y quien más definió la estética del grupu) * [[Camille Pissarro]] * [[Pierre-Auguste Renoir]] * [[Henri Rouart]] * [[Alfred Sisley]] * [[Marie Rosalie Bonheur]] * [[Marie Bracquemond]] * [[Mary Cassatt]] * [[Eva Gonzalès]] * [[Catherine Madox Brown]] * [[Berthe Morisot]] * [[Marianne North]] == Cronoloxía == <center> <small>'''Llinia del tiempu de los impresionistes franceses'''</small> <timeline> ImageSize = width:800 height:216 PlotArea = width:620 height:196 left:100 bottom:20 AlignBars = justify Colors = id:Murcielago value:lavender id:Bazille value:powderblue id:Monet value:lavender id:Renoir value:lavender id:Manet value:lavender id:Sisley value:lavender id:Pissaro value:powderblue id:Cézanne value:powderblue id:Cassatt value:lavender id:Morisot value:powderblue id:Degas value:powderblue id:Caillebotte value:powderblue Period = from:1830 till:1930 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:20 start:1830 ScaleMinor = unit:year increment:10 start:1830 PlotData= align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:16 shift:(0,-5) bar:Pissaro color:Pissaro from: 1830 till: 1903 bar:Manet color:Manet from: 1832 till: 1883 bar:Degas color:Degas from: 1834 till: 1917 bar:Sisley color:Sisley from: 1839 till: 1899 bar:Cézanne color:Cézanne from: 1839 till: 1906 bar:Monet color:Monet from: 1840 till: 1926 bar:Bazille color:Bazille from: 1841 till: 1870 bar:Renoir color:Renoir from: 1841 till: 1919 bar:Morisot color:Morisot from: 1841 till: 1895 bar:Cassatt color:Cassatt from: 1844 till: 1926 bar:Caillebotte color:Caillebotte from: 1848 till: 1894 LineData= at:1840 color:black width:0.5 layer:back at:1850 color:black width:0.5 layer:back at:1860 color:red width:0.5 layer:back at:1870 color:black width:0.5 layer:back at:1880 color:black width:0.5 layer:back at:1890 color:black width:0.5 layer:back at:1900 color:black width:0.5 layer:back at:1910 color:black width:0.5 layer:back at:1920 color:black width:0.5 layer:back at:1930 color:black width:0.5 layer:back </timeline> </center> == La pintura de la dómina impresionista nel restu d'Europa == === Alemaña === Los criterios que s'utilicen pa evaluar el fenómenu estilísticu internacional, llamáu Impresionismu, ye la proximidá o l'alloñamientu al respective de la pintura francesa d'esti periodu. Esto ye válidu tamién pa los países de fala xermana.<ref>Bluhm, Andreas: "A la lluz de la llibertá" - L'Impresionismu n'Alemaña Segunda parte Capitulo 11, páxs. 433 a 465 - Editor principal: Ingo F. Walter, ''L'impresionismu'', Oceano, 2003,ISBN 970-651-766-9</ref> Ente los precursores alemanes de la pintura al campu podemos mentar: [[Karl Blechen]] (1798-1840); [[Carl Gustav Carus]] (1789-1869); [[Johann Georg Dillis]] (1759-1841); [[Wilhelm Leibl]] (1844-1900); [[Adolph von Menzel]] (1815-1905); [[Carl Schuch]] (1846-1903); y, [[Johannes Sperl]] (1840-1905). Munchos pintores impresionistes alemanes tuvieron estancies más o menos enllargaes en París, que moviera a Roma como meca de la pelegrinación. Esti desplazamientu foi fuertemente impulsáu pol surdimientu d'academies, escueles privaes d'arte y poles esposiciones universales que s'entamaron en París dende 1855. Dellos pintores de la dómina, coles sos obres más significatives son: * [[Lovis Corinth]] (1858-1925); ** El negru "Otelo", 1884, Oleu sobre llenzu 78 x 58,5 cm ** Autorretratu con cadarma, 1896, Oleu sobre llenzu 66 x 86 cm ** Desnudu cháu, 1899, Oleu sobre llenzu 75 x 120 cm ** Autorretratu cola so muyer y copa de xampán, 1902, Oleu sobre llenzu 98,5 x 108,5 cm ** Nel xardín de Max Halbe, 1899, Oleu sobre llenzu 75 x 100 cm ** Día del Emperador en Hamburgu, 1911, Oleu sobre tela 70 x 90,5 cm ** Semeya de Juluis Meier-Graefe, 1917, Oleu sobre llenzu 90 x 70 cm ** Autorretratu con sombreru de paya, 1913, Oleu sobre llenzu 98 x 66 cm ** Pascua nel Walcheunsee, 1922, Oleu sobre llenzu 60,5 x 80 cm ** Autorretratu con sombreru de paya, 1923, Oleu sobre cartón 68,5 x 84 cm * [[Ferdinand Hodler]] (1853-1918); ** Pumar en flor, hacia 1890, Oleu sobre llenzu 26,5 x 40 cm ** Semeya de Louise Delphine Duchosal, 1885, Oleu sobre llenzu 55 x 46 cm * [[Leo von König]] (1871-1944); * [[Gotthard Kuehl]] (1850-1915); * [[Wilhelm Leibl]] (1844-1900); * [[Walter Leistikow]] (1865-1908); ** Puesta de sol nel Llagu de Grunewald, 1898, Oleu sobre llenzu 167 x 252 cm * [[Max Liebermann]] (1874-1935); ** Cervecería con xardín en Múnich, 1884, Oleu sobre llenzu. 95 x 69 cm ** Les desplumadoras de gansos, hacia 1870/71, Oleu sobre llenzu. 172 x 118 cm (consideráu polos críticos berlineses como "ideal absolutu de la feúra" ** Hora de recréu nel orfelinato d'Ámsterdam, hacia 1881/82, Oleu sobre llenzu. 78,5 x 107,5 cm ** Muyer con cabres, 1890, Oleu sobre llenzu. 127 x 172 cm ** Conventu de Steven en Laiden, 1889, Oleu sobre llenzu. 78 x 100 cm ** Mochachos bañándese, 1898, Oleu sobre llenzu. 122 x 151 cm ** Nuevos na sablera, 1900 ** El merenderu "De Oude Vinck" en Leiden, 1905, Oleu sobre llenzu. 71,7 x 88 cm ** L'home de los papagayos, 1902, Oleu sobre llenzu. 102,3 x 72,3 cm ** L'avenida de los papagayos nel zoolóxicu d'Ámsterdam, 1902, Oleu sobre llenzu. 88 x 72,5 cm ** Escena de sablera en Nordwijk, 1908, Oleu sobre llenzu. 663 x 80,5 cm ** Carrera de caballos nos Cascinem, 1909, Oleu sobre llenzu. 52,5 x 74 cm ** Autorretratu, 1911, Oleu sobre llenzu. 81 x 65 cm * [[Adolph von Menzel|Adolf Friedrich Erdmann von Menzel]] (1815-1905); ** Partida del Rei Guillermu I al ejercoto el 31 de xunetu de 1870, 1871, Oleu sobre llenzu 63 x 78 cm * [[Christian Rohlfs]] (1849-1938); ** Monte d'abedurios, 1907, Oleu sobre llenzu 117 x 75 cm * [[Max Slevogt]] (1868-1932); ** Danza de la muerte, 1896, Oleu sobre llenzu 102 x 123 cm ** L'home de los papagayos, 1901, Oleu sobre llenzu 81,5 x 65,7 cm ** Vista escontra'l Alster en Hamburgu, 1905, Oleu sobre llenzu 59 x 76 cm ** Xardín de flores en Neu-Cladow, 1912, Oleu sobre llenzu 66 x 83 cm ** El xardín de la villa de los Steinbart en Berlín, 1911, Oleu sobre llenzu 85,5 x 105,5 cm ** Semeya de la Sra. C., 1917, Oleu sobre llenzu. 71 x 52 cm * [[Wilhelm Trübner]] (1851-1917); ** El restorán na Isla de les Muyeres, 1891, Oleu sobre llenzu 48 x 65 cm ** Portal del conventu de Neuburg cerca de Heidelberg, 1913, Oleu sobre llenzu 62 x 80 cm * [[Fritz von Uhde]] (1848-1911); ** Fíos de pescadores en Zandvoort, 1882, Oleu sobre llenzu 60 x 80 cm. Cuadros guañaos nel heriedu del [[Realismu pictóricu|realismu]]. ** La hermana mayor, 1885, Oleu sobre cartón 48,5 x 33 cm ** Exerciciu de tambores (Tambores bávaros), 1883, Oleu sobre madera 72 x 95 cm. El pintor da gran importancia al calter aleatoriu de la composición, que sicasí concretizó dempués de numberosos dibuxos previos y estudios. El públicu tubu bastante dificultá, n'apreciar esta obra, coles mesmes monumental y casual. ** La marcha escontra Belén (Marcha dura), hacia 1890, Oleu sobre llenzu 117 x 126 cm. ** Dos hijo nel xardín, 1892, Oleu sobre llenzu 145,5 x 116,5 cm. Obra muncho más impresionista, tantu dende'l puntu de vista de la temárica, como dende'l puntu de vista del color. ** Nel xardín (Les fíes del artista), 1906, Oleu sobre llenzu 70 x 100 cm * [[Lesser Ury]] (1861-1931); * [[Walter Richard Sickert]] (1860-1942) * [[Albert Weisgerber]] (1878-1915); ** Paséu a caballu pol Xardín Inglés de Múnich, 1910, Oleu sobre llenzu 60 x 70,5 cm * [[Heinrich von Zügel]] (1850-1941). Polo xeneral, el "afayu" de los nuevos enclinos de la pintura francesa, ye reconocida polos pintores alemanes, a partir de los años 90. Dellos autores consideren qu'estes afirmaciones tienen por finalidá evitar que fuera puesta en dulda la orixinalidá de la mesma pintura. === Bélxica === Cola proclamación del Reinu de Bélxica en 1830, y pola mor del creciente sentimientu nacionalista, surdieron esfuercios destinaos a perfilar un arte belga independiente. L'arte belga, deriváu de les tradiciones de los Países Baxos, y que colos pintores flamencos [[Peter Paul Rubens]] (1577-1640) y [[Bruegel el Viejo|Pieter Bruegel el Viejo]] (1525/30-1569) podíen arguyecese d'una importante tradición pictórica propia, pero a mediaos del sieglu XIX, atopar so una fuerte influencia de los sos vecinos franceses. Nos años sesenta y empiezu de los setenta foi alquiriendo fuercia l'almiración de la nueva pintura francesa, especialmente de [[Courbet]], [[Millet]], [[Degas]] y [[Manet]].<ref>Karin Sagner-Dûchting - "Impresionismu en Bélxica: La Busca de la Lluz na Pintura" - Capitulo 10, páxs. 419 a 431 - Editor principal: Ingo F. Walter, L'impresionismu, Oceano, 2003,ISBN 970-651-766-9</ref> Sicasí l'Impresionismu entró con vacilación y demoranza na pintura belga. Nesta penetración tuvo un importante rol la llamada '''Escuela de Tervueren'''. En 1884 surdió'l grupu llamáu [[Les XX]] (Los Venti), del cual participaba, como fundador, unu de los pintores más famosos de la dómina, [[Isidore Verheyden]] ( 1846-1905), quien se manifestaba escépticu al respective de les últimes consecuencies del impresionismu, lo cual conducir más tarde a abandonar el movimientu. Una de les discípules más conocíes de Verheyden foi [[Anna Boch]] ( 1848-1936) quien tamién pertenecía al “Les XX”, percibía con gran lucidez la problemática y los enclinos del arte moderno. La pintora mercó bien llueu obres de Seurat y Gauguin, y adquirió la única pintura que [[Van Gogh]] llogró vender nel intre de la so vida. El grupu de “Les XX” tuvo un rol fundamental na entrada, l'espardimientu y la conocencia de la pintura impresionista en Bélxica. Nel grupu de "Les XX" atopábense, ente otros: * [[Georges Lemmen]] (1854-1930) ** Autorretratu - 1890 - Oleu sobre llenzu - 43 x 38 cm (estilu puntillista) ** Vista del Támesis - 1892 - Oleu sobre llenzu - 62 x 86,7 cm (estilu divisionista) [[Ficheru:Guillaume Vogels - Coucher de soleil sur la neige.jpg|thumb|Puesta de sol sobre la nieve - Guillaume Vogels]] * [[Guillaume Vogels]] (1836-1896) * [[Alfred William Finch]] (1854-1930) ** Los almiares de segáu - 1889 - Oleu sobre llenzu - 32 x 50 cm (estilu puntillista) * [[Théo van Rysselberghe]] (1862-1926) ** Grandes nubes, fiordu de Christiania - 1893 - Oleu sobre llenzu - 50,8 x 63 cm (estilu divisionista) ** Semeya de Auguste Descamps, el tìo del pintor - 1894, 64 x 53 cm - (estilu divisionista) ** Familia aconceyada nun güertu - 1890, 115,5 x 161,5 cm * [[Fernand Khnopff]] (1858-1921) * [[Henry van de Velde]] (1863-1957) ** Muyer na ventana - 1889 - Oleu sobre llenzu - 111 x 125 cm (estilu puntillista) ** Sillones na sablera en [[Blankenberge]] - 1888 - Oleu sobre llenzu - 71 x 100 cm (estilu puntillista) Pa dellos pintores del grupu de "Los Venti", la manera impresionista y [[Neoimpresionismu|neoimpresionista]] nun foi otra cosa sinón una etapa de transición escontra les corrientes [[simbolista|simbolistes]] y [[espresionista|espresionistes]], fenómenu que s'intentó atribuyir a un componente místicu de la pintura flamenca. === España === [[Ficheru:Joaquín Sorolla - Niño en las rocas, Javea.jpg|thumb|left|''Neñu nes roques'', de Sorolla (1905).]] [[Ficheru:Darío de Regoyos - Le Poulailler.jpg|thumb|''El gallineru'', de Regoyos (1912).]] La pintura española apurrió una fuerte contribución al impresionismu francés. La entonación abuxao y terroso predominante en delles obres de [[Diego de Silva y Velázquez|Velázquez]] (1599-1660), [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]] (1618-1682), [[Francisco de Zurbarán]] (1598-1664) y [[Francisco de Goya]] (1746-1828), espertaron gran interés ente los impresionistes franceses, especialmente en [[Manet]], que manifestó una gran almiración pola "Edá dorada" de la [[pintura española]], y visitó España en 1865 una única vegada, anque la so almiración per esti país ye anterior a esti viaxe, y llegó-y al traviés d'un amigu del so padre, el críticu d'arte [[Charles Blanc]].<ref>Karin Sagner-Dûchting - "La Pintura n'España na dómina del Impresionismu" - Capitulo 15, páxs. 553 a 557 - Editor principal: Ingo F. Walter, L'impresionismu, Oceano, 2003,ISBN 970-651-766-9</ref> L'impautu de la revolución del impresionismu nos pintores españoles nun ye daqué bien claro. Obviamente, conocíense les innovaciones téunicu y estéticu, pero la so aplicación nun foi nin inmediata nin total. L'usu de la pincelada suelta nun tien por qué ser una influencia impresionista por sigo, y taba presente con anterioridá na pintura española. El plenairismo na pintura de paisaxe venía emplegándose tamién. Los efeutos lluminosu y cromáticu son les verdaderes novedaes. Sicasí, hai una xenérica considerancia como "impresionistes" o "pre-impresionistes" de munchos pintores del postreru terciu del sieglu XIX. Munchos d'ellos evolucionaron escontra l'impresionismu a partir del [[pintura del Realismu#España|realismu]] (denominación tamién bien problemática). Tamién s'utiliza la etiqueta "[[luminista]]" (non menos ambigua), especialmente pa los pintores valencianos ([[luminismo valencianu]]) d'ente los que destaquen [[Joaquín Sorolla]] o [[Teodoro Andreu]]. Otros nomes que se suelen acomuñar al [[impresionismu español]] son [[Darío de Regoyos]], [[Ignacio Pinazo]], o [[Aureliano Beruete]]. Avanzáu'l final del sieglu, especialmente en Cataluña, camuden los presupuestos estilísticos de la pintura de vanguardia, que se redefine como [[modernismu (arte)|modernismu]] ([[modernismu catalán]], [[Santiago Rusiñol]], [[Ramon Cases]]). Ver tamién: * [[Adolfo Guiard]] * [[Anselmo Guinea Ugalde]] * [[Luis Jiménez y Aranda]], (1845-1928) * [[Martín Rico]], (1833-1908) * [[Luis Gallardo]], (1868-1937) * [[Marceliano Santa María]], (1866-1952) {{commons|Category:Impressionist painters from Spain|Impresionismu español}} === Estaos Xuníos === {{AP|Impresionismu americanu}} {{VT|Colonia artística de Old Lyme}} === Holanda === La pintura holandesa del sieglu XVII tuvo una gran influencia nos pintores impresionistes franceses de la [[Escuela de Barbizon]], quien atopaben nos paisaxes de [[Salomon van Ruysdael]] (1600-1670), por casu, una concepción de la naturaleza moderna que correspondía a les sos propies aspiraciones. Los impresionistes franceses tamién reconocieron eses cualidaes y na década de los sesenta, los pintores [[Frans Hals]] (1585-1666) y [[Jan Vermeer]] (1632-1675) espertaron fondu interés d'aquellos artistes. Na obra de Hals apreciaben especialmente la pincelada ancho y llibre, ente qu'en Vermeer almiraben la virtuosa coloración.<ref>Karin Sagner-Dûchting - "Tradiciòn y Modernismu: La Escuela de la Faya y los Impresionistes de Amsterdam" - Capitulo 10, páxs. 407 a 431 - Editor principal: Ingo F. Walter, L'impresionismu, Oceano, 2003,ISBN 970-651-766-9</ref> Los pintores franceses de la dómina impresionista conocieron esti pintores, non solo al traviés de los cuadros espuestos nel Muséu del Louvre, sinón que tamién al traviés de los artículos del críticu d'arte francés [[Théophile Thoré]] (1824-1869), y al traviés de numberosos contactos personales. Monet, por casu consideraba al holandés [[Johan Barthold Jongkind]] (1819-1869) como'l so maestru más importante, xunto a Boudin. En Jongkind poner d'evidencia, en forma bien especial l'acción reciproca que se dio ente los pintores holandeses y franceses, que resultaron más tarde bien importantes pal impresionismu. Nesta llinia tuvo importancia, nes décades de los setenta y ochenta, la llamada [[Escuela de la Faya]], de la cual participaron, ente otros: {| |-valign="top" |width="50%"| * [[Floris Arntzenius]] (1864-1925); * [[Adolph Artz]] * [[Gerard Bilders]] * [[Johannes Warnardus Bilders]] (1811-1890); * [[Bernard Blommers]] * [[Hendrik Pieter Bremmer]] (1871-1956) ([[Divisionismo|Divisionista]]) * [[Théophile de Bock]] * [[Johannes Bosboom]] * [[Paul Gabriël]] * [[Johannes Hubertus Leonardus de Haas]] * [[Jacob Hendricus]] (1837-1899) * [[Matthijs Hendricus]] (1837-1917) * [[Gerrit van Houten]] * [[Jozef Israëls]] (1824-1911) * [[Jacob Maris]] * [[Matthijs Maris]] * [[Willem Maris]] (1844-1910) * [[Anton Mauve]] (1844-1910) * [[Hendrik Willem Mesdag]] * [[Tacu Mesdag]] * [[Sina Mesdag-van Houten]] * [[Albert Neuhuys]] * [[Willem Roelofs]] (1822-1897) * [[Philip Sadée]] * [[Julius van de Sande Bakhuyzen]] * [[Willem Bastiaan Tholen]] * [[Jan Theodorus Toorop]] (1858-1928) ([[Círculu Artísticu de la Faya]]) * [[Johannes Hendrik Weissenbruch]] (1824-1903) * [[Willem de Zwart]] |} === Hungría === L'autoestima de los húngaros resultó fondamente estropiada a raigañu del fracasu de la so sulevación contra los Habsburgu en 1848/49. El país, carauterizáu por una producción agropecuaria basada nel llatifundiu, atopábase significativamente retrasáu al respective de los países d'Europa Occidental. Esti fechu influyó tamién el desenvolvimientu de les artes nesti periodu. Les principales motivaciones pa los artistes húngaros d'esti periodu atopaben la representación de la mesma historia nacional, y los festexos en redol a les celebraciones del mileniu” de la conquista del país per parte de los caballeros maxares, y el descubrimientu y valoración de les particularidaes de la vida popular y de les particularidaes del paisaxe.<ref>Feist, Peter H.: "Ente la Patria y Europa: Impresionistes n'Europa Central y del Sur" Capítulu 13, páxs. 519-524 - Editor principal: Ingo F. Walter, L'impresionismu, Océanu, 2003,ISBN 970-651-766-9</ref> [[Mihály Munkácsy]] (1844-1900) contemporaneu de [[Monet]] y [[Max Liebermann|Liebermann]], adquirió bona reputación internacional en [[Düsseldorf]] y en [[París]], onde permaneció ente 1872 y 1896. La so fama basar nel so brengosu realismu, pero calteniendo simultáneamente una eficaz “pintura de salón”, utilizando una amplia gama de temes que fueron dende les escenes de l'alta sociedá y luxoses decoraciones hasta obres en redol a drames sociales y les cruentes lluches de lliberación. La lluz y el color, nes obres de Munkácsy nun fueron influyíes pola pintura al campu, siendo que solamente los sos estudios teníen esa frescura ya impulsiva espontaneidá. [[László Páal]] (1846-1879), amigu de Munkácsy, vivió los sos pocos años creativos nuna situación bien difícil en París y Fontainebleau. Dempués d'estudiar en Múnich, foi quien introdució los principios de la [[Escuela de Barbizon]] na pintura húngara. Los principales pintores húngaros que se xuntaron al Impresionismu son: * [[László Páal]] (1846-1879) ** Camín nel monte de Fontainebleau, 1876, Oleu sobre llenzu, 65 x 46 cm [[Ficheru:Szinyei Merse, Pál - Poppies in the Field (1902).jpg|thumb|Pradería con amapoles]] * [[Pál Szinyei Merse]] (1845-1920) ** Globu cautivo, 1878, oleu sobre llenzu, 41,5 x 39 cm ** Fiesta de mayu o Almuerzu al campu, 1873, Oleu sobre llenzu, 123 x 161,5 cm ** Pradería con amapoles, 1896, oleu sobre llenzu, 39 x 63,2 cm * [[Károly Ferenczy]] (1862-1917) ** Ochobre de 1903, Oleu sobre llenzu, 126 x 107 cm ** Día de branu, 1906, Oleu sobre llenzu, 100 x 103,2 cm * [[József Rippl-Rónai]] (1861-1927) ** Cuando se vive de les alcordances, 1904, Oleu sobre cartón, 70,5 x 103 cm ** Dama nun vistíu con pintes blanques, 1889, Oleu sobre llenzu, 187 x 75 cm === Italia === {{AP|Macchiaioli}} El desenvolvimientu que l'impresionismu tuvo n'Italia foi daqué particular, gracies a la esperiencia de [[Federico Zandomeneghi]] y [[Giuseppe De Nittis]], y de los [[Macchiaioli]], más próximos, sicasí a la tradición del [[Cuatrocento]] del [[sieglu XV]].<ref>Karin Sagner-Dûchting - "L'Impresionismu y la Pintura Italiana na Segunda Metá del Sieglu XIX" - Capitulo 14, Páx. 533 a 551 - Editor principal: Ingo F. Walter, L'impresionismu, Oceano, 2003,ISBN 970-651-766-9</ref> Destacar nel periodu los pintores: * [[Giovanni Boldini]] (1842 - 1931); ** Semeya de Mlle Lantelme, 1907, Oleu sobre llenzu, 227 x 118 cm * [[Giuseppe Abbati]] (1836-1868); ** Paisaxe de Castiglioncello, 1863, Oleu sobre madera, 10 x 30 cm * [[Giovanni Fattori]] (1825-1908); ** La rotonda de Palmieri 1866, Oleu sobre llenzu, 12 x 30 cm ** Almiar, dempués de 1872, Oleu sobre madera, 24 x 43 cm * [[Silvestro Lega]] (1826-1895); ** So la pérgola, 1868, oleu sobre llenzu, 75 x 93,5 cm ** Mazzini morrebundu, 1873, oleu sobre llenzu, 76 x 96,6 cm ** La llectura, 1875, Oleu sobre llenzu, 38,5 x 22,5 cm * [[Serafino de Tívoli]] (1826-1892); * [[Vincenzo Cabianca]] (1827-1902); * [[Adriano Cecioni]] (1836-1886); * [[Raffaelo Sernesi]] (1838-1866); ** Pratone alle Cascine, hacia 1860, oleu sobre cartón 12 x 19,5 cm * [[Telemaco Signorini]] (1835-1901); ** El suburbiu Porta Adriana en Ravenna, 1875, oleu sobre llenzu, 66 x 100 cm ** La sala de lloques de San Bonifacio, Florencia, hacia 1866/67, oleu sobre llenzu, 63 x 95 cm * [[Gugliermo Ciardi]] (1842-1917); ** Mies d'oru, 1883, oleu sobre llenzu, 132 x 275 cm * [[Giuseppe De Nittis]] (1846-1884); ** Victoria Embankment, Londres, 1875, oleu sobre llenzu, 19 x 31 cm ** Almuerzu nel xardín, hacia 1884, oleu sobre llenzu, 81 x 117 cm * [[Federico Zandomeneghi]] (1841-1931); ** Pescando nel Sena (El Sena) 1878, oleu sobre madera, 16 x 29 cm ** -y Moulin de la Galette, 1878, oleu sobre llenzu, 80 x 120 cm ** Plaza d'Amberes en París, 1880, oleu sobre llenzu, 100 x 135 cm ** Xuegos nel Parque Monceau, oleu sobre llenzu, 73 x 92 cm ** Señora na pradería, 1895, oleu sobre llenzu, 46 x 38 cm ** Semeya d'una rapaza nueva, hacia 1893-1895, oleu sobre llenzu, 60,5 x 73,5 cm * [[Gaetano Previati]] (1852-1920); ** Na pradería, 1889/90, oleu sobre llenzu, 62 x 56,5 cm * [[Giovanni Batista Segantini]] (1858-1899); ** Mediudía sobre los Alpes (Día de vientu), 1891, Oleu sobre llenzu, 77,5 x 71,5 cm [//commons.wikimedia.org/wiki/File:Mittag_in_dean_Alpen_1891.jpg] ** L'aráu, 1890, Oleu sobre llenzu, 116 x 227 cm * [[Giacomo Balla]] (1871-1958); ** La novia de Villa Borghese, 1901, Oleu sobre llenzu, 60,5 x 90 cm * [[Umberto Boccioni]] (1882-1916); ** Semeya de la pintora Adriana Bisi-Fabbri, 1907, oleu sobre llenzu, 52 x 95 cm * [[Giuseppe Pellizza de Volpedo]] (1868-1907); ** Ropa al sol, 1905, oleu sobre llenzu, 87 x 131 cm == Galería d'imáxenes == <!--orde cronolóxicu--> <gallery mode=packed> Ficheru:Boudin Trouville1864.jpg|''Trouville'', [[Eugène Boudin]], 1864 Ficheru:Paul_Cézanne_160.jpg|''Autorretratu''. [[Paul Cezanne]], 1864 Ficheru:Pissarro, Camille, Les chataigniers a Osny (The Chestnut Trees at Osny), 1873.jpg|''Los castañeros de Osny'', [[Camille Pissarro]], 1873 Ficheru:Edgar Germain Hilaire Degas 012.jpg|''[[L'axenxu|El bebedores de absenta]]'', [[Edgar Degas]], [[1876]] Ficheru:Pierre-Auguste Renoir, Le Moulin de la Galette.jpg|''[[Baille nel Moulin de la Galette]]'' (''Le Bal au Moulin de la Galette)'', [[Pierre-Auguste Renoir]], 1876 Ficheru:Monet-montorgueil.JPG|''[[La cai Montorgueil]]'', [[Claude Monet]], 1878 Ficheru:Edgar Germain Hilaire Degas 018.jpg|''La primer baillarina'', [[Edgar Degas]], 1878 Ficheru:Claude Monet - Meules, milieu du jour.jpg|''[[Almiares]]'', [[Claude Monet]], 1890 Ficheru:Rusinyol el valle de los naranjos.jpg|''El valle de les naranxales'', [[Santiago Rusiñol]], 1901 Ficheru:Max Liebermann - Zwei Reiter am Strand.jpg|''Caballeros xunto al mar'', [[Max Liebermann]], 1901 Ficheru:Joaquin Sorolla - Paseo a la orillas del mar.jpg|''[[Paséu a veres del mar]]'', [[Joaquín Sorolla]], 1909 Ficheru:Liebermann Garten.jpg|''Les terraces de flores nel xardín de Wannsee'', [[Max Liebermann]], c. 1916 Imaxe:Claude Monet 044.jpg|''Serie: Nenúfares'', [[Claude Monet]], dempués de 1916 </gallery> == Ver tamién == * [[Filippinismu]] * [[Neoimpresionismu]]; [[Puntillismo]] y [[Divisionismo]] * [[Postimpresionismu]] * [[Impresionismu musical]] * [[Impresionismu lliterariu]] * Llista de [[Pintores impresionistes]] * [[Camille Pissarro en Venezuela]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == '''N'español''': * Ingo F. Walter, L'impresionismu, Océanu, 2003, ISBN 970-651-766-9 '''N'italianu''': * Giulio Carlo Argan, ''L'arte moderno'', 1994 * Bernard Denvir, ''L'impressionismo'', Art Dossier n° 73 * Gioia Mori, ''Impressionismo, Van Gogh e il Giappone'', Art Dossier n° 149 * Maria Teresa Benedetti, ''Impressionismo: le origini'', Art Dossier n° 159 '''En francés''': * Sophie Monneret, ''L'Impressionnisme et son époque'', Paris, 1979, ISBN 2-221-05222-6 * Claire Barbillon, CD-Rom ''Les Impressionnistes'', RMN/Musée d'Orsay, 1997 * Pascal Bonafoux, ''Correspondances impressionnistes'', Editions Diane de Selliers, 2008 * Norbert Dremus, ''L'impressionnisme élémentaire'', Musée d'Orsay, 2006 '''N'inglés''': * Baumann, Félix; Karabelnik, Marianne, et al. (1994). ''Degas Portraits''. London: Merrell Holberton. ISBN 1-85894-014-1 * Denvir, Bernard (1990). ''The Thames and Hudson Encyclopaedia of Impressionism''. London: Thames and Hudson. ISBN 0-500-20239-7 * Gordon, Robert; Forge, Andrew (1988). ''Degas''. New York: Harry N. Abrams. ISBN 0-8109-1142-6 * Gowing, Lawrence, with Adriani, Götz; Krumrine, Mary Louise; Lewis, Mary Tompkins; Patin, Sylvie; Rewald, John (1988). ''Cézanne: The Early Years 1859-1872''. New York: Harry N. Abrams. * Moskowitz, Roxura; Sérullaz, Maurice (1962). ''French Impressionists: A Selection of Drawings of the French 19th Century''. Boston and Toronto: Little, Brown and Company. ISBN 0-316-58560-2 * Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. ISBN 0-87070-360-9 * Richardson, John (1976). ''Manet'' (3rd Ed.). Oxford: Phaidon Press Ltd. ISBN 0-7148-1743-0 * Rosenblum, Robert (1989). ''Paintings in the Musée d'Orsay''. New York: Stewart, Tabori & Chang. ISBN 1-55670-099-7 == Enllaces esternos == {{Commons|Impressionism}} * [http://french-impressionists.com/ Cuadros impresionistes n'alta calidá y más información] * [http://www.impressionniste.net/ impressionniste.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110224174119/http://impressionniste.net/ |date=2011-02-24 }}, portal sobre l'impresionismu (n'inglés y francés). * {{Enllaz rotu|1=metamorfosis diaria-de-les coses esternes/ Impresionismu y moda |2=http://masdearte.com/impresionismu-y-moda-la |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} en Masdearte.com. {{Tradubot|Impresionismo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Impresionismu|Impresionismu]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] d28kzvt8wxuwta6z6duue98ee0w2niy Inmigración 0 95158 4485095 4455764 2026-04-06T06:32:50Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485095 wikitext text/x-wiki {{ficha xenérica}} [[Ficheru:Inmigrantes europeos llegando a Argentina.jpg|thumb|Inmigración.]] La '''inmigración''' ye la entrada a un país o rexón de persones que nacieron o vienen de otru llugar. Representa una de les dos opciones o alternatives del términu [[migración (demografía)|migración]], que s'aplica a los movimientos de persones d'un llugar a otru y estos desplazamientos traen un cambéu de residencia temporal o definitivu. Les dos opciones de dichos movimientos migratorios son: [[emigración]], que ye la salida de persones d'un país, rexón o llugar determinaos pa dirixise a otru llugar distintu ya inmigración, que ye la entrada nun país, rexón o llugar determinaos procedentes d'otres partes. De manera que una emigración lleva como contrapartida posterior una inmigración nel país o llugar de llegada. Y con al respeutive de esta última idea hai qu'esclariar qu'hasta qu'un emigrante nun llega a un país nuevu nun se debe considerar como inmigrante, cosa que vieno asocediendo nos últimos años, cola gran [[crisis migratoria n'Europa]] yá que centenares y hasta miles de persones vinieron emigrando de los países conflictivos d'África y del Mediu Oriente y morrieron en naufraxos y otros accidentes antes de llegar como inmigrantes a los países europeos. == La perceición individual de la inmigración == Los procesos migratorios son inherentes a la especie humana y a munches otres especies. Dichos procesos nacen del instintu de caltenimientu de la especie más que del individuu, y débense siempres a una evaluación comparativa de la redolada onde se vive tocantes a los recursos y posibilidaes con que se cunta, y de una redolada distinta, nel qu'esiste una perceición de qu'esos recursos y posibilidaes pueden ser mayores y meyores. Esta comparanza ente la vida cotidiana nun país y otru aníciase anguaño pola amplia facilidá de movese d'un llugar a otru, colo que resulta cada vez más fácil, enterase de cómo ye la vida n'otros países. Actúa nun doble sentíu: cuando se tien una perceición favorable al so propiu país y cuando esta perceición ye desfavorable, lo cual ye'l motivu qu'esplica la inmigración nel primer casu y el que describe los motivos d'emigración nel segundu casu, como puede trate nun artículu de Axel Capriles nel periódicu ''[[El Universal (Venezuela)|El Universal]]'' de [[Caraques]] del 24 de setiembre de 2009 (<ref>Axel Capriles M. '''Del viaxe al maltratu''', Caraques: ''El Universal'', 24-09-09: [http://www.eluniversal.com/2009/09/24/opi_art_del viaxe-al-maltrat_1580960.shtml]</ref>). Evidentemente, cuando se trata d'evaluar el nivel de vida qu'esiste ente los distintos países, non solo puede llograse al traviés de dalgún viaxe al esterior sinón por ensame de víes y procedimientos qu'anguaño se fixeron posibles pol desenvolvimientu teunolóxicu de les comunicaciones y de los medios de tresporte: comunicación con familiares nel país de posible entrada, referencies de terceres persones, propaganda turística o d'otres actividaes económiques, etc. === Nel país d'orixe === Nel país de procedencia del inmigrante suelen esistir ciertos problemes llegales pa la emigración, en gran parte creaos pol gobiernu respeutivu, que trata d'evitar la salida d'emigrantes, sobremanera porque la inmensa mayoría d'ellos suelen ser adultos nuevos n'edá de trabayar y contribuyir al desenvolvimientu del país o a los oxetivos establecíos pol mesmu gobiernu. N'especial, los gobiernos fascistes, comunistes o antidemocráticos polo xeneral, siempres trataron de poner torgues a la emigración, como puede trate nel artículu sobre la emigración italiana na Wikipedia nesti idioma. Asina, anque nesti últimu casu nun quedó bien claro los motivos que tenía'l gobiernu de Mussolini p'acutar la emigración, lo cierto ye que práuticamente sumió ente 1929 y el final de la segunda guerra mundial como se señala de siguío: {{cita|''L'emigrazione nelle Americhe fu enorme nella seconda metà dell'Ottocento y nei primi decenni del Novecento. Quasi si esaurì mientres il Fascismo, ma ebbe una piccola ripresa subito dopo finar della seconda guerra mondiale''|col2='''La emigración a América foi enorme na segunda metá del sieglu XIX y nes primeres décades del sieglu XX. Casi sumió mientres el fascismu pero tuvo un pequeñu repique al rematar la segunda guerra mundial.'''|L'Emigrazione italiana}} Sicasí, ye na mesma Wikipedia n'italianu onde atopamos la crítica a les polítiques gubernamentales opuestes a la emigración: {{cita|''Cosa intende per nazione, signor Ministru? È una massa di infelici? Piantiamo grano ma non mangiamo pane bianco. Coltiviamo la vite, ma non beviamo il vieno. Alleviamo animali, ma non mangiamo carne. Ciò nonostante voi ci consigliate di non abbandonare la nostra Patria? Ma è una Patria la terra dove non si riesce a vivere del proprio lavoro?''|col2='''¿Qué entiende por nación, señor ministru? ¿Ye una masa d'infelices?. Semamos trigu pero nun comemos pan blanco. Cultivamos la vide pero nun bebemos vinu. Criamos ganáu pero nun comemos carne. Sicasí, usté aconséyanos que nun abandonemos la nuesa Patria. ¿Pero ye una Patria'l llugar onde daquién nun puede vivir del propiu trabayu?'''|Respuesta anónima a un ministru italianu, sieglu XIX (<ref>Crónica de la emigración d'una familia italiana pa establecese nel Brasil (en portugués): [http://archive.today/20120629005257/pozzebon.br.tripod.com/pozzebon/id1.html]</ref>)}} L'exemplu de la emigración italiana ye bien claro nesti sentíu y seique emblemáticu porque la so emigración tenía que ser a países con idioma distintu, principalmente, a los Estaos Xuníos, Arxentina, Brasil, Venezuela dempués de la [[segunda guerra mundial]] y a otros países europeos en dómines recién. Y los descendientes de los italianos qu'emigraron mientres el sieglu XX son más de 60 millones, lo que significa tantu o más que la población italiana actual, anque hemos de tener en cuenta que resulta malo de llograr cifres precises nesti sentíu. Daqué distintu asocedió en Francia, onde los sos habitantes siempres fueron bastante ronciegos a dexar el país, con delles esceiciones coles antigües colonies ([[Quebec]], por casu). === Nel país d'inmigración === [[Ficheru:Spanish USC2000 PHS.svg|thumb|Mapa cola distribución territorial del [[idioma español|español]] nos Estaos Xuníos según el [[Censu de los Estaos Xuníos de 2000|censu de 2000]].]] En cada país, les torgues pa la entrada d'inmigrantes resulten muncho más claros y tienen múltiples facetes, tantu por parte de los gobiernos respeutivos como per parte de los mesmos habitantes del país ya inclusive d'otros inmigrantes yá establecíos, sobremanera si vienen de países distintos. Una senciella esplicación del refugu de los inmigrantes nel país d'entrada ufiertar [[William F. Ogburn]] y [[Meyer F. Nimkoff]] nel so llibru ''Socioloxía'': {{cita|''Los individuos non siempres s'amuesen cordiales ante los cambeos introducíos nel grupu al que pertenecen, sinón que suelen ser contrarios a innovaciones suxeríes por xentes de fora o inclusive por recién llegaos al grupu...Estes distinciones entienden meyor dende'l puntu de vista de la teoría de les rellaciones extragrupo y intragrupo, que puede dicise que surden cuando grupos qu'actúen unu sobre otru siéntense estraños o contrarios ente sigo. So tales circunstancies, tolos miembros del mesmu grupu constitúin un intragrupo o un «nós» como opuestos a un extragrupo o un «ellos».<ref>William F. Ogburn y Meyer F. Nimkoff. ''Socioloxía''. Madrid: Editorial Aguilar, 1964, 5a. edición, pp 142-143</ref>}} Sicasí, hai ocasiones nes qu'esta inmigración resulta favorecida polos gobiernos col fin d'atopar xente esperto en determinaos trabayos, como puede inferise de la composición de la población por edá y sexu nos países petroleros del Golfu Pérsicu, onde abonden los adultos nuevos, especialmente los homes, ente que los neños y la población de mayor edá son bien escasos. Les pirámides de población d'estos países del Golfu Pérsicu tienen una gran semeyanza cola pirámide demográfica de la población inmigrante n'España, que puede trate nesti mesmu artículu. == La dispersión territorial de los seres humanos == Les migraciones son tan antigües como la humanidá y apaecen nes rellaciones más antigües de casi toles relixones y cultures qu'esisten. Nel casu de la [[xudeocristianismu|tradición xudeocristiana]], la espulsión del home pol Creador dempués del pecáu orixinal constitúi la primer referencia a una especie de migración forzosa. Otros exemplos pueden atopase nel Éxodu o Fuxida d'[[Exiptu]], los 40 años de la vida nel desiertu del [[Sinaí]], l'establecimientu en Canaán, etc. Na [[islam|tradición islámica]] puede citase la fuxida o treslláu de [[Mahoma]] dende [[La Meca]] a [[Medina]], procesu conocíu como la [[Hégira]], que puede traducise como emigración. La mesma teoría de la evolución y l'afayu de restos fósiles bien antiguos n'África danos pie pa creer que los seres humanos tuvieron un orixe común dende onde emigraron en distintes direiciones pa dise estableciendo en llugares cada vez más estremaos. Polo xeneral, puede dicise que'l desenvolvimientu teunolóxicu siempres dio orixe a una espansión territorial de los pueblos y al establecimientu de nuevos grupos humanos en llugares cada vez más remotos: el descubrimientu del fueu, por casu, dexó a los seres humanos instalase en llugares que yeren muncho más fríos. Lo mesmo podemos dicir del descubrimientu de l'agricultura (la [[Revolución Neolítica]]), de la [[ganadería]] y doma d'animales, de la [[metalurxa]], de les embarcaciones de vela, de la [[Revolución industrial]], del [[ferrocarril]], del [[motor d'esplosión]] (que punxo a valir rexones desérticas onde esistía petroleu y onde s'establecieron mayoritariamente persones llegaes d'otres partes) y munchos otros exemplos. [[Alvin Toffler]], na so famosa obra ''[[La tercer fola]]'' señala l'escurrimientu de trés grandes revoluciones nel tiempu que tresformaron dafechu la historia de la Humanidá. La primera referir a la Revolución Neolítica, la invención y desenvolvimientu de l'agricultura, que dio orixe a la sedentarización de los seres humanos. [[Gordon Childe]] referir a esta Revolución como la etapa que denomina ''Los Oríxenes de la Civilización'': en realidá, l'asentamientu estable de los seres humanos en redol a pueblos agrícoles cada vegada más grandes constitúin un pasu xigantescu na historia de la civilización yá que nun tenemos d'escaecer que'l términu civilización vien de ciudá (civitas en llatín) y les primeres ciudaes fueron asentamientos agrícoles. La segunda fola foi la Revolución industrial, que traxo consigo'l desenvolvimientu de la producción masiva de productos industriales, el desenvolvimientu del ferrocarril y otros inventos, que dexaron la crecedera de les ciudaes hasta un puntu nunca antes vistu na historia. De la mesma, esta crecedera de les ciudaes traxo consigo un procesu enorme d'[[éxodu rural]], primero nos países más industrializaos y dempués en tol mundu. Tanto la Revolución Neolítica hai menos de 10.000 años, como la Revolución industrial empecipiada hai unos dos sieglos, traxeron consigo enormes desplazamientos de millones de persones y cambeos enormes nes actividaes humanes y les maneres o estilos de vida: de nómada a sedentariu y de rural a urbanu. Y la Tercer Fola, el desenvolvimientu xigantescu de la teunoloxía na segunda metá del sieglu XX y empiezos del XXI, dio orixe a unos movimientos xigantescos de millones de persones, tanto espacial como temporalmente. Les migraciones fueron siempres bien importantes. Históricamente, les migraciones camudaron totalmente l'aspeutu de los países, influyendo na so composición racial, llingüística y cultural, según otros cambeos importantes de gran repercusión. Mientres miles d'años, los seres humanos diben estendiéndose escontra nuevos territorios, a midida que la población aumentaba y precisaben nuevos espacios nos que llograr recursos, especialmente, alimenticios. Nun podríamos entós falar d'una verdadera inmigración, una y bones esti términu referir a la denominación de los acabante llegar a un llugar per parte de los que yá moraben nesi llugar. Los centros poblaos yeren bien pequeños y taben arrodiaos peles tierres d'onde llograben la so subsistencia. Podemos dicir que los conceutos rellacionaos cola inmigración surden na Edá Antigua cola fundación y desenvolvimientu de colonies nel Mediterraneu, per parte de les ciudaes [[fenicia|fenicies]], [[Colonización griega|grieges]], [[Cartago|cartaxineses]] y romanes, anque nesti últimu casu, el procesu d'ocupación del territoriu adquirió un sentíu distintu, yá que esistió la formación d'una institución políticu-territorial muncho más paecida a la de los estaos nacionales surdíos na Edá Moderna que, yá que sal,, inspirar en gran parte nel legáu xurídicu y forma de gobiernu del [[Imperiu romanu]] (por casu, l'[[Imperiu carolinxu]] y el [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]]). Na dómina del Imperiu romanu yá podía falase d'inmigración como la entendemos agora: [[Mérida (España)|Mérida]], por casu, col nome de Emerita Augusta, foi fundada con soldaos llicenciaos del exércitu romanu (d'ende'l nome de Emerita yá que el nome romanu pa los soldaos desmovilizados yera'l d'eméritos o xubilaos). Pero como la ciudá yá esistía dende antes, los sos habitantes aceptaron esa ''"inmigración"'' en cuenta de recibir el títulu de ''"ciudadanos"'' romanos. Fai mil quinientos años, no qu'anguaño conocemos como Moscú, nun había un namái [[Rusia|rusu]], n'Hungría nun había un namái húngaru, en Turquía nun había turcos, España empezaba a ser visigoda, n'América namái vivíen indíxenes, n'Australia namái polinesios y melanesios, na rexón de Kosovo vivíen en forma minoritaria los albaneses, lo que fai inda más complexu'l términu dende'l puntu de vista históricu. Y les invasiones bárbares, que marquen el fin de la Edá Antigua y l'empiezu de la Edá Media, constituyeron un bon exemplu pa esplicar el refugu de la población nativa d'un llugar a xente procedente d'otros llugares, sobremanera pol fechu de que nun se trata d'una verdadera inmigración sinón d'un procesu d'invasión y conquista. La dómina medieval (S. V - S. XV) ye la dómina feudal, na que los fluxos migratorios yeren embrivíos pola vida zarrada y autosuficiente de los [[feudu|feudos]]. Les rellaciones ente pueblos o grupos distintos fueron militares, de conquista y de desplazamientos forzosos de grupos y pueblos enteros. Nos diez sieglos que duró, destáquense, amás de les invasiones bárbares, la conquista árabe nel Mediterraneu, la [[Reconquista]] na Península Ibérica, l'establecimientu de los normandos en territoriu de la Francia actual, el desenvolvimientu del feudalismu nel continente asiáticu, coles invasiones de los pueblos mongoles y la lenta pero continua espansión y poblamientu de los pueblos americanos (descendientes d'asiáticos que cruciaron l'Estrechu de Behring nel últimu periodu glacial) a lo llargo y anchu de tol continente. [[Ficheru:Ellis island 1902.jpg|thumb|Emigrantes europeos desembarcando en [[Ellis Island]] en [[Nueva York]] ([[Estaos Xuníos]]), en [[1902]].]] Nel pasáu, grandes fluxos d'inmigrantes fixeron que países americanos convertir en prósperos y activos. Los Estaos Xuníos son los que tradicionalmente recibieron (y siguen recibiendo) a inmigrantes de toes partes del mundu. Namái cuatro países promueven anguaño la inmigración ([[Australia]], [[Canadá]], [[Israel]] y [[Nueva Zelanda]]), nel casu d'Israel a cualquier xudíu que tea na [[diáspora]], nos otros llindándose a aquellos comenenciudos que demuestren el so 'empleabilidá' potencial y un nivel fayadizu d'adaptación a les cultures llocales. Otros países déxen-y en circunstancies especiales, por casu pa cubrir puestos onde la ufierta llocal ye escasa, pa inversionistas, en casu de [[matrimoniu]], o [[asilu políticu]], o baxu alcuerdos multillaterales como na [[Xunión Europea]]. Les diferencies salariales pueden ser tan importantes que la [[inmigración illegal]] puede volvese una importante "industria". Otres razones qu'impulsen los fluxos migratorios inclúin la persecución política y la [[reagrupación familiar]]. Munchos negocios (llexítimos o illexítimos) desenvolviéronse como respuesta a la presencia de les comunidaes inmigrantes: unviada de dineru, llocutorios, restoranes típicos y especialidaes propies de la cocina del país alloñáu. Dellos economistes afirmen qu'un mercáu llaboral llibre a nivel mundial, ensin restricciones a la inmigración, contribuyiría al llargu plazu, a impulsar la prosperidá xeneral, teniendo un efeutu más beneficiosu que la llibre circulación de bienes y capitales. Otros tán en desalcuerdu, señalando qu'esa situación afectaría negativamente a los salarios y a la sindicalización de los trabayadores, y dispararía la población inmigrante a niveles insostenibles. En pro d'esta última idea atópase'l fechu de que'l desenvolvimientu teunolóxicu ta dexando ensin emplegu a millones de persones cada añu, tantu nos países desenvueltos como subdesendolcaos. Y otra idea qu'hai que tener en cuenta ye la de la pantasma de la superproducción, tantu de productos agrícoles como industriales, a pesar de que cada vez esisten más millones de persones fora de los niveles mínimos de consumu. Amás de los países qu'afalen la inmigración, probablemente países típicos d'inmigrantes son [[Alemaña]], [[Australia]], [[Arxentina]], [[Brasil]], [[Canadá]], [[Costa Rica]], [[Estaos Xuníos]], [[Francia]], [[Méxicu]], [[Nueva Zelanda]], [[Reinu Xuníu]], [[Venezuela]], ente otros; siendo nellos onde podemos estudiar el fenómenu de los estranxeros que van pa trabayar. Coles mesmes los típicos países qu'agora tienen un altu porcentaxe d'emigración serín'[[Albania]], [[Bulgaria]], [[China]], [[Colombia]], [[Cuba]], [[Ecuador]], [[India]], [[Marruecos]], Méxicu, [[Nicaragua]], [[Perú]], [[Rumanía]], [[Turquía]], [[Uruguái]] y Venezuela, ente otros, que rexistren tases de migración neta negatives,<ref>[http://www.indexmundi.com/g/r.aspx?c=ve&v=27&l=es Tasa de migración neta]</ref> constituyéndose según rexones expulsoras o protagonistes de grandes movimientos migratorios, siendo l'América Llatina, Europa Oriental, Asia y África, les principales rexones expulsoras d'emigrantes escontra'l mundu más desenvueltu. Munchos países y rexones travesaron diverses etapes o ciclos con al respeutive de les migraciones y de ser naciones de fuerte emigración (como España antes de 1960) pasaron a ser receptores d'inmigrantes. Los motivos suelen ser económicos, políticos (rexímenes dictatoriales o militaristes), guerres, etc. Tamién asocedió con muncha frecuencia'l casu inversu: Arxentina foi mientres el primer terciu del sieglu XX (y entá antes) un país receptor de millones d'inmigrantes procedentes principalmente d'Italia, España, Inglaterra, Francia y d'otres partes d'Europa, güei sigue siendo un país receptor pero de países vecinos, [[Paraguái]], [[Bolivia]], [[Uruguái]], [[Perú]], y d'otros países llatinoamericanos destacar [[Venezuela]], [[Colombia]], d'África, continente asiáticu ([[Corea]], [[China]], [[El Líbanu]]), y de dellos países d'Europa, pero con pinga emigratoria dende 1973. Escontra 2009 Arxentina tien más de 1,5 millones d'estranxeros concentrándose na so mayoría na [[Ciudá de Buenos Aires]], y les provincies de [[Provincia de Buenos Aires|Buenos Aires]], [[Provincia de Santa Fe|Santa Fe]], [[Provincia de Córdoba (Arxentina)|Córdoba]], y el restu esvalixaos n'otres provincies. En [[América Central|Centroamérica]] y el [[Caribe (rexón)|Caribe]] destaquen dos países; [[Belize]] y [[Costa Rica]], que son los principales receptores porcentuales d'inmigrantes na rexón y tienen una de les tases inmigratorias per cápita más altes del mundu. Nel casu de Belice, na so población atópense casi 15% d'inmigrantes, principalmente d'[[Hondures]], [[Guatemala]], [[Méxicu]] y [[Estaos Xuníos]]. Esto convierte al país n'unu de los mayores receptores porcentuales d'inmigrantes nel continente americanu. Mentanto, Costa Rica perfílase como'l mayor receptor porcentual d'inmigrantes n'[[América Llatina]],<ref>{{cita publicación|apellíos=Sanabria|nome=Alejandro|títulu=Costa Rica ye'l país con mayor porcentaxe d'inmigrantes n'América Llatina|url=http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/pais-llatinoamericanu-alluga-inmigrantes_0_631136887.html|fecha=19 de payares de 2014|fechaaccesu=20 d'agostu de 2016|periódicu=El Financieru de La Nación|cita=Costa Rica ye'l país llatinoamericanu con mayor porcentaxe d'inmigrantes rexistraos dientro de les sos fronteres, con un total de 9% según datos compilados pola Cepal y publicaos nun informe basáu nos datos censales del 2011 y otres fontes de datos.}}</ref> y el principal destín migratoriu de too l'istmu, con alredor d'ente 9% y 11% d'inmigrantes na so población y cerca de mediu millón d'estranxeros aniciaos nel país, la cifra más alta n'América Central.<ref>{{cita publicación|títulu=El 9% de la población de Costa Rica ye inmigrante, según el INEC|url=http://www.laprensagrafica.com/noticias/noticias/2485-el-9-de-la-poblacion-de Costa rica-ye-inmigrante-segun-el-inec|fecha=6 de xunu de 2012|fechaaccesu=20 d'agostu de 2016|periódicu=La Prensa|páxina=}}</ref> La [[inmigración en Costa Rica]] compónse principalmente de llatinoamericanos<ref>{{cita publicación |apellíos=Cantero|nome=Marcela|títulu=Costa Rica, un país receptor de migrantes|url=http://www.nacion.com/vivir/Costa-Rica-pais-receptor-migrantes_0_853114716.html|fecha=6 de setiembre de 2006|fechaaccesu=20 d'agostu de 2016|periódicu=La Nación}}</ref> ([[Nicaragua]], [[Colombia]], [[República Dominicana]], [[El Salvador]], ente munchos otros), pero tamién habiten nel país miles d'estauxunidenses, canadienses, afroantillanos, europeos ([[Reinu Xuníu]], [[Italia]], [[Francia]], [[España]] y [[Alemaña]]), africanos ([[Ghana]], [[Marruecos]] y [[Exiptu]]) y asiáticos ([[El Líbanu]], [[Emiratos Árabes Xuníos|Emiratos Árabes]], [[República Popular China|China]], [[República de China|Taiwan]] y [[Ḥong Kong]]). Estos fluxos migratorios caltener dende'l sieglu XIX, pos dende entós Costa Rica ye'l tradicional, principal y más popular destín centroamericanu pa italianos, españoles, franceses, libaneses y chinos. Igualmente, en [[Méxicu]] siempres esistieron importantes comunidaes estranxeres dende'l sieglu XIX, pero dende'l 2000 hubo una crecedera esponencial de la población inmigrante al respeutive de les décades anteriores; nel país esiste una población importante d'estauxunidenses, dada la cercanía, mientres el censu de 2014 cuntáronse 1,010,103 estauxunidenses viviendo en [[Méxicu]], convirtiéndose nel país onde viven más estauxunidenses fora d'[[Estaos Xuníos]] nel mundu,<ref>{{cita publicación |títulu=Población total por tamañu de llocalidá de residencia actual y sexu según llugar de nacencia |publicación=Censo de Población y Vivienda 2010 |editorial=Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía |url=http://www3.inegi.org.mx/sistemes/TabuladosBasicos/LeerArchivo.aspx?ct=27409&c=27302&s=est&f=2 |fechaaccesu=3 de marzu de 2011}}</ref> destácase tamién una tasa considerable d'inmigración procedente d'España, [[inmigración guatemalteca en Méxicu|Guatemala]], [[inmigración colombiana en Méxicu|Colombia]], [[inmigración italiana en Méxicu|Italia]], [[Canadá]], [[Arxentina]], [[Alemaña]], [[Australia]], [[Xapón]], [[Cuba]], [[Venezuela]] y [[inmigración coreana en Méxicu|Corea del Sur]]. Tamién mientres el sieglu XX destácase una tasa de migración suramericana escontra [[Méxicu]] por cuenta de problemes que teníen dellos países suramericanos nesi tiempu. Anguaño Méxicu enfrenta ciertos problemes d'inmigración illegal o desafranada qu'ingresa al so territoriu, que'l so orixe son principalmente países llatinoamericanos, caribeños y asiáticos. Anguaño, los países americanos nos cualos reparar mayor diversidá étnica y cultural son: [[Estaos Xuníos]], [[Canadá]], [[Arxentina]], [[Brasil]], [[Costa Rica]], [[Méxicu]], [[Puertu Ricu]], [[Uruguái]] y [[Venezuela]]. Lloñe de la persecución política y les crisis económiques d'esti periodu, la mayoría de los arxentinos emigraron a países del [[Continente Americanu]] y otres naciones tales como [[España]], [[Italia]], [[Reinu Xuníu]], [[Australia]] ya [[Israel]], los dos primeros países de los cualos salieron munches de les persones qu'emigraron a [[Arxentina]] nel sieglu pasáu. Hasta'l 2008, el númberu d'inmigrantes amontóse por cuenta de la necesidá de trabayadores de les economíes desenvueltes y al menor preciu de los pasaxes internacionales.<ref name="wsj1/7" /> === Inmigración mientres les dómines recién de crisis económiques === La tasa de desemplegu pa los inmigrantes ta xubiendo más rápidu que la de los trabayadores nativos. Los inmigrantes tán atayando los sos planes pa camudase y los gobiernos amenorguen les cuotes de los inmigrantes.<ref name="wsj1/7">{{cita web |url = http://www.elperiodicodemexico.com/nota.php?id=265753 |títulu = La crisis afecta les corrientes migratories internacionales |fechaaccesu = 10 de xunetu de 2009 |autor = Patrick Barta y Paul Hannon |fecha = 1 de xunetu de 2009 |editorial = Dow Jones Newswires }}</ref> Los fluxos de población recién dan orixe a una diferenciación tantu xurídica per parte de cada Estáu (España, Italia, Alemaña, etc.), como social per parte de la población nativa con al respeutive de los derechos de los inmigrantes. Y nun se trata solo de los inmigrantes, sinón tamién los antiguos emigrantes ''"retornaos"'' que, anque probablemente con mayores ventayes que los inmigrantes puramente dichos, nun disponen tampoco de tolos derechos y beneficios de los nacionales residentes d'enforma tiempu. == La inmigración nos distintos continentes == === América === Depués de que los europeos llegaren a América, una parte de los indíxenes orixinarios fueron movíos o abrasaos polos europeos y otra gran parte terminó tamién entemeciéndose con ellos, dando orixe al [[mestizaje]], que forma en Hispanoamérica principalmente, la mayor parte de la población actual. Ente los pueblos europeos que participaron viviegamente nestes emigraciones masives escontra América, amás de los españoles, podemos citar a los ingleses, portugueses, franceses, alemanes, italianos y holandeses. Por cuenta de la escasez de mano d'obra, sobremanera nel trabayu de les llamaes [[Plantación|plantaciones]], importáronse esclavos africanos de raza negra procedentes de los países del [[Golfu de Guinea]], lo que camudó nuevamente la composición de la población y nuevos amiestos raciales: mulatos, zambos, y otres denominaciones que yá nun suelen emplegase. Los descendientes, cada vez más entemecíos colos otros grupos raciales, predominaron nes rexones de clima templáu próximes a la mariña, onde constituyíen la mano d'obra de les principales faciendes o plantíos de caña d'azucre, cacáu y algodón, ente otros cultivos. Nes islles del Caribe, onde l'impautu de la Conquista abrasó a la población indíxena bien llueu (sobremanera pola introducción d'enfermedaes desconocíes nel continente americanu), los europeos sustituyeron el trabayu de los indíxenes col de los esclavos, polo cual, l'impautu africanu nel poblamientu foi, en delles rexones costeres, más importante que l'indíxena: podríamos dicir que, ente que los Andes siempres fueron indoamericanos, les Antilles convertir en afroamericanes. Tamién el sureste de los Estaos Xuníos recibió una gran cantidá d'esclavos como mano d'obra pa trabayar nos plantíos d'algodón. Les mariñes del Golfu de Méxicu y del Caribe (por casu, en Méxicu y Nicaragua) tamién recibieron una importante inmigración d'esclavos d'orixe africanu y nesti últimu país, establecer na llamada [[Costa de los Mosquitos]], un nome impropiamente deriváu de los indios [[Misquitos]] que poblaben la zona. Y en el sieglu XIX, munchos llabradores de [[Xamaica]], fuxendo de la esclavitú, escaparon de dicha islla pa establecese nesta rexón costera de los Mosquitos como lu recuerda la esistencia de poblaciones con nome anglosaxón, como ye'l casu de [[Bluefields]], la ciudá y puertu más importante de la zona caribeña de Nicaragua. Y tamién foi bien importante'l poblamientu con esclavos africanos nes rexones costeres de Brasil pal trabayu nos plantíos. === Europa === Amás de les citaes con anterioridá, Europa sufrió importantes cambeos de población nel [[sieglu XX]], cuando millones d'alemanes fueron espulsaos de [[Prusia|Prusia Oriental]] dempués de la [[Segunda Guerra Mundial]] y tresferíos a l'Alemaña del territoriu en que foi amenorgada dempués de la guerra. Asina, l'antigua [[Königsberg]], pasu a llamase [[Kaliningráu]] y esta ciudá solo ta habitada por rusos, cuando antes vivíen alemanes. Los polacos fueron emburriaos a la [[Pomerania]] y tol antiguu territoriu oriental dexáu polos alemanes, y la zona vencida per Polonia a la [[Xunión Soviética]], de la mesma foi poblada por rusos (principalmente, [[Rusia Blanca|rusos blancos]]) y [[Ucraína|Ucraínos]]. N'[[Estonia]], [[Letonia]] y [[Lituania]] hubo una fuerte inmigración de rusos. Los turcos fueron espulsaos de [[Bulgaria]] y otros países de los [[Balcanes]]. Los alemanes que poblaben otros países europeos fueron espulsaos, como en [[Checoslovaquia]] a Alemaña y munchos otros fueron llevaos pola fuercia a [[Kazakstán]] y otres repúbliques d'[[Asia Central]]. Más apocayá munchos suramericanos, africanos y asiáticos, según europeos orientales, emigren a [[Europa Occidental]]. N'[[España]], hai una fuerte [[inmigración n'España|inmigración]] de llatinoamericanos, cuantimás, d'ecuatorianos, colombianos y d'europeos orientales. Na Unión Europea creóse la [[Tarxeta Azul]].<ref>{{cita web |url= http://blogdelmigrante.blogspot.com/2009/05/la-union-europea-aprueba-la tarxeta.html |títulu= Blogue del Migrante: La Unión Europea aprueba la "tarxeta azul" p'atraer a trabayadores inmigrantes cualificaos|urlarchivu=http://archive.today/R5Ko|fechaarchivu=29 de xunu de 2012}}</ref> {{VT|Migración na Unión Europea|Inmigración n'España|y=sí}} === Oceanía === N'Australia y Nueva Zelanda los aboríxenes fueron movíos por blancos d'orixe européu (vease: [[Australia Blanca]]). Oceanía ye un continente insular de la Tierra constituyíu pola plataforma continental d'Australia, les islles de Nueva Guinea, Nueva Zelanda y los archipiélagos coralín y volcánicu de Micronesia, Polinesia y Melanesia. Un sector de los espertos considera que Insulindia tamién forma parte d'Oceanía.[1] Toes estes islles tán distribuyíes pel Océanu Pacíficu. Con una estensión de 9.008.458 km², tratar del continente más pequeñu del planeta. N'otros modelos continentales, por casu nos de fala inglesa, úsase Australia (continente) en llugar d'Oceanía, pero nesti casu la so definición nun inclúi les islles del Pacíficu. === África === África ye'l tercer continente del mundu por estensión territorial. Llenda al norte col mar Mediterraneu, al oeste col océanu Atlánticu, al sur cola conxunción de los océanos Atlánticu y Índicu y al este col mar Coloráu y l'océanu Índicu. Anque tien una superficie total de 30.272.922 Km² (621.600 en masa insular), que representa'l 32% del total terrestre, la población ye de mil millones d'habitantes, menos del 15%. El continente entamar en 54 países, siendo toos ellos miembros de la Unión Africana, con esceición de Marruecos. Tres la Segunda Guerra Mundial, empieza un procesu de descolonización, na que los países que llegaren a esi continente y entráu más allá de les mariñes hasta ocupar práuticamente tol so territoriu, como Francia, Gran Bretaña, Alemaña, Italia, España y Portugal, concediéron-yos la independencia dempués d'alcuerdos mutuos o de guerres. Nos años posteriores a esta, los habitantes de les nueves repúbliques, ante les dificultaes que guardaben nos sos países deciden emigrar principalmente a Europa, cuantimás a aquellos países colos que tuvieren venceyos cultuales mientres la colonia. == Problemática == [[Ficheru:Pirámide de población de los extranjeros censados en España (2007).png|thumb|250px|[[Pirámide de población]] de los estranxeros censaos n'España nel [[2007]].]] Les migraciones presenten problemes distintos: los que se van exercen un efeutu similar al del amenorgamientu de la natalidá, lo que pa los países de natalidá alta va ser un aliviu. Sicasí, nel país de receición d'inmigrantes, la composición de la población sufre unos cambeos sustanciales, como puede trate na pirámide de la población inmigrante d'España, na qu'abonden tantu los homes como les muyeres n'edá de trabayar, ente que la proporción de población menor de 20 años o mayor de 65 ye muncho más escasa que la nacional. Los que vienen tienen qu'integrase nel nuevu país, primeru laboralmente con una llegalidá en permisos, identificación, seguridá social y educación; coles mesmes culturalmente, pol idioma nuevu cuando ye distintu del so, y seya que non tienen d'asumir les nueves costumes y formes de vida. Los valores van ser de distinta intensidá, por casu el conceutu d'amistá, de serviciu comuñal, de tiempu llibre, d'horarios, de comíes, de familia, de folclor, de gustos artísticos; estos nuevos o modificaos valores van debese superponer o entrepolar colos suyos d'orixe pa evitar problemes inútiles y anque la diversidá cultural, d'idiomes y de relixones puede ser enriquecedora dacuando, puede tamién ser creadora de conflictos graves n'otros casos. De toes formes nun van ser estes cuestiones los principales problemes, sacantes haya una fuerte discriminación polos nacionales o por otros grupos d'emigrantes.<ref>{{cita publicación |apellíu=Kislev |nome=Elyakim |fecha=19 de setiembre de 2016|títulu=Deciphering the 'Ethnic Penalty' of Immigrants in Western Europe: A Cross-Classified Multilevel Analysis|url=https://www.researchgate.net/publication/308032232_Deciphering_the_%27Ethnic_Penalty%27_of_Immigrants_in_Western_Europe_A_Cross-Classified_Multilevel_Analysis |publicación=Social Indicators Research|doi=10.1007/s11205-016-1451-x}}</ref> Los problemes más graves y de distinta intensidá según los países xiren en redol al llogru de documentos llegales d'identidá y/o permisos de trabayu llegal. Pa sobrevivir los adultos y les sos families precisen trabayar, sacantes sían xubilaos y vengan por [[reagrupación familiar]]. Los problemes de munchos inmigrantes deber a que l'Estáu d'onde proceden nun los dan siempres la orientación necesaria, polo que los que tán decidíos a abandonar los sos países cayen n'ocasiones en manes de verdaderes mafies de [[tráficu de persones]] y ello causa problemes d'identificación y asistencia nel país d'acoyida que s'añader a los problemes llaborales anque namái vengan trabayar en dalgún emplegu refugáu polos nativos: como los mesmos emigrantes reclamen: ''namái venimos trabayar en llabores que los nacionales nun quieren faer'', anque en munchos casos, los inmigrantes más vieyos abandonen esos trabayos y son sustituyíos polos nuevos inmigrantes. Los migrantes suelen trabayar n'emplegos que tienen un riesgu elevao de mancadura o enfermedá. Por casu los inmigrantes hispanos sufren una carga desproporcionada de mancadures ocupacionales fatales n'Estaos Xuníos.<ref>{{cita publicación |url=https://www.researchgate.net/publication/277220235_Fomento_de_la_seguridad_y_la_salud_ocupacional_de_los_trabajadores_inmigrantes_de_Mexico_en_los_Estados_Unidos_Posibles_esfuerzos_de_colaboracion_entre_agencias_estadunidenses_y_mexicanas|títulu=Fomento de la seguridad y la salud ocupacional de los trabajadores inmigrantes de México en los Estados Unidos: Posibles esfuerzos de colaboración entre agencias estadunidenses y mexicanas|apellíos=Flynn|nome=Michael|apellíos2=Check|nome2=Pietra|fecha=1 de xineru de 2010|fechaaccesu=16 de xunu de 2016|apellíos3=Eggerth|nome3=Donald Y}}</ref> Amás de los peligros físicos nel trabayu, la eleición d'emigrar implica con frecuencia cambio nel estilu de vida inducíos pol trabayu qu'afecten la salú física, la salú mental y la salú soical.<ref>{{cita publicación |url=https://www.researchgate.net/publication/277212847_Inmigracion_trabayu_y_salú_revision_bibliografica_sobre_migracion_ente_Mexico_y_los_Estaos_Xuníos|títulu=Inmigración, trabayu y salú: revisión bibliográfica sobre migración ente Méxicu y los Estaos Xuníos|apellíos=Flynn|nome=Michael A|apellíos2=Carreón|nome2=Tania|fecha=1 de xineru de 2015|volume=7|númberu=6|fechaaccesu=16 de xunu de 2016|apellíos3=Eggerth|nome3=Donald Y|apellíos4=Johnson|nome4=Antoinette I}}</ref> El balance final, l'actitú d'unos (población nativa) y otros (inmigrantes) varia considerablemente según los países y polo xeneral, la inmigración resulta enriquecedora, una y bones la nacencia de práuticamente tolos países foi por movimientos o procesos inmigratorios. Na mayor parte de los casos por diverses razones que diben dende la fame y la miseria al suañu d'una tierra propia que llabrar y a les aspiraciones d'ascensu social. La colonización d'América polos europeos tuvo esa motivación mientres dellos sieglos. Na actualidá, coles nueves realidaes en munchos países, les coses revirtiéronse, son los mozos de los países qu'antes fueron colonies los que parten escontra los países más desenvueltos cola ilusión de ver realizáu los sos suaños. Dellos políticos quexar de que los inmigrantes tuvieren compitiendo colos llocales por emplegos y amontando el costu de los programes de salú y educación públicos.<ref name="wsj1/7" /> == Postures sobre la inmigración == La '''inmigración''' ye unu de los fenómenos mundiales más revesosos. Toles naciones desenvueltes (y bona parte de les subdesendolcaes) acuten fuertemente la inmigración, xustificando económicamente esta política na competencia deslleal que representaría pa los ciudadanos una mano d'obra a baxos costos y la carga que representaríen los inmigrantes a los servicios sociales de calter públicu. A pesar de les razones aducíes, la política de zarru de fronteres plantega serios problemes de respetu a los derechos humanos y produzse una clara violación del artículu 13 de la [[Declaración Universal de los Derechos Humanos]], que reza asina: ''1. Toa persona tien derechu a circular llibremente y a escoyer la so residencia nel territoriu d'un Estáu.'' ''2. Toa persona tien derechu a salir de cualquier país, inclusive del propiu, y a tornar al so país.'' Tocantes a los efeutos nes economíes receptores, teniendo en cuenta la dificultá que trai l'estudiu pola cantidá de variables a tener en cuenta, varien en función de les carauterístiques d'estes y de la inmigración a asimilar. Nos estudios consultaos, relativos a países receptores qu'asumen de forma más o menos ordenada estos fluxos migratorios ("The impact of the mariel boatlift on the Miami labor market" David Card - Cornell University - , "The Effect of Immigrants on U.S. Employment and Productivity" Giovanni Peri, por citar dellos), sobre la llegada d'inmigración podría afirmase que se traduz n'aumentos de la capacidá granible de la economía receptora, al aguiyar la inversión y promover la especialización granible, ensin afectar apenes a les oportunidaes d'emplegu de los trabayadores nativos. Per otru llau, incidiendo más na perceición suxetiva de la inmigración, nesti casu de la población española, según esprender del [[Estudiu 3019 del CIS: actitúes escontra la inmigración [http://|http://www.cis.es/cis/opencm/YE/1_encuestes/estudios/ver.jsp?estudiu=14056%5D%5D%20(): Estudiu 3019 del CIS: actitúes escontra la inmigración] El 67% de los españoles tán d'alcuerdu o bien acordies con que los inmigrantes faen que baxen los salarios al aceptar salarios más baxos. El 48.5% amuésase bastante o bien acordies con l'afirmación de que los inmigrantes quiten el trabayu a los españoles. Pero estes afirmaciones son bien discutibles y lloñe de la demostración empírica y científica según datos y estudios conocíos hasta la fecha. Tocantes a la vinculación del paru y la delincuencia colos emigrantes, vease: [[Xenofobia]] == Neños que migren ensin compañía d'adultos == La Conferencia celebrada en 2014 en Managua calificó como crisis humanitaria la medría de neños que migren ensin compañía de los adultos. Coles mesmes, señalóse la necesidá urxente de protexer los derechos de los neños y adolescentes cuando retornen a los sos países d'orixe y garantizar la reunificación familiar. La Declaración Estraordinaria de Managua” espresó la esmolición pola vulneración de derechos de los neños, neñes y adolescentes que migren solos. Según la Declaración, ye prioritariu l'interés del neñu y pallo ye perentorio l'usu y tamién aumentu de recursos destinaos a la proteición del menor ensin acompañar. Tamién señala la importancia de erradicar el tráficu ilícitu y tratar de persones. Pa llograr esto últimu, tien qu'esistir una cooperación y un compromisu internacional. Namái asina pueden detectase les redes de tratantes y traficantes según los delitos rellacionaos al tráficu ilícitu y tratar de menores y adolescentes ensin acompañar. La cooperación tamién ye necesaria en cuanto dexa destinar recursos abondos al desenvolvimientu de programes de reinserción de los neños nos sos países y comunidaes d'orixe. == Política migratoria == En distintos países d'[[Europa]] endureciéronse les polítiques en contra de la inmigración, cuantimás, cola [[inmigración irregular]], como ye'l casu d'Italia que llogró aprobar na Cámara de Diputaos una llei que facilita la espulsión de los inmigrantes irregulares y tamién obliga a los emplegaos públicos a denuncialos; castigar con penes ente los 5.000 y 10.000 euros, y contempla la prisión hasta de 3 años a los que los arrienden a los inmigrantes irregulares. Más de 36 mil inmigrantes llegaron a Italia nel 2008.<ref>{{Cita web |url=http://www.derf.com.ar/despachos.asp?cod_des=264677&ID_Seccion=22/ |títulu=Avanza n'Italia'l plan de Berlusconi contra la inmigración illegal |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150923213808/http://www.derf.com.ar/despachos.asp?cod_des=264677&ID_Seccion=22/ |fechaarchivu=2015-09-23 }}</ref> Per otra parte, en [[Grecia]], el 12 de xunetu de 2009 destruyir con máquines escavadores un campamentu d'inmigrantes irregulares na ciudá de [[Patrás]].<ref>[https://web.archive.org/web/20090717021949/https://www.bbc.co.uk/mundo/internacional/2009/07/090712_1855_grecia_inmigrantes_np.shtml/ BBC Grecia: mano dura colos inmigrantes]</ref> == Ver tamién == * [[Países por población inmigrante]] * [[Crisis migratoria n'Europa]] * [[Demografía]] * [[Emigración]] * [[Éxodu rural]] * [[Xeografía de la población]] * [[Xeografía humana]] * [[Migración humana]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * Bermudo, José María: Ciudadanía ya inmigración. Barcelona: ''Scripta Nova, Revista Electrónica de Xeografía y Ciencies Sociales'', N° 94-32, 1 d'agostu de 2001 ([http://www.ub.es/geocrit/sn-94-32.htm]) * [[Dahrendorf, Ralf]]: Delles verdaes sobre la inmigración. Caraques: ''El Nacional'', 22-09-2002, p. A-13. * Lacomba, Joan (Universidá de Valencia). Teoríes y práutiques de la inmigración. De los modelos esplicativos a los rellatos y proyeutos migratorios. Barcelona: ''Scripta Nova, Revista Electrónica de Xeografía y Ciencies Sociales'' (III Coloquiu Internacional de [[Geocrítica]]). Universidá de Barcelona [ISSN 1138-9788], Nº 94 (3), 1 d'agostu de 2001 (http://www.ub.es/geocrit/sn-94-3.htm). * Requena Hidalgo, Jesús: Inmigración, ciudá y policía. Barcelona: ''Scripta Nova, Revista Electrónica de Xeografía y Ciencies Sociales'', n° 94-35, 1 d'agostu de 2001 (http://www.ub.es/geocrit/sn-94-35.htm) * SIPI, Cuadiernu: una mirada escontra la primer infancia en contestos de migración internacional. http://www.sipi.siteal.org/publicaciones/1014/cuadiernu-una mirada-escontra-la-primer-infancia-en-contestos-de-migracion * Teixeira, Carlo: Construindo uma economía étnica em Toronto. ''Scripta Nova. Revista Electrónica de Xeografía y Ciencies Sociales'', Universidá de Barcelona, vol. V, nº 94 (77), 1 d'agostu de 2001 (en portugués) (http://www.ub.es/geocrit/sn-94-77.htm) * Velasco, Juan Carlos: "[http://digital.csic.es/handle/10261/8134 Desafíos políticos de los países d'inmigración]", en ''Confluencia XXI. Revista de Pensamientu Políticu'', Méxicu, vol. 3 (2008), pp. 23-35. * Velasco, Juan Carlos: "[http://hdl.handle.net/10261/19107 Transnacionalismo migratoriu y ciudadanía en mutación]", en ''Claves de razón práutica'', Madrid, nº 197 (2009), pp. 32-41. == Enllaces esternos == {{Commonscat|Immigration}} * [http://epp.eurostat.ec.europa.eu/statistics_explained/index.php/Migration_and_migrant_population_statistics/ye Eurostat - Statistics Explained: Estadístiques de migración y población migrante]. * [http://www.campoyvida.com Asociación Española de Conceyos contra la despoblación] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160205124602/http://www.campoyvida.com/ |date=2016-02-05 }} * [http://www.infomigrante.org Infomigrante] * [https://web.archive.org/web/20140408211444/http://www.iom.int/cms/es/sites/iom/home.html Organización Internacional pa les Migraciones] * [http://www.inmigrantesargentinos.com Información xeneral pa los inmigrantes] * [http://www.immigrationnewsman.com/ Noticies sobre inmigrantes ya inmigración n'Estaos Xuníos y Canadá] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080813124437/http://www.immigrationnewsman.com/ |date=2008-08-13 }} * [https://web.archive.org/web/20121105004050/http://www.jesushuertadesoto.com/pdf_nuevosestudios/cap9.pdf Teoría anarcoliberal sobre la migración], por [[Jesús Huerta]] * [https://web.archive.org/web/20090318042953/http://spa.anarchopedia.org/InmiGREAT InmiGREAT], por Bureaucrash * [http://www.ecosdosur.org/ ONG Ecu do Sur] * [http://miemigracion.blogspot.com/ Información y referencies d'inmigración nel Reinu Xuníu] * [http://www.forolatinos.net/ ForoLatinos.net Comunidá Virtual Llatina. Foru, chat, fotoblog, noticies y abondosa información sobre inmigración y tipos de visaos en dellos países] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170928224541/https://forolatinos.net/ |date=2017-09-28 }} * [https://web.archive.org/web/20200921022136/https://www.migralegal.com/ Asesoría Llegal pa migrantes] * [http://www.inmigracionyvisas.com/ InmigracionyVisas.com: Información completa sobre inmigración y vises pa Estaos Xuníos y otros países] {{Tradubot|Inmigración}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Xeografía de la población]] [[Categoría:Demografía]] [[Categoría:Xeografía humana]] l0k22qmlq1f6pzpmu4brit30xf0wpbd Inciclopedia 0 97898 4485088 4407845 2026-04-06T05:07:53Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485088 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20120731|informática}} {{Ficha de sitiu web |nome = Inciclopedia |logotipu = [[Ficheru:Logo Inciclopedia 2.png|150px]] |prinda = |pie = Portada de Inciclopedia |url = [https://inciclopedia.org Sitio web] |eslogan = <small>''Bienveníos a Inciclopedia, la enciclopedia llibre de conteníu que toos pueden editar.''</small> |comercial = |tipu = [[Enciclopedia]] |rexistro = Si |usuarios = |idioma = |español = Sí |propietariu = |creador = [[uncyclopedia:es:Usuariu:Rataube|Rataube]] y [[uncyclopedia:es:Usuariu:Maximussage1|Maximussage1]] |adoptada por llanzamientu = {{fecha de llanzamientu|20|02|2006}} |relanzamiento = |ingreso = Ye de llibre configuración. |alexa = |tao actual = Activu. }} '''Inciclopedia''' ye una [[parodia]] en [[clave d'humor]] de [[Wikipedia]], anque nella afírmase qu'asocede al aviesu. Proyeutu hermanu n'[[idioma español|español]] d'[[Uncyclopedia]], fundada'l [[20 de febreru]] del [[2006]]. Podría considerase como la continuación de [[La Frikipedia]], otra parodia que foi cerrada primero en forma temporal por cuenta d'una [[denuncia]] de la [[Sociedá Xeneral d'Autores y Editores|SGAE]] a principios del 2006, depués zarrada permanentemente nel 2016 por distintos motivos. Inciclopedia foi formada al crecer el númberu d'artículos "rescataos" de les [[Caxé (informática)|caxés]] de [[Google]] y [[Yahoo!]] na seición n'[[idioma español|español]] d'[[Uncyclopedia]], depués del primer zarru de La Frikipedia. Montóse sobre otru wiki humorísticu, de nacionalidá mexicana: Nakopedia.<ref>[https://inciclopedia.org/index.php?title=Inciclopedia%3Apurrida&diff=1410&oldid=1351 Edición del cambéu na portada]</ref> La principal diferencia con Frikipedia ye que ta empobinada a artículos n'español pa tol mundu [[Idioma español|hispanofalante]], ente que Frikipedia dirixíase primordialmente a un públicu d'[[España]]. Pa embrivir los problemes derivaos de la xíriga llocal de cada país, identifica los artículos con un humor basáu en referencies demasiáu locales con plantíes y categoríes específiques. El proyeutu atópase allugáu en [[Wikia]] y utiliza el software de [[MediaWiki]]. Anguaño cunta con más de 11.000 artículos. De les más de 50 [[Uncyclopedia|Uncyclopedies]] independientes en distintos idiomes, Inciclopedia ye la sesta más grande según númberu d'artículos, tres les versiones n'[[idioma inglés|inglés]], [[idioma polacu|polacu]], [[idioma portugués|portugués]], [[idioma xaponés|xaponés]] ya [[idioma italianu|italianu]]. En cantidá d'usuarios activos y ediciones mensuales ye la tercera más grande tres les ediciones inglesa ya italiana. Al igual qu'asocede en [[Uncyclopedia]], los sos usuarios afirmen que Wikipedia ye una parodia en clave d'humor de Inciclopedia y que se trata d'una [[Organización non gubernamental|ONG]] qu'intenta [[Dominación del mundu|apoderar el mundu]].<ref>{{Cita noticia|títulu=Wikipedia|url=https://inciclopedia.org/wiki/Wikipedia|fechaaccesu=2017-10-29|periódicu=Inciclopedia|idioma=es}}</ref> ==Descripción== Al ser un proyeutu al que cualesquier puede contribuyir, Inciclopedia gocia d'una gran variedá d'artículos. Ye normal que munchos artículos moflar de celebridaes como [[Justin Bieber]] o [[Keanu Reeves]] ente que tamién tien temes sobre personaxes más desconocíos sobremanera rellacionaos col mundu de la ciencia. Inciclopedia tamién trata temes casi desconocíes como'l [[Cine Clase B]] riéndose de películes como [[Killer Klowns from Outer Space]]. Amás Inciclopedia rir de si mesma y de los sos usuarios y llectores diciendo coses como que tolos qu'editen son adolescentes [[Nerd]]s ensin nada meyor que faer. Inciclopedia tien dellos tipos d'humor, dende humor negro y rellacionáu con tema sexuales hasta humor absurdo diciendo coses como que [[El Gran Wyoming]] ye un [[Terminator]]. Hai de solliñar el so [[Sarcasmu]] diciendo coses como pa curar el [[Ébola]] hai que recurrir a mestrones [[Vudú]]. === Temes recurrentes === Al igual que na Uncyclopedia, les entraes de Inciclopedia suelen ser disparates de cutiu atélites, de pocu o nula paecencia cola realidá. Dalgún de les temes y artificios más recurrentes son: * '''''"La Innomable"'''''. Seudónimu de [[Sociedá Xeneral d'Autores y Editores|SGAE]], a la cual atribúyense-y tou tipu d'abusos, como intentar apoderase de los derechos de les obres d'autores muertos o imaxinarios. Esta tema espandióse en Inciclopedia, sobremanera a raigañu del zarru temporal de [[La Frikipedia]] de resultes de los problemes llegales que tuvo con SGAE. * '''[[Chuck Norris]]'''. Atribúyense-y una llarga serie de fechos esbarriaos, xeneralmente rellacionaos cola so patada xiratoria, como por casu que con dicha patada escastó a los dinosaurios o que Chuck pidió un [[Big Mac]] nun [[Burger King]] y facer. * '''[[Bisarma del Espagueti Volador]]'''. Ye la divinidá "oficial" de Inciclopedia, y tou artículu qu'atente contra'l so nome y contra el [[pastafarismu]], representa una [[herexía]] (incluyíu l'artículu de la [[Ilesia Católica]]). En Inciclopedia recibe tamién el nome de Monesvol ('''Mon'''struo de '''Ye'''pagueti '''Vol'''ador), que fixo fortuna n'Internet. * '''[[Miguel de Cervantes]]'''. Suélse-y atribuyir cites inventaes que figuren a lo llargo de dellos de los artículos, según [[Uncyclopedia]] fai con [[Oscar Wilde]]. Un altu porcentaxe de los artículos tien siquier una cita atribuyida a Miguel de Cervantes. * '''Tio1.jpg'''. Una persona d'aspeutu estrañu, qu'apaez en múltiples páxines como exemplu de lo que '''non''' ye aquello de lo que se fala. El so orixe remontar a una imaxe so xunto con otres persones nuna publicidá de "Bianco", una compañía de calzaos danesa, cola frase "We recommend a pair of really really beautiful shoes" (nós encamentamos un par de zapatos realmente realmente formosos). Orixinalmente utilizar pa indicar artículos qu'escarecíen de semeyes, pero depués creció y tresformóse nuna chancia independiente qu'apaez en múltiples artículos que sí tienen otres semeyes. La seición de noticies Incinoticias anunció la so muerte'l 20 d'ochobre de 2007, en recibiendo un ataque con diarios endolcaos a manes d'una organización anti-clixés nel país de Tuvalú Ulterior. Daqué similar asocede con '''Tio2.jpg''', el so socesor, que fina según la seición de Incinoticias, pero esa noticia foi esaniciada, yá que nun ta dexáu "da-y muerte" a un personaxe cuando a unu préstese-y. Anguaño nun se sabe enforma alrodiu de los verdaderos nomes d'estos dos personaxes. * '''Tuvalu Ulterior'''. Ye un país inesistente asitiáu hipotéticamente n'[[Oceanía]]. Ye una sátira sobre les pequeñes naciones, particularmente la pocu poblada islla de [[Tuvalu]]. El so presidente, según la páxina, foi l'antes mentáu Tio1.jpg hasta la so muerte, cuando foi asocedíu por Tio2.jpg. Daqué similar asocede con Tuvalu Citerior y [[Sopapo]], que son naciones d'Oceanía inventaes. * '''"La Lladrona"'''. Nome col que se refieren a [[Wikipedia]], pol fechu de que dicen que tol conteníu, idees y proyeutos d'esta postrera foi-yos copiáu y plaxáu. Tamién se diz que [[Wikipedia]] tien una nave cola cual destruyir a los inciclopedistas, o tresformar los calzoncíos en tangues mínimos y viceversa. Creóse tamién un logotipu de Wikipedia, nel cual vese'l globu de [[Wikipedia]], tresformáu na [[Estrella de la Muerte]]. Nel so artículu de [[Wikipedia]], definir como "una parodia en clave d'humor de la Inciclopedia, anque nella afírmase qu'asocede al aviesu", amás asonsaña la insistencia d'imáxenes de Jimmy Wales en Wikipedia, afirmando que ye la divinidá de la ''Wiki-Relixón'', burllándose de la insistencia del prefixu ''wiki'' nes ferramientes y carauterístiques de Wikipedia. Inclusive, l'artículu asemeyar a un artículu de Wikipedia esaxeráu, ónde puede vese a un Jimbo Wales asomándose a la pantalla en momentos. * '''[[George W. Bush]]''': Amás de frases esbarriaes, apaez comúnmente en cites inventaes onde confunde la tema en cuestión con otru, diciendo por casu que [[Francia]] tien munchos montes y la so capital ye [[Toronto]]. Al igual qu'otros famosos, Inciclopedia usa'l chiste de traducir el nome n'[[idioma inglés|inglés]] al [[Idioma español|español]], nesti casu ''Jorge'l Arbustu Caminante''. == Polítiques de trabayu == Los collaboradores de la Inciclopedia (que se faen llamar '''Inciclopedistas''') siguen delles regles, más estrictes que les utilizaes en [[Frikipedia]]. Ente estes: * '''El conteníu nun tien de violar los derechos d'autor'''. Los artículos tienen de ser llibres o tar tomaos de dalguna fonte llibre o que dexe republicarlos. * '''Los artículos tienen de tener un llargor fayadizu'''. El alministradores de la Inciclopedia esanicien cualquier artículu que tenga menos de 10 llinies de llargu. * '''Nun se dexa [[vandalismu]]'''. Cuando esto asocede, l'usuariu causante d'esti ataque ye [[ban]]eado polos alministradores. * '''Apurrir tienen de ser graciosos'''. Pa los casos d'humor específico d'un país, tienen plantíes qu'alverten del fechu. Tampoco se dexen artículos con un humor demasiao local que namái entiendan unos pocos. Exemplu: Nun se dexa faer un artículu referente a un profesor d'un establecimientu educativu de dalguna ciudá d'España, porque esi artículu namái va ser entendíu por bien pocos. Aplicando, a estes regles, un pocu de sentíu común, el alministradores esanicien: * Artículos de poques llinies. * Artículos que promuevan [[odiu]]. * Artículos ensin gracia. * Artículos ensin posibilidá d'asimilación cola realidá o, repitir la idea en variaos y distintos artículos. * Artículos serios y/o bien realistes. * Artículos copiaos de [[Wikipedia]] ("La Lladrona") * Artículos traíos de [[La Frikipedia]], escritos darréu al so zarru. * Artículos incompletos que cumplan ciertos requisitos. * Artículos que fueren nomaos y votaos en VPB (El VPB ye un [[Centru de Discutiniu]] de la Inciclopedia nel que los usuarios deliberen sobre l'esaniciáu d'artículos). == Tipos d'usuariu == Al igual qu'en Wikipedia y otres wikis, los usuarios estremar ente I.Ps anónimes, usuarios rexistraos, alministradores y burócrates. * Les [[Direición IP|IP]] anónimes nun pueden participar en delles de les votaciones, como la votación polos artículos a destacar en portada. Nun pueden editar direutamente los artículos semiprotegidos (unos pocos artículos que son frecuentemente vandalizados o reciben demasiaos apurras de baxa calidá en poco tiempu) y tampoco pueden xubir imagen pero a parte d'eso tienen los mesmos recursos que los usuarios rexistraos. * Ye común que los usuarios rexistraos tengan una páxina d'usuariu, na que ta dexáu poner conteníos referentes a sigo mesmos, cosa ensin dexar nos artículos comunes. * El alministradores tienen l'autoridá pa bloquiar usuarios, borrar los artículos desaparentes. Al pie de los burócrates determinen les regles del sitiu. * Los burócrates tienen la última pallabra, pueden tresformar a un usuariu común n'alministrador, lo cual faise depués de consultar colos usuarios. Tienen la última pallabra tocantes a les normes del sitiu. Magar el alministradores y burócrates tienen más autoridá que'l restu de los usuarios, la gran mayoría de les decisiones tómense intentáu llegar a un consensu o por votación. == Proyeutos == Al igual que la [[Wikipedia]], Inciclopedia cuenta con dellos proyeutos como ''Incinoticias'', ''Incitables'' y ''Incilibros''. Estos asonsañen a [[Wikinews]] (o Wikinoticies), a [[Wikiquote]] (Wikicitas) y [[Wikilibros]], respeutivamente. Incinoticias trata noticies de l'actualidá con humor o a cencielles son inventaes. Pela so parte incitables ye una escoyeta de cites, sacaes de contestu o inventaes, d'individuos importantes como [[Albert Einstein]] o [[Friedrich Wilhelm Nietzsche]], otros imaxinarios como Tio1.jpg, [[anónimu]] o [[Microsoft Office|ayudante de Office]] y otros grandes personaxes. N'el so páxines ufiértase una curtia descripción del personaxe pa pasar a les cites y a delles imáxenes que faen que la páxina seya más amena. Na portada del proyeutu amuésase una frase aleatoria, les páxines creaes y enllaces a delles ayudes. Incilibros ye un proyeutu empezáu'l [[25 de febreru]] de [[2007]], faciendo referencia a Wikibooks, pero que yá cuntaba con dellos testos antes de la so creación. Los Incilibros rexir poles mesmes regles que cualquier artículu y tán estremaos en categoríes o temes. Déxense faer manuales, llibros sobre [[Ciencia|conocimiento científicos]], inciclopédicos o sobre daqué absurdu. Son bien habituales los manuales de coses absurdes ("Cómo matar con un rollu de papel hixénicu", "Cómo cortase les uñes de los pies colos dientes mientres te mira un coríu con intenciones homicides"), obvies ("Cómo alendar"), guíes turístiques ("Conoza Chile") y hasta de conductes sociales ("Guía del Auténticu Machu", referencia al [[machismu]]), ente otres. El [[26 d'abril]] del mesmu añu creóse ''Incionario'', qu'asonsaña al [[Wikcionario]]. Equí atópense pequeñes definiciones que por cuenta del so escasu tamañu, si fueren artículos comunes seríen borraos darréu. A principios de xunetu de [[2009]], creóse otru proyeutu, llamáu ''atunes'' nel cual xúbense archivos de soníu onde s'asonsañen diversos cantares, redactando una lletra distinta a la que tienen, o se crean totalmente orixinales. == Países Ficticios == Na inciclopedia suélense crear países inesistentes a manera de parodia d'unu yá esistente, ente ellos tán: *Tuvalu Ulterior: País ficticiu creáu a manera de Parodia de [[Tuvalu]], que sirve tamién como país de nacencia de Tio1.jpg y del so socesor Tio2.jpg, na que se menta que dambos fueron los sos presidentes. Según la Inciclopedia, esti país foi sede de la copa del mundu de 1946 na que resultaron campeones ensin ganar un partíu y ensin meter goles. La so hipotética capital ye Ukelele, la so mayor ciudá ye Bikini (con supuestos 600 millones d'habitantes) pero tamién se menten otres ciudaes como Halba, Tio1grau, Tio2grau, Resaka, Pikaso, etc, el so idioma oficial ye'l Tuvali (parodia del Tuvaluano), qu'ellos afirmen qu'esta estremáu en Tuvali Vulgar y Tuvali Cultu, el mas faláu ye'l Cultu, que consiste en poner peracabar lletra al entamu y en casu de que seya necesariu, pónse-y una comilla ('); esisten 3 artículos traducíos a esti idioma. *Tuvalu Citerior : La supuesta nación rival de l'anterior (asonsañando a países estremaos como [[Corea del Norte]]), na que lo mas destacable ye'l futbolista Ficticiu Pelele (faciendo parodia a [[Pelé]] anque ellos afirmen que ye al aviesu) que tamién xugó en clubes del país rival anque la mesma Inciclopedia afirma que'l fútbol nun ye'l deporte mas destacáu nel llugar, sinón que ye'l Rugby qu'hasta se fixo una guerra por eso. Como datos interesaos, en Tuvalu Citerior esiste una Tia1.gif pero nunca foi tomada en cuenta na pagina, supónse que se fala'l Tuvali pero con dialeutu llocal. *República bananera : País del Caribe na que s'esporten bananos. *República Canadiense de los Estaos Cubanos de Méxicu y parte de Taiwan dientro de Bolivia onde se fala neerlandés: País ficticiu asitiáu nel [[mar Caribe]] cerca d'[[América del Norte]], que supuestamente se creó tres que tolos Chinos y gringos saltaren coles mesmes provocando un terremotu polo que partes de los países antes mentaos dixebráronse y formáronse nuna sola islla que foi colonia de Países Baxos y Virreinatu de los anteriores países hasta que consigue la independencia. == Familia Uncyclopedia == {| {{tablaguapa}} style="text-align:center; margin: 0 auto;" |- !|Códigu idioma || Idioma || Nome orixinal del idioma || Nome de la ''Uncyclopedia'' |- || ar || [[Idioma árabe|Árabe]] || [http://beidipedia.org/wiki/ العربية]|| بيضيپيديا (Beydhipidia) |- || ast || [[Idioma asturianu|Asturianu]] ||[https://ast.uncyclopedia.info/wiki/ Asturianu] | Nunyepedia |- || bg || [[Idioma búlgaru|Búlgaru]] || [https://bg.uncyclopedia.info/wiki/ Български]|| Oxypedia |- || bs || [[Idioma bosniu|Bosniu]] || [https://bs.uncyclopedia.info/wiki/ Bosanski]|| Neciklopedija |- || ca || [[Idioma catalán|Catalán]] || [https://ca.uncyclopedia.info/wiki/ Català]|| Valenciclopedia |- || cs || [[Idioma checu|Checu]] || [https://necyklopedie.org/wiki/ Česky]|| Necyklopedie |- |cy |[[Idioma galés|Galés]] |[https://cy.uncyclopedia.info/wiki/ Cymraeg] |Celwyddoniadur |- || da || [[Idioma danés|Danés]]|| [http://spademanns.org/wiki/ Dansk]|| Spademanns Leksikon |- || de || [[Idioma alemán|Alemán]]|| [https://de.uncyclopedia.co/wiki/ Deutsch]|| Uncyclopedia.de |- || el || [[Idioma griegu|Griegu]]|| {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Ελληνικά |2=http://frikipaideia.org/wiki/ |date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot }}|| Φρικηπαίδεια (Frikipaedia) |- || en || [[Idioma inglés|Inglés]]|| [https://en.uncyclopedia.co/wiki/ English]|| [[Uncyclopedia]] |- || eo || [[Esperantu]]|| {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Esperantu |2=https://neciklopedio.org/wiki/ |date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot }}|| Neciklopedio |- || ye || [[Idioma español|Español o castellán]]|| [https://inciclopedia.org/wiki/ Español]|| Inciclopedia |- || et || [[Idioma estoniu|Estoniu]]|| [https://et.uncyclopedia.info/wiki/ Eesti]|| Ebatsüklopeedia |- || fa || [[Idioma persa|Persa o farsi (Irán)]]|| [https://fa.uncyclopedia.info/wiki/ فارسی]|| نانشنامه |- || fi || [[Idioma finlandés|Finlandés]]|| [https://hikipedia.org/wiki/ Suomi]|| Hikipedia |- || fr || [[Idioma francés|Francés]]|| [https://desencyclopedie.org/wiki/ Français]|| Désencyclopédie |- || gl || [[Idioma gallegu|Gallego]]|| {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Galego |2=https://desgalipedia.org/wiki/ |date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot }}|| Desgalipedia |- || got || [[Idioma góticu|Góticu]]|| [https://got.uncyclopedia.info/wiki/ 𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺]|| Unsaiklopedia |- || he || [[Idioma hebréu|Hebréu]]|| [https://eincyclopedia.org/wiki/ עברית]|| איןציקלופדיה |- || hr || [[Idioma croata|Croata]]|| [https://hr.uncyclopedia.info/wiki/ Hrvatski]|| Neciklopedija |- || hu || [[Idioma húngaru|Húngaru]]|| [https://unciklopedia.org/wiki/ Magyar]|| Unciklopédia |- || id || [[Idioma indonesiu|Indonesiu]]|| {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Bahasa Indonesia |2=http://tolololpedia.org/wiki/ |date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot }}|| Tolololpedia |- || it || [[Idioma italianu|Italianu]]|| [https://nonciclopedia.org/wiki/ Italiano]|| Nonciclopedia |- || ja || [[Idioma xaponés|Xaponés]]|| [https://ansaikuropedia.org/wiki/ 日本語]|| アンサイクロペディア |- |jv |[[Xavanés]] |[https://jv.uncyclopedia.info/wiki/ Basa Jawa] |Ndhablekpedia |- || ko || [[Idioma coreanu|Coreanu]]|| [https://ko.uncyclopedia.info/wiki/ 한국어]|| 백괴사전 |- || la || [[Llatín]]|| [https://la.uncyclopedia.info/wiki/ Llatina]|| Uncapædia |- || lb || [[Idioma luxemburgués|Luxemburgués]]|| [https://lb.uncyclopedia.info/wiki/ Lëtzebuergesch]|| Kengencyclopedia |- || lt || [[Idioma lituanu|Lituanu]]|| [https://lt.uncyclopedia.info/wiki/ Lietuvių]|| Nesamopedija |- || lv || [[Idioma letón|Letón o latvio]]|| [https://lv.neciklopedija.org/wiki/ Latviešo]|| Neciklopēdija |- || mg || [[Idioma malgax|Malgax]]|| [https://mg.uncyclopedia.info/wiki/ Malagasy]|| Hatsiklopedia |- || nl || [[Idioma neerlandés|Neerlandés]]|| [https://oncyclopedia.org/wiki/ Nederlands]|| Oncyclopedie |- || non || [[Idioma noruegu|Noruegu]]|| [https://ikkepedia.org/wiki/ Norsk]|| Ikkepedia |- || pl || [[Idioma polacu|Polacu]]|| [https://nonsa.pl/wiki/ Polski]|| Nonsensopedia |- || pt || [[Idioma portugués|Portugués]]|| [https://desciclopedia.org/wiki/ Português]|| Desciclopédia |- || ru || [[Idioma rusu|Rusu]]|| [https://absurdopedia.net/wiki/ Русский]|| Абсурдопедия (Absurdopedia) |- || sk || [[Idioma eslovacu|Eslovacu]]|| [https://sk.uncyclopedia.info/wiki/ Slovenčina]|| Necyklopédia |- || sl || [[Idioma eslovenu|Eslovenu]]|| [https://sl.uncyclopedia.info/wiki/ Slovenščina]|| Butalopedija |- || sr || [[Idioma serbiu|Serbiu]]|| [https://sr.neciklopedija.org/wiki/ Српски / Srpski]|| Нециклопедија (Neciklopedija) |- || sv || [[Idioma suecu|Suecu]]|| [http://psyklopedin.org/wiki/ Svenska]|| Psyklopedin |- || th || [[Idioma tailandés|Tailandés]]|| [http://th.uncyclopedia.info/wiki/ Thai]|| ไร้สาระนุกรม |- || tl || [[Idioma tagalu|Tagalu]]|| [http://pekepedia.net/wiki/Unang_Pahina Tagalog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201113011016/http://pekepedia.net/wiki/Unang_Pahina |date=2020-11-13 }}|| Pekepedia |- || tr || [[Idioma turcu|Turcu]]|| [https://yansiklopedi.org/wiki/ Türkçe]|| Yansiklopedi |- || uk || [[Idioma ucraín|Ucraín]]||[https://inciklopedia.org/wiki/ Українська]|| Інциклопедії |- || yi || [[Idioma yidis|Yidish]]||[https://yi.uncyclopedia.info/wiki/ ייִדיש]|| קיינציקלאָפעדיע |- || zh || [[Idioma chinu|Chinu]] || [https://uncyclopedia.miraheze.org/wiki/ 中文] || 伪基百科 |- || zh-tw || [[Idioma taiwanés|Chinu taiwanés]] || [https://uncyclopedia.tw/wiki/ 中文(正體)] || 偽基百科 |} == Ver tamién == * [[Wikipedia]] * [[La Frikipedia]] * [[Uncyclopedia]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [[uncyclopedia:es:Portada|Portada de Inciclopedia]] ([[wikia:inciclopedia:WikiNode|Páxina WikiNode]]) * [[uncyclopedia:es:incitables|Portada de Incitables]] * [[uncyclopedia:es:incinoticias|Portada de Incinoticias]] * [[uncyclopedia:es:Incilibros|Portada de Incilibros]] * [[uncyclopedia:es:Incionario:Portada|Portada del Incionario]] * [[uncyclopedia:es:atunes|Portada d'atunes]] * [[uncyclopedia:es:Incijuegos:Portada|Portada de Incijuegos]] * [[uncyclopedia:es:Wikipedia|Artículu sobre Wikipedia en Inciclopedia]] * [http://www.frikipedia.es/friki/Inciclopedia Artículu sobre Inciclopedia en Frikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160208192939/http://www.frikipedia.es/friki/Inciclopedia |date=2016-02-08 }} * [http://www.pdaexpertos.com/foros/viewtopic.php?p=194225 Inciclopedia pa PDAs, na tercer páxina del foru ta más actualizada hasta payares de 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706190000/http://www.pdaexpertos.com/foros/viewtopic.php?p=194225 |date=2017-07-06 }} {{Tradubot|Inciclopedia}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Humor]] [[Categoría:Comunidá wiki]] [[Categoría:Sitios web en castellanu]] [[Categoría:Enciclopedies en llinia]] [[Categoría:Parodies de Wikipedia]] 4lu5ctgv58p2pn9tlu4yedim2i98pjf Idioma rayastani 0 100285 4485090 4219607 2026-04-06T05:33:42Z Psubhashish 15410 video + 4485090 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Rajasthani, Rayastani |nativu = ' राजस्थानी / ''Rājasthānī'' ' |familia madre = Llingües indoeuropees |zona= [[Rajasthán]], [[Sindh]] |países={{bandera2|India}}<br /> {{bandera2|Paquistán}} |falantes= 20 millones (2000–2003)<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=raj Rajasthani macro-language at ''Ethnologue'' 16]</ref><br /> 50 millones si inclúyese'l [[idioma marwari|marwari]] |rank= |familia=[[Llingües indoeuropees|Indoeuropéu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Llingües indo-iranies|Indo-iraniu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües indo-aries|Indo-ariu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües indoaries centrales|Central]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües indoaries centroccidentales|Centroccidental]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Rayastani-Marwari<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Rajasthani''' |oficial={{bandera|India}} [[Rajasthán]] (Cooficial en Rayastán) |iso1= |iso2= raj|iso3= |sil= }} [[File:OpenSpeaks-Lmn-Lambadi-Meghavath Sathish-Nenavath Mohan-Problems for not Having Aadhaar.webm |thumb|Dos xóvenes homes Lambada de Telangana falando en Lambadi, una llingua Rajasthani, en 2019]] El '''''rājasthānī''''' o '''rayastani''' (n'alfabetu [[devanágari]]:{{lang|raj|राजस्थानी}}) ye una [[llingües indoaries centroccidentales|llingua indoaria centroccidental]]. El rayastani, puramente dichu tien unos 20 millones de falantes en [[Rayasthán]] y los estaos vecinos d'India y Paquistán. Si inclúyense, como se fai confrecuencia, dientro del rayastani otres variedaes llingüístiques rellacionaes ente elles les variedaes de [[idioma marwari|marwari]] que son bien cercanes, entós el númberu de falantes ye d'unos 50 millones.<ref>Census of India, 2001. Rajasthan. New Delhi: Government Press</ref> Ye una de les llingües derivaes del [[antiguu gujarati]] (tamién llamáu maru-gujar o maruwani), siendo l'otru gran grupu deriváu del antiguu gujarati, el [[idioma gujarati|modernu gujarati]]. == Aspeutos históricos, sociales y culturales == === Historia === N'antiguu guyarati (tamién llamáu maru-gujar, maruwani o gujjar bakha) (1100 AD&nbsp;— 1500 AD), ye l'antecesor de les variedaes guyaratis y rayastanis, faláu polos [[gujar]] de [[Gujarat]] y [[Rayasthán]].<ref>{{cita llibru|títulu=Revealing India's past: recent trends in art and archaeology|autor=Ajay Mitra Shastri|coautor=R. K. Sharma, Devendra Handa|publisher=Aryan Books International|añu=2005|id=ISBN 8173052875, ISBN 978-81-7305-287-3|page=227|quote=It is an established fact that during 10th-11th century.....Interestingly the language was known as the [[Gujjar]] Bhakha..}}</ref> Los testos d'esi periodu amuesen carauterístiques típiques del guyarati como la diferencia ente formes nominales en casu direutu y en casu oblicuu, la presencia de postposiciones y verbos auxiliares. Amás en dichu estadiu la llingua estremaba trés valores pal [[xéneru gramatical]] (como sigue calteniéndose en guyarati modernu). Escontra'l 1300 surdió una forma estandarizada d'esta llingua, que dellos autores prefieren llamar antiguu rayastani occidental, usando l'argumentu de que guyarati y el rayastani nun yeren llingües distintes nesa dómina. El monxu y eruditu [[xainismu|janista]] Hemachandra Suri escribió una gramática forma d'esta llingua mientres el reináu de Siddharaj Jayasinh de la dinastía Solanki de Anhilwara (Patan). === Distribución xeográfica === La mayor parte de les variedaes de rayastani falar nel estáu de [[Rayasthán]] anque tamién esisten variedaes en [[Gujarat]], [[Haryana|Hariana]] y el [[Punjab (India)|Panyab]]. === Variantes === Frecuentemente xunto col rayastani puramente dichu considérense otres variedaes como dialeutos o como llingües rayastaníes rellacionaes, ente elles tán: * Bagri * Gade Lohar * Gujari * Malvi * Wagdi * Lambadi <!-- Major varieties of Rajasthani languages are:<ref name=ethno>[http://www.ethnologue.com/show_family.asp?xubíi=90927 Ethnologue.com: Ethnologue report for Rajasthani]</ref> *[[Mewari language|Mewari]]: About five(5) million speakers in Rajsamand, Bhilwara, Udaipur, and Chittorgarh districts of Rajasthan state of India. *[[Bagri language|Bagri]]: About five(5) million speakers in [[Hanumangarh District|Hanumangarh]] and [[Shri Ganganagar district|Sriganganagar]] districts of Rajasthan, [[Sirsa district|Sirsa]] and [[Hissar District|Hissar]] districts of Haryana.It is spoken in [[Fazilka district|Fazilka]] and in some villages of Mukatsar district of Punjab of India as minority language. Bahawalpur and Bahawalnagar areas of Punjab of Pakistan. *[[Shekhawati language|Shekhawati]]: About three(3) million speakers in [[Churu]], [[Jhunjhunu]] and [[Sikar]] districts of Rajasthan. *[[Ahirwati]]: spoken in Mahendragarh and Rewari districts of Haryana.<ref>[https://web.archive.org/web/http://www.gurgaon.gov.in/HISTORY.HTM District History]</ref> *[[Marwari language|Marwari]]: About thirteen(13) million speakers in western Rajasthan comprising [[Jodhpur]], [[Pali]], [[Sirohi]], [[Jalore]], [[Jaisalmer]], [[Churu]], [[Bikaner]], [[Nagaur]], [[Ajmer]], and [[Barmer, Rajasthan|Barmer]] districts of [[Rajasthan]]. It is also spoken in eastern parts of upper [[Sindh]] province of [[Pakistan]]. *[[Dhundari language|Dhundhari]]: About nine(9) million persons in [[Jaipur]], [[Dausa]], [[Tonk district|Tonk]], Ajmer, Karauli and [[Sawai Madhopur]] districts of Rajasthan. It was first surveyed upon by G. Macliester who published specimens of fifteen varieties of Dhundhari spoken in the territory of the former state of Jaipur in 1898. *[[Harauti language|Hadoti]]: About four(4) million speakers in [[Kota, Rajasthan|Kota]], [[Bundi]], [[Baran, Rajasthan|Baran]] and [[Jhalawar]] districts of Rajasthan. Interestingly, it has a nominative marker /nE/ which is absent in other dialects of Rajasthani. *[[Wagdi language|Wagdi]]: About five(3) million speakers in Banswara, Dungarpur, Kushalgarh, and Pratapgarh districts of Rajasthan state of India. *[[Mewati]]: About five(5) million speakers in [[Mewat]] region of Haryana(Gurgaon and Mewat districts) and adjoining Alwar district of Rajasthan. *Other major dialects/languages are: [[Dhatki language|Dhatki]], [[Goaria language|Goaria]], [[Godwari]], [[Loarki language|Loarki]], [[Marwari language|Marwari]], [[Gade Lohar language|Gade Lohar]], [[Gujari language|Gujari]], [[Gurgula language|Gurgula]], [[Lambadi language|Lambadi]], [[Malvi language|Malvi]], [[Nimadi language|Nimadi]]--> === Estatus oficial === Nel pasáu, la llingua falada en Rayasthán consideróse como un dialeutu d'hindi occidental (Kellogg, 1873). [[George Abraham Grierson]] (1908) foi'l primer estudiosu qu'usó la denominación ''Rajasthani'' pa esta llingua, que primeramente se conocía pol nome de los sos distintos dialeutos. Anguaño, sicasí, la ''Sahitya Akademi'', l'Academia Nacional de Lletres y la Comisión de Beques Universitaries d'India reconocer como una llingua independiente. Amás enséñase como tal nes universidaes de [[Jodhpur]] y [[Udaipur]]. El Conseyu d'Educación Secundaria de Rayasthán incluyó'l Rayastani como materia optativo dende 1973. Dende 1947, munchos movimientos tuvieron promoviendo la so aceptación social en Rayasthán, pero delles persones inda la consideren como un 'dialeutu' del hindi.{{quién|por Más apocayá, el gobiernu de Rayasthán dio-y la categoría de llingua oficial del estáu, anque inda nun esiste una gramática de referencia o un diccionariu modernu basáu nel usu real en Rayasthán,{{ensin referencies}} anque anguaño tase trabayáu nuna gramática descriptica del rayastani. <!--==Clasificación== The Rajasthani language is a [[Western Indo-Aryan languages|Western Indo-Aryan language]] although some classify it as a part of the [[Central Indo-Aryan languages|Central Indo-Aryan family]]. Rajasthani is also spoken in the [[Bahawalpur]] and [[Multen]] sectors of the [[Pakistan]]i provinces of [[Punjab (Pakistan)|Punjab]] and [[Tharparkar]] district of [[Sindh]]. It merges with [[Riasti]] and [[Saraiki language|Saraiki]] in [[Bahawalpur]] and [[Multen]] areas, respectively. It also comes in contact with [[Sindhi language|Sindhi]] from Dera [[Rahim Yar Khan]] through [[Sukkur]] and Ummerkot. Many linguists (particularly Gusain, 2000b and Shackle, 1976) agree that it shares many phonological (implosives), morphological (future tense marker and negation) and syntactic features with Riasti and Saraiki. However, further inquiry is needed. == Sistema d'escritura == In India, Rajasthani is written in the [[Devanagari script]], an [[abugida]] which is written from left to right. Besides, [[Muriya]] script was also in use for business purposes only. In Pakistan, where Rajasthani is considered a minor language,<ref name="SIL International">{{cita web|url = http://www.sil.org/asia/ldc/parallel_papers/tariq_rahman.pdf| títulu= Language policy, multilingualism and language vitality in Pakistan|publisher = [[Quaid-i-Azam University]] |fechaaccesu = 9 d'agostu de 2009}}</ref> a variant of the [[Sindhi language|Sindhi script]] is used to write Rajasthani dialects.<ref name="Ethnologue-Gurgula">{{cita web|url = http://www.ethnologue.com/15/show_language.asp?code=gig| títulu= Goaria|publisher = [[Ethnologue]]|fechaaccesu = 9 d'agostu de 2009}}</ref><ref name="Ethnologue-Dhatki">{{cita web|url = http://www.ethnologue.com/15/show_language.asp?code=mki| títulu= Dhatki|publisher = [[Ethnologue]]|fechaaccesu = 9 d'agostu de 2009}}</ref> == Descripción llingüística == === Fonoloxía === Rajasthani has 10 vowels and 31 consonants. Three lexical tones: Low, Mid, High (Gusain 2000). Three implosives (b, d, g). Abundance of Front Open Vowel (e.g., javɛ, Khavɛ..) {| |- | {| {{tablaguapa}} style="text-align:center;" |+'''[[Vowel]]s''' ! !![[Front vowel|Front]] !! [[Central vowel|Central]] !![[Back vowel|Back]] |- ! [[Close vowel|Close]] |{{IPA|i ɪ}}|| ||colspan="2"|{{IPA|o ʊ}} |- ! rowspan="2"|[[Mid vowel|Mid]] |{{IPA|y}}||||{{IPA|o}} |- |{{IPA|ɛ}}||{{IPA|ə}}||{{IPA|ɔ}} |- ! [[Open vowel|Open]] | ||{{IPA|ɑ}}|| |} | {|{{tablaguapa}} |+'''[[Consonant]]s''' ! ! colspan="2" | [[Billabial consonant|Billabial]] ! colspan="2" | [[Labiodental|Llabiu-<br>dental]] ! colspan="2" | [[Dental consonant|Dental]]/<br>[[Alveolar consonant|Alveolar]] ! colspan="2" | [[Retroflex consonant|Retroflex]] ! colspan="2" | [[Post-alveolar|Post-alv.]]/</br>[[Palatal consonant|Palatal]] ! colspan="2" | [[Velar consonant|Velar]] ! colspan="2" | [[glottal consonant|Glottal]] |- align=center ! [[Nasal stop|Nasal]] | colspan="2" | {{IPA|m}} | colspan="2" | | colspan="2" | {{IPA|n}} | colspan="2" | {{IPA|ɳ}} | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | |- align=center ! [[Plosive consonant|Plosive]] | {{IPA|p<br>pʰ}} | {{IPA|b<br>bʱ}} | colspan="2" | | {{IPA|t̪<br>t̪ʰ}} | {{IPA|d̪<br>d̪ʱ}} | {{IPA|ʈ<br>ʈʰ}} | {{IPA|ɖ<br>ɖʱ}} | colspan="2" | | {{IPA|k<br>kʰ}} | {{IPA|ɡ<br>ɡʱ}} | colspan="2" | |-align=center ! [[Affricate consonant|Affricate]] | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | {{IPA|tʃ<br>tʃʰ}} | {{IPA|dʒ<br>dʒʱ}} | colspan="2" | | colspan="2" | |- align=center ! [[Fricative]] | colspan="2" | | | | | {{IPA|s}} | | colspan="2" | | {{IPA|ʃ}} | | | | | {{IPA|ɦ}} |- align=center ! [[Flap consonant|Tap or Flap]] | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" |{{IPA|ɾ}} | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | |- align=center ! [[Approximant consonant|Approximant]] | colspan="2" | | colspan="2" | {{IPA|ʋ}} | colspan="2" | {{IPA|l}} | colspan="2" | {{IPA|ɭ}} | colspan="2" | {{IPA|j}} | colspan="2" | | colspan="2" | |} |} === Morfoloxía === Rajasthani has two numbers and two genders. Three cases. Postpositions are of two categories—inflexional and derivational. Derivational mostly omitted in actual discourse. (Gusain 2003) === Sintaxis === *Rajasthani belongs to the languages that mix three types of [[case marking]] systems:[[nominative&nbsp;– accusative]]: transitive (A) and intransitive (S) subjects have similar case marking, different from that of [[transitive object]] (O); [[absolutive-ergative]] (S and O have similar marking, different from A), tripartite (A, S and O have different case marking). There is a xeneral tendency existing in the languages with split nominal systems: the split is usually conditioned by the referents of the core NPs, the probability of [[ergative marking]] increasing from left to right in the following [[nominal hierarchy]]: 1-st person pronouns&nbsp;– second person pronouns&nbsp;– demonstratives and third person pronouns&nbsp;– proper nouns&nbsp;– common nouns (human&nbsp;– animate&nbsp;– inanimate).(Dixon 1994). Rajasthani [[split case marking]] system partially follows this hierarchy:first and second person pronouns have similar A and S marking, the other pronouns and singular nouns are showing attrition of A/S opposition. *[[Agreement (linguistics)|Agreement]]: 1. Rajasthani combines accusative/tripartite marking in nominal system with consistently ergative verbal concord: the verb agrees with both marked and unmarked O in number and gender (but not in person&nbsp;— contrast [[Braj]]). Another peculiar feature of Rajasthani is the split in [[verbal concord]] when the participial component of a predicate agrees with O-NP while the auxiliary verb might agree with A-NP. 2. Stative participle from [[transitive verbs]] may agree with the Agent. 3. Honorific agreement of feminine noun implies masculine plural form both in its modifiers and in the verb. *In Hindi and Punjabi only a few combinations of [[transitive verbs]] with their direct objects may form past participles modifying the Agent: one can say in Hindi:‘Hindii siikhaa aadmii’ - ‘a man who has learned Hindi’ or ‘saaRii baadhii auraat’ - ‘a woman in sari’, but *‘kitaab paRhaa aadmii ‘a man who has read a book’ is impossible. [[Semantic features]] of verbs whose perfective participles may be used as modifiers are described in (Dashchenko 1987). Rajasthani seems to have less constrains on this usage, compare bad in Hindi but normal in Rajasthani. *Rajasthani has retained an important feature of ergative syntax lost by the other representatives of Modern Western NIA, namely, the free omission of Agent NP from the perfective transitive clause. *Rajasthani is the only Western NIA language where the reflexes of OIA synthetic passive have penetrated into the perfective domain. *Rajasthani as well as the other New Indo-Aryan languages shows deviations from Baker’s ‘mirror principle’, that requires the strict pairing of morphological and syntactic operations (Baker 1988). The general rule is that the ‘second causative’ formation implies a mediator in the argument structure. However, some factors block addition of an extra agent into the causative construction. *In the typical Indo-Aryan relative-correlative construction the modifying clause is usually marked by a member of the “J” set of relative pronouns, adverbs and other words, while the correlative in the main clause is identical with the remote demonstrative (except in Sindhi and in Dakhini). Gujarati and Marathi frequently delete the preposed “J” element. In Rajasthani the relative pronoun or adverb may also be deleted from the subordinate clause but&nbsp;– as distinct from the neighboring NIA&nbsp;– relative pronoun or adverb may be used instead of correlative. *Relative pronoun ‘jakau’ may be used not only in relative/correlative constructions, but also in complex sentences with “cause/effect” relations.<ref>{{cita web |url=http://www.iaas.msu.ru/pub_on/khokhlova/syntactic%20perculiarities%20of%20rajasthani.pdf |títulu=? |autor= |date= |work= |publisher= |fechaaccesu=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.iaas.msu.ru/pub_on/khokhlova/syntactic%20perculiarities%20of%20rajasthani.pdf|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}</ref> === Estudiosos de rayastani === Linguists and their work and year: [Note: Works concern only with Linguistics Not with Literature] *[[Anvita Abbi]]: [[Bagri language|Bagri]], 1993 *[[Christopher Shackle]]: [[Bagri language|Bagri]] and [[Saraiki language|Saraiki]], 1976 *[[David Magier]]: [[Marwari language|Marwari]], 1983 *[[George Abraham Grierson]] : Almost all the [[dialects of Rajasthani]], 1920 *[[George Macalister]]: [[Dhundari language|Dhundhari]] and [[Shekhawati language|Shekhawati]], 1892 *[[Gopal Parihar]]: [[Bagri language|Bagri]], 2004–present *[[John D. Smith]]: Rajasthani, 1970–present *[[J. C. Sharma]]: [[Gade lohar]], Bagri or [[Bhili language|Bhili]], [[Gujari language|Gojri]], 1970–present *[[Kali Charan Bahl]]: Rajasthani, 1971–1989 *[[K. C. Agrawal]]: [[Shekhawati language|Shekhawati]], 1964 *[[L. P. Tessitori]]: Rajasthani and [[Marwari language|Marwari]], 1914–16 *[[Lakhan Gusain]]: all the [[dialects of Rajasthani]], 1990–present *[[Liudmila Khokhlova]]: Rajasthani and [[Marwari language|Marwari]], 1990–present *[[Narottam Das Swami]]: Rajasthani and [[Marwari language|Marwari]], 1960 *[[Peter Y. Hook]]: Rajasthani and [[Marwari language|Marwari]], 1986 *[[Ram Karan Asopa]]: Rajasthani and [[Marwari language|Marwari]], 1890–1920 *[[Sita Ram Lalas]]: Rajasthani language, 1950–1970 *[[Saubhagya Singh Shekhawat]] Rajasthani, : Rajasthani Shabd-Kosh part I Sanshodhan Parivardhan, 1945–present *[[Suniti Kumar Chatterjee]]: Rajasthani, 1948–49 *[[W.S. Allen]]: [[Harauti dialect|Harauti]] and Rajasthani, 1955–60 === Trabayos sobre'l rayastnaí === {{refbegin|2}} *Agrawal, K.C. 1964. Shekhawati boli ka varnatmak adhyayan. Lucknow: [[Lucknow University]] *Allen, W.S. 1957. Aspiration in the Harauti nominal. Oxford: Studies in Linguistics *Allen, W.S. 1957. Some phonological characteristics of Rajasthani. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 20:5-11 *Allen, W.S. 1960. Notes on the Rajasthani Verb. Indian Linguistics, 21:1-13 *Asopa, R.K. 1950. Marwari Vyakaran. Jaipur: Popular Prakashan *Bahl, K.C. 1972. On the present state of Modern Rajasthani Grammar. Jodhpur: Rajasthani Shodh Samsthan, Chaupasani (Rajasthani Prakirnak Prakashan Pushp, 5) *Bahl, K.C. 1980. aadhunik raajasthaani kaa sanracanaatamak vyaakaran . Jodhpur: Rajasthani Shodh Samsthan *Chatterji, S.K. 1948. Rajasthani Bhasha. Udaipur: Rajasthan Vidayapith *[[George Abraham Grierson|Grierson, George A.]] 1918. Linguistic Survey of India (Volume VIII, Part II). Calcutta: Government of India Press *Gusain, Lakhan. 1994. Reflexives in Bagri. M.Phil. dissertation. New Delhi: Jawaharlal Nehru University *Gusain, Lakhan. 1999. A Descriptive Grammar of Bagri. Ph.D. dissertation. New Delhi: Jawaharlal Nehru University *Gusain, Lakhan. 2000a. Limitations of Literacy in Bagri. Nicholas Ostler & Blair Rudes (eds.). Endangered Languages and Literacy. Proceedings of the Fourth FEL Conference. University of North Carolina, Charlotte, 21–24 September 2000 *Gusain, Lakhan. 2000b. Bagri. München: Lincom Europa (Languages of the World/Materials, 384) *Gusain, Lakhan. 2001. Shekhawati. München: Lincom Europa (Languages of the World/Materials, 385) *Gusain, Lakhan. 2002. Endangered Language: A Case Study of Sansiboli. M.S. Thirumalai(ed.). Language in India, Vol. 2:9 *Gusain, Lakhan. 2003. Mewati. München: Lincom Europa (Languages of the World/Materials, 386) *Gusain, Lakhan. 2004. Marwari. München: Lincom Europa (Languages of the World/Materials, 427) *Gusain, Lakhan. 2005. Mewari. München: Lincom Europa (Languages of the World/Materials, 431) *Gusain, Lakhan. 2006. Dhundhari. München: Lincom Europa (Languages of the World/Materials, 433) *Gusain, Lakhan. 2007. Harauti. München: Lincom Europa (Languages of the World/Materials, 434) *Gusain, Lakhan. 2008. Wagri. München: Lincom Europa (Languages of the World/Materials, 437) *Hook, Peter and Man Singh Mohabbat Singh Chauhan. 1986. Grammatical Prinde in Rajasthani. Scott DeLancey and Russell Tomlin, (eds.), Proceedings of the Second Annual Meeting of the Pacific Linguistics Conference. Eugene: Deptt. of Linguistics. 203-20 *Hook, Peter and Man Singh Mohabbat Singh Chauhan.1988. The Perfective Adverb in Bhitrauti. Word 39:177-86 *Hook, Peter and Man Singh Mohabbat Singh Chauhan. 1988. On the Functions and Origin of the Extended Verb in Southern Rajasthani. Gave.sa.naa 51:39-57 *Khokhlova, Liudmila Viktorovna. in press. "Infringement of Morphological and Syntactic Operations' Pairing in "Second Causative" Formation (Hindi-Urdu, Punjabi, Gujarati, Rajasthani)." Indian Linguistics 64. *Khokhlova, Liudmila. 2001 Ergativity Attrition in the history of western New Indo-Aryan Languages (Panjabi, Gujarati, Rajasthani). In The Yearbook of South Asian Languages and Linguistics. Tokyo Symposium on South Asian Languages. Contact, Convergence and Typology. Edpp.158–184, ed. by P. Bhaskararao & K.V. Subbarao. New Delhi-London: Sage Publication *Lalas, S.R. 1962-78. Rajasthani Sabad Kol. 9 Volumes. Jodhpur: Rajasthani Shodh Samsthan *Macalister, George. 1898. A Dictionary of the Dialects Spoken in the State of Jeypore. 1st edition. Allahabad: Allahabad Mission Press *Magier, David S. 1983. Topics in the Grammar of Marwari. Ph.D. dissertation, University of California *Magier, David S. 1984. Transitivity and valence: Some lexical processes in Marwari. Berkeley Linguistic Society 10 *Magier, David S. 1985. Case and Transitivity in Marwari. Arlene R.K. Zide, David Magier & Eric Schiller (eds.). Proceedings of the Conference on Participant Roles: South Asia and Adjacent Areas. An Ancillary Meeting of the CLS Rexonal Meeting, April 25, 1984, University of Chicago. Bloomington, Indiana: Indiana University Linguistics Club. 149-59 *Miltner, V. 1964. Old Gujarati, Middle Gujarati, and Middle Rajasthani sentence structure. Bharatiya Vidya 24:9-31 *Sakaria, B. & B. Sakaria. 1977. Rajasthani-Hindi Shabda-Kosh. Jaipur: Panchsheel Prakashan *Shackle, Christopher (1976). The Saraiki Language of Central Pakistan: A Reference Grammar. London: School of Oriental and African Studies. *Shackle, Christopher (1977). "Saraiki: A Language Movement in Pakistan". Modern Asian Studies 11 (3): 279–403. *Smith, J.D. 1975. An Introduction to the Language of the Historical Documents from Rajasthan. Modern Asian Studies 9.4:433-64 *Swami, N.D. 1960. Sankshipta Rajasthani Vyakaran. Bikaner: Rajasthani Research Institute *Swami, N.D. 1975. Rajasthani Vyakaran. Bikaner: Navyug *Tessitori, L.P. 1914-16. Notes on the Grammar of Old Western Rajasthani. Indian Antiquary:43-5 {{refend}} == Ver tamién == *[[List of Indian poets#Rajasthani|List of Rajasthani Poets]] *[[Rajasthani literature]] *[[Rajasthani people]]--> == Comparanza léxica == Los [[numberal (llingüística)|numberales]] en distintes variedaes rayastaníes son:<ref>[http://lingweb.eva.mpg.de/numberal/Indoeuro.htm Indo-Aryan numerals (E. Chan)]</ref> :{|class=wikitable style=text-align:center; |- ! <small>GLOSA</small> ! Bagri !! Dhatki !! Gade<br /> Lohar !! Gujari !! Lamani !! Marwari !! Shekhawati ! <small>PROTO-<br />RAJASTHANI</small> |- | '1' || ek || hɛk || ek || ek || ek || hek || ek || *ek |- | '2' || do || ɓʌ || be || do || di || ɓy || do || *ɗui |- | '3' || tin || t̪ʌn || tin || trɛ || tin || tɪn || tin || *tin |- | '4' || ʧyar || ʧɑr || ʧyar || ʧar || ʧyar || ʧɑr || ʧyar || *ʧ<sup>y</sup>ar |- | '5' || pãʧ || pʌnʤ || pãʧ || pənʤ || panʧ || pɑnʧ || pãnʧ || *panʧ |- | '6' || ʧʰɛ || ʧʰʌ || ʧʰəh || ʧʰy || ʧʰo || ʧʰy || ʧʰɛ || *ʧʰa |- | '7' || sat || sʌt || hat || sət || sat || hɑt || sat || *sat |- | '8' || aʈʰ || ʌʈʰ || aʈʰ || əʈʰ || ãʈ || ɑʈʰ || aʈʰ || *aʈʰ |- | '9' || non || nʌw || nəw || nɔ̃ || nəw || non || non || *nəw |- | '10' || dəs || ɗʌh || dɛh || dəs || dəs || ɗəx || dəs || *dəs |} == Referencies == {{llistaref|2}} === Enllaces esternos === *[https://web.archive.org/web/20071118185411/http://www.bastigiri.org/crs/ Centre for Rajasthani Studies] *[http://www.ethnologue.com/show_family.asp?xubíi=90927 Ethnologue Report for Rajasthani] {{ORDENAR:Rajasthani}} {{Tradubot|Idioma rayastani}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües de la India]] [[Categoría:Llingües de Paquistán]] [[Categoría:Llingües indo-aries centrales]] dqivindd8d9sexxvwy0vbez08qqc1aw Idioma siríacu 0 100386 4485069 4481600 2026-04-05T18:13:43Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485069 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Siríacu |nativu = ܠܫܢܐ&nbsp;ܣܘܪܝܝܐ<br />''-yššānā suryāyā ''/''-yššono suryoyo'' |familia madre = Llingües afroasiátiques |países= {{SYR}},<br />{{IRQ}},<br />{{TUR}},<br />{{LIB}},<br />{{IRN}},<br />{{GEO}} |zona= [[Oriente Mediu]] |falantes= ~1 000 000 (usáu como idioma llitúrxicu pa los cristianos sirios) |familia= [[Llingües afroasiátiques|Afroasiática]]<br /> &nbsp;[[Llingües semítiques|Semítica]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Llingües semítiques occidentales|Semítica occidental]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[idioma araméu|Aramea]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Siríacu''' |escritura=[[Alfabetu siríacu|Siríacu]] |oficial= {{IRQ}}<br/>{{SYR}} |axencia=Academia Científica Iraquina |iso2=syr (xeneral)<br />syc (clásicu) |iso3=syr}} El '''siríacu''' (<span dir="rtl">ܣܘܪܝܝܐ</span> ''suryāyā''), tamién llamáu '''asiriu''' o '''caldéu''',<ref>[http://guiactual.guiadelmundo.org.uy/informes/informe_46.htm Pueblos ensin Estáu: los asirios]</ref> ye un [[macrollingua|conxuntu de dialeutos]] del [[idioma araméu|araméu]], un [[llingües semítiques|idioma semíticu]] faláu n'[[Oriente Mediu]]; el cual, dalguna vegada, mientres el so apoxéu, falar na mayor parte del [[Creciente Fértil]]. L'araméu esistió siquier dende'l [[sieglu XII e.C.|sieglu {{versalita|xii}}&nbsp;e.&nbsp;C.]] y evolucionó col correr de toos estos sieglos; ente que'l siriaco fixo la so apaición mientres el periodu helenísticu y nun tuvo una [[#Consonantes|escritura propio]], sinón alredor del [[sieglu I|sieglu {{versalita|i}}]] d. C.,<ref>{{cita web |url=http://www.ancientscripts.com/syriac.html|títulu=Escritures antigües: Siriaco|fechaaccesu=8 de xineru de 2011||apellíu Nomar=Lawrence|idioma=inglés}}</ref> en que se creó la escritura siríaca, que provién del [[alfabetu araméu]]. El siriaco clásicu aportó a la principal llingua lliteraria del Oriente Mediu dende'l [[sieglu IV|sieglu {{versalita|iv}}]] d. C. hasta'l [[sieglu VIII|{{versalita|viii}}]] d. C.,<ref>{{cita llibru|apellíos = Beyer|nome = Klaus|añu = 1986|títulu = The Aramaic language: its distribution and subdivisions|títulu-trad = L'idioma araméu: la so distribución y subdivisiones|páxina= 44|otros = trad. John F. Healey|llugar = Gotinga|editorial = Vandenhoeck und Ruprecht|idioma = inglés|isbn = 3-525-53573-2}}</ref> según un vehículu de tresmisión cultural y relixosa del cristianismu ortodoxu siriu, espublizándose al traviés d'[[Asia]] hasta llugares tan alloñaos como les mariñes malabares de la [[India]] y l'oriente de [[China]]. Y, inclusive, tamién llegó a sirvir a [[pueblu árabe|árabes]] y [[pueblu persa|perses]] (anque en menor midida pa estos postreros) como mediu de comunicación y diseminación cultural. De la que l'idioma clásicu d'[[Edesa]] caltener nuna vasta coleición [[lliteratura|lliteraria]]. Siendo principalmente un mediu d'espresión cristianu, el siriaco tuvo una fundamental influencia cultural y lliteraria nel desenvolvimientu de la [[idioma árabe|llingua árabe]], que reemplazar escontra'l fin del [[sieglu VIII|sieglu {{versalita|viii}}]]. Na actualidá, el siriaco sigue siendo'l [[idioma llitúrxicu]] pa los cristianos sirios. D'una manera xeneral, el términu ''siríacu'' utilizar pa referise a tol araméu clásicu de l'antigüedá tardía; pero, más específicamente, referir a la llingua clásica d'[[Edesa]], que se convirtió nel idioma llitúrxicu de la Ilesia siria oriental. [[Ficheru:Syriac Sertâ book script.jpg|300px|thumb|Un manuscritu siríacu del [[sieglu XI|sieglu {{versalita|xi}}]] (estilu ''serto'') procedente del [[Monesteriu de Santa Catalina del Monte Sinaí|Monesteriu de Santa Catalina]] nel [[Sinaí]].]] == Espardimientu == El siriaco foi orixinalmente un dialeutu araméu del norte de [[Mesopotamia]]; el cual, na so forma actual, desenvolvióse so la influencia del [[cristianismu]]. Primero que l'árabe convertir na llingua dominante, el siriaco yera un idioma importante ente les comunidaes cristianes del [[Oriente Mediu]], [[Asia Central]] y [[Kerala]]. A empiezos del [[sieglu XXI|sieglu {{versalita|xxi}}]], los dialeutos siriacos son falaos por aproximao 400 000 persones bien esperdigaes xeográficamente; sicasí, atópense alcontraes principalmente nel sureste de [[Turquía]] y nel norte d'[[Iraq]], según en pequeñes comunidaes d'[[El Líbanu]], [[Siria]], [[Irán]], [[Armenia]], [[Xeorxa]] y [[Azerbaixán]], onde se falen frecuentemente con una marcada influencia de les llingües llocales dominantes. El [[sieglu XX|sieglu {{versalita|xx}}]] vio l'apaición d'ideoloxíes [[nacionalismu|nacionalista]], n'ocasiones intolerantes, que perxudicaron descomanadamente a les comunidaes de fala aramea. Ello ye que por cuenta de problemes [[política|políticos]] y [[relixón|relixosos]] inherentes al [[Oriente Mediu]], l'usu de la llingua siriaca, yá de por sí amenorgáu, reculó fuertemente. La emigración masiva qu'afectó a los cristianos orientales causó que s'atopen, dende va delles décades, comunidaes de fala siriaca n'[[América del Norte]] y [[América del Sur|Sur]], según n'[[Europa]]. [[Ficheru:Syriac Christianity.svg|thumb|centro|400px|Otrora un idioma importante nel [[Creciente Fértil]], el siriaco tópase agora confináu a ciertos enclaves en [[Los Llanos de Nínive]], [[Tur Abdin]], y en redol a les ciudaes siries de [[Qamishli]] y [[Maalula|Mâlula]].]] == Evolución == [[Ficheru:Estrangela.jpg|thumb|250px|Homilía al [[Evanxeliu de Xuan]]. Manuscritu siríacu n'estilu ''estrangelo'', [[sieglu IX|sieglu {{versalita|ix}}]].]] La evolución del siriaco puede arrexuntase en tres fases distintes: * '''''Siriaco antiguu''''' — L'idioma del [[Osroena|Reinu de Osroena]]. * '''''Siriaco mediu''''' — «'''Lliterariu'''», subdividir en: ** ''Siriaco mediu occidental'' — Llingua lliteraria y eclesiástica de los cristianos siriu y maronita. ** ''Siriaco mediu oriental'' — Llingua lliteraria y eclesiástica de los cristianos caldeos y asirios. * '''''Siriaco modernu''''' — Grupu de dialeutos arameos que persisten hasta los nuesos díes con reminiscencies de la llingua clásica. === L'araméu === {{AP|Idioma araméu}} L'[[idioma araméu|araméu]] apaez en [[Siria]] y [[Mesopotamia]], siquier dende'l 1ᵉʳ mileniu anterior a la nuesa era. Dende'l [[sieglu XII e.C.|sieglu {{versalita|xii}}&nbsp;e.&nbsp;C.]], tribus aramees provenientes del sur instalar no que güei ye Siria ya Iraq. Los arameos de l'antigua Siria enxamás fundaron un imperiu unitariu, sicasí llograron consolidase en diverses Ciudaes-Estáu tales como [[Damascu]], [[Hama]]th y [[Arpad (Siria)|Arpad]]. L'espardimientu xeográficu del araméu deber al fechu de que s'oficializó l'usu d'esta llingua so la hexemonía de los antiguos Imperios [[Imperiu Asiriu|Asiriu]], [[Imperiu Babilónicu|Babiloniu]] y, depués, [[Imperiu Persa|Persa]]. Por ello atopen los sos falantes actuales esvalixaos por tol Oriente Mediu. Nesi tiempu, foi la [[llingua franca]] del Oriente Mediu, nuna versión relativamente uniforme y bien rica, conocida col nome d'araméu imperial», que foi reemplazando progresivamente otres llingües semítiques como'l [[idioma hebréu|hebréu]] ([[sieglu VI e.C.|sieglu {{versalita|vi}}&nbsp;e.&nbsp;C.]], depués del [[Cautiverio de Babilonia|exiliu de Babilonia]]) y el [[idioma feniciu|feniciu]] ([[sieglu I e.C.|sieglu {{versalita|i}}&nbsp;e.&nbsp;C.]]), anque esti postreru sobrevivió por dalgún tiempu más nel [[norte d'África]] al traviés de la so variante púnica. === Oríxenes === El siriaco empezó como un dialeutu ensin escritura del antiguu araméu nel septentrión mesopotámicu. La primer evidencia que tenemos de tales dialeutos ye la so influencia nel [[Idioma araméu#Araméu imperial|araméu imperial]] escritu a partir del [[sieglu V e.C.|sieglu {{versalita|v}}&nbsp;e.&nbsp;C.]] Tres la conquista de [[Siria]] y [[Mesopotamia]] por [[Alexandru Magnu]], el siriu y otros dialeutos arameos empezaron a escribise en reacción al [[helenismu]]; entá cuando, dempués de la introducción del [[idioma griegu|griegu]], l'araméu caltúvose como llingua d'intercambiu. La ortografía siriaca adoptar de la del araméu [[Dinastía arsácida de Partia|arsácida]]. En [[132 e.C.]], el [[Osroena|Reinu de Osroena]] fundar en [[Edesa]] y adoptóse el siriaco, el dialeutu araméu local, como llingua oficial del reinu. Inda los sirios consideren Edesa como'l trubiecu de la so llingua. Como idioma oficial, al siriaco dotóse-y d'una relativa uniformidá na so forma, estilu y gramática, de la cual escarecíen otros antiguos dialeutos arameos orientales, siendo la norma de Edesa la prevaleciente. Y, cola apaición del [[cristianismu]], substituyó al araméu imperial a principios de nuesa yera como versión estandarizada del araméu, espublizándose pol antiguu oriente. Conócense como ochenta inscripciones que correspuenden al siriaco antiguu y daten del sieglu {{versalita|i}} al {{versalita|iii}} d. C. L'exemplu más tempranu de lo que yá puede considerase siriaco, más qu'araméu imperial, atopar nuna inscripción del añu [[6]] d. C. y el pergamín más antiguu que s'atopara en siriaco tratar de la escritura d'una venta del añu [[243]] d. C. Nengún d'estos dos escritos ye cristianu. === El siríacu lliterariu === {{AP|Lliteratura siríaca}} [[Ficheru:6thBeatitude.svg|thumb|700px|centro|La sesta [[sermón del monte|bienaventuranza]] (Mateo 5:8) d'una ''[[Peshitta]]'' siríaca oriental. ''Ṭûḇayhôn l'aylên daḏkên b-lebbhôn: d-hennôn neḥzôn l'allāhâ''. «Bonaventuraos los puros de corazón, porque ellos van ver a Dios».]] Nel [[sieglu III|sieglu {{versalita|iii}}]], les ilesies de Edesa empezaron a usar el siriaco como llingua de [[cultu]]. Hai evidencia de que la so adopción, na so condición de llingua vulgar, foi con un propósitu misioneru. Circunstancialmente, por aquel tiempu, un magno esfuerciu lliterariu llevar a cabu na producción d'una traducción autorizada al siriaco de la [[Biblia]] (la ''[[Peshitta]]''). {{Multimedia|Aboun Dbashmayo - the Lord's Prayer in Syriac (ܐܒܘܢ ܕܒܫܡܝܐ).oga|títulu=Padre El nuesu en siríacu|descripción=El '''''[[Padre Nuesu]]''''', ''Abûn d-ḇašmayâ'', cantáu en siríacu.}} Aun así, foi partir del sieglu siguiente que florió una rica [[lliteratura]] siriaca; siendo la so edá d'oru, pos s'afirmó como la más estraordinaria d'ente les lletres aramees. [[Efrén el Siriu]], granible autor cristianu y doctor de la Ilesia, foi una de les figures más representatives d'esta dómina, yá que produció la más pervalible coleición de [[poesía]] y [[teoloxía]] siriaca. Naquel tiempu, la [[lliteratura siriaca]] componer d'una gran cantidá d'obres trataes en poesía, prosa, teoloxía, lliturxa, himnodia, hestoria, filosofía, ciencia, medicina y historia natural. Amás de que se traducieron numberosos testos griegos al siriaco por autores como [[Sergio de Reshaina]]. Pela so parte, la xeneralización del usu de la ''Biblia Peshitta'' favoreció la espansión del siriaco paralelamente al cristianismu. De cuenta que les ediciones crítiques o traducciones modernes siriacas nun son más qu'una solombra de lo que fueron nel pasáu. ==== La Biblia siríaca ==== {{AP|Peshitta}} [[Ficheru:Syriac_Gn.jpg|derecha|thumb|250px|El [[Xénesis|llibru de Xénesis]] nuna [[Biblia]] siríaca.]] Una de les más antigües versiones conocíes del [[Nuevu Testamentu]] ta escrita en siriaco y ye parte de la Biblia conocida como ''Siríaca'' (''Peshittô'' o ''Peshitta'' en siríacu), anguaño n'usu en ciertes ilesies orientales. Foi traducida a partir de la versión griega escrita en [[koiné]], la más antigua que se conociera. Sicasí, esiste un discutiniu en rellación al idioma orixinal del Nuevu Testamentu, una y bones dellos especialistes piensen que la versión griega del Nuevu Testamentu provién de la traducción de testos siriaco-arameos anteriores a ella; ente que la mayoría sostién que la primer versión escrita del Nuevu Testamentu foi direutamente redactada en griegu. Recordando que, inclusive na versión griega, apaecen frases aramees espardíes nel testu, particularmente aquélles pronunciaes por [[Xesús]] que fueron calteníes na versión orixinal por razones relixoses. Tamién ye ciertu que Xesús predicó na llingua popular de los [[xudíu|xudíos]] que yera l'[[Idioma araméu#Dialeutos falaos nel tiempu de Xesús|araméu palestín]]. Xunto col [[idioma hebréu|hebréu]], el [[idioma griegu|griegu]] y el [[llatín]], el siriaco y l'araméu son les llingües más emblemátiques de la cristiandá. == División == En [[489]], una parte importante de los cristianos de fala siriaca que vivíen nel [[Imperiu Bizantín|Imperiu Romanu d'Oriente]] fuxeron a Persia de la creciente hostilidá y persecución per parte de los cristianos de fala griega por causa de la so filiación [[nestorianismu|nestoriana]]. Les diferencies cristolóxiques cola ilesia persa tuvieron de resultes el irreconciliable [[Cisma Nestoriano]] que biforcó la comunidá de fala siriaca. Como resultáu d'esta división, el siriaco desenvolver en dos distintes variantes, la occidental y l'oriental. Pero, a pesar de siguir siendo una sola llingua con un altu nivel de comprensión ente dambes variantes, éstes difieren ente sigo pol emplegu de carauterístiques distintives na so pronunciación, escritura (la caligrafía emplegada) y vocabulariu (anque en menor midida). El ''siriaco occidental'' ye la llingua oficial de les siguientes ilesies que practiquen el ritu siriaco occidental: * [[Ilesia católica maronita]] * [[Ilesia católica siria]] * [[Ilesia Ortodoxa Siria]] * [[Ilesia católica siro-malankara|Ilesia Católica Siro-Malankar]] * Ilesia Ortodoxa Siro-Malankar * Ilesia Siro-Malabar Independiente * [[Ilesia ortodoxa malankara|Ilesia Ortodoxa Malankar]] * Ilesia Malankar Santotomasiana El ''siriaco oriental'' ye la llingua oficial de les siguientes ilesies que practiquen el ritu siriaco oriental: * [[Ilesia católica caldea]] * [[Ilesia católica siro-malabar]] * [[Ilesia Asiria del Oriente]] * [[Antigua Ilesia del Oriente]] * Ilesia Malabar Ortodoxa Anguaño, nes ilesies siries de [[Kerala]], el siriaco dacuando ye reemplazáu pol [[idioma malabar|malabar]] na lliturxa, ente que los [[clérigos]] que nun falen los idiomes llocales suelen echar inda mano d'él. === Cayente y actualidá === Depués de la [[espansión musulmana|conquista árabe]] nel [[sieglu VII|sieglu {{versalita|vii}}]], el siriaco dio pasu al [[idioma árabe|árabe]] como idioma faláu nel [[Oriente Mediu]], quedando acutáu'l so usu a les escases comunidaes cristianes que quedaron. Les invasiones mongóliques del [[sieglu XIII|sieglu {{versalita|xiii}}]] contribuyeron a amontar el rápidu cayente d'esta llingua. En munchos espacios, inclusive na [[lliturxa]], foi reemplazáu pol [[idioma árabe|árabe]]. Esta situación xeneró que col tiempu'l siriaco, al par de la so marxinación y aislamientu, fora degradándose en dellos dialeutos nos distintos rincones orientales onde se siguió falando. Nos últimos sieglos, el siriaco viose bien afeutáu pola so situación como llingua minoritaria y pol ascensu d'ideoloxíes nacionalistes nel Oriente Mediu. Una gran parte de los sirios cristianos del norte de [[Siria]] (anexáu por [[Turquía]] a principios del [[sieglu XX|sieglu {{versalita|xx}}]]) morrieron xunto colos [[etnia armenia|armenios]] mientres el [[xenocidiu]] de [[1915]]. Anguaño la comunidá siriaca ye oxetu de midíes vexatories en suelu turcu. Ente que n'[[Iraq]], fueron reprimíes les comunidaes de llingua siriaca de diverses maneres, particularmente mientres los años de 1930. Una cantidá importante abandonó la rexón y los emigraos establecer en diversos países occidentales. L'ascensu del ''[[Islam políticu]]'' mientres estos últimos años aumentó'l movimientu d'[[emigración]]. Más apocayá, la [[Guerra d'Iraq]] ([[2003]]) llevó a una [[anarquía]] que de fechu acarretó un recrudecimiento de los ataques por motivos relixosos.<ref>{{cita web |títulu=Ataque a comunidá cristiana aramea en Bagdag. (31/oct/2010)|url=http://www.youtube.com/watch?v=_Xz6FeXtKEM}}</ref><ref>{{cita noticia|autor=Hamid Ahmed|títulu=''Masacre de cristianos n'Iraq''. Dos hermanos muerren en Mosul|url=http://news.yahoo.com/s/ap/20101122/ap_on_re_mi_ea/ml_iraq|axencia=Associated Press|editorial=Yahoo! Noticies|id=|páxina=|páxina=|fecha=22 de payares de 2010|fechaaccesu=8 de xineru de 2011|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101125235504/http://news.yahoo.com/s/ap/20101122/ap_on_re_mi_ea/ml_iraq|fechaarchivu=25 de payares de 2010}}</ref> Apocayá, fíxose un esfuerciu por escribir los [[dialeutu|dialeutos]] falaos y aprovilos d'una [[gramática]] estandarizada, ente otros motivos, pa intentar desaniciar la desapaición d'estes llingües que se volvieron desaxeradamente fráxiles. El resurdimientu del siriaco llogró daqué d'ésitu cola creación d'un periódicu lliterariu siriaco (ܟܬܒܢܝܐ ''Kthābānāyā'') y la traducción de dalgunos [[llibru|llibros]] árabes y occidentales. En [[Suecia]], una comunidá de fala siriaca oriental constituyóse y la llei d'esti país esixe la enseñanza na llingua orixinaria. == Escritura == {{AP|Alfabetu siríacu}} El siriaco escribir de derecha a esquierda. El so [[alfabetu]], como pa les demás llingües semítiques, provién del [[alfabetu feniciu|feniciu]] y compónse de 22 lletres que pueden xunise ente sigo o non, según la so posición na pallabra. Tien, amás, tres estilos d'escritura: [[Ficheru:SyriacJohn.gif|thumb|left|250px|Les pallabres iniciales del [[Evanxeliu de Xuan]]: ''Brēšiṯ iṯaw[hy]-[h]wā melṯā''. «Nel principiu foi la Pallabra». Escrites nos trés tipos de calteres siríacos: ''serto'', ''madnhaya'' y ''estrangelo''.]] ; Estrangelâ: Términu que provién de la descripción griega d'esta tipografía, ''στρογγυλη'', 'arrondáu'. Cayó en desusu, pero n'ocasiones ye utilizada polos especialistes. Les vocales pueden indicase per mediu de pequeños signos. ; Sertâ: Llinial. El ''siriaco occidental'' ye'l que más s'escribe con esta tipografía que ye una simplificación del estilu ''estrangelâ''. Les vocales son indicaes por un sistema diacríticu procedente de les vocales griegues. ; Madnhâyâ: Oriental. Utilizar pa escribir el ''siriaco oriental''. Llámase dacuando ''nestoriana'' porque se consideraba que los siriacos del este yeren siguidores de les idees de [[Nestorio]]. Ye más asemeyáu al estrangelâ que'l serta. Les vocales indíquense gracies a otru sistema diacríticu: puntos alredor de les consonantes, paecíu al árabe. Cuando l'árabe empezó a imponese nel Creciente Fértil, los cristianos, nun principiu, escribir con calteres siriacos. Estos escritos son llamaos ''karshuni'' o ''garshuni''. De la mesma, l'[[alfabetu árabe]] foi tomáu del [[alfabetu nabateo|nabateo]], una escritura arameo utilizada na rexón de [[Petra]]. == Gramática == Les pallabres siriacas, al igual que como asocede nos demás [[llingües semítiques|idiomes semíticos]], construyir a partir de [[lexema|raíz]] triconsonánticas, un grupu dau de trés consonantes con un significáu “base”, ente les cualos asítiense una serie variante de vocales a manera de "soldadura" pa la composición de conceutos allegaos. Por casu, el raigañu ܫܩܠ - ŠQL, tien el significáu básicu de "tomar", colo que tenemos les siguientes pallabres que pueden formase a partir d'esti raigañu: * {{lang|syc|ܫܩܠ}} — ''šqal'': "él tomó-coyó-garró" * {{lang|syc|ܢܫܩܘܠ}} — ''nešqûl'': "él va tomar-va coyer-va garrar" * {{lang|syc|ܫܩܠ}} — ''šāqel'': "él toma-cueye-garra / él ye tomáu-coyíu-agarráu" * {{lang|syc|ܫܩܠ}} — ''šaqqel'': "él llevantó" * {{lang|syc|ܐܫܩܠ}} — ''ašqel'': "él foi" * {{lang|syc|ܫܩܠܐ}} — ''šqālâ'': "una toma, carga, porción o sílaba" * {{lang|syc|ܫܩ̈ܠܐ}} — ''šeqlē'': "recaldaciones, ganancies, impuestos" * {{lang|syc|ܫܩܠܘܬܐ}} — ''šaqlûṯā'': "una bestia de carga" * {{lang|syc|ܫܘܩܠܐ}} — ''šûqālâ'': "arrogancia" === Sustantivos === La mayoría de los [[sustantivu|sustantivos]] constrúyense, como yá se dixo, a partir de raigaños triconsonánticas. Lleven [[xéneru gramatical|xéneru]] (masculín o femenín), pueden ser singulares o plurales en [[númberu gramatical|númberu]] (solo unos cuantos son duales) y pueden tar en dalgún de los trés estaos gramaticales pal siriaco; la función d'estos estaos ye parcialmente correspondiente a la de los [[casu (gramática)|casos gramaticales]] n'otros idiomes. * El '''estáu absolutu''' ye la forma básica del sustantivu — ܫܩܠܝ̈ܢ, ''šeqlîn'', "impuestos". * El '''estáu enfáticu''' representa un sustantivu particular — ܫܩ̈ܠܐ, ''šeqlē'', "los impuestos". * El '''estáu construyíu''' señala un sustantivu en rellación a otru — ̈ܫܩܠܝ, ''šeqlay'', "impuestos de...". Sicasí, mientres se desenvolvía'l siriaco clásicu, l'estáu enfáticu foise imponiendo con rapidez como la forma ordinaria del sustantivu y los otros dos estaos, l'absolutu y el construyíu, fueron apostraos a ciertes espresiones simples; tales como: ܒܪ ܐܢܫܐ / ܒܪܢܫܐ, ''chigre nāšâ'', "home", lliteralmente "fíu del home". Nel siriaco antiguu y clásicu tempranu, el [[xenitivu]] construyíase casi siempres usando l'estáu construyíu. Por casu, ܫܩܠܝ̈ ܡܠܟܘܬܐ, ''šeqlay malkûṯâ'' espresaba la idea de "los impuestos del reinu". Pero la rellación construyida nun tardó enforma en ser abandonada pol usu de la partícula relativa ܕ, d-. De manera que la mesma frase nominal agora queda: ܫܩ̈ܠܐ ܕܡܠܟܘܬܐ, ''šeqlē d-malkûṯâ'', onde dambos sustantivos tán n'estáu enfáticu. Aun así, en siriaco tiense la posibilidá de reforzar entá más la rellación gramatical ente dambos sustantivos por aciu la adición d'un sufixu pronominal. Poro, la mesma frase tamién puede escribise como sigue: ܫܩܠܝ̈ܗ ܕܡܠܟܘܬܐ, ''šeqlêh d-malkûṯâ''. Nesti casu, dambos sustantivos siguen tando n'estáu enfáticu, pero'l primeru lleva'l sufixu que fai referencia al otru, el so complementu; ye dicir que lo modificar de suerte que s'entienda como "los sos impuestos" n'alusión a "reinu", dando a la frase'l sentíu lliteral de "''los sos'' impuestos ''del'' reinu". Los [[axetivu|axetivos]] siempres concuerden en xéneru y númberu colos sustantivos que modifiquen. Van n'estáu absolutu si son predicativos; pero, si son atributivos, concuerden col estáu del so sustantivu. Asina, ܒܝܫܝ̈ܢ ܫܩ̈ܠܐ, ''bîšîn šeqlē'', significa "los impuestos son malos", ente que ܫܩ̈ܠܐ ܒܝ̈ܫܐ, ''šeqlē ḇîšē'', significa "los malos impuestos". === Verbos === La mayoría de los [[verbu|verbos]] tamién se constrúin de raigaños triconsonánticas. Los verbos finitos indiquen persona, xéneru (sacante na primer persona) y númberu, amás del tiempu y la ''conxugación''. Les formes verbales infinites son l'infinitivu y los participios pasivos. El siriaco tien solamente dos tiempos morfolóxicos verdaderos: perfectu ya imperfectu. Y anque estos tiempos fueron orixinalmente aspectuales nel araméu, llegaron a constituyir un verdaderu tiempu pasáu y futuru, respeutivamente. Ente que, pela so parte, el presente espresar col participiu siguíu d'un pronome suxetivu; con esceición de la tercer persona, na que s'omite'l pronome. Esti usu del participiu pa indicar el tiempu presente ye'l más común d'un númberu de tiempos ''compuestos'' que pueden construyise pa espresar les más distintes nociones de tiempu y aspeutu. En siriaco tamién se fai usu de ''conxugaciones'' verbales, tal que socede n'otres llingües semítiques; éstes suponen cambeos regulares de los raigaños verbales pa espresar otros cambeos de significáu. La primer conxugación ye'l tao base o ''pə`a el'' (el so nome sigue la forma del raigañu); forma verbal que porta'l significáu normal de la espresión. El siguiente ye l'estáu intensivu o ''pa``el''; forma verbal qu'implica un significáu intensificáu. El terceru ye l'estáu estensivu o ''ap̄`el''; forma verbal, de cutiu, de significáu causativu. Coles mesmes, caúna d'estes conxugaciones tien el so equivalente pasivu: ''yṯpə`el'', ''yṯpa``a el'' y ''ettap̄`a el'' respeutivamente; con cuenta de que estos seis conxugaciones cardinales puedan ser añadíes a delles formes irregulares; tales como ''šap̄`el'' y ''yštap̄`a el'', que tienen un significáu estensivu. == Fonoloxía == El siriaco clásicu tien dos maneres principales de pronunciación: l'occidental y l'oriental. Sicasí, hai delles variaciones na pronunciación del siriaco nes sos distintes modalidaes. Los diversos dialeutos vernáculos del araméu oriental modernu tienen pronunciaciones dafechu distintes y éstes dacuando inflúin na forma en que se fala la llingua clásica, como por casu, nuna oración pública. Ensin considerar la gran influencia que reciben de les llingües dominantes de les rexones en que subsisten. === Consonantes === L'[[alfabetu siriaco]] consta de 22 consonantes que los sos soníos son: {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em auto 1em auto; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" {{tablaguapa}} style="margin: 1em auto 1em auto; text-align:center;" |- |Treslliteración ||''[[Álef|ʾ]]''||''[[Bet|b]]''||''[[Guímel|g]]''||''[[Dálet|d]]''||''[[Hei|h]]''||''[[Vav|w]]''||''[[Zayn|z]]''||''[[Jet (lletra)|ḥ]]''||''[[Thet|ṭ]]''||''[[Yud|y]]''||''[[Kaf|k]]''||''[[Lámed|l]]''||''[[Mem|m]]''||''[[Nun|n]]''||''[[Sámej|s]]''||''[[Ayn|ʿ]]''||''[[Pei|p]]''||''[[Tzadi|ṣ]]''||''[[Kuf|q]]''||''[[Reish|r]]''||''[[Shin|š]]''||''[[Taf|t]]'' |- |Lletra |style="font-size:150%" height=40 valign=top| {{lang|syc|'''ܐ'''}} |style="font-size:150%" height=40 valign=top| {{lang|syc|'''ܒ'''}} |style="font-size:150%" height=40 valign=top| {{lang|syc|'''ܓ'''}} |style="font-size:150%" height=40 valign=top| {{lang|syc|'''ܕ'''}} |style="font-size:150%" height=40 valign=top| {{lang|syc|'''ܗ'''}} |style="font-size:150%" height=40 valign=top| {{lang|syc|'''ܘ'''}} |style="font-size:150%" height=40 valign=top| {{lang|syc|'''ܙ'''}} |style="font-size:150%" height=40 valign=top| {{lang|syc|'''ܚ'''}} |style="font-size:150%" height=40 valign=top| {{lang|syc|'''ܛ'''}} |style="font-size:150%" height=40 valign=top| {{lang|syc|'''ܝ'''}} |style="font-size:150%" height=40 valign=top| {{lang|syc|'''ܟ'''}} |style="font-size:150%" height=40 valign=top| {{lang|syc|'''ܠ'''}} |style="font-size:150%" height=40 valign=top| {{lang|syc|'''ܡ'''}} |style="font-size:150%" height=40 valign=top| {{lang|syc|'''ܢ'''}} |style="font-size:150%" height=40 valign=top| {{lang|syc|'''ܣ'''}} |style="font-size:150%" height=40 valign=top| {{lang|syc|'''ܥ'''}} |style="font-size:150%" height=40 valign=top| {{lang|syc|'''ܦ'''}} |style="font-size:150%" height=40 valign=top| {{lang|syc|'''ܨ'''}} |style="font-size:150%" height=40 valign=top| {{lang|syc|'''ܩ'''}} |style="font-size:150%" height=40 valign=top| {{lang|syc|'''ܪ'''}} |style="font-size:150%" height=40 valign=top| {{lang|syc|'''ܫ'''}} |style="font-size:150%" height=40 valign=top| {{lang|syc|'''ܬ'''}} |- |Pronunciación |{{IPA|[ʔ]}} |{{IPA|[b], [v]}} |{{IPA|[ɡ], [ɣ]}} |{{IPA|[d], [ð]}} |{{IPA|[h]}} |{{IPA|[w]}} |{{IPA|[z]}} |{{IPA|[ħ]}} |{{IPA|[tˤ]}} |{{IPA|[j]}} |{{IPA|[k], [x]}} |{{IPA|[l]}} |{{IPA|[m]}} |{{IPA|[n]}} |{{IPA|[s]}} |{{IPA|[ʕ]}} |{{IPA|[p], [f]}} |{{IPA|[sˤ]}} |{{IPA|[q]}} |{{IPA|[r]}} |{{IPA|[ʃ]}} |{{IPA|[t], [θ]}} |} El siriaco comparte col araméu un conxuntu de pares consonánticos oclusivos/fricativos llixeramente estremaos. Nes distintes variaciones d'una mesmu raigañu léxicu, dalguna consonante del raigañu puede ser oclusiva nuna variación y fricativa n'otra. Nel alfabetu siriaco, úsase una sola lletra pa cada par. Dacuando asítiase un puntu sobre la lletra (''qûššāyâ'' o ''fortalecimientu''; equivalente al dáguesh hebréu) pa indicar una pronunciación oclusiva; o unu debaxo (''rûkkāḵâ'' o ''suavización''), en casu de que seya fricativa. Los pares son: * Par [[consonante llabial|llabial]] [[consonante sonora|sonoru]] — /b/ y /v/ * Par [[consonante velar|velar]] [[consonante sonora|sonoru]] — /ɡ/ y /ɣ/ * Par [[consonante dental|dental]] [[consonante sonora|sonoru]] — /d/ y /ð/ * Par [[consonante velar|velar]] [[consonante sorda|sordu]] — /k/ y /x/ * Par [[consonante llabial|llabial]] [[consonante sorda|sordu]] — /p/ y /f/ * Par [[consonante dental|dental]] [[consonante sorda|sordu]] — /t/ y /θ/ El siriaco dispón de cinco consonantes enfátiques: * [[Consonante fricativa faríngea sorda]] — /ħ/ * [[Consonante oclusiva dental sorda faringalizada]] — /tˤ/ * [[Consonante fricativa faríngea sonora]] — /ʕ/ * [[Consonante fricativa alveolar sorda faringalizada]] — /sˤ/ * [[Oclusiva uvular sorda|Consonante oclusiva uvular sorda]] — /q/ Éstes son consonantes que s'articulen o emiten na farinxe o un pocu más arriba. Amás, tamién cunta con esti grupu de consonantes xiblantes: * [[Fricativa alveolar sonora|Consonante fricativa alveolar sonora]] — /z/ * [[Fricativa alveolar sorda|Consonante fricativa alveolar sorda]] — /s/ * [[Consonante fricativa alveolar sorda faringalizada]] — /sˤ/ * [[Fricativa postalveolar sorda|Consonante fricativa prepalatal sorda]] — /ʃ/ {| align="center" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em auto 1em auto; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 103%; text-align: center;" |+ Tabla de fonemes consonánticos siríacos |- style="vertical-align: middle; font-size: small; height: 2em" | colspan="2" style="font-size: x-small;" | [[Puntu d'articulación]] → ! colspan=2 | [[Consonante llabial|Llabial]] ! colspan=4 | [[Consonante coronal|Coronal]] ! colspan=3 | [[Consonante dosal|Dorsal]] ! [[Consonante radical|Radical]] ! [[Consonante glotal|(nengunu)]] |- style="vertical-align: middle; font-size: small; height: 3em" | colspan="2" style="font-size: x-small;" | [[Manera d'articulación]] ↓ ! style="width: 4em;" | [[Consonante billabial|Billabial]] ! style="width: 4em;" | [[Consonante labiodental|Llabiu-<br />dental]] ! style="width: 4em;" | [[Consonante dental|Dental]] ! style="width: 4em;" | [[Consonante alveolar|Alveolar]] ! style="width: 4em;" | [[Consonante prepalatal|Pre-<br />palatal]] ! style="width: 4em;" | [[Faringalización|Faringa-<br />lizada<br />coronal]] ! style="width: 4em;" | [[Consonante palatal|Palatal]] ! style="width: 4em;" | [[Consonante velar|Velar]] ! style="width: 4em;" | [[Consonante uvular|Uvular]] ! style="width: 4em;" | [[Consonante faríngea|Farín-<br />gea]] ! style="width: 4em;" | [[Consonante glotal|Glotal]] |- ! style="font-size: 100%; text-align:left" rowspan="2" | [[Consonante oclusiva|Oclusiva]] ! <small>[[Consonante sonora|sonora]]</small> | {{IPA|b}} | | {{IPA|d}} | colspan="2" | | | | {{IPA|ɡ}} | | style="background:#ccc" | &nbsp; | |- ! <small>[[Consonante sorda|sorda]]</small> | {{IPA|p}} | | {{IPA|t}} | colspan="2" | | {{IPA|tˤ}} | | {{IPA|k}} | {{IPA|q}} | style="background:#ccc" | &nbsp; | {{IPA|ʔ}}&nbsp;&nbsp;&nbsp; |- ! colspan="2" style="font-size: 100%; text-align:center" | [[Consonante nasal|Nasal]] | {{IPA|m}} | | | {{IPA|n}} | | | | | colspan="3" style="background:#ccc" | &nbsp; |- ! colspan="2" style="font-size: 100%; text-align:center" | [[Consonante vibrante|Vibrante]] | | | colspan="3" | {{IPA|r}} | | | style="background:#ccc" | | | style="background:#ccc" | &nbsp; | style="background:#ccc" | &nbsp; |- ! rowspan="2" style="font-size: 100%; text-align:left" | [[Consonante fricativa|Fricativa]] ! <small>[[Consonante sonora|sonora]]</small> | | {{IPA|v}} | {{IPA|ð}} | {{IPA|z}} | | | | {{IPA|ɣ}} | | {{IPA|ʕ}} | |- ! <small>[[Consonante sorda|sorda]]</small> | | {{IPA|f}} | {{IPA|θ}} | {{IPA|s}} | {{IPA|ʃ}} | {{IPA|sˤ}} | | {{IPA|x}} | | {{IPA|ħ}} | {{IPA|h}} |- ! colspan="2" style="font-size: 100%; text-align:center" | [[Consonante aproximante|Aproximante]] | | | colspan="4" | {{IPA|l}} | {{IPA|j}} | {{IPA|w}} | | {{IPA|(ʕ)}} | style="background:#ccc" | |} === Vocales === Les [[vocal]]es siriacas tópense regularmente subordinaes a les [[consonante]]s, como nos otros idiomes semíticos, y tienden, especialmente en presencia d'una consonante enfática, a semicentralizarse. El siriaco clásicu tien el siguiente grupu de vocales estremables: * [[Vocal zarrada anterior non arrondada]] — /i/ * [[Vocal semicerrada anterior non arrondada]] — /y/ * [[Vocal semiabierta anterior non arrondada]] — /ɛ/ * [[Vocal abierta anterior non arrondada]] — /a/ * [[Vocal abierta posterior non arrondada]] — /ɑ/ * [[Vocal semicerrada posterior arrondada]] — /o/ * [[Vocal zarrada posterior arrondada]] — /o/ Nel dialeutu occidental, /ɑ/ tórnase /o/ y la /o/ orixinal camudar a /o/. De la mesma, nos dialeutos orientales hai una mayor versatilidad na pronunciación de les vocales anteriores, una y bones dalgunos falantes pueden estremar nelles hasta cinco cualidad, ente qu'otros solu trés. En siriaco, el llargor de les vocales polo regular nun importa: les vocales zarraes tienden a ser más llargues que les abiertes. Y éstes últimes pueden diptongase colos aproximantes /j/ y /w/. Finalmente, en casi tolos dialeutos, los grupos completos de diptongos que pueden formase esprender en dos o tres pronunciaciones modernes: * /aj/ n'ocasiones, monoptongado /y/ * /aw/ polo xeneral, camudáu como /ɑw/ * /ɑj/ polo xeneral, camudáu como /aj/, pero nel dialeutu occidental /oj/ * /ɑw/ n'ocasiones, monoptongado /o/ == Ver tamién == * [[Idioma araméu|Araméu]] * [[Alfabetu siríacu]] * [[Cristianismu siríacu]] * [[Lliteratura siriaca]] * [[Efrén el Siriu]] * [[Peshitta]] * [[Neoarameo asiriu]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * {{cita publicación | año = 1863 | títulu = The Syriac Language and Literature | títulu-trad = Llingua siríaca y lliteratura | url = http://www.tertullian.org/rpearse/oriental/jsl_syriac_intro.htm | serie = 4 | publicación = Journal of Sacred Literature, New Series | volume = 2 | páxines = 75-87 | idioma = inglés | fechaaccesu = 8 de xineru de 2011 }} * {{cita llibru | apellíos = Beyer | nome = Klaus | añu = 1986 | añu-orixinal = 1984 | títulu = The Aramaic language: its distribution and subdivisions | títulu-trad = L'idioma araméu: la so distribución y subdivisiones | otros = trad. John F. Healey | llugar = Gotinga | editorial = Vandenhoeck und Ruprecht | idioma = inglés | isbn = 3-525-53573-2 }} * {{cita llibru | apellíos = Brock | nome = Sebastian | enllaceautor = Sebastian Brock | añu = 2006 | títulu = An Introduction to Syriac Studies | títulu-trad = Una introducción a los estudios de siríacu | edición = 1<sup>ra</sup> | llugar = Piscataway, Nueva Jersey | editorial = Gorgias Press | idioma = inglés | isbn = 1-59333-349-8 }} * {{cita llibru | apellíos = Brockelmann | nome = Carl | añu = 1895 | títulu = Lexicon Syriacum | títulu-trad = Léxicu siríacu | url = http://ia700302.us.archive.org/24/items/lexiconsyriacum00brocuoft/lexiconsyriacum00brocuoft.pdf | edición = 1<sup>ra</sup> | lugar = Berlín y Edimburgo | editorial = Reuther & Reichard y T. & T. Clark, respeutivamente | idioma = llatín | formatu = PDF | fechaaccesu = 8 de xineru de 2011 }} * Ferrer, Joan y Nogueras, Maria Antònia (1999). ''Manual de Gramática Siríaca''. Barcelona: Universitat de Barcelona. ISBN 84-931118-1-3 * Ferrer, Joan y Nogueras, Maria Antònia (1999). ''Curtiu Diccionariu Siríacu. Siríacu - Castellanu - Catalán''. Barcelona: Universitat de Barcelona ISBN 84-931118-0-5 * {{cita llibru | apellíos = Healey | nome = John F. | añu = 1980 | títulu = First studies in Syriac | títulu-trad = Primeros estudios en siríacu | edición = 1<sup>ra</sup> | lugar = Inglaterra | editorial = University of Birmingham / Sheffield Academic Press | idioma = inglés | isbn = 0-7044-0390-0 }} * {{cita llibru | apellíos = Maclean | nome = Arthur John | añu = 2003 | títulu = Grammar of the dialects of vernacular Syriac: as spoken by the Eastern Syrians of Kurdistan, north-west Persia, and the Plain of Mosul: with notices of the vernacular of the Jews of Azerbaijan and of Zakhu near Mosul | títulu-trad = Gramática de los dialeutos del siríacu cotidianu: tal como lo falen los sirios orientales del Kurdistán, noroeste de Persia y la llanura de Mosul: con notes de la fala de los xudíos d'Azerbaixán y Zakhu, cerca de Mosul | url = http://www.archive.org/stream/grammardialects00maclgoog#page/n4/mode/2up | llugar = Cambridge | lugar-publicación = (edición facsimilar). Piscataway, Nueva Jersey | editorial = Gorgias Press | idioma = inglés | isbn = 1-59333-018-9 | fechaaccesu = 8 de xineru de 2011 }} * Muraoka, Takamitsu (2007). ''Siríacu Clásicu. Gramática básica con crestomatía''. Estella: Editorial Verbo Divino. ISBN 978-84-8169-391-1 * {{cita llibru | apellíos = Nöldeke | apellíos2 = Euting | nome = Theodor | nome2 = Julius | añu = 1880 | títulu = Kurzgefasste syrische Grammatik | títulu-trad = Gramática siríaca concisa | url = http://www.archive.org/stream/kurzgefasstesyr00nlgoog#page/n5/mode/2up | edición = 1<sup>ra</sup> | llugar = Leipzig | editorial = T. O. Weigel | idioma = alemán | fechaaccesu = 8 de xineru de 2011 }} * {{cita llibru | apellíos = Payne Smith | nome = Robert | añu = 1903 | títulu = A compendious Syriac dictionary founded upon the Thesaurus Syriacus of Robert Payne Smith | títulu-trad = Compendiu del diccionariu siríacu de Robert Payne Smith | url = http://ia700401.us.archive.org/29/items/ACompendiousSyriacDictionary/ACompendiousSyriacDictionary.pdf | edición = 1<sup>ra</sup> | lugar = Londres, Edimburgo, Nueva York | editorial = [[Oxford University Press]] | apellíu-editor = Payne Smith | apellíu-editor2 = Frowde | nome-editor = Jessie | nome-editor2 = Henry | idioma = inglés | formatu = PDF | isbn = 1-57506-032-9 | fechaaccesu = 8 de xineru de 2011 }} * {{cita llibru | apellíos = Robinson | nome = Theodore Henry | añu = 1915 | títulu = Paradigms and exercises in Syriac grammar | títulu-trad = Exemplos y exercicios de gramática siríaca | edición = 1<sup>ra</sup> | lugar = Londres | editorial = Oxford University Press | idioma = inglés | isbn = 0-19-926129-6 }} * Thackston, Wheeler (1999). ''Introduction to Syriac. An Elementary Grammar with Readings from Syriac Literature''. Bethesda, Maryland: IBEX Publishers ISBN 0-936347-98-8 * {{cita llibru | apellíos = Costaz | nome = Louis | añu = 1997 | títulu = Grammaire syriaque | títulu-trad = Gramática siríaca | edición = 3<sup>ra</sup> | llugar = Beirut | editorial = Dar al-Mashreq | idioma = francés | isbn = }} * {{cita llibru | apellíos = Mingana | apellíos2 = Zkha | apellíos3 = Chigre-Penkaya | nome = Alphonse | nome2 = Mshiha | nome3 = Yohannun | añu = 1908 | títulu = Sources syriaques | títulu-trad = Fuentes siríacas | url = http://cpart.byu.edu/files/Mingana_Sources%20Syriaques%20Vol%201%20(2%20books).pdf | edición = 1<sup>ra</sup> | llugar = Leipzig | editorial = O. Harrassowitz | idioma = francés y siríacu | formatu = PDF | fechaaccesu = 8 de xineru de 2011 }} == Enllaces esternos == {{InterWiki|code=arc}} {{Commonscat|Syriac language|Siríacu}} * [http://www.syriacdictionary.net Syriacdictionary.net, Diccionariu siríacu en cuatro idiomes.] (n'inglés) * [http://www.bethmardutho.org/ Beth Mardutho — Institutu Siríacu.] (n'inglés) * [http://syrcom.cua.edu/hugoye/ Hugoye: Diariu d'estudios siríacos.] (n'inglés) * [http://www.suryoyo-online.org/ Suryoyo Online — Diariu on-line de la Ilesia Ortodoxa Siria, estudios siríacos y arameos.] (n'inglés) * [http://www.beith-morounoye.org/syriac/index1.html Introducción d'introducción al siríacu-araméu] — Cursu introductoriu y recursos p'aprender esta llingua d'un popular sitiu maronita. (n'inglés) * [https://web.archive.org/web/20110715112117/http://www.premiumwanadoo.com/cuneiform.languages/syriac/ Diccionariu on-line síriaco-inglés-francés.] (n'inglés) * [http://www.peshitta.org/beth-sapra/library.html Beth Sapra: La Biblioteca de la Escriba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320055224/http://www.peshitta.org/beth-sapra/library.html |date=2012-03-20 }}: tien dos vieyes gramátiques de dominiu públicu y los evanxelios en siríacu. (n'inglés) * [http://www.archive.org/search.php?query=%22syriac%20grammar%22 Otres gramátiques siríacas de dominiu públicu] agospiaes en ''[[Internet Archive]]''. (n'inglés) * [http://www.institut-syriaque.net/ Institutu siríacu de Bélxica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180124153903/http://www.institut-syriaque.net/ |date=2018-01-24 }} (en francés) * [http://www.etudessyriaques.org/ Sociedá d'estudios siríacos] (en francés) * [http://www.clubsyriaque.org/ Club de mozos siríacos católicos] (en francés ya inglés) * [https://web.archive.org/web/20101121083124/http://www.arameensliege.be/ Comité de mozos arameos de Liexa] (en francés) * [http://www.aramaicpeshitta.com/ Manuscritos de la Peshitta.] (n'inglés) * [http://srbibliotecario.blogspot.com.ar/2012/04/recurso-versiones-siriacas.html Versiones Siríacas de la Biblia] - Inclúi links de descarga (n'español) * [https://web.archive.org/web/20140808124735/https://es.scribd.com/doc/235876442/SIRIACO-de-Muraoka Gramática del Siríacu Clásicu] de Takamitsu Muraoka (n'español) {{ORDENAR:Siriaco}} {{Tradubot|Idioma siríaco}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Idiomes clásicos]] [[Categoría:Llingües aramees]] [[Categoría:Llingües d'Iraq]] [[Categoría:Llingües d'El Líbanu]] [[Categoría:Llingües de Siria]] [[Categoría:Llingües de Turquía]] [[Categoría:Macrollingües]] 01ducq821k1hh95c35cpi5ge2odexq9 Idioma montenegrín 0 100468 4485065 4348568 2026-04-05T17:31:18Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485065 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Montenegrín |nativu = ''Crnogorski'' |familia madre = Llingües indoeuropees |países={{MNE}} |zona=[[Península balcánica]] |falantes=234.736 |familia= [[Llingües indoeuropees|Indoeuropea]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Llingües eslaves|Eslava]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües eslaves meridionales|Eslava meridional]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Esl. mer. occidental<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Idioma serbocroata|Serbocroata]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Montenegrín''' |escritura= [[Alfabetu llatín]] y [[Alfabetu cirílicu|cirílicu]] |oficial={{MNE}} |axencia= Xunta pa la Normalización de la Llingua Montenegrina |mapa=[[Ficheru:Idioma montenegrín dientro del serbocroata.png|250px]] |iso1=n/d|iso2=sla|iso3=cnr|sil=ENG}} El '''montenegrín''' ([[autoglotónimu]] ''crnogorski'') ye una variante estandarizada del [[idioma serbiu|serbiu]].<ref>{{cita publicación|apellíu=Thomas |nome=Paul-Louis |añu=2003 |títulu=Le serbo-croate (bosniaque, croate, monténégrin, serbe): de l'étude d'une langue à l'identité des langues |títulotrad=Serbo-Croatian (Bosnian, Croatian, Montenegrin, Serbian): from the study of a language to the identity of languages |revista=[http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/revue/slave Revue des études slaves] |allugamientu=París |idioma=francés |volume=74 | númberu=2–3 |páxines=311–325 |issn=0080-2557 |url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/slave_0080-2557_2002_num_74_2_6801 |fechaaccesu=12 de mayu de 2015}}</ref><ref>{{cita llibru|nome=Snježana |apellíu=Kordić |enllaceautor=Snježana Kordić |añu=2014 |títulu=Lengua y Nacionalismu |url=http://www.euphoniaediciones.com/plataforma/libro/lengua-y-nacionalismo-17-89-1-2-1- |otros=Traducíu por Juan Cristóbal Díaz Beltrán |ubicación=Madrid |editorial=[http://www.euphoniaediciones.com/producto/lengua-y-nacionalismu/35 Euphonía Ediciones] |páxines=88–100 |isbn=978-84-936668-8-0 |ol=16814702W |fechaaccesu=13 d'agostu de 2015}}</ref> Ye falada polos habitantes de [[Montenegru]] y tamién pola diáspora montenegrina. Basar nel dialeutu štokavski.<ref>{{cita publicación|apellíu=Kristophson |nome=Jürgen |añu=2000 |títulu=Vom Widersinn der Dialektologie: Gedanken zum Štokavischen |títulotrad= Nonsence of Dialeutology: Thoughts on Shtokavian |revista=[http://www.zeitschrift-fuer-balkanologie.de/index.php/zfb/index Zeitschrift für Balkanologie] |allugamientu=Wiesbaden |idioma=alemán |volume=36 | númberu=2 |páxines=178-186 |issn=0044-2356}}</ref><ref>{{cita llibru|nome=Bernhard |apellíu=Gröschel |añu=2009 |títulu=Das Serbokroatische zwischen Linguistik und Politik: mit einer Bibliographie zum postjugoslavischen Sprachenstreit |títulu-trad=Serbo-Croatian Between Linguistics and Politics: With a Bibliography of the Post-Yugoslav Language Apueste |idioma=alemán |allugamientu=Múnich |editorial=Lincom Europa |serie=Lincom Studies in Slavic Linguistics ; vol 34 |páxines=280–311 |isbn=978-3-929075-79-3 |oclc=428012015 |ol=15295665W}}</ref><ref>{{cita llibru|nome=Hans-Dieter |apellíu=Pohl |añu=1996 |capítulu=Serbokroatisch – Rückblick und Ausblick |capítulu-trad=Serbo-Croatian – Looking backward and forward |títulu= Wechselbeziehungen zwischen slawischen Sprachen, Literaturen und Kulturen in Vergangenheit und Gegenwart : Akten der Tagung aus Anlaß des 25jährigen Bestehens des Instituts für Slawistik an der Universität Innsbruck, Innsbruck, 25. – 27. Mai 1995 |editor=Ohnheiser, Ingeborg |serie=Innsbrucker Beiträge zur Kulturwissenschaft, Slavica aenipontana ; vol. 4 |idioma=alemán |allugamientu=Innsbruck |editorial=Non Lieu |páxines= 205–219 |oclc=243829127 |fechaaccesu=2 d'agostu de 2015}}</ref><ref>{{cita llibru|nome=Daniel |apellíu=Blum |añu=2002 |títulu=Sprache und Politik: Sprachpolitik und Sprachnationalismus in der Republik Indien und dem sozialistischen Jugoslawien (1945–1991) |títulu-trad=Language and Policy: Language Policy and Linguistic Nationalism in the Republic of India and the Socialist Yugoslavia (1945–1991) |idioma=alemán |allugamientu=Wurzburgu |editorial=Ergon |serie=Beiträge zur Südasienforschung ; vol. 192 |páxina=8 |isbn=3-89913-253-X |oclc=51961066}}</ref> Dende 2004 la comunidá académico y lliterario de Montenegru hai promovíu adulces la idea d'instituyir la llingua montenegrina pal públicu,<ref>[https://web.archive.org/web/20060909141638/http://www.voanews.com/Serbian/archive/2004-03/a-2004-03-26-9-1.cfm Slobodan Backovic potpisao odluku o preimenovanju srpskog o maternji jezik]</ref> un movimientu que los sos orixe remóntense a 1993.<ref>[http://openlibrary.org /b/OL18890759M/Crnogorski-jezik Crnogorski jezik]</ref> A partir de la independencia de Montenegru en 2006, el montenegrín convertir na [[llingua oficial]] de Montenegru según la nueva Constitución del [[22 d'ochobre]] [[2007]]; recibió una nueva norma'l [[10 de xunetu]] de [[2009]]. == Sistema d'escritura == === Lletres<ref>{{Cita web |url=http://www.montenet.org/language/letters.htm |títulu=montenet.org Abeceda Crnogorskog jezika |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170616094404/http://www.montenet.org/language/letters.htm |fechaarchivu=2017-06-16 }}</ref> === * '''Versión llatina''': ''A B C Č Ć D Dž Đ E F G H I J K L Lj M N Nj O P R S Š '''Ś''' T U V Z Ž '''Ź'''''. * '''Versión cirílica''': ''А Б Ц Ч Ћ Д Џ Ђ Е Ф Г Х И Ј К Л Љ М Н Њ O П Р С Ш '''Ć''' Т У В З Ж '''З́'''''. == Ver tamién == * [[Idioma serbocroata]] :* [[Idioma bosniu|Variante bosnia]] :* [[Idioma serbiu|Variante serbia]] :* [[Idioma croata|Variante croata]] == Referencies == {{llistaref|2}} {{Tradubot|Idioma montenegrino}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Idioma serbocroata|Mont]] [[Categoría:Llingües eslaves meridionales|Montenegrín]] [[Categoría:Llingües de Montenegru]] jraus2xhhtz4ibyprxv2fgnpjp9kglg Idioma picenu septentrional 0 100829 4485068 4305225 2026-04-05T17:50:38Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485068 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Piceno septentrional |nativu = |familia madre = Llingua aisllada |oficial = |países = [[Italia]] |zona = Rexón al norte del [[ríu Esino]] ([[península itálica]]) |falantes = [[llingua muerta]] |h1 = |h2 = |rank = |familia = [[Llingua aisllada]] <br /> &nbsp;'''Piceno septentrional''' |dialeutu = |escritura = |iso1 = |iso2 = |iso3 = nrp |sil = |mapa= [[Ficheru:Italic-map.svg|280px]] |mapa_lleenda=Llingües itáliques na [[Edá del Fierro]]. }} El '''piceno septentrional''' o '''piceno de Novilara''' ye una [[llingua muerta]], falada nel este d'Italia, que se conoz gracies a una serie d'inscripciones que daten del [[I mileniu e.C.|I mileniu&nbsp;e.&nbsp;C.]], la mayoría topada nel Piceno, la rexón al norte del [[ríu Esino]]. Ta escritu en [[alfabetu etruscu]]. A pesar del so nome, nun ta rellacionada col [[idioma piceno meridional|piceno meridional]] faláu más al sur. Magar los sos testos son fácilmente transcribibles, nun foi posible traducilo hasta agora; por esta razón, por eso ye una [[llingua ensin clasificar]] y polo xeneral considérase non [[Llingües indoeuropees|indoeuropea]]. En contraste col [[idioma piceno meridional|piceno meridional]], que foi identificáu como una [[llingües itáliques|llingua itálica]]. == Aspeutos históricos, sociales y culturales == === Distribución === El piceno septentrional foi un idioma faláu n'Italia nel [[I mileniu e.C.|I mileniu&nbsp;e.&nbsp;C.]] del cual hai testimonios de los [[sieglu VI e.C.|sieglos V]]-[[sieglu VI e.C.|VI&nbsp;e.&nbsp;C.]] ([[cercu de Novilara]]). Foi faláu poles poblaciones habitantes de la mariña adriática al norte del ríu Esino, ente les rexones actuales de [[Marche]] y [[Romaña]]. [[Ficheru:Picenum.jpg|thumb|350px|Llocalización de la rexón de ''Picenum''.]] == Testimonios escritos == La inscripción meyor conocida del piceno septentreional ye'l cercu de Novilara (agora nel [[Muséu Preistorico Pigorini]] de Roma), del [[sieglu VI e.C.|sieglu VI&nbsp;e.&nbsp;C.]] aproximao: :'' mimnis erut gaarestades rotnem uvlin par tenus polem isairon tet sut trat nesi kruvis tenag trut ipiem rotnes lutuis thalu isperion vul tes rotem teu aiten tasur soter merpon kalatne nis vilatos paten arn uis balestenag ands et sut i akut treten teletau nem polem tisu sotris eus'' El monumentu, topáu nun campusantu de la [[edá del Bronce]], ye bien interesante, tantu pola so factura escultórica (con delles escenes de caza o pastoriles na so parte posterior) como pola so inscripción. Embaraxóse que pudiera ser el cercu funerariu d'un viaxeru muertu, grabada polos sos compañeru de viaxe. Pero tampoco ye seguro'l so calter funerariu. Les inscripciones consideraes en piceno septentrional referir a un [[Corpus llingüísticu|corpus]] de cuatro objetos llamaos inscripciones de Novilara, anque d'ellos namái unu atopar con certidume en [[Novilara]] (cerca de [[Pesaro]]), ente que los otros fueron adquiríos al traviés de donaciones privaes. Los fragmentos comparáronse lingüísticamente col piceno del sur, meyor atestiguáu, pero diéronse importantes conflictos y contradicciones, polo que sigue siendo imposible descrifrarlo enagora. == Descripción llingüística == [[Ficheru:Novilara vecto.svg|280px|thumb|El cercu de Novilara, el principal testimoniu escritu del piceno septentrional.]] === Clasificación === La evidencia disponible fai del piceno septentrional una [[llingua ensin clasificar]] yá que nun foi posible probar un parentescu definitivu con nenguna otra llingua conocida. Puesto que nun paez fácilmente relacionable con otres llingües indoeuropees considérase presumiblemente que se trata d'una llingua non-indoeuropea o una llingua aisllada, pero eses conclusiones son provisionales. Nesti sentíu suxiriéronse correspondencies léxiques, col [[idioma etruscu|etruscu]], pero paez prematura asegurar la esistencia d'un parentescu con esta llingua. Ello ye que de los cuatro testos fragmentarios disponibles l'únicu con carauterístiques fono-morfolóxiques similares nel [[alfabetu etruscu]] ye'l del cercu de Novilara. De les otres trés muestres recoyíes por particulares, según una investigación de la profesora Rossella Martini, una d'elles preséntase nun alfabreo de calteres griegos arcaicos. Tamién surdieron problemes d'interpretación al analizar estos trés fragmentos al respective de el cercu de Novilara, yá que namái los trés fragmentos aludíos amuesen incongruencies ente la so datación y los calteres [[paleografía|paleográficos]] que presenten. Amás, mientres el Congresu Internacional Etruscu surdió la hipótesis de que los trés fragmentos, distintos al cercu de Novilara y llograos por aciu donaciones privaes, sían en realidá falses, y polo tanto pocu fiables. === Carauterístiques === L'analís de los fragmentos per parte de dellos estudiosos demostró un conflictu ente unos y otros, salvo dalguna aceptable correspondencia morfolóxica ente pallabres individuales, que sicasí, nun consiguen dar una visión xeneral de la estructura de los testos. Suxirióse en delles ocasiones la posibilidá de la presencia de dalgunos [[helenismu|helenismos]] dientro de los fragmentos (soter <''σωτήρ'', 'salvador'; isperion <''έσπέριον'', 'occidente') , pero nun son precises diches correspondencies. == Referencies == === Notes === {{llistaref}} === Bibliografía === * {{cita llibru|autor=AA. VV.|títulu=Piceni popolo d'Europa|añu=1999|editor=De Luca|allugamientu=Roma|id= ISBN 88-8016-332-9 }} == Enllaces esternos == * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Alfabetu de Novilara |2=http://math.muni.cz/~niederle/novilara.html |date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://ancienthistory.about.com/od/language/p/novilarastele.htm At about.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907011539/http://ancienthistory.about.com/od/language/p/novilarastele.htm |date=2008-09-07 }} * [https://web.archive.org/web/20100816153415/http://www.cadnet.marche.it/novilara/index.html Semeya del cercu de Novilara] {{ORDENAR:Piceno}} {{Tradubot|Idioma piceno septentrional}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües aisllaes d'Europa]] [[Categoría:Llingües ensin clasificar d'Europa]] [[Categoría:Llingües muertes d'Europa]] rz7bkk9yl9qseg63fnwgu0m7wcbl6cp Iron Man 3 0 102286 4485113 4478284 2026-04-06T09:17:05Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485113 wikitext text/x-wiki {{película}} '''''Iron Man 3''''' ye una [[Cine d'Estaos Xuníos|película estauxunidense]] sobre'l superhéroe [[Iron Man]], de [[Marvel Comics]], producida por [[Marvel Studios]] y distribuyida por [[Walt Disney Pictures]]. Ye la secuela de ''[[Iron Man (película)|Iron Man]]'' (2008) y ''[[Iron Man 2]]'' (2010), y ye la primer película cola que se dio entamu a la segunda fase del [[universu cinematográficu de Marvel]], siendo'l primera gran estrenu de la franquicia dempués de ''[[The Avengers (película de 2012)|The Avengers]]'' (2012) que foi la sesta y última película de la primer fase del yá mentáu universu cinematográficu. [[Shane Black]] foi riquíu pa dirixir un guión escritu por él mesmu y [[Drew Pearce]],<ref name="el multicine">{{cita web|url=http://www.elmulticine.com/noticies2.php?orde=431247|títulu=Shane Black confirmáu pa dirixir Iron Man 3 en sustitución de Jon Favreau|fecha=20 de febreru de 2011}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.elmulticine.com/noticies2.php?orde=432050|títulu=El guión de Iron Man 3 ta en manes de Drew Peace|fecha=1 d'abril de 2011}}</ref> el cual ta basáu na historia ''[[Extremis (cómic)|Extremis]]'' de [[Warren Ellis]]. [[Robert Downey Jr.]] repite'l so papel como Tony Stark, con [[Gwyneth Paltrow]] y [[Don Cheadle]] repitiendo los sos papeles como [[Pepper Potts]] y [[James Rhodes]], respeutivamente. [[Jon Favreau (direutor)|Jon Favreau]], quien dirixó les dos primeres películes, sirvió como [[productor executivu]] y repite como actor faciendo'l papel de [[Happy Hogan]] agora como supervisor de seguridá. El repartu cunta coles incorporaciones de los actores [[Rebecca Hall]], [[Guy Pearce]] y [[Ben Kingsley]], interpretando a la [[Doctoráu|Dra.]] [[Gata Blanca|Maya Hansen]], una doctora que ye una de los creadores del virus Extremis; el [[Aldrich Killian|Dr. Aldrich Killian]], empresariu y primer suxetu n'esperimentar el Extremis, y [[Mandarín (cómic)|El Mandarín]], líder terrorista y principal villanu, respeutivamente. La película foi estrenada'l 3 de mayu de 2013 n'[[Estaos Xuníos]].<ref name="cinepremiere">{{cita web|url=http://www.cinepremiere.com.mx/node/24429|títulu=El futuru de Marvel nel cine|fechaaccesu=6 de mayu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120609040101/http://www.cinepremiere.com.mx/node/24429|fechaarchivu=2012-06-09}}</ref> La premier foi'l 18 d'abril en Londres y el 24 d'abril empecipió l'estrenu nel restu de países, en Méxicu estrenó'l 26 d'abril.<ref>{{cita web |url=https://www.imdb.com/title/tt1300854/releaseinfo |títulu=Feches d'estrenu |fechaaccesu= 27 d'abril de 2013 }}</ref>Recibió reseñes xeneralmente positives de parte de la crítica y de l'audiencia y recaldó más de $1.200 millones contra un presupuestu de $200 millones, convirtiéndose asina na [[Películes coles mayores recaldaciones|docena película con mayor recaldación de tolos tiempos]]. == Argumentu == Nun flashback de la viéspora d'Añu Nuevu de 1999 en Berna, Suiza, [[Iron Man|Tony Stark]] da una conferencia sobre los circuitos integraos. Dempués de la so presentación, ye encetáu por un científicu lisiado, [[Aldrich Killian]], quien busca l'ayuda de Tony pal so proyeutu, A.I.M. (Avanzaes Idees Mecániques). Tony diz-y a Killian que s'atopara con él na azotea en cinco minutos. Killian, desesperáu, espera mientres hores, pero'l mesmu Stark nun se presenta polo que al perecer Stark mintió-y. Tony y Maya Hansen pasen la nueche xuntos. Amás, dambos traten d'iguar l'error fatal del virus Extremis desenvueltu por Maya. Dalgún tiempu dempués de los acontecimientos de Los Vengadores, un frecuentáu Tony construyó obsesivamente dellos traxes de Iron Man na so casona debíu al trauma del furacu de viérbene lo qu'en parte -y causa ataques de llerza. Esto causa resfregón cola so novia, la nueva xefa d'Industries Stark Pepper Potts.<ref>{{cita web |url=http://i.annihil.us/o/prod/avengersmovie/ironman3/mobile1/pdf/Iron_Man_3_Notes.pdf |títulu=Iron Man 3 PDF |fechaaccesu=21 d'agostu de 2017 |fecha= |formatu=PDF |editorial=http://i.annihil.us |ubicación= |idioma=inglés |cita=Web }}</ref> N'Estaos Xuníos anguaño, una serie d'atentaos con bombes realizaos pol terrorista conocíu como "El Mandarín" dexó a les axencies d'intelixencia asoraos pola falta de pruebes forenses. Cuando'l xefe de seguridá d'Industries Stark, Happy Hogan, queda atrapáu n'unu d'esos ataques, Tony vuelve a l'acción y emite una amenaza televisada contra El Mandarín, que respuende cola destrucción de la so casa con helicópteros armaos. Hansen llega a la casa de Tony p'alverti-y sobre'l Mandarín, pero llega demasiáu tarde y la casona de Tony ye atacada. Tony unvia mentalmente al Mark 42 a Pepper pa protexela. Cuando Pepper y Maya tán a salvo, Tony llama l'armadura pa sigo mesmu. Anque'l traxe nun ta llistu pal combate, Tony consigue acabar con 2 helicópteros y escapar. Tony cai inconsciente en plenu vuelu, pero espiértase dempués de que J.A.R.V.I.S. alviérta-y desesperadamente que'l traxe ta quedándose ensin enerxía. Tony estrellar en Tennessee y nun tien nenguna manera de tornar a California. Tony abasna'l traxe alredor hasta qu'atopa y apruz nun garaxe, nun intentu de reparar el so traxe. Harley Keener, un pequeñu pero maravía neña de 10 años dueño del garaxe de la so casa, va investigar el ruíu y atopa a Tony, de quien se fai amigu dempués de ver la so armadura. Faciendo equipu con Harley, Tony investiga los restos d'una esplosión local que tenía les carauterístiques d'un ataque del Mandarín magar asoceder años antes a cualquier ataque conocíu del terrorista. Tony afaya que les esplosiones fueron provocaes por soldaos del programa de Extremis, un tratamientu esperimental destináu a dexar a los sos usuarios a recuperase de mancadures incapacitantes, desenvueltu años tras por Maya. Sicasí'l procedimientu tien un tarrecible y desastrosu inconveniente, si'l cuerpu d'un usuariu nun puede metabolizar correutamente'l Extremis, l'usuariu calecer de forma inestable y esplota a más de 3.000ºC. Dempués de que los veteranos empezaren a crecer inestables hasta esplotar, les sos muertes camufláronse como ataques terroristes pa despintar los fallos del Extremis. Al atopar testigos y pruebes de primera mano, El Mandarín unvia a Ellen Brandt y a Eric Savin pa paralos pero Harley y Tony llogren neutralizalos. Cola ayuda de Harley, Tony alcuentra al Mandarín en Miami. Tony se infiltra la sede con una gran variedá d'armes de fabricación casera, onde afaya'l Mandarín ye en realidá un actor británicu llamáu Trevor Slattery, que ye ayenu a los fechos el Mandarín llevó a cabu. El Mandarín ye una creación de Killian, quien s'apoderó de la investigación Extremis de Hansen como una cura pa la so propia discapacidá y amplió el programa pa incluyir a los veteranos de guerra mancaos tratando vanamente d'aunir a Tony y darréu a Potts nel so proyeutu. Killian revela que secuestró a Potts y que-y suministró Extremis, col enfotu de infundirla habilidaes sobrehumanes y d'utilizala en contra de Tony como un troféu y un preséu pa llograr la so ayuda nel arreglu de los fallos de Extremis. Entós Maya Hansen apaez y diz-y a Killian que si nun lliberar a Stark, ella suicidaríase con una alta dosis de Extremis y, entós, naide podría controlar el virus Extremis que Killian inyectárase. N'escuchando a Maya, Killian cueye una pistola y dispara a Maya. Tres el disparu, Tony quédase ablucáu polo que Killian fixera y Maya muerre amodo. Killian tamién manipoliara les axencies d'intelixencia estauxunidenses sobre l'allugamientu del Mandarín, p'atraer al Coronel James Rhodes (Máquina de Guerra), agora rebautizado como Iron Patriot a una trampa pa robar la so armadura. Tony escapa del so cautiverio llamando a la so armadura y axúntase con Rhodes, afayando que Killian tien la intención d'atacar al presidente Ellis a bordu del avión presidencial. Remanando por control remotu l'armadura de Iron Man, Tony salva a los pasaxeros y la tripulación de la detonación d'una bomba, pero nun pudo torgar Killian secuestrara al presidente Ellis. Tony y Rhodey rastrexen a Killian hasta una plataforma d'estracción de petroleu confiscada onde Killian tien la intención de matar a Ellis (vistíu de l'armadura de Iron Patriot) en direuto por televisión. Ente que el Vicepresidente va convertir nun títere políticu, siguiendo les órdenes de Killian en cuenta de que Extremis cure la discapacidá de la so fía. Na plataforma, Tony va salvar a Pepper y Rhodey al Presidente. Tony convoca a cada unu de los sos traxes de Iron Man (col llamáu Protocolu "Fiesta Selvaxe"), controlaos remotamente por J.A.R.V.I.S., p'apurrir sofitu aereu. Rhodey asegura al Presidente y llevar a un llugar seguru, ente que Tony trata de salvar a Pepper. Sicasí, primero que pueda salvala, un equipu derrumbar al so alredor y ella cai de 60 metros a la so aparente muerte. Stark, obligáu a enfrentase a Killian, atrapar nel Mark 42 y píde-y a J.A.R.V.I.S. que lo autodestruya. Potts, que les sos habilidaes de Extremis dexó-y sobrevivir a la cayida, finalmente mata a Killian, que sobreviviera a la esplosión de l'armadura. Dempués de la batalla, Tony ordena a J.A.R.V.I.S. que destruya toles sos armadures en forma de fueos artificiales (col llamáu Protocolu "Cleanslade", n'asturianu "Llimpieza"), como señal de la so intención de dedicar más tiempu a Potts quien pocu antes entendió'l por qué Tony fabricaba compulsivamente armadures. Más tarde tanto'l vicepresidente como Trevor son arrestaos. Pepper someter a ciruxía coles últimes anotaciones de Tony pa poder anular y estabilizar ensin peligru dalgunu'l Extremis del so cuerpu y darréu Tony someter a una ciruxía pa sacar el restu de la metralla que s'atopaba encuallada cerca del so corazón. Tony torna a les ruines de la so casa de Malibú y llanza el so reactor ark al océanu, meditando sobre que siempres va ser Iron Man inclusive ensin la so armadura. Nuna escena post-creitos,<ref>{{cita web |url=http://www.aeromental.com/2013/04/25/video-del-after-credits-de-iron-man-3/ |títulu=Videu del After Credits de Iron Man 3 |fechaaccesu=7 de xunetu de 2016 |apellíu=Semper |nome=Daniel |fecha=25 d'abril de 2013 |editorial=http://www.aeromental.com |idioma=castellanu |cita= }}</ref> revélase que Stark tuvo cuntando les sos esperiencies al [[Hulk|Dr. Bruce Banner]], quien s'había quedáu dormíu dende l'empiezu de la hestoria de Tony y diz-y qu'él nun ye esa clase de [[Psicólogu|doctor]]. Dempués d'eso, apaez un cartelu que diz ''"Tony Stark va tornar"''. == Desenvolvimientu y producción == La película foi anunciada bien llueu en televisiones anuncio y cartelos. El direutor de ''Iron Man'' y ''Iron Man 2'', [[Jon Favreau (direutor)|Jon Favreau]], dixo n'avientu de 2010 que nun diba dirixir ''Iron Man 3'', optando por dirixir ''[[Magic Kingdom (película)|Magic Kingdom]]'' nel so llugar. Permaneció, sicasí, como productor executivu de ''[[The Avengers (película de 2012)|The Avengers]]'' y tamién va ser productor de ''Iron Man 3''.<ref name="Favreau">{{cita web|url = http://filmfodder.wordpress.com/2012/05/14/jon-favreau-talks-iron-man-3-and-avengers-success/|títulu = Jon Favreau Talks Iron Man 3 and Avengers Success|fechaaccesu = 3 de xunetu de 2012|fecha = 14 de mayu de 2012|idioma = inglés|urlarchivu = https://www.webcitation.org/6APHhBjBt?url=http://afterthecut.com/2012/05/14/jon-favreau-talks-iron-man-3-and-avengers-success/|fechaarchivu = 3 de setiembre de 2012}}</ref><ref>{{cita web|url = http://thewrap.com/deal-central/column-post/non-favreau-10-directors-who-could-take-over-iron-man-3-23244|títulu = Non Favreau? 10 Directors Who Could Take Over 'Iron Man 3'|autor = Sneider, Jeff|fecha = 14 d'avientu de 2010|editorial = [[TheWrap.com]]|idioma = inglés}}</ref> [[Shane Black]] foi l'escoyíu pa dirixir ''Iron Man 3'',<ref name="el multicine"/><ref>{{cita web|url = http://www.deadline.com/2011/02/shane-black-to-direct-marvels-iron-man-3/|títulu = Shane Black To Direct Marvel's 'Iron Man 3'|autor = Finke, Nikki y Fleming, Mike|fecha = 17 de febreru de 2011|editorial = [[Deadline.com]]|idioma = inglés}}</ref> a partir d'un guión de [[Drew Pearce]]. N'abril de 2012, [[Ben Kingsley]] entró en negociaciones pa interpretar a un villanu na película.<ref name="el multicine 3">{{cita web|url = http://www.elmulticine.com/noticies2.php?orde=439600|títulu = Ben Kingsley en negociaciones pa ser el villanu de Iron Man 3|fechaaccesu = 23 d'agostu de 2012|fecha = 10 d'abril de 2012}}</ref> La selmana siguiente, Feige dixo que ''Iron Man 3'' sería filmada en [[Carolina del Norte]] «en cinco selmanes» y que ye «una película centrada totalmente en Tony Stark... bien inspirada na primer metá de ''[[Iron Man (película)|Iron Man]]''... Foi desaposiáu de too, foi arrequexáu contra la paré, y va tener qu'utilizar la so intelixencia pa escapar. Nun puede llamar a [[Thor (Marvel Comics)|Thor]], nun puede llamar al [[Captain America|Cap]], nun puede llamar a [[Nick Fury]], y nun puede buscar al [[Helitransporte|Helicarrier]] nel cielu». Más tarde, n'abril, [[The Walt Disney Company|The Walt Disney Company China]], [[Marvel Studios]] y DMG Entertainment anunciaron un alcuerdu pa coproducir ''Iron Man 3'' en China. DMG va financiar parcialmente, va producir en China xunto con Marvel, y va remanar los asuntos de coproducción. DMG tamién va distribuyir la película en China en xunto con Disney.<ref>{{cita web|url = http://www.elmulticine.com/noticies2.php?orde=439738|títulu = Iron Man 3 va tener parte de la so producción en China|fechaaccesu = 23 d'agostu de 2012|fecha = 16 d'abril de 2012|editorial = Elmulticine.com}}</ref> [[Guy Pearce]] entró en conversaciones finales pa interpretar a [[Aldrich Killian]], un personaxe qu'apaez nel cómic ''[[Extremis (cómic)|Extremis]]''.<ref name="el multicine 2">{{cita web|url = http://www.elmulticine.com/noticies2.php?orde=439840|títulu = Guy Pearce sumir al repartu de Iron Man 3|fechaaccesu = 23 d'agostu de 2012|autor = Fernández, Alex R|fecha = 20 d'abril de 2012|editorial = Elmulticine.com}}</ref> [[Jessica Chastain]] taba en conversaciones pal papel de [[Gata Blanca|Maya Hansen]] na película,<ref>{{cita web|url = http://www.elmulticine.com/noticies2.php?orde=439912|títulu = Jessica Chastain va ser Maya Hansen en Iron Man 3|fechaaccesu = 23 d'agostu de 2012|autor = Andrade, Xavi|fecha = 24 d'abril de 2012|editorial = Elmulticine.com}}</ref> pero retiróse por cuenta de conflictos d'axenda.<ref>{{cita web|url=http://www.elmulticine.com/noticies2.php?orde=440234|títulu=Jessica Chastain desvenceyar de Iron Man 3|fecha=7 de mayu de 2012|fechaaccesu=23 d'agostu de 2012}}</ref> [[Rebecca Hall]] foi escoyida nel so llugar. [[Stephanie Szostak]] tamién foi escoyida pa la película.<ref name="szostak">{{cita noticia |nome=Mike |apellíu=Fleming |fecha=14 de xunetu de 2012 |títulu=Stephanie Szostak Joins Cast Of 'Iron Man 3′: Comic-Con |url=http://www.deadline.com/2012/07/stephanie-szostak-joins-cast-of-iron-man-3-comic-con/ |editorial=[[Deadline.com]] |fechaaccesu=16 de xunetu de 2012 |deadurl=|idioma=inglés}}</ref> === Filmación === La filmación empezó en [[Wilmington (Carolina del Norte)|Wilmington, Carolina del Norte]], el 23 de mayu de 2012 en EUE/Screen Gems Studio; del 4 al 6 de xunu, la filmación tuvo llugar en [[Cary (Carolina del Norte)|Cary, Carolina del Norte]],<ref>{{cita web|url=http://www.elmulticine.com/noticies2.php?orde=438794|títulu=Empiecen los trabayos pal rodaxe de Iron Man 3|fecha=5 de marzu de 2012|fechaaccesu=24 d'agostu de 2012}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.elmulticine.com/noticies2.php?orde=440932|títulu=Iron Man 3 llega cola so primer imaxe oficial amosando les armadures|fecha=4 de xunu de 2012|fechaaccesu=24 d'agostu de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www2.nbc17.com/entertainment/2012/jun/04/6/iron-man-3-filming-cary-week-ar-2330290/ |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=3 de setiembre de 2012 |urlarchivu=https://www.webcitation.org/6APUPYSXW?url=http://www2.nbc17.com/entertainment/2012/jun/04/16/iron-man-3-filming-cary-week-ar-2330290/ |fechaarchivu=3 de setiembre de 2012 }}</ref><ref>http://wilmonfilm.blogs.starnewsonline.com/10602/fans-get-a-sneak-peak-from-the-set-of-iron-man-3/</ref> y más tarde se filmará en [[Miami|Miami, Florida]].<ref>{{cita web|apellíu=Fischer|nome=Russ|títulu=First Official Behind the Scenes Image From 'Iron Man 3′|url=http://www.slashfilm.com/official-scenes-image-iron-man-3/|editorial=[[/Film]]|fechaaccesu=4 de xunu de 2012}}</ref> Les semeyes del set en Carolina del Norte amosaben a un actor usando una armadura similar a la de ''"[[Norman Osborn|Iron Patriot]]"''.<ref>{{cita noticia |nome=Matt |apellíu=Goldberg |fecha=30 de mayu de 2012 |títulu=Ben Kingsley to Play The Mandarin in IRON MAN 3? Plus First Photos from the Set [Updated with Patriot Armor Set Photos] |url=http://collider.com/iron-man-3-ben-kingsley-mandarin/169986/ |editorial=Collider |fechaaccesu=30 de mayu de 2012 |deadurl= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140310141219/http://collider.com/iron-man-3-ben-kingsley-mandarin/169986/ |archivedate=2014-03-10 }}</ref> Más tarde revelóse que yera l'armadura de War Machine pintada de colloráu, blancu, y azul.<ref>{{cita noticia |fecha=4 de xunu de 2012 |títulu=EXCLUSIVE! Iron Patriot is NOT in 'Iron Man 3′|url=http://latino-review.com/2012/06/08/exclusive-iron-patriot-iron-man-3/|editorial=Latino Review|fechaaccesu=8 de xunu de 2012 |deadurl=}}</ref> Otra semeya qu'apaeció en llinia amosaba un edificiu con un lletreru de AIM: [[A.I.M.|Advanced Escurre Mechanics]] (Idees Mecániques Avanzaes).<ref>{{cita noticia |fecha=4 de xunu de 2012 |títulu=A.I.M. Terrorist Group To Appear In IRON MAN 3? |url=http://www.comicbookmovie.com/fansites/MarvelFreshman/news/?a=60982 |editorial=ComicBookMovie.com|fechaaccesu=7 de xunu de 2012 |deadurl=}}</ref> Na [[Convención Internacional de Cómics de San Diego|Comic-Con 2012 de San Diego]], l'armadura Mark 42 foi revelada.<ref>{{cita web|url=http://www.comicbookmovie.com/fansites/JoshWildingNewsAndReviews/news/?a=63780|títulu=New IRON MAN 3 Armor Finally Revealed At The San Diego Comic-Con|autor = Wilding, Josh|fecha = 14 de xunetu de 2012}}</ref> Del 19 de xunetu al 1 d'agostu, la filmación tuvo llugar n'[[Oak Island (Carolina del Norte)|Oak Island, Carolina del Norte]], para «tomes aérees sobre l'Océanu Atlánticu».<ref>{{cita web|url = http://www.starnewsonline.com/article/20120720/ent/120729962|títulu = Iron Man 3 skydivers, crew filming aerial drops over ocean|fechaaccesu = 25 de mayu de 2013|autor = Foss, Cassie|fecha = 20 de xunetu de 2012|editorial = Star News Online|idioma = inglés}}</ref> La filmación tamién tuvo llugar en [[Rose Hill (Carolina del Norte)|Rose Hill, Carolina del Norte]], a principios d'agostu de 2012.<ref>{{cita web|url = http://www.onlocationvacations.com/2012/07/31/iron-man-3-filming-locations-in-rose-hill-and-wilmington-n-c-through-september-7-2012/|títulu = Iron Man 3 filming locations in Rose Hill and Wilmington N.C. through September 7, 2012|fechaaccesu = 25 de mayu de 2013|autor = Christine|fecha = 31 de xunetu de 2012|editorial = On Location Vacations|idioma = inglés|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20171201131500/https://www.onlocationvacations.com/2012/07/31/iron-man-3-filming-locations-in-rose-hill-and-wilmington-n-c-through-september-7-2012/|fechaarchivu = 2017-12-01}}</ref> {{demostrar|Nel mesmu mes, la filmación va tener llugar en Miami.}} A pesar de los primeros reportes erróneos sobre que [[Cobie Smulders]] taría na película,<ref>{{cita web |url=http://www.eonline.com/news/326792/new-hero-cameo-villain-reveal-which-iron-man-3-secrets-will-be-revealed-at-comic-con |títulu=New Hero Cameo? Villain Reveal? Which Iron Man 3 Secrets Will Be Revealed at Comic-Con?! |obra=[[Y! Online]] |fecha=28 de xunu de 2012 |fechaaccesu=19 de xunetu de 2012 |apellíu=Finn |nome=Natalie}}</ref> Smulders escribió nel so [[Twitter]] que nun yera asina.<ref>{{cita web | url = https://twitter.com/CobieSmulders/status/232169874577817600 | títulu= All though... | editorial = [[Cobie Smulders]] verified [[Twitter]] page | fecha= 5 d'agostu de 2012 | fechaaccesu = 5 d'agostu de 2012 | cita = All though it would be fun I'm not in IM3, I think there was some confusion because I'm shooting the movie Safe Haven right next door in NC.}}</ref> La producción retrasóse'l 15 d'agostu de 2012, cuando Downey estropióse'l todíu mientres una acrobacia.<ref>{{cita web|url=http://movies.msn.com/movies/article.aspx?news=750987|títulu=Robert Downey Jr. Injured on Set of 'Iron Man 3'|editorial=[[MSN]]|fecha=15 d'agostu de 2012|fechaaccesu=16 d'agostu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120819035951/http://movies.msn.com/movies/article.aspx?news=750987|fechaarchivu=2012-08-19}}</ref> Dende'l principiu de la coproducción china de Iron Man 3. La filmación en tierres chines llevar a cabu dende'l mes d'avientu. El mes de xineru treslladar a la India. == Repartu == {{AP|Repartu del Universu cinematográficu de Marvel|l1=Repartu del Universu cinematográficu de Marvel}} {{AP|Triloxía de Iron Man|l1=Repartu de la triloxía de Iron Man}} {{Imaxe múltiple|posición_tabla = right|direición = vertical| anchu = 150|semeya1 = Robert Downey Jr avp Iron Man 3 Paris 2.jpg|semeya2 = Gwyneth Paltrow avp Iron Man 3 Paris.jpg|testu2 = [[Robert Downey Jr.]] y [[Gwyneth Paltrow]] en París na premier francesa de la película en Le Grand Rex, n'abril de 2013.}} * [[Robert Downey Jr.]] como [[Tony Stark]] / [[Iron Man]]: un xeniu autoproclamado, millonariu, playboy y filántropu con una armadura de la so propia invención. Stark agora esfórciase por llegar a un alcuerdu cola so esperiencia cercana a la so muerte en Los Vengadores. Al faer una tercer película de Iron Man, Downey dixo: "La mio impresión d'él ye que tenemos que dexar tou na cancha - lo que significa qu'a la fin usté puede escoyer distintos puntos de partida" Nel siguimientu de los Vengadores, Downey dixo que "Trataron de ser práuticu, nun mundu post-Avengers ¿Cuálos son los sos desafíos actuales? ¿Cuálos son delles llimitaciones que podríen ser puestes nél, y qué tipu d'amenaza haber? como siempres, ignorar eses llimitaciones".<ref name="cinepremiere"/> * [[Gwyneth Paltrow]] como [[Pepper Potts]]: la novia de Stark, acomuñada dende hai enforma tiempu, y direutora xeneral d'Industries Stark. Paltrow diz de la rellación del so personaxe con Tony, "Inda adora a Tony, pero ta absolutamente farta d'él. Él vese atrapáu nuna evaluación loop". Kevin Feige comenta'l papel de Pepper na película: "El triángulu d'amor nesta película ye realmente ente Tony, Pepper y los traxes de Tony, y la so obsesión pola teunoloxía ".<ref name="cinepremiere"/> * [[Don Cheadle]] como'l Coronel [[Máquina de Guerra (Marvel Comics)|James "Rhodey" Rhodes / War Machine]] / [[Iron Patriot]]: el meyor amigu de Stark, l'enllaz ente Industries Stark y la Fuercia Aérea de los EE.XX. nel departamentu d'alquisiciones. Rhodes opera l'actualizada armadura de War Machine rediseñada, asumiendo un esquema de color de la bandera d'inspiración americana similar a l'armadura de Iron Patriot de los cómics. Kevin Feige dixo de Rhodes y l'armadura, "La idea de la película ye qu'un traxe coloráu, blancu y azul ye una declaración coraxosa, y ta destináu a ser, Con Rhodey, en gran midida'l papel de les escentricidaes de Tony, y nesti llegar a ver esto y recuérdese-yos l'enfotu y l'amistá ente nesi gran Shane Negru moda buddy-cop ". Na película, el presidente pide a Rhodey tomar el llamatu de" Iron Patriot ", y el traxe coloráu, blancu y azul, col fin de ser el " héroe americanu ", en respuesta a los acontecimientos de Los Vengadores.<ref name="cinepremiere"/> * [[Guy Pearce]] como'l [[Aldrich Killian|Dr. Aldrich Killian]] / [[Mandarín (cómic)|El Mandarín]]: el creador del virus Extremis y líder de la organización terrorista Idees Mecániques Avanzaes (A.I.M. poles sos sigles n'inglés). Killian desenvuelve'l virus Extremis pa curar a la so propia discapacidá debilitante. Amás de les sos cualidaes curatibles rexeneradores, tien fuercia sobrehumano y la capacidá de xenerar calor estremo. La esposición enllargada a Extremis tamién-y concede la capacidá de fueu de la respiración. Amás, él ye'l verdaderu [[Mandarín (cómic)|Mandarín]], utilizando un señuelo (Ben Kingsley) según pallabres sos, pa "apurri-y un blancu a la xente", camudando asina la hestoria de los cómics, onde ye un auténticu terrorista. Anque na película nun s'especifica, puede entendese que'l grupu terrorista "Los Diez Aniellos", que secuestraron a Stark na primer película, nun ye'l mesmu que'l d'esta película, y que Killian solo utiliza'l nome de "Los Diez Aniellos" y la so bandera pa face-y creer a Stark que ye la mesma organización contra la que s'enfrentó n'[[Iron Man (película)|Iron Man]] 1. Al asumir el cargu, dixo Pearce, "Siéntome un pocu más esperimental no que voi tomar nestos díes, pero inda nun sé si gustaríame xugar al superhéroe, yá que toi xugando un tipu distintu del personaxe nesta película. La principal diferencia ye que, cuando fixi La máquina del tiempu, yo taba más o menos en tou, asina que foi una esperiencia bien agotadora. Prometeo y Iron Man son realmente eses coses, pola esperiencia de los disparos. Esto ye, en dalgún nivel, ye complicáu, porque se siente como un pocu d'un estrañu. Usté realmente nun vive la esperiencia que se fai cuando usté ta ellí tol día, tolos díes con tol mundu. Pero coles mesmes, pue ser más risonderu dacuando porque tas trabayando en remexos concentraos ". Pearce describe al so personaxe como un home que vieno a esti mundu con una serie de discapacidaes físiques. Nunca foi capaz p'aceptar les llimitaciones y anque pasó la mayor parte de la so vida tratando de superar en cualquier manera que pueda. La so tenacidá y determinación ciega na llucha por una vida meyor son vistos por dalgunos como irritante, yá que de cutiu vien ser tan desagradable.<ref name="el multicine 2"/> Hai de solliñar que'l Mandarín afitóse primeramente p'apaecer na primer película de Iron Man, pero retardar pa una secuela como'l realizadores sintieron que yera "demasiao ambiciosu pa una primer película".<ref name="el multicine 3"/> * [[Rebecca Hall]] como [[Doctoráu|Dra.]] [[Maya Hansen (Marvel Comics)|Maya Hansen]]: una botánica qu'ayudó a crear Extremis y ex-novia de Tony Stark. Hall confirmó que sería un "fuerte calter femenín," y describió la so decisión de tomar el papel, diciendo: "Decidí faer de Iron Man 3, yá que Nunca fixi la priesa y esperar una película asina antes. Inclusive les películes que fixi fueron pequeños películes d'estudiu. Encántenme, pero Iron Man ye refrescante d'una manera porque ye daqué fora del mio campu d'esperiencia". * [[Ben Kingsley]] como [[Trevor Slattery]] / [[Mandarín (cómic)|El Mandarín (señuelo)]]: un actor británicu borrachu contratáu por Killian pa utilizalo como señuelo de los sos crímenes. Kingsley dixo que "Bien llueu voi tar con tol mundu y vamos aldericar l'aspeutu y la sensación y la direición del personaxe. Ye bien llueu entá, pero toi tan emocionáu de tar a bordu". * [[Stephanie Szostak]] como [[Ellen Brandt]]: una veterana de guerra que se convierte nuna asesina dempués de la so esposición a Extremis. Describiendo a Brandt, Szostak diz: "Extremis foi una segunda oportunidá na vida de Brandt. Falamos de lo que te prúi y creo que Casi te fai una versión más completa de lo que yes". * [[James Badge Dale]] como [[Eric Savin]]: secuaz "Extremis" potencia de Killian. Dale dixo que'l so personaxe na película foi "llixeramente basáu en" la versión de los cómics del personaxe. Acordies con Dale, "Ben Kingsley ye la boquilla. Guy Pearce ye'l celebru. Soi'l músculu ".<ref>{{cita web|url=http://www.elmulticine.com/noticies2.php?orde=440470|títulu=James Badge Dale va ser Eric Savin (Coldblood) en Iron Man 3|fecha=16 de mayu de 2012|fechaaccesu=16 de mayu de 2012}}</ref> * [[Jon Favreau (direutor)|Jon Favreau]] como [[Happy Hogan]]: ex-guardaespaldes y chofer de Tony Stark, agora xefe de seguridá d'Industries Stark. Favreau, quien se desempeñó como actor y direutor nos dos anteriores películes de Iron Man, dixo que la participación na nueva película yera "como ser un güelu arguyosu que nun tien que camudar los pañales, pero llega a xugar col ñácaru."<ref>{{cita web|url=http://www.elmulticine.com/noticies2.php?orde=440702|títulu=Jon Favreau confirma oficialmente que va ser Happy Hogan en Iron Man 3|fecha=25 de mayu de 2012|fechaaccesu=25 de mayu de 2012}}</ref> * [[Ty Simpkins]] como Harley Keener: un neñu problemáticu que vive cola so madre, que tien de trabayar toles hores desque'l padre de Harley foise antes de los acontecimientos de la película. Dempués de que Stark llega a la so ciudá, Harley convertir nel so compañeru y ayuda a reparar el so traxe y alcontrar al Mandarín. * [[Paul Bettany]] repite'l so papel de les películes anteriores como [[Edwin Jarvis|JARVIS]], sistema d'intelixencia artificial de Stark y mayordomu de la familia Stark. * [[Mark Ruffalo]] como [[Hulk|Dr. Bruce Banner]]: Dende'l principiu de la película Tony ta cuntándo-y la hestoria de la so vida, y a la fin poder ver dormíu, dando a entender que nun escuchó nada. * [[William Sadler (actor)|William Sadler]] interpreta al Presidente Matthew Ellis. * [[Stan Lee]] fai un cameo como xuez del concursu de guapura de Tennessee en Navidá. * [[Fan Bingbing]], [[Wu Jing]] y [[Yang El mio]] como los doctores que s'encargaron d'estrayer la metralla del corazón de Tony Stark.<ref>{{cita web|url=http://www.elmulticine.com/noticies2.php?orde=440776|títulu=Siguen les incorporaciones al repartu de Iron Man 3|fecha=29 de mayu de 2012|fechaaccesu=29 de mayu de 2012}}</ref> * [[Miguel Ferrer (actor)|Miguel Ferrer]] interpreta al Vicepresidente Rodríguez. * [[Shaun Toub]] retoma'l so papel de [[Yinsen]] de la primer película de Iron Man nun curtiu cameo. * [[Ashley Hamilton]] interpreta a Jack Taggert, un home espuestu al virus Extremis, nos cómics conocíu por ser [[Potencia de Fueu (Marvel Comics)|FirePower]]. == Receición == === Crítica === La páxina web [[Rotten Tomatoes]] reportó un índiz d'aprobación del 79%, con una calificación permediu de 6.9/10, sobre la base d'una suma de 260 reseñes.<ref>{{cita web|url = http://www.rottentomatoes.com/m/iron_man_3/|títulu = Iron Man 3 (2013)|fechaaccesu = 12 de mayu de 2013|editorial = Rotten Tomatoes|idioma = inglés}}</ref> Breaking-Views India dixo ''Iron Man 3'' ye un ésitu de taquilla de branu perfectu pa tola familia.{{ensin referencies}} Giovanni Fazio, na so reseña pal ''Japan Times'', llamó a la película «una película de palombines de maíz por excelencia».<ref>{{cita web|url = http://www.japantimes.co.jp/culture/2013/04/26/films/iron-man-3/|títulu = Iron Man 3|fechaaccesu = 12 de mayu de 2012|autor = Fazio, Giovanni|obra = Japan Times|idioma = inglés|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20180402171829/https://www.japantimes.co.jp/culture/2013/04/26/films/iron-man-3/|fechaarchivu = 2018-04-02}}</ref> [[Metacritic]] dio-y una puntuación de 62 sobre 100 indicando «crítiques xeneralmente favorables».<ref>{{cita web|url = http://www.metacritic.com/movie/iron-man-3|títulu = Iron Man 3|fechaaccesu = 12 de mayu de 2012|editorial = Metacritic|idioma = inglés}}</ref> === Taquilla === ''Iron Man 3'' ganó $13,2 millones nel so primer día en doce países y estableció récores d'apertura nes Filipines ($1,5 millones) y Taiwán ($1,4 millones).<ref>{{cita web|url = http://www.hollywoodreporter.com/news/box-office-report-iron-man-446492|títulu = Box Office Report: Iron Man 3 Scores $13.2 Million Opening Day Overseas|fechaaccesu = 12 de mayu de 2012|autor = McClintock, Pamela|fecha = 25 d'abril de 2013|obra = The Hollywood Reporter|idioma = inglés}}</ref> Consiguió'l segundu meyor resultancia nel día d'estrenu n'Arxentina, solo por detrás de ''[[Harry Potter and the Deathly Hallows - Part 2]]''.<ref>{{cita web|url = http://www.hollywoodreporter.com/news/box-office-report-iron-man-447246|títulu = Box Office Report: Iron Man 3 Scores Early Foreign Total of $36.5 Mil|fechaaccesu = 12 de mayu de 2012|autor = McClintock, Pamela|fecha = 26 d'abril de 2013|obra = The Hollywood Reporter|idioma = inglés}}</ref> La película recaldó 195,3 millones de dólares en 42 países mientres los primeros cinco díes.<ref>{{cita web|url=http://www.deadline.com/2013/04/iron-man-3-opens-big-internationally-13-2m/|títulu = Iron Man 3 Breaking Records Overseas: $195.3M|fechaaccesu = 12 de mayu de 2013|autor = Finke, Nikki|fecha = 28 d'abril de 2013|editorial = Deadline Hollywood|idioma = inglés}}</ref> == Futuru == Según el direutor Shane Black, el contratu de Robert Downey, Jr. con [[Marvel Studios]], que expira dempués del llanzamientu de ''Iron Man 3'', va poder estendese por que el actor apaeza nuna [[Avengers: Age of Ultron|segunda película de Avengers]] y siquier una película más de ''Iron Man''. Él dixo: "Hubo muncho discutiniu al respeutu:" ¿Ye este'l postreru ''Iron Man'' de Robert Downey, Jr.? 'Daqué dizme que nun va ser el casu, y que se ve na cuarta o quinta". El presidente de Marvel Studios Kevin Feige dixo que'l personaxe de Tony Stark va siguir siendo ufiertáu nel [[Marvel Cinematic Universe|Universu Cinematográficu de Marvel]], independientemente de la participación de Downey.<ref>{{cita web|url=http://screenrant.com/iron-man-4-5-robert-downey-jr/|títulu=Shane Black Teases Robert Downey Jr.'s Return For Iron Man 4 & 5|fechaaccesu=10 de marzu de 2013|apellíu=Keyes|nome=Rob|obra=Screen Rant}}</ref> Downey dixo que ta abiertu a estender el so contratu, afirmando que siente que "hai un par d'otres coses que tengo que faer" col so personaxe.<ref>{{cita web|url=http://screenrant.com/robert-downey-jr-avengers-2-iron-man-4-interviews/|títulu=Robert Downey Jr. Likely Returning for 'Avengers 2′; Likes Being 'Company Man'|fechaaccesu=10 de marzu de 2013|apellíu=Nicholson|nome=Amy|fecha=6 de marzu de 2013|obra=Screen Rant}}</ref> Feige dixo que la próxima apaición y l'argumentu principal del personaxe taría na secuela de ''The Avengers'',<ref>{{cita web|url=http://www.superherohype.com/features/articles/176645-exclusive-superherohype-chats-with-marvel-prez-kevin-feige|títulu=Exclusive: SuperHeroHype Chats with Marvel Prez Kevin Feige|fechaaccesu=4 de mayu de 2013|apellíu=Douglas|nome=Edward|fecha=2 de mayu de 2013}}</ref> que foi confirmáu pol escritor/direutor [[Joss Whedon]].<ref>{{cita noticia |fecha=17 de mayu de 2013 |nome=Eric |apellíu=Goldman |títulu=Joss Whedon Talks Quicksilver, the Scarlet Witch and Iron Man's Roles in Avengers 2 |editorial=[[IGN (sitiu web)|IGN]] |url=http://www.ign.com/articles/2013/05/17/joss-whedon-talks-quicksilver-the-scarlet-witch-and-iron-mans-roles-in-avengers-2 |fechaaccesu=17 de mayu de 2013 |fechaarchivu=17 de mayu de 2013 |urlarchivu=https://www.webcitation.org/6Ggq56J3N?url=http://www.ign.com/articles/2013/05/17/joss-whedon-talks-quicksilver-the-scarlet-witch-and-iron-mans-roles-in-avengers-2 |deadurl=no }}</ref> Nuna entrevista n'abril de 2013, Don Cheadle mentó la posibilidá de que James Rhodes apaez en ''[[Captain America: The Winter Soldier]]'' y la secuela de ''The Avengers''. Cheadle dixo a la revista ''Empire'' que ''Iron Man 3'' podría ser la última película de la serie: "La puerta siempres ta abierta nesti tipu de películes, especialmente cuando lo faen tan bien como lo fixeron. Sé que se faló de que fixéramos esta bien, y que si funcionaba, podría ser la postrera. Hai marxe pa faer más con estos personaxes, anque tamos llegando a un bon equilibriu con Tony y Rhodey seya comoquier. Robert ta realmente ocupáu, acaba de tener un fíu, y si dixera que precisa un respiru per un segundu nun podría echá-ylo en cara". L'actor [[Ty Simpkins]] robló un contratu de 3 películes de Marvel Studios.<ref>[http://comicbook.com/blog/2013/05/11/iron-man-3-exclusive-ty-simpkins-talks-cut-kiss-scene-3-picture-deal/ Iron Man 3 Exclusive: Ty Simpkins Talks Cut Kiss Scene & 3 Picture Deal]</ref> El 20 de xunu de 2013, Marvel anunció que Downey roblara un contratu de tres películes más, p'apaecer en ''[[Avengers: Age of Ultron]]'', ''The Avengers 3'' y siquier una más de Iron Man. Mientres una entrevista con [[Ben Kingsley]] onde la so promoción de la so nueva película [[Ender's Game (película)|Ender's Game]] confirmó que taba trabayando nun proyeutu secretu con Marvel.<ref>http://www.peliblog.com/2013/10/23/ben-kingsley-diz-que-esta-trabayando-en-un proyeutu secretu-con-marvel/</ref> El proyeutu trató sobre'l personaxe de Trevor Slattery como'l falsu Mandarín. Finalmente, dempués de munchos rumores, Robert Downey, Jr. robló'l contratu pa interpretar nuevamente'l personaxe de Iron Man en ''[[Captain America: Civil War]]'' como unu de los protagonistes de la película; esta estrenó'l 6 de mayu de 2016. == Remortina == Mientres la promoción de [[Thor: The Dark World]], Kevin Feige, direutor de [[Marvel Studios]], contestó entrugues sobre les películes de superhéroes del estudiu, confirmáu qu'hai planes pa [[Iron Man 4]]. {{Cita|''Si [[Tony Stark]] ye [[James Bond]] entós va haber [[Iron Man 4]], 5, 6, 7, 8, 9... El regresu de Downey ye la cuestión cola que nun tenemos que trepar dempués de [[Los Vengadores 3]]. Y eso ye a lo menos cinco o seis años''}} Anque pa la Fase 3 de [[Marvel Studios]] nun apaez una nueva película de Iron Man, el personaxe apaeció en ''[[Captain America: Civil War]]'' estrenada en 2016 xunto a Captain America y Pantera Negra, amás de l'apaición de Spider-Man. == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{Commonscat}} {{Official website|http://www.marvel.com/ironman3}} *{{IMDb títulu|1300854}} {{Filmaffinity|973071}} {{amg movie|527818}} {{rotten Tomatoes|iron_man_3}} {{tomatazos|30860/Iron-Man-3}} {{Mojo títulu|ironman3}} *{{metacritic filme|iron-man-3}} {{Tradubot|Iron Man 3}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Secueles de películes]] 0u2kwuvdv3sivk9vc157lnv9g6b7735 Intersexualidá 0 102623 4485103 4467015 2026-04-06T07:33:10Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485103 wikitext text/x-wiki La '''intersexualidá''' ye una variación orgánica pola cual un individuu presenta discrepancia ente'l so [[Cromosoma#Cromosomes sexuales|sexu]] y los sos xenitales, teniendo por tanto carauterístiques xenétiques y fenotípiques propies d'[[home]] y de [[muyer]], en grau variable.<ref name= "LS">{{Cita web |url=http://www.latinsalud.com/articulos/00349.asp |títulu=Intersexualidá |fechaaccesu=4 de xunetu de 2011 |editor=LatinSalud |editorial=Alburg S.A. New Media Producer}}</ref><ref name= "MLP">{{Cita web |url=http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/spanish/ency/article/001669.htm |títulu=Intersexualidá |fechaaccesu=4 de xunetu de 2011 |editor=MedLine Plus de la Biblioteca Nacional de Medicina de los EE.XX. |ubicación=EE.XX.}}</ref> Puede tener, por casu, una abertura vaxinal, que puede tar parcialmente fundida, un órganu eréctil (ente pene y clítoris) más o menos desenvueltu y ovarios o testículos, que suelen ser internos. Ye una cuestión xenital, principalmente esterna. Ye un error común pensar qu'un intersexual ye «home y muyer al empar». Ye imposible qu'una persona tenga'l sistema reproductor pa la xestación d'un fetu, esclusivu de les muyeres, y al empar tenga la capacidá de xenerar semen con espermatozoides, capacidá puramente masculina. De la mesma manera ye biolóxicamente imposible que nun mesmu cuerpu desenvuélvanse dafechu órganos sexuales masculinos y femeninos. La intersexualidá carauterizar por una ambigüedá xenital dientro d'una escala de severidá y puede empezar a manifestar en cualquier momentu dende la nacencia hasta la adultez.<ref name="elmundo_1">https://www.elmundo.es/elmundosalud/2012/10/25/noticias/1351185563.html</ref><ref name="elmundo_2">https://www.elmundo.es/elmundosalud/2012/10/25/noticias/1351184448.html</ref> Enantes emplegábase'l términu [[Hermafroditismo|hermafrodita]], pero'l mesmu empezó a reemplazase, pos para dalgunos puede resultar engañosu, insensible y confusu<ref name= "MLP"/> por comparar una carauterística común n'otres [[especie|especies]] d'[[animal|animales]] y [[planta|plantes]] con una condición de nacencia qu'asocede en dellos pocos [[ser humanu|seres humanos]]. En 2006, la Lawson Wilkins Pediatric Endocrine Society (LWPES) y la European Society for Paediatric Endocrinology (ESPE) publicaron un estudiu sobre desórdenes intersexuales coles mires d'escoyer una terminoloxía que seya más descriptiva, que reflexe más la etioloxía xenética d'esta condición y que tea ausente de carga peyorativa. Alcuerden llamar a cualquier enfermedá intersexual: "disorders of sex development (DSD)"; n'español: "trestornos del desenvolvimientu sexual".<ref name=":5">{{cita llibru|apellíos=Endocrinology|nome=European Society for Paediatric|títulu=Third Joint Meeting of the European Society for Pediatric Endocrinology (ESPE) and Lawson Wilkins Pediatric Endocrinology Society (LWPES), Jerusalem, October 29-November 3, 1989 : abstracts|url=https://books.google.com.co/books?id=1tpFAAAAYAAJ&dq=Lawson+Wilkins+Pediatric+Endocrine+Society+(LWPES)&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwi1osT_46fYAhXGeSYKHcseAZkQ6AEIJjAA|fechaaccesu=2017-12-26|fecha=1989|editorial=Karger|idioma=en|apellíos2=Society|nome2=Lawson Wilkins Pediatric Endocrinology}}</ref> Alemaña ye'l primer país européu en dexar que nun se rexistre'l sexu de los naciellos nos certificaos de nacencia.<ref>[http://sociedad.elpais.com/sociedad/2013/08/19/actualidad/1376938559_453077.html Alemina llexisla la intersexualidá]</ref> == Clasificación d'estaos intersexuales == Los estaos intersexuales, Clasificar en 4 grandes grupos, anque nun esiste concenso na comunidá médica al respective de esta tema, por cuenta de los pocos trabayos d'investigación realizaos nesta materia, dellos autores coinciden en que la siguiente resulta una claisficación conveniente pa los estaos que fueron identificaos y carauterizaos:<ref name=":0">{{cita llibru|apellíos=Hecker|nome=Waldemar C.|enllaceautor=|títulu=Surgical Correction of Intersexual Genitalia and Female|url=|fechaaccesu=|añu=2012|editorial=Springer Science & Business Media|isbn=364270364X, 9783642703645|editor=Springer Science & Business Mediu|allugamientu=United States|páxina=8 - 25|idioma=English|capítulu=1}}</ref><ref name=":5" /> # '''Seudohermafroditismo masculín.- (''Pacientes con cariotipo XY, testículos (neñones) y [[xenitales]] esternos incompletos o equivocadamente estremaos'').'''<ref name=":0" /><ref name=":4">{{cita llibru|apellíos=Dewhurst|nome=Sir John|títulu=The intersexual disorders|url=https://books.google.com.co/books?id=KWRsAAAAMAAJ&q=intersexual+diagnostic+clinical&dq=intersexual+diagnostic+clinical&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwi4wdfHz6bYAhXG2SYKHYoWDfU4HhDoAQgzMAI|fechaaccesu=2017-12-26|fecha=1969|editorial=Baillière, Tindall & Cassell|idioma=en|apellíos2=Gordon|nome2=Ronald Roger}}</ref> #* Seudohermafroditismo masculín Clásicu severu #* Seudohermafroditismo masculín Clásicu leve #* Seudohermafroditismo masculín atípicu # '''Seudohermafroditismo femenín.- ''(Pacientes con cariotipo XX, con o ensin xenitales internos femeninos y xenitales esternos ambiguos masculinizados).''''' ''<ref name=":0" /><ref name=":4" />'' #* Seudohermafroditismo femenín clásicu<ref name=":0" /> #* Seudohermafroditismo femenín clásicu leve<ref name=":0" /> #* [[Seudohermafroditismo femenín masculinizante]]<ref name=":0" /><ref name=":4" /> #* Seudohermafroditismo femenín atípicu<ref name=":0" /> # '''Hermafroditismo verdaderu. ''(En forma carauterística presenten tantu texíu testicular como ováricu. Xenitales esternos ambiguos. Graos variables de desenvolvimientu de los conductos Wolfianos y/o Mullerianos)'''''''.<ref name=":0" /><ref name=":4" />'' #* Hermafroditismo verdaderu con sexu cromosómico XX nel 75% de los casos #* Hermafroditismo verdaderu con sexu cromosómico XY o con mosaicismo nel 25% de los casos restantes. # '''Disgenesia gonadal.- ''(Inclúin les anomalíes cromosómicas y xeneralmente les persones nun presenten ambigüedá sexual, sinón desenvolvimientu sexual incompletu).''''' ''<ref name=":0" /><ref name=":4" />'' #* Disgenesia gonadal monosomías: XO o [[Síndrome de Turner]]). #* Disgenesia gonadal Aneuploidias como la XXY o [[Síndrome de Klinefelter]]. #* Disgenesia gonadal con Mosaicismos (2 o más fonduxes celulares nun mesmu individuu), #* Disgenesia gonadal con alteraciones de la morfoloxía cromosómica (deleciones, isocromosomas, cromosomes anulares). === 1. Seudohermafroditismo masculín === El [[Insensibilidá a los andróxenos|pseudohermafrodistismo]] masculín, Feminización Testicular o [[Síndrome de Morris]],​ Carauterizar por: * [[Cariotipo]] 46 XY (masculín). * Calteres sexuales femeninos secundarios normales. Les [[Mama|mames]] tán bien desenvueltes pero nun esiste [[vellu]] en [[Axila|axilas]] y [[pubis]]. * La natura ye ciega. Nun se sigue col úteru pos esti nun esiste davezu. * Les [[Gónada|gónaes]] son [[Testículo|testículo]] de [[histoloxía]] normal anque suelen ser intraabdominales. * Los niveles de [[testosterona]] son similares a los del [[home]], pero hai un déficit nos receptores intranucleares androgénicos, lo que torga l'actuación de los andróxenos. Estos pacientes presenten nucleos [[cromatina]] sexual negativos y un complexu cromosómico sexual XY. Estes anormalidaes tán causaes por deficiente producción de [[Andróxenu|andróxenos]] per parte de les célules intersticiales de los [[testículos]] ([[célules de Leydig]]) acomuñáu a una igualmente escasa producción de Factor Inhibidor de Müller (FIM), tamién so la responsabilidá de los testículos fetales. El desenvolvimientu morfolóxicu testicular d'estos homes varia dende rudimentariu hasta normal. ====Síndrome d'insensibilidá a los andróxenos (SIA) ==== El '''[[síndrome d'insensibilidá a los andróxenos]]''', '''[[Síndrome de Morris]]''' o '''[[Feminización testicular]]''' ye una enfermedá xenética na cual les [[hormones]] encargaes de desenvolver les carauterístiques físiques masculines ([[andróxenos]]), nun son asimilaes poles célules. Esto fai que'l cuerpu desenvolver con una apariencia totalmente femenina. De los [[andróxenos]] depende la formación del [[pene]], de los [[testículos]] y del vellu corporal. Estes actúen dende la séptima selmana d'embaranzu, creando los testículos que se van agospiar nel cuévanu abdominal hasta que finalmente baxen. Los afeutaos escarecen de la capacidá celular de responder a les órdenes de les hormones masculines, polo que'l so cuerpu nun se desenvuelve de normal. Estes hormones son producíes, al igual que nun home sanu, nos testículos que s'atopen na zona del abdome y nunca lleguen a baxar. Por esta razón, a pesar de que l'individuu tien los [[cromosomes]] XY, el so cuerpu desenvuélvese como'l d'una muyer. Esti trestornu afecta al cromosoma X y ye tresmitíu de madre a fíu. ===== Síndrome d'insensibilidá a los andróxenos completu ===== El SIA completu torga totalmente el desenvolvimientu de cualquier carauterística masculina. L'individuu naz y críase con una absoluta apariencia femenina. El cuerpu ye'l d'una muyer, con senos, [[natura]] y cadriles. La única anormalidá ye la falta de la [[menstruación]]. Ésta nun se da yá que la persona nun tien úteru nin ovarios, polo cual ta imposibilitada pa concebir. Si realiza un mapeo xenéticu reparar que efeutivamente tien los cromosomes XY, pero que les sos célules nun respuenden a los andróxenos. ===== Síndrome d'insensibilidá a los andróxenos incompletu ===== Nel SIA incompletu hai un amiestu de carauterístiques femenines y masculines. Por casu, hai casos de persones con esta condición que tienen carauterístiques masculines y desenvolvieron senos. Tamién puede producise la [[criptorquidia]], que ye cuando unu o los dos testículos nun baxaron al escrotu. ===== Tratamientu del Síndrome d'insensibilidá a los andróxenos ===== El non descendimiento de los testículos aumenta la probabilidá de cáncer, polo que ye común extirparlos cuando s'afaya la condición, lo que suel asoceder na adolescencia. Otru tratamientu ye la suministración d'[[estróxenos]] pa reemplazar a los inefectivos andróxenos y provocar la maduración completa y el caltenimientu de les carauterístiques femenines, y tamién, prevenir la osteoporosis nos años futuros. De ser necesariu, la persona podría precisar un procesu de dilatáu vaxinal o una ciruxía de reconstrucción xenital. Esti trestornu nun ye mortal, y si se extirpan a tiempu los testículos nun produz nengún entueyu, amás de la esterilidá. Nun ye una enfermedá común, afecta a 1 de cada 64000 persones === 2. Seudohermafroditismo femenín === Estremáronse cuatro granes tipos: Seudohermafroditismo femenín clásicu, Seudohermafroditismo femenín clásicu leve, Seudohermafroditismo femenín masculinizante y Seudohermafroditismo femenín atípicu. ====Seudohermafroditismo femenín clásicu ==== Tamién conocíu como [[hiperplasia suprarrenal conxénita]] o síndrome adrenogenital. Nél hai un déficit [[conxénitu]] de la [[enzima]] 17 y/o 21-hidroxilasa en la [[glándula suprarrenal]] que desencadena un fallu en la [[Biosíntesis|síntesis]] de [[cortisol]]. El defectu de cortisona fai qu'aumente la secreción de [[ACTH]], que al aguiyar la [[Corteza suprarrenal|corteza]] fai que se produzan grandes cantidaes de [[Andróxenu|andróxenos]]. Son carauterísticos del cuadru los siguientes datos: * [[Cariotipo]] 46 XX (femenín). * [[Fenotipu]] d'aspeutu masculín. * Xenitales esternos virilizados con [[clítoris]] [[Hipertrofia|hipertrofiáu]]. * Natura normal con presencia d'úteru y anexos. * Esisten niveles elevaos de 17-cetoesteroides, ente que les [[Gonadotrofina|gonadotrofinas]] tán baxes. Estos pacientes tienen nucleos [[cromatina]] positivos y constitución cromosómica 44. La causa más frecuente ye la hiperplasia suprarrenal virilizante conxénita. Nesti casu nun esiste alteración ovárica, sicasí, la producción escesiva de [[Andróxenu|andróxenos]] por les [[glándules suprarrenales]], provoca la masculinización de los xenitales esternos mientres el periodu fetal, que varia dende una hipertrofia de [[clítoris]] hasta xenitales casi masculinos. Esta forma clínica ye heredada con traza autosómico recesivo. En ciertos casos un tumor masculinizante como'l arrenoblastoma na madre causó pseudohermafroditismo femenín na so neña.<ref name=":5" /><ref name=":2" /> ==== Sindrome de insencibilidad recesiva a los andróxenos ==== {{AP|Seudohermafroditismo femenín masculinizante}} Tamién conocíu como (Intersexualidá de tipu femenín masculinizante) o (Intersexualidá 46 XX femenina masculinizante) o (Seudohermafroditismo femenín masculinizante), ye un tipu de intersexualidá bien pocu común, que pertenez a la categoría de ''Seudohermafroditismo femenín.- Pacientes con cariotipo 46XX'', xeneralmente con xenitales internos femeninos y esternos masculinizados (parcial o de forma completa na mayoría de los casos) presente en muyeres [[cromosomes | Cromosomicas]], d'apariencia física esterna masculina. El diagnósticu ye bien escasu al igual que los casos documentaos, probablemente pola baxa incidencia y l'altu nivel de maduración de los órganos sexuales masculinos esternos, lo que facilita'l so camuflaje y tracamundiu con otru tipu de condiciones clíniques. Xeneralmente diagnostícase na edá adulta.<ref name=":0">{{cita llibru|apellíos=Hecker|nome=Waldemar C.|enllaceautor=|títulu=Surgical Correction of Intersexual Genitalia and Female|url=|fechaaccesu=|añu=2012|editorial=Springer Science & Business Media|isbn=364270364X, 9783642703645|editor=Springer Science & Business Mediu|allugamientu=United States|páxina=8 - 25|idioma=English|capítulu=1}}</ref><ref name=":4">{{cita llibru|apellíos=Dewhurst|nome=Sir John|títulu=The intersexual disorders|url=https://books.google.com.co/books?id=KWRsAAAAMAAJ&q=intersexual+diagnostic+clinical&dq=intersexual+diagnostic+clinical&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwi4wdfHz6bYAhXG2SYKHYoWDfU4HhDoAQgzMAI|fechaaccesu=2017-12-26|fecha=1969|editorial=Baillière, Tindall & Cassell|idioma=en|apellíos2=Gordon|nome2=Ronald Roger}}</ref> <ref name=":0" /><ref name=":1">{{cita llibru|apellíos=Rayo|nome=Bhasker|enllaceautor=|títulu=Clinical Gynecology (4Th Edition)|url=https://books.google.com.co/books?id=rGSR8UaOEKkC&dq=intersexual+clinical&hl=es&source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=2017-12-26|añu=|fecha=1998|editorial=Orient Blackswan|isbn=9788125016229|editor=|ubicación=|páxina=80 - 90|idioma=en|capítulu=}}</ref> === 3. Hermafroditismo Verdaderu === El '''hermafroditismo verdaderu''' ye un términu médicu pa una condición [[intersexual]] na qu'un individuu naz con texíu ovárico y testicular. Puede haber un ovariu debaxo d'un testículu o de los dos, pero más comúnmente una o dambes gónaes ye un ovotestis que contién dambos tipos de texíu. Anque ye similar en dellos aspeutos a la [[disgenesia gonadal mista]], les condiciones pueden ser estremaes histológicamente.<ref name="pmid12379746">{{cita publicación|títulu=True hermaphroditism and mixed gonadal dysgenesis in young children: a clinicopathologic study of 10 cases|autor=Kim KR, Kwon Y, Joung JY, Kim KS, Ayala AG, Ro JY|fecha=ochobre de 2002|publicación=Mod. Pathol.|volume=15|númberu=10|páxines=1013–9|doi=10.1097/01.MP.0000027623.23885.0D|pmid=12379746}}</ref> ==== Etimoloxía ==== El términu deriva del llatín hermaphroditus, que deriva del griegu antiguu [[Hermafroditu|Hermaphroditos]] (Ἑρμαφρόδιτος),<ref>{{cita web|url=http://latinlexicon.org/definition.php?p1=2025388|títulu=Definition of hermaphroditus|fechaaccesu=19 de xunetu de 2013|editorial=Numen: The Latin Lexicon}}</ref> fíu de [[Hermes]] y [[Afrodita]] na mitoloxía griega. Según [[Ovidio]], fundir cola ninfa [[Salmacis]] resultando nuna persona que tien carauterístiques físiques de dambos sexos<ref name="Ovid">[[s:Metamorphoses/Book IV#The_Story_of_Salmacis_and_Hermaphroditus|Ovid, Metamorphoses, Book IV: The story of Hermaphroditus and Salmacis.]]</ref> acordies con l'anterior Diodoro de Sicilia, nació con un cuerpu físicu que combina dambos sexos.<ref>[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/Y/Roman/Texts/Diodorus_Siculus/4A*.html#6.5 Diodorus Siculus — Book IV Chapters 1–7]</ref> La pallabra hermafrodita entró nel léxicu Inglés a finales del sieglu XIV.<ref>''Oxford English Dictionary'', 1st edn, s.v. ''hermaphrodite, n. and adj.''; {{cita web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=hermaphrodite|títulu=Online Etymology Dictionary|fechaaccesu=3 de xunu de 2012}}</ref> ==== Causes ==== Esta condición ye bien rara. Hai delles maneres en qu'esto puede asoceder: * Puede ser causada pola división d'un óvulu, siguíu pola fertilización de cada óvulu haploide y la fusión temprana nel desenvolvimientu de los dos cigotos. * Alternativamente, un óvulu puede ser fecundáu por dos espermatozoides siguíu d'un rescate trisómico nuna o más célules fíes. * Dos óvulos fecundaos por dos espermatozoides dacuando fundise pa formar una quimera tetragametica. Si un cigotu macho y uno fema fúndense, puede dar llugar a un individuu hermafrodita. * Puede tar acomuñáu cola mutación nel xen [[SRY]].<ref name="pmid8447323">{{cita publicación|url=|títulu=True hermaphroditism in a 46,XY individual, caused by a postzygotic somatic point mutation in the male gonadal sex-determining locus (SRY): molecular genetics and histological findings in a sporadic case|autor=Braun A, Kammerer S, Cleve H, Löhrs O, Schwarz HP, Kuhnle O|fecha=marzu de 1993|publicación=Am. J. Hum. Genet.|volume=52|númberu=3|páxines=578–85|doi=|pmc=1682159|pmid=8447323}}</ref> === 4. Disgenesia gonadal === ====Síndrome de Turner ==== El '''síndrome de Turner''', síndrome de Ullrich-Turner o monosomía X, ye una afección xenética rara, qu'afecta namái a les muyeres, provocada pola ausencia total o parcial d'un [[cromosoma X]]. La cantidá normal de [[Cromosoma|cromosomes]] nos seres humanos ye 46. Dos d'estos cromosomes, determinen el sexu (los cromosomes sexuales). Les muyeres de normal tienen dos de los mesmos cromosomes sexuales (XX), ente que los homes presenten un cromosoma X y un cromosoma Y (XY). Nes muyeres con síndrome de Turner, a les célules fáltalos tou o parte d'un cromosoma X. Lo más común ye que la paciente tenga namái un cromosoma X; otres, pueden tener dos cromosomes X, pero unu d'ellos ta incompletu. Delles vegaes, asocede que ciertes célules presenten los dos cromosomes X, pero otres célules tienen namái unu ([[mosaicismo]]). Esta afección xenérase práuticamente nel momentu de la concepción y nun ye prevenible. Tantu [[Fenotipu|fenotípica]] como [[Xenoma|genotípicamente]] son muyeres (por ausencia de [[cromosoma Y]]). Trátase de la única monosomía vidable n'humanos, yá que la falta de cualesquier otru cromosoma na especie humana ye letal. L'ausencia del cromosoma Y determina el sexu femenín de tolos individuos afeutaos, y l'ausencia del segundu cromosoma X determina la falta de desenvolvimientu de los calteres sexuales primarios y secundarios. Esto confier a les muyeres que carecen el síndrome de Turner un aspeutu infantil y [[esterilidá]] pa tola vida. [[Incidencia|Incide]], aproximao, en 1 de cada 2.500 neñes. Otros nomes alternativos son síndrome Bonnevie-Ullrich o disgenesia gonadal, monosomia X.​ ====Síndrome de Klinefelter ==== El '''síndrome de Klinefelter''' ('''SK''') o '''47,XXY''' ye la carauterización clínica d'una [[mutación cromosómica]] qu'afecta a [[homes]] y qu'inclúi, ente otres manifestaciones, [[Hipogonadismo|hipogonadismo hipergonadotrópico]], [[ginecomastia]], dificultaes nel deprendimientu y [[infertilidad]]. Aniciar pola esistencia de dos [[Cromosoma X|cromosomes X]] y un [[cromosoma Y]]. Ye la [[enfermedá xenética]] más común en homes. Dellos homes nun presenten síntomes y nun saben que carecen esta condición hasta la edá adulta al presentase infertilidad.​​ Basar nuna alteración xenética que se desenvuelve pola separación incorreuta de los cromosomes homólogos mientres les [[meiosis]] que dan llugar a los gametos d'unu de los proxenitores, anque tamién puede dase nes primeres divisiones del [[cigotu]]. El [[sexu]] de les persones ta determináu por los [[Cromosoma|cromosomes]] [[Cromosoma X|X]] y [[Cromosoma Y|Y]]. Los homes tienen los cromosomes sexuales XY (46, XY) y les muyeres, los cromosomes sexuales XX (46, XX). Nel síndrome de Klinefelter, l'home cunta, a lo menos, con un cromosoma X extra, dando llugar nel 75 % de los casos a un cariotipo (47, XXY). Sicasí, aproximao un 20 % de los casos son mosaicos cromosómicos, con variantes como (48, XXXY), y (49, XXXXY) nel 5 % de los casos.<ref name=":5" /> Créese que [[Carlos II d'España]] sufrió esti síndrome, debíu fundamentalmente a los socesivos matrimonios [[Endogamia|endogámicos]] de los sos antepasaos.<ref>{{Cita noticia|títulu=Carlos II, l'Abruxáu - SobreHistoria.com|url=https://sobrehistoria.com/carlos-ii-el-abruxáu/|fecha=2009-09-25|fechaaccesu=2017-12-26|periódicu=SobreHistoria.com|idioma=es-ES}}</ref> == Patrones == El patrón sexual normal ta dau polos siguiente determinantes: # [[Xenética|Xenéticos]]: 46 [[cromosomes]] de los que 44 son autosomas y 2 cromosomes sexuales (XY nel home, XX na muyer). # [[Gónada|Gonadales]]: [[Testículos]] nel home y [[ovarios]] nes muyeres. # [[Órganos xenitales|Xenitales internos y esternos]]: #* Nel [[home]]: los derivaos del conductu de Wolff son el epidídimo, el conductu deferente, la vesícula seminal y la canal eyaculador. Del tubérculu xenital aníciase'l glande. De la plega xenital, el rafe y de la prominencia xenital, l'escrotu. #* Na [[muyer]]: los derivaos del conductu de Müller son l'úteru, les trompes y el terciu superior de natura. Del tubérculu xenital el clítoris. De la plega xenital los llabios menores. Y de la prominencia xenital los llabios mayores. # [[Hormona]]-yos: #* Home: Hormones gonadotropas y andróxenos. #* Muyer: Hormones gonadotropas (cícliques). Estróxenos y progestágenos. # Somáticu: Apaición de calteres sexuales na pubertá. # Sociales y psicolóxicos: Principalmente asocede mientres los 2 primeros años de la vida, escontra unu o otru sexu, con pautes de comportamientu determinaes polos patrones culturales de la comunidá. == Carauterístiques == Dar en distintos graos y con distinta frecuencia, dependiendo de la causa subxacente:<ref name= "MLP"/><ref name= "A EL">{{cita llibru |apellíu=L. |nome=Allen |títulu=Disorders of sexual development |idioma=inglés |añu=2009 |editorial=Obstet Gynecol Clin North |páxines=25-45}}</ref> * [[Clitoromegalia]]. * Xenitales ambiguos al nacer. * [[Micropene]]. * Fusión parcial de los [[Llabios (xenitales)|llabios xenitales]]. * [[Hipospadia|Hipospadies]]. * Xenitales con apariencia inusual al nacer. * Ausencia o retrasu de la [[pubertá]], o cambeos físicos inesperaos na mesma. * En neños aparentes: testículos aparentemente non baxaos (que podríen ser [[ovariu|ovarios]]). * En neñes aparentes: mases llabiales o inguinales ([[vería]]), que pueden resultar ser [[testículu|testículos]]. Esisten delles clasificaciones. Nos XY (sexu xenético masculín) la causa más frecuente ye'l síndrome d'insensibilidá a los andróxenos por mutaciones nel xen del receptor d'andróxenos. Ente que nes XX (sexu xenético femenín) la causa más frecuente ye la hiperplasia suprarrenal conxénita (HSC) por déficit de la enzima 21-hidroxilasa. Pero esisten munches otres causes. == Frecuencia == Saber la frecuencia na población complícase cuando nun esisten llendes clares y definíes alrodiu de la presencia o non de intersexualidá. Pa la doctora Laura Audí, asesora de la Unidá d'Investigación n'Endocrinoloxía Pediátrica y del Institutu d'Investigación del Hospital Vall d'Hebron, «podría considerase que los neños que nacen con un meato urinariu ensin asitiar na punta del pene (hipospadias) tamién presenten un "estáu intersexual"». La combinación d'órganos xenitales, cromosomes, gónaes y hormones en intersexuales dio 50 variaciones rexistraes hasta'l momentu en distintos graos de severidá. Ello ye que cerca de 1 de cada 2000 neños naz con xenitales que nun son fácilmente reconocibles pa un adultu. Pa la [[Organización Mundial de la Salú]] el 1% de la población tien dalgunu de los 50 síndromes asociaos.<ref name="elmundo_2"/><ref>http://www.isna.org/node/7</ref> Según la bióloga molecular [[Anne Fausto-Sterling]], profesora de la [[Universidá Brown]], hasta un 1,7&nbsp;% de la [[Población biolóxica|población]] presentaría nun cuerpu dalguna variación de lo considerao totalmente masculín o femenín.<ref name= "anne">{{cita llibru |apellíu=FAUSTO STERLING |nome=Anne |enllaceautor=Anne Fausto-Sterling |títulu=Cuerpo sexuaos. La política de xéneru y la construcción de la sexualidá |url=http://webs.uvigo.es/xenero/profesoráu/maria_lameiras/cuerpos_sexuaos.pdf |añu=2006 |ubicación=Barcelona |editorial=Edit. Melusina |isbn=84-96614-03-4}}</ref><ref>Granados, Gabriela ''[https://web.archive.org/web/20090727072356/http://www.intersexualite.org/esceiciones.html Esceiciones de la naturaleza, incomprendidas pola sociedá]'' Páxina de Intersexualite</ref> == Etiopatogenia == Les causes qu'actúen pa la producción de los estaos intersexuales pueden ser: xenétiques, ambientales y mistes. Xenétiques: A) Anormalidá cromosómica y, por casu, Mosaicismo B) Xenes Anormales.- Los condicionantes, por casu, de la forma hereditaria (autosómica recesiva) del síndrome adrenogenital. C) Ambientales: 1. Nutricionales. 2. Químicos. 3. Físicos. 4. Infeiciones. D) Mistes.- Son les más frecuentes y resulten de les diverses aiciones que'l mediu exerz sobre los xenes, o sobre l'embrión en formación v.g. Aición de les radiaciones sobre los xenes pa producir mutaciones o cambeos de la estructura onde s'atopa la información xenética. Cuando l'axente nocivu (xenéticu, ambiental o mistu) actúa dempués de que se formó la gónada, la resultancia va ser la forma común del intersexo, na que'l sexu cromosómico y les gónaes son el mesmu, pero'l sexu determinao polos xenitales ye dudosu (seudohermafroditismo masculín y femenín). Si la noxa exerció los sos efeutos nuna fase temprana, na que los primordios gonadales son indiferentes y pueden desenvolvese en sentíu masculín y femenín, independiente del sexu cromosómico, el desenvolvimientu de la gónada puede ser distinta al determináu pol cariotipo, o bien pueden desenvolvese tantu texíu ovárico como testicular (hermafroditismo verdaderu). N'estadios inda anteriores, l'anomalía puede ser cromosómica (disgenesia gonadal) o [[xenética]]. De normal, mientres el desenvolvimientu embriolóxicu, el cariotipo XX conduz al desenvolvimientu de los xenitales internos derivaos del conductu de Müller y de los esternos derivaos y del tubérculu xenital, plega y prominencia xenital. El conductu de Wolff, sicasí, atrófiase. Nel home, el componente Y del so cariotipo (XY) condiciona la formación del testículu embrionariu. Esti de la mesma produz inductores o sustancies químiques d'aición local (del llau onde ta'l testículu namái) que dexen el desenvolvimientu del conductu de Wolff, y inhbidores qu'actúen torgando'l desenvolvimientu de los conductos Mullerianos, que terminen per atrofiar se. Cualquier falla a nivel del testículu embrionariu (ausencia, producción defectuosa o insuficiente de inductores o inhibidores) va dexase sentir sobre la diferenciación normal de los conductos de Wolff y Müller, del llau afeutáu. L'ausencia de testículos embrionarios conduz invariablemente a la producción del fenotipu femenín, independientemente de que'l xenotipu seya masculín (XY). En casos raros ciertos trestornos enzimáticos intracelulares, entá deque determinaos, condicionen que, entá esistiendo testículos embrionarios y un cariotipo normal XY, les célules blancu” esto ye los primordios de los xenitales, non respondanal estímulu androgénico testicular y que la so diferenciación facer en sentíu femenín (Síndrome de testículu feminizante). Inclusive na pubertá los texíos encargaos de la diferenciación sexual secundaria (mames, vellu, güesos,etc.) nun respuenden al estímulu androgénico y la diferenciación facer en sentíu femenín. Sicasí, les persones presenten atrofia de conductos de Müller y escarecen por tanto de úterotrompa y terciu superior de natura, anque los sos xenitales esternos son claramente femeninos (con natura terminada nes sos 2/3 superiores en fondu de sacu). Suponiendo que'l desenvolvimientu embrionariu realizóse de normal hasta la etapa previa a la diferenciación de los primordios de los xenitales (8ª selmana). Otros factores, principalmente hormonales, de puntu de partida yá seya esternu, como podría ser l'alministración iatrogénica a la madre, o internu, como socede en madres con hiperproducción androgénica causada por carcinoma de suprarrenales o por arrenoblastoma ováricu y esto ye de hiperplasia suprarrenal conxénita d'hormones androgénicas, van determinar la virilización de los xenitales esternos de los embriones femes, o'l desenvolvimientu defectuosu de los xenitales esternos de los embriones homes. El mecanismu ye'l siguiente: La [[hipófisis]] por aciu la so descarga de ACTH aguiya la porción cortical de les suprarrenales. Estes producen glucocorticoides (hidrocortisona) que por un mecanismu de “feed back” regulen la secreción hipofisaria de ACTH. Pero les suprarrenales producen amás de los glucocorticoides, mineral corticoides (el principal: la Aldosterona) y andróxenos (principal: la testosterona) como pasos intermediarios pa la producción de glucocorticoides. Cuando esiste dalgún déficit enzimáticu que bloquia la secuencia que lleva a la producción de hidrocortisona, van atropase los productos fabricaos al nivel del bloquéu (Vg. Andróxenos), va fallar el servo control de lliberación de ACTH que al producise en cantidaes aumentaes va aguiyar la porción reticular de les suprarrenales, cola consiguiente hiperplasia de la mesma y mayor producción de los productos intermediarios, que, nel casu de los andróxenos van exercer el so efeutu nos texíos embrionarios. La producción d'hormones suprarrenales realizar a partir de cambeos na molécula de colesterol. Pa ello intervienen distintes enzimes que'l so déficit condiciona la presentación d'un cuadru clínicu y bioquímicu carauterísticu pa cada unu d'ellos. Asina mesmu podemos concluyir qu'anque ye estrañu falar de temes como esti, ye científicamente posible. == Problemática == La necesidá o non y el momentu de la intervención quirúrxica ye daqué que ye llargamente aldericáu. Tou depende del tipu y del subtipo de condición intersexual que tenga l'afeutáu y de cuál fuera la edá del diagnósticu y lo que se fixera hasta entós.<ref name="elmundo_1"/> L'autor clásicu que xustificaba les intervenciones yera [[John Money]] (1921-2006). Los intersexuales, si nun s'operen a tiempu, pueden sufrir llimitaciones o daños por cuenta de la disfunción xenital. Podríen ser incapaces de realizar el coitu con fines reproductivos, o nun poder realizalo de nenguna manera. Tamién pueden tener conflictos d'identidá de xéneru. Médicos y psicólogos son los encargaos d'empobinar a los familiares. Laura Audí, asesora de la Unidá d'Investigación n'Endocrinoloxía Pediátrica y del Institutu d'Investigación del Hospital Vall d'Hebron, asegura que «la asignación de sexu nun naciellu ye una cuestión urxente», sobremanera dende'l puntu de vista social, «y rique un consensu ente los padres y l'equipu pluridisciplinar que tien de poner sobre la mesa los pros y contras». Mientres la infancia, el siguimientu d'estos pacientes realizar los endocrinólogos pediatres y na edá adulta los endocrinólogos, xinecólogos o andrólogos.<ref name="elmundo_1"/> El movimientu [[LGBTI]], de la mano de nueves teoríes sobre'l xéneru como la [[Teoría Queer]], llevanten una voz de denuncia sobre les ciruxíes a les persones recién nacíes. Denuncien que les ciruxíes realizar ensin el consentimientu de la persona, cuestionen la pretensión de [[Norma social|normalizar]] los cuerpos y denuncien que, seya comoquier, esa normalización nunca se llogra. Denuncien que les operaciones son "mutilantes": {{cita|«...tullen la diversidá de los nuesos cuerpos; tullen la nuesa sensibilidá xenital y la nuesa capacidá pal gocie sexual, la nuesa identidá y, en munchos casos, la nuesa capacidá pa optar por ciruxíes deseyaes al aportar a adultos. Tullen el nuesu derechu a decidir aspeutos centrales de les nueses vides, y el nuesu sentíu de merecer ser queríos y aceptaos entá ensin ciruxíes.»|Mauro Cabral, activista intersex arxentín.<ref>CABRAL, Mauro ''[https://web.archive.org/web/20061223222342/http://feminaria.com.ar/coleiciones/temascontemporaneos/004/004.pdf#page=117 Pensar la intersexualidá, güei]'' en MAFFÍA, Diana (comp) ''Sexualidaes migrantes. Xéneru y tresxéneru'' Ed Feminaria Buenos Aires, 2003 I.S.B.N.: 987-9143-05-1 páxs.117-124</ref>}} == Intersexualidá na cultura == ''[[L'estrañu del ayeri]]'' ye una novela negra de [[Cristina Figales]] editada por La Esfera de los llibros en 2015, na que la tema subxacente ye'l de la intersexualidá. {{Enllaz rotu|1= |2=http://www.esferalibros.com/autor/cristina-figales/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} La novela ''Middlesex'', ganadora d'un [[Premiu Pulitzer]], del autor estauxunidense [[Jeffrey Eugenides]] esamina la hestoria y los dilemes de Calliope Stephanides, el protagonista de la novela, que ye intersexual. Na serie xuvenil de MTV ''[[Faking It]]'', l'actriz [[Bailey Buntain]] interpreta a Lauren Cooper, una adolescente que manifestó ser intersexual. La película arxentina, rodada n'Uruguái, ''[[XXY]]'',<ref>[https://web.archive.org/web/20090216201612/http://xxylapelicula.puenzo.com/ Sitio web de la película XXY]</ref> y escrita y empobinada por [[Lucía Puenzo]], anque nun intenta presentar un casu clínicu, tien como protagonista a Alex, una adolescente a la que se-y diagnosticó al nacer una [[hiperplasia suprarrenal]]. Esti diagnósticu convertir nuna pseudo-hermafrodita femenina. La manga ''[[IS (manga)|IS]]'' trata los problemes qu'eses persones encaren a lo llargo de les sos vides, cómo ganar aceptación polo que son y la so incapacidá pa reproducise. == Ver tamién == * [[Andróxinu]] * [[Declaración de Montreal]] * [[Pansexualidá]] * [[Hermafrodita (mitoloxía)]] * [[Hermafroditismo]] * [[Sor Fernanda Fernández]] * [[Cheryl Chase]] * [[Eliana Rubashkyn]] * [[Tercer sexu]] * [[Principios de Yogyakarta]] * [[Herculine Barbin]] * [[Hiperplasia suprarrenal conxénita]] * [[Síndrome de Turner]] * [[Queer]] * [[Sistema de xéneru]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía adicional == * ESCABÍ-MONTALVO, Aracelis y TORO-ALFONSO, José: ''[http://www.aepc.es/ijchp/articulos_pdf/ijchp-202.pdf Cuando los cuerpos engañen: un acercamientu críticu a la categoría de la intersexualidá]'' En International Journal of Clinical and Health Psychology 2006, Vol. 6, Nº 3, páxs. 753-772 * HERNANDEZ GUÁNCHE, Violeta: ''{{Enllaz rotu|1=Intersexualidá y práutiques científiques: ¿ Realidá o ficción? |2=http://ecaths1.s3.amazonaws.com/etica/464998179.Intersexualid%C3%A1%20y%20pr%C3%A1cticas%20cient%C3%ADficas%20-%20ciencia%20o%20ficci%C3%B3n%20%28Violeta%20Hern%C3%A1ndez%20Guanche%29.pdf |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}'' RIPS. Revista d'Investigaciones Polítiques y Sociolóxiques, Vol. 8, Núm. 1, ensin mes, 2009, páxs. 89-102 Universidá de Santiago de Compostela España * CABRAL, Mauro ** (editor) ''[http://www.mulabi.org/Interdicciones2.pdf Interdicciones. Escritures dela intersexualidá en castellán] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151119062431/http://www.mulabi.org/Interdicciones2.pdf |date=2015-11-19 }}'' Ed. Anarrés Córdoba, febreru del añu 2009 ISBN 978-987-05-5898-9. ** ''[http://www.ciudadaniasexual.org/publicaciones/Ic.pdf N'estáu d'esceición: intersexualidá ya intervenciones sociomédicas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722090915/http://www.ciudadaniasexual.org/publicaciones/Ic.pdf |date=2017-07-22 }}'' parte del proyeutu doctoral en filosofía “Teunoloxía de la Identidá”, aniciáu na Facultá de Filosofía y Humanidaes de la Universidá Nacional de Córdoba. * FLOR, Nuria Gregori ''[http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=1704213 Los cuerpos ficticios de la biomedicina. El procesu de construcción del xéneru nos protocolos médicos de asignación de sexu en ñácaros intersexuales]'' En AIBR: Revista d'Antropoloxía Iberoamericana, ISSN-y 1578-9705, Vol. 1, Nº. 1, 2006, páxs. 103-124 * FLOR, Nuria Gregori ''[http://mobiroderic.uv.es/handle/10550/49892 Alcuentros y des-alcuentros en redol a les intersexualidaes/DSD: narratives, procesos y emerxencies]''Tesis Doctoral de Nuria Gregori. Añu 2015 * GARCÍA LÓPEZ, Daniel J., ''{{Enllaz rotu|1=Sobre'l derechu de los hermafrodites |2=http://www.melusina.com/llibro.php?idg=51712 |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}'', Editorial Melusina, 2015, ISBN 978-84-15373-21-6. * GARCÍA LÓPEZ, Daniel J., ''[http://hosting01.uc3m.es/Erevistas/index.php/EUNOM/article/view/2476/1360 La intersexualidá nel discursu médicu-xurídicu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603064840/http://hosting01.uc3m.es/Erevistas/index.php/EUNOM/article/view/2476/1360 |date=2016-06-03 }}'', en Eunomía. Revista en cultura de la llegalidá, nº8, 2015, páxs. 54-70. *Mendez Oteo, Xinecoloxía y obstertricia, 2ª Edición. == Enllaces esternos == * {{Enllaz rotu|1=Organización Internacional Intersexual pal mundu castellanu parlante |2=http://intersexualidaes.blogspot.com.ar/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * Sitiu principal de la [http://www.isna.org/ Sociedá Intersexual de Norteamérica] y un informe alrodiu de [http://www.isna.org/espanol los estaos intersexuales y los tratamientos médicos dominantes] publicáu pola mesma organización. * [http://quebec.indymedia.org/es/node/23698 Australia amiesta opción intersexual nel censu nacional del 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111104421/http://quebec.indymedia.org/es/node/23698 |date=2012-01-11 }}. * [https://web.archive.org/web/20090109014408/http://www.infogen.org.mx/Infogen/jsp/not_com_def.jsp?idarticulo=377 Intersexualidá]. Información sobre les causes y tipos de Intersexualidá. * [http://www.mulabi.org MULABI/Espaciu Llatinoamericanu de Sexualidaes y Derechos] {{Tradubot|Intersexualidad}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Intersexualidá|*]] [[Categoría:Queer]] tii94xoc5qmdeb5wk3o23q3a7k6azag Organización territorial de Bélxica 0 104048 4485114 4427293 2026-04-06T10:21:07Z Alexphangia 98431 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of Oost-Vlaanderen.svg]] → [[File:Vlag van Oost-Vlaanderen.svg]] 4485114 wikitext text/x-wiki {{desactualizáu}} {{Mapa de les provincies de Bélxica}} '''[[Bélxica]]''' ye un [[estáu federal]] constituyíu por trés comunidaes, tres rexones y cuatro árees llingüístiques. Dos de les rexones subdividir en provincies y éstes, de la mesma, en conceyos. Otres subdivisiones de menor importancia son los distritos eleutoral y xudicial y les nueves mancomunidaes con llendes territoriales inferiores al distritu. Toes estes divisiones tienen llendes xeográfiques definíos, incluyíes les comunidaes. == Comunidaes llingüístiques == Les zones escurecíes correspuenden a los conceyos nos qu'esisten [[facilidaes llingüístiques]] nun segundu idioma distintu del oficial, tolos conceyos de la zona germanófona conceden facilidaes nel idioma francés. La Constitución reconoz la esistencia de cuatro comunidaes o zones llingüístiques, la francesa, la flamenca, la billingüe francesa-flamenca y l'alemana. Escarecen de reconocencia constitucional la pequeña comunidá luxemburguesa de la provincia de Luxemburgu y otres minoríes. Los cuatro zones delimitan los territorios nos que cada idioma ye oficial. Sicasí les zones fronterices y les comunidaes históriques minoritaries beneficiar de les facilidaes llingüístiques instauraes pola llei de 8 de payares de 1962 que dexen de fechu que'l ciudadanu rellacionar cola alministración nun segundu idioma distintu del oficial de la zona llingüística. {{galería d'imáxenes | posición = center | anchu = 250 | alto = 250 | llinies = 6 | Comunidaes llingüístiques de Bélxica.png | Comunidaes llingüístiques de Bélxica | Bélxica división alministrativa.png | Mapa provincial de Bélxica | Belgium provinces regions striped.png | {{lleenda|#FF0000|La Rexón de [[Rexón Valona|Valonia]] y la [[Comunidá francesa de Bélxica|Comunidá Francesa]]}} {{lleenda|#FFFF00|La Rexón de [[Flandes]] y la [[Comunidá flamenca de Bélxica|Comunidá Flamenca]].}}{{lleenda|#FFA500|La [[Rexón de Bruxeles-Capital]], compartida poles comunidaes mentaes enantes.}}{{lleenda|#0000FF|La [[Comunidá germanófona de Bélxica|Comunidá Germanófona]].}} }} == Comunidaes == L'artículu segundu de la Constitución establez que Bélxica ta constituyida por trés comunidaes: la [[Comunidá flamenca]], la [[Comunidá francesa de Bélxica|Comunidá francesa]] y la [[Comunidá germanófona de Bélxica|Comunidá germanófona]]. Estes comunidaes configurar con base nel idioma faláu y son les consideraes na llexislación llingüística del país, particularmente na regulación del emplegu de les distintes llingües en materia alministrativo y na enseñanza. La Comunidá germanófona alcontrar xunto a la frontera con Alemaña, na provincia de Liexa y supón menos del 1% del total. La Comunidá flamenca envalórase en redol al 58% del total y concéntrase na rexón de [[Flandes]] y [[Bruxeles]]; el 42% restante constitúi la Comunidá francesa de [[Rexón Valona|Valonia]] y Bruxeles. Les tres Comunidaes tán representaes institucionalmente polos sos respeutivos Parllamentu y Gobiernos con competencies n'Educación, Cultura y otres materies. Bruxeles ye la sede alministrativa de toles comunidaes sacante l'alemana que les sos instituciones alcontrar nel conceyu d'[[Eupen]]. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:85%;" ! Bandera !Llocalización ! Comunidá !Capital ! Nome [[Idioma neerlandés|neerlandés]] ! Nome [[Idioma francés|francés]] ! Nome [[Idioma alemán|alemán]] ! Sitio web |- | [[Ficheru:Flag of Flanders.svg|100px|cantu]] | [[Ficheru:Vlaamse Gemeenschap in Belgium.svg|100px]] | [[Comunidá Flamenca de Bélxica|Comunidá Flamenca]] | [[Bruxeles]] | Vlaamse Gemeenschap | Communauté flamande | Flämische Gemeinschaft | [http://www.flanders.be www.flanders.be] |- | | [[Ficheru:Communauté française in Belgium.svg|100px]] | [[Comunidá Francesa de Bélxica|Comunidá Francesa]] | [[Bruxeles]] | Franse Gemeenschap | Communauté française | Französische Gemeinschaft | [http://www.cfwb.be/gb/presentation/communaute/pg001.html www.cfwb.be] |- | [[Ficheru:Flag of the German Community in Belgium.svg|100px|cantu]] | [[Ficheru:Deutschsprachige Gemeinschaft in Belgium.svg|100px]] | [[Comunidá Germanófona de Bélxica|Comunidá Germanófona]] | [[Eupen]] | Duitstalige Gemeenschap | Communauté germanophone | Deutschsprachige Gemeinschaft | [http://www.dglive.be/DesktopDefault.aspx www.dglive.be] |} == Rexones == Dende un puntu de vista políticu-alministrativu, [[Bélxica]] ye un [[estáu federal]] estremo en tres rexones federales: * La [[Rexón Valona]] (en [[idioma francés|francés]]: «Région Wallonne» y n'[[Idioma alemán|alemán]]: «Wallonische Region») * La [[Rexón Flamenca]] (en [[neerlandés]]: «Vlaams Gewest») * Y la [[Rexón de Bruxeles-Capital|Rexón de Bruxeles]] (en [[Idioma francés|francés]]: «Région Bruxelloise» y en [[neerlandés]]: «Brussels Gewest») Sacante esta postrera, les otres rexones tópense estremaes en provincies, les que suman un total de diez (cinco valones y otres tantes flamenques). Nel pasáu yeren nueve provincies, el '''Brabante''', güei inesistente, englobaba una parte de cada rexón, y absorbía dafechu la Rexón de Bruxeles, pero tres una reforma constitucional, les provincies pasaron a depender de les rexones y entós foi necesariu distribuyir el Brabante en dos nueves provincies (el [[Brabante flamencu]] y el [[Brabante valón]]). A partir d'entós Bruxeles gocia d'un estatutu particular, conforme al cual, ensin tar suxeta a la división provincial, caltién dellos elementos propios de les provincies (en particular, un gobernador y un vicegobernador). {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:85%;" ! Bandera !Llocalización ! Rexón ! Capital ! Área !Población ! Densidá ![[ISO 3166-2:BE|Código ISO]] ! Nome [[Idioma neerlandés|neerlandés]] ! Nome [[Idioma francés|francés]] ! Nome [[Idioma alemán|alemán]] ! Sitio web |- | [[Ficheru:Flag of Flanders.svg|100px|cantu]] | [[Ficheru:Flemish Region in Belgium.svg|100px]] | [[Rexón Flamenca|Flandes]] | [[Bruxeles]] | {{Nts|13522}}&nbsp;km²<br />(44,29% de Bélxica) | {{Nts|6078600}}<ref name=statbel1>{{Cita web |títulu=Structuur van de bevolking – België / Brussels Hoofdstedelijk Gewest / Vlaams Gewest / Waals Gewest (2000-2006) |fecha=© 1998/2007 |idioma=neerlandés |editorial=FOD/SPF Economie (Federal Government Service Economy) Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie |url=http://statbel.fgov.be/figures/d21_nl.asp#3 |formatu=asp |fechaaccesu=8 de mayu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070429131504/http://www.statbel.fgov.be/figures/d21_nl.asp#3 |fechaarchivu=29 d'abril de 2007 }}</ref><br />(58% de Bélxica) | 442 habs./km² | VLG | Vlaams Gewest | Région flamande | Flämische Region | [http://www.flanders.be www.flanders.be] |- | | [[Ficheru:Walloon Region in Belgium.svg|100px]] | [[Rexón Valona|Valonia]] | [[Namur]] | {{Nts|16844}}&nbsp;km²<br />(55,18% de Bélxica) | {{Nts|3413978}}<ref name=statbel1 /><br />(32% de Bélxica) | 199 habs./km² | WAL | Waals Gewest | Région wallonne | Wallonische Region | [https://web.archive.org/web/20060820235908/http://www.wallonie.be/en/home.shtml www.wallonie.be] |- | [[Ficheru:Flag of the Brussels-Capital Region.svg|100px|cantu]] | [[Ficheru:Brussels-Capital Region in Belgium.svg|100px]] | [[Rexón de Bruxeles-Capital|Bruxeles Capital]] | [[Bruxeles]] | {{Nts|161}}&nbsp;km²<br />(0,53% de Bélxica) | {{Nts|1018804}}<ref name=statbel1 /><br />(10% de Bélxica) | 6 238 habs./km² | BRU | Brussels Hoofdstedelijk Gewest | Région de Bruxelles-Capitale | Region Brüssel-Hauptstadt | [https://web.archive.org/web/20060705033536/http://www.brussels.irisnet.be/en/citoyens/home.shtml www.brussels.irisnet.be] |} == Provincies == Anguaño, Bélxica estremar en 10 provincies, partíes equitativamente ente les 2 rexones de Flandes y Valonia, pero la Rexón de Bruxeles Capital, nun tener esta sub-división. === Provincies de [[Flandes]] === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:85%;" ! Bandera !Escudu !Llocalización ! Provincia !Capital ! Área !Población ! Densidá !Nome [[Idioma neerlandés|neerlandés]] ! Nome [[Idioma francés|francés]] ! Nome [[Idioma alemán|alemán]] ! Sitio web |- | [[Ficheru:Flag of Antwerp.svg|100px|cantu]] | [[Ficheru:Wapen van de provincie Antwerpen.svg|100px]] | [[Ficheru:Provincie Antwerpen in Belgium.svg|100px]] | [[Provincia d'Amberes|Amberes]] | [[Amberes]] | {{Nts|2860}} km² | {{Nts|1682683}} hab. | {{Nts|587}} hab. km² | Antwerpen | Antwerpen | Anvers | [http://www.provant.be www.provant.be] |- | [[Ficheru:Flag of Limburg (Belgium).svg|100px|cantu]] | [[Ficheru:Wapen van Limburg (België).svg|100px]] | [[Ficheru:Provincie Limburg in Belgium.svg|100px]] | [[Provincia de Limburgu (Bélxica)|Limburgu]] | [[Hasselt]] | {{Nts|2414}} km² | {{Nts|805786}} hab. | {{Nts|333}} hab. km² | Limburg | Limburg | Limbourg | [http://www.limburg.be www.limburg.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19961224223433/http://www.limburg.be/ |date=1996-12-24 }} |- | [[Ficheru:Flag of Flemish-Brabant.svg|100px|cantu]] | [[Ficheru:Wapen van Vlaams-Brabant.svg|100px]] | [[Ficheru:Provincie Vlaams-Brabant in Belgium.svg|100px]] | [[Provincia del Brabante Flamencu|Brabante Flamencu]] | [[Lovaina]] | {{Nts|2106}} km² | {{Nts|1037786}} hab. | {{Nts|493}} hab. km² | Vlaams Brabant | Flämisch-Brabant | Brabant flamand | [http://www.vlaamsbrabant.be www.vlaamsbrabant.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060809081932/http://www.vlaamsbrabant.be/vlbrDe/homeDe.jsp?page=504 |date=2006-08-09 }} |- | [[Ficheru:Vlag van Oost-Vlaanderen.svg|100px|cantu]] | [[Ficheru:Wapen van Oost-Vlaanderen.svg|100px]] | [[Ficheru:Provincie Oost-Vlaanderen in Belgium.svg|100px]] | [[Provincia de Flandes Oriental|Flandes Oriental]] | [[Gante]] | {{Nts|2982.24}} km²<ref>{{Cita web |url=http://www.oost-vlaanderen.be/public/over_provincie/feiten_cijfers/index.cfm |títulu=Oost-Vlaanderen: feiten & cijfers |editorial=Provincie Oost-Vlaanderen |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061111214509/http://www.oost-vlaanderen.be/public/over_provincie/feiten_cijfers/index.cfm |fechaarchivu=2006-11-11 }}</ref> | {{Nts|1389199}} hab. | {{Nts|459}} hab. km² | Oost-Vlaanderen | Ostflandern | Flandre orientale | [http://www.oost-vlaanderen.be www.oost-vlaanderen.be] |- | [[Ficheru:Flag of West Flanders.svg|100px|cantu]] | [[Ficheru:Wapen van West-Vlaanderen.svg|100px]] | [[Ficheru:Provincie West-Vlaanderen in Belgium.svg|100px]] | [[Provincia de Flandes Occidental|Flandes Occidental]] | [[Bruxes]] | {{Nts|3151}} km² | {{Nts|1130040}} hab. | {{Nts|362}} hab. km² | West-Vlaanderen | Westflandern | Flandre occidentale | [http://www.west-vlaanderen.be www.west-vlaanderen.be] |} === Provincies de [[Rexón Valona|Valonia]] === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:85%;" ! Bandera !Escudu !Llocalización ! Provincia !Capital ! Área !Nome [[Idioma francés|francés]] ! Nome [[Idioma alemán|alemán]] ! Nome [[Idioma neerlandés|neerlandés]] |- | [[Ficheru:Flag of Hainaut.svg|100px|cantu]] | [[Ficheru:Wapen van Henegouwen (provincie).svg|70px]] | [[Ficheru:Province de Hainaut in Belgium.svg|100px]] | [[Provincia d'Hainaut|Hainaut]] | [[Mons]] | {{Nts|3800}} km² | Hainaut | Hennegau | Henegouwen |- | [[Ficheru:Drapeau Province BE Brabant Wallon.svg|100px|cantu]] | [[Ficheru:Coat of arms of Walloon Brabant.svg|70px]] | [[Ficheru:Province du Brabant wallon in Belgium.svg|100px]] | [[Provincia del Brabante Valón|Brabante Valón]] | [[Wavre]] | {{Nts|1093}} km² | Brabant wallon | Wallonisch-Brabant | Waals Brabant |- | [[Ficheru:Flag province namur.svg|100px|cantu]] | [[Ficheru:Wapen van Namen (provincie).svg|70px]] | [[Ficheru:Province de Namur in Belgium.svg|100px]] | [[Provincia de Namur|Namur]] | [[Namur]] | {{Nts|3664}} km² | Namur | Namur | Namen |- | [[Ficheru:Flag of the Province of Liège.svg|100px|cantu]] | [[Ficheru:Blason liege prov.svg|70px]] | [[Ficheru:Province de Liège in Belgium.svg|100px]] | [[Provincia de Liexa|Liexa]] | [[Liexa]] | {{Nts|3844}} km² | Liège | Lüttich | Luik |- | [[Ficheru:Flag of the Province of Luxembourg (Belgium).svg|100px|cantu]] | [[Ficheru:Coat of arms of the Province of Luxembourg.svg|70px]] | [[Ficheru:Province de Luxembourg in Belgium.svg|100px]] | [[Provincia de Luxemburgu|Luxemburgu]] | [[Arlon]] | {{Nts|4443}} km² | Luxembourg | Luxemburg | Luxemburg |} == Referencies == {{llistaref}} {{EL}} {{Tradubot|Organización territorial de Bélgica}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Organización territorial de Bélxica| ]] 5ty9d325xdm3diy0lv4rnw3tncatfcp Hymenoptera 0 113069 4485047 4466778 2026-04-05T12:32:15Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485047 wikitext text/x-wiki {{redirixe|Himenópteru|Himenópteru (curtiu)|el curtiumetraxe de 1992}} {{Ficha de taxón | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | subphylum = [[Hexapoda]] | classis = [[Insecta]] | subclassis = [[Pterygota]] | infraclassis = [[Neoptera]] | superordo = [[Endopterygota]] | ordo = '''Hymenoptera''' | ordo_authority = [[Carlos Linneo|Linnaeus]], [[Systema naturæ|1758]] | subdivision_ranks = [[Suborden]] | subdivision = * [[Symphyta]][[parafiléticu|*]] * [[Apocrita]] }} '''Hymenoptera''' o '''himenópteros''' ye ún de los [[orde (bioloxía)|órdenes]] más numberosos d'[[inseutu|inseutos]], con unes 153,000 [[especie|especies]] descrites (132 families, 8423 xéneros)<ref name="Mayhew2007">{{cita publicación |apellíu1=Mayhew |nome1=Peter J. |títulu=Why are there so many insect species? Perspectives from fossils and phylogenies |publicación=Biological Reviews|volume=82|issue=3 |añu=2007 |páxines=425–454 |issn=1464-7931 |doi=10.1111/j.1469-185X.2007.00018.x |pmid=17624962}}</ref><ref name=JankeKlopfstein2013>{{cita publicación |apellíu1=Janke |nome1=Axel |apellíu2=Klopfstein |nome2=Seraina |apellíu3=Vilhelmsen |nome3=Lars |apellíu4=Heraty |nome4=John M. |apellíu5=Sharkey |nome5=Michael |apellíu6=Ronquist |nome6=Fredrik |títulu=The Hymenopteran Tree of Life: Evidence from Protein-Coding Genes and Objectively Aligned Ribosomal Data |publicación=PLoS ONE |volume=8 |issue=8 |añu=2013 |páxines=e69344 |issn=1932-6203 |doi=10.1371/journal.pone.0069344 |pmid=23936325 |pmc=3732274 |bibcode=2013PLoSO...869344K }}</ref> amás de más de 2.000 especies estintes.<ref>{{cita publicación |apellíu1=Aguiar |nome1=Alexandre P. |apellíu2=Deans |nome2=Andrew R. |apellíu3=Engel |nome3=Michael S.|apellíu4=Forshage |nome4=Mattias |apellíu5=Huber|nome5=John T. et al |títulu=Order Hymenoptera''. In'': Zhang, Z.-Q. (Ed.) Animal Biodiversity: An Outline of Higher-level Classification and Survey of Taxonomic Richness (Addenda 2013) |publicación=Zootaxa |fecha=30 August 2013 |volume=3703 |issue=1 |páxines=51 |doi=10.11646/zootaxa.3703.1.12}}</ref> <ref>[http://entomologia.rediris.es/introento/08cuantos insectos_esisten_en_la_p.htm Comunidá Virtual d'Entomoloxía - ¿Cuántos inseutos esisten na península Ibérica?]</ref> Entiende a les [[Abeya|abeyes]], [[Bombus|babarones]], [[Vespidae|viéspores]] y [[Formiga|formigues]], ente otros. El nome provién de les sos ales membranoses (del [[Idioma griegu|griegu]] υμεν ''hymen'', "membrana" y πτερος ''pteros'', "ala"). == Carauterístiques == Los himenópteros tienen dos pares d'[[ala (animal)|ales]] membranoses (nes formigues namái presenten ales les castes reproductores: reines y machos). Les ales posteriores son más pequeñes. La ala anterior y la posterior caltiénense acoplaes mientres el vuelu por una serie de ganchinos llamaos [[hamulus]] (plural, hamuli). Les [[pieces bucales]] son de tipu mazcador o llambedor (vease [[Insecta|inseutu]]); nos grupos más avanzaos, especialmente nes abeyes el [[Llabiu (artrópodos)|llabiu]] y la [[mexella]] formen una especie de llingua cola que pueden absorber líquidos. Les [[Antena (anatomía)|antenes]] xeneralmente son de diez o más segmentos y son relativamente llargues. El tarsu o parte final de la pata suel ser de cinco segmentos. Les femes presenten a la fin del [[abdome (artrópodos)|abdome]] una estructura pa la puesta de [[güevu (bioloxía)|güevos]] (l'[[ovipositor]]), que nos grupos más evolucionaos tresformar nun [[aguiyón]] [[venenu|venenosu]]. El desenvolvimientu ye por [[metamorfosis (bioloxía)|metamorfosis]] completa y son relativamente frecuentes los casos de reproducción [[partenogénesis|partenogenética]] (vease tamién [[haplodiploidía]]). Tocantes a la so forma de vida, esisten munches diferencies dientro'l grupu, atopándose tantu especies [[parásitu|parásites]] como de vida llibre; ente éstes cabo destacar los [[eusocial|himenópteros sociales]], en qu'esisten tres tipos d'individuos o [[casta|castes]] estremaes morfolóxicamente y por [[comportamientu]]: [[zánganu|zánganos]] (machos), [[abeya reina|reina]] y [[abeya obrera|obreres]] (femes); la reina, [[diploide]], ye l'únicu individuu fecundu na colonia y ye capaz de producir proxenie tantu [[diploide]]: obreres, (femes infértiles) y reines, como [[haploide]] (zánganos, machos haploides por cuenta de que son d'orixe partenoxenéticu). == Evolución == [[Ficheru:Hymenoptera fg01.jpg|thumb|250px|[[Symphyta]].]] Los himenópteros apaecieron nel [[Triásicu]]. Los fósiles más antiguos pertenecen a la familia [[Xyelidae]]. Los himenópteros sociales apaecieron mientres el [[Cretaceu]]. La evolución d'esti grupu foi bien estudiada por [[Alex Rasnitsyn|A. Rasnitsyn]], [[Michael S. Engel|M. S. Engel]] y G. Dlussky ente otros.<ref name=IIBD1>{{cita llibru |autor= Hoell, H.V., Doyen, J.T. & Purcell, A.H. |añu=1998 |títulu=Introduction to Insect Biology and Diversity, 2nd ed. |publicación=Oxford University Press |páxina=320|isbn= 0-19-510033-6}}</ref> == Determinación del sexu == {{AP|Haplodiploidía}} Ente los himenópteros el sexu determínase pol númberu de [[cromosoma|cromosomes]] que tien un individuu. Un güevu fertilizáu tien dos xuegos de cromosomes (unu de cada proxenitor) y apuerta a una fema [[diploide]], ente que los güevos ensin fecundar convertir en machos [[haploide]]s. La fema puede controlar l'actu de fecundación al poner los güevos y por consiguiente'l númberu de machos y femes. Esti métodu de determinación sexual llámase [[haplodiploidía]]. Sicasí, el mecanismu real ye más complexu que'l simple númberu de cromosomes. En munchos himenópteros el sexu ta determináu por un [[xen]] d'un solu [[locus]] con munchos [[apanfilos]]. En tales especies los haploides son machos y los diploides [[heterocigota|heterocigotes]] pal locus del sexu son femes. Dacuando un diploide ye [[homocigota]] pa esti locus y desenvuélvese como machu en cuenta de fema. Esto asocede de cutiu cuando los padres tán emparentaos bien cercanamente. La [[consanguinidá]] o [[endogamia]] puede producir machos diploides homocigotas en munches especies de formigues, aviespes y abeyes. Una consecuencia de la haplodiploidía ye qu'en permediu les femes comparten más xenes coles sos hermanes que coles sos fíes o madres. Arriendes de esto, la cooperación ente hermanes confier ciertes ventayes selectives y especúlase qu'ello fuera la causa de los oríxenes múltiples d'[[eusocial|eusocialidá]] nel orde Hymenoptera. == Filoxenia y clasificación == L'orde de los himenópteros estremóse tradicionalmente en dos [[suborden]]:<ref>{{cita publicación | apellíu1 = Aguiar | nome1 = A.P. | apellíu2 = Deans | nome2 = A.R. | apellíu3 = Engel | nome3 = M.S. | apellíu4 = Forshage | nome4 = M. | apellíu5 = Huber | nome5 = J.T. | apellíu6 = Jennings | nome6 = J.T. | apellíu7 = Johnson | nome7 = N.F. | apellíu8 = Lelej | nome8 = A.S. | apellíu9 = Longino | nome9 = J.T. | apellíu10 = Lohrmann | nome10 = V. | apellíu11 = Mikó | nome11 = I. | apellíu12 = Ohl | nome12 = M. | apellíu13 = Rasmussen | nome13 = C. | apellíu14 = Taeger | nome14 = A. | apellíu15 = Yu | nome15 = D.S.K. | añu= 2013 | títulu= Order Hymenoptera Linnaeus, 1758. In: Zhang, Z.-Q. (Ed.) Animal Biodiversity: An Outline of Higher-level Classification and Survey of Taxonomic Richness (Addenda 2013) | url = |publicación=Zootaxa | volume = 3703 | issue = |páxines=1–82 }}</ref> * [[Symphyta]]. Escarecen de cintura (estrechamientu que dixebra'l tórax del abdome). Ye un grupu [[parafiléticu]].<ref>{{Cita web |url=http://www.tolweb.org/Hymenoptera |títulu=Tree of Life, Hymenoptera |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170907170233/http://www.tolweb.org/Hymenoptera |fechaarchivu=2017-09-07 }}</ref> * [[Apocrita]]. Tienen cintura. === Rellaciones con otros inseutos === Esti cladograma de les rellaciones esternes ta basáu nun analís d'[[Ácidu desoxirribonucleico|ADN]] y proteínes de 2008.<ref name=Whiting2008>{{cita publicación |apellíu1=Whiting |nome1=Michael F. |apellíu2=Whiting |nome2=Alison S. |apellíu3=Hastriter |nome3=Michael W. |apellíu4=Dittmar |nome4=Katharina |títulu=A molecular phylogeny of fleas (Insecta: Siphonaptera): origins and host associations |publicación=Cladistics |fecha=2008 |volume=24 |issue=5 |páxines=1–31 |doi=10.1111/j.1096-0031.2008.00211.x |url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.731.5211&rep=rep1&type=pdf}}</ref><ref>{{cita web |apellíu1=Yeates |nome1=David K. |apellíu2=Wiegmann |nome2=Brian |títulu=Endopterygota Insects with complete metamorphosis |url=http://tolweb.org/Endopterygota/8243 |website=Tree of Life |fechaaccesu=24 de mayu de 2016}}</ref><ref name=Whiting2002>{{cita publicación |apellíu1=Whiting |nome1=Michael F. |añu=2002 |títulu=Mecoptera is paraphyletic: multiple genes and phylogeny of Mecoptera and Siphonaptera |publicación=Zoologica Scripta |volume=31 |issue=1 |páxines=93–104 |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/118916123/abstract |doi=10.1046/j.0300-3256.2001.00095.x |archiveurl=https://archive.today/20130105095659/http://www3.interscience.wiley.com/journal/118916123/abstract |archivedate=2013-01-05 |fechaaccesu=2018-02-24 }}</ref><ref name=WiegmannYates2012>{{cita llibru |apellíu1=Wiegmann |nome1=Brian |apellíu2=Yeates |nome2=David K. |títulu=The Evolutionary Biology of Flies |url=https://books.google.com/books?id=rElP5sNn6IYC&pg=PA5 |añu=2012 |publicación=[[Columbia University Press]] |isbn=978-0-231-50170-5 |páxina=5}}</ref> {{clade |label1=parte d'[[Endopterygota]] |1={{clade |1={{clade |label1=Antliophora |1={{clade |1=[[Diptera]] (mosques, mosquitos) [[Ficheru:Common house fly, Musca domestica.jpg|70px]] |2={{clade |1=[[Mecoptera]] [[Ficheru:Gunzesrieder Tal Insekt 3.jpg|70px]] |2={{clade |1=[[Boreidae]] [[Ficheru:Boreus hiemalis2 detail.jpg|70px]] |2=[[Siphonaptera]] (pulgues) [[Ficheru:Pulex irritans female ZSM.jpg|50px]] }} }} }} |2={{clade |1=[[Trichoptera]] (frigáneas) [[Ficheru:Sericostoma.personatum.jpg|75px]] |2=[[Lepidoptera]] (caparines y poliyes) [[Ficheru:Tyria jacobaeae-lo.jpg|50px]] }} }} |2='''Hymenoptera''' (abeyes, aviespes, formigues) [[Ficheru:AD2009Sep09 Vespula germanica 03.jpg|100px]] }} }} === Rellaciones ente los grupos del orde Hymenoptera === Esti cladograma ta basáu en Schulmeister 2003. Apocrita ye monofiléticu, pero Symphyta (tolos grupos restantes) ye parafiléticu.<ref>{{cita publicación |autor=Schulmeister, S. |fecha=2003 |títulu=Simultaneous analysis of basal Hymenoptera (Insecta), introducing robust-choice sensitivity analysis |publicación=Biological Journal of the Linnean Society |volume=79 |páxines=245–275 |doi=10.1046/j.1095-8312.2003.00233.x}}</ref><ref>{{cita web |apellíu1=Schulmeister |nome1=S. |títulu='Symphyta' |url=http://susanne.schulmeister.com/Symphyta.html |fechaaccesu=28 de payares de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100621021510/http://susanne.schulmeister.com/Symphyta.html |fechaarchivu=2010-06-21 }}</ref> Esti cladu foi estudiáu pol analís del ADN mitocondrial.<ref name=Mao2014>Mao M, Gibson T, Dowton M (2014) Higher-level phylogeny of the Hymenoptera inferred from mitochondrial genomes. Mol Phylogenet Evol</ref> Sicasí, estos estudios nun pudieron resolver delles de les ambigüedaes d'esti grupu. Dientro de Apocrita: [[Aculeata]], [[Ichneumonoidea]], y [[Proctotrupoidea]] son monofiléticos; [[Megalyroidea]] y [[Trigonalyoidea]] son clados hermanos; [[Chalcidoidea]] y [[Diaprioidea]] tamién lo son; [[Cynipoidea]] xeneralmente ye consideráu como grupu hermanu de Chalcidoidea y Diaprioidea. {{clade | style = font-size: 85%; line-height:85%; width:60em; |label1='''Hymenoptera''', 250[[Ma (unidá de tiempu)|Ma]] |1={{clade |1=[[Xyeloidea]] (vease [[Xyelidae]]) ([[Triásicu]]-presente) [[Ficheru:Xyelapusilla.jpg|50px]] |barbegin1=rede |2={{clade |1=[[Tenthredinoidea]] (vease [[Tenthredinidae]]) [[Ficheru:Diprionpini crop.jpg|50px]] |2={{clade |1=[[Pamphilioidea]] (vease [[Pamphiliidae]])[[ File:Caenolyda reticulata.jpg|50px]] |2={{clade |1=[[Cephoidea]] (vease [[Cephidae]])[[Ficheru:Hartigia linearis.jpg|50px]] |2={{clade |1=[[Siricoidea]] (vease [[Siricidae]]) (aviespes de la madera)[[Ficheru:Hymenoptera Vielfalt Horntail.jpg|55px]] |2={{clade |1=[[Xiphydrioidea]] [[Ficheru:Xiphydria prolongata crop.jpg|50px]] |label2=''parasitismu'' |2={{clade |1=[[Orussoidea]] (aviespes parasíticas) (vease [[Orussidae]])[[Ficheru:Orussus coronatus.jpg|45px]]|barend1=red |label2= ''cintura d'aviespa'' 200Ma |2=[[Apocrita]] (formigues, aviespes, abeyes) [[Ficheru:Specimen of Podalonia tydei (Le Guillou, 1841).jpg|60px]] }} }} }} }} }} }} }} }} == Importancia económica == Dende'l puntu de vista humanu los himenópteros son quiciabes los inseutos más beneficiosos. Inclúin a un gran númberu d'especies depredadores o parásites d'otros inseutos y que sirven de [[control biolóxicu|control de plagues]] y a los [[polinizador]]es más importantes, les abeyes, especialmente l'[[Apis mellifera|abeya doméstica]], cobrando importancia esta postrera na producción de [[miel]] y [[cera]]. Dellos inseutos d'esta clase pueden aportar a bien peligrosos ya inclusive mortíferos por cuenta de la so picadura, casu de la especie ''[[Vespa mandarinia]] ''o'l tártagu asiáticu ([[Vespa velutina|''Vespa velutina'']]).<ref>http://informe21.com/actualidad/avispones-del-tamano-de-un pulgar-apavoren-a-los chinos</ref> == Galería == <center><gallery perrow="5">Ficheru:Ant in amber.jpg| Formiga fósil n'ámbare Ficheru:Hartigia linearis.jpg| ''[[Hartigia linearis]]'' (familia [[Cephidae]]) Ficheru:Arge cyanocrocea 1 beentree.jpg| ''[[Arge cyanocrocea]]'' (familia [[Argidae]]) Polonia Ficheru:Arge pagana 5 beentree.jpg| ''[[Arge pagana]]'' (familia Argidae) Polonia Ficheru:Tenthredo largiflava.jpg| ''[[Tenthredo largiflava]]'' (familia [[Tenthredinidae]]) Bélxica Ficheru:Diprion simile 2 beentree.jpg| ''[[Diprion simile]]'' Polonia Ficheru:Pnigalio mediterraneus g1.jpg| ''[[Pnigalio mediterranens]]'' Familia [[Eulophidae]] Ficheru:Chrysis April 2008-1.jpg| ''[[Chrysis ignita]]'' (familia [[Chrysididae]]) Ficheru:Aleiodes indiscretus wasp parasitizing gypsy moth caterpillar.jpg| ''[[Aleiodes indiscretus]]'' parasitando a un bárabu de [[Lymantria desemeyáu|poliya xitana]] Ficheru:Cotesia9061.8.15.07.c.jpg| ''[[Cotesia congregata]]'' parasitando a un guxanu de ''[[Manduca sesta]]''. Pennsylvania, Estaos Xuníos Ficheru:Rhyssa persuasoria.jpg| ''[[Rhyssa persuasoria]]'' ([[Ichneumonidae|icneumónidu]]) fema depositando güevos Ficheru:Eumenes 2007-1.jpg| ''[[Eumenes coarctatus]]'' (subfamilia [[Eumeninae]]) Ficheru:Potter wasp nest 6734.jpg| Nial d'aviespa [[Eumeninae]]. Carolina del Sur, Estaos Xuníos Ficheru:2444.7.24.06.w.jpg| ''Cerceris'' machu (familia [[Crabronidae]]) Pennsylvania, Estaos Xuníos Ficheru:48085134.yellowj.web.jpg| ''[[Vespula maculifrons]]'' (familia [[Vespidae]]) Pennsylvania, Estaos Xuníos Ficheru:4706bee.web.jpg| ''[[Megachile]]'' sp. (familia [[Megachilidae]]) en xirasol. Pennsylvania, Estaos Xuníos Ficheru:IMG 9948.9.3.07.jpg| ''[[Augochloropsis metallica]]'' fema (familia [[Halictidae]]). Pennsylvania, Estaos Xuníos Ficheru:Bombus ternarius.jpg| ''[[Bombus ternarius]]'' (familia [[Apidae]]). Michigan, Estaos Xuníos. File:Bullant head detail.jpg|Formiga ''Myrmecia'' sp. </gallery></center> == Ver tamién == *[[Fisioloxía (inseutos)]] == Referencies == {{llistaref}} * Arnett, R. H. Jr. (2000) Segunda edición. ''American insects''. CRC Press, Boca Raton, Londres, New York, Washington, D. C. ISBN 0-8493-0212-9 * Borror, D. J., DeLong, D. M., Triplehorn, C. A.(1976) cuarta edición. ''An introduction to the study of insects''. Holt, Rinehart and Winston. New York, Chicago. ISBN 0-03-088406-3 == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikispecies|Hymenoptera}} ;Xeneral * [http://bugguide.net/node/view/59 Hymenoptera] en Bugguide * [http://www.discoverlife.org/mp/20q?search=Hymenoptera Discover Life] * [http://hymao.org/ Hymenoptera Anatomy Ontology project] * [http://glossary.hymao.org/ Hymenoptera Anatomy Glossary] * [http://www.forum.hymis.de/ Hymenoptera Forum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080609224812/http://www.forum.hymis.de/ |date=2008-06-09 }} Alemán ya Internacional * {{Enllaz rotu|1=Hymenoptera Information System |2=http://www.hymis.eu/semeyes/topical/topical.php?nav1=topical |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} (Alemán) * [http://www.cirrusimage.com/hymenoptera.htm Hymenoptera of North America – Fotografies descripciones y taxonomía] * [http://www.hymenopterists.org/ International Society of Hymenopterists] * [http://www.bwars.com/ Bees, Wasps and Ants Recording Society] (UK) * [http://www.lasius.narod.ru/ Ants Photo Gallery] (RU) * [http://fossilinsects.net/nontaxonomy/term/37 International Palaeoentomological Society. Hymenoptera] * [http://www.sel.barc.usda.gov/selhome/sphecos/sph30ttl.htm Sphecos Forum for Aculeate Hymenopterra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060924070018/http://www.sel.barc.usda.gov/selhome/sphecos/sph30ttl.htm |date=2006-09-24 }} * [http://morphbank.net/Browse/ByImage/index.php?keywords=&tsnKeywords=hymenoptera&spKeywords=&viewKeywords=whole+body&localityKeywords=&listField1=imageId&orderAsc1=DESC&listField2=&orderAsc2=ASC&listField3=&orderAsc3=ASC&numPerPage=20&goTo=&resetOffset=&activeSubmit=2 Hymenoptera images on MorphBank, a biological image database] * [http://www.insectlifeforms.com/Orders564/ANTS_-_BEES_PLUS_WASPS_HYMENOPTERA_60502050_564.aspx Order Hymenoptera] Insect Life Forms ;Sistemática * [http://hymenoptera.ucr.edu Hymenopteran Systematics] * [http://hol.osu.edu Hymenoptera Online] 1000+ imáxenes ;Llistes rexonales * [http://www.ufrrj.br/institutos/ib/ento/tomo11.pdf Insetos do Brasil] * [http://www.landcareresearch.co.nz/research/biosystematics/invertebrates/hymenoptera/ New Zealand Hymenoptera] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071113190650/http://www.landcareresearch.co.nz/research/biosystematics/invertebrates/hymenoptera/ |date=2007-11-13 }} * [http://www.waspweb.org/Afrotropical_wasps/index.htm Waspweb] [[Afrotropical]] Imáxenes de Hymenoptera * [http://www.environment.gov.au/biodiversity/abrs/online-resources/fauna/afd/taxa/HYMENOPTERA Llista de Hymenoptera d'Australia] ;Llibros * [http://www.library.illinois.edu/blog/digitizedbotw/2009/02/bees_and_wasps_and_ants_oh_my.html Bees and Wasps and Ants, Oh My!] {{Tradubot|Hymenoptera}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Hymenoptera|Hymenoptera]] [[Categoría:Polinizadores]] c4bc9dqba9bz4yxca22d1wr3ybb5px7 Ipomoea batatas 0 113397 4485111 4408664 2026-04-06T08:33:28Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485111 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | Batata/Camote | image = 5aday_sweet_potato.jpg | image_caption = Raigañu tuberosa de ''Ipomoea batatas'' | regnum = [[Plantae]] | subregnum = [[Tracheobionta]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Asteridae]] | ordo = [[Solanales]] | familia = [[Convolvulaceae]] | tribus = [[Ipomoeeae]] | genus = [[Ipomoea]] | species = '''Ipomoea batatas''' | species_authority = ([[Carlos Linneo|L.]]) [[Lam.]] }} La {{iniTaxon}} ye una planta de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Convolvulaceae]], cultivada en gran parte del mundu pol so [[raigañu tuberosa]] comestible. [[Ficheru:Ipomoea batatas 002.JPG|thumb|Flores]] == Descripción == Son plantes trepadores perennes; con tarmos postraos o cambiadizos, daqué ensundiosos pero tamién delgaos y yerbáceos, xeneralmente con raigaños nos nuedos, glabros o pubescentes. Fueyes variables, enteres o dentaes hasta 5-7 llobaes, cordaes a ovaes, 5-10 cm de llargu y d'anchu, glabras o pubescentes. Inflorescencies cimosas a cimoso-umbeladas con poques flores, o les flores ausentes en delles variedaes; sépalos los oblongos a obovados, los 2 esteriores más curtios y abruptamente acuminados o mucronado-caudados, 8-10 mm de llargu, los interiores 10–15 mm de llargu, xeneralmente pubescentes o ciliaos; corola infundibuliforme, 4-7 cm de llargu, glabra per fora, pubescente na base per dientro, limbo lila, gargüelu más escuru o blanca en delles variedaes. Frutos pocu comunes, ovoides, 4-5 cm de llargu y anchu, glabros; granes arrondaes, 3-4 mm de llargu, glabras, café foscu a cafés.<ref name = Trop/> Los sos [[raigañu tuberosa|raigaños tuberosos]], grueses y allargaes, son [[comestible]]s y por ello haise estendíu'l so cultivu poles [[Rexón tropical|zones tropicales]] y [[Clima subtropical|subtropicales]] del mundu. Los sos [[fueya|fueyes]] son [[Forma de fueyes cordaes]] y [[Forma de fueyes lobulaes]] y les sos [[flor|flores]] son [[Sympetalae|simpétalas]]. == Distribución == [[Ficheru:Ipomoea batatas.jpg|thumb|Flor de ''Ipomoea batatas'']] Orixinaria de los trópicos de [[Suramérica]] y [[América Central]], foi cultivada dende hai 8000 años no que güei ye [[Perú]], y topáronse representaciones de camote en numberosos [[Huaco|ceramios]] [[Arte precolombino|precolombinos]] y restos de los raigaños tuberosos en delles tumbes. Llegó a [[Europa]] a finales del [[sieglu XV]] de manes de [[Cristóbal Colón]], onde se sigue cultivando en llocalidaes favorables como [[Vélez-Málaga]], un conceyu de la [[provincia de Málaga]], onde na actualidá atopa'l mayor productor de la especie n'[[Europa]]. El so cultivu espublizóse llargamente por toles rexones del mundu nes que'l [[clima]] dexar. Según estadístiques de la [[FAO]],<ref>[http://faostat.fao.org/faostat/servlet/XteServlet3?Areas=%3Y862&Items=122&Elements=51&Years=2004&Format=Table&Xaxis=Years&Yaxis=Countries&Aggregate=&Calculate=&Domain=SUA&ItemTypes=Production.Crops.Primary&language=ES Food and Agriculture Organization of the United Nations]</ref> al añu [[2009]], [[República Popular China|China]] ye'l principal productor, pos cultiva aproximao'l 80&nbsp;% del total mundial; síguenlu Uganda, Nixeria ya Indonesia. [[Isla Salomón]] tien la mayor producción ''per cápita'' del mundu: 160&nbsp;kg por persona per añu. Ye un alimentu reconocíu como eficaz na llucha contra la desnutrición por cuenta de les sos carauterístiques nutritives, facilidá de cultivu y productividá. == Cultivu == Ye una [[planta yerbácea]], [[Planta perenne|perenne]] y [[Planta trepadora|esguiladora]]. Prefier los [[Clima tropical|climes tropicales]] y [[Clima subtropical|subtropicales]] con temperatures nidies (14-26ºC), suelos fondos y bien [[Drenaxe|drenados]], anque con daqué de [[Mugor del suelo|mugor]]. Les hores y la [[Radiación solar|intensidá del sol]] favorecen el so desenvolvimientu. Perxudíca-y l'escesu de [[nitróxenu]] y ye [[vulnerable]] a diverses [[plaga|plagues]]. Puede [[Rotación de cultivos|rotar]] y/o coesistir en [[Asociación de cultivos|cultivos mistos]] con otres plantes de similares requerimientos ([[cebolla]], [[yuca]]...). Suel multiplicase por [[frada]] y en menor midida por plantíu de raigaños. Prauticar la [[fradadura]] pa favorecer la proliferación de [[Raigañu (botánica)|raigaños]] y, con elles, de los tubérculos que constitúin la parte [[Nutrición|nutritiva]]. == Orixe == [[Ficheru:camotemuseolarco.jpg|thumb|Representación del camote nun [[huaco]] mochica (añu 500 aprox.). [[Muséu Larco]], Lima, Perú.]] Esta planta tien el so orixe na rexón [[neotropical]], onde de les munches variedaes qu'esisten les más consumíes son la blanca, la mariella y la morada. === Batates n'Oceanía === {{AP|Contactos tresoceánicos precolombinos}} El camote o [[batata]], nativu d'América, foi espublizáu en [[Polinesia]] por contactos intercontinentales ente Oceanía y América. El camote fechóse por [[radiocarbono]] nes [[Islles Cook]] nel añu 1000 de nuesa yera, y envalórase que foi lleváu a la Polinesia central hacia l'añu 700, posiblemente por polinesios qu'habíen alloriáu y vueltu de Suramérica. Dende ende arrobinóse a [[Ḥawai]] y [[Nueva Zelanda]]. Ye posible tamién que fueren poblaciones indíxenes de Suramérica les que cruciando l'océanu Pacíficu llevaron la batata a Polinesia. Esto ye utilizáu como una posible evidencia sobre'l viaxe del Inca [[Túpac Yupanqui]] escontra unes islles posiblemente de la polinesia.<ref>Van Tilburg, Jo Anne. 1994. ''Easter Island: Archaeology, Ecology and Culture.'' Washington D.C.: Smithsonian Institution Press</ref><ref>Langdon, Robert. The Bamboo Raft as a Key to the Introduction of the Sweet Potato in Prehistoric Polynesia, ''The Journal of Pacific History', Vol. 36, Non. 1, 2001</ref> Nun hai datos qu'indiquen que la planta pudiera espandise bonalmente por aciu granes que cruciaren llexando l'océanu Pacíficu. Amás, les variedaes cultivaes de ''Ipomoea batatas'' en Polinesia multiplicar por aciu [[frada|fraes]] y non por [[grana|granes]].<ref>{{cita web |url=http://www.botgard.ucla.edu/html/botanytextbooks/economicbotany/Ipomoea/index.html |títulu=Batates, Not Potatoes |editorial=Botgard.ucla.edu |fechaaccesu=3 de febreru de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080519142258/http://www.botgard.ucla.edu/html/botanytextbooks/economicbotany/Ipomoea/index.html |fechaarchivu=19 de mayu de 2008 }}</ref> == Propiedaes nutricionales == El raigañu contién grandes cantidaes d'[[almidón]], [[vitamina|vitamines]], [[fibra alimentaria|fibres]] ([[celulosa]] y [[pectina|pectines]]) y minerales, y destaca ente estos el conteníu de [[potasiu]]. En valor enerxéticu supera a la [[pataca]] y en vitamines destacar pola [[provitamina A]] ([[betacaroteno]]) y les [[vitamina B1|B1]], [[vitamina C|C]] ([[acedu ascórbico]]) y [[vitamina E|E]] ([[tocoferol]]). Cuanto más amarellentada ye'l so raigañu, más [[betacaroteno]] tien, polo que les batates con esta coloración son bien utilizaes n'Asia y África p'amenorgar el defectu de vitamina A nos neños. El so sabor duce deber a la [[sacarosa]], la [[glucosa]] y la [[fructosa]].<ref name=CIENCIA>[https://web.archive.org/web/20120128135256/http://www.cienciahoy.org.ar/ln/güei121/index.htm Martí, H. R., Corbino, G. B. y Chludil, H. D. (2011). La batata, el redescubrimientu d'un cultivu. ''Ciencia Güei'', 121, feb-mar.</ref> Amás, el so raigañu, magar nun tener altos conteníos de [[proteína]], sí ye importante en conteníu de [[lisina]]. Por esto ye que la utiliza como complementu de delles farines de [[cebera|ceberes]]. El so conteníu de [[lípidu|lípidos]] ye baxu. Los sos [[ácidos grasos]] principales son el [[acedu linoleico|linoleico]], l'[[acedu oleico|oleico]], l'[[acedu esteárico|esteárico]] y el [[acedu palmitoleico|palmitoleico]]. Tien gran cantidá de [[fibra alimentaria|fibra]] digerible, qu'acelera'l [[tránsitu intestinal]], previén el [[cáncer de colon]], controla'l nivel de [[glucosa]], amenorga'l nivel de [[colesterol]] y produz sensación d'[[enfastiu]]. La so piel y la so magaya tienen [[antioxidante]]s, polo que previén [[enfermedaes cardiaques]], [[diabetes]] y [[cáncer]].<ref name = CIENCIA/> En dellos países valórase'l so fueya p'alimentar tanto a animales como vexetales, pos tien importantes niveles de [[fierro]], [[provitamina A]], [[vitamina B2]], [[vitamina C]] y [[vitamina E]], [[fibra alimentaria|fibra dietaria]] y [[polifenoles]].<ref name = CIENCIA/> Sirven pa preparar duces y postres en combinación con frutes como la [[guayaba]], dáu'l so sabor llixeramente duce. == Programes d'implantación == Por cuenta de les sos carauterístiques interesantes como sustitutu alimenticiu de productos más probes nutricionalmente, y a la so semeyanza agrícola con productos consumíos en rexones precisaes de meyores alimenticies, esti raigañu foi l'oxetu d'estudios d'[[implantación forana]]. Mención particular merez el programa ''VITA A'', promovíu pol [[Bancu Mundial]] y el gobiernu de [[Perú]]. === Programa VITA A === {{Ficha de valor nutricional |derecha = 1 |nome = Batata duce cruda |kJ = 360 |carbohidratos = 20.1 g |almidón = 12.7 g |azucres = 4.2 g |fibres = 3.0 g |grases = 0.1 g |proteínes = 1.6 g |vitA_ug = 709 |betacaroteno_ug = 8509 |vitB1_mg = 0.1 |vitB2_mg = 0.1 |vitB3_mg = 0.61 |vitB5_mg = 0.8 |vitB6_mg = 0.2 |vitB9_ug = 11 |vitB12_ug = |vitC_mg = 2.4 |calciu_mg = 30.0 |fierro_mg = 0.6 |magnesiu_mg = 25.0 |manganesu_mg = |fósforu_mg = 47.0 |potasiu_mg = 337 |sodiu_mg= 55.0 |cinc_mg = 0.3 |fonte = [http://www.nutritiondata.com/facts/vegetables-and-vegetable-products/2666/2 nutritiondata.com] }} Como parte del [[Programa VITA A]] (vitamina A para [[África]]), dende l'añu [[2001]] introduciéronse variedaes de camote anaranxáu en países del [[África|continente africanu]] y llográronse notables meyores nes rexones de prueba. Según informes proporcionaos poles [[Naciones Xuníes]], nel Subsahara ([[África]]) esisten a lo menos unos trés millones de menores con defectu d'esta vitamina. Les cualidaes nutricionales del camote peruanu como alimentu eficaz na citada llucha contra la desnutrición infantil fueron reconocíes col premiu internacional [[CGIAR Partnership Award]]. Esti alimentu forma parte de la [[dieta mediterránea]], yá que puede atopase en dellos puntos d'esta mariña. En [[2003]], el ganador del premiu foi'l [[Programa VITA A]], que desenvuelve'l [[Centru Internacional del Papa]] de [[Perú]] y que s'aplica en siete países del continente africanu. El gallardón ye dau a los centros d'investigación agrícola internacional y los sos socios que demuestren una contribución efectiva al aliviu del defectu de [[micronutriente]]s. El vicepresidente del [[Bancu Mundial]] y presidente del [[Grupu Consultivu pa la Investigación Agrícola Internacional]] ([[CGIAR]]), [[Ian Johnson]], mentó que la iniciativa peruana foi premiada polos sos esfuerciu pa solliviar el defectu de [[vitamina A]] por aciu el consumu de camote. [[Ficheru:20110216PatateDouceGermee.JPG|thumb|Detalle]] == De consumu popular == Esta [[raigañu tuberosa]] forma parte de la cocina típica de tolos países que lu cultiven dende dómines prehispániques. Yá los [[cultura mochica|mochicas]] hacia l'añu 200&nbsp;d.&nbsp;C. representaben al camote na cerámica.<ref>{{cita llibru | apellíos = Larco Hoyle | nome = Rafael | títulu = Los Mochicas | editorial = Lima: Muséu Arqueolóxicu Rafael Larco Ferrera | añu = 2001 | id = ISBN 9972-9341-0-1}}</ref> [[Ficheru:Camote hervido (Peru).JPG|thumb|Camote fervíu y peláu, forma común de consumu nel [[Perú]].]] === En Chile === Na cocina popular de [[Chile]], el camote caltiénse dafechu vixente al traviés de la ellaboración del dulce típicu llamáu "[[camotillo]]". Esta preparación puede atopase en delles tiendes de dulces artesanales chilenos y en feries llibres, y consiste nun amenorgamientu de partes iguales de camote y d'azucre, arumaos con vainilla y depués esfrecíos. [http://pamela-rescatandorecetas.blogspot.it/2011/11/camotillos.html Receta del Camotillo] === En Puertu Ricu === En [[Puertu Ricu]] la batata (nome [[taíno]]) foi unu de los alimentos básicos por décades. Cocinar asada, fervida o [[sancocho|sancochada]]. Comer d'almuerzu con lleche o café, con quesín de fueya ([[quesu]] caseru) y en viandes (batata, [[Xanthosoma sagittifolium|yautia]], [[Dioscorea|ñame]], [[Solanum tuberosum]], [[Xanthosoma|malanga]]) con [[bacaláu]], con carne, pollu o xamón. Tamién se faen duces y postres como'l flan de batata y les barritas de dulces típicos. === Nel Perú === El camote ye bien popular nel [[Perú]] y en munchos platos típicos reemplaza a la [[Solanum tuberosum]], y forma parte indispensable de la [[gastronomía peruana]]. Preparar en forma de [[fritura]] y cocida. El camote destaca como acompañamientu del [[cebiche]], los [[chicharrones]], mayormente tostáu, y tamién la so inclusión na [[pachamanca]]. Nel casu del cebiche, sírvese fervíu y peláu, entemecíu colos mariscos o a un llau como acompañamientu para col so sabor duce solliviar un pocu la sensación del picante. Nesti país conócense 2016 variedaes.<!-- «el 65 per cientu del total mundial» [pero más arriba diz que China ye'l primer productor del mundu] Variedá nun ye cantidá. --> En [[Perú]] atópase la mayor diversidá de variedaes de camote del mundu, onde crez dende hai 10&nbsp;000 años, al igual qu'en Centroamérica. El llabrador peruanu puede cultivalo casi tolos díes del añu. Nel Perú, el camote semar na mariña, selva y valles interandinos allugaos ente 20 y 2000 metros sobre'l nivel del mar. Nestos últimos años, l'área semada con esti cultivu bazcuya ente 12&nbsp;000 y 14&nbsp;000 [[hectárea|hectárees]] (10&nbsp;000 unidaes agrícoles), con un volume de producción de 190&nbsp;000 a 224&nbsp;000 tonelaes (0.3% del valor brutu de producción agrícola) y un rendimientu permediu de 16 t/hai. Según rexistru d'estadístiques, la mayor zona de producción de camote nel país ye'l departamentu de [[Lima]], onde se concentra'l 70% de la superficie cultivada. Les provincies de [[Huaral]] (800 ha) y [[provincia de Cañete|Cañete]] (3500 ha) son les principales zones productores de camote, y ufierten al mercáu capitalín 120&nbsp;000 tonelaes métriques añales. Los valles del norte chicu [[Huacho]], [[Fuécara (Perú)]] y [[Pativilca]] tienen menor superficie de llantadera (700 ha) y apurren alredor 12 mil Tm. pa los mercaos de Lima. Los valles costeros d'[[Áncash]] cultiven aproximao 1,500 hectárees qu'apurren al mercáu capitalín 24 mil Tm. añales. Sicasí, los valles costeros de los departamentos de [[Lambayeque]] y [[La Llibertá (Perú)|La Llibertá]] rexistren una superficie de llantadera de 2300 ha, que apurren 25&nbsp;000 Tm. al mercáu rexonal del norte. Nos valles d'[[Ica]] y [[Arequipa]] cultívense 1000 ha y prodúcense 16&nbsp;000 Tm. === Na República Dominicana === Na [[República Dominicana]] comer de munches formes: asaes, salcochadas, con [[cocu]] (auria), con piña, con [[habichuelas]] con dulce, frita, tamién ye común la ellaboración de xelaos y otros postres. La República Dominicana ye unu de los países nel mundu con más variedaes de batata{{ensin referencies}}. === En Méxicu === En [[Méxicu]] el camote consúmese xeneralmente como [[confitura]] ([[fruta cristalizada]]) o como [[postre]] ([[compota]]), y dacuando, como alimentu pa los [[ñácaru|ñácaros]], por cuenta de la so facilidá de dixestión. Los dulces de camote son un símbolu de la cultura culinaria del estáu de [[Puebla]]. El [[camotero]], quien viende nun carru de mano metálicu, enforna'l camote y el plátanu machu nun fornu de lleña, vender amestando lleche entestada duce. Sábese cuándo vien el camotero pol arume a camote y plátanu asaos, y col soníu agudu del xiblatu qu'emite, cola mesma téunica de xiblatu emplegada por una llocomotora de vapor. === N'Estaos Xuníos === Nos [[Estaos Xuníos]] ye bien consumíu caramelizado como acompañante na cena del [[Día d'Aición de Gracies]]. === N'España === En [[Canaries]] (onde la conoz como batata), forma parte de dellos platos del so [[gastronomía de les Islles Canaries|gastronomía tradicional]], como'l [[pucheru canariu|pucheru]] y el [[sancocho canariu|sancocho]] canarios, según unu de los posibles rellenos de les ''truches'' (empanada duce típica de la Navidá). Na [[gastronomía de la Comunidad Valenciana|Comunidad Valenciana]] utilizar pa los [[pasteles de boniato]] que se comen típicamente en [[Navidá]]. Una variante d'éstos, tamién navidiega, que se consume en gran parte de la [[España]] interior son los populares ''pasteles de gloria'' o a cencielles ''glories'', nos que'l [[mazapán]] envolubra a la masa de boniato. N'[[Gastronomía d'Aragón|Aragón]] y en [[gastronomía de Cataluña|Cataluña]] suel consumise mientres tou la seronda, pero sobremanera mientres la festividá de la [[Castañada]] que se lleva a cabu nos díes entendíos ente'l [[1 de payares]] ([[Día de Toos Los Santos|Tolos Santos]]) y el [[11 de payares]] ([[Martín de Tours|San Martín]]) (puede celebrase, tamién en feches cercanes). Tómase como acompañamientu, poques gracies, de castañes asaes al fueu o al fornu y de los típicos [[Empiñonados]]. Tamién de los tradicionales [[Panellets]] en Cataluña y na zona de la [[Franxa d'Aragón|Franxa]]; o como ingrediente base pa la pasta d'estos, anque puede faese tamién de pataca. Conózse-y comúnmente como boniato. [[Ficheru:Dulce de batata1.JPG|raigh|thumb|Duce de batata (Arxentina)]] === En Cuba === En [[Cuba]] consúmese davezu nes xintes. Puede comese de diverses maneres, la más estendida de les cualos ye'l boniato fervíu; nun se debe refugar el boniato fritu o'l boniato en [[almíbar]], esquisitos al cielu la boca. Tamién el puré de boniato (fervíu) con arrayadures de [[nuez moscada]], p'acompañar platos de carne o d'otru tipu, de manera similar al [[puré de pataca]]. La variedá cubana tien un color gris verdosu dempués de ser cocíu n'agua. Tamién se consume'l ''boniatillo'' (duce), fechu de boniato cremado con [[lleche de cocu]] y con [[canela]] en polvu. === N'Arxentina, Paraguay y Uruguái === N'[[Arxentina]], [[Paraguái]] y [[Uruguái]] la batata (boniato n'Uruguái o Camote en San Pedro) ye parte de comíes populares, por casu como unu de los ingredientes del [[pucheru]] (guisu de verdures, pataques, [[Zea mays|choclo]] y carne, ente otros) o acompañamientos (batates frites o puré de batates), y tamién pa postres como'l conocíu [[postre vixilante]], que consiste nuna porción de quesu pategrás (n'Arxentina conocíu como Mar del Plata o queso Holanda; n'Uruguái, quesu fresco) y una de [[duce de batata]]. El semisólido duce de batata ye unu de los preferíos polos [[Ríu de la Plata|rioplatenses]] (munches vegaes entemecíu con [[chocolate]] o con frutes duces). Tamién se faen mermelaes. En delles partes de la rexón llámase-yos camote, anque ye más comúnmente llamáu batata en tola [[Arxentina]]; les batates cocíes al [[rescoldo]] nes ''fogaratas'' ([[fogata|fogates]]) de la [[nueche de San Xuan]] fueron tradicionales nos pueblos y barrios arxentinos. N'Uruguái soler preparar en almíbar pa caltenelo y sirvilo como postre. === En Brasil === En [[Brasil]] ye'l cuartu vexetal más cultiváu nel país. Suelse consumir a cencielles fervida, sola o como acompañamientu, frita y salada A pesar de que xeneralmente se peracaben na xinta, la ''batata-doce'' (pronuncia-se {{IPA2|baˈtatɐ ˈdosi|AFI}}, lliteralmente "pataca duce") ye apreciada polos brasilanos nel almuerzu, el té-pela mañana, el té-pela tarde o tamién nes cenes.{{Añader referencies}} === En Venezuela === Consúmese xeneralmente fervíu como acompañante de guisu de pexe seco desmechado (principalmente nos estaos [[estáu Sucre|Sucre]] y [[estáu Monagas|Monagas]]) de la mesma manera como se fai col [[Colocasia esculenta|ocumo chinu]]. Tamién se consume tostada en lascas como si tratar de papes ya inclusive ye posible preparar un dulce con [[piloncillo|papelón]] llamáu '''conserva de batata/chaco'''. Asina mesmu, puédense tamién preparar [[buñuelos]] similares a los de [[yuca]]. Inclusive, puede preparar el famosu [[duce de batata]] llamáu nesti país '''''Juan Sabrosu'''''. == Otros usos y derivaos == La batata de magaya morada sirve pa la ellaboración de zusmios y de colorantes alimenticios. Tamién s'analiza la posibilidá d'utilizar los residuos industriales de la batata pa producir aditivos d'alimentos o suplementos nutricionales como fonte de fibres y [[antioxidante]]s. En [[Xapón]] usar como materia primo pa la fabricación d'[[almidón]] y aprovéchense los residuos d'esta producción pa usalos como fibra alimentaria. Tamién son usaes nesi país como medicina pa la diabetes y otres enfermedaes.<ref name = CIENCIA/> Los raigaños sirven pa la fabricación de productos lleldaos ([[vinu]], [[butanol]], [[acedu láctico]], [[acetona]] y [[etanol]]). Por aciu la estraición d'almidón y la so conversión n'azucres produzse [[acedu láctico]] que, polimerizado, refináu y moldiáu, dexa llograr [[bioplástico]].<ref name = CIENCIA/> == Taxonomía == ''Ipomoea arborescens'' foi descritu por ([[Carlos Linneo|L.]]) [[Lam.]] y publicáu en ''[[Tableau Encyclopédique et Methodique ... Botanique]]'' 1: 465. 1793.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/8500721 |títulu= ''Ipomoea batatas''|fechaaccesu=23 de xunetu de 2015 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Etimoloxía]] '''''Ipomoea''''': nome xenéricu que procede del [[Idioma griegu|griegu]] ''ips'', ''ipos'' = "viérbene" y ''homoios'' = "asemeyáu", pol vezu cambiadizu de los sos tarmos. '''''batates''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa "batata". ;Variedá aceptada * ''[[Ipomoea batatas var. apiculata]]'' (M. Martens & Galeotti) J.A. McDonald & D.F. Austin ;[[Sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: {| |-valing=top | * ''Convolvulus batates'' [[L.]] * ''Convolvulus tiliaceus'' auct. non [[Willd.]] * ''Ipomoea fastigiata'' ([[Roxb.]]) [[Sweet]] * ''Ipomoea tiliacea'' auct. non (Willd.) [[Choisy]] * ''Ipomoea triloba'' auct. non L.<ref name="sinónimos">Llistáu de sinónimos de Ipomoea batatas. [https://web.archive.org/web/20081209072138/http://www.catalogueoflife.org/show_species_details.php?record_id=716540].</ref> * ''Aniseia martinicensis var. nitens'' (Choisy) [[Carlos Alberto O'Donell|O'Donnell]] * ''Batates edulis'' ([[Thunb.]]) Choisy * ''Batates edulis var. porphyrorhiza'' ([[Griseb.]]) [[Ram.Goyena]] * ''Convolvulus apiculata'' [[M.Martens]] & [[Galeotti]] * ''Convolvulus attenuatus'' M. Martens & Galeotti * ''Convolvulus candicans'' [[Sol.]] ex [[John Sims|Sims]] * ''Convolvulus denticulatus'' [[Desr.]] * ''Convolvulus edulis'' Thunb. * ''Convolvulus esculentus'' [[Salisb.]] * ''Convolvulus hederaceus'' [[Sessé]] & [[Moc.]] * ''Convolvulus tuberosus'' [[Vell.]] * ''Convolvulus varius'' Vell. | * ''Ipomoea angustisecta'' [[Engl.]] * ''Ipomoea batatas fo. trifida'' [[Moldenke]] * ''Ipomoea batatas var. edulis'' (Thunb.) [[Makino]] * ''Ipomoea batatas var. lobata'' [[Gagnep.]] & [[Courchet]] * ''Ipomoea bolusiana'' [[Schinz]] * ''Ipomoea bolusiana var. pinnatipartita'' [[Verdc.]] * ''Ipomoea confertiflora'' [[Standl.]] * ''Ipomoea davidsoniae'' Standl. * ''Ipomoea denticulata'' (Desr.) Choisy * ''Ipomoea edulis'' (Thunb.) Makino * ''Ipomoea mesenterioides'' [[Hallier f.]] * ''Ipomoea praetermissa'' [[Rendle]] * ''Ipomoea purpusii'' House * ''Ipomoea setifera'' [[Poir.]] * ''Ipomoea simplex'' [[Hook.]] * ''Ipomoea vulsa'' House * ''Ipomoea wallii'' (C. Morren) Hemsl.<ref>{{cita web |url= http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/tro-8500721 |títulu= ''Ipomoea batatas''|formatu= |obra= [[The Plant List]] |fechaaccesu=22 de xunetu de 2015}}</ref> |} == Nomes comunes == El nome ''boniato'' provién d'una voz [[llingües caribe|caribeña]], ente que ''camote'' provién del [[náhuatl]] ''camohtli''. La pallabra ''batata'' tien orixe [[taíno]].<ref>Centru Virtual Cervantes, Rinconete, [http://cvc.cervantes.es/el_rinconete/anteriores/xineru_00/21012000_01.htm Pataca (I)], Fernando A. Navarro, 21 de xineru de 2000</ref> D'últimes, puede tener los siguientes nomes n'[[idioma español|español]]: bataca, batata, boniato, buniato, camote, moniato, moniatos, pataca de Málaga, pataca duce y minina. Nel oriente de [[Venezuela]] recibe'l nome de '''''chaco''''', probablemente orixinariu de llingua guaiquerí. == Otros usos del términu == *En [[Méxicu]] y Centroamérica suelse emplegar la espresión ''poner como camote'' p'afalar una engarradiella. *En [[Venezuela]] y [[República Dominicana]] úsase'l nome vulgar de ''"batata"'' pa nomar los músculos ximielgos de la [[pantorría]]. == Ver tamién == * [[Dioscorea remotiflora|camote del cuetu]] * [[carrín de los camotes]] * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == # AFPD. 2008. African Flowering Plants Database - Base de Donnees des Plantes a Fleurs D'Afrique. # Austin, D. F. & J. A. McDonald. 2014. Relationships and taxonomy of Ipomoea variabilis (Convolvulaceae). Phytoneuron 2014–67: 1–4. View in Biodiversity Heritage Library # CONABIO. 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. 1. In Capital Nat. Méxicu. CONABIO, Mexico City. # Correa A., M.D., C. Galdames & M. Stapf. 2004. Cat. Pl. Vasc. Panamá 1–599. Smithsonian Tropical Research Institute, Panamá. # Davidse, G., M. Sousa Sánchez, S. Knapp & F. Chiang Cabrera. 2012. Rubiaceae a Verbenaceae. 4(2): i–xvi, 1–533. In G. Davidse, M. Sousa Sánchez, S. Knapp & F. Chiang Cabrera (eds.) Fl. Mesoamer.. Missouri Botanical Garden Press, St. Louis. # Flora of China Editorial Committee. 1995. Flora of China (Gentianaceae through Boraginaceae). 16: 1–479. In C. Y. Wu, P. H. Raven & D. Y. Hong (eds.) Fl. China. Science Press & Missouri Botanical Garden Press, Beijing & St. Louis. # Forzza, R. C. 2010. Llista de espécies Flora do Brasil http://floradobrasil.jbrj.gov.br/2010. Jardim Botânico do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro. == Enllaces esternos == {{wikispecies|Ipomoea batatas|''Ipomoea batatas''}} {{commonscat|Ipomoea batatas|''Ipomoea batatas''}} * [http://www.jornada.unam.mx/2008/02/05/index.php?section=opinion&article=a06o1cul Itacate] * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=El boniato: propiedaes y beneficios |2=http://www.vidasanafacil.com/el-boniato-propiedaes-y-beneficios |date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot }} {{Tradubot|Ipomoea batatas}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Contactos precolombinos con Polinesia]] [[Categoría:Flora del Neotrópico]] [[Categoría:Ipomoea|batates]] [[Categoría:Raigaños y tubérculos comestibles]] [[Categoría:Plantes descrites en 1793]] [[Categoría:Plantes descrites por Linnaeus]] [[Categoría:Plantes descrites por Lamarck]] sfmhr9wvhfvnberuiiwj89njzbutyh6 Influenzavirus A subtipo H5N1 0 113529 4485092 4459365 2026-04-06T05:56:49Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485092 wikitext text/x-wiki {{Avisu médicu}} {{otros usos|esti=el virus|pa=l'espardimientu mundial 2004-2005|gripe aviar}} [[Ficheru:Influenza A - late passage.jpg|thumb|250px|right|'''Influenza A virus''', el virus que causa'l gripe aviar. Micrografía electrónica de tresmisión de viriones en tinción negativa (escamplaes sobre fondu escuru). <small>(''Fonte: Dr. Erskine Palmer, Imaxe de los [http://www.cdc.gov/spanish/ Centros pal Control y la Prevención d'Enfermedaes]'').</small>]] [[Ficheru:Colorized transmission electron micrograph of Avian influenza A H5N1 viruses.jpg|thumb|250px|right|Influenza A H5N1 (doráu) creciendo en célules MDCK (verde).]] '''H5N1''' ye una cepa altamente patóxena de [[gripe aviar]]. La primer apaición d'esti tipu de [[gripe]] n'humanos dar en [[1997]] en [[Ḥong Kong]].<ref>Yen Ky et al.''Clinical features and rapid viral diagnosis of human disease associated with avian influenza A H5N1 virus''. [[Lancet]] 1998 Feb 14;351(9101):460-1. PMID 9482437</ref> La infeición n'humanos coincidió con una [[epidemia]] de gripe aviaria, causada pola mesma cepa, na población de pollos en Hong Kong. El nome ''H5N1'' referir al tipu de los [[antígenos]] de superficie presentes nel [[virus]]: [[hemaglutinina]] tipu 5 y [[neuraminidasa]] tipu 1. Les aves son el [[reservorio natural]] del virus.<ref>Huang, Y. et al., 2013, The duck genome and transcriptome provide insight into an avian influenza virus reservoir species. Nat Genet., 45(7):776-83. PMID 23749191</ref> De normal el virus ye tresportáu nel intestín de les aves, y nun son letales. Sicasí, esta variante mutó a la más letal de les cepes de virus del gripe esistente. Les mutaciones son normales y yá pasaron con anterioridá, como la pandemia por gripe causáu en [[1918]] conocida como [[gripe español]], una variante de [[H1N1]] na que morrieron ente 40 y 50 millones de persones. Hasta ochobre de 2005 namái se reportaren alredor de 200 persones infestaes pol H5N1, pero la so tasa de mortalidá foi bien alta (enriba del 59%). Trece países d'Asia y Europa viéronse afeutaos, y más de 120 millones d'aves morrieron, fueron sacrificaes o fueron puestes en cuarentena. El [[26 d'avientu]] de [[2005]], científicos chinos aseguraron que sintetizaren la primer vacuna activa del mundu p'aves contra'l virus letal H5N1 de la [[gripe aviar]], preséu tamién contra la [[enfermedá de Newcastle]]. [https://web.archive.org/web/20060104095513/http://actualidad.terra.es/sociedad/articulo/pekin_h5n1_anuncia_vacuna_activa_658095.htm]. Sicasí, anguaño nun esiste nenguna vacuna comercial que pueda prevenir l'andada d'esta enfermedá. [http://www.cdc.gov/flu/avian/xen-info/facts.htm] La cepa foi llamada HPAI A/H5N1 que significa ''Subtipo H5N1 del virus de la influenza aviar tipu A, altamente patóxenu'' poles sos sigles n'inglés; este ye'l virus responsable del gripe H5N1 comúnmente llamada gripe aviar. Por cuenta de l'alta letalidad y fuercia del virus HPAI A/H5N1, la so presencia [[endemismu|endémica]], el creciente númberu d'organismos hospedadores y a la so capacidá de sufrir mutaciones significatives, el virus convirtióse na mayor amenaza de pandemia a nivel mundial, y destináronse miles de millones de dólares na so investigación y na preparación pa una eventual pandemia de influenza aviar altamente patóxena. El virus HPAI A/H5N1 pertenez al xéneru [[Influenzavirus A]], y de la mesma a la familia [[Orthomixoviridae]]. Ye, poro, un virus de 90 a 120 nm de diámetru, que tien una envoltura de capa lipídica derivada de la [[membrana plasmática]] de la célula en que'l virus retrúcase, con una cápside de simetría helicoidal que protexe'l xenoma de 13.6 kilobases. El material xenético componer por una sola cadena llinial d'[[ARN]], de sentíu negativu (esto ye, de sentíu contrariu o complementaria al ARNm que se va sintetizar), estremada en 8 segmentos que contienen la información de 10 xenes. Cada segmentu atopa protexíu por una nucleocápside, formada estructuralmente por un segmentu de ARN, delles molécules de nucleoproteínas, y el complexu ARN polimerasa más enzimes acomuñaes necesaries pa la síntesis del ARNm viral. Los xenes, n'orde del segmentu de ARN en que s'atopen, son los siguientes: PB2, PB1, PA, HAI, N, NA, M1/M2, y NS1/NS2. Los segmentos, de la mesma, entamar según el tipu de productu de los xenes: glicoproteínas de superficie, proteínes internes y componentes del complexu polimerasa. == Tresmisión ya infeición == {| class="toccolours" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float:right; clear:right; font-size:85%; width:400px; margin:0 0 1em 1em;" |- bgcolor="FF8888" ! colspan="2" align="center" | Espansión del virus H5N1 |- | colspan="2" | [[Ficheru:Global spread of H5N1 map.PNG|center|400px]] |- bgcolor=#FFEFEF | style="width:10px; height:10px; background:#FF0000;" | || &nbsp;→&nbsp; Países con muertes d'aves de corral o xabaces |- bgcolor=#FFEFEF | style="width:10px; height:5px; background:#800000;" | || &nbsp;→&nbsp; Países con muertes d'humanos y aves de corral o selvaxes |}Aves infestaes tresmiten el H5N1 al traviés de la cuspia, secreciones nasales y fecales. Otres aves pueden arimase por aciu el contautu direutu con estes secreciones o cuando entren en contautu con superficies contaminaes con esti material. Por cuenta de les práutiques migratories de los portadores del virus H5N1, ye posible que se tremara en tol mundu. Epidemies anteriores de gripe aviar aniciáronse típicamente en condiciones de sobrepoblación del sureste y este asiáticu, onde humanos, gochos y aves de corral viven n'espacios zarraos. Nestes condiciones un virus puede mutar n'unu más aparente pa infestar humanos.<ref name="JMH" /> La mayoría de los casos de H5N1 fueron reportaos nel sureste y esti asiáticos. Una vegada que se detecta una epidemia, les autoridaes llocales de normal ordenen el sacrificiu masivu d'aves y animales infestaos. Si esto ye lleváu a cabu con abonda rapidez, ye posible evitar una crisis mayor. Sicasí, la [[Organización Mundial de la Salú]] espresó esmolición porque non tolos países tán reportando epidemies con tanto detalle como deben. China, por casu, negó nel pasáu epidemies de [[SARS]] y [[VIH]]. === Síntomes === Nos humanos, yá que el H5N1 ye un virus de influenza, los síntomes pueden apaecer como d'un gripe común, con fiebre, tos, gargüelu resecu y músculos adoloridos. Sicasí, en casos más severos pueden desenvolvese neumonía y problemes del aparatu respiratoriu, y eventualmente, puede provocar la muerte. Pal 5 de xunetu de 2013 confirmárense 633 casos de gripe aviar de los cualos yá morrieron 377 (setiembre de 2013), ye dicir 59.5%. Pacientes infestaos de H5N1 presentaron pocos casos de [[conxuntivitis]], a diferencia de los casos humanos del virus H7.<ref name="JMH">{{cita llibru |apellíu= Martínez Hernández |nome= Juan |enllaceautor= Juan Martínez Hernández (médicu) |títulu= Gripe A. Pandemia Gripal |idioma= castellanu |otros= |edición= Primer |añu= 2009 |editor= |editorial= |allugamientu= [[Madrid]] |isbn= 13: 978-84-8451-033-8 |capítulu= |páxina= |cita= }}</ref> L'últimu casu reportáu de muerte pol virus H5N1 diose en Canadá'l 3 de xineru de 2014. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons|H5N1}} * [http://www.who.int/csr/disease/avian_influenza/avian_faqs/en/index.html Entrugues y respuestes de la OMS] * [http://www.influenza.cl/ Educación, Información y Publicaciones Internacionales relatives al Gripe Aviar H5N1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090502183229/http://www.influenza.cl/ |date=2009-05-02 }}, Prevención y Actualidá distribuyida n'Idiomes * [http://www.gripeaviaria.com.ar/ GripeAviaria.com.ar - Tola información n'español sobre'l gripe aviaria nun namái sitiu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060111101306/http://www.gripeaviaria.com.ar/ |date=2006-01-11 }} * [http://www.nationmaster.com/graph-T/hea_bir_flu_h5n_con_hum_cas Estadístiques d'a'l gripe aviar nel Humanos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060411163418/http://www.nationmaster.com/graph-T/hea_bir_flu_h5n_con_hum_cas |date=2006-04-11 }} * [http://www.juntadeandalucia.es/salud/library/plantiyes/esterna.asp?pag=../../contenidos/ciudadanu/GripeAvidar205.pdf Documentu Documentu del Ministeriu de Sanidá d'España] * [http://www.fludb.org Centro de Recursos Bioinformáticos Influenza Research Database] – Database de la secuencia del xenoma de influenza * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Red Nacional de Vixilancia Epidemiolóxica del Ministeriu de Sanidá y Consumu d'España - Grupu de Vixilancia del Gripe n'España |2=http://vgripe.isciii.es/gripe/empecipio.do |date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.cdc.gov/flu/avian Gripe Aviar], páxina del [[Centros pal Control y la Prevención d'Enfermedaes de los Estaos Xuníos|CDC]] {{Tradubot|Influenzavirus A subtipo H5N1}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Gripe]] [[Categoría:Pandemies]] cbgya15q77k59su6jwynotrxtsp0rou Inxeniería química 0 113701 4485107 4427151 2026-04-06T08:12:12Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 4 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485107 wikitext text/x-wiki <!-- {{fundir|Química téunica}} --> {{Ficha d'inxeniería| |nome = Inxeniería química |nomes alternos = |imaxe = Panoràmica de la Petroquímica de Tarragona.jpg |imaxe_tamañu = 300px |imaxe_pie = [[Refinería de petroleu]] de [[Repsol YPF]] na [[Pobla de Mafumet]], [[Tarragona]] |ciencies = [[Termodinámica]], [[fenómenos de tresporte]], operaciones unitaries, [[fisicoquímica]], balance de materia y enerxía, [[matemátiques]], [[alministración]], [[química]], [[metalúrxica]], [[optimización]]. |campu d'aplicación = Control, diseñu y optimización de procesos y productos, operación de plantes químiques. |reconocida en = Tol mundu |subárea de = }} La '''inxeniería química''' ye una caña de la [[inxeniería]], que s'encarga del [[diseñu]], mantención, [[evaluación]], [[Optimización (matemática)|optimización]], [[simulación]], [[Planeamiento|planificación]], construcción y operación de too tipu d'elementos na [[Procesu de fabricación|industria de procesos]], que ye aquella rellacionada cola producción de compuestos y productos que la so ellaboración rique de sofisticaes tresformamientos [[física|físiques]] y [[química|químiques]] de la materia.<ref>{{cita web |url=http://chemistry.about.com/od/chemistrystudentfaqs/f/chemeng.htm |títulu=What Is Chemical Engineering? What Do Chemical Engineers Do? |fechaaccesu=1 de mayu de 2014 |apellíu=Helmenstine |nome=Anne Marie |editorial=About.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140502004955/http://chemistry.about.com/od/chemistrystudentfaqs/f/chemeng.htm |fechaarchivu=2014-05-02 }}</ref> La inxeniería química tamién s'enfoca al [[diseñu]] de nuevos [[material]]es y [[teunoloxía|teunoloxíes]], ye una forma importante d'investigación y de desenvolvimientu. Amás ye líder nel campu ambiental, yá que contribúi al diseñu de procesos ambientalmente amigables y procesos pa la descontaminación del [[mediu ambiente|ambiente]].<ref>{{cita web |url=http://web.mit.edu/cheme/about/what.html |títulu=What is Chemical Engineering? |fechaaccesu=1 de mayu de 2014 |editorial=Massachusetts Institute of Technology |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140223195919/http://web.mit.edu/cheme/about/what.html |fechaarchivu=2014-02-23 }}</ref> La inxeniería química encontar nes ciencies básiques como matemática (álxebra llinial o superior, cálculu, ecuaciones diferenciales, métodos numbéricos, matemática avanzada), les ciencies básiques de la inxeniería química (termodinámica, fenómenos de tresporte, [[cinética química]]), y disciplines aplicaes tales como [[inxeniería de procesos]], diseñu de reactores, diseñu d'equipos pa [[Procesu químicu|procesos químicos]], y [[Procesu de separación|proceso de separación]]. Tamién se van incorporando elementos de ciencies ambientales, [[bioteunoloxía]] , [[inxeniería alimentaria]] y [[inxeniería de materiales]] . == Etimoloxía == [[Ficheru:Davis GE.jpg|thumb|George Y. Davis, fundador|201x201px]] En 1996, un artículu escritu pa la revista ''[[British Journal for the History of Science]]'' cita a [[James F. Donnelly]] en rellación cola inxeniería química y cola producción d'[[ácidu sulfúrico]]. Sicasí, suelse mentar como'l primer inxenieru químicu y creador del términu a George Y. Davis (supervisor de plantes industriales, químicu y profesor de la (Universidá de Mánchester) onde per primer vegada ufiertó 12 cursos rellacionaos colos procesos químicos y convocó a la formación d'esti nuevu oficiu. En 1901, publicó'l ''[[Manual del inxenieru químicu]]'' (''[[Handbook of Chemical Engineering]]''), consideráu'l primer testu del oficiu.<ref>{{cita web |url=http://www.chemheritage.org/discover/online-resources/chemistry-in-history/themes/chemical-engineering/davis.aspx |títulu=George Y. Davis. Courtesy "Chemistry & Industry" (1981). |fechaaccesu=15 de xunu de 2014 |editorial=Chemical Heritage Foundation |idioma=inglés}}</ref> == Oxetivos == [[Ficheru:AIChE.JPG|thumb|AIChE, American Institute of Chemical Engineers]] Según la Constitución del [[AIChE|American Institute of Chemical Engineers]], "''la inxeniería química ye l'oficiu na cual la conocencia de la matemática, química y otres ciencies básiques (ganaos pol estudiu, esperiencia y práutica) ye aplicáu con xuiciu pa desenvolver maneres económiques d'usar materiales y enerxía pal beneficiu de la humanidá''". Por ello, l'oxetivu de la inxeniería química difier de les ciencies pures como la [[química]] o la [[bioloxía]], onde l'enfoque ye l'estudiu de fenómenos científicos. Un inxenieru d'otres cañes enfocaríase, d'alcuerdu al so campu, nos elementos pa la producción, sían los equipos [[inxeniería mecánica|mecánicos]] arreyaos, elementos [[inxeniería electrónica|electrónicos]], los equipos de tresmisión y xeneración d'enerxía [[inxeniería llétrica|llétrica]], xestión d'operaciones arreyaes nel procesu [[inxeniería industrial|industrial]], sistemes d'[[inxeniería de sistemes|información]] remanaos. L'inxenieru químicu arreyar na creación, diseñu, meyora y usu d'equipos, procesos, materiales, enerxía ya información, siempres pa llograr un oxetivu, que ye producir [[productos]] y [[servicios]] so les premises: calidá, de manera integra y segura, facedera téunicu-económicamente, respetando al ambiente, sobre sólides bases científiques que llogren procesos replicables y fiables, siempres pal beneficiu de la humanidá.<ref>{{cita web |url=http://www.aiche.org/about/governance/constitution |títulu=AIChE Constitution |fechaaccesu=8 de xunu de 2014 |fecha=17 de xineru de 2003 |editorial=AlChE |idioma=inglés}}</ref> == Campos d'aición == La inxeniería química implica'l diseñu y el caltenimientu de los procesos químicos pa la [[fabricación]] a gran escala. Empleguen a los inxenieros químicos nesta caña xeneralmente so títulu d'[[procesu químicu|inxenieru de procesu]].<ref>{{cita web |url=http://www.iq.coord.usb.ve/conceutu.htm |títulu=¿Qué ye la Inxeniería Química? |fechaaccesu=1 de mayu de 2014 |editorial=Universidá Simón Bolívar |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140327082532/http://www.iq.coord.usb.ve/conceutu.htm |fechaarchivu=27 de marzu de 2014 }}</ref> El desenvolvimientu de los procesos a gran escala carauterísticos d'[[Industrialización|economíes industrializaes]] ye una fazaña de la inxeniería química, non de la química na so más pura espresión. Los inxenieros químicos son responsables de la disponibilidad de los materiales d'alta calidá que son esenciales pa faer funcionar una economía industrial.<ref>{{cita web |url=http://web.uri.edu/catalog/chemical-engineering/ |títulu=Chemical Engineering |fechaaccesu=1 de mayu de 2014 |editorial=University of Rhode Island |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170508030603/http://web.uri.edu/catalog/chemical-engineering/ |fechaarchivu=2017-05-08 }}</ref> Per otru llau, la [[química]] ye la ciencia qu'estudia la [[materia]], los sos cambeos y la [[enerxía]] arreyada. La importancia anicia en que tolo que nos arrodia ye materia. L'inxenieru químicu participa d'una manera importante en rellacionar al diseñu y l'alministración de tol procesu químicu a escala industrial que dexa satisfaer una necesidá partiendo de materies primes hasta poner nes manes del [[consumidor]] un [[Productu manufacturado|productu]] final. La presencia del profesional de la inxeniería química ver n'árees tales como la producción, control de procesos, control calidable, seguridá industrial, sofitu téunicu-llegal, seguridá ya hixene, alimentos, cosméticos y [[ecoloxía]] onde plantega, diseña, constrúi, opera y controla unidaes pa menguar l'impautu contaminante de les actividaes humanes.<ref>{{cita web |url=http://chemicalengineering.org/ |títulu= Chemical Engineering in action |fechaaccesu=21 de mayu de 2014 |idioma=inglés}}</ref><!-- L'índiz de deserción mientres los estudios universitarios ye alto, pos basta ver el temariu de la carrera qu'ente lo básico esta: Matemátiques, Física, Termodinámica, Química Orgánica, balance de matería y enerxía, Economía, Dibuxu, diseñu d'equipu, Físicu-química, Fenomenos de Tresporte (mecánica de fluyíos), diseñu de procesos, Operaciones Unitaries, ente otres materies. --> [[Ficheru:Auxostat schematic.svg|thumb|Exemplu de sistema de control, tanque de solmenáu continuu.|150px]] === Aplicaciones === Les aplicaciones que puede realizar un inxenieru químicu son diverses, por casu: * [[Estudiu de factibilidad|Estudios de factibilidad]] téunicu-económica * especificación / diseño / control d'equipos y proceso * construcción / montaxe d'equipos y plantes * control de producción / operación de plantes industriales * control calidable de productos * merques y comercialización * ventes téuniques * control ambiental * investigación y desenvolvimientu de productos y proceso * capacitación de recursos humanos<ref>{{cita web |url=http://www.ingenieriaquimica.org/ingenieria_quimica |títulu= Actividad del inxenieru químicu |fechaaccesu=5 de mayu de 2014 |apellíu= Scodelaro |nome= Federico |fecha=28 de xunu de 2006 |editorial=IngenieriaQuimica.org}}</ref> [[Ficheru:CWRYBASF.JPG|thumb|150px|right|[[BASF]], Planta Química en Portsmouth, Virginia, [[Estaos Xuníos]].]] === Sectores industriales === Ente los sectores industriales más importantes qu'empleguen a profesionales de la inxeniería química atópense los siguientes: * industria químico / [[petroquímica]] * gas y [[petroleu]] / [[refinería|refineríes]] * alimentos y bébores / [[bioteunoloxía]] * [[siderúrxica]] / [[metalúrxica]] / [[automotriz]] * materiales / [[polímeros]] / [[plásticos]] * xeneración d'enerxía otres (farmacéutica, testil, papelera, minera)<ref>{{cita web |url=http://targetjobs.co.uk/career-sectors/engineering/282413-chemical-engineering-industry-sector-overview |títulu= Chemical Engineering: Industry Sector Overview |fechaaccesu=2 d'agostu de 2014 |apellíu= Linthwaite |nome= Mark |fecha=27 de xunu de 2013 |editorial=Target Jobs Engineering |idioma=inglés}}</ref> == Historia == [[Ficheru:2da ley de la termodinámica, carnot.gif|thumb|[[Máquina de Carnot]], procedimientu pa producir trabayu a partir de dos focos de temperatura. Los principios físicos asociaos a la termodinámica, empecipiaos por [[Sadi Carnot]], constitúin una de les principales bases de la inxeniería química]] En [[1824]], el físicu francés [[Sadi Carnot]], na so obra maestra ''Réflexions sur la puissance motrice du feu et sur les machines propres à développer cette puissance'' (Reflexones sobre la potencia motriz del fueu y sobre les máquines fayadices pa desenvolver ésta potencia), foi'l primeru n'estudiar la [[termodinámica]] de les reaiciones de la combustión en motores de vapor, revolucionando la inxeniería como yera conocida.<ref>{{cita llibru |apellíu=Carnot |nome=Sadi |enllaceautor=Nicolas Léonard Sadi Carnot |añu=1824 |títulu=Réflexions sur la puissance motrice du feu et sur les machines propres à développer cette puissance |url=https://books.google.com/books?id=QX9iIWF3yOMC&pg=PP11 |allugamientu=Paris |editorial=Bachelier}}</ref> Mientres la [[años 1850|década de los 1850]], el físicu alemán [[Rudolf Clausius]] empezó a aplicar los principios desenvueltos por Carnot a los sistemes de productos químicos no [[átomu|atómicu]] a escala [[molécula|molecular]], llogrando la demostración matemática de transición de fase nun sistema monocomponente, conocida como la Rellación de Clausius-Clapeyron.<ref>{{cita publicación |apellíu=Clausius |nome=R. |títulu=Ueber die bewegende Kraft der Wärme und die Gesetze, welche sich daraus für die Wärmelehre selbst ableiten lassen |trans_title=On the motive power of heat and the laws which can be deduced therefrom regarding the theory of heat |publicación=Annalen der Physik |volume=155 |páxines=500-524 |añu=1850 |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k15164w/f518.image |doi=10.1002/andp.18501550403 |bibcode = 1850AnP...155..500C |idioma=alemán }}</ref> Mientres los años [[1873]] a [[1876]] na [[universidá de Yale]], el físicu matemáticu d'Estaos Xuníos [[Josiah Willard Gibbs]], foi'l primeru en dirixir nos Estaos Xuníos, una serie de trés escritos desenvolviendo una metodoloxía matemática, basada na gráfica, pal estudiu de sistemes químicos usando la termodinámica de Clausius. En [[1882]], el físicu alemán [[Hermann von Helmholtz]], publicó un escritu con fundamentos de la termodinámica, similar a Gibbs, pero con una base más electroquímica, na cual demostró esa midida d'afinidá química, ye dicir la "[[fuercia]]" de les reaiciones químiques, que ye determinada pola midida de la enerxía llibre del procesu de la reaición. Dempués d'estos progresos tempranos, la nueva ciencia de la inxeniería química empezó a tresformase. Los siguientes fechos demuestren dalgunos de los pasos dominantes nel desenvolvimientu de la inxeniería química: [[Ficheru:Primer grupo de ingenieros químicos, curso X, del Instituto de Tecnología de Massachusetts.jpg|thumb|Primer grupu d'inxenieros químicos, cursu X, del [[Institutu de Teunoloxía de Massachusetts]] (MIT).|left|300px]] * [[1888]] - [[Lewis M. Norton]] empieza un nuevu plan d'estudios nel [[Institutu de Teunoloxía de Massachusetts]] (MIT) denomináu Cursu X, Inxeniería Química. <!-- *[[1889]] - L'Institutu Politéunicu de Rose concede a primer solteru de la ciencia na inxeniería química nos E.E.X.X.. --> <!-- *[[1891]] - El MIT concede a solteru de la ciencia na inxeniería química a la páxina Bryant de Guillermo y a seis otros candidatos. --> <!-- *1892 - El programa d'un solteru na inxeniería química establecer na universidá de Pennsylvania. --> <!-- *1905 - la universidá de Wisconsin concede'l primera Ph.D. na inxeniería química a los vatios de Oliver Patterson. --> * [[1901]] - George Y. Davis publica'l primer Manual del Inxenieru Químicu. * [[1908]] - Fúndase l'Institutu Americanu d'Inxenieros Químicos (AIChE). * [[1919]] - Fúndase la [[Universidá de Concepción]] (Chile), col entamu de la Escuela de Química Industrial que daba'l títulu d'Inxenieru en Química y tamién el títulu de Químicu analista. (17 de marzu de 1919) * [[1919]] - Créase la Universidá Nacional de la Mariña y con ella la Facultá de Química Industrial y Agrícola, Santa Fe, Arxentina (actual Facultá d'Inxeniería Química (FIQ), tiempu dempués que se fundara la Escuela de Química Industrial na Universidá de Concepción en Chile. * [[1922]] - Fúndase la Institución Británica d'Inxenieros Químicos (IChemE). * [[1923]] - Titúlense los primeros cuatro Inxenieros Químicos Industriales de Chile y Llatinoamérica, na Universidá de Concepción, Chile. Como disciplina, nos sos oríxenes, la inxeniería química yera básicamente una estensión de la [[inxeniería mecánica]] aplicada a resolver los problemes de fabricación de sustancies y materiales químicos, que yera la xera tradicional de la química industrial. En contraste, la inxeniería química moderna ta estructurada alredor d'un sistema de conocencies propiu alrodiu de fenómenos y procesos venceyaos cola producción de sustancies y materiales por aciu cambeos nes propiedaes físiques, químiques, o dambes, de la materia. Tien De tenese en cuenta que nel campu de la inxeniería química pueden reconocese enclinos y momentos cruciales que pueden considerase paradigmáticos. === Operaciones unitaries === [[Ficheru:BatchDistill.svg|thumb|right|[[Destilación]], un tipu d'operación unitaria]] El primeru d'ellos data de 1915, cuando nel [[Institutu Teunolóxicu de Massachusetts]] (MIT) los profesores Walker, Lewis y McAdams diéron-y forma al conceutu d'[[Operaciones unitaries]] como una serie d'operaciones comunes a munchos procesos industriales, tales como la tresferencia d'enerxía, destilación, fluxu de fluyíos, filtración, trituración, molienda y cristalización; y que dexó unificar -al empar que dar sustentu científicu y lleis xenerales- a les diverses operaciones y procesos de la naciente Inxeniería Química. Esti modelu de les Operaciones Unitaries, qu'implicaba l'estudiu d'estes operaciones separaes de los procesos industriales específicos, con una forma d'encetar y solucionar los problemes d'escala industrial fundamentalmente empíricu, foi utilizáu con ésitu mientres munchos años.<ref>{{cita web |url=http://www.chemheritage.org/discover/online-resources/chemistry-in-history/themes/chemical-engineering/little-walker-lewis.aspx |títulu=Arthur D. Little, William H. Walker, and Warren K. Lewis |fechaaccesu=2 d'agostu de 2014 |obra=Chemistry in history |editorial=Chemical Heritage Foundation}}</ref> === Fenómenos de tresporte y reactores químicos === [[Ficheru:Shell Technology Centre.JPG|thumb|Centru de Desenvolvimientu Teunolóxicu Shell, Ámsterdam.<ref>{{cita web |url=http://www.shell.com/global/products-services/solutions-for-businesses/commercial-fuels/fuels-innovation/research-centres.html |títulu=Shell Global Research Centres |fechaaccesu=2 d'agostu de 2014 |obra=Research Centres |editorial=Shell Global}}</ref>]] Yá dende 1910, el trabayu de [[procesu d'Haber Haber-Bosh]] demostrara la importancia del trabayu en xunto de la inxeniería mecánica y la química aplicada pal diseñu de procesos químicos industriales a gran escala. A principiu de los años 50, sol impulsu del Centru de desenvolvimientu de [[Shell]] Ámsterdam y de la [[Universidá Téunica de Delft]], consolidóse la inxeniería de les reaiciones como parte fundamental del desenvolvimientu de la inxeniería química.<ref>{{cita web |url=http://www.uru.edu/fondoeditorial/revista/pdf/rtu/TCUn2/RTCUn2-%20ingenieriaquimica.pdf |títulu=Ingeniería Química: Historia y Evolución |fechaaccesu=1 d'agostu de 2014 |apellíu=Mazzarri |nome=Cateryna |fecha=16 de setiembre de 2011 |formatu=PDF |editorial=Universidá Rafael Urdaneta}}</ref> En 1960, naz un nuevu paradigma de la inxeniería química cola publicación del llibru [[Fenómenos de tresporte]] de R. B. Bird, W. Y. Stewart y Y. N. Lightfoot establez un métodu distintu pal analís y estudiu de los fenómenos físicu-químicos, y que busca esplicaciones moleculares pa los fenómenos macroscópicos. L'estudiu de los fenómenos de tresporte entiende aquellos procesos nos qu'hai una tresferencia o tresporte netu de cantidá de movimientu ([[Fluyíu newtoniano|Lleis de Newton]]), tresferencia de calor ([[Conducción de calor|Ley de Fourier]]) y tresferencia de masa ([[Llei de Fick|Lleis de Fick]]). Por aciu l'analís físicu-matemáticu, foi posible implementar les bases pal diseñu na inxeniería química, por aciu un analís de materia, enerxía o momentum llinial dende'l puntu de vista microscópicu o molecular.<ref>"Thomas, William J. "Introduction to Transport Phenomena." Prentice Hall: Upper Saddle River, NJ, 2000.</ref> === Producción en masa, inxeniería de procesos === [[Ficheru:Production of cheese 1.jpg|thumb|220px|Producción industrial de quesos]] Col aumentu de la población mundial, foi necesariu l'aumentu de la producción a un menor costu, tanto enerxéticu, materiales y recursos financieros. La ellaboración de nuevos procesos pa la producción de fármacos, alimentos, agua potable, enerxía, motivó al desenvolvimientu y especialización de la inxeniería química en diverses árees y asina diseñar, controlar y caltener procesos y asina cumplan diches necesidaes y estándares calidable. D'esta forma surde un nuevu paradigma dientro de la inxeniería química denomináu [[inxeniería de procesos]].<ref>"Okawa, Kohei. "Chapter 1: Information Entropy / Chemical Engineering: a new perspective" Elsevier, Tokiu Institute of Technology, 2007</ref> Al empar surden diverses especializaciones referentes al área [[farmacéutica]], área d'[[alimentos]], área [[enerxética]], área de [[tratamientu d'agües]], área de [[costos]], área de [[calidá]], ente otros. === Nuevos conceutos y Sistemes Automatizados, Inxeniería de Control de Procesos === Nel añu 1968, la empresa General Motors llogró incluyir nes sos llinies de producción sistemes automáticos de control, amenorgando los tiempos de caltenimientu y aumentando la producción. Tou gracies a la innovación de la empresa Bedford Associates, proponiendo l'usu d'un Controladores Lóxicos Programables, ya introduciendo el primer PLC comercial denomináu MODICON 084. Yera cuestión de tiempu por que diches teunoloxíes fueren aplicaes na Industria Químico favoreciendo'l surdimientu de la [[Inxeniería n'automatización y control industrial]] enfocáu a la Industría Química y de Procesos. Por aciu l'usu de Sistemes de Control Intelixente, Sistemes Automatizados, Control Dixital, Sistemes Instrumentados y d'Alquisición de Datos, surdió la nueva necesidá d'implementar diches teunoloxíes na Industria Químico, p'aumentar la capacidá de producción y amenorgando aquellos fora d'especificación. <!--Magar los dos paradigmes citaos fixeron posible la solución de munchos problemes n'inxeniería química, güei empiecen a configurase dende les ciencies básiques (química, física, bioloxía), fundamentos científicos pa estructurar un nuevu enfoque que podría ampliar l'horizonte de la inxeniería química y encetar problemes a los qu'hasta agora se -yos dieron soluciones incompletes con métodos empíricos. Asina, la Bioloxía Molecular, la Inxeniería Xenética y l'Inxeniería Molecular (Nanoteunología) apurren conocencies que pueden ser la base pa construyir un tercer paradigma de la Inxeniería Química.--> == Xeres del inxenieru químicu == Los inxenieros químicos tán arreyaos en toles actividaes que se rellacionen col procesamientu de materies primes (d'orixe animal, vexetal o mineral) que tengan como fin llograr productos de mayor valor y utilidá. Poro, pueden desenvolver les sos actividaes en: * Plantes industriales * Empreses de construcción y/o montaxe de plantes y equipo * Empreses provisores de servicios téunicos (consultoría, control calidable, caltenimientu, etc.) * Organismos gubernamentales o non gubernamentales de acreditación, control y estándares * Instituciones d'educación cimera * Centros d'investigación y desenvolvimientu (industriales / académicos) Mientres la planificación d'un procesu de manufactura l'inxenieru químicu debe: definir los problemes, determinar l'oxetivu, considerar les llimitaciones de tiempu, materiales y costu y, arriendes d'ello, diseñar y desenvolver la planta de procesu. Una vegada instaláu l'equipu de procesu, l'inxenieru químicu permanez con frecuencia na planta pa supervisar y alministrar la operación, según p'asegurar el control calidable y el caltenimientu de la producción. Poro, el desenvolvimientu profesional del inxenieru químicu entiende los siguientes campos d'actividá: * Control de procesos, automatización ya instrumentación. * Informática, programación y manexu d'ordenadores. * Enerxéticos, fontes alternes d'enerxía * Control de contaminación. * Simulación de procesos. * Síntesis de procesos. * Productividá y calidá. * Polímeros, plásticos y cerámicos. * Bioteunoloxía. * Investigación. * Manexu de refugayes tóxiques. * Alministración y ventes. == Ver tamién == * [[industria químico]] * [[inxeniería]] * [[inxeniería bioquímica]] * [[inxeniería bioteunolóxica]] * [[operaciones unitaries]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.ingenieriaquimica.org/ingenieria_quimica Definición estendida d'Inxeniería Química] * [http://www.ingenieriaquimica.net/introduccion Introducción a la Inxeniería Química] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180209072042/http://www.ingenieriaquimica.net/introduccion |date=2018-02-09 }} {{Tradubot|Ingeniería química}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Inxeniería química|Inxeniería química]] [[Categoría:Química aplicada]] qaqeib2uropgf82dhmh20jj3acmm038 Infracción de derechos d'autor 0 114732 4485093 4468892 2026-04-06T06:03:51Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 5 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485093 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Copy-roger.svg|thumb|''Copy Roger'', símbolu utilizáu por dellos grupos n'internet pa representar les copies ensin autorizar.]] Una '''infraición de derechos d'autor''', '''infraición de ''copyright''''' o '''violación de ''copyright''''' ye un usu ensin autorizar o prohibíu d'obres cubiertes poles lleis de [[derechos d'autor]], como'l derechu de copia, de reproducción o'l de faer [[Obra derivada|obres derivaes]]. Tamién ye habitual l'usu del términu ''piratería'', de cutiu de forma peyorativa, pa referise a les copies d'obres ensin el consentimientu del titular de los [[derechos d'autor]]. L'informáticu [[Richard Stallman]] y l'espertu en [[propiedá intelectual]], [[Eduardo Samán]], ente otros,<ref>{{Cita web |url= http://stallman.org/articles/end-war-on-sharing.es.html |títulu= Acabando cola Guerra Contra la Práutica de Compartir }}</ref><ref>{{Cita web |url = http://www.softwarelibre.cl/drupal//?q=node/276 |títulu = Venezuela: otorgar patentes ye un actu de soberanía |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20121103080055/http://www.softwarelibre.cl/drupal//?q=node%2F276 |fechaarchivu = 3 de payares de 2012 }}</ref><ref>{{Cita web |url= http://www.portaltic.es/sector/noticia-sinde-pide-nun llamar-pirateria-descargas-ilegales-porque-criminaliza-usuarios-20100331170412.html?bo=dp_tic |títulu= Sinde pide nun llamar 'piratería' a les descargues illegales porque criminaliza a los usuarios }}</ref> argumenten que l'usu de la espresión "piratería" pa referir a les copies ensin autorizar ye una desaxeración que pretende oldear l'actu de compartir cola violencia de los pirates de barcos, criminalizando a los usuarios. La [[Free Software Foundation]] inclúi esta acepción del términu na so nómina d'espresiones a evitar en materia de derechos d'autor.<ref>https://www.gnu.org/philosophy/words-to-avoid.es.html#Piracy</ref> Los algames de la proteición de les obres a nivel internacional tán rexíos pol [[Conveniu de Berna pa la Proteición de les Obres Lliterariu y Artísticu|Conveniu de Berna]], qu'establez un plazu mínimu de 50 años a partir de la muerte del autor. La forma en que tien de tratar la [[Ordenamientu xurídicu|llexislación]] estes infraiciones ye una tema que xenera discutiniu en munchos países del [[mundu]]. == Regulación por países == === Chile === {{AP|Llei de Propiedá Intelectual (Chile)}} A un añu d'ingresar a la Organización de Cooperación y Desenvolvimientu Económicu ([[Organización pa la Cooperación y el Desenvolvimientu Económicos|OCDE]]), y según señaló Business Software Alliance ([[BSA]], asociación qu'arrexunta a les principales empreses de software en Chile y el restu del mundu), Chile sigue como'l miembru cola tasa más alta de copies ensin autorizar de software. Sicasí, dichu estudiu ye criticáu tocantes a la exactitú de les sos midíes, apelando a la rigurosidad y metodoloxíes aplicaes al Global Software Piracy Study.<ref>{{Cita web |url=https://www.derechosdigitales.org/wp-content/uploads/Artículu-BSA.pdf |títulu=Analís críticu de los mecanismos pa la midida de piratería de software: El casu del “Global software piracy study” |fechaaccesu=10 d'avientu de 2014 |nome=Pablo Viollier B. |editorial=ONG Derechos Dixitales }}</ref> Según un estudiu de la consultora International Data Corporation (IDC), la tasa d'infraición en materia de software en Chile algama'l 64%. Según l'estudiu, namái'l 25% de les empreses chilenes tienen una política formal pal usu de softwares con llicencia, lo que correspuende al porcentaxe más baxu ente los países encuestaos. Esto oldea colo que dicen les compañíes, onde'l 56% diz tener dalgún tipu de protocolu básicu, d'alcuerdu a la información apurrida polos xerentes de teunoloxía de les firmes consultaes. Tocantes a llexislaciones, Chile cunta cola '''Llei Nᵘ17.336, sobre Propiedá Intelectual''', de [[2 d'ochobre]] de [[1970]], y los sos cambeos posteriores que regulen el [[derechu d'autor]]. Esta llei ampara los derechos de los autores [[chilenu|chilenos]] y estranxeros [[casa|domiciliados]] en Chile. Establez, coles mesmes, que los autores estranxeros non domiciliados nel país gocien de la proteición que-yos seya reconocida poles [[tratáu internacional|convenciones internacionales]] que Chile suscribió y ratificó. Chile tamién integra con regularidá la ''Priority Watch List'' estauxunidense, por cuenta del encamientu qu'efectuó la IIPA (International Intelectual Property Alliance), frente al que consideren un altu índiz d'infraiciones que caltién el país. Por cuenta de obligaciones de calter llegal, adquiríes voluntariamente por aciu el Tratáu de Llibre Comerciu con Estaos Xuníos ([[TLC]]). L'impautu de pertenecer a esta llista, significa sufrir nel so prestíu comercial; perda d'oportunidaes de negociu con Estaos Xuníos y con otres naciones desenvueltes; y qu'empreses esportadores chilenes podríen tresformase en potenciales target de les nueves lleis norteamericanes de competencia deslleal, qu'apunten primordialmente a les empreses foranes qu'esporten a Estaos Xuníos y que nun tienen llicenciáu'l software qu'utilicen nos sos procesos granibles.<ref>{{Cita web |url=http://www.estrategia.cl/detalle_noticia.php?cod=75902 |títulu=Chile Podría Perder el so Prestíu Comercial Por cuenta de la Piratería |fechaaccesu=10 d'avientu de 2014 |editorial=estratexa online |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141218201829/http://www.estrategia.cl/detalle_noticia.php?cod=75902 |fechaarchivu=18 d'avientu de 2014 }}</ref> === Ecuador === {{AP|Propiedá intelectual n'Ecuador}} A pesar de la necesidá de riquir l'autorización del autor o del titular de los derechos d'autor pa la esplotación de la obra, esisten esceiciones contemplaes na Llei de Propiedá Intelectual ecuatoriana. Les mesmes atópense especificaes nel Art. 83. === España === La [[Llei de Propiedá Intelectual (España)|llei española que regula los derechos d'autor]]<ref>Real Decretu Llexislativu 1/1996, de 12 d'abril, pol que s'aprueba'l Testu Refundíu de la Llei de Propiedá Intelectual, regularizando, esclariando y harmonizando les disposiciones llegales vixentes sobre la materia (BOE núm. 97, de 22 d'abril de 1996)</ref> contempla como esceición la [[copia privada]],<ref>Artículu 25. Compensación equitativa por copia privada del Real Decretu Llexislativu 1/1996, de 12 d'abril,</ref> esto ye, autoriza a los particulares la copia o reproducción d'una obra protexida pa faer un usu priváu de la mesma, siempres que tuviera accesu llexítimu al orixinal copiáu. Bastante ye que, la [[Constitución Española de 1978|Constitución]], norma xerárquicamente cimera, establez el derechu de toos a la cultura.<ref>Artículu 44.1 de la Constitución Española de 1978, BOE de 29 d'avientu de 1978: 1. Los poderes públicos van promover y van tutelar l'accesu a la cultura, a la que toos tienen derechu.</ref> Según datos estrayíos del informe añal del Institutu de Cinematografía y de les Artes Audiovisuales del [[Ministeriu de Cultura d'España|Ministeriu de Cultura]], en 2008 vendiéronse en redol a nueve millones d'entraes menos, 39 sales de cine fueron cerraes, causando la desapaición de 156 pantalles de cine{{ensin referencies}}. La situación camudó frente al bache de los años 2005-2008, y los espectadores empezaron a allegar con más frecuencia a les sales. Acordies cola consultora Nielsen EDI, n'España, en 2009 los cines españoles batieron récores de recaldación, superando al rexistru más altu anterior, del añu 2004. Como causes indicáronse lo curioso de los estrenos y a les innovaciones téuniques; l'informe nun rellacionó la evolución de la taquilla nin de los espectadores cola evolución de la infraición de copyright.<ref>{{Cita publicación |1= |url=https://www.rtve.es/noticias/20091231/cines-espanoles-batieron-record-recaudacion-2009/309117.shtml |títulu=Los cines españoles batieron récor de recaldación en 2009 |fecha=31 d'avientu de 2009 |fechaaccesu=30 de xunu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111105131703/https://www.rtve.es/noticias/20091231/cines-espanoles-batieron-record-recaudacion-2009/309117.shtml |fechaarchivu=5 de payares de 2011 }}</ref> Mientres años socesivos, España sigue integrando la Llista 301 o ''Priority Watchlist''. Esti informe dedica a España 17 páxines nes qu'indica una serie de requerimientos y suxerencies a les autoridaes españoles pa correxir les infraiciones, que califiquen como "fora de control".{{ensin referencies}} Coles mesmes allaba l'anteproyectu de [[Llei d'Economía Sostenible]] (la conocida como ''[[Llei Sinde]]'' pola qu'un órganu alministrativu va poder ordenar el zarru o bloque sitio web d'enllaces, previa autorización expréss d'un xuez de l'Audiencia). Ente les suxerencies recoyíes na Llista 301 pueden vese distintos actos, tales como aumentar el personal pa investigar les actividaes d'Internet, nel [[Ministeriu d'Interior]], la [[Guardia Civil]] y la [[Cuerpu Nacional de Policía (España)|Policía Nacional]], dexar que los dueños de los derechos puedan llograr la información necesaria pa entamar aiciones civiles, tomar les aiciones necesaries p'asegurase que los [[modchip]]s (chips utilizaos pa lliberar diverses consoles por que sían capaces d'executar copies ensin autorizar y [[homebrew]]) y dispositivos similares sían illegales, desenvolver una campaña de publicidá efectivo, ente munches otres. === Estaos Xuníos === {{VT|DMCA|Llei SOPA}} Estaos Xuníos ye'l principal país tocantes a la persecución a los infractores de derechos d'autor, con una llexislación bien agresiva al respeutu. Ellí ellabórase añalmente la ''Priority Watchlist'', un informe redactáu poles principales asociaciones de productores y editores y que se remite al Departamentu de Comerciu de EE. XX. pa primir a los países que, so la so óptica, nun respeten lo suficiente el derechu d'autor nesi país. Los productos rellacionaos direuta o indireutamente cola propiedá intelectual representen alredor del 35% del PIB d'EEXX. === Méxicu === [[Ficheru:Pirate street vendor.jpg|thumb|left|Un vendedor ambulante vendiendo copies ensin autorizar d'álbumes.]] <ref>http://eleconomista.com.mx/industries/2014/02/12/pirateria-mexicana-les-mas-danina-economia-eu Ver AP, 2014 'Piratería mexicana, la más dañible para EU'.</ref> Méxicu atopar ente los once países onde les infraiciones a derechos d'autor dar con mayor fuercia, afectando a la economía d'Estaos Xuníos. Esta afirmación yá fuera plantegada muncho primero, polo que so presión d'organismos internacionales y de los Estaos Xuníos, el presidente [[Vicente Fox]] llanzó'l programa más ambiciosu contra la venta de música y películes reproducíos ensin autorización en Méxicu, llamada la ''guerra contra la piratería'',<ref>http://www.apcm.org.mx/archivos/AcuerdoNacionalVSPirateria.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150405065632/http://www.apcm.org.mx/archivos/AcuerdoNacionalVSPirateria.pdf |date=2015-04-05 }} Ver CIAPDAPI 'Desafíu Nacional. Alcuerdu Nacional Contra la Piratería' (S.F)</ref> el so primer movimientu foi L'Alcuerdu Nacional contra la Piratería, que non solo s'esmolecía poles infraiciones rellacionaes col cine y la música; si non tamién del vistíu, el software y autores polo xeneral. Esti alcuerdu plantegaba que pal so ésitu teníen de participar los trés órdenes de gobiernu ([[Federal]], [[Estatal]] y [[Municipal]]), los poderes que sofiten al Estáu ([[Llexislativu]], [[Executivu]] y [[Xudicial]]) y de xacíu, les Organizaciones Proteutores de Derechos d'autor interesaes na solución qu'esti nuevu alcuerdu prometía cumplir. <ref>http://www.apcm.org.mx/archivos/AcuerdoNacionalVSPirateria.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150405065632/http://www.apcm.org.mx/archivos/AcuerdoNacionalVSPirateria.pdf |date=2015-04-05 }} Ver Estratexes Específiques. 'Desafíu Nacional. Alcuerdu Nacional Contra la Piratería' (S.F)</ref> Esti alcuerdu basar n'estratexes: Llinies Estratéxiques Específiques pal Sector Públicu, Llinia Estratéxica Específica pal Sector Granible y una Llinia Estratéxica Educativa, caúna con un oxetivu y forma d'actuar distintes, pero qu'actúen xuntes. El [[derechu penal]] mexicanu namái trata les violaciones más graves del ordenamientu xurídicu, y nel marcu del derechu d'autor, xeneralmente namái se sancionen penalmente les conductes que supongan la copia o'l plaxu de les obres protexíes, onde alleguen dos circunstancies: el [[ánimu d'arriquecimientu]] y el perxuiciu a terceros, onde'l beneficiu llográu tenga especial trescendencia económica. Esto últimu, en munchos casos, supón una actividá altamente especializada, que busca la comercialización de los productos copiaos o plaxaos, y defínese n'actos tales como la esposición de les copies en comercios, catálogos de venta, y otros. Considerar estos derechos como una forma de propiedá (y non como un derechu d'usu) facilita la criminalización de la copia ensin autorizar. Dexa amás a les grandes multinacionales que controlen estos derechos una equiparación con otros delitos de mayor gravedá como'l robu, ye por esto, qu'El Alcuerdu Nacional Contra la Piratería fai cambeos a les penes llegales pa quien nun cumplan la llei tocantes a les infraiciones de derechu d'autor.<ref>http://asesores-stratego.com/publicaciones/remanes-pa-combatir-el contrabandu-y-la-pirateria-en-mexico/ "La Piratería" Ver Marcu Normativu</ref> La llei establez qu'a quien incumpla nes lleis, la privación de la llibertá va ser de 3 a 10 años, y una sanción que va de 2.000 a 20.000 díes de multa, tou esto cola cuenta d'amenorgar los usuarios infractores. Mientres l'últimu añu de l'alministración de Fox, más de 8,700 operativos fueron realizaos nel país pa prindar mercancía y detener presuntos vendedores de copies ensin autorizar<ref>http://www.reforma.com/aplicacioneslibre/articulo/default.aspx?id=274399&md5=5a34db01af0f998a9b1c466c6ca60b51&ta=0dfdbac11765226904c16cb9ad1b2efe "Cai llucha antipiratería"</ref> A la fin del sexeniu de [[Felipe Calderón Hinojosa|Felipe Calderón]] rexistraríense alredor de 123.440.367 artículos n'infraición; per otru llau, [[Enrique Peña Nieto]] tuvo'l sexeniu con más baxu resguardu según l'Informe Especial 301 d'EU.<ref>[https://openaccess.leidenuniv.nl/handle/1887/15984?sequence=2 Ver Aguiar, JCG. 2010, 'La piratería como conflictu. Discursos sobre la propiedá intelectual en Méxicu', Iconos 38:143-156]:</ref> Sicasí, según l'antropólogu [[José Carlos G. Aguiar]] estes polítiques paeceríen ser más efectives pa criminalizar el comerciu informal, que pal control efectivu de venta de copies ensin autorizar nos mercaos populares y espaciu públicu. == Consecuencies == En rellación a la industria musical, pa la mayoría de músicos la so verdadera fonte d'ingresos ta na actuación en vivu, non na venta de discos.<ref>{{Cita web |url= http://www.baquia.com/com/20010118/art00001.html |títulu= Por favor, ¡piratien los mios cantares! <!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantiya--> |fechaaccesu= 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20141130005653/http://www.baquia.com/com/20010118/art00001.html |fechaarchivu= 2014-11-30 }}</ref> Por tanto, pa dalgunos, la disponibilidad del material de los músicos favorez l'arribación de públicu a los sos conciertos. Unu de los medios que favorez esa disponibilidad del material anguaño ye l'usu de ''software'' [[P2P]] que dexa a los sos usuarios compartir ficheros al traviés d'[[Internet]], magar munchos esperen que los músicos empiecen a abandonar el conceutu de discu grabáu pa ufiertar el so material de formes alternatives (como, por casu, descargues al traviés de [[File Transfer Protocol|FTP]] o similares), pudiendo afitar precios per pieza/cantar o grupu de pieces muncho más baxos que los actuales precios de [[CD]]. Sicasí, la mayoría de les grandes compañíes, y asociaciones d'autores, ya intérpretes ''best-sellers'', nun tán acordies con esti puntu de vista y aluden a la perda de puestos de trabayos que se va producir na industria del sector por cuenta de esta actividá. Amás defenden el derechu de los autores a recibir compensación económica pol usu de la so obra, por un tiempu indetermináu, criticando les actuales llimitaciones temporales, acotando que "el dineru, les propiedaes, les cases, los negocios, les empreses, los cuadros, los muebles y les zapateríes heredar hasta l'infinitu, xeneración tres xeneración, y eso naide aldericar nin a naide paez-y mal (...). Namái los herederos de los artistes “viven del cuentu”, cuando xustamente éstos nin siquier mercaron lo que tienen, sinón que lo crearon ya inventaron."<ref>https://www.elpais.com/articulo/portada/nuevos/esplotadores/elpepusoceps/20110116elpepspor_17/Tes</ref> == Cifres == Anque les cifres sobre copies ensin autorizar son cuestionaes pola so validez,<ref>{{Cita web |url= http://www.aporrea.org/tecno/a38739.html |títulu= Les grandes mentires sobre les operaciones contra la falsificación <!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantiya--> |fechaaccesu = 2009 }}</ref> conglomeraos d'empreses del sector realizaron estudios qu'afirmen que la media mundial de falsificación pal añu [[2006]] asítiase en 35%,<ref>{{Cita web |url= http://w3.bsa.org/espana/press/newsreleases/Informe-global-IDC-2007.cfm |títulu= Business Software Alliance <!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantiya--> |fechaaccesu = 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://w3.bsa.org/espana/press/newsreleases/Informe-global-IDC-2007.cfm|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}</ref> Sicasí, esisten grandes variaciones d'esti guarismu dependiendo de la rexón. [[Vietnam]] ye'l país coles cifres más altes: el 97% del software utilizáu ye illegal, ente qu'en [[República Popular China|China]] caltener nun 94%.<ref>{{Cita web|url=http://www.microsoft.com/latam/softlegal/basics/ww/default.aspx|títulu=Falsificación de software de Microsoft, protexendo la propiedá intelectual <!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantiya-->|fechaaccesu=2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120901105925/http://www.microsoft.com/latam/softlegal/basics/ww/default.aspx|fechaarchivu=1 de setiembre de 2012}}</ref> N'[[Arxentina]] dalgunos afirmen qu'alredor del 70% de los [[DVD]] que se vienden son copies illegales,<ref>{{Cita web |url= http://www.clarin.com/diario/2007/07/14/sociedad/s-05215.htm |títulu= Siete de cada diez DVD que se vienden o arrienden son truchos <!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantiya--> |fechaaccesu= 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090427113001/http://www.clarin.com/diario/2007/07/14/sociedad/s-05215.htm |fechaarchivu= 2009-04-27 }}</ref> ente que el 75% del software n'usu ye falsificáu. Ente qu'en toa [[América Llatina|Llatinoamérica]] calcular nun 66%.<ref>{{Cita web|url=http://www.universia.com.ar/materia/materia.jsp?materia=25076|títulu=PIRATERÍA-SOFTWARE-LLEGA-AL-75-PER CIENTU <!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantiya-->|fechaaccesu=2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071128104954/http://www.universia.com.ar/materia/materia.jsp?materia=25076|fechaarchivu=28 de payares de 2007}}</ref> Según un estudiu ellaboráu por [[International Data Corporation]] publicáu pola [[Business Software Alliance]], les infraiciones de derechos d'autor xeneren perdes, y les mesmes xubiríen a 58 700 millones USD pal añu 2010, un 14,2% más qu'en 2009. N'[[Arxentina]], afírmase qu'estes supuestes perdes llegaron a los 681 millones USD pal periodu 2005-2010.<ref>{{Cita web |url= http://www.lanacion.com.ar/1411164-argentina-pierde-una fortuna-por-pirateria-de-software |títulu= Arxentina pierde una fortuna por piratería de software <!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantiya--> |fechaaccesu= 2011 }}</ref> La [[Motion Pictures Association of America]] (MPAA) publicó un detalláu informe tituláu ''El costu de la piratería'' (''[[The Cost of Movie Piracy]]''), onde s'afirmaba que mientres l'añu 2005 les descargues y ventes illegales de películes provocaron una perda teórica de 18 000 millones USD a la industria del cine. Tamién se señala que los principales afeutaos por estes práutica son les grandes productores. Según estos datos, estes ''perderíen'' alredor de 6 100 millones USD. El restu de les presuntes perdes, unos 11 900 millones, corresponderíen al treme de distribuidores, exhibidores y otres pequeñes productores. Per otra parte, un estudiu realizáu pol [[Conseyu Federal de Suiza|gobierno suizu]] concluyó que la infraición de derechos d'autor nun xenera perdes nin menores ingresos a la industria, amás de considerar llegal la descarga de material protexíu.<ref>{{Cita web |títulu=Pal gobiernu suizu, la descarga de películes y música ye llegal |url=http://www.redusers.com/noticias/pa-el gobiernu suizu-la descarga-de-peliculas-y-musica-ye-llegal/ |fechaaccesu=20 de xineru de 2012 |autor=Red Users |fecha=2 d'avientu de 2011}}</ref> == Cultura llibre == {{AP| Cultura llibre}} Los derechos d'autor son un sistema que data del sieglu XVIII, sicasí muncho primero d'esto y dende los oríxenes de la humanidá esistió La cultura llibre, que ye una corriente de pensamientu que promueve la llibertá na distribución y cambéu de trabayos creativos basándose nel principiu del conteníu llibre pa distribuyir o modificar trabayos y obres creatives, usando Internet según otros medios. Pa esto comparten y distribúin obres en [[dominiu públicu]], amás de crear obres artístiques con llicencies [[copyleft]] y [[creative commons]] y en redolaes de programes de computo utilicen llicencies llibres como [[GPL]] o apache. D'esta forma muncha de la información, llibros, música, películes y programes de computo que se comparte na rede yá seya en redes de pares o archivos agospiaos na rede son dafechu llegales y foméntase la so distribución y redistribución en forma llibre y gratuita una y bones esi ye'l so oxetivu y nestos intercambios nun se viola nengún derechu d'autor porque nun esisten. Al utilizar obres en dominiu públicu ye imposible infrigir derechos d'autor porque nun esisten, una y bones estes pueden ser utilizaes llibremente y pueden faese obres derivaes o lucrarse con estes, tal ye'l casu de les películes que fai Disney basaes n'obres so dominiu públicu que produz y viende con llicencia de derechos d'autor, pasando a ganar billones de dólares basándose n'obres que orixinalmente pertenecen al dominiu públicu. == Referencies == {{llistaref|2}} == Ver tamién == * [[Bootleg]] * [[Canon dixital]] * [[Cultura llibre]] * [[Derechu de copia privada]] * [[Partíu Pirata]] * [[Plaxu]] * [[SGAE]] * [[The Pirate Bay]] * [[Top cobertor]] == Enllaces esternos == * [http://portal.unesco.org/culture/es/ev.php-URL_ID=39397&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html] - Portal de la UNESCO: ¿Qué ye la Piratería? * {{Enllaz rotu|1=industria-discografica Plan d'Ayuda a la Música, testu de Juan C. Calvi, Documentu oficial sobre la Industria Discográfico n'España, la piratería y la Música n'Internet |2=http://www.falternativas.org/laboratorio/documento/documentos-de-trabayu/plan-integral-de-sofitu-a-la-musica-y-a-la |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Enllaz rotu|1=Páxina de David Bravo, abogáu especializáu en derechos d'autor |2=http://www.filmica.com/david_bravu/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [[:m:n:ye:Entrevista_a_David_Bravo|Entrevista a David Bravo, en Wikinoticies]] * [http://www.sgae.es/tipology/est/item/es/641_966.html La falsificación discográfica según la SGAE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170106224404/http://www.sgae.es/tipology/est/item/es/641_966.html |date=2017-01-06 }} * [http://www.nosoypirata.com/ NoSoyPirata.Com] - Plataforma alternativa que trata, dende la llegalidá, de desmitificar la copia na rede. * [https://www.gnu.org/philosophy/words-to-avoid.es.html#Piracy Piratería], en ''Delles pallabres y frases confuses que val la pena evitar'' según [[GNU]] * [https://web.archive.org/web/20111205113335/http://www.convenioantipirateria.org.co/ Conveniu Antipiratería] - Alianza d'entidaes de Colombia pa la proteición de los derechos d'autor. {{Tradubot|Infracción de derechos de autor}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Infraiciones a derechos d'autor]] 71hhe39ewrv7z8dhh2ug408b8dj827x Industria automovilística 0 115334 4485091 4459364 2026-04-06T05:45:35Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485091 wikitext text/x-wiki {{organización}} La '''industria automovilística''' o '''industria del automóvil''' ye un conxuntu de compañíes y organizaciones rellacionaes nes árees de [[diseñu]], desenvolvimientu, [[manufactura]], [[marketing]], y [[ventes]] d'[[Automóvil|automóviles]].<ref>{{cita web|url= http://global.britannica.com/EBchecked/topic/45050/automotive-industry|títulu=automotive industry |editorial=Encyclopaedia Britannica |fechaaccesu=25 de marzu de 2014}}</ref> Ye unu de los [[sectores económicos]] más importantes nel mundu por [[ingresos]]. La industria automovilística nun inclúi a les compañíes dedicaes al caltenimientu d'automóviles que yá fueron apurríos a un veceru, esto ye, [[Taller mecánicu|talleres mecánicos]] y [[Estación de serviciu|gasolineres]]. El términu ''automotriz'' ye deriváu del términu griegu ''auto'' (por sigo mesmu), y del llatín ''motriz'' (motor) pa representar a cualquier vehículu automotor. Esti términu foi propuestu pol miembru de [[SAE internacional|SAE]], [[Elmer Ambrose Sperry|Elmer Sperry]].<ref name="STS of US">{{cita llibru|títulu=Scientific and Technical Societies of the United States |añu=1968 |editorial=National Academy of Sciences|ubicación=Washington DC |páxina=164 |url=https://books.google.com/books?id=pS8rAAAAYAAJ&pg=PA164&lpg=PA164&dq=%22Society+of+Automobile+Engineers%22+-inauthor:%22Society+of+Automotive+Engineers%22&source=bl&ots=GPYxVdf2Gv&sig=-Qiz_agHsvXxF4LkOAtNS_b8YJ8&hl=en&sa=X&ei=YB0YUMHdLcPV0QHIuoHAAg&ved=0CGEQ6AEwBw#v=onepage&q=Society%20of%20Automobile%20Engineers%20-inauthor%3A%22Society%20of%20Automotive%20Engineers%22&f=false |edición=Eighth |fechaaccesu=25 de marzu de 2014}}</ref> == Historia == {{Main|Historia del automóvil}} [[Archivu:Chaine Citroen typea.jpg|thumb|250px|Llinia d'ensamble de [[Citroën]] en 1918.]] La industria automovilística tuvo'l so entamu na década de 1890. Mientres munchos decenios los [[Estaos Xuníos]] apurrieron al mundu una gran producción d'automóviles. Nel añu 1929, antes de la [[Gran Depresión]], nel mundu esistíen 32.028.500 automóviles, de los que la industria automovilística d'Estaos Xuníos producía alredor del 90%. Nesa dómina, nos Estaos Xuníos, la rellación yera d'un automóvil por 4,87 persones.<ref>{{cita publicación|url= https://books.google.com/books?id=FSgDAAAAMBAJ&pg=PA84&dq=U.S.+makes+ninety+percent+of+world's+automobiles |títulu=U.S. Makes Ninety Percent of World's Automobiles |publicación=Popular Science |fecha=payares de 1929 |páxina=84 |volume=115 |númberu=5 |fechaaccesu=6 d'agostu de 2013 }}</ref> Dempués de la [[Segunda Guerra Mundial]], [[Industria automovilística d'Estaos Xuníos na década de 1950|EE.UU fabricó alredor del 75%]] de la producción mundial d'automóviles. En 1980 los Estaos xuníos fueron superaos por [[Xapón]], quien dempués se convirtió nel líder de producción mundial hasta 1994. Nel añu 2006 Xapón algamó de nuevu a los Estaos Xuníos en producción y caltuvo esta posición hasta'l 2009, cuando [[China]] tomó'l primer llugar fabricando 13,8 millones d'unidaes al añu.<ref name="Production Statistics">{{cita web |editorial=OICA |url=http://oica.net/category/production-statistics/ |títulu=2012 Production Statistics |fechaaccesu=6 d'agostu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131106174001/http://www.oica.net/category/production-statistics/ |fechaarchivu=2013-11-06 }}</ref> Dende l'añu 1970 (140 unidaes) a 1998 (260 unidaes) hasta 2012 (684 unidaes), el númberu d'automóviles producíos n'Estaos Xuníos creció exponencialmente.<ref>{{cita publicación|apellíu1=Aichner|nome1=T.|apellíu2=Coletti|nome2= P|fecha=2013|títulu=Customers' online shopping preferences in mass customization|publicación=Journal of Direct, Data and Digital Marketing Practice|volume=15|númberu=1|páxines=20–35}}</ref> == Seguridá == Seguridá ye un estáu qu'implica tar protexíu ante cualquier riesgu, peligru o ataque. Na industria automovilística la seguridá significa que los usuarios nun tengan qu'enfrentar nengún riesgu o peligru de parte del vehículu. La seguridá na industria automovilística ye bien importante, y polo tanto ta suxeta a numberoses regulaciones. Los [[Automóvil|automóviles]] y otros vehículos impulsaos por motor tienen que cumplir con una serie de normes y regles, tanto locales como internacionales, pa ser aceptaos nel mercáu. La norma [[ISO 26262]], ye considerada como una de les más fiables pa poder comprobar la seguridá del automóvil.<ref>{{cita web|url= https://www.iso.org/iso/home/store/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=54591 |títulu= ISO 26262-10:2012 Road vehicles -- Functional safety -- Part 10: Guideline on ISO 26262 |editorial=International Organization for Standardization |fechaaccesu=25 de marzu de 2014}}</ref> En casu de problemes en seguridá, peligru, productu defectuosu o un procedimientu erróneu mientres la ellaboración del automóvil, el fabricante puede detener la producción pidir l'altu total de dalguna unidá o una serie de producción. Esti procedimientu ye llamáu [[Retirada de productu|retirada de productos]]. Realícense pruebes de productu, operación ya inspeición en distintos momentos de la [[cadena de valor]], esto pa poder evitar les retiraes del productu nel mercáu, asegurando la seguridá del usuariu y cumpliendo coles normes de la industria automovilística. Sicasí, la industria automovilística sigue tando en constante esmolición debíu al estáu de retirada de productos, poles consecuencies financieres qu'esto trai. == Economía == Nel añu 2007, esistíen alrodiu de 806 millones de coches y camiones, consumiendo alredor de 980 billones de llitros de gasolina y diésel per añu.<ref>{{cita web|editorial=Plunkett Research|url=http://www.plunkettresearch.com/Industries/AutomobilesTrucks/AutomobileTrends/tabid/89/Default.aspx|títulu=Automobile Industry Introduction|añu=2008|fechaaccesu=25 de marzu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101219120341/http://plunkettresearch.com/Industries/AutomobilesTrucks/AutomobileTrends/tabid/89/Default.aspx|fechaarchivu=19 d'avientu de 2010}}</ref> L'automóvil ye un mediu principal de tresporte en munches economíes desenvueltes. [[Boston Consulting Group]] predixo que nel añu 2014, una tercer parte de la demanda mundial va tar nos cuatro mercaos [[BRIC]] ([[Brasil]], [[Rusia]], [[India]] and [[República de China|China]]). Mentanto, nos países ensin desenvolver, la industria automovilística nun s'estableció como lo entamao.<ref name="twnside1">{{cita web|url=http://www.twnside.org.sg/title2/gtrends/gtrends396.htm|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121013151102/http://www.twnside.org.sg/title2/gtrends/gtrends396.htm|nome=Martin|apellíu=Khor|títulu=Developing economies slowing down|fechaarchivu=13 d'ochobre de 2012|obra=twnside.org.sg|fechaaccesu=21 de xunetu de 2015}}</ref> Per otru llau, espérase qu'esti enclín siga, especialmente nes xeneraciones más nueves (en países altamente urbanizaos), les nueves xeneraciones yá nun quieren ser dueños d'un automóvil; prefiriendo maneres de tresporte alternativos.<ref>{{cita web |url=http://www.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Manufacturing/gx-global-automotive-consumer-study-europe-final.pdf |formatu=PDF |títulu=2014 Global Automotive Consumer Study : Exploring consumer preferences and mobility choices in Europe |editorial=Deloittelcom |fechaaccesu=3 de xunetu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150704135550/http://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Manufacturing/gx-global-automotive-consumer-study-europe-final.pdf |fechaarchivu=2015-07-04 }}</ref> Per otra parte, otros mercaos automovilísticos potenciales son [[Irán]] ya [[Indonesia]].<ref>{{cita web|nome=Paul A.|apellíu=Eisenstein|url=http://www.thedetroitbureau.com/2010/01/building-brics-the-four-markets-that-could-soon-dominate-the-automotive-world/|títulu=Building BRIC's: 4 Markets Could Soon Dominate the Auto World|website=TheDetroitBureau.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230608112943/https://www.thedetroitbureau.com/2010/01/building-brics-the-four-markets-that-could-soon-dominate-the-automotive-world/|fechaarchivu=2023-06-08}}</ref> Nos nuevos mercaos d'automóviles, mérquense vehículos que cunten con un estáu establecíu dientro del mercáu, p'asegurar la so venta. D'alcuerdu a un estudiu per parte de J.D. Power, los mercaos emerxentes representaron el 51 per cientu de les ventes globales de vehículos en 2010; l'estudiu espera qu'esti enclín acelérese.<ref>{{cita web|editorial=The Truth About Cars|autor=Bertel Schmitt|url=http://www.thetruthaboutcars.com/2011/02/auto-industry-sets-new-world-record-in-2010-will-do-it-again-in-2011 |títulu=Auto industry sets new world record|fecha=15 de febreru de 2011|fechaaccesu=7 d'agostu de 2011}}</ref><ref>{{cita web|editorial=J.D. Power and Associates|url=http://businesscenter.jdpower.com/news/pressrelease.aspx?ID=2011018|títulu=Global Automotive Outlook for 2011 Appears Positive as Mature Auto Markets Recover, Emerging Markets Continue to Expand|fecha=15 de febreru de 2011|fechaaccesu=7 d'agostu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110217022100/http://businesscenter.jdpower.com/news/pressrelease.aspx?ID=2011018|fechaarchivu=2011-02-17}}</ref> Sicasí, los informes más recién, confirmaron lo contrario; esto ye, que la industria del automóvil taba amenorgándose, inclusive nos países BRIC.<ref name="twnside1" /> Nos Estaos Xuníos, les ventes de vehículos algamaron el so puntu máximu en 2000, con 17,8 millones d'unidaes vendíes.<ref>{{cita web |url=http://www.thecherrycreeknews.com/o-s-vehicle-sales-peaked-in-2005/ |títulu=U.S. vehicle sales peaked in 2000 |editorial=thecherrycreeknews.com |fecha=27 de mayu de 2015 |fechaaccesu=18 de xunu de 2015 }}</ref> == Mayores grupos productores d'automóviles (por volume) == La siguiente tabla amuesa los grupos constructores de vehículos de motor con una producción añal nel mundu mayor a 1.000.000 unidaes, según les [[marca|marques]] producíes por caúna. La tabla ta realizada a partir de los últimos datos estrayíos de la [[Organización Internacional de Constructores d'Automóviles|OICA]] de 2014<ref>{{Cita web |títulu=World Motor Vehicle Production: World Ranking of Manufacturers 2014 |editorial=[[Organización Internacional de Constructores d'Automóviles|OICA]] |url=http://www.oica.net/wp-content/uploads//Ranking-2014-Q4-Rev.-22-July.pdf |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924055454/http://www.oica.net/wp-content/uploads//Ranking-2014-Q4-Rev.-22-July.pdf |fechaarchivu=2015-09-24 }}</ref> por grupu y poles marques n'orde alfabéticu. {| {{tablaguapa}} style="font-size:95%;" ![[Marca]] !! [[País|País d'orixe]] !! Propiedá !! Mercaos |-bgcolor="gainsboro" |colspan="4"|'''1. [[Toyota|Toyota Motor Corporation]]''' ({{Bandera|Xapón}}) |- |[[Daihatsu]] * |align="center" |{{Bandera|Xapón}} ||Subsidiaria||Global, sacante Norteamérica y Australia |- |[[Hino Motors|Hino]] * |align="center"|{{Bandera|Xapón}} ||Subsidiaria||Asia Pacíficu, Canadá, Méxicu, Suramérica |- |[[Lexus]] |align="center"|{{Bandera|Xapón}} ||División||Global, sacante Méxicu y Suramérica, cola esceición de Perú, Chile, Brasil, Bolivia, Costa Rica y Panamá |- |[[Toyota]] |align="center"|{{Bandera|Xapón}} ||División||Global |-bgcolor="gainsboro" |colspan="4"|'''2. [[Grupu Volkswagen|Volkswagen Group (Volkswagen AG)]]''' ({{Bandera|Alemaña}}) |- |[[Audi]] |align="center"|{{Bandera|Alemaña}} ||Subsidiaria||Global |- |[[Bentley (automóviles)|Bentley]] |align="center"|{{Bandera|Reinu Xuníu}} ||Subsidiaria||Global |- |[[Bugatti Automobiles SAS|Bugatti]] |align="center"|{{Bandera|Francia}} ||Subsidiaria||Global |- |[[Lamborghini]] |align="center"|{{Bandera|Italia}} ||Subsidiaria||Global |- |[[Porsche]] |align="center" |{{Bandera|Alemaña}} ||Subsidiaria||Global |- |[[SEAT]] |align="center"|{{Bandera|España}} ||Subsidiaria||Europa, Llatinoamérica, China |- |[[Škoda]] |align="center"|{{Bandera|República Checa}} ||Subsidiaria||Global, sacante Norteamérica |- |[[Volkswagen]] |align="center"|{{Bandera|Alemaña}} ||Subsidiaria||Global |-bgcolor="gainsboro" |colspan="4"|'''3. [[General Motors|General Motors Corporation]]''' ({{Bandera|Estaos Xuníos}}) |- |[[Buick]] |align="center"|{{Bandera|Estaos Xuníos}} ||División||Norteamérica, China |- |[[Cadillac]] |align="center"|{{Bandera|Estaos Xuníos}} ||División||Global, sacante Llatinoamérica, cola esceición de Méxicu y Panamá |- |[[Chevrolet]] |align="center"|{{Bandera|Estaos Xuníos}} ||División||Global, quitando Europa, Australia y Nueva Zelanda |- |[[GM Korea]] |align="center"|{{Bandera|Corea del Sur}} ||Subsidiaria||Corea del Sur |- |[[GMC (automóvil)|GMC]] |align="center"|{{Bandera|Estaos Xuníos}} ||División||Norteamérica, Oriente Mediu |- |[[Holden]] | align="center"| {{Bandera|AUS}} ||Subsidiaria||Australia, Nueva Zelanda, Oriente Mediu |-bgcolor="gainsboro" |colspan="4"|'''4. [[Hyundai Motor Company]]''' ({{Bandera|Corea del Sur}}) |- |[[Hyundai Motor Company|Hyundai]] |align="center"|{{Bandera|Corea del Sur}} ||División||Global |- |[[Kia Motors|Kia]] |align="center"|{{Bandera|Corea del Sur}}||Subsidiaria||Global |- |-bgcolor="gainsboro" |colspan="4"|'''5. [[Ford Motor Company]]''' ({{Bandera|Estaos Xuníos}}) |- |[[Ford Motor Company|Ford]] |align="center"|{{Bandera|Estaos Xuníos}} ||División||Global ** |- |[[Lincoln (automóvil)|Lincoln]] |align="center"|{{Bandera|Estaos Xuníos}} ||División||Norteamérica, Oriente Mediu, Panamá |- |[[Troller (automóvil)|Troller]] | align="center"| {{Bandera|BRA}}||Subsidiaria||Suramérica |-bgcolor="gainsboro" |colspan="4"|'''6. [[Nissan|Nissan Motors]]''' ({{Bandera|Xapón}}) |- |[[Infiniti]] |align="center"|{{Bandera|Xapón}} ||División||Norteamérica, Oriente Mediu, Taiwán, Corea, Rusia, Europa, Panamá, Chile |- |[[Datsun]] |align="center"|{{Bandera|Xapón}} ||División||Asia |- |[[Nissan]] |align="center"|{{Bandera|Xapón}} ||División||Global |-bgcolor="gainsboro" |colspan="4"|'''7. [[Fiat Chrysler Automobiles]] ''' ({{Bandera|Italia}})({{Bandera|USA}}) |- |[[Abarth]] |align="center"|{{Bandera|Italia}}||Subsidiaria||Global |- |[[Alfa Romeo]] |align="center"|{{Bandera|Italia}}||Subsidiaria||Global |- |[[Chrysler]] |align="center"|{{Bandera|Estaos Xuníos}}||Subsidiaria||Norteamérica |- |[[Dodge]] |align="center"|{{Bandera|Estaos Xuníos}}||Subsidiaria||Norteamérica |- |[[Ferrari]] |align="center"|{{Bandera|Italia}}||Subsidiaria||Global |- |[[Fiat]] | align="center"| {{Bandera|ITA}}||Subsidiaria||Global |- |[[Fiat Professional]] | align="center"| {{Bandera|ITA}}||Subsidiaria||Global, sacante Estaos Xuníos y Canadá |- |[[Jeep]] |align="center"|{{Bandera|Estaos Xuníos}}||Subsidiaria||Global |- |[[Iveco]] |align="center"|{{Bandera|Italia}}||Subsidiaria||Global, sacante Norteamérica |- |[[Lancia]] | align="center"| {{Bandera|Italia}}||Subsidiaria||Europa |- |[[Maserati]] | align="center"| {{Bandera|Italia}}||Subsidiaria||Global |- |[[Ram Trucks]] |align="center"|{{Bandera|Estaos Xuníos}}||Subsidiaria||Norteamérica |- |[[SRT]] |align="center"|{{Bandera|Estaos Xuníos}}||Subsidiaria||Norteamérica |- |-bgcolor="gainsboro" |colspan="4"|'''8. [[Honda|Honda Motor Company]]''' ({{Bandera|Xapón}}) |- |[[Acura]]||align="center"|{{Bandera|Xapón}} ||División||Norteamérica, China, Méxicu, Panamá. |- |[[Honda]]||align="center"|{{Bandera|Xapón}} ||División||Global |-bgcolor="gainsboro" |colspan="4"|'''9. [[Suzuki|Suzuki Motor Corporation]]''' ({{Bandera|Xapón}}) |- |[[Maruti Udyog|Maruti Suzuki]] || align="center"| {{Bandera|IND}}||Subsidiaria||India, Oriente Mediu, Suramérica |- |[[Suzuki]]||align="center"|{{Bandera|Xapón}} ||División||Global |-bgcolor="gainsboro" |colspan="4"|'''10. [[PSA Peugeot-Citroën|Grupu PSA]]''' ({{Bandera|Francia}}) |- |[[Citroën]]||align="center"|{{Bandera|Francia}} ||Subsidiaria||Global, sacante Norteamérica |- |[[Peugeot]]||align="center"|{{Bandera|Francia}} ||Subsidiaria||Global, sacante Estaos Xuníos y Canadá |- |[[Opel]]||align="center"|{{Bandera|Alemaña}} ||Subsidiaria||Europa continental, Sudáfrica, Asia cola esceición de Xapón, Chile |- |[[DS Automobiles]]||align="center"|{{Bandera|Francia}} |Subsidiaria|Subsidiaria |Global, sacante Norteamérica |- |[[Vauxhall Motors|Vauxhall]]||align="center"|{{Bandera|Reinu Xuníu}} ||Subsidiaria||Reinu Xuníu |-bgcolor="gainsboro" |colspan="4"|'''11. [[Renault]]''' ({{Bandera|Francia}}) |- |[[Dacia (automóvil)|Dacia]]||align="center"|{{Bandera|Rumanía}} ||Subsidiaria||Europa, Llatinoamérica, Asia, África |- |[[Renault]]||align="center"|{{Bandera|Francia}} ||División||Global, sacante Estaos Xuníos y Canadá |- |[[Renault Samsung Motors]] || align="center"| {{Bandera|KOR}}||Subsidiaria||Asia, Suramérica |-bgcolor="gainsboro" |colspan="4"|'''12. [[BMW|BMW AG]]''' ({{Bandera|Alemaña}}) |- |[[BMW]]||align="center"|{{Bandera|Alemaña}} ||División||Global |- |[[MINI]]||align="center"|{{Bandera|Reinu Xuníu}} ||División||Global |- |[[Rolls-Royce]]||align="center"|{{Bandera|Reinu Xuníu}} ||Subsidiaria||Global |-bgcolor="gainsboro" |colspan="4"|'''13. [[SAIC Motor|Shanghai Automotive Industry Corporation]] (SAIC)''' ({{Bandera|República Popular China}}) |- |[[MG (automóvil)|MG]]||align="center"|{{Bandera|Reinu Xuníu}} ||Subsidiaria||UK, Llatinoamérica |- |[[Roewe]]||align="center"|{{Bandera|República Popular China}} ||División||China |-bgcolor="gainsboro" |colspan="4"|'''14. [[Daimler AG]]''' ({{Bandera|Alemaña}}) |- |[[Freightliner LLC|Freightliner]]||align="center"|{{Bandera|Estaos Xuníos}} ||Subsidiaria||Norteamérica, Sudáfrica |- |[[Mercedes-Benz]] || align="center"| {{Bandera|Alemaña}}||División||Global |- |[[Mitsubishi Fuso Truck and Bus Corporation|Mitsubishi Fuso]] || align="center"| {{Bandera|JPN}}||Subsidiaria||Global |- |[[Smart]] || align="center"| {{Bandera|Alemaña}}||División||Norteamérica, Europa Occidental, Sureste Asiáticu, Sudáfrica |-bgcolor="gainsboro" |colspan="4"|'''15. [[Chang'an Motors]]''' ({{Bandera|República Popular China}}) |- |[[Chang'an Motors|Changan]]||align="center"|{{Bandera|República Popular China}} ||División||China, Chile, Venezuela, Colombia, Sudáfrica |-bgcolor="gainsboro" |colspan="4"|'''16. [[Mazda|Mazda Motor Corporation]]''' ({{Bandera|Xapón}}) |- |[[Mazda]] || align="center"| {{Bandera|Xapón}}||División<ref>{{Cita web |títulu=Mazda Motor Corporation |editorial=Hoovers |url=http://www.hoovers.com/mazda/--ID__41860--/free-co-factsheet.xhtml }}</ref>||Global |-bgcolor="gainsboro" |colspan="4"|'''17. [[Dongfeng Motor Corporation]]''' ({{Bandera|República Popular China}}) |- |[[Dongfeng Motor Corporation|Dongfeng]]||align="center"|{{Bandera|República Popular China}} ||División||China, Chile, Colombia, Serbia, Polonia, Ucrania, Venezuela |-bgcolor="gainsboro" |colspan="4"|'''18. [[Mitsubishi Motors|Mitsubishi Motors Corporation]]''' ({{Bandera|Xapón}}) |- |[[Mitsubishi Motors|Mitsubishi]]||align="center"|{{Bandera|Xapón}} ||División||Global |-bgcolor="gainsboro" |colspan="4"|'''19. [[Beijing Automotive Group]]''' (BAIC) ({{Bandera|China}}) |- |[[BAIC]]||align="center"|{{Bandera|China}} ||División||China |-bgcolor="gainsboro" |colspan="4"|'''20. [[Tata Motors|Tata Motors Limited]]''' ({{Bandera|India}}) |- |[[Tata Hispanu]]||align="center"|{{Bandera|España}} ||Subsidiaria||Europa |- |[[Jaguar Cars|Jaguar]]||align="center"|{{Bandera|Reinu Xuníu}} ||Subsidiaria||Global |- |[[Land Rover]]||align="center"|{{Bandera|Reinu Xuníu}} ||Subsidiaria||Global |- |[[Tata Motors|Tata]]||align="center"|{{Bandera|India}} ||División||India, Chile, Sudáfrica, Venezuela |- |[[Tata Daewoo Commercial Vehicle|Tata Daewoo]]||align="center"|{{Bandera|Corea del Sur}} ||Subsidiaria||Corea del Sur |-bgcolor="gainsboro" |colspan="4"|'''21. [[Geely|Geely Automobile]]''' ({{Bandera|China}}) |- |[[Geely]]||align="center"|{{Bandera|China}} ||División||Finlandia, Colombia, Brasil, Serbia, Chile, Venezuela |- |[[Proton Holdings Berhad]]||align="center"|{{Bandera|Malasia}} ||Subsidiaria|| Sureste asiáticu, Australia, Reinu Xuníu, Turquía, Próximu oriente, Chile, Exiptu, Xipre |- |[[Lotus Cars]]||align="center"|{{Bandera|Reinu Xuníu}} ||División||Global |- |[[Shanghai Maple Guorun Automobile|Maple]]||align="center"|{{Bandera|China}} ||Subsidiaria||China |- |[[Volvo]]||align="center"|{{Bandera|Suecia}} ||División||Global |-bgcolor="gainsboro" |colspan="4"|'''22. [[Mahindra]]''' ({{Bandera|India}}) |- |[[Mahindra]]||align="center"|{{Bandera|India}} ||División||India, China, Sudámerica, Sudafrica, España, Italia |- |[[SsangYong Motor Company|SsangYong]]||align="center"|{{Bandera|Corea del Sur}} ||Subsidiaria||Corea del Sur, Sudáfrica, Europa, Australia, Chile |-bgcolor="gainsboro" |} == Ver tamién == * [[Clasificación d'automóviles]] * [[Industria automovilística d'Estaos Xuníos na década de 1950]] * [[Llista de países por vehículos per cápita]] * [[Países por producción de vehículos de motor]] == Referencies == {{llistaref|colwidth=30em}} == Enllaces esternos == {{wikcionariu}} * [http://www.autoalliance.org/ Alliance of Automobile Manufacturers] {{en}} * [http://www.1reservoir.com/awow-8 World Top Ranking Car Companies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150826023649/http://www.1reservoir.com/awow-8 |date=2015-08-26 }} {{en}} * [http://trendeconomy.com/en/industries/Total_Vehicle_Sales Total car sales statistics by country] {{en}} [[Categoría:Industria]] [[Categoría:automóviles]] [[Categoría:Industria automovilística]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] 999clv4lt98n94o9nr8tyb58hr00tyn Ibieca 0 119242 4485051 4482783 2026-04-05T14:26:48Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485051 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Ibieca''' ye un conceyu de Uesca, asitiáu na contorna de la [[Plana de Uesca]] ([[España]]), a 23 km de la capital provincial. == Xeografía == * Asitiada ente los ríos [[Alcanadre]] y [[Guatizalema]]. === Llocalidaes estremeres === Llenda con [[Angüés]] al sur, con [[Loporzano]] al norte, con [[Casbas de Uesca]] al norte y al este, con [[Siétamo]] al oeste y al sur. == Toponomía == El nome probablemente deriva del términu ''[[ibón]]'' (llagu d'orixe glaciar) en referencia a les diverses balses qu'arrodien el conceyu.<br /> Tres la [[Romanización (aculturación)|romanización]] podría adquirir sufixos llatinos y ser llamáu ''Iebeca'' o ''Iebluco''.<ref>{{cita web | url = http://antropologiaaragonesa.org/pdf/temes/1.02_El_%20orixe_%20de.pdf | títulu = "L'orixe de los nuesos pueblos" | autor = Benito, Manuel | obra = Temes d'antropoloxía aragonesa }}</ref><br /> Hasta [[1229]] el topónimu ''Ibieca'' tomó distintes formes na documentación medieval y moderno como: ''Iuieca'', ''Iuiequa'', ''Yvecha'' o ''Ybiequa''.<ref>{{obra citada |títulu =Toponimia Histórica Aragonesa |apellíos =Miguel Ballestín |nome =Pascual |enllaceautor =Pascual Miguel Ballestín |añu =2007 |allugamientu =[[Isín (Sabiñánigo)]] |url =http://toponimiaaragonesa.org/docum/tphistoricaaragonpdf.pdf |fechaaccesu = 5 de payares de 2016}}</ref> == Historia == La primer mención data d'ente xineru y febreru de [[1104]], na concordia realizada pol Obispu de Uesca y l'abá de [[Castiellu de Montearagón|Montearagón]].<ref>{{cita llibru |apellíu= Ubieto Arteta|nome= Antonio|enllaceautor= Antonio Ubieto Arteta|títulu= Cartulariu de Montearagón, nᵘ38|url= |fechaaccesu=22 de mayu de 2014 |idioma= |otros= |edición= |añu= |editor= |editorial= |allugamientu= |isbn= |capítulu= |páxina= |cita= }}</ref> El llugar foi conquistáu nel [[sieglu XI]] por [[Sancho Ramírez]]. Dempués, Ibieca dependió del señoríu de [[Foces]], al que-y asocedió la '''Orde Hospitalaria de San Xuan de Xerusalén''', por designio espresu de don [[Ximeno de Foces]], que mandó en [[1249]] construyir a les sos espenses la ermita de [[San Miguel de Foces]], llevantada nes sos posesiones, a unos dos quilómetros del cascu urbanu. D'esti pueblu partió '''Doña Godina''', fía d'[[Atho de Foces]], pa faese cargu del señoríu de [[La Almunia de Doña Godina|La Almunia]]. == Política llocal == === Últimos alcaldes de Ibieca === {| {{tablaguapa}} |- ! Periodu !! Alcalde !! Partíu |- | [[1979]]-[[1983]] || Francisco Torres Puyuelo<ref>{{cita web |url=http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html |títulu=Treinta aniversario de las primeras elecciones municipales de la democracia |autor=Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques (Gobiernu d'España) |fechaaccesu=6 de marzu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140306230615/http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html |fechaarchivu=6 de marzu de 2014 }}</ref> || [[Unión de Centru Democráticu|UCD]] || style="width: 5px" bgcolor=orange align="center" | |- | [[1983]]-[[1987]] || || |- | [[1987]]-[[1991]] || || |- | [[1991]]-[[1995]] || || |- | [[1995]]-[[1999]] || || |- | [[1999]]-[[2003]] || || |- | [[2003]]-[[2007]] || rowspan=2 | Ánxel Arilla Llera || rowspan=5 | [[Partíu Popular d'Aragón|PP]] || rowspan=5 style="width: 5px" bgcolor=#1e90FF align="center" | |- | 2007-2010 |- | 2010-2011 || rowspan=3 | José Antonio Broto Escario<ref>[https://web.archive.org/web/20110907160459/http://www.mpt.gob.es/areas/politica_local/alcaldes_2011/parrafo/00/document_es/Aragon.pdf Alcaldes d'Aragón de les eleiciones de 2011]</ref><ref>{{cita publicación |publicación=Heraldo.es |url=https://www.heraldo.es/noticias/aragon/huesca_provincia/2015/06/14/alcaldes_todos_los_municipios_provincia_huesca_366896_1101026.html |títulu=Alcaldes de tolos conceyos de la provincia de Uesca |fecha=14 de xunu de 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180907095525/https://www.heraldo.es/noticias/aragon/huesca_provincia/2015/06/14/alcaldes_todos_los_municipios_provincia_huesca_366896_1101026.html |archivedate=2018-09-07 |fechaaccesu=2023-02-09 }}</ref> |- | 2011-2015 |- | 2015-2019 |} === Resultaos eleutorales === {| {{tablaguapa}} style="margin:0 auto" |- | colspan="11" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleiciones municipales'''<ref>{{cita web |url=http://servicios.aragon.es/aeaw/processSelect.do |títulu=Archivu Eleutoral d'Aragón |fechaaccesu=13 d'agostu de 2012 |apellíu=Gobiernu d'Aragón |nome= |fecha= |obra= |idioma= |cita= }}</ref></center> |- bgcolor="#D8D8D8" | '''Partíu''' | align="right" | '''1979''' | align="right" | '''1983''' | align="right" | '''1987''' | align="right" | '''1991''' | align="right" | '''1995''' | align="right" | '''1999''' | align="right" | '''2003''' | align="right" | '''2007''' | align="right" | '''2011''' | align="right" | '''2015''' |- | bgcolor="#1e90FF" | '''[[Partíu Popular d'Aragón|PP]]'''<sup>a</sup> | | | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 2 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 3 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5 |- | bgcolor="#FFCC66" | '''[[Partíu Aragonés|PAR]]''' | | bgcolor="#FFCC66" align="right" | 5 | | bgcolor="#FFCC66" align="right" | 2 | | bgcolor="#FFCC66" align="right" | 1 | | bgcolor="#FFCC66" align="right" | - | bgcolor="#FFCC66" align="right" | - | bgcolor="#FFCC66" align="right" | - |- | bgcolor="#FF4500" | '''[[Partíu de los Socialistes d'Aragón|PSOE]]''' | | | bgcolor="#FF6347" align="right" | 3 | | | bgcolor="#FF6347" align="right" | - | bgcolor="#FF6347" align="right" | - | bgcolor="#FF6347" align="right" | - | bgcolor="#FF6347" align="right" | - | bgcolor="#FF6347" align="right" | - |- | bgcolor="#99CC66" | '''[[Chunta Aragonesista|CHA]]''' | | | | | | | | bgcolor="#99CC66" align="right" | - | | |- | bgcolor="#e34234" | '''[[Izquierda Xunida d'Aragón|IX]]'''<sup>b</sup> | | bgcolor=Red align="right" | - | | | | bgcolor="#FF6666" align="right" | - | | | | |- | bgcolor=#197e36 | '''[[Unión de Centru Democráticu (España)|UCD]]''' | bgcolor=#197e36 align="right" | 5 | | | | | | | | | |- bgcolor="#EEEEEE" | '''''Total''''' | align="right" | '''''5''''' | align="right" | '''''5''''' | align="right" | '''''5''''' | align="right" | '''''5''''' | align="right" | '''''5''''' | align="right" | '''''5''''' | align="right" | '''''5''''' | align="right" | '''''5''''' | align="right" | '''''5''''' | align="right" | '''''5''''' |- | colspan="10" | <sup>a</sup><small>'''[[Alianza Popular|AP]]''' hasta [[1989]]</small><br /><sup>b</sup><small>'''[[Partíu Comunista d'España|PCE]]''' hasta [[1986]]</small> |} == Demografía == {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Evolución demográfica ![[1842]] !! [[1857]] !! [[1860]]!! [[1877]] !! [[1887]] !! [[1897]] !! [[1900]] !! [[1910]] !! [[1930]] !! [[1940]] !! [[1950]] !! [[1960]] !! [[1970]] !! [[1981]] !! [[1986]] !! [[1992]] !! [[1999]] !! [[2004]] !! [[2005]] |- | align=center| 250 || align=center| 398 || align=center| 384 || align=center| 389|| align=center| 443 || align=center| 397 || align=center| 401 || align=center| 392 || align=center| 301 || align=center| 298 || align=center| 284 || align=center| 240 || align=center| 167 || align=center| 136 || align=center| 130 || align=center| 112 || align=center| 101|| align=center| 117 || align=center| 114 |} == Monumentos == === Monumentos relixosos === ==== Ilesia parroquial ==== [[Ficheru:Torre-campanario Ibieca.JPG|left|135px|thumb|Portada y torre-campanario de la ilesia.]] La Ilesia parroquial de Ibieca, dedicada a [[Clemente de Roma|San Clemente Papa]], tien aspeutu de fortaleza, especialmente pola so torre-campanariu, de piedra de sillería. Ta formando por una única nave de cuatro tramos y capiyes nos llaterales.<br /> El restu del edificiu ye abondo posterior, de los [[Sieglu XVII|sieglos XVII]] y [[Sieglu XVIII|XVIII]]. La portada, anque d'escasu interés, corresponder col estilu renacentista.<br /> La última restauración importante foi nel añu [[1605]], con '''Domingo Isola''' como arquiteutu restaurador. ==== Ermita de San Miguel de Foces ==== [[Ficheru:San Miguel de Foces 2.JPG|right|115px|thumb|Fachada de la ermita.]] {{AP|Ilesia de San Miguel de Foces}} Asitiada a dos quilómetros del cascu urbanu. Foi mandada construyir por [[Ximeno de Foces]] en [[1249]] col enfotu de utilizala como panteón familiar. Diez años dempués donar a la ''Orde de San Xuan de Xerusalén''. Asitiar nel periodu de transición del estilu Románicu al Góticu.<br /> Foi declarada '''Monumentu Nacional''' en [[1916]].<br /> Ye la única muerte del antiguu pobláu de Foces, que foi pertenencia de la familia [[Foces]]. <br /><br /> === Monumentos civiles === Abonden los edificios de puertes doveladas, con piedres armeres sobre les sos fachaes, que denotan l'antigua propiedá de los inmuebles, en manes de infanzones. == Fiestes == * El [[15 de mayu]] celébrase la primer romería, que parte de la [[Ilesia de San Miguel de Foces]] y na cual llévase a costazos a la Virxe de Foces hasta la ilesia parroquial. * El primer domingu de setiembre celebra la segunda romería, y la virxe fai'l percorríu inversu, de Ibieca a San Miguel de Foces. * La fiesta mayor ye'l [[23 de payares]] n'honor a [[Clemente de Roma|San Clemente]].<ref>[http://www.ibieca.es/index.php/mod.pags/mem.detalle/idpag.24/idmenu.1050/chk.49ec56dd8b1y657a95daedfc34eccbfa.html Fiestes y tradiciones de Ibieca]</ref> == Escudu == Esta villa de Uesca usa como armes heráldiques un escudu de base circular, mantelado en curva: en cuarteles primeru y segundu, de gules (colloráu), un focete de podar de plata encabada n'oru, ([[Foces|Llinaxe de los Foces]]), nel mantel, la señal real d'Aragón, d'oru con cuatro palos de gules. Tou timbrado con corona real zarrada (d'[[España]]).<br /> Los campos onde apaez la figura del focete (fondu coloráu).<br /> El focete ye de plata col mangu n'oru.<br /> El mantel (parte inferior), sobre fondu d'oru, cuatro palos coloraos, barres d'[[Escudu d'Aragón|Aragón]].<br /> Timbrado de la corona real zarrada. == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Conceyos de la provincia de Uesca]] * [[Conceyos aragonófonos d'Aragón según l'Anteproyectu de la Llei de Llingües]] == Bibliografía == * [http://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&textoPorDefectoEnCuadros=&nombrePoblacion=Ibieca&CONSULFAST.x=48&CONSULFAST.y=11 Ficha de la población] * UBIETO ARTETA, Antonio, "Historia de Aragón". Los pueblos y los despoblados II (Ed. Anubar. Zaragoza, 1985) == Enllaces esternos == {{commonscat|Ibieca|Ibieca}} * [https://web.archive.org/web/20071216072552/http://www.dphuesca.es/index.php/mod.entidaes/mem.detalle/identidá.102/relcategoria.205/idmenu./chk.d0216918d750684c2y294700f110006c.html dphueca.es] * [http://www.caiaragon.com/es/municipios/index.asp?idloc=120&tipu=0 Ficha de la población] * [http://www.altoaragon.org/ibieca/ Ibieca] * [http://www.viamichelin.com/viamichelin/esp/dyn/controller/mapPerformPage?expressMap=false&act=&pim=true&strAddress=&strCP=&strLocation=Ibieca&strCountry=844&x=17&y=9&productId=# Mapa de Situación] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929133215/http://www.viamichelin.com/viamichelin/esp/dyn/controller/mapPerformPage?expressMap=false&act=&pim=true&strAddress=&strCP=&strLocation=Ibieca&strCountry=844&x=17&y=9&productId= |date=2007-09-29 }} * [http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=7013&tipu_busqueda=1&nome=Ibieca&categoria_id=&subcategoria_id=&conImagenes= Artículu na GEA] {{Tradubot|Ibieca}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Uesca]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Uesca]] [[Categoría:Ibieca]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] bfcf7w2mozvb7wbuaihiaae08ookoma Híjar 0 119371 4485048 4482779 2026-04-05T13:35:03Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485048 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Híjar''' ye una villa y conceyu de la [[provincia de Teruel]] n'[[Aragón]], [[España]]. Capital de la [[comarca]] del [[Baxu Martín]], tien una población de 1&nbsp;763 habitantes ([[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]] [[2014]]). == Situación y clima == Híjar tópase asitiada na [[Valle del Ebro|Depresión del Ebro]] a 291&nbsp;[[altitú|msnm]]. El so cascu urbanu asítiase na marxe derecha del [[ríu Martín]], na zona más próxima a [[Zaragoza]] de la tierra baxa turolense. Atopar a 72 km de Zaragoza y a 171 de [[Teruel]]. Tien una temperatura medio añal de 14,3&nbsp;[[Grau Celsius|°C]] y la so precipitación añal ye de 360 mm. == Toponimia == A Híjar atribúyense-y diversos nomes en dómines distintes. L'historiador Pedro Pruneda, na ''Crónica de la provincia de Teruel'', sostién que la villa de Híjar ye perantigua, siendo'l so nome mientres l'[[Imperiu romanu|Imperiu Romanu]] '''Arse''' o '''Ars'''. Dichu nome provendría del [[Idioma hebréu|hebréu]] '''Har''', que'l so significáu ye «monte» o «llomba». En [[Idioma feniciu|feniciu]] la llocalidá llamóse '''Igar''', d'idénticu significáu, y a partir d'esti topónimu feniciu llegar al [[Idioma árabe|árabe]] '''Ixar''', d'onde deriva'l so actual nome.<ref>{{Cita web |url=http://www.hijar.com/portal/pagina.php?53 |títulu=Historia antigua de Híjar. Conceyu de Híjar |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160305145020/http://hijar.com/portal/pagina.php?53 |fechaarchivu=2016-03-05 }}</ref> == Historia == === Edá Antigua === Los asentamientos más antiguos nel términu municipal correspuenden a la [[íberos|dómina ibérica]], de la que se caltienen restos nos xacimientos de La Valecia, Los Palomaricos y Cabezo de la Revelaina. De [[Hispania romana|dómina romana]] ye'l xacimientu de la Val de Muzas —na marxe izquierda del [[ríu Martín]]—, que podría pertenecer a una antigua [[villa romana]]. El material recoyíu nesti llugar contién restos de cerámica de ''[[terra sigillata]]'' y de [[Mosaicu romanu|mosaicos]]. Otros xacimientos como los de Les Camarillas y Les Lianas, tamién na marxe izquierda del ríu, daten de la dómina [[Altu Imperiu romanu|altoimperial]]. === Edá Media === La cayida del [[Imperiu romanu|Imperiu Romanu]] traxo consigo la dispersión de la población. De l'[[alta Edá Media]] son los restos conocíos como «Les Tumbes», consistentes en trés baltes antropomorfas que corresponderíen con una [[necrópolis]] [[Pueblu visigodu|visigoda]], similares a les vecines de les Lastras de San José, en [[Albalate del Arzobispu]]. Híjar foi [[Reconquista|reconquistada]] al poder musulmán por Galín Jiménez, señor de [[Belchite]], en tiempos de [[Ramón Berenguer IV de Barcelona|Ramón Berenguer IV]]. La Baronía de Híjar fundóse oficialmente'l 20 d'abril de [[1268]], cuando'l monarca [[Xaime I d'Aragón|Xaime I]] ''el Conquistador'' dio al so fíu natural Don Pedro, la metá del castiellu de Híjar y Urrea. Don Pedro, adoptó como apellíu'l nome de la villa, pasando a llamase D. Pedro Fernández de Híjar. Quedó, por tanto, amestáu'l nome de la villa cola casa nobiliaria qu'ostentaba'l títulu «de Híjar» hasta abril de [[1483]], cuando los [[Reis Católicos]] alzaron el señoríu a la categoría de ducáu. Dichu señoríu taba formáu por Híjar, [[La Puebla de Híjar]], [[Urrea de Gaén]] y [[Puebla de Albortón]]. Nel añu [[1300]], el II Señor de Hijar empecipió la construcción del Hospital ya Ilesia de la Santa Cruz, quien tamién ordenó la construcción de la ponte sobre'l ríu Martín y la Cruz Cubierta. En [[1318]] construyíase la Ilesia de Santa María la Mayor, templu que sería xubíu a la categoría de Colexata un añu más tarde pol Papa [[Xuan XXII]]. Mientres la Edá Media coesistieron na villa cristianos, xudíos y musulmanes, entamaos nos sos propios barrios. Conozse un documentu de [[1410]], nel cual Açach Chinillo, “adelantráu” de la Aljama de Ixar, solicitaba ampliar la sinagoga. De l'[[aljama]] de moros hai bien poca información, pero paez que foi tan importante como la aljama de los xudíos. === Edá Moderna === La Edá Moderna ye'l periodu de mayor rellumanza de la Casa de Híjar y por estensión de la villa que lleva'l so nome. D Juan Fernández de Híjar y Cabrera foi, dende 1483, el primer Duque de Híjar, instalando nel so palaciu una [[imprenta]] propia; ésti yera un inventu casi desconocíu na España d'esa dómina, hasta'l puntu de que nel [[Reinu d'Aragón]] había namái dos, la de Zaragoza y la de Híjar. Nel so testamentu de [[1517]] fixo venir a los [[Orde Franciscana|franciscanos]] pa entamar la [[Selmana Santa]], quien dispunxeron les procesiones, vistiendo a los vecinos cola túnica negra que se lleva nos nuesos díes. Mientres el [[sieglu XVI]], los Duques de Híjar invirtieron na construcción de templos como la Ilesia de San Blas, fundada en [[1513]] pero destruyida na [[Guerra Civil Española|Guerra Civil]], y la Ermita de Santa Bárbara. Tamién se siguió cola construcción de la Ilesia de Santa María la Mayor. Tres la espulsión de los xudíos, la villa de Híjar quedó estremada en dos zones. Per una parte, la Villa de los cristianos vieyos y, por otra, la Parroquia, caúna col so propiu conceyu. El que los nuevos pobladores de la Parroquia escareciera de los mesmos privilexos que los habitantes más antiguos de la villa, yera motivu de disputes continues. Foi Doña Juana Petronila Silva y Pignatelli quien solucionó'l problema otorgando una concordia que xunía definitivamente dambes comunidaes nuna sola ([[1702]]). Seis años dempués, en [[1708]], [[Felipe V d'España|Felipe V]] concedió'l títulu de «Bien Noble y Lleal Villa» a Híjar, pudiendo poner nes sos armes la [[flor de lliriu]] n'oru. === Edá Contemporánea === Cola Edá Contemporánea empecipióse'l cayente de Híjar. Los Duques dexaron de vivir nel pueblu y, en [[1826]], vendieron toles sos posesiones en Híjar. Esto supunxo l'abandonu y ruina del Castiellu-Palaciu Ducal, que coronaba la villa. Mientres la [[Guerra de la Independencia Española|Guerra de la Independencia]] los hijaranos intervinieron na defensa de Zaragoza. Sicasí, la derrota del segundu Sitiu representó la sumisión de Híjar a los franceses hasta [[1813]], sufriendo saqueos y espolios continuos, convirtiéndose en cuartel del xeneral Sevorili. Nel marcu de la resistencia contra l'invasor, el guerrilleru Nicolás Miguel, natural de Híjar, formó un exércitu conocíu como'l gordón de Samper», nel qu'una de les sos compañíes componer mil hijaranos. En total 2&thinsp;200 homes armaos, que s'estendíen dende [[La Zaida]] a [[Vinaceite]] pa defender la Tierra Baxa de les incursiones franceses. Mientres les tres [[Guerres Carlistes]] a mediaos del [[sieglu XIX]], la villa foi testigu de escaramuzas per parte de dambos bandos, pero al nun ser plaza cercada, nun-y la sometió a sitiu. Pero sí a requisamientos ya impuestos por quién gobernara la zona en cada momentu. En [[1845]], el xeógrafu ya historiador [[Pascual Madoz]] mentaba que Híjar «''componer de 680 cases xeneralmente de dos pisos, con vagar interior, formando cuerpu de población, partíes en distintes cais ensin empedrar... y 5 places denominaes del Castillo, de la Villa, San Antón, del Olmo y Virxe d'Arcos''». Producía cereal —trigo, cebada, avena y maíz—, vinu, aceite y [[cáñamu]], habiendo na llocalidá «''4 fábriques de xabón, 8 telares de llenzu, un ebanista y dellos xastres y carpinteros, 3 molinos d'aceite y 2 fariñeros''».<ref name=Madoz>{{cita llibru | autor = [[Pascual Madoz|Madoz, Pascual]] | títulu = [[Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar]] | año = Madrid, 1846-1850 | editorial = Establecimientu tipográficu de P. Madoz y L. Sagasti | id = Volume IX, páx. [http://www.bibliotecavirtualdeandalucia.es/catalogo/consulta/rexistro.cmd?id=6353 203] }}</ref> Yá nel [[sieglu XX]], mientres la [[Guerra Civil]], la villa de Híjar caltúvose tranquila hasta la so ocupación el 28 de xunetu de [[1936]], poles columnes catalanes que llegaron dende La Puebla de Híjar en tren dende Barcelona, y permaneció lleal a la [[Segunda República Española|Segunda República]] hasta'l 13 de marzu de [[1938]], cuando foi ocupada pol [[Fuerces Armaes mientres la dictadura franquista|exércitu de Franco]]. == Demografía == Nel [[fogaje de 1495]] —censu del [[Reinu d'Aragón]] ordenáu pol rei [[Fernando II d'Aragón|Fernando'l Católicu]]—, figura Híjar con 211 «fueos» o llares,<ref>{{cita publicación | autor = Navarro Espinach, Germán | títulu = Ciudad y villes nel Reinu d'Aragón el sieglu XV. Proyeición institucional ya ideoloxía burguesa | añu = 2009-2010 | publicación = Anal de la Universidá d'Alicante. Historia Medieval. | volume = 16 | númberu = | id = páxs. 195-221 | url = http://publicaciones.ua.es/filespubli/pdf/02122480RD24999698.pdf | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130713172202/http://publicaciones.ua.es/filespubli/pdf/02122480RD24999698.pdf | archivedate = 2013-07-13 | fechaaccesu = 2018-03-07 }}</ref> lo qu'equival aproximao a 850 habitantes. El [[Censu de población|censu]] d'España de [[1857]] rexistraba una población de 3&nbsp;413 habitantes pa Híjar.<ref>[http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do?td=192671&ext=.pdf Censu de 1857. Teruel (INE)]</ref> La so población caltúvose estable —siempres percima de los 3&nbsp;000 habitantes— hasta mediaos del [[sieglu XX]], empezando a partir d'ende un sustancial [[despoblamientu]] hasta principios del [[sieglu XXI]]. En [[2014]] el conceyu cuntaba con 1&nbsp;763 habitantes.<ref>{{Cita web |url=http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe260&file=inebase&L=0 |títulu=INE: Población por conceyos y sexu. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180226130553/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe260&file=inebase&L=0 |fechaarchivu=2018-02-26 }}</ref> {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica|anchor=500|color_11=blue|color_12=blue|color_13=blue|nome=Híjar|1900|3348 |1910|3833 |1920|3853 |1930|3719 |1940|3610 |1950|3545 |1960|3093 |1970|2473 |1981|2210 |1991|2106 |2001|1887 |2008|1928 |2014|1763 |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|[[Población de fechu]] (1900-1991) según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].}} {{lleenda|#115cc3|[[Población de derechu]] (2001 d'equí p'arriba) d'alcuerdu al [[padrón municipal d'habitantes|padrón municipal]] ([[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]]).}}</small>}} == Política llocal == === Últimos alcaldes de Híjar === {| {{tablaguapa}} |- ! Periodu !! Alcalde !! Partíu |- | [[1979]]-[[1983]] || José María Turón Grao<ref>{{cita web |url=http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html |títulu=Treinta aniversario de las primeras elecciones municipales de la democracia |autor=Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques (Gobiernu d'España) |fechaaccesu=6 de marzu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140306230615/http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html |fechaarchivu=6 de marzu de 2014 }}</ref> || [[Unión de Centru Democráticu|UCD]] || style="width: 5px" bgcolor=orange align="center" | |- | [[1983]]-[[1987]] ||José María Esponera Pascual||[[Partíu Socialista Obreru Español|PSOE]]|| style="width: 5px" bgcolor="align=&quot;center&quot;" | |- | [[1987]]-[[1991]] || rowspan="4" |David Cidraque Bielsa|| rowspan="4" |[[Partíu Popular|PP]] ! style="width: 5px" bgcolor="align=&quot;center&quot;" | |- | [[1991]]-[[1995]] ! style="width: 5px" bgcolor="align=&quot;center&quot;" | |- | [[1995]]-[[1999]] ! style="width: 5px" bgcolor="align=&quot;center&quot;" | |- |[[1999]]-[[2001]] ! |- | [[2001]]-[[2003]] || rowspan="5" | Luis Carlos Marquesán Forcén<ref>[https://web.archive.org/web/20110907160459/http://www.mpt.gob.es/areas/politica_local/alcaldes_2011/parrafo/00/document_es/Aragon.pdf Alcaldes d'Aragón de les eleiciones de 2011]</ref><ref>{{cita publicación |url=https://www.heraldo.es/noticias/aragon/zaragoza_provincia/2015/06/14/todos_los_alcaldes_provincia_zaragoza_366885_1101025.html |títulu=Alcaldes de tolos conceyos de la provincia de Zaragoza |publicación=Heraldo.es |fecha=14 de xunu de 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181117105049/https://www.heraldo.es/noticias/aragon/zaragoza_provincia/2015/06/14/todos_los_alcaldes_provincia_zaragoza_366885_1101025.html |archivedate=2018-11-17 |fechaaccesu=2020-07-14 }}</ref>|| ! style="width: 5px" bgcolor="align=&quot;center&quot;" | |- | [[2003]]-[[2007]] || ! style="width: 5px" bgcolor="align=&quot;center&quot;" | |- | 2007-2011 || rowspan="3" | [[Partíu Popular d'Aragón|PP]] || rowspan=3 style="width: 5px" bgcolor=#1e90FF align="center" | |- | 2011-2015 |- | 2015-2019 |} === Resultaos eleutorales === {| {{tablaguapa}} style="margin:0 auto" |- | colspan="9" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleiciones municipales'''<ref>{{cita web |url=http://servicios.aragon.es/aeaw/processSelect.do |títulu=Archivu Eleutoral d'Aragón |fechaaccesu=27 de setiembre de 2012 |apellíu=Gobiernu d'Aragón |nome= |fecha= |obra= |idioma= |cita= }}</ref></center> |- bgcolor="#D8D8D8" | '''Partíu''' | align="right" | '''2003''' | align="right" | '''2007''' | align="right" | '''2011''' | align="right" | '''2015''' |- | bgcolor="#1e90FF" | '''[[Partíu Popular d'Aragón|PP]]''' | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5 |- | '''Ganar Híjar''' | | | | align=right | 3 |- | bgcolor="#FF4500" | '''[[Partíu de los Socialistes d'Aragón|PSOE]]''' | bgcolor="#FF6347" align="right" | 3 | bgcolor="#FF6347" align="right" | 4 | bgcolor="#FF6347" align="right" | 4 | bgcolor="#FF6347" align="right" | 1 |- | bgcolor="#FFCC66" | '''[[Partíu Aragonés|PAR]]''' | bgcolor="#FFCC66" align="right" | - | bgcolor="#FFCC66" align="right" | - | bgcolor="#FFCC66" align="right" | 1 | bgcolor="#FFCC66" align="right" | - |- | bgcolor="#99CC66" | '''[[Chunta Aragonesista|CHA]]''' | bgcolor="#99CC66" align="right" | 1 | | | |- | '''[[Independientes (política)|Ind.]]''' | | | | align=right | - |- bgcolor="#EEEEEE" | '''''Total''''' | align="right" | '''''9''''' | align="right" | '''''9''''' | align="right" | '''''9''''' | align="right" | '''''9''''' |} == Patrimoniu == === Arquiteutura relixosa === [[Ficheru:Iglesia Parroquial de Santa María la Mayor, Híjar (Teruel).jpg|300px|thumb|[[Ilesia de Santa María la Mayor (Híjar)|Ilesia de Santa María la Mayor]]. Construyida nel [[sieglu XIV]], foi reformada nos sieglos [[sieglu XVI|XVI]] y [[sieglu XVIII|XVIII]].]] La [[Ilesia de Santa María la Mayor (Híjar)|Ilesia de Santa María la Mayor]], declarada Bien d'Interés Cultural, ye unu de los templos [[arquiteutura mudéxar d'Aragón|mudéxares]] más destacaos d'[[Aragón]]. La so construcción empezó nel [[sieglu XIV]], siendo remocicada nos sieglos XVI, XVIII y XIX. L'esterior presenta una fachada [[renacencia|renacentista]], ente que l'interior consta d'una [[Nave (arquiteutura)|nave]] única estremada en tres tramos con [[capiya|capiyes]] abiertes a los llaos ente los [[contrafuerte]]s. Zarrada al cultu dende [[2007]] por peligru de derrumbe, nun futuru próximu piensen acometese los necesarios trabayos de reforma.<ref name="LC">{{cita web| url=http://www.lacomarca.net/index.php?option=com_content&view=article&id=14918:hijar-publica-la-licitacion-de-la reforma-de-la so-ilesia-&catid=84:so-martin&Itemid=811| títulu= Híjar publica la llicitación de la reforma de la so ilesia | fechaaccesu=12 de payares de 2013| apellíu= | nome= | fecha= 6 de payares de 2013| obra= [[Contorna.net]]| idioma= | cita= }}</ref> Otru edificiu relixosu de gran interés ye la [[Ermita de San Antón (Híjar)|Ermita de San Antonio Abá]], antigua [[sinagoga]] reconvertida, ensin apenes reformes, n'ermita, tres la espulsión de los xudíos en [[1492]]. Conserva perbién la so estructura orixinal con una sola [[Nave (arquiteutura)|nave]] y [[Cubierta (construcción)|cubierta]] a doble aguada. Recién estudios arqueolóxicos dexaron alcontrar nel centru de la nave la posición del estráu dende onde'l «hazán» dirixía la oración. Al pie de la [[Sinagoga de Híjar|sinagoga]] atopábase la Casa del Rabí», destruyida nun hai munchos años.<ref>[http://historiasdelbajoaragon.wordpress.com/2014/05/13/la-juderia-de-hijar-y-la so-sinagoga-2/ La judería de Híjar y la so sinagoga. Hestories del baxu Aragón.]</ref> Otres notables construcciones cristianes tópense tremaes pola llocalidá. La Ermita del Calvariu o del Santu Sepulcru, templu de [[planta de cruz griega]], data del [[sieglu XVII]]. Tien una nave única, con un [[Cruceru (arquiteutura)|cruceru]] saliente, cubiertu por una cúpula de media naranxa sobre [[pechina|pechines]] y cabecera recta. Les parés interiores tópense decoraes por [[pintures murales]] de mediaos del sieglu XX.<ref>[http://www.sipca.es/censo/1-INM-TER-023-122-007/Ermita/del Calvariu.html#.VC6HJRY093s Ermita del Santu Sepulcru (Híjar). SPICA. Sistema d'información del patrimoniu cultural aragonés.]</ref> El calvariu de Híjar, el más interesante y completu de la contorna, componer d'un andador, al traviés del cual allúguense les estaciones, que componen la vía crucis», conduciendo hasta la ermita. Otra ermita, la del Carmen, col so anexu de la Casa d'Exercicios, ta totalmente reconstruyida. La de Santa Bárbara, del sieglu XVI y restaurada en [[1945]], ta construyida en lladriyu a partir d'un torrexón circular esistente nel monte. Consta d'una única nave, estremada por trés [[arcos fajones]]. Otru edificiu relixosu ye'l conventu de los Franciscanos, fundáu nel [[1300]] y dedicáu a La nuesa Señora de los Ánxeles. Anguaño ta casi en ruines. === Arquiteutura civil === El Castiellu Palaciu de los Duques de Híjar álzase sobre una elevación qu'apodera n'altor la llocalidá. Ye una fortaleza, orixinariamente islámica, con reformes efectuaes nos sieglos XV y posteriores. De tol conxuntu del castiellu caltién un torrexón con [[matacanes]], una espodada torre cilíndrica de [[tapial]], un patiu central y los restos del palaciu ducal. La llamada «Torre Mora» ye una [[torre albarrana]] asitiada nel estremu norte de la plaza del castiellu. Correspuende a una torre típicamente islámica, construyida en [[mampostería]] y enlucida con [[morteru de cal]]. Restaurada a entamos del sieglu XXI, foi recubierta con cementu gris y pintada de color naranxa.<ref>[http://www.sipca.es/censo/1-INM-TER-023-122-004/Palaciu/ducal.html#.VC59MBY093s Palaciu de los Duques de Híjar. SPICA. Sistema d'información del patrimoniu cultural aragonés.]</ref> La judería de Híjar, catalogada como [[Bien d'interés cultural]], articúlase en redol a la plaza triangular de San Antón y les cais allegantes de la Fuente, Jesús y Azaguan. El barriu allugar a los pies de la plaza del Castillo, debaxo de la ilesia. Estructuralmente ye un conxuntu de cais angostes con cases baxes y estreches pal meyor aprovechamientu del espaciu. A finales del [[sieglu XV]] la judería cuntaba con unos 150 vecinos y disponía del so propiu fornu, carnicería, el so bañu ritual o «miqwe», el «fossar» y escuela talmúdica. La plaza de San Antón, de proporciones bien allargaes, combina exemplos d'arquiteutura popular con dellos edificios más formales, toos ellos presidíos pola ilesia de San Antonio Abá que da nome a la plaza. Como yá se dixo, el templu ye l'antigua sinagoga, de la que se caltién l'arcu d'entrada.<ref>[http://www.patrimonioculturaldearagon.es/bienes-culturales/juderia-hijar Conxuntu urbanu de la judería (Híjar). Bienes d'interés cultural d'Aragón.]</ref> == Fiestes y evento == * Festividá de [[Antonio Abad|San Antón]]. Tien llugar el sábadu más próximu al día 17 de xineru. Pela mañana, dellos vecinos mayores y neños percuerren el pueblu recoyendo donaciones de los vecinos que van ser puyaes pela tarde, y, cuando escurez, enciéndese la foguera na que se garren al caricote llabories del gochu y corderu. * [[Tamborixar]], feria del [[tambor]] y la [[instrumentu de percusión|percusión]]. Celébrase añalmente'l fin de selmana del [[Domingu de Ramos]], dende'l vienres pela tarde hasta'l domingu, na que remata tres el Concursu Nacional de Tambores y Bombos de la Villa de Híjar. [[Ficheru:Fundación Joaquín Díaz_- ATO 00226 21 - Tambores y bombos de la Semana Santa de Híjar.ogg|thumb|Tambores y bombos de la Selmana Santa de Híjar.]] * [[Selmana Santa de Híjar]]. Declarada d'Interés Turísticu Nacional dende [[1980]], sobresalen los sos estraordinarios «[[pasu procesional|pasos]]» y procesiones, según l'estrueldu continuu de centenares de bombos y tambores, que nun cesa dende los dolce de la nueche del [[Xueves Santu]] —en que se «[[romper la hora|ruempe la hora]]»— hasta la Resurrección. El Monumentu al tambor y la esposición permanente de la Selmana Santa nel Calvariu ponen de manifiestu la importancia qu'esta conmemoración tien nel conceyu.<ref>{{Cita web |url=http://www.hijar.com/portal/pagina.php?106 |títulu=Selmana Santa. Conceyu de Híjar. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160305040913/http://hijar.com/portal/pagina.php?106 |fechaarchivu=2016-03-05 }}</ref> * Fiestes patronales n'honor a la Virxe d'Arcos y La nuesa Señora del Carmen. Celébrense ente'l 19 y el 23 d'agostu. Ente lo más vistoso ta la Procesión del Pan Bendito», na que los vecinos vistíos con traxe rexonal xuben a la Ermita del Carmen llevando nunos cestos panes y tortas bendicíes, y el «[[Rosario de cristal]]», onde los vecinos baxen dende la Ermita del Carmen portando faroles.<ref>{{Cita web |url=http://www.hijar.com/portal/pagina.php?110 |títulu=Fiestes patronales. Conceyu de Híjar. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160305141517/http://hijar.com/portal/pagina.php?110 |fechaarchivu=2016-03-05 }}</ref> == Personaxes pernomaos == [[Ficheru:Martín Bautista de Lanuza.jpg|thumb|160px|[[Martín Bautista de Lanuza|Martín Batista de Lanuza]], hijarano que foi [[Xusticia d'Aragón|Xusticia Mayor]].]] * [[Jerónimo Bautista Lanuza]] ([[1533]] - [[1624]]). Obispu de [[Barbastro]] depués treslladáu a la diócesis d'[[Albarracín]], llegó a tener na so dómina gran fama como teólogu y predicador. * [[Martín Bautista de Lanuza]] ([[1550]] - [[1622]]). [[Xusticia d'Aragón|Xusticia Mayor d'Aragón]] qu'exerció dichu cargu mientres 22 años. Foi l'encargáu de prindar a [[Antonio Pérez del Fierro|Antonio Pérez]] en [[Calatayud]] y conducilo a Zaragoza. * [[Blas Aínsa Domeneque]]<ref>http://wiki.scolopi.net/w/index.php?title=Blas_A%C3%ADnsa_Domeneque</ref><ref>http://www.elperiodicodearagon.com/noticias/opinion/escolapios-meteorologia_1014863.html</ref>([[1841]] - [[1889]]). Escolapiu que destacó como botánicu, astrónomu y meteorólogu. * [[Florencio Jardiel Dobato]] ([[1844]] - [[1931]]). Sacerdote y escritor español, [[deán]] del Cabildru Metropolitanu de Zaragoza. Tíu del periodista [[Enrique Jardiel Agustín]] y tíu-güelu del escritor [[Enrique Jardiel Poncela]]. * [[José Antonio Dosset Monzón]] ([[1857]] - [[1914]]). Farmacéuticu qu'exerció'l so oficiu en Zaragoza y destacó nel estudiu de la flora criptogámica aragonesa. * [[Mosén]] [[Pedro Dosset Monzón]] (1863-1949)<ref>http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=4780&tipu_busqueda=1&nome=pedro dosset&categoria_id=&subcategoria_id=&conImagenes=</ref> == Ciudaes hermaniaes == * [[Tobarra]] ([[Albacete]]) {{ESP}} == Ver tamién == * [[Ilesia de Santa María la Mayor (Híjar)|Ilesia de Santa María la Mayor]] * [[Llista de conceyos de la provincia de Teruel]] == Referencies en testu== {{llistaref|2}} == Referencies xenerales == *[http://www.hijar.com/portal/noticias.php Conceyu de Híjar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305042158/http://hijar.com/portal/noticias.php |date=2016-03-05 }} *[http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=6832&tipu_busqueda=1&nome=h%EDjar&categoria_id=&subcategoria_id=&conImagenes= Híjar] ([[Gran Enciclopedia Aragonesa]]) * {{cita llibru | apellíos = LABORDA GRACIA | nome = Mariano | títulu = Alcordances de Híjar | añu = 1980 | editorial = Zaragoza: Imprenta de "Heraldo de Aragón" }} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.comarcabajomartin.es/ Contorna del baxu Martín.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161202045946/http://comarcabajomartin.es/ |date=2016-12-02 }} * [http://www.aragonmudejar.com/bamartin/sanaton_hijar/sananton1.html Ermita de San Antón, antigua Sinagoga.] {{ORDENAR:Hijar}} {{Tradubot|Híjar}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Teruel]] [[Categoría:Conceyos de Teruel]] [[Categoría:Baxu Martín]] [[Categoría:Híjar|*]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] svhg6w5ow50x94ydxkjycy9mcpz296t Huélamo 0 121992 4485045 4431473 2026-04-05T12:00:18Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485045 wikitext text/x-wiki {{estremar|Huélago (Granada)}} {{llocalidá}} '''Huélamo''' ye un [[Conceyu d'España|conceyu]] [[España|español]] de la [[provincia de Cuenca]], na [[comunidá autónoma]] de [[Castiella-La Mancha]]. Tien una población de 106 habitantes ([[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]] [[2015]]). Ta allugáu a unos 1450 [[msnm]], na marxe izquierda del ríu [[Júcar]]. == Historia == El so nome vien de Walmu. En dómina de dominación árabe, Huélamo foi un importante enclave asitiáu sobre un empináu cuetu. Caltién delles ruines del castiellu sobre lo alto d'un montículo y nes fasteres atopen la ilesia y delles cais, bien empinaes, xuníes por escaleres. Merez la pena faer un percorríu hasta'l campusantu qu'amuesa una guapa panorámica de la contorna, cubiertos d'una vexetación na qu'abonda'l boxe. == Alministración == {{Alcalde_España | Alcalde_1 = | Partíu_1 = | Alcalde_2 = | Partíu_2 = | Alcalde_3 = | Partíu_3 = | Alcalde_4 = | Partíu_4 = | Alcalde_5 = | Partíu_5 = | Alcalde_6 = | Partíu_6 = | Alcalde_7 = Raul Larios Valdeolivas<ref>[http://www.dgal.map.es/cgi-bin/webapb/webdriver?MIval=alcaldes&I=H&prov=16 Llistáu d'alcaldes nes eleiciones del 2003]</ref> | Partíu_7 = [[PP]] | Alcalde_8 = Leopoldo Martínez<ref>[http://www.dgal.map.es/cgi-bin/webapb/webdriver?MItabObj=elec_prov_pdf&MInamObj=prov&MIcolObj=documento&MItypeObj=application/pdf&MIvalObj=16 Llistáu d'alcaldes nes eleiciones del 2007] {{Wayback|url=http://www.dgal.map.es/cgi-bin/webapb/webdriver?MItabObj=elec_prov_pdf&MInamObj=prov&MIcolObj=documento&MItypeObj=application%2Fpdf&MIvalObj=16 |date=20100411071039 }}</ref> | Partíu_8 = [[PSOE]] | Alcalde_9 = Leopoldo Martínez<ref>[http://www.dgal.map.es/cgi-bin/webapb/webdriver?MItabObj=elec_prov_pdf&MInamObj=prov&MIcolObj=documento&MItypeObj=application/pdf&MIvalObj=16 Llistáu d'alcaldes nes eleiciones del 2011] {{Wayback|url=http://www.dgal.map.es/cgi-bin/webapb/webdriver?MItabObj=elec_prov_pdf&MInamObj=prov&MIcolObj=documento&MItypeObj=application%2Fpdf&MIvalObj=16 |date=20100411071039 }}</ref> | Partíu_9 = [[PSOE]] }} == Economía == La so actividá económica tradicional ye l'agricultura, magar dende los [[años 1990]] viose notablemente amontada l'actividá turística, gracies a los sos paraxes naturales. == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Llista de conceyos de Cuenca]] == Enllaces esternos == * {{commonscat|Huélamo}} * [http://www.huelamo.com Páxina web de Huelamo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924134344/https://huelamo.com/ |date=2020-09-24 }} {{ORDENAR:Huelamo}} {{Tradubot|Huélamo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Cuenca]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Cuenca]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] jie62dohp399noshje452lv3z9fva9x Idioma mossi 0 127834 4485066 3949253 2026-04-05T17:32:01Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485066 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20200520121028}} {{Ficha d'idioma |familia madre = Llingua níxer-congu |nome=Mossi |nativu=Mòoré |países= {{Burkina Fasu}}<br /> {{bandera2|Costa de Marfil}}<br /> {{bandera2|Ghana}} |zona=[[Burkina Fasu]], [[Benín]], [[Costa de Marfil]], [[Ghana]], [[Mali]], [[Togu]] |falantes=5,036,700 |familia= [[Llingües Níxer-Congu|Níxer-Congu]]<br/> &nbsp;&nbsp;[[Llingües Volta-Congu|Volta-Congu]]<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;VC septentrional<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[llingües gur|gur central]]<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües Oti-Volta|Oti-Volta]]<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Mossi''' |oficial={{bandera|Burkina Fasu}} [[Burkina Fasu]] |axencia= |iso1= Nengunu |iso2= mos |iso3=mos |sil=MOS |mapa= [[Ficheru:Moore Language.png|280px]]}} La llingua '''mossi''', '''mòoré''' (tamién '''mõõre''', '''moré''', '''moshi''' o '''mos''') ye una de les dos llingües oficiales rexonales de [[Burkina Fasu]]. El mòoré forma parte de la [[llingües Oti-Volta|caña Oti-Volta]] de les [[llingües gur]], y en particular ta estrechamente emparentáu col frafra (farefare) faláu al sur Burkina Fasu y col [[dagbani]] faláu pela redolada de [[Bolgatanga]] nel norte de [[Ghana]]. El mòoré ye faláu pol pueblu [[Mossi]], que ta formáu por aproximao unos 5 millones de persones en Burkina Fasu, amás d'otros 60.000 más en [[Malí]] y [[Togu]]. == Alfabetu == L'alfabetu del idioma mossi utilizáu en [[Burkina Fasu]] ye una variación del alfabetu llatín. Contién les siguientes lletres: <center> '''Mayúscules'''<br/> A ʼ B D E Ɛ F G H I Ɩ K L M N O P R S T U Ʋ V W Y Z<br/> '''Minúscules'''<br/> a ʼ b d e ɛ f g h i ɩ k l m n o p r s t u ʋ v w y z<br/> '''Valores fonéticos'''<br/> a ʔ b d e ɛ f g h i ɪ k l m n o p r s t u ʊ v w j z </center> == Referencies == {{llistaref}} === Bibliografía === * Manessy, Gabriel (1968/71)'Langues voltaïques sans classes' in Actes du huitième congres international de linguistique africaine. [Congress was 1968, proceedings published 1971] Abidjan, Université d'Abidjan, 335&ndash;346. === Enllaces esternos === *[http://www.fsi-language-courses.org/Content.php?page=More EE.XX. Institutu del Serviciu Esterior Moré cursu básicu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190609084717/http://www.fsi-language-courses.org/Content.php?page=More |date=2019-06-09 }} *[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=mos informe Ethnologue sobre Moore] *[https://web.archive.org/web/20070819200150/http://www.panafril10n.org/wikidoc/pmwiki.php/PanAfrLoc/Moore Panafricanu l10n wiki páxina en Moore] {{ORDENAR:Mossi}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües gur]] [[Categoría:Llingües de Benín]] [[Categoría:Llingües de Burkina Fasu]] [[Categoría:Llingües de Costa de Marfil]] [[Categoría:Llingües de Ghana]] [[Categoría:Llingües de Malí]] [[Categoría:Llingües de Togu]] [[Categoría:Llingües tonales]] fcxnialj588u5ophb5qi0v2yy07kbqy Dámasu I 0 129108 4485064 4467504 2026-04-05T17:15:02Z Ziv 117068 ([[c:GR|GR]]) [[File:Abraham.jpg]] → [[File:LA HYRE Laurent de Le Sacrifice d'Abraham Huile sur toile.jpg]] → File replacement: update from a old and low quality version to a newer one with better quality ([[c:c:GR]]) 4485064 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''San Dámaso I''' (en [[llatín]], ''Damasus'') foi'l 37ᵘ [[papa]] de [[Roma]]. Nació nel [[304]], probablemente en [[Roma]]<ref name="cat">[https://web.archive.org/web/20080516121916/http://www.enciclopediacatolica.com/p/papasandamai.htm Thomas J. Shahan (traducción de Félix Carbo), ''San Dámaso I, Papa''], [[Enciclopedia Católica|La Enciclopedia Católica]], accesu [[26 de xunu]] de [[2007]].</ref> o [[Galicia]] (actual España)<ref>''José Antonio Vaca d'Osma,'' [[embaxador]] d'[[España]], «[http://www.mercaba.org/FICHES/AlfaOmega/301/la llegada_del cristianismu_a_ye.htm Historia d'España pa mozos del sieglu XXI]», editorial Rialp, Alfa y Omega. Accesu [[31 de xunetu]] de [[2007]].</ref> y morrió'l [[11 d'avientu]] del [[384]] en Roma.<ref name="cat"/> Foi papa dende l'añu [[366]] hasta la so muerte. Ye'l décimu octavu papáu más llargu con 18 años, 2 meses y once díes (un total de 6646 díes).<ref>[http://www.fmboschetto.it/religione/papi_longevi.htm Profesor Franco Maria Boschetto ''20 Papi Più Longevi della Storia''], accesu [[24 de setiembre]] de [[2007]] (n'[[idioma italianu|italianu]]).</ref> La so [[onomástica]] ye'l 11 d'avientu. Ye'l [[santu patrón]] de l'[[arqueoloxía]] y los arqueólogos. El so nome en [[idioma llatín|llatín]] significa ''domador''.<ref name="aci">[http://www.aciprensa.com/santos/santu.php?id=370 ''San Dámaso I, Papa''], ACI Prensa, «Lo que tou católicu precisa saber», accesu [[20 de setiembre]] de [[2007]].</ref> == Introducción == La so vida coincidió cola xubida al tronu de [[Constantín I el Grande|Constantín I]], cola xunta y nueva división del [[Imperiu Romanu|Imperiu Occidental]] y [[Imperiu Bizantín|Oriental romanu]], cola espansión del [[arrianismu]], colos problemes socesorios y la proliferación d'[[antipapa|antipapes]], según cola espansión y llexitimación del [[cristianismu]] a manes del emperador Constantín y la so adopción posterior por parte de [[Teodosio I]] como la relixón del [[Roma Antigua|Estáu Romanu]]. Presentóse como un papa fuerte, actuando como unificador y centralizador del poder de la Ilesia y l'Imperiu d'acordies coles necesidaes del contestu históricu. La so entrada al tronu papal tuvo enllordiada por continues disputes y discutinios, llogrando la intervención y el sofitu del emperador. Asina, foi denunciáu por [[asesinatu]] y [[adulteriu]] nos sos primeros años como papa, siendo absueltu, pero quedando ensin comprobar finalmente si diches acusaciones yeren ciertes o taben motivaes pol conflictu [[cisma|cismáticu]] colos partidarios d'arrianismu. Foi'l creador de la [[doxoloxía]] ''«Gloria al Padre y al Fíu y al Espíritu Santu, como yera nun principiu, agora y siempres polos sieglos de los sieglos. [[Amén]]»'' y el introductor del usu de la voz hebraica ''«[[Aleluya]]»''; restauró la [[Basílica de San Llorienzo Extramuros]], y ordenó la histórica traducción [[llatín|llatina]] de la [[Biblia]] conocida popularmente como «[[Vulgata]]». == Infancia == Dámaso nació en [[Egitania]], [[Lusitania]] (anguaño [[Idanha-a-Velha]], [[Portugal]]). Creció en [[Roma]], y n'habiendo enviudao so padre, fíxose [[clérigu]], ordenóse como llector, foi fechu [[diáconu]] y, finalmente, [[presbíteru]] na [[Basílica de San Llorienzo Extramuros|Ilesia de San Llorienzo]].<ref name="G"/> So padre, llamáu ''Antonio'', yera [[sacerdote]], probablemente de [[Gallaecia]]. El nome de so madre, ''Laurencia'' (Lorenza), foi afayáu a finales del [[sieglu XIX]].<ref name="cat"/> Tuvo una hermana pequeña llamada Irene.<ref name="G"/> == Eleición y disputa == Dámaso obligóse con xuramentu solemne ante'l pueblu y el restu del cleru a nun recibir enxamás otru papa mientres viviera [[Liberio]]. Cuando'l papa Liberio foi desterráu pol emperador [[Constantín II (emperador)|Constantín II]] a ''Beraea'' ([[Véria (Grecia)|Berea]]), [[Tracia]], nel [[354]], Dámaso yera yá [[archidiáconu]] de la ilesia romana y siguió a Liberio nel exiliu.<ref name="rev">[http://www.ewtn.com/library/MARY/DAMASUS.htm Reverendu Alban Butler, ''The Lives or the Fathers, Martyrs and Other Principal Saints Vol.III'' («Les Vides de los Padres, Mártires y otros Santos Principales Vol.III») (n'inglés)]</ref> Sicasí, llueu tuvo de vuelta en [[Roma]], convirtiéndose nel secretariu del [[papa]] Liberio, y del [[antipapa]] [[Félix II (antipapa)|san Félix]],<ref name="aci"/> tomando parte en gran midida nel gobiernu de la Ilesia.<ref name="rev"/> D'esta forma, morriendo'l papa Liberio el [[24 de setiembre]] de [[366]], Dámaso foi escoyíu papa a los 62 años d'edá y consagráu por Lorenzo, [[obispu]] de [[San Lucina]], na [[Basílica de Lucina]]<ref name="G"/> el [[1 d'ochobre]] del [[366]]. Sicasí, un importante númberu de conservadores siguidores del difuntu papa Liberio refugar y escoyeron al [[diáconu]] d'ésti, ''Ursicinus'' ([[Ursicino]]), partidariu del [[arrianismu]] de [[Milán]],<ref>[[Ambrosio de Milán]], [[Epístola]] IV.</ref> siendo consagráu de forma simultánea a Dámaso por Pablo, [[obispu]] de [[Tivoli]], y sofitáu polos [[diáconu|diáconos]] y el laicado polo xeneral, ente qu'otra facción, antes lleal al [[antipapa]] [[Félix II (antipapa)|Félix II]], sofitaba a Dámaso. Ello provocó a principios d'[[ochobre]] un bracéu pola considerancia de [[sumu pontífiz]], llegándose inclusive al derramamiento de sangre.<ref>''Faustino y Marcelino'' «Libello Precum», P.L. XIII, 83-107.</ref> Tal foi la violencia que los dos [[Prefeutu romanu|prefeutos]] (''praefecti'') de la ciudá fueron llamaos pa restaurar l'orde y conducieron a los simpatizantes de Ursicino a los suburbios y, según ''Ammianus Marcellinus'', na basílica liberiana de ''Sicininus'' desencadenóse'l desenllaz con hasta cientu trenta y siete persones muertes.<ref name="bio"/> Tres esto, Juvenco, unu de los prefeutos de Roma, propunxo'l destierru de Ursino y de los diáconos Amancio y Lupo, los sos principales favorecedores, a la [[Galia]].<ref name="G">[http://www.conocereisdeverdad.org/website/index.php?id=1258 Vais Conocer la Verdá, ''San Dámaso yera español de nacencia; nació nel añu 304''], accesu [[24 de setiembre]] de [[2007]].</ref> L'emperador [[Valentiniano]], tres tres díes de trifulques, repunxo l'orde, reconoció a Dámaso, y encamentó nel añu [[367]] desterrando a Ursino y los sos collaboradores a una colonia, polo que Dámaso, gracies al sofitu de los prefeutos y del Emperador, quedó como [[sumu pontífiz]] y, anque darréu Valentiniano dexó-yos volver a Milán, al conspirar de nuevu, dos meses más tarde prohibiólos totalmente volver de nuevu a [[Roma]] o la so redolada, unviándolos de nuevu a la Galia.<ref name="G"/> D'esta forma, los partidarios del [[antipapa]] axuntar en Milán xunto a los [[Arrianismu|arrianu]] y siguieron pretendiendo la so socesión y escorriendo a Dámaso hasta la muerte de Ursicino. == Empiezos del papáu == Dende los sos entamos como papa, Dámaso amosóse intrasigente frente a otres doctrines cristianes, tal que esixía la Ilesia romana del momentu, deseosa de llograr unidá y centralismu por diversos motivos. L'Imperiu romanu empezar a estremar, formando un [[Imperiu romanu|imperiu n'occidente]] y otru n'[[Imperiu d'oriente|oriente]], pudiendo funcionar la figura de la Ilesia como nexu ente dambes partes. Amás, la figura del emperador consolidar nel ''[[apoderáu]]'', pola qu'adopta una forma mística, llexitimada y unviada por [[Dios]], que busca'l centralismu del poder por aciu el sofitu de la Ilesia.<ref name="font">{{obra citada |títulu=Manual básicu d'historia del derechu: temes y antoloxía de testos |apellíos=Gacto Fernández, Enrique; Alejandre García, Juan Antonio y García Marín, José María |añu=1997 |isbn=84-922890-0-7 |páxines=166-167 |edición=primer |editorial=Laxes |url=https://books.google.com.ar/books?id=7ymzOwAACAAJ}}</ref> Per otru llau, la Ilesia empieza a adquirir el papel de direutor políticu y vehículu y creador del saber de la dómina. Tratando d'unificar les ciencies y aunir y centralizar el poder, refuga como [[herexía]] tou aquello que se considera daquella como máxicu, irracional o contrariu a l'autoridá cristiana; polo que s'impon frente a cualesquier otra doctrina. Esti oxetivu buscar por aciu el desenvolvimientu d'una estratexa de cinco brazos:<ref name="font" /> * Unificar los sagraos, * escorrer y condergar otres interpreaciones doctrinales, * llograr el sofitu del Imperiu, * escomulgar los sectores contrapuestos y * centralizar el poder na figura del papa. === Midíes contra la oposición doctrinal === [[Ficheru:Domenico Ghirlandaio - St Jerome in his study.jpg|220px|miniaturadeimagen|[[Jerónimo de Estridón|San Jerónimo]], [[padre de la Ilesia]], secretariu y siguidor de Dámaso.]] D'esta forma, en dos [[conceyos]] romanos, nos años 368 y 369 respeutivamente, Dámaso condergó'l [[apolinarismo]] y el [[macedonianismo]].<ref name="cat" /> De la mesma, nel añu 370 Dámaso formó en Roma un conceyu pa determinar les midíes contra'l [[arrianismu]] creciente. [[Ursacio de Singuidón]] y [[Valente de Mursa]] fueron condergaos y [[Atanasio d'Alexandría]] foi nomáu pa llevar a cabu l'emburrie contra los arrianos. Asina, l'añu 373, Aujencio y tolos sos adherentes fueron condergaos y escomulgaos. Amás confirmáronse les confesiones la [[Conceyu de Nicea I|Nicea]], y tou lo que se fixera en perxuiciu d'ella na [[Asamblea de Rimini]] declaróse nulu.<ref name="G" /> Aprovechándose más tarde, mientres el sínodu romanu del añu 374, pa promulgar el [[Canon d'Escritura Sagrao]], esto ye, una llista de los llibros de los Vieyos y Nuevos Testamentos que tienen de ser consideraos la pallabra inspirada de Dios.<ref>{{cita web |url=http://www.cfpeople.org/Books/Pope/popep37.htm |títulu=Defending the Faith, St. Damasus I |fechaaccesu=24 de setiembre de 2007 |autor=cfpeople.org |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071002095935/http://www.cfpeople.org/Books/Pope/POPEp37.htm |fechaarchivu=2 d'ochobre de 2007 }}</ref> Col enfotu de realizar una centralización del poder eclesiásticu ya imperial, el so secretariu [[Jerónimo de Estridón|San Jerónimo]] consigue que'l 29 de xunetu de 370 l'emperador [[Valentiniano I|Valentiniano]] prohibiera a los eclesiásticos y monxos metese nes cases de les vilbes y nes de les doncelles güérfanes a les que dirixíen, y de recibir d'elles dalgún don, yá fueren donaciones o heriedos. Dámaso fizo que la llei fuera puramente reparada.<ref name="cat"/> La primacía de la [[Santa Sede]] foi defendida de manera enérxica por aciu actes y decretos imperiales,<ref>[[Johannes Dominicus Mansi]], ''[[Sacrorum conciliorum nova et amplissima collectio]]'', capítulu VIII, versículu 158. [[Venecia]], [[1759]]-[[1798]].</ref> onde basa la supremacía eclesiástica de la [[Ilesia Romana]] nes mesmes pallabres de [[Xesucristu]] y non en decretos conciliares. D'acordies sigue cola so cruzada y nel añu 377, nun conceyu en Roma, condena a [[Apolinario]] y al so discípulu Timoteo, obispu d'Alexandría. La persecución a postures diverxentes motivó que munchos se retrataren y xuraren fidelidá a la doctrina oficial pa evitar la condena pública, proliferándo asina un estremismu ideolóxicu de parte de dellos eclesiásticos.<ref name="G"/> Hai de solliñar que les reformes impulsaes nesti periodu, que tuvieron un claru enclín a unificar el cultu, dieron orixe a delles de les tradiciones más antigües del cristianismusobremanera del catolicismu. Ente otres coses atribúyese-y la intruducción de la voz hebrea ''[[aleluya]]''<ref name="Z">{{cita web |url=http://www.conoze.com/doc.php?doc=195 |títulu=San Dámaso I |fechaaccesu=18 d'agostu de 2007 |autor=conoze.com}}</ref> y la reconocencia del obispu de Roma como'l predominante ente toos.<ref name="aci"/> D'acordies con esto Optato, obispu de [[Milevi]], publica la so obra onde llista a los obispos de Roma empezando por [[Simón Pedro]] y terminando en Dámaso.<ref name="G"/> Siendo ésti l'únicu documentu conocíu con información sobre dalgunos d'ellos. === El ''Vicariato'' === Cuando nel [[379]] [[Iliria]] foi dixebrada del Imperiu d'Occidente, Dámaso mover pa salvaguardar l'autoridá de la Ilesia romana dientro del imperiu creando una ''vicaría apostólica'' y nomando pa ella a [[Ascolio]], obispu de [[Tesalónica]]. Ésti foi l'orixe del [[Vicariato papal]], que tuvo amestáu a la Santa Sede un llargu periodu de tiempu.<ref name="cat"/> Sofitáu por ésti, siguió condergando otres conductes diverxentes y, d'esta forma, convocó'l [[Conceyu de Aquileya]] nel añu 381, nel cual condergaríase a Paladiu y a Secundiano, obispos de la provincia de [[Llírico]].<ref name="G"/> Un casu especial ye'l de [[Prisciliano]], que foi condergáu pol [[Conceyu de Zaragoza (380)|Conceyu de Zaragoza]] nel 380. Consideráu un ''herexe'', el so casu llamó l'atención de Dámaso, quién trató en devanéu de lliberar. Abarrúntase qu'esta esceición deber a que Dámaso yera, por parte paterna, d'orixe [[Galicia|gallegu]], al igual que Prisciliano.<ref name="cat"/> Finalmente, col decretu de [[Teodosio I]], ''«Del fide católica»'', el 27 de febreru de 380 declaróse como la relixón del [[Roma Antigua|Estáu Romanu]] al cristianismu predicáu por san Pedro, de la cual Dámaso yera cabeza suprema y, poro, primer beneficiariu de dichu actu.<ref>[[Códigu Teodosiano]], capítulu XVI, versículos 1 y 2.</ref> Tres la muerte de Teodosio produzse la división del Imperiu Romanu. Pa evitar la confrontación relixosa, la Ilesia [[Imperiu bizantín|Oriental]] recibió una gran ayuda económica y sofitu de Dámaso contra l'arrianismu al traviés de [[Basilio de Cesárea]].<ref name="cat"/> De la mesma forma, Dámaso tamién unvió legaos al [[Conceyu de Constantinopla]] nel añu [[381]],<ref name="cat"/> y darréu, con rellación al [[Cisma Meletiano]] en [[Antioquía]] y, xunto con Atanasio y [[Pedro d'Alexandría]], simpatizaron col partíu de [[Paulino de Nola|Paulino]] que se postulaba como representante de la [[Ilesia ortodoxa|ortodoxa]] de [[Nicea]].<ref name="cat"/> Dámaso siguió na so llinia centralizando'l poder eclesiástico so la so figura, frente al poder imperial y políticu. Años dempués sofitó'l pidimientu de los senadores cristianos y del emperador [[Graciano'l Mozu|Graciano]] ante los senadores non cristianos pa retirar l'[[Altar de la Victoria]] del [[Senáu romanu|Senáu]].<ref>[[Ambrosio de Milán]], [[Epístola]] 17, versículu 10.</ref> === Crítiques y denuncies na so contra === Habiendo muertu Atanasio nel añu 373, aumentó la presión de los arrianos quien obligaron al so socesor, Pedro d'Alexandría, a buscar abellugu en Roma. Ellí permanecería cinco años a la espera de que la situación volviérase favorable. Mientres esti tiempu muerre l'emperador Valentiniano y resurde un [[antipapa]], [[Ursicino]], quién col sofitu del [[Luciferismo]] intenta imponese a Dámaso como autoridá suprema de la Ilesia romana. Asina, nel destierru al que los llevó l'apocayá difuntu emperador, los partidarios de Ursicino llanzaron una acusación d'[[adulteriu]] que foi presentada contra Dámaso nel 378 ante la corte imperial, siendo exonerado pol mesmu emperador Graciano.<ref>[[Johannes Dominicus Mansi]], ''[[Sacrorum conciliorum nova et amplissima collectio]]'', capítulu III, versículu 628. [[Venecia]], [[1759]]-[[1798]].</ref> Depués, un conceyu ratificaría la so inocencia y escomulgaría a los acusadores.<ref>[[Liber Pontificalis]], traducción de [[Louis Marie Olivier Duchesne]], [[1877]].</ref> Tiempu dempués Ursicino, xunto a un xudíu llamáu Isaac, acusó al papa ante l'emperador Teodosio. Considerando Teodosio que la so rellación con Dámaso yera imprescindible tomó la denuncia como calumniosa y Isaac foi severamente castigáu y desterráu a una paraxa n'España.<ref>[http://www.katolsk.no/biografi/damasus1.htm Dean Katolske Kirke ''Dean hellige pave Damasus I (~305-384)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100516214405/http://www.katolsk.no/biografi/damasus1.htm |date=2010-05-16 }}, accesu [[24 de setiembre]] de [[2007]] (en [[idioma noruegu|noruegu]])</ref> Anque nun salió condergáu, munchos, tanto dientro como fora de la sociedá cristiana, vieron nél a un home que les sos ambiciones mundanes pesaben más que les sos esmoliciones pastorales. ''Praetextatus'', un aristócrata ricu y sacerdote paganu, bromiaba refiriéndose a Dámaso diciendo: «Fáiganme obispu de Roma y voi faer cristianu».<ref name="bio" /> Inclusive dalgunos de los sos críticos llamaben a esta tema «la cuestión delicada al escuchu de les dames».<ref name="bio">[http://www.biographybase.com/biography/Damasus_I_Pope.html Biographybase, ''Pope Damasus I Biography''], accesu [[24 de setiembre]] de [[2007]] (n'[[idioma inglés|inglés]]).</ref> === Instauración del Canon bíblicu === [[Ficheru:Sixto-Clementine Vulgate (1714) 2.jpg|alt=|miniaturadeimagen|321x321px|La traducción [[idioma llatín|llatina]] de la [[Biblia]] convertir na versión más estendida, la denomada ''Vulgata''.]] Nel [[Sínodu de los obispos|sínodu]] del 374, expedió un decretu nel cual fíxose un llistáu de los llibros canónicos del [[Antiguu Testamentu|Antiguu]] y [[Nuevu Testamentu]]. Por ello, pidió-y al historiador [[Jerónimo de Estridón]] utilizar esti canon y escribir una nueva traducción de la Biblia qu'incluyera un Antiguu Testamentu de 46 llibros y el Nuevu Testamentu colos sos 27 llibros.<ref name="Asociación">[https://web.archive.org/web/20070521060058/http://es.geocities.com/asociaciondebibliotecarios/bibliotecariu.htm Asociación Bibliotecológica de Guatemala]</ref> Jerónimo viaxó entós a oriente pa faer vida [[Ermitañu|eremítica]] y volvió años dempués a Roma, pasando mientres dalgún tiempu a ser el so secretariu particular.<ref name="cat" /> Finalmente foi nel [[Conceyu de Roma#Conceyu del a.C3.B1o 382|Conceyu de Roma]] del [[añu 382]], comandado pol papa Dámaso I, cuando la Ilesia Católica instituyó el Canon Bíblicu cola llista del [[Nuevu Testamentu]] de [[San Atanasio]] y los llibros del [[Antiguu Testamentu]] de la [[Septuaginta|Versión de los LXX]]; ésta versión foi traducida del griegu al llatín per San Jerónimo por encargu del mesmu papa [[San Dámaso I]], que na práutica sería la primer Biblia nel sentíu concretu y plenu de la pallabra. Cuando Dámaso unvió a Jerónimo a realizar la so revisión de les versiones hebrees más tempranes de la Biblia, ésti realizó una traducción conocida como la ''[[Vulgata]]'', que foi popularizada por tar escrita en llatín. Esta versión foi aprobada pol [[Conceyu de Trento]] en 1546, adoptada oficialmente na [[lliturxa]]<ref name="Asociación" /> y emplegada pola Ilesia Católica mientres cerca de quince siglos<ref name="aci"/> sustituyendo a la ''[[Vetus Llatina]]'' y provocando que'l llatín convertir na llingua principal del cultu. Mientres diez años, Dámaso y Jerónimo intercambiaron correspondencia, na que se fixeron entrugues y cuestiones sobre distintes temes de índole relixosa y políticu-eclesiástica. Anguaño conócense ocho cartes, seis de Jerónimo a Dámaso y dos de Dámaso a Jerónimo. == Correspondencia de Jerónimo y Dámaso == === Carta XV a Dámaso === [[Ficheru:CodexBeneventanusFolio5rJeromeLetter.jpg|220px|miniaturadeimagen|Carta de [[San Jerónimo de Estridón]] a Dámaso.]] Esta carta, escrita nel 376 o 377, ilustra l'actitú de San Jerónimo al respective de la so visión de Roma, sostenida por Dámaso nesti periodu, siendo un gran amigu y almirador so. Nella, referir a Roma como la escena del so propiu [[bautismu]] y como una ilesia onde la [[fe]] verdadera permaneció intacta; y, acatando la estricta doctrina de la salvación namái dientro del paliu de la Ilesia romana, San Jerónimo realiza dos preguntes: * ¿Quién ye'l verdaderu [[obispu]] de los trés que demanden dicha considerancia pa sigo en [[Antioquía]]? * ¿Cuál ye la terminoloxía correuta pa falar de la Deidá, de [[Trinidá (relixón)|trés]] o d'[[Dios|unu]]? Con esta última entruga, amás, axunta la so propia opinión. {{cita| Y yo pregunto, ¿puede dalgunu ser tan profanu pa falar de tres esencies o sustancies na Deidá? Hai una naturaleza de Dios y ye única; y ésti y namái ésti realmente ser. L'absolutu ser nun derivó de nenguna otra fonte, ye tou propiu. Toles demás coses que son toles coses creaes, anque paezan ser nun lo son. Había un tiempu nel qu'elles nun yeren, y el qu'una vegada nun foi puede dexar de ser. Namái Dios ye eternu, esto ye, quien nun tien nengún principiu, realmente merez ser llamáu una esencia.[...] quienquiera qu'en nome de la relixón declara qu'hai na Deidá tres elementos, trés hipóstasis, esto ye, esencies, esfórciase realmente d'afirmar tres naturaleces de Dios [...] ¡Pero quiciabes la fe de Roma nunca va nesa direición! ¡Quiciabes los corazones devotos de les sos xentes nunca son infestaos por tales doctrines impías! Déxenos tar satisfechos por falar d'una sustancia y de trés persones sustituíbles perfectes, iguales, coeternas. Déxenos caltener una hipóstasis si esi ye'l so deséu, y nun falar n'absolutu de trés. Ye un mal signu cuando los que piensen la mesma cosa usen pallabres distintes. Déxenos tar satisfechos pola forma de credo qu'hasta agora usemos. O, si usté pensar que ye correutu que yo tuviera de falar de trés hipóstasis, esplicando lo que quiero dicir con elles, toi preparáu p'asumilo. Pero crear, hai venenu despintáu sol so miel.|[[San Jerónimo de Estridón]], ''Carta XV unviada a San Dámaso''.<ref name="XV">[http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf206.v.XV.html ''Cristhian Classics Ethereal Library'', Letter XV. To Pope Damasus. (''Carta XV. Al Papa Dámaso'')]</ref>}} === Carta XVI a Dámaso === Esta carta, escrita unos meses dempués de la precedente, ye otru pidimientu a Dámaso pa denunciar que la presión de los arrianos aumenta cada vez más y por que ésti pronúnciese al respeutu. Amás, San Jerónimo declara que la so respuesta a les facciones contraries al réxime de Roma en [[Antioquía]] queda ejemplificada de tala forma que «namái quien s'una a la siella de [[San Pedro|Pedro]] va ser aceptáu por mi», amosando'l so sofitu incondicional a Dámaso. {{cita|L'enemigu infatigable sígueme de cerca, y los asaltos que sufro nel desiertu son más severos que nunca; pa delirios de frenesí de los arrianos y los poderes mundial sofítenlo. La Ilesia ta estremada en tres facciones y cada una d'elles ta provecía por coyer pa sigo. La influencia de los monxos ye d'altu nivel y ta dirixida contra mi. Mentanto, sigo glayando: «Namái quién s'una a la [[Papa de Roma#Pruebes de la muerte de San Pedro en Roma|siella de Pedro]] va ser aceptáu por mi». |[[San Jerónimo de Estridón]], ''Carta XVI unviada a San Dámaso''.<ref name="XVI">[http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf206.v.XVI.html ''Cristhian Classics Ethereal Library'', Letter XVI. To Pope Damasus. (''Carta XVI. Al Papa Dámaso'')]</ref>}} === Carta XVIII a Dámaso === [[Ficheru:Full Book of Isaiah 2006-06-06.jpg|miniaturadeimagen|Na Carta XVIII San Jerónimo alderica dellos detalles del Llibru d'Isaías.]] Esti escritu foi realizáu en [[Constantinopla]] nel añu [[381]] per San Jerónimo. Nél espliquen los detalles la visión rexistrada nel sestu capítulu del [[Llibru d'Isaías]], y estiéndese detallando'l so significáu místicu, amás d'estudiar el significáu del términu ''serafín'' (n'hebréu, «seraphim» ye una orde d'ánxeles con seis ales cada unu, descritos por «Isaiah» na Biblia). {{cita |Dalgunos de los mios precursores amuesen al Señor sentáu sobre un tronu, Dios Padre, y utilicen la figura del serafín pa representar al [[Cristu|Fíu]] y el [[Espíritu Santu]]. Nun toi acordies con ellos, [[Xuan XII|Juan]] espresamente diznos que ye Cristu, y non el Padre, a quien el profeta vio. [...] La pallabra serafín podría significar ''rellumu'' o ''entamu del discursu'', y los dos serafinos simbolicen el Vieyu y Nuevu Testamentu. ¿Nun se quemar el nuesu corazón dientro de nós (dixeron los discípulos) mientres Él abriónos les Escritures?<ref group=n.>[[Evanxeliu de San Lucas]] XXIV. ''[[S:Biblia Reina-Valera 1909: 42.Lucas: 24|Vease en Wikisource]].''</ref> Amás, l'Antiguu testamentu ta escritu n'hebréu, y ésta ye, incuestionablemente, la llingua orixinal del home.[...] Independemente, lleemos nel Antiguu testamentu y atopar tamién nel Evanxeliu, y lo que lleemos nos [[Nuevu Testamentu|Evanxelios]] deducir del [[Antiguu Testamentu]]. Nun hai nenguna discordia ente ellos, nengún desalcuerdu. En dambos Testamentos predica la [[Santa Trinidá]].| [[San Jerónimo de Estridón]], ''Carta XVIII unviada a San Dámaso''.<ref name="XVIII">[http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf206.v.XVIII.html ''Cristhian Classics Ethereal Library'', Letter XVIII. To Pope Damasus. (''Carta XVIII. Al Papa Dámaso'')]''</ref>}} La carta ye sensible a pruebes, lo que dexa meticulosidad de los estudios de Jerónimo. Non yá fai delles cites a versiones griegues d'[[Isaías (profeta)|Isaías]] en sofitu del so argumentu, sinón que vuelve al [[idioma hebréu|hebréu]] orixinal y realiza interpretaciones que topeten en munchos casos con aquelles yá consagraes.<ref name="XVIII"/> === Carta XIX a Jerónimo === Nesta curtia carta, unviada a San Jerónimo nel añu [[383]], Dámaso píde-y una esplicación sobre la pallabra ''Hosanna''.<ref name="XIX">[http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf206.v.XIX.html ''Cristhian Classics Ethereal Library'', Letter XIX. To Pope Damasus. (''Carta XIX. Al Papa Dámaso'')].</ref> === Carta XX a Dámaso === Nesti testu escritu en [[Roma]] nel añu [[383]], Jerónimo espón la respuesta a la entruga del anterior. Analizando l'error de [[Hilario de Poitiers]], que supunxo la espresión significase «el rescate de la casa de [[David]]», sigui amosando que nos [[evanxeliu|evanxelios]] ye una cita del Salmu CXVIII (''Súplica de David'') y que'l so significáu verdaderu ye ''redimir'' apelando a les escritures n'[[idioma hebréu|hebréu]] mientres afirma:<ref name="XX">[http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf206.v.XX.html ''Cristhian Classics Ethereal Library'', Letter XX. To Pope Damasus. (''Carta XX. Al Papa Dámaso'')].</ref> {{Cita|Déxenos, abandone los regueros de conxetura y vuelva al manantial. Ye de les escritures hebrees dende onde la verdá tien de ser dibuxada.|[[San Jerónimo de Estridón]], ''Carta XX unviada a San Dámaso''.<ref name="XX"/>}} === Carta XXI a Dámaso === Nesta carta Jerónimo, a pidimientu de San Dámaso, da una esplicación minuciosa de la [[parábola del fíu pródigu]].<ref name="XXI">[http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf206.v.XXI.html ''Cristhian Classics Ethereal Library'', Letter XXI. To Pope Damasus. (''Carta XXI. Al Papa Dámaso'')].</ref> === Carta XXXV a Jerónimo === [[Ficheru:LA HYRE Laurent de Le Sacrifice d'Abraham Huile sur toile.jpg|220px|miniaturadeimagen|Dos de les cuestiones de Dámaso nesta carta xiren en redol al capítulu 22 del [[Xénesis]] onde [[Abraham]] tien de sacrificar al so fíu [[Isaac]] como prueba de la so fe.]] Nesta correspondencia, escrita en [[Roma]] nel añu [[384 e.C.|384 e.C. ]], Dámaso realiza cinco preguntes a Jerónimo:<ref name="XXXV">[http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf206.v.XXXV.html ''Cristhian Classics Ethereal Library'', Letter XXXV. To Pope Damasus. (''Carta XXXV. Al Papa Dámaso'')].</ref> {{cita| * ¿Cuál ye'l significáu de les pallabres «Aquél que matara a [[Caín]] va recibir una vengación diez veces más mayor»?<ref group=n. name=xen4 /> * Si Dios fixo toles coses bones, ¿cómo ye que-y pide a Noé que s'encargue de los animales impuros, y diz-y a Pedro «Nun puedes llamar ordinariu aquello que Dios hai purificado»?<ref group=n.>Actos, X. 15.</ref> * ¿Cómo ye que nel versículu 16 del capítulu XV del [[Xénesis]] aseguróse que «cola cuarta xeneración volverán axuntase de nuevu» p'afirmase nel versículu 18 del capítulu XIII del [[Éxodu]] que «na quinta xeneración los fíos d'Israel que s'averaron a les tierres d'Exiptu»? * ¿Por qué [[Abraham]] recibió la circuncisión como señal de la so [[fe]]?<ref group=n.>[[Epístola a los romanos]], IV. 11. ''[[S:Biblia Reina-Valera 1602: 45.Romanos: 4|Vease en Wikisource]].''</ref> * ¿Por qué Dios dexó a Isaac, que yera un home honráu y l'apurríu a Él, convertise en «l'estafador de Jacob»?<ref group=n.>[[Xénesis]], XXVII. ''[[S:Biblia Reina-Valera 1909: 01.Xénesis: 27|Vease en Wikisource]].''</ref>| [[San Jerónimo de Estridón]], ''Carta XXXV unviada a San Dámaso''.<ref name="XXXV">[http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf206.v.XXXV.html ''Cristhian Classics Ethereal Library'', Letter XXXV. To Pope Damasus. (''Carta XXXV. Al Papa Dámaso'')].</ref>}} === Carta XXXVI a Dámaso === Esta carta recueye les respuesta que San Jerónimo apurre a Dámaso en referencia al anterior escritu. Pa les entrugues segundo y cuarto remite a Dámaso a les escritures de [[Tertulianu]], [[Novaciano]] y [[Oríxenes]]. Pa les otres trés detalla distintes respuestes concises al respeutu.<ref name="XXXVI">[http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf206.v.XXXVI.html ''Cristhian Classics Ethereal Library'', Letter XXXVI. To Pope Damasus. (''Carta XXXVI. Al Papa Dámaso'')].</ref> * Sobre la primer entruga, San Jerónimo entiende que puede significar «l'asesín de Caín va completar siete veces la vengación que tien de ser executada sobre él».<ref group="n." name="xen4">[[Xénesis]], IV, 15. ''[[S:Biblia Reina-Valera 1909: 01.Xénesis: 4|Vease en Wikisource]].''</ref> * Jerónimo de Estridón propón tratar el versículu 18 del capítulu XIII del [[Éxodu]] xunto con versículu 16 del capítulu XV del [[Xénesis]]. 16, suponiendo que nun llugar la tribu de Leví se remite a otru na tribu de Judas. Él suxer, sicasí, que les pallabres daes nel capítulu LXX «na quinta xeneración» ye más probable que signifiquen «afatáu» o «cargáu». * En respuesta a la entruga sobre [[Isaac]], San Jerónimo afirma: {{Cita|Nengún home salváu que s'hai dignado a poner la so carne pa la nuesa salvación tien una conocencia total y un asimiento completu de la verdá. Paul, Samuel, David, Elisha, toos cometen errores, y los homes santos namái conocen lo que Dios revéla-yos|[[San Jerónimo de Estridón]], ''Carta XXXVI unviada a San Dámaso''.<ref name="XXXVI">[http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf206.v.XXXVI.html ''Cristhian Classics Ethereal Library'', Letter XXXVI. To Pope Damasus. (''Carta XXXVI. Al Papa Dámaso'')].</ref>}} == Construcciones, restauraciones y escritos == La construcción más destacable de Dámaso foi la [[basílica de San Llorienzo Extramuros]] o «Casa de Dámaso», una [[basílica]] de Roma dedicada al diáconu romano y mártir [[Lorenzo mártir|San Llorienzo]]. Foi construyida sol so propiu mandatu y convertida na so propia casa nel añu 380.<ref>[https://web.archive.org/web/20060718030856/http://roma.katolsk.no/lorenzodamaso.htm «San Llorienzo in Damaso»], por Chris Nyborg.</ref> Darréu restauró la básilica y dotar con instalaciones pa los archivos de la [[Ilesia Romana]]. Amás construyó la [[basílica de San Sebastián]] na [[Vía Apia]] y afató de mármol el llugar conocíu como ''La Platonia'' (Platona o pavimentu de mármol) n'honor al supuestu treslláu temporal a esi llugar nel añu 258 de los cuerpos de los apóstoles [[Simón Pedro]] y [[Pablo de Tarsu]].<ref name="cat"/> Dámaso construyó un [[bautisteriu]] n'honor de Simón Pedro qu'inda se caltién nes [[covarones vaticanos|criptes vaticanes]]. Tamién ensugó esta zona soterraña por que los cuerpos que se soterraren ellí (''beati sepulcrum juxta Petri'') nun pudieren ser afeutaos per agua estancada o por hinchentes.<ref name="cat"/> Esisten escritos que confirmen que tamién compunxo dellos resumes [[epigrama|epigrames]] de diversos mártires y [[santu|santos]] y dellos himnos en versu y prosa, pero nenguna de diches obres caltúvose. Namái sobrevivieron delles cartes, la mayoría espurias.<ref>''Jaffé'',«Reg. Rom. Pontif»., [[Leipzig]] [[1885]], páxs. 232-254.</ref> == Muerte == En viviendo 80 años y gobernáu la Ilesia 18, morrió'l 11 d'avientu del añu 384. Foi soterráu según el ''[[Liber Pontificalis]]'' xunto cola so madre y la so hermana nuna de les catacumbes de les ilesies que fixera edificar ente los campusantos de Calixto y [[Domitilla]] nel camín d'[[Ardea]], güei conocida como ''Vía Ardeatina'' o ''Vía Arxentina'', na tumba qu'él mesmu se preparó alloñada de les cenices de los mártires, onde dempués se construyó sobre'l so sepulcru la basílica de San Dámaso.<ref name="aci"/> Sicasí, paez que los sos restos mortales fueron treslladaos a la Ilesia de San Llorienzo<ref name="cincocerocinco">[http://es.catholic.net/santoral/articulo.php?id=505 Catholic.net, ''Dámaso I, Santu''], accesu [[8 de payares]] de [[2007]].</ref> primero que esta fuera destruyida. Les ruines de la ilesia de san Dámaso fueron afayaes en 1902 por monseñor Wilpert, quien atopó tamién l'[[epitafiu]] dexáu pola so madre. Gracies a ello súpose que'l so nome yera Lorenza, que tuviera sesenta años viuda y que morrió a los ochenta y nueve años en conociendo a los sos bisnietos.<ref name="cat"/> En 1928 la ''Asociación Pro Catacumbes de San Dámaso'', encargada de pola [[Santa Sede]] pal caltenimientu y escavación de les mesmes, taba recaldando fondos pa sufragar los gastos de caltenimientu y estudios de les catacumbes de San Dámaso, pa lo que solicitaron la emisión d'unos sellos al gobiernu español y al pontífiz [[Pío XI]]. L'autorización llegó por aciu la orde 13/07/1928 qu'estableció que namái se venderíen en [[Santiago de Compostela]] y en [[Toledo]], polo que s'emitieron dos series de dieciséis valores caúna cola imaxe de [[Pío XI]] y [[Alfonso XIII]].<ref>Oswald Schier, ''Manual de la Filatelia española'', Fundación A. de Figueiredo pa la [[filatelia]], [[Madrid]], [[2000]]. ISBN 84-931700-0-3</ref> == Bibliografía == * Gacto Fernández, Enrique, Juan Antonio Alejandre García y José María García Marín'', «Manual Básicu d'Historia del Derechu: Temes y Antoloxía de Testos», páxs.166-167. Lasex, 2006. ISBN 84-922890-0-7'' === Notes === {{llistaref|group=n.}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commons|Damasus I|Dámaso I}} * Thomas J. Shahan (traducción de Félix Carbo), [https://web.archive.org/web/20080516121916/http://www.enciclopediacatolica.com/p/papasandamai.htm ''San Dámaso I, Papa''], [[Enciclopedia Católica|La Enciclopedia Católica]]. * [http://www.divvol.org/santoral/index.php?s=1211&m=AVIENTU&l=A Biografía de San Dámaso I en Santoral Católicu de www.divinavoluntad.net] * [http://www.ccel.org/ Christian Classics Ethereal Library], correspondencia de Jerónimo de Estridón (n'[[idioma inglés|inglés]]): ** [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf206.v.XV.html XV San Jerónimo a Dámaso]. ** [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf206.v.XVI.html XVI San Jerónimo a Dámaso]. ** [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf206.v.XVIII.html XVIII San Jerónimo a Dámaso]. ** [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf206.v.XIX.html XIX San Jerónimo a Dámaso]. ** [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf206.v.XX.html XX San Jerónimo a Dámaso]. ** [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf206.v.XXI.html XXI San Jerónimo a Dámaso]. {{socesión | títulu = [[Ficheru:Emblem of the Papacy SE.svg|40px|centro|Emblema del Papáu]] [[Papes|Papa]] | periodu = [[366]] - [[384]] | predecesor = [[Liberiu]] | socesor = [[Siriciu]] }} {{NF|305|384|Damaso 01}} {{Tradubot|Dámaso I}} [[Categoría:Papes]] [[Categoría:Papes santos]] [[Categoría:Santos y santes d'Italia]] [[Categoría:Santos y santes de la Ilesia católica]] [[Categoría:Santos y santes]] [[Categoría:Padres de la Ilesia]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]] cbjyhamywdu2kuakykiv7wq8094nqxm Idioma achenés 0 130572 4485055 4253577 2026-04-05T15:13:41Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485055 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Achenés |nativu = Bahsa Acèh |familia madre = Llingües austronesies |países=[[Ficheru:Flag of Indonesia.svg|20px]] [[Indonesia]],<br />[[Ficheru:Flag of Malaysia.svg|20px]] [[Malasia]] |zona=[[Sumatra]], Indonesia y [[Perak]], Malasia |falantes=3 millones |familia=[[Llingües austronesies|Austronesiu]]<br /> &nbsp;[[Llingües malayu-polinesies|Malayu-polinesiu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Llingües malayu-polinesies occidentales|Malayu-polinesiu occidental]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües malayu-sumbawanas|Malayu-sumbawano]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües ache-chámicas|Ache-chámico]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Achenés''' |escritura=[[Alfabetu llatín|Llatín]] |iso1=''Nengún''|iso2=ace|iso3=ace}} L''''achenés''' (n'achenés: ''Bahsa Acèh'') ye un [[llingües malayu-polinesies|idioma malayu-polinesiu]] faláu en [[Aceh]], [[Sumatra]], [[Indonesia]] y en [[Bota (Malasia)|Bota]], [[Perak]], [[Malasia]]. == Clasificación ya idiomes rellacionaos == L'achenés pertenez a la caña malayu-polinesia de la familia de [[llingües austronesies]]. Los idiomes más rellacionaos al achenés son les llingües [[chámico|chámicas]] el [[idioma malayu]], el [[idioma minangkabau]], el [[idioma gayo]] y el de los [[batak (Indonesia)|batak]]. == Fonoloxía == Nel achenés esisten los siguientes [[fonemes]]. {| class="IPA wikitable" |+Vocales acheneses<ref name="ref_duplicada_1">{{Harvcoltxt|Al-Harbi|Al-Ahmadi|2003|p=10}}</ref> |- !rowspan=2| !colspan=2|[[Vocal anterior|Anteriores]] !colspan=2|[[Vocal central|Centrales]] !colspan=2|[[Vocal posterior|Posteriores]] |- !<small>oral</small> !<small>[[Vocal nasal|nasal]]</small> !<small>oral</small> !<small>[[Vocal nasal|nasal]]</small> !<small>oral</small> !<small>[[Vocal nasal|nasal]]</small> |-align=center ![[Vocal zarrada|Zarrada]] |i ||ĩ |ɨ ||ɨ̃ |o || ũ |-align=center ![[Vocal semicerrada|Semicerrada]] |y ||rowspan=2|ɛ̃ |ə ||rowspan=2|ʌ̃ |o ||rowspan=2|ɔ̃ |-align=center ![[Vocal semiabierta|Semiabierta]] |ɛ |ʌ |ɔ |-align=center ![[vocal abierta|Abierta]] | | |a |ã | | |} Les vocales apaecen xeneralmente en versión [[vocal oral|oral]] y [[vocal nasal|nasal]]. Esisten solamente tres semivocales nasalizadas, ente qu'hai el doble de semivocales orales. {{IPA|/ʌ/}} nun ye una vocal central puramente falando. Ensin embargos amuésase equí d'esa forma por razones estétiques. Amás de les vocales amosaes enriba, l'achenés tien cinco [[diptongu|diptongos]] orales, cada unu d'ellos col so contraparte nasal:<ref name="ref_duplicada_1">{{Harvcoltxt|Al-Harbi|Al-Ahmadi|2003|p=10}}</ref> * {{IPA|/iə ɨə oə ɛə ɔə/}} * {{IPA|/ĩə ɨ̃ə ũə ɛ̃ə ɔ̃ə/}} {| class="IPA wikitable" |+Consonantes acheneses<ref>{{Harvcoltxt|Al-Harbi|Al-Ahmadi|2003|p=9-10}}</ref> ! ![[consonante llabial|Llabial]] ![[Consonante alveolar|Alveolar]] ![[Consonante palatal|Palatal]] ![[consonante velar|Velar]] ![[Consonante glotal|Glotal]] |-align=center ![[consonante Nasal|Nasal]] |m |n |ɲ |ŋ | |-align=center ![[Consonante plosiva|Plosiva]] |p b |t d |c ɟ |k g |ʔ |-align=center ![[Consonante fricativa|Fricativa]] | |s |ʃ | |h |-align=center ![[Consonante aproximante|Aproximante]] |w |l |j | | |-align=center ![[Consonante vibrante|Vibrante]] | |r | | | |} {{IPA|/s/}} ye llaminar alveodental. {{IPA|/ʃ/}} ye téunicamente postalveolar, pero presentar na columna de les palatales por razones estétiques. == Escritura == D'antiguo l'idioma achenés se ecribía utilizando l'[[alfabetu árabe]]. Felicidad forma d'escritura ye conocida como [[Jawi]] o Jawoë en [[idioma malayu]]. Esti tipu d'escritura raramente utilizar na actualidá. Nel so llugar l'achenés utiliza l'[[alfabetu llatín]] anguaño, añadiendo dellos símbolos diacríticos. Los signos adicionales son: é, è, ë, ö y ô. == Dialeutos == Hasta agora nun esiste una investigación completa alrodiu de los dialeutos del achenés. Sicasí conócense hasta diez dialeutos d'esti idioma. Los dialeutos son el pasè, peusangan, matang, pidië, buëng, banda, daya, meulabôh, seunagan y tunong.<ref>Sulaiman, B. 1981. «Kedudukan dan Fungsi Bahasa Aceh di Aceh». Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa</ref> D'ente estos diez dialeutos, los qu'amuesen mayores diferencies con respectu al restu d'ellos son el buëng, la banda y el daya, especialmente esti postreru. Quiciabes si realiza una investigación más completa, estos dialeutos podríen clasificase como llingües estreme. == Referencies == {{llistaref|2}} === Bibliografía === * {{Obra citada |last = Al-Harbi |first = Awwad |last2 = Al-Ahmadi |first2 = Ahmad |añu = 2003 |títulu = Acehnese coda condition: An optimality-theoretic account |journal = Umm Al-Qura University Journal of Educational and Social Sciences and Humanities |volume = 15 |pages = 9–21 |url = http://roa.rutgers.edu/files/594-0403/594-0403-AL-HARBI-0-0 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/http://roa.rutgers.edu/files/594-0403/594-0403-AL-HARBI-0-0 |fechaarchivu = 26 de payares de 2015 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090729034905/http://roa.rutgers.edu/files/594-0403/594-0403-AL-HARBI-0-0 |archivedate = 29 de xunetu de 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090729034905/http://roa.rutgers.edu/files/594-0403/594-0403-AL-HARBI-0-0 |date=2009-07-29 }} * {{Obra citada |last = Asyik |first = Abdul Gani |títulu = The agreement system in Acehnese |añu = 1982 |journal = Mon-Khmer Studies |volume = 11 |pages = 1–33 |url = http://www.lc.mahidol.ac.th/Documents/Publication/MKS/11/abdul1982agreement.pdf |urlarchivu = https://web.archive.org/web/http://www.lc.mahidol.ac.th/Documents/Publication/MKS/11/abdul1982agreement.pdf |fechaarchivu = 26 de payares de 2015 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6H8oiewmw?url=http://www.lc.mahidol.ac.th/Documents/Publication/MKS/11/abdul1982agreement.pdf |archivedate = 5 de xunu de 2013 }} * {{Obra citada |last=Thurgood |first=Graham |títulu=The Historical Place of Acehnese: The Known and the Unknown |añu=2007 |url=http://www.acehinstitute.org/aceh_fp_grahamthurgood.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100713223327/http://www.acehinstitute.org/aceh_fp_grahamthurgood.pdf |date=2010-07-13 }} === Enllaces esternos === {{InterWiki|code=ace}} {{Traducíu ref|en|Acehnese language|inglés}} * [http://meurunoe.nasabe.com Meurunoe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229155835/http://meurunoe.nasabe.com/ |date=2019-12-29 }} (n'inglés, indonesiu y achenés) * [http://tambeh.wordpress.com Tambeh] (n'indonesiu) * [[Ethnologue]].com [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=ace report for Acehnese] (n'inglés) * [http://udhrinunicode.org/d/udhr_ace.html Testu d'exemplu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701135216/http://udhrinunicode.org/d/udhr_ace.html |date=2007-07-01 }} en [[Unicode]] (n'inglés) {{ORDENAR:Achenes}} {{Tradubot|Idioma achenés}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües malayo-sumbawanes]] [[Categoría:Llingües d'Indonesia]] [[Categoría:Llingües de Malasia]] ebn9qksfxt0x3nu3u5z78diwztxv6l7 Ingeborg de Dinamarca, reina de Francia 0 131042 4485094 4419745 2026-04-06T06:06:36Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485094 wikitext text/x-wiki {{persona}} Ingeborg de Dinamarca, dacuando tamién llamada n'español '''''Isambur''''' o '''Ingeburga de Dinamarca''' (c. [[1175]] – Corbeil, [[1236]]), foi princesa de [[Dinamarca]] y reina consorte de [[Francia]] (1193–1223).<ref>{{Cita web |url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/DENMARK.htm#Ingeborgdied12371238 |títulu=Ingeburge de Danemark sur le site de la Fondation pour la généalogie médiévale |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110817201955/http://fmg.ac/Projects/MedLands/DENMARK.htm#Ingeborgdied12371238 |fechaarchivu=2011-08-17 }}</ref> Yera fía de Valdemar I de Dinamarca y de Sofía de Minsk y hermana de los reis Canutu VI de Dinamarca y de Valdemar II de Dinamarca. [[Felipe II de Francia|Felipe Augusto]], pretendiendo una alianza danesa contra [[Inglaterra]] y vilbu d'Sabela d'Hainaut casóse son Isambur el [[14 d'agostu]] de [[1193]].<ref>Jean-Pierre Cartier, professeur d'histoire, [https://books.google.fr/books?lr=&id=QVteAAAAIAAJ&dq=Ingeburge+Amiens+ao%C3%BBt-1193&q=l'avait+%C3%A9pous%C3%A9e+&pgis=1 ''Histoire de la croisade contre les Albigeois''], 1968, p. 12</ref> Los testimonios de la dómina dan cuenta de la so guapura. Magar ello, el rei, la mesma nueche de bodes, manifestó un tal iñerizu pol so #nuevu esposa que lu llevó a refugala de momentu. Felipe Augusto apeló al papa [[Inocenciu III|Inocencio III]] pa l'anulación del so matrimoniu alegando la non consumación del mesmu, pero Isambur aseguró que sí se produció y la [[Santa Sede]] #negar a conceder l'anulación. Una asamblea d'obispos y barones celebrada en Compiègne a postreros d'añu, anuló esti matrimoniu aduciendo afinidá sanguínea ente los cónyuges, anulación que nun foi aceptada pol Papa, qu'allampaba intervenir nos asuntos del reinu.[cita {{Ensin referencies}} Felipe Augusto zarró a la so esposa Isambur nel conventu de Saint-Maur-des-Fossés y, más tarde, na fortaleza de Étampes. #Tres años más tarde, esmolecíu por una #socesión insegura, yá que solo tenía un fíu habíu del so primer matrimoniu con Sabela d'Hainaut, Felipe Augusto casóse, en [[1196]], con Inés de Méran, provocando, con ello, una grave crisis nes rellaciones del rei col papáu. Inocencio III declaró inválidu esti matrimoniu y obligó a Felipe Augusto a refugar a Inés de Méran y reponer nel so puestu de reina a Isambur. Ante la renuencia de Felipe Augusto a cumplir cola orde del Papa, Inocencio III punxo un interdicto a Francia, lo que suponía que se suspendía toa vida sacramental y torgaba los entierros relixosos. Felipe Augusto prefirió vencer. #Dixebrar d'Inés y fixo tornar a la corte a Isambur, qu'ocupó'l so llugar como reina de Francia, anque nunca se #volver# a entamar la vida conxugal ente ellos. El [[7 d'avientu]] de [[1200]] el Papa llevantó'l interdicto. Retirada en Orleans, lo que-y valió'l títulu de reina d'[[Orleans]] ente los sos contemporáneos, que nun sabíen qué títulu da-y, Isambur que siguía considerándose reina solicitó, nel so testamentu, el ser soterrada na Basílica de Saint-Denis, cosa a la que se negó [[Lluis IX de Francia|Lluis IX]], tantu por respetar la voluntá del so güelu como pol fechu de que la reina nunca aportó a consagrada como tal y, por tanto, respectu de la ilesia, Isambur nunca aportó a reina. Morrió'l [[29 de xunu]] de [[1236]]<ref>Page 248 dans [https://books.google.fr/books?id=ZYUrAAAAMAAJ&pg=PA248&lpg=PA248&dq=prieur%C3%A9+de+Saint-Jean-en-l%E2%80%99Ile&source=web&ots=yj1mRA4mpo&sig=yekjuzofgRHaqQGHTR8T9FHFnbU&hl=fr&sa=X&oi=book_resulnt&resnum=2&ct=result ''Les femmes célèbres de l'ancienne France''] de M. Leroux de Rincy, pensionnaire de l'école royale des chartes</ref> en Corbeil-Essonnes, y foi soterrada en Saint-Jean-en-l'Isle, cerca de Corbeil-Essonnes. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat|nome=Ingeborg of Denmark, Queen of France}}{{Socesión|predecesor=[[Isabel d'Hainaut]]<br /></p>[[Inés de Merania|Inés de Méran]]|títulu=[[Reines de Francia|Reina consorte de Francia]]|periodu=[[1193]]<br />[[1200]] – [[1223]]}} [[Categoría:Persones finaes en 1236]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía NF]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]] 7gp0z99ktbifrbkgsft70o3zsqstl9c International Football Association Board 0 137022 4485102 4426563 2026-04-06T07:27:53Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485102 wikitext text/x-wiki {{Organización}} La '''International Football Association Board''' (IFAB) ye una asociación internacional conformada poles cuatro asociaciones de [[fútbol]] del [[Reinu Xuníu]] y la [[FIFA]]. Ye la encargada de definir les [[Regles del fútbol|regles]] del [[fútbol]] a nivel mundial y los sos futuros cambeos. Foi fundada en [[1886]] na ciudá de [[Londres]], [[Inglaterra]], [[Reinu Xuníu]]. == Historia == La gran [[Historia del fútbol#El fifa des faciendo del association football|unificación de los códigos del fútbol]] de [[1863]], cuando tamién se creó la [[Football Association]] d'[[Inglaterra]], ye considerada como la fundación del [[fútbol]] modernu, pero diches regles fueron afeches al estilu de xuegu de los futbolistes y clubes [[Inglaterra|ingleses]], estremándose de los estilos de los demás países del [[Reinu Xuníu]]. El [[6 d'avientu]] de [[1882]] en [[Mánchester]] les cuatro asociaciones rexonales del [[Reinu Xuníu]] llegaron a un alcuerdu pa definir regles del xuegu de mancomún.<ref>{{cita web|títulu=The History of Offside|url=http://mysite.wanadoo-members.co.uk/corshamref/sub/offhist.htm|obra=Julian Carosi|fechaaccesu=17 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080223054916/http://mysite.wanadoo-members.co.uk/corshamref/sub/offhist.htm|fechaarchivu=2008-02-23}}</ref> La fundación de la IFAB y la so primer xunta oficial diose'l [[2 de xunu]] de [[1886]] en [[Londres]], [[Inglaterra]], poles cuatro asociaciones: la [[Scottish Football Association]] ([[Escocia]]), la [[Football Association of Wales]] ([[Gales]]), la [[Football Association]] ([[Inglaterra]]) y la [[Irish Football Association]] ([[Isla d'Irlanda|toa Irlanda]] hasta [[1921]] y solo [[Irlanda del Norte]] dende la división de la isla).<ref>{{cita web |títulu=Minutes from the First Meeting|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1886/18861ST.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=17 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071007012127/http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1886/18861ST.pdf|fechaarchivu=7 d'ochobre de 2007}}</ref> Los oxetivos de la xunta fueron el de crear un reglamentu de [[fútbol]] pa usase simultáneamente en tol [[Reinu Xuníu]] y darréu nel restu del mundu. Amás, la IFAB taría al cargu de dirixir la primer competición de seleiciones nacionales a nivel internacional: el [[British Home Championship]], que s'apostó dende la temporada [[1883]]-[[1884|84]] a la [[1983]]-[[1984|84]]. En [[1913]] la IFAB aceptó como miembru a la [[FIFA|Federación Internacional de Fútbol Asociación]], órganu rector del fútbol a nivel mundial fundáu en [[1904]]. En [[1958]] aprobóse una moción, que daba a la [[FIFA]] más poder dientro de l'asociación pa tomar les decisiones nos cambeos de regles. En [[1914]] llevar a cabu la primer xunta de l'apocayá modificada IFAB. La mesma realizóse na ciudá de [[París]]. A partir de la segunda xunta de [[1924]] celebrar en forma añal. La postrera gran cambéu a les [[regles del fútbol]] fueron en [[1997]], onde'l documentu total foi aumentáu nun 30% con respectu al postreru gran cambéu de [[1938]]. == Funcionamientu == La IFAB axúntase dos veces per añu, pero cuatro selmanes antes de la primer xunta los miembros de la [[FIFA]] tienen d'unviar una copia de los cambeos que proponen a l'asociación qu'entama la xunta. Depués la FIFA entama y camuda como quier el documentu resumiendo toles propuestes, que ye distribuyíu ente toles asociaciones. La primer xunta realizar ente [[febreru]] y [[marzu]]. Recibe'l nome de ''Xunta Xeneral Añal'', y nella alderiquen los cambeos al reglamentu del fútbol. Ente [[setiembre]] y [[ochobre]] llevar a cabu la ''Xunta Añal de Negocios'', onde se traten temes internes de la IFAB, pero nun ta dexada l'alteración de les regles del xuegu. Cada tema tratada na IFAB poner a votación. Caúna de les asociaciones del [[Reinu Xuníu]] ([[Escocia]], [[Gales]], [[Inglaterra]] y [[Irlanda del Norte]]) tien un votu, ente que la [[FIFA]] tien 4 votos. Por que una moción seya aceptada, tien de tener a favor a lo menos los cuatro votos de la FIFA, y 2 de los 4 votos de les asociaciones del Reinu Xuníu. Cabo esclariar que los 4 votos de la FIFA son un mesmu [[sufraxu]], y non pueden usase en forma separada. == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Fútbol]] * [[Historia del fútbol]] * [[Fútbol (homonimia)]] * [[Regles del fútbol]] * [[Regles de Sheffield]] == Enllaces esternos == * {{Web oficial|http://www.theifab.com/}} (n'inglés). * [https://web.archive.org/web/20071115185836/http://es.fifa.com/classicfootball/history/law/ifab.html ''La FA Board Internacional'' en FIFA.com] * [https://web.archive.org/web/20070623133923/http://ssbra.org/html/laws/ifab.html ''Archivos de xuntes de la IFAB'' en SSBRA.org] {{Tradubot|International Football Association Board}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Entes rectores de fútbol]] [[Categoría:Historia del fútbol]] [[Categoría:Fútbol]] omccqijltpz8obsnchlwy2atdetou64 Inxeniería mecatrónica 0 137892 4485106 4418214 2026-04-06T08:09:38Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 11 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485106 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'inxeniería| |nome = Inxeniería mecatrónica |nomes alternos = |imaxe = Meca.svg |imaxe_tamañu = 250px |imaxe_pie = Cañes que conformen la inxeniería mecatrónica |ciencies = [[Matemátiques]], [[electromagnetismu]], [[electrónica]], [[lletricidá]], [[mecánica]], [[teoría de circuitos]], [[cinemática]], [[termodinámica]], [[ciencia de materiales]], [[analís estructural]] |campu d'aplicación = [[Microcontrolador]]es y [[microprocesador]]es, [[analís de circuitos]], [[procesu de fabricación|proceso de fabricación]], [[motor|vehículos motorizados]], [[robótica]], [[automatización industrial|automatización]] |reconocida en = [[Colombia]], [[España]], [[Méxicu]], [[Chile]],<ref>http://www.utalca.cl/link.cgi//CarrerasPregrado/2125</ref> [[Ecuador]], [[Bolivia]], [[Brasil]],<ref>http://www.unb.br/aluno_de_graduacao/cursos/engenharia_mecatronica</ref><ref>http://www.eesc.usp.br/coc-mecatronica/home.php</ref><ref>http://vestibular.brasilescola.com/guia-de-profissoes/engenharia-mecatronica.htm</ref>[[Alemaña]], [[Etiopía]], [[Xénova]], ente otros. |subárea de = [[inxeniería mecánica]], [[inxeniería electrónica]], [[inxeniería de sistemes]], [[inxeniería de control]], [[inxeniería en computación{{ORDENAR:}}]], [[inxeniería llétrica]] }} La '''inxeniería mecatrónica''' ye una disciplina que sirve pa diseñar y desenvolver productos qu'arreyen sistemes de control pal diseñu de productos o procesos intelixentes, lo cual busca crear [[máquina|maquinaria]] más complexa pa facilitar les actividaes del ser humanu al traviés de procesos electrónicos na industria mecánico (automatización de procesos), principalmente. Esta disciplina xune la [[inxeniería mecánica]], [[inxeniería electrónica]], [[inxeniería de control]] y [[inxeniería informática]]. Por cuenta de que combina delles inxenieríes nuna sola, el so puntu fuerte ye la versatilidad.<ref>{{Cita web |url=http://www.metalactual.com/revista/8/tecnologia_mecatronica.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130209210608/http://www.metalactual.com/revista/8/tecnologia_mecatronica.pdf |fechaarchivu=2013-02-09 }}</ref><ref>http://www.mecatronica.es/]</ref> == Definición == Un consensu común ye describir a la mecatrónica como una disciplina integradora de les árees de [[mecánica]], [[electrónica]] y [[informática]] que'l so oxetivu ye apurrir meyores productos, procesos y sistemes industriales,de bona calidá. La mecatrónica nun ye, poro, una nueva caña de la [[inxeniería]], sinón un conceutu apocayá desenvueltu que enfatiza la necesidá d'integración y de una interacción intensiva ente distintes árees de la inxeniería. Con base no anterior, puede faese referencia a la definición propuesta por [[J. A. Rietdijk]]: "Mecatrónica ye la combinación [[sinergia (física)|sinérgica]] de la inxeniería mecánica de precisión, de la [[electrónica]], del [[regulación automática|control automáticu]] y de los sistemes pal diseñu de productos y procesos", que busca crear maquinaria más complexa pa facilitar les actividaes del ser humanu al traviés de procesos electrónicos na industria mecánico principalmente. Esisten, ta claro, otres versiones d'esta definición, pero ésta claramente enfatiza que la mecatrónica ta dirixida a les aplicaciones y al diseñu. La mecatrónica naz pa suplir trés urxentes necesidaes latentes; la primera, empuesta a automatizar la maquinaría y asina llograr procesos granibles axilosos y confiables; la segunda crear productos intelixentes, que respuendan a les necesidaes del mundu modernu; y la tercera, por cierto bien importante, harmonizar ente los componentes mecánicos y electrónicos de les máquines, yá qu'en munches ocasiones, yera casi imposible llograr que tanto mecánica como electrónica remanaren los mesmos términos y procesos pa faer o reparar equipos. Un inxenieru en mecatrónica ye un profesional con amplia conocencia teórica, práuticu y multidisciplinario capaz d'integrar y desenvolver sistemes automatizados y/o autónomos qu'arreyen teunoloxíes de dellos campos de la inxeniería. Esti especialista entiende sobre'l funcionamientu de los componentes mecánicos, llétricos, electrónicos y computacionales de los procesos industriales, y tien como referencia'l [[desenvolvimientu sostenible]]. Tien la capacidá d'escoyer los meyores métodos y teunoloxíes pa diseñar y desenvolver de forma integral un productu o procesu, faciéndolo más compactu, de menor costu, con valor amestáu nel so funcionalidad, calidá y desempeñu. El so enfoque principal ye l'automatización industrial, la innovación nel diseñu y la construcción de dispositivos y máquines intelixentes.<ref>[http://www.utp.edu.co/php/revistes/ScientiaEtTechnica/docsFTP/122935421-426.pdf]</ref> Un '''inxenieru mecatrónico''' capacítase para: * Diseñar, construyir ya implementar productos y sistemes mecatrónicos pa satisfaer necesidaes emerxentes, sol compromisu éticu del so impautu económicu, social, ambiental y políticu. * Xenerar soluciones basaes na creatividá, innovación y meyora continua de sistemes de control y automatización de procesos industriales. * Sofitar a la competitividá de les empreses al traviés de l'automatización de procesos. * Evaluar, escoyer ya integrar dispositivos y máquines mecatrónicas, tales como robots, tornos de control numbéricu, controladores lóxicos programables, ordenadores industriales, ente otros, pal meyoramientu de procesos industriales de manufactura. * Dirixir equipos de trabayu multidisciplinario.<ref>http://www.colombiaaprende.edu.co/html/estudiantesuperior/1608/article-87762.html</ref> Nel plan d'estudios de la inxeniería mecatrónica usualmente atópase: * '''Matemátiques''': [[lóxica matemática|lóxica Matemática]] y [[conxuntu|conxuntos]], [[cálculu infinitesimal|cálculu diferencial ya integral]], [[álxebra llinial]], [[cálculu vectorial]], [[ecuación diferencial|ecuaciones diferenciales]], [[analís complexu|variable complexa]], [[probabilidá]] y [[estadística]], [[analís numbéricu|métodos numbéricos]]. * '''Física''': [[mecánica clásica]], [[lletricidá]] y [[magnetismu]], [[termodinámica]], [[óptica]], [[estática (mecánica)|estática]], [[cinemática]] y [[mecánica del sólidu ríxidu|dinámica de cuerpu ríxidu]], [[mecánica de fluyíos]]. * '''Llétrica y electrónica''': [[electrónica dixital]], [[electrónica analóxica]], [[filtru electrónicu|filtros electrónicos]], [[circuitos llétricos nel dominiu del tiempu y frecuencia]], [[sistema enfiñíu|sistemes enfiñíos]], [[procesamientu dixital de señales]], [[electrónica de potencia]], [[sensores y actuadores]], [[sistemes electromecánicos]]. * '''Computación''': [[programación estructurada]], [[programación empobinada a oxetos]], [[sistemes en tiempu real]], [[computación concurrente|programación concurrente]], [[simulación de sistemes]]. * '''Inxeniería mecánica''': [[ciencia ya inxeniería de materiales]], [[resistencia de materiales|mecánica de materiales]], [[procesos de manufactura]], [[Diseñu asistíu por ordenador diseñu asistíu por ordenador (CAD)]], [[manufactura integrada por ordenador (CAM)]], [[elementu finito (CAI)]], [[analís y síntesis de mecanismos]], [[diseñu d'elementos de máquines]], [[neumática ya hidráulica]], [[vibraciones mecániques]], [[caltenimientu preventivu y correctivu]]. * '''Control automáticu''': [[sistemes lliniales enfoque clásicu]], [[sistemes lliniales enfoque modernu]], [[sistemes lliniales dixitales enfoque clásicu y modernu]], [[sistemes non lliniales]], [[identificación de sistemes]]. * '''Mecatrónica''': [[diseñu mecatrónico]], [[robótica]], [[optimización n'inxeniería]], [[sistemes de manufactura flexible]], [[automatización industrial|automatización]], [[control de sistemes mecatrónicos]]. * '''Inxeniería industrial''': [[contabilidá de costos]], [[inxeniería económica]], [[alministración|alministración d'empreses]], [[alministración de proyeutos]], [[investigación d'operaciones]], [[sistemes calidable]], [[desenvolvimientu sostenible|desenvolvimientu sustentable]], [[teunoloxía]] y [[mediu ambiente]]. * '''Especialidá''': L'estudiante d'inxeniería en mecatrónica tien de tener un grupu de materies optatives que-y dexen ser especialista en dalgún campu d'aplicación de la mecatrónica. Asina, si l'estudiante desea siguir con estudios de posgráu o trabayar, va tener una formación sólida. La especialidá tien de contener componentes importantes de teoría y práutica, converxendo a un proyeutu que va dar como resultáu patentes y publicaciones científiques. == Usu útil == Entendiendo que la mecatrónica toma disciplines bien amplies y complexes puede dicise que tien munchos campos d'aplicación. Ello ye que la mecatrónica pretende ser esa disciplina o Inxeniería na que los productos fabríquense teniendo en cuenta toles inxenieríes y nun tando dixebraes como tradicionalmente. El so puntu fuerte ye la versatilidad pa crear meyores productos, procesos o sistemes. La Mecatrónica nun ye un conceutu nuevu o una inxeniera nueva, sinón, la síntesis de ciertes árees d'inxeniería. ;El so principal oxetivu ye cubrir ciertes necesidaes como: *Automatizar la maquinaria: asina se consigue que seya '''axilosu, granible,fiable,segura y de bona calidá ''' *Creación de productos intelixentes: que sobremanera respuenden a les necesidaes del ser humanu. *Qu'haya harmonía ente componentes mecánicos y electrónicos (hasta agora la mecánica y la electrónica nun remanaben los mesmos términos lo qu'enzancaba los procesos de fabricación o arreglu de distintos equipos). ;Les principales industries qu'utilicen la mecatrónica son: *Empreses de la Industria de l'Automatización: empreses qu'utilicen sistemes o elementos computarizados y electromecánicos pa controlar maquinaries y/o procesos industriales. *Empreses de la Industria de Manufactura Flexible: aquelles que se dediquen a fabricar sistemes o componentes llétricos o electrónicos de forma automática. Poro, la mecatrónica puede aplicase a munchos campos, dende la medicina hasta la minería, pasando pola industria farmacéutica, industria mecánico, automovilística, testil, comunicaciones, alimentación, comerciu… y un llargu etcétera. La fabricación de productos como robots, automóviles, órganos humanos biónicos, naves aeroespaciales, aviones, etc., tán basaos yá nesta disciplina. == Campu ocupacional == El campu ocupacional actual del '''inxenieru en mecatrónica''' ta n'empreses de la industria automovilística, manufacturera, petroquímica, metal-mecánico, alimentos y electromecánica, realizando sobremanera actividaes de diseñu, manufactura, programación de componentes y sistemes industriales y equipu especializáu, según na promoción y activación d'empreses de servicios profesionales.<ref>[http://www.ingenieria.upiita.ipn.mx/index.php/ufierta-educativa/16-ingenieria-mecatronica/41-campu-ocupacional]</ref> *Automatización: na gran mayoría de les empreses del sector industrial, comercial y de servicios onde s'utiliza con mayor incidencia los medios electrónicos y d'automatización; exerciendo l'oficiu n'empreses de tipu: minera, manufactura, lletricidá, comerciu, comunicaciones y servicios; coles mesmes, por cuenta propia puede desenvolver l'actividá profesional en xestión d'empreses, executando llibremente servicios específicos riquíos polos veceros.<ref name="uttn">[https://web.archive.org/web/20100512193555/http://www.uttn.edu.mx/carreres/riolo.asp]</ref> *Manufactura flexible: empreses dedicaes a la fabricación de sistemes y componentes llétricos o electrónicos. Empreses dedicaes a integrar proyeutos d'automatización de procesos. Área de caltenimientu de sistemes automatizados en: Industries químiques, farmacéutiques, tresformamientu de la madera, metal mecánico, automotriz, testil y de la confección, procesu d'alimentos, sector llétricu, empreses dedicaes a apurrir servicios xenerales especializaos.<ref name="uttn" /> == Historia == {{referencies|t=20140228015549}} La mecatrónica tien como antecedentes inmediatos a la investigación nel área de cibernética realizada en 1936 por [[Alan Turing]], en 1948 por [[Norbert Wiener]] y [[Morthy]], les máquines de control numbéricu, desenvueltes primeramente en 1946 por [[George Devol]], los remanadores, yá sían teleoperados, en 1951 por [[Goertz]], o robotizados, en 1954 por Devol, y los autómates programables, desenvueltos por [[Bedford Associates]] en 1968. En 1969, [[Tetsuro Mori]], inxenieru de la empresa xaponesa Yaskawa Electric Co., acuña'l términu ''mecatrónica'', y en 1971 otorgar el derechu de marca. En 1982 Yaskawa dexa'l llibre usu del términu. Nos [[Años 1970|años setenta]], la mecatrónica ocupóse principalmente de la teunoloxía de [[servomecanismos]] usada en productos como puertes automátiques, máquines automátiques d'autoserviciu y cámares "autu-focus". Nesti enfoque llueu s'aplicaron métodos avanzaos de control. Nos [[Años 1980|años ochenta]], cuando la teunoloxía de la información foi introducida, los inxenieros empezaron a incluyir [[microprocesador]]es nos sistemes mecánicos p'ameyorar el so desempeñu. Les máquines de control numbéricu y los robots volviéronse más compactos, ente que les aplicaciones automotrices como los mandos electrónicos del motor y los sistemes anticerrado y frenando fixéronse estenses. Polos [[Años 1990|años noventa]], amestóse la teunoloxía de comunicaciones, creando productos que podíen conectase n'amplies redes. Esta meyora fixo posibles funciones como la operación remota de remanadores robóticos. Coles mesmes, tán usándose novedosos [[microsensores]] y [[microactuadores]] en nuevos productos. Los sistemes microelectromecánicos como los diminutos [[acelerómetros]] de [[siliciu]] qu'activen les bolses d'aire de los [[automóvil|automóviles]]. == Educación == En munchos países hai instituciones qu'ufierten carreres de pregrado y posgráu en mecatrónica como lo son [[Nueva Zelanda]], [[Australia]],<ref>[http://www.engineering.uq.edu.au/mechatronic "University of Queensland - Bachelor of Engineering (Mechatronics)", accessed 12 January 2011]</ref> [[Canadá]],<ref>{{Cita web|url=http://www.mme.uwaterloo.ca/undergrad/mechatronics/home.html|títulu=Welcome to Mechatronics Engineering|fechaaccesu=30 de mayu de 2011|autor=Mechanical and Mechatronics Engineering Department|editorial=University of Waterloo|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110716071158/http://www.mme.uwaterloo.ca/undergrad/mechatronics/home.html|fechaarchivu=2011-07-16}}</ref><ref>[http://www.cas.mcmaster.ca/cas/0template1.php?902/ "McMaster University - Mechatronics Engineering", accessed 2 Jan 2011]</ref> [[Arxentina]],<ref>[https://web.archive.org/web/20120710120451/http://www.fices.unsl.edu.ar/plan-im-11.htm]</ref> [[Chile]],<ref>[http://www.utalca.cl/link.cgi//CarrerasPregrado/2125]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130209200833/http://www.uta.cl/prontus_uta/site/artic/20080810/pags/20080810224339.html]</ref> [[Bolivia]],<ref>{{Cita web |url=http://www.ucb.edu.bo/Nacional/Forms/Index.aspx |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110101060155/http://www.ucb.edu.bo/Nacional/Forms/Index.aspx |fechaarchivu=2011-01-01 }}</ref>[[Brasil]],<ref>[http://www.unb.br/aluno_de_graduacao/cursos/engenharia_mecatronica]</ref><ref>[http://www.eesc.usp.br/coc-mecatronica/home.php]</ref><ref>[http://vestibular.brasilescola.com/guia-de-profissoes/engenharia-mecatronica.htm]</ref>[[Colombia]],<ref>[http://www.unal.edu.co/dirnalpre/programes/i_me2_bo.html National University of Colombia - Engineering Faculty]</ref><ref>[http://www.unipiloto.edu.co/programes/pregrado/ingenieria-mecatronica/ Universidá Piloto de Colombia]</ref>[[Perú]],<ref>[https://www.utp.edu.pe/carreres/carreres-ingenieria/ingenieria-mecatronica]</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.urp.edu.pe/ingenieria.mecatronica/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180809152800/http://www.urp.edu.pe/ingenieria.mecatronica/ |fechaarchivu=2018-08-09 }}</ref><ref>[http://www.fim.uni.edu.pe/escueles.html]</ref><ref>http://www.zonaescolar.pucp.edu.pe/facultá-de-ciencies-y-ingenieria/ingenieria-mecatronica-]</ref>[[Ecuador]],<ref>[http://www.ute.edu.ec/default.aspx?idCategoria=128&idSeccion=80]</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.espe.edu.ec/portal/portal/main.do?sectionCode=1257 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140426232858/http://www.espe.edu.ec/portal/portal/main.do?sectionCode=1257 |fechaarchivu=2014-04-26 }}</ref><ref>[http://www.uide.edu.ec/SITE/carreres.php?ID=18&fID=11]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120813175826/http://www.utn.edu.ec/fica/carreres/mecatronica/]</ref>[[Paraguái]],<ref>[http://www.ing.una.py/plantiya.php?cod=carrera-mecatronica-info]</ref>[[Venezuela]],<ref>{{Cita web |url=http://www.unexpo.edu.ve/principal/paginas/pregrado |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120730000658/http://www.unexpo.edu.ve/principal/paginas/pregrado |fechaarchivu=2012-07-30 }}</ref> [[República Checa]], [[Dinamarca]],<ref>[http://www.sdu.dk/Uddannelse/Diplomingenioer/Mekatronik "University of Southern Denmark - BEng in Mechatronics" (Bachelor | Master), accessed 16 May 2011]</ref> [[Francia]],<ref>[http://www.isty.uvsq.fr/cycle-ingenieur-mecatronique-68277.kjsp?RH=ISTY-FR&RF=1269540150711 "Institut des Sciences et Techniques des Yvelines"]</ref> [[Alemaña]],<ref>[http://www2.uni-siegen.de/mechatronics/ "University of Siegen - Mechatronics (Master)", accessed 1 March 2011]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110927103504/http://www.fh-aachen.de/8575.html?L=1 "Aachen University of Applied Sciences - Mechatronics (Master)", accessed 12 Dec 2010]</ref> [[Hondures]],<ref>[http://www.unitec.edu/academicos/ingenierias/mecatronica/]</ref> [[Hungría]],<ref>[http://bgk.uni-obuda.hu/index.php?sid=kepzeseink&pid=mechatronics_eng]</ref> [[India]], [[Irán]],<ref>[http://mech.sharif.edu/~web/pages.php?section=pages&content=146 "Sharif University of Technology, Master of Science Program in Mechartronics Engineering", accessed 11 May 2011]</ref> [[Irlanda]],<ref>{{Cita web |url=http://www.dcu.ie/prospective/deginfo.php?classname=ME |títulu="Dublin City University - B.Eng. in Mechatronic Engineering (Bachelor Honours Degree)", accessed 02 February 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140427010801/http://www.dcu.ie/prospective/deginfo.php?classname=ME |fechaarchivu=2014-04-27 }}</ref> [[Islandia]],<ref>[https://web.archive.org/web/20120630145221/http://www.ru.is/tvd/grunnnam/verkfraedi/hataekniverkfraedi-bsc/ "University of Reykjavik - Bachelor of Engineering (Mechatronics)", consultada 12 de xineru de 2011]</ref> [[Xapón]], [[Xordania]],<ref>[https://web.archive.org/web/20120718093247/http://www.fet.edu.jo/Academic%20_Departments/Mechatronics%20Engineering%20Department.htm]</ref> [[Malasia]],<ref>{{Cita web |url=http://www.kbu.edu.my/schools-centres/engineering-computing/diploma-in-mechatronics/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120615091018/http://www.kbu.edu.my/schools-centres/engineering-computing/diploma-in-mechatronics/ |fechaarchivu=2012-06-15 }}</ref> [[Méxicu]],<ref>[http://www.ues.mx/pagina.aspx?p=92&s=3# {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170614122457/http://www.ues.mx/pagina.aspx?p=92&s=3 |date=2017-06-14 }} "Universidá Estatal de Sonora", consultada'l 19 de xunu de 2017.</ref><ref>[http://www.fime.uanl.mx/inxenieru_mecatronica.php]</ref><ref>[http://www.itesm.edu/wps/wcm/connect/itesm/tecnologico+de+monterrey/carreres+profesionales/areas+de+estudiu/ingenieria+y+ciencies/imt]</ref><ref>[http://www.ingenieria.unam.mx/paginas/Carreres/ingenieriaMecatronica/ingMecatronica_Desc.php]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120526045642/http://www.uaq.mx/ofertaeducativa/ingenieria/ing_elec.html]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120422145659/http://www.uaq.mx/ofertaeducativa/ingenieria/ing_autu.html]</ref> [[Noruega]],<ref>[https://web.archive.org/web/20120826051600/http://www.uia.no/en/portals/about_the_university/engineering_and_science/-_engineering/-_-_mechatronics/-_-_master_in_mechatronics "University of Agder - Master in Mechatronics" (Bachelor | Master | PhD.), consultada 16 de mayu de 2011]</ref> [[Paquistán]],<ref>[http://www.au.edu.pk/be_mechatronics.aspx]</ref><ref>[http://www.nust.edu.pk]</ref> [[Polonia]],<ref>[https://web.archive.org/web/20120512220726/http://eng.pw.edu.pl/Faculties/Faculty-of-Mechatronics]</ref> [[Portugal]],<ref>[http://www.estudar.uevora.pt/Ufierta/llicenciatures/curso/(codigo)/156]</ref> [[Singapur]], [[Eslovenia]], [[España]], [[Sudáfrica]], [[Suecia]],<ref>[https://web.archive.org/web/20111015025942/http://www.chalmers.se/en/education/programmes/masters-info/Pages/Systems,-control-and-mechatronics.aspx "Chalmers University of Technology - System, Control and Mechatronics", consultada 12 d'avientu de 2010]</ref> [[Turquía]], [[Reinu Xuníu]],<ref>{{Cita web |url=http://www.dundee.ac.uk/mecheng/ |títulu="University of Dundee - Mechanical Engineering & Mechatronics", consultada 12 d'avientu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120629180348/http://www.dundee.ac.uk/mecheng/ |fechaarchivu=2012-06-29 }}</ref> [[Estaos Xuníos]],<ref>{{Cita web |url=http://webs.purduecal.edu/et/eng-tech/mtb-degree/ |títulu="University of Purdue at Calumet", consultada 22 de mayu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120731104757/http://webs.purduecal.edu/et/eng-tech/mtb-degree/ |fechaarchivu=2012-07-31 }}</ref><ref>[http://www.spsu.edu/mechatronics/ "Southern Polytechnic State University - Bachelor of Science in Mechatronics Engineering Degree", consultada 22 de mayu de 2012]</ref><ref>[http://www.csuchico.edu/catalog//engr/MECANONEBS.html "California State University, Chicu - Bachelor of Science in Mechatronic Engineering", consultada 22 de mayu de 2012]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120812021937/http://www.ltu.edu/engineering/mechanical/mechatronics.asp "Lawrence Technological University - Master of Science in Mechatronic Systems Engineering", consultada 22 de mayu de 2012]</ref> [[Costa Rica]],<ref>[http://www.tec.ac.cr/sitio/Docencia/electronica/Paginas/ing-mecatronica.aspx]</ref> [[El Salvador]],<ref>[http://www.udb.edu.sv/udb/index.php/pagina/ver/listado_carreres]</ref> [[República Dominicana]],<ref>[https://web.archive.org/web/20121019220210/http://intec.edu.do/ufierta-academica/areas/ingenieria/carreres-y-programes/grau/ingenieria-mecatronica-imc]</ref> [[Guatemala]]<ref>[https://web.archive.org/web/20130205012633/http://www.umg.edu.gt/Facultaes/index.php/ingenieria/carreres/]</ref> y [[Panamá]].<ref>{{Cita web |url=http://www.ulat.ac.pa/es/facultades/fact_cien_comput.php |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140218010245/http://www.ulat.ac.pa/es/facultades/fact_cien_comput.php |fechaarchivu=2014-02-18 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.up.ac.pa/portalup/FacIngenieria.aspx?submenu=950 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180526010838/http://www.up.ac.pa/portalup/FacIngenieria.aspx?submenu=950 |fechaarchivu=2018-05-26 }}</ref> == Ver tamién == * [[Inxeniería de control]] * [[Inxeniería informática]] * [[Electrónica]] * [[Inxeniería de sistemes]] * [[Inxeniería electrónica]] * [[Mecánica]] * [[Inxeniería mecánica]] * [[inxeniería electromecánica]] == Referencies == {{llistaref|2}} {{Tradubot|Ingeniería mecatrónica}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Inxeniería|Mecatronica]] [[Categoría:Inxeniería electrónica]] [[Categoría:Inxeniería mecánica]] mf71pofxoy63edu345xd7nge27f4bk8 Ilesia de la Ciencioloxía 0 150365 4485071 4480125 2026-04-05T19:53:11Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485071 wikitext text/x-wiki {{Organización}} La '''Ilesia de la Ciencioloxía''' o '''Ilesia de la Cientología''', ye un [[nuevos movimientos relixosos|nuevu movimientu relixosu]] devotu a la práutica y promoción del sistema de creencies de la [[Ciencioloxía]]. Foi fundada n'avientu de [[1953]] en [[Camden (Nueva Jersey)]] pol autor d'[[Estaos Xuníos]] de [[ciencia ficción]] [[L. Ron Hubbard]] (1911-1986).<ref name="Blue Sky">{{cita llibru|apellíos=Atack|nome=Jon|añu=1990|títulu=[http://www.cs.cmu.edu/~dst/Library/Shelf/atack/index.html A Piece of Blue Sky]|editorial=Carol Publishing Group|allugamientu=Nueva York|páxina=65|isbn=0-8184-0499-X}}</ref><ref name="Pulpateer">{{cita web |apellíu=Hubbard |nome=L. Ron |enllaceautor=L. Ron Hubbard |url=http://literary.lronhubbard.org/page29.htm |títulu=Pulpateer |editorial=Church of Scientology International |fechaaccesu=7 de xunu de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060613200830/http://literary.lronhubbard.org/page29.htm |fechaarchivu=13 de xunu de 2006 }}</ref> La so sede mundial atopar en Base Dorada, un [[área ensin incorporar]] del [[condáu de Riverside]], [[California]]. Cada Ilesia de la Ciencioloxía constituyir por separáu y tien la so propia xunta llocal de direutores y executivos, responsable poles sos propies actividaes y bienestar, tanto corporativu como eclesiásticu.<ref>Melton, J. Gordon (2000). "The Church of Scientology" ''Studies in Contemporary Religions'', (1). Signature Books en cooperación con CESNUR, ISBN 1-56085-139-2 "The various missions, churches, and organizations, all autonomous corporations which fellowship with the larger movement, receive licenses to use the church's trademarks, service marks, and copyrights of Hubbard's published and unpublished works from RTC."</ref><ref>"Each church corporation is organized on a nonprofit basis with its own board of directors and executives responsible for its activities". En: [http://www.whatisscientology.org What is Scientology?] Publicáu en [[1998]] por Bridge Publications, ISBN 1-57318-122-6</ref><ref>[http://www.rtc.org/religion/pg006.html Descripción de les ilesies individuales de Ciencioloxía], en www.rtc.org</ref> En dellos países llogró reconocencia llegal oficial como relixón.<ref name=postweird>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/08/02/AR2007080201887.html Weird, Sure. A Cult, Non.] Washington Post By Mark Oppenheimer, August 5, 2007</ref> Per otra parte, foi calificada como [[secta]],<ref name="Mather">{{cita llibru|apellíu1=Mather|nome1=George A.|apellíu2=Nichols|nome2=Larry A.|títulu=Diccionariu de creencies, relixones, sectes y ocultismu|añu=2001|allugamientu=Viladecavalls, Barcelona, España|editorial=Editorial Clie|isbn=84-8267-138-3|páxina=118|url=https://books.google.com.ar/books?id=NHXMkY-BQ8EC&pg=PA118&dq=cienciolog%C3%ADa+secta&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwjxtIzPq6XNAhWKEpAKHRU0B7oQ6AEIUDAH#v=onepage&q=cienciolog%C3%ADa%20secta&f=false|fechaaccesu=14 de xineru de 2013}}</ref> movimientu [[Esoterismu|esotéricu]],<ref name="Moraleda">{{cita llibru|apellíu=Moraleda|nome=José|títulu=Les sectes güei. Nuevos movimientos relixosos|añu=1992|allugamientu=Santander, España|editorial=Sal Terrae|páxina=16|isbn=84-293-1072-X|url=https://books.google.com.ar/books?id=kQcmtGxxtb8C&pg=PA16&dq=%22Ilesia+de+la+Cienciolog%C3%ADa%22+secta&hl=es&sa=X&ei=JLrzUMPnJYGi8QSd04DgAg&ved=0CFUQ6AEwCA#v=onepage&q=%22Ilesia%20de%20la%20Cienciolog%C3%ADa%22%20secta&f=false|fechaaccesu=14 de xineru de 2013}}</ref> o como una empresa comercial<ref name=timecult2>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,972865-2,00.html The Thriving Cult of Greed and Power] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130613122136/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,972865-2,00.html |date=2013-06-13 }} TIME magacín, May. 06, 1991 by Richard Behar. The investigation paints a picture of a depraved yet thriving enterprise.</ref> polos sos detractores. == Historia == La primer Ilesia de la Ciencioloxía constituyir n'avientu de 1953 en [[Camden (Nueva Jersey)|Camden]], [[Nueva Jersey]] por<ref name="Blue Sky" /><ref name="Pulpateer" /> [[L. Ron Hubbard]], la so esposa Mary Sue Hubbard, y Galusha John, anque dende 1952 yá operaba la Hubbard Association of Scientologists International (HASI)<ref>{{cita web |url=http://www.lronhubbard.org/profile/chron7.htm |títulu=Scientology Chronicle 1952-1955 |editorial=Lronhubbard.org |fecha=7 de payares de 2011 |fechaaccesu=22 de payares de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100518160447/http://www.lronhubbard.org/profile/chron7.htm |fechaarchivu=2010-05-18 }}</ref><ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,889564,00.html?internalid=ACA ''Remember Venus?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100825155311/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,889564,00.html?internalid=ACA |date=2010-08-25 }}, [[Time]], December 22, 1952</ref> y Hubbard vendía llibros de Ciencioloxía ente otros artículos. Poco dempués, Hubbard esplicó la naturaleza relixosa de la Ciencioloxía nun boletín a tolos cienciólogos,<ref>Hubbard, L. Ron (1954) Why Doctor of Divinity? ''Professional Auditor's Bulletin'' non. 32, August 7, 1954</ref> faciendo fincapié na rellación d'esta col [[Dharma]]. La primer Ilesia de la Ciencioloxía abrir en 1954 en [[Los Angeles]].<ref>{{cita web|url=http://abcnews.go.com/US/story?id=900376 |títulu=ABC News Scientology 101 |editorial=ABC |allugamientu=USA |fecha=23 d'agostu de 2006 |fechaaccesu=22 de payares de 2011}}</ref> Hubbard esplicó que: "Una civilización ensin llocura, ensin criminales y ensin guerra, onde'l capaz pueda espolletar y los seres honestos puedan tener derechos, y onde l'home seya llibre p'alzase a mayores altores, son los oxetivos de la Ciencioloxía".<ref>{{cita web |url=http://www.scientology.org/wis/wiseng/eos/eos_1.htm |títulu="Aims of Scientology by L. Ron Hubbard" at official site |editorial=Scientology.org |fechaaccesu=22 de payares de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060203103354/http://www.scientology.org/wis/wiseng/eos/eos_1.htm |fechaarchivu=2006-02-03 }}</ref> Hubbard tuvo'l control oficial de la organización hasta l'añu 1966 cuando esta función tresferir a un grupu d'executivos.<ref>{{cita noticia | títulu = Meddling with Minds | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,838617,00.html | obra = [[Time|TIME Magacín]] | fecha = 23 d'agostu de 1968 | fechaaccesu = 14 de febreru de 2008 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080228142516/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,838617,00.html | archivedate = 2008-02-28 }}</ref> Anque Hubbard nun caltuvo una rellación formal cola alministración de la Ilesia de la Ciencioloxía, caltúvose firmemente en control de la organización y de les sos organizaciones afiliaes.<ref>{{cita noticia |nome = John |apellíu = Marshall |títulu = Hubbard still gave orders, records show |url = http://www.rickross.com/reference/scientology/canada/canada5.html |obra = Globe and Mail |ubicación = Canada |fecha = 24 de xineru de 1980 |fechaaccesu = 14 de setiembre de 2006 |urlarchivu = https://archive.today/20120910000037/http://www.rickross.com/reference/scientology/canada/canada5.html |fechaarchivu = 10 de setiembre de 2012 |archiveurl = https://archive.today/20120910000037/http://www.rickross.com/reference/scientology/canada/canada5.html |archivedate = 2012-09-10 }} (archived at rickross.com)</ref> En mayu de 1987, tres la muerte de Hubbard, [[David Miscavige]], unu de los antiguos asistentes personales de Hubbard y fotógrafu, asumió'l cargu de Presidente de la Xunta Directiva del Religious Technology Center (RTC), una corporación ensin fines d'arriquecimientu qu'alministra los derechos d'autor sobre'l material y les marques rexistraes de la Ciencioloxía y la [[Dianética]]. A pesar de que'l RTC ye una corporación distinta a la Church of Scientology International, que'l so presidente y principal voceru ye Heber Jentzsch, Miscavige ye'l líder efectivu del movimientu.<ref>{{Cita web|títulu = Diana author names Tom Cruise as 'World Number Two in Scientology'|url = http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-506359/Diana-author-names-Tom-Cruise-World-Number-Two-Scientology.html|sitiuweb = Mail Online|fechaaccesu = 17 de febreru de 2016}}</ref> N'España, ta reconocida como relixón oficial dende 2007,<ref>{{Cita web|títulu = L'Audiencia Nacional acredita a la Ciencioloxía como una relixón|url = https://www.publico.es/espana/12067/l'audiencia nacional-acredita-a-la-cienciologia-como-una-religion|sitiuweb = www.publico.es|fechaaccesu = 17 de febreru de 2016|idioma = es-ES}}</ref><ref>{{Cita web|títulu = L'Audiencia Nacional reconoz a la Ciencioloxía como ilesia|url = https://elpais.com/diario/2007/11/01/sociedad/1193871608_850215.html|sitiuweb = EL PAÍS|fecha = 1 de payares de 2007|fechaaccesu = 17 de febreru de 2016|idioma = es|nome = Ediciones L'apellíu = País}}</ref> tres delles incidencies cola xusticia española.<ref>{{Cita web|títulu = La metá de los que vienen ver qué ye la ciencioloxía tomó antes sicofármacos|url = https://www.abc.es/sociedad/20130209/abci-cienciologia-ivan-arjona-madrid-201302081843.html|sitiuweb = ABC.es|fechaaccesu = 17 de febreru de 2016|nome = Guillermo|apellíu = llona}}</ref> En 2009, grupos entamaos simpatizantes de la Ilesia de la Ciencioloxía fueron bloquiaos en Wikipedia pola manipulación de conteníu.<ref>{{Cita web|títulu = AFP: Wikipedia blocks Scientology from altering entries|url = https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gSliN9wvlFZVnvXgLGgeURAok5ww?hl=en|fecha = 3 de marzu de 2014|fechaaccesu = 17 de febreru de 2016|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20140303213144/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gSliN9wvlFZVnvXgLGgeURAok5ww?hl=en|fechaarchivu = 3 de marzu de 2014}}</ref> Destacar l'artículu na Wikipedia inglesa, sobre esta polémica tema.<ref>{{Cita publicación|títulu = Church of Scientology editing on Wikipedia|url = https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Church_of_Scientology_editing_on_Wikipedia&oldid=705434470|publicación = Wikipedia, the free encyclopedia|fechaaccesu = 17 de febreru de 2016|idioma = en}}</ref> En 2013 un tribunal francés condergó a la Ilesia de la Ciencioloxía «por estafa en banda entamada» dempués de qu'esta presentara un recursu darréu refugáu.<ref>{{cita web|autor=Axencia EFE|títulu=Un tribunal de Francia conderga por estafa a la ilesia de la Ciencioloxía|url=http://www.lavozdegalicia.es/noticia/internacional/2013/10/16/tribunal-francia-condena-estafa-ilesia-cienciologia/00031381931137715595265.htm|fechaaccesu=16 d'ochobre de 2013|fecha=16 d'ochobre de 2013|editor=La Voz de Galicia|añu=2013}}</ref> En 2013, foi reconocida como relixón oficial en Reinu Xuníu pol Tribunal Cimera Xusticia.<ref>{{Cita web|títulu = Scientology is a religion, rules Supreme Court|url = http://www.telegraph.co.uk/news/religion/10510301/Scientology-is-a-religion-rules-Supreme-Court.html|sitiuweb = Telegraph.co.uk|fechaaccesu = 17 de febreru de 2016}}</ref> == Creencies == A diferencia de la mayoría de relixones, les creencies de la ciencioloxía van dándose-y a conocer a los siguidores adulces, a midida que éstos van desembolsando mientres años grandes cantidaes de dineru, pa xubir de nivel dientro de la organización. Una vegada algamáu'l nivel denomináu «Operating Thetan III», al siguidor faíse-y entrega de los documentos escritos por [[L. Ron Hubbard]]. Nellos méntase la hestoria de [[Xenu]], un dictador estraterrestre que hai 75 millones d'años supuestamente traxo a la [[Tierra]] millones de persones en naves espaciales, dexándoles en volcanes y matándoles con [[bomba d'hidrógeno|bombes d'hidróxenu]].<ref name=BBC1503>{{cita web |editorial=BBC Mundo |títulu=5 "secretos" de la Ciencioloxía que revela'l documental 'Going Clear' |url=http://www.bbc.com/mundo/noticias/2015/03/150330_eeuu_cultura_cienciologia_documental_going_clear |fecha=31 de marzu de 2015 |fechaaccesu=21 de mayu de 2017}}</ref> Los cienciólogos eviten falar de Xenu en públicu. Dellos antiguos miembros, como'l direutor de cine [[Paul Haggis]], abandonaron la ilesia en enterándose d'estos documentos.<ref name=BBC1503/> == Crítiques == [[Ficheru:Xenu.jpg|thumb|izq|Una persona amarutada de [[Xenu]], mientres una congregación de cienciólogos.]] [[Ficheru:Dallas Scientology Raid 2-10-08 5.jpg|thumb|175px|Protesta d'[[Anonymous]] contra les práutiques de la Ilesia de la Ciencioloxía. [[Dallas]], [[Texas]], 10 de febreru de 2008.]] Hai de solliñar ente les recién crítiques a la Ilesia de la Ciencioloxía el [[Proyeutu Chanology]] en [[2008]], cola participación d'[[Anonymous]] y [[4chan]].<br> La Ilesia de la Ciencioloxía foi oxetu de gran discutiniu. Dellos autores clasificar ente les sectes,<ref name="Mather" /> otros calificar más bien como un movimientu [[Esoterismu|esotéricu]], esto ye, un movimientu relixosu o pararreligioso d'inspiración [[Ocultismu|ocultista]] o [[Gnosticismu|gnóstica]].<ref name="Moraleda" /><ref>{{cita llibru|apellíu=Marzal|nome=Manuel M.|títulu=Tierra encantada: Tratáu d'antropoloxía relixosa d'América Llatina|añu=2002|ubicación=Madrid|editorial=Editorial Trotta|páxina=499|isbn=84-8164-566-4|url=https://books.google.com.ar/books?id=NRq-HqxLOGUC&pg=PA499&dq=%22Ilesia+de+la+Cienciolog%C3%ADa%22+secta&hl=es&sa=X&ei=etHzULe4CoW09gSt9IDoBw&ved=0CFMQ6AEwCDgU#v=onepage&q=%22Ilesia%20de%20la%20Cienciolog%C3%ADa%22%20secta&f=false|fechaaccesu=14 de xineru de 2013}}</ref> Dende una perspeutiva sociu-cultural, definir como un exemplu de sistema terapéuticu cuasi-relixosu.<ref>{{cita llibru|apellíu1=Bromley|nome1=David G.|apellíu2=Bracey|nome2=Mitchell L.|capítulu=The Church of Scientology: A Quasi-Religion|títulu=Sects, cults, and spiritual communities: a sociological analysis|añu=1998|editor=Zellner, William W.; Petrowsky, Marc|isbn=0-275-95860-4|páxina=152|url=https://books.google.com.ar/books?hl=es&lr=&id=fQtLImPs-c0C&oi=fnd&pg=PA141&dq=%22Church+of+Scientology%22+sect&ots=LnmcdiPmi4&sig=3g6tg2ZUckhUHnxcLYqLldiLo_0#v=onepage&q=%22Church%20of%20Scientology%22%20sect&f=false|fechaaccesu=14 de xineru de 2013}}</ref> Dellos críticos consideraron a la Ilesia de la Ciencioloxía como una empresa transnacional polifacética, una organización secular con fines d'arriquecimientu que tien na relixón unu de les sos munchos componentes, y qu'inclúi amás aspiraciones polítiques, empreses comerciales, producciones culturales, práutiques pseudo-médiques y pseudo-psiquiátriques.<ref>{{cita publicación|apellíu= Kent |nome= Stephen A. |títulu=Scientology - Is this a Religion?|fecha = xunetu de 1999 |publicación=Marburg Journal of Religion |volume=4|númberu=1 |url= http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/kent.html |fechaaccesu=14 de xineru de 2013}}</ref><ref>{{cita publicación |apellíu=Kent |nome=Stephen A. |títulu=The Creation of 'Religious' Scientology |fecha=avientu de 1999 |publicación=Religious Studies and Theology |volume=18 |númberu=2 |páxines=97-126 |url=http://www.solitarytrees.net/pubs/skent/creation.htm |fechaaccesu=14 de xineru de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20050208092739/http://solitarytrees.net/pubs/skent/creation.htm |fechaarchivu=8 de febreru de 2005 }}</ref><ref>{{cita publicación|apellíu= Urban |nome= Hugh B.|títulu=Fair Game: Secrecy, Security, and the Church of Scientology in Cold War America |fecha = xunu de 2006 |publicación=Journal of the American Academy of Religion |volume=74 |númberu=2 |páxines=356-389}}</ref><ref>{{cita publicación|apellíu=Beit-Hallahmi |nome=Benjamin |títulu=Scientology: Religion or Raquet? |añu=2003 |publicación=Marburg Journal of Religion |volume=8 |númberu=1 |url= http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/beit.html |fechaaccesu=14 de xineru de 2012}}</ref> == Ver tamién == * [[Dianética]] * ''[[Going Clear]]'' * [[Lisa McPherson]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Scientology}} * [http://www.scientology.org Páxina web oficial] {{en}} * [http://www.scientology-madrid.es/ Ilesia de la Ciencioloxía España] {{Tradubot|Iglesia de la Ciencioloxía}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Ciencioloxía]] [[Categoría:Nueva era]] [[Categoría:Condáu de Riverside]] [[Categoría:Organizaciones de pseudociencias]] cv0lw4xbnh1u465itk8eiqdrhfsrx7x Ibdes 0 154686 4485049 4482781 2026-04-05T14:17:01Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485049 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Ibdes}} {{llocalidá}} [[Ficheru:Embalse de la Tranquera, Zaragoza, España, 2015-01-09, DD 52.JPG|miniaturadeimagen|300px|Vista del vecín [[banzáu de la Tranquera]].]] '''Ibdes''' ye un [[conceyu]] [[España|español]] de la [[Comunidá de Calatayud]], [[provincia de Zaragoza]], [[Aragón]]. Tien una superficie de 56,31 [[quilómetru cuadráu|km²]]<ref>{{cita web |editor=Institutu Nacional d'Estadística|títulu=Población, superficie y densidá por conceyos.|url=http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2F%2Fa2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130921053340/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2F%2Fa2012|fechaarchivu=21 de setiembre de 2013}}</ref> con una población de {{persones}} y una [[densidá de población|densidá]] de 7,33 hab/km². == Xeografía == La población encuadrada nel triángulu turísticu compuestu pol [[Monesteriu de Piedra]], los Balnearios d'[[Alhama de Aragón]] y los Balnearios de [[Jaraba]]. El pueblu de Ibdes ta asitiáu sobre un pequeñu monte de terruñu y dende la ilesia que preside'l pueblu na so parte alta, van esbillándose les empinaes cais a manera d'abanicu que cayen sobre la falda de la llomba hasta llegar a la cai mayor. Llindáu por dos ribayos (el de San Gregorio y el de la Puerta Aldea), Ibdes anguaño creció n'estensión, al construyise delles viviendes na entrada norte sol barriu de les cueves o de la "Peña Rubia" y sobremanera na zona sur del pueblu, del barriu llamáu de la vegatilla. La cai mayor o Rúa, cola compañía de la acequia qu'escurre en paralelu a ella, traviesa tol pueblu delimitándolo pol sureste. La nueva variante de la carretera tomó nos nuesos díes esti papel. == Demografía == {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica| anchor=600|color_17=blue|nome=Ibdes|1842|870 |1877|1143 |1887|1137 |1897|1184 |1900|1251 |1910|1509 |1920|1638 |1930|1769 |1940|1819 |1950|1926 |1960|1940 |1970|1971 |1981|1982 |1991|1983 |2001|1923 |2011|1979 |{{población|ES|añu}}|{{población|ES|50125|formatu=non}} |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].<ref>{{cita web|fechaaccesu=8 d'ochobre de 2015|url=http://www.ine.es/inebmenu/mnu_cifraspob.htm|títulu=Cifres de población y Censos demográficos|autor=Institutu Nacional d'Estadística|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150526045125/http://www.ine.es/inebmenu/mnu_cifraspob.htm|fechaarchivu=2015-05-26}}</ref>}} {{lleenda|#0000FF|Población según el [[padrón municipal]] de {{población|ES|añu}}.<ref>{{cita web |fechaaccesu = 8 d'ochobre de 2015|url=http://www.ine.es/nomen2/index.do|títulu=Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional|autor=Institutu Nacional d'Estadística}}</ref>}} </small>}} == Historia == === Prehistoria === Esiste la constancia xeolóxica que na antigüedá, les actuales cuenques de los ríos [[Ríu Jalón|Jalón]], [[Jiloca]] y n'especial la zona que nos atañe, la cuenca del [[ríu Mesa]], atopábense anubiertes y con abondosa presencia de llagos. Esti fechu vendría demostrar y ser la resultancia que, a la [[Era Terciaria]], cuando estes tierres atopábense somorguiaes nel mar, siguió-y la [[Yera Cuaternaria]], cola formación de les más recién cadenes montascoses y l'elevación de les cuenques, produciéndose la retirada de les agües. De resultes de lo anterior producióse la posterior desecación de los llagos qu'ocupaben los valles y esti fechu xuníu al pasu del tiempu y poles carauterístiques xeolóxiques del terrén dieron llugar a toa esa riqueza d'agües y baños termales de la zona. La prueba d'esa abondosa presencia d'agua vien tamién reflexada na toponimia del nuesu pueblu, como son los nomes d'El Verdinal, el Pedregal, los Praos y la Llaguna. Los primeros habitantes autóctonos -supónse que Celtíberos- (Asentamientos Ibéricos n'[[Aragón]]), pudieron dedicase a la caza y al llendo, primero de forma trashumante y dempués tuvieron d'establecer la so primer morada nes cueves del cuetu de les Torres que s'atopa na entrada norte del pueblu. El nome de Ibdes paez ser d'orixe [[celtíberu]] y podría significar "pasu de peña" o más bien según otros filólogos "pasu de ríu" yá que antes llamóse Idues. === Romanos === Cola llegada de la dominación romana en tola península ibérica, Aragón foi espectador de les guerres ente Cartaxineses y Romanos, resultando vencedores estos postreros y consolidando les sos víes de comunicación y destacamentos. Hai de solliñar qu'una de les víes romanes reconocíes, la que diba dende Caesar-Augusta ([[Zaragoza]]) a Emerita-Augusta ([[Mérida (España)|Mérida]]) podría pasar por "la calzada". En Ibdes queda constancia de la presencia romana pola construcción d'una fortaleza a manera de destacamentu (allugada nel llugar que güei ocupa la ilesia), que'l so usu principal debió de ser como silu o tenada pal suministru de les tropes de camín. Tres tomar de [[Numancia]], otros celtíberos instalar na zona y aumenta el númberu d'habitantes del pobláu, formando la comunidá que se compón de les cueves, l'actual cuetu de les torres y el verdinal. La estructuración realizada en Hispania por [[Xuliu César]] y por [[Augustu]] (División Xurídica -provinciae - conventus -) trai sieglos de paz. Mientres l'imperiu llega'l cultu del cristianismu y la comunidá edifica'l primer templu cristianu, al paecer dedicáu a [[Sebastián (santu)|San Sebastián]] y que podría tar asitiáu cerca del [[Santu Sepulcru]]. === Árabes === Lleguen a principios del sieglu VIII, anque con pocos efeutivos apoderen a la población de forma cruenta y establecen el so llugar de cultu na mezquita, que s'alluga na fortaleza romana y constrúin les sos viviendes na parte alta del pueblu xustu debaxo de la mezquita. Nos cuatro sieglos que permanecen anque se reparen cambeos nel cultu relixosu y en dellos apellíos de los habitantes, lo cierto ye que nun hubo una gran fusión ente moros y cristianos, yá que se supón que nun vivió en Ibdes un gran númberu d'ellos. === Reconquista === Nel añu 1120, el rei d'Aragón, Alfonso I el batallador, reconquista [[Calatayud]] y tolos pueblos de la contorna. Al aplicase'l so testamentu, Ibdes pasa en 1150 a la orde del Hospital de San Xuan de Xerusalén, orde militar que tenía'l so cuartel ente les cais de los Flaires y Valdehigueras y sobre al añu 1170 los monxos construyeron la ilesia-conventu de San Xuan Bautista, citada por Madoz y de la que nun queden muertes, pero qu'esistía en 1182 según la bulda de [[Lucio II]]. Tres la constitución de la [[Comunidá d'aldegues de Calatayud]], tuvo integrada nella dando nome a la [[sesma del ríu Ibdes]]. Anque'l pueblu nun ta precisamente asitiáu nel [[Camín de Santiago]], los pelegrinos, viaxeros y foresteros qu'alleguen a Ibdes dexen el so "piedra" nel peirón, más tarde al pasar los años asitiaráse una imaxe de santu y una cruz en cada unu d'ellos. Estos pelegrinos son agospiaos nos barrios axacentes al pueblu, Puerta de la Aldea, Monreal y el de los Perros, asina llamáu por dexar los pelegrinos los sos caballerizas y animales de compañía nes corrolades d'esta cai. En 1330 por cuenta de les guerres con [[reinu de Castiella|Castiella]] fortifícase'l pueblu cerrándolo con grandes puertes (Portada, Puerta Aldea, Dula y Postigo). Por esti motivu tamién se constrúi la primer ilesia de San Miguel na Rúa xunto a la Plazoleta, les ruines de la mesma ye lo que conocemos como "los fundíos". === Reis Católicos === Tres un sieglu y mediu de reinaos curtios y mediocres arreglaos coles guerres con [[Navarra]] y les continues batalles nel mediterraneu, el rei [[Fernando II d'Aragón|Fernando]] casóse con [[Sabela I de Castiella]] unificándose los dos reinos. En 1517, al sumir el peligru de guerres ya invasiones, nel pueblu empecipió la tresformamientu del castiellu n'ilesia, dedicando la mesma a [[San Miguel Arcánxel]]. === Austrias === El pueblu de Ibdes siempres foi de realengu, ye dicir que los bienes y les tierres pertenecíen a los sos vecinos y nun dependíen de nengún señoríu, abadía o monesteriu. El pueblu siempres tuvo suxetu a [[Calatayud]] como cabeza o población más importante de la contorna, anque a partir de mediaos del sieglu XIII se -y exime de pagar tributos, revertiendo los fondos y los gananciales xeneraos na comunidá. Aun así, tutelar de [[Calatayud]] tuvo siempres presente sobre temes de seguridá, de control de xurisdicción, aprovechamientu de camperes -sesma del ríu Ibdes (Mesa)-, merinado, etc. En 1599 declárase otra epidemia de [[peste]] con devastadores efeutos como la de 1348, munches poblaciones tomen a [[Roque|San Roque]] como patrón. === Guerra de socesión española === Cola muerte de [[Carlos II d'España|Carlos II]], últimu rei de la casa d'Austria, y al españar a principios del sieglu XVIII la [[Guerra de Socesión Española|Guerra de Socesión]] cola que se consolida n'España la dinastía borbónica y deróguense los [[Fueros d'Aragón]], hai constancia de que dellos habitantes del pueblu tomaron partíu na guerra sofitando a [[Felipe V d'España|Felipe V]], candidatu Borbón, frente a les pretensiones del [[Carlos VI del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Archiduque Carlos]]. En 1711, [[Felipe V d'España|Felipe V]], como pagu a esti sofitu, va otorgar privilexu de [[realengu]] a Ibdes, que va pasar a tener la categoría de Villa, y concedió gracies y privilexos a los vecinos del pueblu —Liñán, Doñoro y otros— que destacaren na so llealtá a la nueva dinastía. === Guerra de la Independencia === Mientres la [[Guerra de la Independencia Española|Guerra de la Independencia]] n'[[Aragón]] 1808-1814, los franceses invaden el [[Monesteriu de Piedra]] escalando'l mesmu y llevándose obres d'arte, otres van ser rescataes diendo parar delles a la ilesia parroquial. El dicir popular de Ibdes paez indicar que tuvo llugar una pequeña agarrada con dellos muertos ente nativos y franceses. En memoria d'esti fechu, alzóse un pequeñu monumentu a les víctimes que se llamó la Cruz de Chocolate (yá que [[Francia]] yera pionera na fabricación d'esti productu) y el llugar d'esti sucesu, la Cruz de la Pasión. === Edá Contemporánea === En 1830 produzse una grave quema qu'afecta a delles cases de callar hospital. Nes guerres carlistes va tar na zona d'influencia de los mesmos. Tres la guerra mundial y una llarga posguerra, vívese un periodu de probeza del que pasu ente pasu se va saliendo hasta qu'a principiu de los años 60 el pueblu algama'l máximu númberu d'habitantes, rondando la cifra de 2000, pero la escasez de recursos y de trabayu provoca que la población emigre y parte d'ella abandone'l pueblu, con destín a les principales capitales españoles ([[Zaragoza]], [[Madrid]] y [[Barcelona]]). Anguaño, el pueblu caltener ente los 500-600 habitantes que paez ser la cifra más "sensata" en concordanza colos sos recursos, y polo visto a pesar de toles fluctuaciones, ye la cifra que más se repite a lo llargo de la so historia. == Política llocal == === Últimos alcaldes de Ibdes === {| {{tablaguapa}} |- ! Periodu !! Alcalde !! Partíu |- | rowspan=2 | [[1979]]-[[1982]]<br />1982-[[1983]] || rowspan=2 | Daniel Pariente Castejón<br />Carmelo Delgado Pérez<ref>{{cita web |url=http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html |títulu=Treinta aniversario de las primeras elecciones municipales de la democracia |autor=Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques (Gobiernu d'España) |fechaaccesu=6 de marzu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140306230615/http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html |fechaarchivu=6 de marzu de 2014 }}</ref> || rowspan=2 | [[Unión de Centru Democráticu|UCD]] || style="width: 5px" bgcolor=orange align="center" | |- | style="width: 5px" bgcolor=orange align=center | |- | [[1983]]-[[1987]] || || || style="width: 5px" bgcolor= align="center" | |- | [[1987]]-[[1991]] || || || style="width: 5px" bgcolor= align="center" | |- | [[1991]]-[[1995]] || || || style="width: 5px" bgcolor= align="center" | |- | [[1995]]-[[1999]] || || || style="width: 5px" bgcolor= align="center" | |- | [[1999]]-[[2003]] || || || style="width: 5px" bgcolor= align="center" | |- | [[2003]]-[[2007]] || || || style="width: 5px" bgcolor= align="center" | |- | [[2007]]-[[2011]] || || || style="width: 5px" bgcolor= align="center" | |- | [[2011]]-[[2015]] || rowspan=2 | Ramón Duce Maestru<ref>{{cita publicación |url=https://www.heraldo.es/noticias/aragon/zaragoza_provincia/2015/06/14/todos_los_alcaldes_provincia_zaragoza_366885_1101025.html |títulu=Alcaldes de tolos conceyos de la provincia de Zaragoza |publicación=Heraldo.es |fecha=14 de xunu de 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181117105049/https://www.heraldo.es/noticias/aragon/zaragoza_provincia/2015/06/14/todos_los_alcaldes_provincia_zaragoza_366885_1101025.html |archivedate=2018-11-17 |fechaaccesu=2020-07-14 }}</ref> || rowspan=2 | [[Partíu de los Socialistes d'Aragón|PSOE]] || rowspan=2 style="width: 5px" bgcolor="#FF0000" align="center" | |- | 2015-2019 |} === Resultaos eleutorales === {| {{tablaguapa}} style="margin:0 auto" |- | colspan="9" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleiciones municipales'''<ref>{{cita web |url=http://servicios.aragon.es/aeaw/processSelect.do |títulu=Archivu Eleutoral d'Aragón |fechaaccesu=18 d'ochobre de 2012 |apellíu=Gobiernu d'Aragón |nome= |fecha= |obra= |idioma= |cita= }}</ref></center> |- bgcolor="#D8D8D8" | '''Partíu''' | align="right" | '''2003''' | align="right" | '''2007''' | align="right" | '''2011''' | align="right" | '''2015''' |- | bgcolor="#FF4500" | '''[[Partíu de los Socialistes d'Aragón|PSOE]]''' | bgcolor="#FF6347" align="right" | 4 | bgcolor="#FF6347" align="right" | 4 | bgcolor="#FF6347" align="right" | 5 | bgcolor="#FF6347" align="right" | 5 |- | bgcolor="#FFCC66" | '''[[Partíu Aragonés|PAR]]''' | | bgcolor="#FFCC66" align="right" | 3 | bgcolor="#FFCC66" align="right" | 1 | bgcolor="#FFCC66" align="right" | 2 |- | bgcolor="#1e90FF" | '''[[Partíu Popular d'Aragón|PP]]''' | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 3 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | - | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | - |- | bgcolor="#99CC66" | '''[[Chunta Aragonesista|CHA]]''' | bgcolor="#99CC66" align="right" | - | | | |- bgcolor="#EEEEEE" | '''''Total''''' | align="right" | '''''7''''' | align="right" | '''''7''''' | align="right" | '''''7''''' | align="right" | '''''7''''' |} === Evolución de la delda viva === El conceutu de delda viva contempla solo les deldes con caxes y bancos relatives a creitos financieros, valores de renta fixa y préstamos o creitos tresferíos a terceros, escluyéndose, poro, la delda comercial. {{Gráfica d'evolución| anchor=450|nome=la delda viva del conceyu|2008|117 |2009|112 |2010|112 |2011|58 |2012|116 |2013|109 |2014|99 |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|Delda viva del conceyu en miles d'Euros según datos del [[Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques|Ministeriu de Facienda y Ad. Públiques]].<ref>[http://www.minhap.gob.es/es-ES/Areas%20Tematicas/Administracion%20Electronica/OVEELL/Paginas/DeudaViva.aspx Delda Viva de les Entidaes Llocales]</ref>}} </small>}} La delda viva municipal per habitante en 2014 xubía a 205,15 €.<ref>División de la delda viva de 2014 (datu del [http://www.hacienda.gob.es/ES-ES/CDI/Paginas/SistemasFinanciacionDeuda/InformacionEELLs/DeudaViva.aspx Facienda y Alministraciones Públiques, Delda Viva de les Entidaes Llocales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190816123708/http://www.hacienda.gob.es/es-ES/CDI/Paginas/SistemasFinanciacionDeuda/InformacionEELLS/DeudaViva.aspx |date=2019-08-16 }}) ente'l númberu d'habitantes del conceyu d'esi mesmu añu (datu del [http://www.ine.es/nomen2/index.do Institutu Nacional d'Estadística, Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional]).</ref> == Personaxes == Tres el descubrimientu d'América, reparamos por esistir documentación la presencia de ciertos personaxes naturales del pueblu y que tienen un papel relevante na historia d'España: El primer personaxe importante, D. [[Miguel de Pasamonte]] ostentó los cargos de tesoreru d'Indies na isla La Española, y foi secretariu del rei [[Fernando'l Católicu]]. Otru ibedeño, D. [[Esteban de Pasamonte]] sobrín del anterior, tamién foi secretariu de la reina francesa [[Xermana de Foix]], segunda esposa de [[Fernando'l Católicu]] y tamién de la mesma familia, el más famosu seya por cuenta de les sos andances, [[Jerónimo de Pasamonte]]. Nel sieglu XVII, la familia de los Liñan anque non la caña de los naturales del pueblu, tuvo un papel importante nes Amériques, dalgún como D. [[Melchor de Liñán y Cisneros|Melchor de Liñán]] como Virréi de [[Perú]] y otru, [[Pascual Liñán|Pascual Sebastián de Liñán]] natural de [[Teruel]] como Virréi de [[Méxicu]]. == Xurisdicción == Nel aspeutu relixosu, el pueblu tuvo a lo llargo de la so historia les siguientes dependencies , del Arcedianáu de [[Calatayud]], de l'Alministración Apostólica de [[Munébrega]] y del Obispáu de [[Diócesis de Tarazona|Tarazona]]. Desque adquier la categoría de Villa en 1711 hasta 1833, Ibdes depende de la xurisdicción del Correxidor de [[Calatayud]], ye en 1834 cuando se constitúi'l primer conceyu y la so dependencia pasa a ser del [[Partíu xudicial de Ateca]]. En 1965 vuelve incluyise nel partíu xudicial de [[Calatayud]]. == Festividaes == * Segundu domingu de mayu, romería a [[Gregorio Ostiense|San Gregorio]]. * [[Pentecostés]]: celebración del "Día del Pueblu". * Del 15 al 19 d'agostu fiestes patronales n'honor de [[Roque (santu)|San Roque]] y la Virxe de San Daniel. == Llugares d'interés == === El Covarón de les Maravíes === El Covarón de les Maravíes ye una [[covarón]] asitiada na llocalidá de Ibdes, que puede ser visitada. Ta formada por [[estalactita|estalactites]] y [[estalagmita|estalagmites]] d'unos 50.000 años d'antigüedá. Al covarón apuértase a cuerpu, y nun ta siempres abierta. === [[Ilesia de San Miguel Arcánxel (Ibdes)|Ilesia parroquial de San Miguel Arcánxel]] === ==== Historia ==== La Ilesia actual foi construyida sobre les ruines d'un [[castiellu de Ibdes|castiellu]] medieval que destruyera Pedro I el Cruel, rei de Castiella, allá pola metá del sieglu XIV, mientres la confrontación bélica habida ente los reinos d'Aragón y de Castiella, llevantáu de la mesma, según dizse, sobre una mezquita árabe llabrada onde s'atopaba una fortaleza romana. Atribúyese la so obra al arquiteutu Juan Marión, siendo maestru de obra Martín Camacho y el canteru que suministró la piedra y ladrillo Rodrigo Marrón. Empecipióse la so construcción en 1517 y acabóse en 1526. La ilesia ye asemeyada a les parroquies de [[Daroca]], [[Fontes de Ebro]] o [[Longares]]. La ilesia foi declarada Bien d'Interés Cultural por Orde de 14 de xunu de 1974. Eclesiásticamente ta incluyíu nel [[Arciprestalgu del Altu Jalón]]. ==== Esterior ==== Construyida nuna llomba de terruñu, sobre la cortil qu'ocupaba l'antiguu castiellu, destaca percima de tol caserío del pueblu, col so color de piedra acoloratada. Inda caltién parte de la so primer muralla, fosos y torre ( la so parte más antigua) sobre la que güei s'asitia'l campanariu. Estos seríen los restos de la citada fortaleza romana y darréu castiellu medieval. Restaurada apocayá pola [[Diputación Xeneral d'Aragón]], fíxose incidencia nel arreglu del campanariu, teyáu, ventanes y contrafuertes. Destaca la arquería que remata la torre y los elementos renacentistes de la so portada, lo que la convierte nuna de les más formoses ilesies de la cuenca del Jalón ==== Interior ==== L'interior ye d'[[Arquiteutura gótica|estilu góticu]] y consta de tres naves separaes por grandes y espodaes pilastres baquetonados y [[Bóveda de crucería|bóvedes de crucería]]. El suelu ye de tarima en tola ilesia salvu nel presbiteriu, que ye de mármol. El mayor interés artísticu anicia nos sos retablos. Sobresal ente toos ellos el retablu de tipu catedraliciu del altar mayor dedicáu a San Miguel Arcánxel y asitiáu ante l'ábside poligonal de la cabecera del templu. El retablu realizar a imaxe del esistente na [[ilesia de San Miguel de los Navarros]] de [[Zaragoza]]. El contratu de la obra roblóse'l 13 d'agostu de 1555 colos siguidores de [[Damián Forment]] [[Pedro Moreto]] y Juan Martínez de Salamanca, quien los concluyiría en solitariu tres la muerte en 1556 de Moreto. La execución compartida del retablu esplica que sían distintos les forniques al llau del sagrariu, siendo más pequeñes les figures de los relieves del llau esquierdu que les del derechu. Los llabores d'arquiteutura y talla quedaron concluyíes en 1557, cuando s'asitió nel so allugamientu actual, y al añu siguiente foi pintáu y doráu por [[Pietro Morone]] y Juan Catalán. El retablu con San Miguel Arcánxel ocupando'l so centru, ye una obra renacentista en madera tallao. Les tables que la componen representen escenes del Antiguu Testamentu y de la Vida y Pasión de Cristu. A los dos llaos del mesmu hai dos escultures que representen a San Bernardo y San Benitu y que fueron traíes del Monesteriu de Piedra. Les grandes puertes que cierren el retablu fueron pintaes sobre sarga por Pietro Morone cola tema del ''[[Xuiciu Final]]'', inspirándose nel pintáu por [[Michelangelo]] nel testeru de la [[Capiya Sixtina]], del que Morone tomó lliteralmente dalgunes de les sos figures. Otros retablos son: * El de la Sagrada Familia, del sieglu XVII y d'estilu barrocu, presidíu pol grupu titular y rematáu por un llenzu colos padres de la Virxe, San Joaquín y Santa Ana. * Retablu de Santu Domingu: con llenzu del santu y realizáu en mazonería de madera y columnes corinties. * Retablu de la Virxe del Rosariu: del sieglu XVI, en mazonería de madera amosando los misterios del Rosario. * Retablu de la Virxe del Pilar: del sieglu XVI, dedicáu a San Bernardo y San Benitu, procede del Monesteriu de Piedra. * Retablu de San Roque: del sieglu XVII, con llenzos de San Francisco y San Jerónimo. * Retablu de la Divina Pastora, con llenzu dedicáu al so titular, del sieglu XVII. D'interés son tamién la pila bautismal d'estilu góticu, fechada en 1539, la de l'agua bendito, d'estilu renacentista, decorada con figures de querubinos y guirlandes y los púlpitos de madera tallao, del sieglu XVII, retiraos. Nel so interior dispúnxose tamién una sillería de coru del sieglu XVII, procedente del [[Monesteriu de Piedra]]. Sobre'l coru atopa l'órganu que la so caxa, fechada en 1732, ye de Bartolomé Sánchez. ==== Campanariu ==== Construyíu sobre una de les torres del antiguu castiellu. Na década de los ochenta fueron restauraes les escaleres y tou él. Agospia tres campanes, de les cualos solu dos tán en condiciones d'usu. Ente los distintos tipu de toques de campanes que se caltienen en Ibdes, destaca'l toque de difuntos con peculiar soníu rápidu y allegre, pero de gran solemnidá. Nun edificiu amiesto al ábside alcuéntrase la sacristía del sieglu XVII. === Ermita de San Daniel === '''Situación''': [[Ficheru:Ermita de San Daniel, Ibdes, Zaragoza, España, 2015-01-09, DD 06.JPG|thumb|left|300px|Ermita de San Daniel.]] [[Ficheru:Ermita de San Daniel, Ibdes, Zaragoza, España, 2015-01-09, DD 04.JPG|miniaturadeimagen|Entrada de la ermita.]] La ermita [https://web.archive.org/web/20070928041635/http://www.ibdes.com/images/pueblo/san_daniel.jpg] topar xunto a la carretera A-1501, a unos 2,5 [[km]] al norte del pueblu. Ta asitiada como sobre un balcón, apoderando una amplia y bella panorámica [https://web.archive.org/web/20070928041905/http://www.ibdes.com/images/pueblo/devesa.jpg] del banzáu de la Tranquera, frente a ella, la peña de la cueva del Uxu [https://web.archive.org/web/20070928041913/http://www.ibdes.com/images/pueblo/cueva_bu.jpg] y a la so derecha'l ribayu de Valdearcón, asomándose sobre les pieces de l'antigua vega, "la que se llevó'l banzáu". Ye un edificiu del sieglu XVII construyíu en tapial y lladriyu y dedicáu a la Virxe de San Daniel. L'edificiu nel so conxuntu consta de la ermita en sí, una vivienda utilizada d'antiguo polos freros o guardeses o virginieros y delles dependencies como la cocina, comedor, etc., y que son utilizaos nos actos que la cofradería del mesmu nome realiza na so fiesta principal, el 18 d'agostu. Na fachada sur -explanada- vemos un orixinal reló de sol y nel llau norte un balcón de bella rejería. La entrada, empobinada escontra poniente, ta cubierta por un pequeñu antoxana con arcaes y grandes ventanales na planta baxa y una galería abierta con barandiella de fierro na planta de riba, que de la mesma realiza función de campanariu, constituyendo como diximos, un magníficu mirador dende'l que podemos ver estraordinaries vistes del banzáu y de los sos montes cercanos. El '''interior''' consta d'una sola nave amplia que'l so techu presenta una rica decoración. El presbiteriu ta coronáu por una bóveda de mayor altor que'l restu con ventanales o lunetas que la bordien y allumen. Destacó un retablu barrocu del so altar mayor, talláu en madera policromada, con tres lienzo bien llograos y asitiáu sobre un ábside semicircular. La ermita foi robada y escalada en delles ocasiones nes últimes dos décades, causándo-y unos daños material y moral irreparables. De resultes de los robos sumió la imaxe de la Virxe de San Daniel, talla románica de finales del sieglu XII, el sagrariu del sieglu XVII, llámpares, atriles, les columnes del altar mayor y dellos cuadros. === Ermita del Santu Sepulcru === [[Ficheru:Ermita del Santo Sepulcro, Ibdes, Zaragoza, España, 2015-01-08, DD 02.JPG|miniaturadeimagen|left|Entrada a la ermita del Santu Sepulcru.]] [[Ficheru:Ibdes SEPULCRO.jpg|thumb|150px|Ermita del Santu Sepulcru.]] [[Ficheru:Ermita del Santo Sepulcro, Ibdes, Zaragoza, España, 2015-01-08, DD 01.JPG|miniaturadeimagen|Vista llateral de la entrada a la ermita del Santu Sepulcru.]] Anguaño ye la ermita [https://web.archive.org/web/20070928041817/http://www.ibdes.com/images/ibdes_sepulcru1.jpg] más antigua qu'esiste en Ibdes. Atopar a unos 200 metros al norte del pueblu y asitiada nun pequeñu puexu [https://web.archive.org/web/20070928041827/http://www.ibdes.com/images/ibdes_sepulcru.jpg]. Nel so interior, de techu abovedáu podemos ver un altar cola imaxe de la Virxe. Atopamos tamién el Sepulcru de Cristal [https://web.archive.org/web/20070928041728/http://www.ibdes.com/images/ibdes_sepulcru2.jpg] y madera negra que contién la figura de Cristu. Tol conxuntu ta coronáu por una gran venera y curiáu por un soldáu romanu[https://web.archive.org/web/20070928041809/http://www.ibdes.com/images/ibdes_sepulcru3.jpg], una gran talla de madera, con celada y pica, asitiáu sobre un pedestal en posición vixilante. === Ermita de La Nuesa Señora de la Soledá === [[Ficheru:ibdes-soledad2.jpg|thumb|150px|la Soledá.]] Foi construyida tamién pola Orde de San Juan nel sieglu XII y conxuntamente cola ilesia y una roca con una cruz a lo cimero de la "tosca" llamáu'l Calvariu, formaben el conxuntu relixosu nel camín de San Juan, onde en tiempos bien antiguos representábense les procesiones de la pasión nun arrogante marcu natural. La ermita-cueva componer d'un pequeñu altar natural [https://web.archive.org/web/20070928041958/http://www.ibdes.com/images/pueblo/soledá2.jpg] escaváu na tosca o cantera de piedra caliar a manera de covarón y con abondosa presencia d'estalactites y estalagmites que se formaron poles filtraciones d'agua na roca a lo llargo de los años. Nel centru del covarón formóse una gran roca que si la bordiamos aportamos al altar, onde atopamos una urna de cristal con una talla de la Virxe de la Soledá. Allúmase'l covarón por un tragaluz abiertu na roca que fai de techu y rematáu por un torrexón de lladriyu [https://web.archive.org/web/20070928042028/http://www.ibdes.com/images/pueblo/soledá1.jpg] de cuatro ventanes con techu semiesféricu y que foi restauráu apocayá. === Ermita de San Gregorio === [[Ficheru:ibdes-sangregorio.jpg|thumb|150px|Ermita de San Gregorio.]] Asitiada n'unu de les paraxes más elevaes de Ibdes, asitiáu escontra'l norte del pueblu. Aportar a ella pel camín del mesmu nome. La ermita [https://web.archive.org/web/20070928041931/http://www.ibdes.com/images/pueblo/san_gregorio.jpg] ye de planta rectangular con contrafuertes a los llaos y pequeñes ventanes que dan ciertu llume al interior dando un aspeutu de simplez y sobriedá al conxuntu. Aportar al mesmu por una antoxana empobináu a llevante. Nel altar [https://web.archive.org/web/20070928041848/http://www.ibdes.com/images/pueblo/san_gregorio1.jpg] solo hai un pequeñu retablu bien deterioráu con una pintura que representa a San Gregorio. Construyida suponer nel sieglu XIV n'honor del santu italianu, San [[Gregorio Ostiense]], al que se-y fixo patrón contra la peste y la fame qu'azotaron naquella dómina tola zona. === Capiya de San [[Pascual Baillón]] === Ye una pequeña capiya que s'atopa nel actual Palaciu de los Liñán o Casa de San Pascual, asitiada na cai del mesmu nome. Na década de los 80 Foi restauráu tol conxuntu por D. Felipe Liñán, el so propietariu y consta la capiya d'una nave central de tres cuerpo separaos cada unu por dos arcos de mediu puntu. == Gastronomía == Un platu típicu d'esta llocalidá, bien conocíos, son les xudíes blanques de la zona. == Ver tamién == * [[Conceyos de la provincia de Zaragoza]] == Referencies == * ''Partes del testu d'esti artículu tán estrayíes de [http://www.ibdes.com Ibdes], que s'atopa baxu [[GNU|Llicencia GNU]]''. {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Zaragoza]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Zaragoza]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] b6cb2syfpf5ebbbue5zepvr43jaet6f Ibrahim Rugova 0 155830 4485053 4176895 2026-04-05T14:31:07Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485053 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Ibrahim Rugova''' {{nym}} foi un políticu de Kosovu, presidente d'esa rexón independiente ''de facto'', hasta la so muerte, y líder del mayor partíu políticu del territoriu, la [[Lliga Democrática de Kosovu]]. Llicenciáu en lliteratura pola [[Universidá de Prístina]], Rugova dedicar a la lliteratura en [[idioma albanés|llingua albanesa]], y foi escoyíu presidente de l'Asociación d'Escritores de Kosovu en [[1988]]. Rugova pasaría al activismu político, siendo unu de los fundadores de la Lliga Democrática de Kosovu, dempués de que'l presidente de [[Serbia]] [[Slobodan Milošević]] aboliera l'autonomía d'esa rexón, integrada en Serbia pero de mayoría étnica [[Albania|albanesa]], en [[1989]]. El [[2 de xunetu]] de [[1990]], foi declarada la independencia de la República de Kosovu, independencia ensin reconocer per Serbia nin pola comunidá internacional. Rugova participó nel gobiernu de la República de Kosovu, siendo escoyíu presidente'l [[24 de mayu]] de [[1992]]. Rugova convertíase asina nel principal defensor de los intereses de la comunidá albanesa en Kosovu mientres el llargu conflictu con Serbia. En [[1998]], Ibrahim Rugova recibió'l [[Premiu Sajárov]] pol so defensa de la llibertá d'espresión. Mientres la [[Guerra de Kosovu]] en [[1999]], foi secuestráu xunto a la so familia na so casa en Prístina. Unos díes dempués, apaecía na televisión serbia entrevistándose con Milošević, xestu al que sería obligáu pol réxime serbiu, según la interpretación más habitual. La intervención de la [[OTAN]] na Guerra de Kosovu llevó a la independencia temporal de Kosovu, territoriu dende entós dixebráu de Serbia, a la espera d'una resolución del so estatus definitivu. Rugova foi escoyíu Presidente de Kosovu el [[4 de marzu]] de [[2002]]. El [[15 de marzu]] de [[2005]], Rugova escapó ilesu a un ataque terrorista cuando una bomba nun cubu de basura esplotó xunto al vehículu nel que viaxaba. En recibiendo tratamientu médicu n'hospitales militares estauxunidenses en Kosovu y Alemaña, el [[5 de setiembre]] de [[2005]], Rugova anunció que carecía [[cáncer de pulmón]], circunstancia que nun lo estremó de la presidencia. El [[21 de xineru]] de [[2006]], Rugova finó en Prístina, en perdiendo la so batalla contra'l cáncer. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons|Ibrahim Rugova}} * [http://www.ibrahimrugova.org Book of Condolence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205005843/http://www.ibrahimrugova.org/ |date=2006-02-05 }} *[https://www.europapress.es/europa2003/noticia.aspx?cod=20060121153520&tabID=1&ch=69 Noticia del so fallecimientu, n'Europa Press] *[http://www.univision.com/contentroot/wirefeeds/world/6340050.html Noticia del so fallecimientu, en Univision.com] *[http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/europa/kosovo/ibrahim_rugova Biografía estensa pola Fundación CIDOB] {{socesión | títulu=[[Presidente de la República de Kosovu]] | predecesor= Cargu creáu | periodu= [[24 de mayu]] de [[1992]]-[[21 de xineru]] de [[2006]] | socesor=[[Fatmir Sejdiu]] }} {{NF|1944|2006|Rugova, Ibrahim}} {{Tradubot|Ibrahim Rugova}} [[Categoría:Políticos y polítiques de Kosovu]] [[Categoría:Activistes de Kosovu]] [[Categoría:Non violencia]] [[Categoría:Ganadores del Premiu Sájarov]] [[Categoría:Presidentes de Kosovu]] j65xyr3rtakm2x2yl6g2i4p8p8boaeg Imaxe pública de Vladímir Putin 0 157271 4485074 4466922 2026-04-05T20:24:08Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485074 wikitext text/x-wiki La '''imaxe pública de Vladímir Putin''' ye la [[imaxe pública|perceición]] de los medios nacionales ya internacionales y la población sobre [[Vladímir Putin]], actual [[presidente de Rusia]]. Mientres la so vida, ciudadanos y numberosos personaxes públicos d'otros países comentaron el so desempeñu n'actividaes polítiques y misceláneas. [[Russia Beyond the Headlines|''Russia Beyond the Headline''s]] considera que la fama de Putin a nivel mundial ye inclusive mayor que la fama de [[Rusia]].<ref>{{cita web |url=http://es.rbth.com/opinion/2015/05/20/por_que_putin_ye_popular_a nivel global_y_rusia_non_49743.html |títulu=Por qué Putin ye popular a nivel global y Rusia non |editorial=RBTH |fechaaccesu=16 de mayu de 2015 }}</ref> == Índices y encuestes públiques == [[Ficheru:Putin Approval Rating 2000-2008.PNG|thumb|left|Gráfica de les muestres d'aprobación (azul) y desaprobación (colloráu) de Putin mientres los ocho primeros años de gobiernu.]] [[Ficheru:Endorsement Index of Putin and Medvedev (1999-present).png|thumb|Cuadro d'índices de sofitu de Putin (naranxa) y Medvédev (azul) ente los años 1999 y 2014.]] Según encuestes d'opinión pública realizaes pola ONG&nbsp;[[Levada Center]], l'índiz d'aprobación de Putin foi d'un 81% en xunu de 2007, la más alta puntuación ente los líderes mundiales;<ref>{{Cita noticies|apellíu=Madslien|nome=Jorn|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6265068.stm|títulu=Russia's economic might: spooky or soothing?|editorial=BBC News|fecha=4 de xunetu de 2007|fechaaccesu=2 de marzu de 2010}}</ref> quitando al ex primer ministru británicu [[Tony Blair]], que llogró un índiz d'aprobación pública del 93% en setiembre de 1997.<ref>[http://www.independent.co.uk/news/blair-is-mr-93-1241567.html Blair is Mr 93%]. Stephen Castle/Paul Routledge. ''[[The Independent]]'' (national newspaper). Published: 28 September 1997. Retrieved: 6 May 2014.</ref><ref>[https://books.google.co.uk/books?id=ichjq_TiudUC&pg=PA1&lpg=PA1&dq=tony+blair+93%E2%84%85+approval+rating+1997&source=bl&ots=q3VCRQkSmN&sig=Ra_a_SoqQmaslTqMvUe9NmSVUQk&hl=en&sa=X&ei=WvNoU8OkBcqU0AWW3YGQCg&ved=0CDUQ6AEwBA Tony Blair's Style of Government: An Interim Assessment - Page 1]. ''Political Issues in Britain Today''. Editor: Bill Jones. Publisher: Manchester University Press. (5th edition). Published: 1999. Retrieved: 6 de mayu de 2014.</ref><ref>[http://www.totalpolitics.com/print/1623/itand39s-the-way-they-telland39-em.thtml It's the way they tell' em] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141227023736/http://www.totalpolitics.com/print/1623/itand39s-the-way-they-telland39-em.thtml |date=2014-12-27 }} ''[[Total Politics]]''. Simon Hoggart. Fecha d'accesu: 6 de mayu de 2014.</ref> La popularidá de Putin xubió d'un 31% n'agostu de 1999 a un 80% en payares de 1999, y el mínimu d'aprobación asitiar nun 65% mientres el so primer mandatu presidencial.<ref>{{Cita web|url=http://www.russiavotes.org/president/putin_performance_trends.php|títulu=Putin's performance in office&nbsp;— Trends|editorial=Russiavotes.org|fecha=31 d'ochobre de 2007|fechaaccesu=2 de marzu de 2010}}</ref> En xineru de 2013, el so índiz d'aprobación baxó al 62%, el nivel más baxu dende la década de 2000 y la más amenorgada en diez puntos porcentuales mientres dos años.<ref>{{Cita web|apellíu=Arkhipov |nome=Ilya |url=http://www.bloomberg.com/news/2013-01-24/putin-approval-rating-falls-to-lowest-since-2000-poll.html |títulu=Putin Approval Rating Falls to Lowest Since 2000: Poll |editorial=Bloomberg |fecha=24 de xineru de 2013 |fechaaccesu=22 de xunu de 2013}}</ref> Los índices d'aprobación de Putin tán rellacionaos coles meyores significatives nos niveles de vida y la reafirmación de Rusia nel escenariu mundial que se produció mientres el so mandatu como presidente, teniendo una bona observación de les encuestes.<ref>{{Cita web |url=http://www.oprosy.info/news.php?extend.25 |títulu=Quarter of Russians Think Living Standards Improved During Putin's Rule |idioma=ru |editorial=Oprosy.info |fechaaccesu=22 de xunu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130731141629/http://www.oprosy.info/news.php?extend.25 |fechaarchivu=31 de xunetu de 2013 }}</ref><ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article2994651.ece Non wonder they like Putin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525073652/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article2994651.ece |date=2010-05-25 }} by [[Norman Stone]], 4 December 2007, ''The Times''. http://www.oprosy.info/news.php?extend.25 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731141629/http://www.oprosy.info/news.php?extend.25 |date=2013-07-31 }}</ref> Un analís atribúi la popularidá de Putin, en parte, a la cobertoria de la televisión pública del Estáu.<ref name="Opendem"/> Una encuesta conxunta de ''World Public Opinion'' nos Estaos Xuníos y Levada Center<ref>{{Cita web|url=http://www.levada.ru/eng/opisanie.html|títulu=Levada-Center -Description|editorial=Levada.ru|fechaaccesu=2 de marzu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090924054328/http://www.levada.ru/eng/opisanie.html|fechaarchivu=24 de setiembre de 2009}}</ref> en Rusia ente xunu y xunetu de 2006 declaró que «nin el públicu rusu nin l'estauxunidense tán convencíos de que Rusia s'emponer nuna direición ''antidemocrática''» y que «los rusos polo xeneral sofiten la concentración de poder políticu de Putin y, firmemente, el re nacionalización del petroleu y la industria gasífera de Rusia». Los rusos, na so mayoría, sofiten el cursu políticu de Putin y el so equipu.<ref name="wpo_org_g8">[http://www.worldpublicopinion.org/pipa/articles/breuropera/224.php?nid=&id=&pnt=224&lb=breu Russians Support Putin's Re-Nationalization of Oil, Control of Media, But See Democratic Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150528012557/http://www.worldpublicopinion.org/pipa/articles/breuropera/224.php?nid=&id=&pnt=224&lb=breu |date=2015-05-28 }} – World Public Opinion.org</ref> Una encuesta de 2005 amosó que los rusos sintieron tres veces «más democráticu» al país baxu Putin que mientres los gobiernos de Yeltsin y Gorbachov, y cola mesma proporción pensaben que los derechos humanos yeren meyores baxu Putin que lo que fueren mientres la presidencia de Yeltsin.<ref name="Opendem">[http://www.npetro.net/resources/opendemocracy.pdf Russia through the looking-glass] [[openDemocracy]]. "...while only about half of Russian households have a telephone line at home, well over 90% have access to the First Channel and Rossiya. And for a vast majority of Russians, they are virtually the only source of information about political events. Given that typically well over half of their news broadcasts consist of sympathetic coverage of Vladimir Putin and members of the United Russia party, and oppositional figures are always presented in a negative or ironic light (if at all), it is unsurprising that the president is enjoying considerable popularity.". Retrieved 16 April 2008.</ref> Un analís del sitio web ''qq.com'' ente 2008 y 2014 en [[China]] demostró qu'un 90% de los encuestaos teníen una imaxe positiva d'él.<ref>{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/mundo/noticias/2014/10/141003_china_putin_admiracion_rusia_nc |títulu=Vladimir Putin, el nuevu héroe de China editorial=BBC |fechaaccesu=27 de mayu de 2015}}</ref> == Valoraciones == Putin foi mentáu na revista ''[[Time]]'' como [[Persona del añu]] del 2007.<ref>{{cita web |autor=[[Adi Ignatius]] |url=http://www.time.com/time/specials/2007/personoftheyear/article/0,28804,1690753_1690757_1690766,00.html |títulu=Person of the Year 2007] |editorial=[[Time]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130826130830/http://www.time.com/time/specials/2007/personoftheyear/article/0,28804,1690753_1690757_1690766,00.html |fechaarchivu=2013-08-26 }}</ref> N'abril de 2008, Putin foi asitiáu na llista de [[Time 100|100 personaxes más influyentes nel mundu]] de la mesma ''Time''.<ref>{{cita web |autor=[[Madeleine Albright|Albright, Madeleine]] |url=http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733757_1735578,00.html |títulu="Vladimir Putin"] |editorial=''Time'' |fechaaccesu=1 de mayu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130825134000/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733757_1735578,00.html |fechaarchivu=2013-08-25 }}</ref> L'antiguu líder soviéticu, [[Mijail Gorbachov]], sofitó a Putin por «lliberar Rusia del caos» y mentó nun discursu na [[Universidá de Harvard]] en 2007, qu'él «tuvo un llugar na hestoria».<ref>Struck, Doug. [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/04/AR2007120402218.html "Gorbachev Applauds Putin's Achievements"], ''[[The Washington Post]]'', 5 December 2007.</ref><ref>{{cita web |url=http://archivo.losandes.com.ar/notas/2007/10/21/internacionales-245516.asp |títulu=Gorbachov funda un movimientu socialdemócrata y sofita a Putin |editorial=Los Andes Arxentina |fechaaccesu=31 de mayu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151121171644/http://archivo.losandes.com.ar/notas/2007/10/21/internacionales-245516.asp |fechaarchivu=21 de payares de 2015 }}</ref> En 2011, tres les [[Protestes de 2011-2013 en Rusia|protestes nes eleiciones presidenciales]], Gorbachov criticó a Putin pola decisión de buscar el tercer mandatu nes eleiciones presidenciales y aconseyó a Putin dexar la política.<ref name="BBCGorbachevInterview">{{Cita noticies|títulu=Gorbachev says Putin 'castrated' democracy in Russia|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-14580709|editorial=BBC News |fechaaccesu=18 d'agostu de 2011|fecha=18 d'agostu de 2011}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.voanoticias.com/content/mijail-gorbachov-critica-putin-guerra-fria/2529523.html |títulu=Gorbachov: Putin créese Dios |editorial=[[Voz d'América]] |fechaaccesu=31 de mayu de 2015}}</ref> El xeneral estauxunidense de cuatro estrelles, [[Jack Keane]], califica a Putin como «el más tarrecíu y el líder más respetáu nel mundu de güei».<ref>{{cita web |url=http://www.foxbusiness.com/economy-policy/2015/06/08/is-russias-putin-more-powerful-than-ever/ |títulu=Is Russia's Putin More Powerful Than Ever? |editorial=Fox |obra=Fox Business}}</ref> Putin tien un impautu mediáticu na [[Runet]],<ref>{{Cita web|url=http://www.rp-online.de/digitales/internet/das-internet-praegt-russlands-wahlkampf-1.2715715|títulu=Das Internet prägt Russlands Wahlkampf|títulu-trad=The internet characterises Russia's campaign|editorial=RP online|fecha=17 de febreru de 2012|fechaaccesu=6 de marzu de 2012|idioma=alemán}}</ref> y suxirióse qu'organizaciones xuveniles ruses taríen financiando una rede de blogues progubernamentales.<ref>{{Cita web|url=http://www.welt.de/politik/ausland/article13857923/Wie-die-Putin-Jugend-das-Internet-manipulierte.html|nome=Julia|apellíu=Smirnova|títulu=Wie die Putin-Jugend das Internet manipulierte|fecha=8 de febreru de 2012|fechaaccesu=6 de marzu de 2012|idioma=alemán}}</ref><ref>{{cita web |url=http://elcomercio.pe/mundo/europa/ejercito-blogueros-que-sofiten-vladimir-putin-noticia-1799289 |títulu=El "exércitu de blogueros" que sofiten a Vladimir Putin |editorial=El Comercio |obra=BBC}}</ref> El representante de la [[Ilesia ortodoxa ucraniana - Patriarcáu de Kiev]], el [[Filaret (Denysenko)|patriarca Filaret]], comparó a Putin con [[Caín|la figura bíblica de Caín]], por «arramar el sangre fraternal» de los [[pueblu ucraín|ucraínos]] mientres la [[Guerra de Dombás|guerra del Donbás]].<ref name="into Judas Iscariot"/> Filaret dixo que «[[Satanás]] [[Posesión demoníaca|entró nél]], como en [[Xudas Iscariote]]».<ref name="into Judas Iscariot">[http://www.independent.co.uk/news/world/europe/ukrainian-church-leader-likens-putin-to-cain-and-says-he-is-under-the-influence-of-satan-9716344.html Ukrainian Church leader likens Putin to Cain and says he is under the influence of Satan], [[The Independent]] (6 September 2014)</ref> [[Tenzin Gyatso]], décimu cuartu Dalai Lama, criticó les práutiques polítiques de Putin por «aisllar Rusia del restu del mundu».<ref>{{Cita noticies|títulu=Dalai Lama: Putin wants to 'rebuild' the Berlin Wall|url=http://nypost.com/2014/09/07/dalai-lama-putin-wants-to-rebuild-the-berlin-wall/|fecha=7 de setiembre de 2014|editorial=New York Post|autor=Golding}}</ref><ref>{{Cita noticies|títulu=Putin is 'self-centred', Dalai Lama says|url=http://timesofindia.indiatimes.com/world/rest-of-world/Putin-is-self-centred-Dalai-Lama-says/articleshow/41957066.cms|fecha=7 de setiembre de 2014|editorial=Times of India}}</ref><ref>{{Cita noticies|títulu=Dalai Lama attacks 'self-centred' Vladimir Putin|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/vladimir-putin/11080133/Dalai-Lama-attacks-self-centred-Vladimir-Putin.html|editorial=The Telegraph|autor=Henderson|fecha=7 de setiembre de 2014}}</ref> Na seronda de 2011 el movimientu de la oposición llogró mayor visibilidá con protestes caleyeres en contra de les eleiciones parllamentaries que, según ellos, favorecíen al partíu políticu que sofita a Putin, [[Rusia Xunida]]; los eventos realizar nes principales ciudaes de Rusia. Dempués de la reelección de Putin en marzu de 2012 el movimientu camudó'l cursu políticu.<ref>{{Cita noticies|url=http://en.rian.ru/politics/20121205/177935896.html|títulu= Russia's Anti-Putin Opposition: One Year On|obra=[[RIA Novosti]]|fecha= 12 d'avientu de 2012 |fechaaccesu= 10 de febreru de 2013 }}</ref> === Como personalidá «autócrata» === Putin foi descritu nos medios de comunicación d'occidente y la oposición rusa como un «[[dictador]]<ref name="telegraph-8787889">{{Cita noticies|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/8787889/Fears-Vladimir-Putin-will-turn-Russia-into-outright-dictatorship.html|autor=Andrew Osborn|títulu= Fears Vladimir Putin will turn Russia into outright dictatorship |obra=[[The Daily Telegraph]]|fecha= 25 de setiembre de 2011 |fechaaccesu= 25 de setiembre de 2011 }}</ref><ref>{{Cita noticies|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702303918204577448712747514378.html|autor=[[William J. Dobson]]|títulu= What, M'a Dictator? |obra=[[The Wall Street Journal]]|fecha= 10 de xunu de 2012 |fechaaccesu= 10 de xunu de 2012 }}</ref> o [[autocracia|autócrata»]].<ref>{{cita web |url=https://www.abc.es/20120304/internacional/abcp-putin-retoma-cetro-autocracia-20120304.html |títulu=Putin retoma'l cetru de l'autocracia en Rusia |editorial=ABC España |fecha=4 de marzu de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/04/15/actualidad/1366048930_357322.html |títulu=“Rusia nun ye una república presidencial, sinón una autocracia editorial=''[[El País]]'' |fecha=15 d'abril de 2013}}</ref> Les actitúes fríu y seriu son descrites como parte de los discursos del mandatariu.<ref>{{cita web |url=http://www.eluniversal.com.mx/el-mundo/2014/impresu/vladimir-putin-86762.html |títulu=Vladimir Putin, l'home de fierro editorial=[[El Universal (Méxicu)|El Universal]] |fecha=20 de xunu de 2015 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://elcomercio.pe/mundo/actualidad/vladimir-putin-tan-frio-como-paez-noticia-1820190 |títulu=¿Vladimir Putin ye tan fríu como paez? |editorial=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]] |fecha=20 de xunu de 2015}}</ref> Pa la biógrafa de Putin, [[Masha Gessen]], «Putin ye un dictador» qu'asemeya'l so mandatu al gobiernu d'[[Alexander Lukashenko]].<ref name="theaustralian-dictator">{{Cita noticies|url=http://www.theaustralian.com.au/arts/books/putin-the-elected-dictator-is-doomed-biographer-claims/story-y6frg8nf-1226359371505|autor= Stephen Romei |títulu= Putin the elected dictator is doomed, biographer claims |obra=[[The Australian]]|fecha= 18 de mayu de 2012 |fechaaccesu= 18 de mayu de 2012 }}</ref><ref>{{Cita noticies|url=http://latitude.blogs.nytimes.com/2012/05/21/putin-really-is-a-dictator/|autor=[[Masha Gessen]]|títulu= The Dictator |obra=[[The New York Times]]|fecha= 21 de mayu de 2012 |fechaaccesu= 21 de mayu de 2012 }}</ref> L'ex ministru d'Asuntos Esteriores del Reinu Uníu [[David Miliband]] describió a Putin como un dictador despiadáu» y dixo que «los sos díes tán contaos».<ref name="huffingtonpost-dictator">{{Cita noticies|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2012/03/04/ed-miliband-vladimir-putin-ruthless-dictator_n_1319204.html|títulu= David Miliband: Vladimir Putin Is A 'Ruthless Dictator' |obra=[[Huffington Post]]|fecha= 4 de marzu de 2012 |fechaaccesu= 4 de marzu de 2012 }}</ref> El candidatu a presidente d'Estaos Xuníos, [[Mitt Romney]], llamó a Putin «una amenaza real pa la estabilidá y la paz del mundu».<ref>{{cita web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/us-election/8974912/Mitt-Romney-Vladimir-Putin-a-threat-to-global-peace.html |títulu=Mitt Romney: Vladimir Putin 'a threat to global peace |editorial=''[[The Daily Telegraph]]'' |fecha=23 d'avientu de 2011}}</ref> Delles personalidaes compararon el so gobiernu col d'[[Adolf Hitler]], como [[Carlos de Gales]], [[David Cameron]] y [[Hillary Clinton]].<ref>{{cita web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/prince-charres/10853960/Putin-warns-Prince-Charles-Hitler-comparison-was-wrong.html |títulu=Vladimir Putin warns Prince Charles Hitler comparison was 'wrong' |editorial=''[[The Daily Telegraph]]'' |fecha=24 de mayu de 2014}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.theguardian.com/politics/2014/sep/02/david-cameron-warns-appeasing-putin-ukraine-hitler |títulu= David Cameron warns of 'appeasing Putin as we did Hitler' |editorial=''[[The Guardian]]'' |fecha=2 de setiembre de 2014}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.abc.net.au/news/2014-03-25/hillary-clinton-putin-hitler-comparison-checks-out/5325608 |títulu= Hillary Clinton's comparison of Vladimir Putin and Adolf Hitler checks out |editorial=ABC |fecha=2 de setiembre de 2014}}</ref> Sicasí, un estudiu de la [[Universidá Quinnipiac]] concluyó que solo un 24% de los entrevistaos comparaba'l gobiernu de Putin col de Hitler, ente que un 50% nun atopaben nenguna semeyanza.<ref>{{cita web |url=http://time.com/47855/vladimir-putin-russia-ukraine-adolf-hitler/ |títulu=Americans to Putin: You're Non Hitler |editorial=Time |fecha=3 d'abril de 2014 }}</ref> Tamién s'especuló sobre la rellación de Putin cola [[corrupción política|corrupción]] surdida de la [[mafia rusa]]. La [[Organized Crime and Corruption Reporting Project]] nomó a Putin nel 2014 como'l Personaxe del Añu, una reconocencia dada añalmente a «la persona que dedica la mayor parte en dexar y promover l'actividá criminal entamada».<ref name="OCCRP-POY2014">{{Cita web |url= http://occrp.org/person-of-the-year/2014/ |títulu= Vladimir Putin Wins OCCRP's Person of Year for 2014 |editorial= [[Organized Crime and Corruption Reporting Project]] |fecha= 1 de xineru de 2015 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20210630083538/https://www.occrp.org/person-of-the-year/2014/ |fechaarchivu= 2021-06-30 }}</ref><ref name="RFE150101">{{Cita noticies |url= http://www.rferl.org/content/putin-russia-corruption-person-of-the-year/26772361.html |títulu= Investigative Journalists Name Putin Corruption's 'Person Of The Year' |editorial= [[RFERL]] |fecha= 1 de xineru de 2015 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.espectador.com/internacionales/307951/vladimir-putin-foi-premiáu-como-el-mas-corruptu-de-2014 |títulu=Vladimir Putin foi premiáu como “el más corruptu” de 2014 |editorial=L'Espectador |fechaaccesu=27 de mayu de 2015}}</ref> Nos cables peneraos de les embaxaes d'Estaos Xuníos por [[WikiLeaks]] a finales de 2010, Putin yera calificáu como un «[[Alfa (etoloxía)|machu alfa]]» y comparáu col personaxe de [[DC Comics]] [[Batman]] (al pie del so compañeru cercanu [[Dmitri Medvédev]], mentáu como [[Robin (cómic)|Robin]]). Diplomáticos estauxunidenses señalaron que la Rusia de Putin convirtiérase nuna «corrupta y autocrática cleptocracia, centrada nel lideralgu de Vladimir Putin, na que los funcionarios, oligarques y miembros del crime entamáu tán xuníos pa crear un virtual Estáu mafiosu».<ref name="LeighHarding2011">{{cita llibru |autor1=David Leigh|autor2=Luke Harding|títulu=WikiLeaks: Inside Julian Assange's War on Secrecy|url=https://books.google.com/books?id=qGLjvFNuaM4C&pg=PT223|añu=2011|editorial=PublicAffairs|isbn=978-1-61039-062-0|páxina=223}}</ref><ref name="Herpen2013">{{cita llibru |autor=Marcel Van Herpen|títulu=Putinism: The Slow Rise of a Radical Right Regime in Russia|url=https://books.google.com/books?id=Ri6uez6FGVsC&pg=PA161|fecha=25 de xineru de 2013|editorial=Palgrave Macmillan|isbn=978-1-137-28280-4|páxina=161}}</ref> Tres esos rumores, Putin respondió que se trataben de «llevantos».<ref>{{cita web |autor=Parfitt, Tom |url=http://www.guardian.co.uk/world/2010/dec/01/wikileaks-row-putin-reaction-batman-robin |títulu="WikiLeaks row: Putin labels US embassy cables 'slanderous'" |editorial=''[[The Guardian]]'' |fecha=1 d'avientu de 2010}}</ref> Mientres la so etapa como presidente, Putin desmintió la so rellación con actividaes de malversación de fondos,<ref>{{cita web |url=https://elpais.com/diario/2006/10/22/internacional/1161468006_850215.html |títulu=Putin critica la corrupción de los alcaldes españoles |editorial=El País |fechaaccesu=27 de mayu de 2015}}</ref><ref>{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/117390-entrevista-medios-putin-vispera-olimpiada-sochi |títulu= Versión completa de la entrevista de Vladímir Putin en víspores de la Olimpiada en Sochi |editorial=RT |fechaaccesu=12 de xunu de 2015}}</ref> amosando'l so sofitu pa combatir la corrupción.<ref>{{cita web |url=http://mundo.sputniknews.com/rusia/20130425/156944074.html |títulu=Putin niega “escesos” na llucha anticorrupción en Rusia |editorial=sputniknews |fechaaccesu=27 de mayu de 2015}}</ref> El so xefe de gabinete, [[Serguéi Ivanov]], dixo que Putin nun ta venceyáu cola corrupción, alegando que «toa esta imaxe negra de Rusia ta creándose pa convencer a los rusos de que la xestión en Rusia ye incorreuta».<ref>{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/175502-rusia-putin-medios-occidentales-agresion-corrupcion |títulu= "Por non tener evidencies contra Putin los medios occidentales ataquen a los sos cercanos" |editorial=RT |fechaaccesu=27 de mayu de 2015}}</ref> === Como deportista y ''tipu axatáu'' === [[Ficheru:Vladimir Putin beefcake-2.jpg|thumb|right|Vladímir Putin pescando en [[Tuva]] nel añu 2007. Putin presenta de cutiu una imaxe de ''[[masculín|tipu axatáu]]'' nos medios.]] Putin intenta crear una imaxe de deportista llibre y [[machismu|prepotente]] nos medios, demostrando les sos capacidaes físiques al caminar en llugares inhóspitos y inaccesibles, o inclusive interactuando con animales monteses.<ref name="abcnews.go.com">{{Cita web |apellíu=Bass |nome=Sadie |url=http://abcnews.go.com/blogues/headlines/2009/08/putin-bolsters-tough-guy-image-with-shirtless-photos/ |títulu=Putin Bolsters Tough Guy Image With Shirtless Photos, Australian Broadcasting Corporation |editorial=Abcnews.go.com |fecha=5 d'agostu de 2009 |fechaaccesu=22 de xunu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130801174032/http://abcnews.go.com/blogues/headlines/2009/08/putin-bolsters-tough-guy-image-with-shirtless-photos/ |fechaarchivu=1 d'agostu de 2013 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://peru.com/actualidad/los diez/vladimir-putin-10-datos-que-non-conocias-home-mas-poderosu-noticia-342131-1083788 |títulu=Vladimir Putin: Datos interesaos del home más poderosu del mundu editorial=Perú.com |fechaaccesu=27 de mayu de 2015 }}</ref> Por casu, en 2007, el tabloide ''[[Komsomólskaya Pravda]]'' publicó una sesión fotografia d'un Putin de vacaciones col torso desnudu nos montes de Siberia sol titular: «Sía como Putin».<ref name="putin-shirtless">{{Cita noticies|agency=Associated Press|url=http://www.cbc.ca/world/story/2007/08/22/putin-shirtless.html|títulu=Putin gone wild: Russia abuzz over pics of shirtless leader.|editorial=Canadian Broadcasting Corporation|fecha=22 d'agostu de 2007|fechaaccesu=2 de marzu de 2010}}</ref> Tales ''[[photocall (acción)|photo op]]s'' son parte d'un enfoque de rellaciones públiques, acordies con ''[[Wired (magacín)|Wired]]'', que trata de cultivar «deliberadamente una imaxe de [[machu]] y [[superhéroe]] recargáu».<ref name="Superputin"/> Dalgunes de les participaciones fueron criticaes por amosar actividaes esaxeraes o «trucaes». Exemplos notables d'aventures de Putin inclúin:<ref name="badass"/> * Vuelu en reactores militares. Putin voló un avión caza [[Sukhoi Su-27]] sobre [[Chechenia]] en 2000 y un bombarderu pesáu supersónicu [[El to-160]] el 16 d'agostu de 2005 nel [[MAKS|Salón Internacional de l'Aviación y l'Espaciu]].<ref name="badass"/> * Artes marciales. Putin demostró les sos habilidaes d'artes marciales nun [[tatami]] nel [[Institutu Kodokan]] en Tokiu el 5 de setiembre de 2000 y darréu realizó otres demostraciones.<ref name="badass">[http://www.cracked.com/article_19128_7-reasons-vladimir-putin-worlds-craziest-badass.html 7 Reasons Vladimir Putin Is the World's Craziest Badass] cracked.com</ref> * Aventures na naturaleza. Nel so viaxe a Tuva n'agostu 2007, Putin realizó diverses actividaes: montar a caballu, faer [[descensu de ríos]], pescar y conducir pela naturaleza.<ref name="putin-shirtless"/> N'agostu de 2009 Putin repitió la esperiencia.<ref>[http://premier.gov.ru/visits/ru/6122/events/4678/index.html В.В.Путин взял в понедельник однодневный отпуск и провел его в Тыве] premier.gov.ru {{enllaz rotu|http://premier.gov.ru/visits/ru/6122/events/4678/index.html}}</ref> En 2008, Putin visitó'l Parque Nacional de Ussuri, onde sedó a un tigre Amur con una pistola tranquilizante y depués ayudó a midir los sos dientes y controlalo con un rastreador.<ref name="putin-shirtless"/> Esto xeneró barruntu cuando más palantre afayóse que'l tigre provenía del zoolóxicu de Jabárovsk y que morrió tiempu dempués; pero'l tigre sospechosu, teóricamente de [[Jabárovsk]], foi columbráu a finales de 2009 en Zelenogorsk, ente que los pidimientos de los científicos pa pescudar el safari fueron refugaes.<ref>{{Cita web|url = http://hab.mk.ru/news/2012/03/15/681826-habarovskie-ohotovedyi-podtverdili-putinu-tigritsu-podlozhili-izza-zooparka.html|títulu = Хабаровские охотоведы подтвердили: Путину тигрицу подложили из зоопарка|editorial = Hab.mk.ru|fechaaccesu = 7 de mayu de 2012|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120322161007/http://hab.mk.ru/news/2012/03/15/681826-habarovskie-ohotovedyi-podtverdili-putinu-tigritsu-podlozhili-izza-zooparka.html|fechaarchivu = 22 de marzu de 2012}}</ref><ref name="tiger">{{Cita web|url = http://www.mk.ru/politics/article/2012/03/16/682472-tigritsa-putina-zhiva.html|títulu = "Тигрица Путина" жива|editorial = MK.ru|fechaaccesu = 16 de marzu de 2012}}</ref><ref>[http://www.newsru.com/russia/15mar2012/serga.html Организаторы сафари для Путина объяснились по поводу "подставы с тигром": "Кому-то что-то показалось"] newsru.com</ref> N'abril del 2010 Putin viaxó a la tierra de Francisco José nel Árticu rusu, onde aseló a un [[Ursus maritimus|osu polar]] y axuntó una etiqueta satelital al animal.<ref>[http://www.foxnews.com/world/2010/04/29/putin-attaches-satellite-tag-tranquilized-polar-bear-russias-arctic/ Putin attaches satellite tag to tranquilized polar bear in Russia's Arctic] Fox News Channel</ref> A finales d'agostu de 2010 Putin disparó dardos con una [[ballesta]] a una [[Eschrichtius robustus|ballena gris]] na mariña peninsular de Kamchatka como parte d'un esfuerciu de siguimientu, mientres trataba de caltener l'equilibriu sobre un bote de goma nel mar.<ref name="badass"/><ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/38851148/ns/world_news-europe/ Using crossbow, Putin fires darts at whale] MSNBC</ref> Putin tamién intentó ayudar a les grúes siberianes en peligru d'estinción cuando pasaron peles sos rutes migratories, llevándoles al traviés del aire nuna ala delta motorizada. Primeramente, les aves nun la siguíen y Putin culpó del a los fuertes vientos.<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2012/sep/06/vladimir-putin-cranes-hang-glider Vladimir Putin leads endangered cranes on migration route in hang glider] The Guardian</ref> * Descensu nun sumergible d'agües fondes. El 1 d'agostu de 2009, Putin baxó 1395 metros de fondura nel [[llagu Baikal]], el más fondu del mundu, nun MIR sumergible acompañáu pol esplorador Anatoli Sagalévich (quién cooperara na espedición al [[Polu Norte]] de 2007). Yá no fondero de Baikal, Putin comunicar colos periodistes al traviés de [[hidrófonos]].<ref>[https://archive.today/20120720152536/http://premier.gov.ru/visits/ru/6120/events/4661/index.html В.В.Путин, находящийся с рабочей поездкой в Сибирском федеральном округе, совершил спуск на глубоководном аппарате «Мир» на дно озера Байкал] premier.gov.ru</ref> * En xunetu de 2010 Putin apaeció montando una moto Harley-Davidson nun festival de [[Sebastopol|Sevastopol]]; el conseyu cimeru de ciclistes andantes de Rusia asígno-y el rangu de [[Hells Angels]] col llamatu de ''[[Abadón]]''.<ref name="badass"/><ref name="Polgueva">{{Cita noticies|apellíu = Polgueva|nome = Ekaterina|títulu = Ангел Ада Абаддон|url = http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=58086|publicación = [[Sovetskaya Rossiya]]|fecha = 27 de xunetu de 2010|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20150414002329/http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=58086|fechaarchivu = 14 d'abril de 2015}}</ref> Les asociaciones rellacionaes colos grupos de motociclistes fueron asitiaos por error na llista de persones prohibíes en Finlandia.<ref>{{Cita noticies|url = http://www.3news.co.nz/Finland-accidentally-bans-Putin/tabid/417/articleID/293867/Default.aspx|obra = 3 News NZ|títulu = Finland accidentally bans Putin|fecha = 11 d'abril de 2013|archiveurl = https://web.archive.org/web/20131021212727/http://www.3news.co.nz/Finland-accidentally-bans-Putin/tabid/417/articleID/293867/Default.aspx|archivedate = 2013-10-21|fechaaccesu = 2018-10-14}}</ref> * N'agostu de 2010, la televisión rusa retresmitía un videu de Putin copiloteando un avión contra quemes [[Beriev Be-200]] refundiando agua sobre'l fueu metanes los[[Quemes en Rusia de 2010|quemes forestales del mesmu añu]].<ref name="Superputin">{{Cita noticies|apellíu = Rawnsley|nome = Adam|títulu = Pow! Zam! Nyet! 'Superputin' Battles Terrorists, Protesters in Online Comic|url = http://www.wired.com/dangerroom/2011/05/pow-zam-nyet-superputin-battles-terrorists-protesters-in-online-comic/|fechaaccesu = 27 de mayu de 2011|publicación = [[Wired (magacín)|Wired]]|fecha = 26 de mayu de 2011}}</ref><ref name="badass"/> [[Ficheru:Putin with F1 bolid 11.jpg|thumb|Putin conduciendo un vehículu de Fórmula 1 en 2010 ([[:Archivu:Vladimir_Putin_driving_a_Formula_1.ogv|videu completu]]).]] * Conducción d'un coche de carreres. Putin probó un vehículu de [[Fórmula 1]] el 7 de payares de 2010 en San Petersburgu, llogrando una velocidá máxima de 240 km per hora.<ref name="badass"/><ref name="rg.ru">{{Cita web|url = http://www.rg.ru/2010/11/08/bolid.html|títulu = Премьер-гонка: Владимир Путин протестировал болид "Формулы-1"|editorial = Rg.ru|fecha = 17 de marzu de 2012|fechaaccesu = 7 de mayu de 2012}}</ref> * Submarinismu. Putin formó parte del equipu de [[bucéu]] nel sitiu arqueolóxicu de l'[[Antigua Grecia|antigua colonia griega]] de [[Fanagoria]] na [[Badea de Tamán]] el 11 d'agostu de 2011.<ref name="tetis.ru">[http://www.tetis.ru/?p=divenews&id=1578 Путин погрузился с аквалангом на дно Таманского залива] tetis.ru</ref> Mientres la inmersión afayó dos [[ánfores]] y remaneció del mar diciendo frente a les cámares «¡Ayalga!» N'ochobre de 2011 el voceru Dmitri Peskov dixo a los medios de comunicación: «Putin nun atopó la ánfora del fondu marín que se quedara ellí mientres miles d'años [...] Fueron los [arqueológos] los que lo atoparon nuna espedición selmanes o díes antes. Obviamente dexóse ellí [por qu'él pudiera atopalo]». Ye un procedimientu dafechu normal.»<ref name="amphorae">[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/8808689/Vladimir-Putin-diving-discovery-was-staged-spokesman-admits.html ''Vladimir Putin diving discovery was staged, spokesman admits''], ''The Daily Telegraph''.</ref> * Pesca. En xunetu de 2013, Putin foi fotografiáu en [[Tuvá]], [[Siberia]], sosteniendo un gran lucio que pescara y que'l Kremlin esponer con un pesu de 21 kg, una cantidá bien grande pa esa especie. Munchos medios de comunicación y usuarios d'Internet cuestionaron si'l pexe algamó esi pesu.<ref name="Fishy">{{Cita web|url = http://uk.reuters.com/article/2013/07/29/oukoe-uk-russia-putin-fish-idUKBRE96S0CY20130729|títulu = Russians smell something fishy in Putin's latest stunt|editorial = Reuters|fechaaccesu = 12 d'agostu de 2013|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20131022000227/http://uk.reuters.com/article/2013/07/29/oukoe-uk-russia-putin-fish-idUKBRE96S0CY20130729|fechaarchivu = 2013-10-22}}</ref> Dellos blogueros tamién señalaron que'l viaxe de pesca de Putin nun foi programáu oficialmente y que taba fotografiáu cola mesma ropa que llevó nun viaxe anterior a la rexón.<ref name="Fish story">{{Cita web |url = http://www.bloomberg.com/news/2013-07-29/putin-s-big-fish-story-leaves-russians-in-doubt.html|títulu = Putin's Big Fish Story Leaves Russians in Doubt|editorial = Bloomberg|fechaaccesu = 12 d'agostu de 2013}}</ref> ===Como músicu y pintor=== [[Ficheru:Vladimir Putin singing Blueberry Hill.ogv|thumb|left|Putin interpretando ''[[Blueberry Hill]]'' nun conciertu de caridá.]] El 11 d'avientu de 2010, nun conciertu entamáu caritativu pa neños en San Petersburgu, Putin cantó ''[[Blueberry Hill]]'' acompañáu d'un pianu. El conciertu cuntó con dellos artistes de Hollywood y Europa como [[Kevin Costner]], [[Sharon Stone]], [[Alain Delon]] y[[Gérard Depardieu]].<ref>{{Cita web|url=http://www.nonprofitquarterly.org/index.php?option=com_content&view=article&id=7996:putin-sings-blueberry-hill-for-charity&catid=155:nonprofit-newswire&Itemid=986 |títulu=Putin Sings Blueberry Hill for Charity |editorial=Nonprofitquarterly.org |fechaaccesu=7 de mayu de 2012}}</ref><ref name="putin-pianu">{{Cita web|url=http://www.dp.ru/a/2010/12/11/Vladimir_Putin_sigral_na/ |títulu=Владимир Путин сыграл на рояле "С чего начинается родина" |editorial=Dp.ru |fechaaccesu=7 de mayu de 2012}}</ref> Nel mesmu eventu Putin interpretó ''"[[:ru:С чего начинается Родина|С чего начинается Родина?]]''" (n'inglés: ''From What the Motherland Begins?'', un cantar patrióticu d'una película d'espionaxe, favorita de Putin, "[[:ru:Щит и меч (фильм)|Щит и меч]]", ''The Shield and the Sword'').<ref name="putin-pianu"/> Putin tamién interpretó esi cantar cantando o a pianu n'otres ocasiones,<ref>{{Cita web|url=http://www.ntv.ru/novosti/239319/videu/ |títulu=Актеры, занятые в спектаклях столичного Театра наций, сегодня пили чай с Владимиром Путиным и просили у него денег. 1624 |editorial=Ntv.ru |fecha=15 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=7 de mayu de 2012}}</ref> como la xunta de los [[Illegals Program|espíes rusos deportaos nos Estaos Xuníos]], onde se realcontraron con [[Anna Chapman]].<ref>[https://web.archive.org/web/20140301132205/http://www.vedomosti.ru/politics/news/2010/07/26/1067751 WSJ: Путин поет вместе с депортированными агентами] [[Vedomosti]]</ref> Otra melodía conocida que Putin interpretó nel so pianu ye'l [[:ru:Гимн Санкт-Петербурга|Anthem of Saint Petersburg]], himnu de la so ciudá natal.<ref>{{Cita web |url=http://www.mk.ru/politics/article/2012/04/10/691484-putin-ispolnil-na-pianino-gimn-peterburga.html |títulu=Putin played the Anthem of Saint Petersburg on the piano |editorial=Mk.ru |fechaaccesu=7 de mayu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120516182046/http://www.mk.ru/politics/article/2012/04/10/691484-putin-ispolnil-na-pianino-gimn-peterburga.html |fechaarchivu=16 de mayu de 2012 }}</ref> ''"Узор на заиндевевшем окне"'' (''A Pattern on a Hoarfrost-Encrusted Window''), una pintura ellaborada por Putin y presentada mientres la Feria de Navidá'l 26 d'avientu de 2008, convertir nuna de les puyes de caridá más significatives en San Petersburgu y vendióse por 37 millones de rublos.<ref name="putin-painting">[http://ria.ru/society/20090117/159499680.html Картина Путина стала самым дорогим лотом на аукционе в Петербурге] [[RIAN]]</ref> La imaxe foi fecha pa una serie d'otres pintures de famosos rusos. Pidir a los pintores pa ilustrar una de les lletres del [[alfabetu rusu]] con una tema rellacionada cola novela curtia ''La nueche de Navidá'' de [[Nikolái Gógol]] (pa celebrar el 200mo aniversariu de la nacencia de Gógol en 2008). Semeya de Putin representa un patrón de la escarcha (Rusu: Узор, qu'ilustra la lletra cirílica [[У]]) nuna ventana con [[cortina|cortines]] cosíes con ornamientos tradicionales [[ucraínos]].<ref name="putin-painting"/> La creación de la pintura coincidió cola [[disputa del gas ente Rusia y Ucraína de 2009]], que dexó, metanes les xelaes de xineru, un númberu d'estaos europeos ensin suministru del gas ruso.<ref name="naturalgas">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7240462.stm Q&A: Russia-Ukraine gas row], [[BBC News]] (20 January 2009).</ref> === Imaxe comercial === El nome y la imaxe de Putin son llargamente utilizaos na publicidá y ''branding''.<ref name="Superputin"/><ref name="putinfansmsn">{{cita web |url=http://www.msn.com/es-co/noticias/mundo/los-fans-de-putin/ss-BBkFKR5 |títulu=Los fans de Putin |obra=Returns |editorial=MSN |fechaaccesu=18 de xunu de 2015}}</ref> Ente los productos aparentemente comercializaos sol so nome son el vodca [[Pútinka]], la marca d'alimentos enlatados [[PuTin (marca)|PuTin]], el caviar ''Gorbusha Pútina'' y una coleición de camisetes cola so imaxe.<ref name="putinfans">{{cita web |url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/vladimir-putins-biggest-fan-club-mediasavvy-youth-group-set-is-churning-out-propaganda-and-clothing-to-promote-russias-leader-9901715.html |títulu=Vladimir Putin's biggest fan club: Media-savvy youth group Set is churning out propaganda and clothing to promote Russia's leader |editorial=Independent |fechaaccesu=18 de xunu de 2015}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.gazeta.spb.ru/12122-0/ |títulu=Как используется бренд "Путин": зажигалки, икра, футболки, консервированный перец |editorial=[[Gazeta]] |fecha=30 de payares de 2007 |idioma=rusu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402153600/http://www.gazeta.spb.ru/12122-0/ |fechaarchivu=2015-04-02 }}</ref> == Na cultura popular == [[Ficheru:Part of Superputin strip 3 by Sergei Kalenik.png|thumb|Una escena del cómic ''Superputin''.]] Col contentu de la población, ente ellos coleutivos femenín y adolescente, en Rusia y [[Crimea]]<ref>{{cita web |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2015/03/18/putin-has-a-sailor-cheerleader-fan-club-in-crimea-and-quiet-opposition.html |títulu=Putin Has a Sailor Cheerleader Fan Club in Crimea—and Quiet Opposition |editorial=The Daily Beast |idioma=inglés |fechaaccesu=18 de xunu de 2015}}</ref> convirtieron a Putin nuna figura popular.<ref name="putinfansmsn"/><ref name="putinfans"/><ref>{{cita web |url=http://www.elconfidencial.com/mundo/2015-06-17/dientro-de-la rede-les mocedaes ruses-que-adoren-a-putin_888697/ |títulu=LDentro de 'La Rede', les mocedaes ruses qu'adoren a Putin |editorial=El Confidencial |fechaaccesu=18 de xunu de 2015}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2015/feb/27/vladimir-putin-teenage-fan-club-russia-president-young-devotees-in-pictures |títulu= Putin's teenage fan club: the Russian president's young devotees – in pictures |editorial=The Guardian |idioma=inglés |fechaaccesu=18 de xunu de 2015}}</ref> Putin ye mentáu na comedia y [[chastushka|chastushkes]] como'l popular "[Antes de Putin] nun esistieron los [[orgasmu|orgasmos]]", presentáu na película de comedia ''[[:ru:День выборов (фильм)|El día de les eleiciones]]''.<ref>{{Cita web|url = http://www.sergeysv.net/songs/?id=ne-bylo-orgazma|títulu = Частушки (Не было оргазма)|editorial = Sergeysv.net|fechaaccesu = 7 de mayu de 2012}}</ref> Cola llegada de Putin al poder, interpretáronse [[Chiste|chistes políticos]] sobre un mozu axatáu ente la comicidad local conocíu como ''Вовочка'' (''Vóvochka'', diminutivu de [[Vladímir]]). Nel llibru pa colorear pa neños ''Vova and Dima'' (presentáu nel so cumpleaños 59) apaecen a Vladímir y [[Dmitri Medvédev]] como neños tienros.<ref>{{cita web |url=http://www.lenta.ru/photo/2011/10/06/vovaanddima/ |títulu=Вова и Дима |editorial=[[Lenta.ru]]}}</ref> Amás, mentar na historieta web ''Superputin: Una persona como toes'', nel cual Medvédev emplega al ''álter ego'' ''Putin'' pa entamar retos d'altu nivel;<ref name="Superputin"/> y nuna personificación de [[Races de World of Warcraft|trol]] y [[Races de World of Warcraft|ogru]] en [[World of Warcraft]].<ref>{{cita web |url=http://elcomercio.pe/mundo/actualidad/superputin-heroe-comic-que-causa-raxón-internet-noticia-766963 |títulu=Superputin, l'héroe de cómic que causa raxón n'Internet |editorial=El Comercio |fechaaccesu=16 de mayu de 2015}}</ref> Nel cumpleaños 62 del presidente, siguidores retrataron delles fazañes inspirándose de [[Hércules]].<ref>{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/mundo/noticias/2014/10/141007_semeyes_vladimir_putin_arte_hercules_moscu_egn |títulu=Les insólites semeyes de Vladímir Putin nel papel de Hércules |editorial=BBC |fechaaccesu=16 de mayu de 2015}}</ref> Una película rusa llamada ''A Kiss not for Press'' foi estrenada en 2008 en DVD. La película taría basada na biografía de Vladímir Putin y la so esposa Lyudmila.<ref name="news.bbc_1">{{cita web |url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/entertainment/newsid_7228000/7228535.stm |títulu=Фильм о любви человека, похожего на Путина |editorial=BBC}}</ref> En 2014 Putin foi moteyáu de "pendexu" o "babayu" (juyló, "[[Putin juyló|хуйло]]" en rusu y [[Ucraína|ucraín]]) al traviés del [[¡Putin juyló!|cantarada interpretada polos hooligans]] n'Ucraína. El 14 de xunu de 2014 el ministru interín d'asuntos esteriores d'Ucraína, Andriy Deshchytsia, citó la cantarada frente a les cámares mientres un mitin anti Rusu na embaxada de Rusia en [[Kiev|Kyiv]]<ref>{{cita web |url=http://www.theguardian.com/world/2014/jun/15/ukraine-minister-deshchytsia-abusive-putin-russia |títulu=2 |editorial=Guardian |fecha=15 de xunu de 2014}}</ref> === Na cultura occidental === [[Ficheru:Vladimir Putin visited the US and Canada’s team fans houses at the Olympic Park in Sochi (2014-02-14) 04.jpeg|thumb|Vladímir visitando a la delegación de [[Canadá]] nel [[Estadiu Olímpicu de Sochi|Parque Olímpicu de Sochi]].<ref name="news.bbc_1">{{cita web |url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/entertainment/newsid_7228000/7228535.stm |títulu=Фильм о любви человека, похожего на Путина |editorial=BBC}}</ref>]] N'América y Europa, Putin foi representáu de diverses formes; una d'elles, tres la [[Llei rusa contra la propaganda homosexual|llei contra la propaganda homosexual]], les redes sociales ironizaron la homía de Putin de "iconu gai".<ref>{{cita web|url=http://www.eluniverso.com/vida-estilo/2014/07/02/nota/3180416/rusos-cafiantes-revesosu-show-pro-gai-demi-lovato-contra títulu Rusos, cafiantes por show pro-gai de Demi Lovato contra Vladímir Putin|editorial=L'Universu|fechaaccesu=16 de mayu de 2015}}</ref><ref>{{cita web |url=http://archivo.larepublica.pe/28-04-2014/madonna-acomuño-la pallabra-gai-con-vladimir-putin |títulu=Madonna acomuñó la pallabra "gai" con Vladímir Putin |editorial=La República|fechaaccesu=16 de mayu de 2015}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-2517383/Russias-Vladimir-Putin-gai-claims-controversial-new-biography.html |títulu=Moscow invented rumours of Vladimir Putin affair with Olympic gymnast because he 'is gai' claims controversial new biography |editorial=Daily Mail |fechaaccesu=16 de mayu de 2015}}</ref> Otros como'l portal [[Cracked]] y l'escritor Gayne C. Young, quien pudo recibir la respuesta de Vladímir, consideren como "llocu" y "interesante".<ref>{{cita web |url=http://www.nationaljournal.com/magazine/the-secret-american-subculture-of-putin-worshippers-20130919 |títulu=The Secret American Subculture of Putin-Worshippers |editorial=National Journal |idioma=inglés |fechaaccesu=16 de mayu de 2015}}</ref> Tamién foi inspiración pal [[Criatures en Harry Potter|elfo domésticu]] de la [[Películes de Harry Potter|serie de películes de ''Harry Potter'']] Dobby, el primer actor rubiu n'interpretar al axente Bond [[Daniel Craig]] y el boxeador [[Mickey Rourke]].<ref>{{cita web |url=http://www.nytimes.com/2003/02/02/weekinreview/putin-dobby-and-the-axis-of-weirdness.html |títulu=Putin, Dobby And the Axis Of Weirdness |editorial=''The New York Times''}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/3562009/Daniel-Craig-Quantum-of-Solace.html |títulu=Daniel Craig: Quantum of Solace |editorial=''The Daily Telegraph''}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2722153/Mickey-Rourke-jumps-boxing-ring-Moscow-admits-fan-controversial-Russian-President-Vladimir-Putin-hes-got-T-shirt-prove-it.html |títulu=Mickey Rourke jumps into a boxing ring in Moscow as he admits to being a fan of controversial Russian President Vladimir Putin (and he's got the T-shirt to prove it) |editorial=Daily Mail |idioma=inglés |fechaaccesu=16 de mayu de 2015}}</ref> Nel ''[[Términos de llucha llibre profesional#K|kayfabe]]'' de la ''[[WWE]]'', la «[[Términos de llucha llibre profesional#M|embaxadora social]]» [[C.J. Perry|Llana]] dedica les lluches del so lluchador empobináu [[Miroslav Barnyashev|Rusev]], quien tenía residencia artística en Rusia, a Putin; a quien ella califica como'l «l'home más poderosu del mundu», emponderándolo por «engañar a los Estaos Xuníos». La prensa xeneró especulación cuando rellacionaron los discursos de Llana colos supuestos responsables del incidente del [[vuelu 17 de Malaysia Airlines]].<ref>{{cita web|url=http://www.ibtimes.com.au/russian-wwe-stars-refer-mh17-tragedy-praise-putin-fooling-united-states-1347803|títulu='Russian' WWE Stars Refer to MH17 Tragedy to Praise Putin for 'Fooling' United States|editorial=IBTimes|fechaaccesu=16 de mayu de 2015|idioma=inglés}}</ref> N'[[Italia]] la DJ y aficionada a les armes Adelina Putin decidió aprovechar del so apellíu pa postular como conceyal de [[Vénetu]].<ref>{{cita videu|títulu=Putin – the blonde Italian politician hoping to cash in on her name |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/11615531/Putin-the-blonde-Italian-politician-hoping-to-cash-in-on-her-name.html |idioma=inglés |editorial=The Telegraph |fecha=18 de xunu de 2015}}</ref> Los medios aprovecharon la fama d'ella como «la prima sexy de Putin» por cuenta de la so descendencia alloñada ente Vladímir y Adelina.<ref>{{cita videu|títulu= Wladimir Putins schrille italienische Cousine |url=http://www.welt.de/politik/ausland/article141693070/Wladimir-Putins-schrille-italienische-Cousine.html |idioma=alemán |editorial=Die Welt |fecha=18 de xunu de 2015}}</ref> Vladímir Putin foi interpretáu pola personalidá d'Internet [[Peter Shukoff]] nel capítulu «Rasputín contra Stalin» de seriar web ''[[Epic Rap Battles of History]]''.<ref>{{cita videu|títulu=Epic Rap Battles of History Stalin vs. Rasputin |url=http://www.youtube.com/watch?v=ZT2z0nrsQ8o |idioma=inglés |editorial=YouTube |fecha=22 d'abril de 2013}}</ref> === Na música === Esiste un ampliu repertoriu musical escontra Putin.<ref>{{Cita web|autor = @openspace_ru|url = http://www.openspace.ru/music_modern/projects/112/details/593/|títulu = Песни про Путина|editorial = Openspace.ru|fecha = 14 de marzu de 2008|fechaaccesu = 7 de mayu de 2012|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090918192949/http://www.openspace.ru/music_modern/projects/112/details/593|fechaarchivu = 18 de setiembre de 2009}}</ref> Ente les más populares atópense: * ''Такого, как Путин'' — "[Quiero] un home como Putin" por [[Singing Together]].<ref>{{Cita web |url = http://www.youtube.com/watch?v=_OFOPd6pgjI|títulu = Такого, как Путин|editorial = YouTube|fecha = 23 de febreru de 2008|fechaaccesu = 7 de mayu de 2012}}</ref> * ''Гороскоп (Путин, не ссы!)'' — "Horoscope (Putin, Don't Piss!)" por [[Uma2rman]]<ref>{{Cita web |url = http://www.youtube.com/watch?v=QbuYSVfktck|títulu = Гороскоп (Путин, не ссы!)|editorial = YouTube|fecha = 2 de febreru de 2012|fechaaccesu = 7 de mayu de 2012}}</ref> * ''ВВП'' — "VVP" interpretáu pol cantante [[Taxiquistaninos|tajik]] Tolibdzhón Kurbanjánov (Толибджон Курбанханов)<ref>[http://www.youtube.com/watch?feature=v=RcnQ9imDrWk ВВП]<sup class="noprint Inline-Template"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B;''dead link''&#x5D;</span></sup></ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130207181430/http://articles.businessinsider.com/2012-02-13/europe/31054031_1_prime-minister-putin-vladimir-vladimirovich-putin-vvp WATCH: No One In Russia Can Work Out If This Pro-Putin Dance-Pop Song Is Sincere — Or Satire] businessinsider.com</ref> * ''Our Madhouse is Voting for Putin'' pela banda [[Rabfak (grupu)|Rabfak]] ([[:ru:Рабфак (группа)|Рабфак]]). === Putinismos === [[Ficheru:Putin_talk_2011-12-15_09888-09940_Идите_ко_мне,_бандерлоги.ogv|thumb|Comparando al pitón [[Kaa]], personaxe creáu pol escritor [[Rudyard Kipling]], Putin diríxese la oposición non sistémica rusa, que, según él, trabayen pa intereses estranxeros: ''Ven a mi, Bandar-logs!'' [sic].<ref>{{Cita web|url = http://themoscownews.com/russian_tongue/20120116/189372068.html|títulu = Come to me, blogger-logi!|editorial = Themoscownews.com|fecha = 16 de xineru de 2012|fechaaccesu = 7 de mayu de 2012|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120511070843/http://themoscownews.com/russian_tongue/20120116/189372068.html|fechaarchivu = 11 de mayu de 2012}}</ref>]] [[Ficheru:Vladimir_Putin-6.jpg|thumb|Putin mientres una sesión d'entrugues y respuestes indicando col so bolígrafu.]] {{nun confundir|Política de Rusia}} Putin dexó un legáu de frases célebres y anecdótiques pol so doble sentíu, conocíos como ''putinismos''.<ref>{{cita web |url=http://www.eluniversal.com.mx/notas/505715.html |títulu=Los putinismos del presidente rusu |editorial=L'Universal |fechaaccesu=16 de mayu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150528031300/http://www.eluniversal.com.mx/notas/505715.html |fechaarchivu=2015-05-28 }}</ref><ref name="putinisms">[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_3535000/3535811.stm Путинизмы – "продуманный личный эпатаж"?] [[BBC]] En rusu.</ref> Munchos d'ellos fixeron per primer vegada les sos sesiones de prensa, nes que Putin respondió les entrugues de los periodistes y otres persones comenenciudes, lo mesmo que de la población polo xeneral por aciu llamaes telefóniques o a micrófonu abiertu nos estudios y esteriores en toa Rusia. Putin ye conocíu pol so llinguaxe de cutiu duru, agudu y cuarteleru.<ref name="putinisms"/> Los putinismos más excéntricos y/o populares realizaos pol presidente fueron:<ref name="rian-putinisms"/><ref>{{cita web |url=http://www.minutouno.com/notas/78386-putinismos-les-increibles-frases-vladimir-putin-l'home fuerte-rusia |títulu= Putinismos: les increíbles frases de Vladímir Putin, l'home fuerte de Rusia |editorial=Minutu 1 |fechaaccesu=16 de mayu de 2015}}</ref> * {{ill|ru|Hasta aniquilar nel retrete|Мочить в сортире}}<span class="noprint" style="font-size: smaller; "></span> Unu del más llonxevos "putinismos", que data de setiembre 1999, cuando prometía erradicar a terroristes onde fueren, incluyendo nos retretes (o baños).<ref name="rian-putinisms"/> En 2010, Putin tamién prometió arrampuñar a los terroristes restantes dende'l fondu del alcantarelláu (''выковырять со дна канализации'').<ref>[http://www.izvestia.ru/news/360123 Премьер-министр Владимир Путин: Их нужно выковырять со дна канализации] ''Izvestia''</ref> * ''Она утонула'' — ''Fundióse.'' Foi una respuesta curtia de Putin nuna entrevista con [[Larry King]] en setiembre de 2000 preguntando lo que pasó col [[Submarín K-141 Kursk|submarín rusu K-141 Kursk.]]<ref name="rian-putinisms">{{cita web |url=http://ria.ru/politics/20080507/106744531.html |títulu=20 высказываний Путина, ставших афоризмами |editorial=RIAN}}</ref> Munchos criticaron a Putin pol cinismu percibíu nesta respuesta. Nuna nueva entrevista con Larry en 2010 Putin dio una entruga figurativa sobre la so migración de [[CNN]] a [[RT]], «Cuando vamos tener derechu a glayar [a Larry], "¡viva'l rei"!».<ref>{{cita web |url=http://www.adweek.com/tvnewser/vladimir-putin-to-larry-king-why-are-you-leaving/43210 |títulu=Vladimir Putin to Larry King: Why Are You Leaving? |editorial=Adweek |fechaaccesu=27 de mayu de 2015}}</ref> * Пахал, как раб на галерах /lliteralmente — ''[Yo] llabré como un esclavu nuna galera''; el verbu rusu ''пахать'' ye referíu xeneralmente como "esplotar nel trabayu"). Asina ye como Putin describió'l so trabayu como Presidente de Rusia mientres una sesión d'entrugues y respuestes en febreru de 2008.<ref name="putinisms"/> Non solo la frase facer popular, sinón, tres una mala interpretación de la fonética rusa —''как раб'' ("como un esclavu") tien una pronunciación similar a ''как краб'' ("como un cámbaru")—, fixéron-y ser moteyáu na rede "Crabbe" (rusu: ''Крабе''), ente que [[Dmitri Medvédev]] yera (por dalguna razón) moteyáu tamién como Shmele (rusu: Шмеле, una forma de [[Casu vocativu|vocativu]] inesistente de ''шмель'', que significa "[[Bombus|abeyón]]").<ref>{{Cita web|url = http://www.newsland.ru/news/detail/id/844510/|títulu = Почему Путин – краб, Ленин – гриб, Медведев – шмель?|editorial = Newsland.ru|fechaaccesu = 7 de mayu de 2012}}</ref> * ''От мертвого осла уши'' — lliteralmente ''[Vas Recibir] los oyíos d'un [[Equus africanus asinus|pollín]] muertu''. Según Putin, esta foi la respuesta que realizó cuando reclamaba les llendes fronterices col [[distritu Pytalovo]], que foi [[Estaos bálticos na Xunión Soviética (1944–1991)|anexáu de la Xunión Soviética años antes]] como [[Abrene]] y pertenecía a [[Letonia]].<ref name="putinisms"/> El 27 de marzu 2007 a Rusia y Letonia roblaron el tratáu na frontera del estáu, en que Letonia dexó'l so territoriu.<ref>{{Cita web|url = http://www.utro.ru/articles/2007/03/27/636217.shtml|títulu = Россия и Латвия подписали договор о рубежах|editorial = Utro.ru|fechaaccesu = 7 de mayu de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=https://elpais.com/diario/2007/05/14/internacional/1179093608_850215.html |títulu=La XE pide a Rusia que ratifique les sos fronteres con Estonia y Letonia |editorial=El País |fechaaccesu=16 de mayu de 2015}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.dw.de/putin-robla-tratado-fronterizu-con-letonia/a-2807138 |títulu=Putin robla tratáu fronterizu con Letonia |editorial=DW |fechaaccesu=16 de mayu de 2015}}</ref> * ''Как минимум государственный деятель должен иметь голову.'' — ''A lo menos, un líder estatal tien de tener una cabeza''. Foi la respuesta de Putin a la crítica que realizó [[Hillary Clinton]] avera que Putin «nun tenía alma».<ref name="rian-putinisms"/> Tres ten que tienes con Clinton, Putin comentó que «ye meyor nun aldericar coles muyeres [porque] la señora Clinton nunca foi demasiáu graciosa nes sos declaraciones».<ref>{{cita web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/vladimir-putin/10877185/Vladimir-Putin-on-Hillary-Clinton-Its-better-not-to-argue-with-women.html |títulu=Vladimir Putin on Hillary Clinton: 'It's better not to argue with women' |editorial=The Telegraph|fechaaccesu=16 de mayu de 2015}}</ref> * ''Ручку верните'' — ''Devuelve'l mio bolígrafu.'' Frase dicha por Putin al magnate industrial [[Oleg Deripaska]], dempués de qu'él obligó a Deripaska a roblar, emprestando'l so bolígrafu, un alcuerdu apuntáu a resolver la crisis sociu-económica na ciudá industrial de Pikalyovo el 4 de xunu de 2009, por cuenta de que los productores y empresarios cercanos de la planta d'[[Alúmina|óxido d'aluminiu]] nun pagaron los salarios de los sos trabayadores y yeren incapaces d'axustar los trabayos na fábrica. Putin llegó a la escena del personal pa llevar a cabu les negociaciones.<ref>{{Cita web|url = http://www.dw3d.de/dw/article/0,,4324131,00.html|títulu = Блогозрение: Волшебная ручка Путина|editorial = Dw3d.de|fechaaccesu = 7 de mayu de 2012}}</ref> * ''Стричь поросенка'' — ''Tosquilando un gochu.'' El 25 de xunu de 2013, Vladímir Putin reveló l'allugamientu del filtrador [[Edward Snowden]] nun aeropuertu de Moscú, terminando una serie de rumores sobre'l paradoriu del fuxitivu d'EE.XX. Putin criticó les acusaciones estauxunidenses de que Rusia allugaba un fuxitivu, diciendo: "Yo prefiero nun tratar con esti tipu d'asuntos, porque de toes formes ye como la esquila d'un gochu - munchos berros, poca llana".<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2013/jun/25/edward-snowden-moscow-vladimir-putin Putin: NSA whistleblower Snowden is in Moscow airport | World news].</ref> * ''Россия не та страна которая выдаёт борцов за права человека.'' — ''Rusia nun ye'l tipu de país qu'estradite campeones de los derechos humanos''. Comentariu qu'espresó Putin mientres una sesión d'entrugues y respuestes tresmitida pola [[CNBC]] y SPIEF el 23 de mayu de 2014, siguíu d'una nube de rises y aplausos.<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=1611339 "Путин о Сноудене: Россия не та страна, которая выдает борцов за права человека"] (retrieved January 16, 2015)</ref><ref>[http://nypost.com/2014/05/23/putin-asks-why-obama-doesnt-get-a-job-in-a-court-or-something/ "Putin asks why Obama doesn't get 'a job in a court or something'"], ''[[New York Post]]'', May 23, 2014 (retrieved January 16, 2015)</ref> ''Kommersant'' describió la reacción como: "Una torbonada d'euforia y aplausos españó, y una aullida de risa con lloru acurríase sobre'l pasiellu" ("Поднялась просто буря восторга, аплодисментов, над залом застрял стон из хохота и плача"), y comentó que non tol mundu podría esplicar el significáu de la enunciación.<ref>[http://www.kommersant.ru/pda/kommersant.html?id=2478907 "Под хохот мощных канонад"] (retrieved January 16, 2015)</ref> == Ver tamién == *[[Putin. Corrupción]] *''[[The Putin Interviews]]'' == Notes y referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == *{{Enllaz rotu|1=''Por qué Putin ye tan popular'' |2=http://www.eldiplo.org/notes-web/por-que-putin-ye-tan-popular/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} artículu de Jean Radvanyi pa El Dipló. *[https://www.elmundo.es/elmundo/2008/05/25/cronicasdesdeeuropa/1211699606.html ''Putinismos''] arrexuntaos pol diariu [[El Mundo (España)|El Mundo]]. {{Tradubot|Imagen pública de Vladímir Putin}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Federación Rusa]] [[Categoría:Política de Rusia]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 2xvmcabkimvjwrfcodzj2s5zpup7neb In Italia sono tutti maschi 0 162585 4485085 4466955 2026-04-06T03:34:12Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485085 wikitext text/x-wiki {{llibru}} '''''In Italia sono tutti maschi''''' ye una [[novela gráfica]] italiana editada por [[Kappa Edizioni]], en setiembre de 2008, escrita por [[Luca de Santis]] ya ilustrada por [[Sara Colaone]]. == Creación == La idea de la historieta surdió en 2003 d'una entrevista de [[Giovanni Dall'Orto]] a un deportáu italianu gai mientres el fascismu, Giuseppe B., realizada en 1987. Luca de Santis nun atopó muncha información sobre la tema, amás de delles entrevistes de Giovanni Dall'Orto y el documental-ficción de [[Gabriella Romanu]], ''[[Ricordare]]'', lo que lu llevó a documentarse direutamente nos archivos. La necesidá de la creación surdió d'esti silenciu sobre la [[historia de los gais]] d'Italia mientres el fascismu.<ref name="entrevista">{{cita web | autor = aelred | añu = 7 de mayu de 2009 | url = http://www.queerblog.it/post/5252/un-fumetto-sugli-omosessuali-mientres-il-fascismo-ce-ne-parla-lautore-luca-de-santis | títulu = Un fumetto sugli omosessuali mientres il fascismo: ce ne parla l'autore Luca De Santis | obra = queerblog.it | fechaaccesu = 19 de febreru de 2011 | idioma = italianu }}</ref> == Trayeutoria editorial == En 2009 ''In Italia sono tutti maschi'' ganó'l premiu A. Micheluzzi nel [[Comicon de Nápoles]] como «Meyor historieta del añu».<ref>{{cita web | autor = | añu = 7 de mayu de 2009 | url = http://www.gay.tv/articolo/2/7218/-In-Italia-sono-tutti-maschi---il-fumetto-sui-gai-italiani-al-confino-mientres-il-fascismu | títulu = 'In Italia sono tutti maschi', il fumetto sui gai italiani al confino mientres il fascismo | obra = gai.tv | fechaaccesu = 19 de febreru de 2011 | idioma = italianu }}</ref> La novela gráfica foi traducida pal mercáu francés y canadiense col títulu ''En Italie, il n'y a que de vrais hommes'' («N'Italia nun hai más qu'auténticos homes») editáu por [[Dargaud]]; n'Alemaña la versión en llingua alemana lleva'l títulu ''Insel der Männer'' («Isla de los homes»), editáu por Schreibel&LEser. N'España editóla [[Norma Editorial]] en 2011 sol títulu ''En Italia todos son machos'', traducción de Manel Domínguez. == Argumentu == La novela cunta'l confinamientu de los homosexuales italianos durante la [[Italia fascista|dominación fascista d'Italia]] y más concretamente los últimos años del exiliu (1939-1940) d'un grupu d'homes na [[isla de San Domino]], nel [[Islles Tremiti|archipiélagu de les Tremiti]]. Los homosexuales italianos fueren declaraos en 1943 como «series y peligroses molesties pa la sociedá». A pesar de que nun esistíen lleis contra la homosexualidá, los homosexuales yeren condergaos por un delitu contra la raza» o por razones polítiques, cuando nun yeren fascistes.<ref name="Leonardis">{{cita web | autor = Manuela de Leonardis | añu = 18 de febreru de 2009 | url = http://www.exibart.com/notizia.asp?idnotizia=26482 | títulu = In fumo_recensioni. In Italia sono tutti maschi | obra = exibart.com | fechaaccesu = 19 de febreru de 2011 | idioma = italianu}}</ref> La hestoria del protagonista Antonio Angelicola, moteyáu ''Ninella'', y de la so deportación y reclusión, enxareyar nun segundu planu temporal ambientáu a finales de la década de 1980— cola d'un mozu creador de documentales, Rocco, y el so amigu Nico.<ref name="Leonardis"/> Les vivencies y personaxes qu'apaecen nel llibru son hestories verdaderes y persones reales. En particular, l'argumentu basar na hestoria real de Giuseppe B., moteyáu ''Peppinella'', que foi entrevistáu sol so nome real nel documental-ficción de Gabriella Romanu, ''Ricordare''.<ref name="entrevista" /> == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Homosexualidá n'Italia]] == Enllaces esternos == * {{cita web | autor = redazione | añu = 10 de febreru de 2009 | url = http://www.arcigay.it/italia-sono-tutti-maschi | títulu = In Italia sono tutti maschi | obra = [[Arcigay]] | fechaaccesu = 19 de febreru de 2011 | idioma = italianu | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090309094952/http://www.arcigay.it/italia-sono-tutti-maschi | fechaarchivu = 9 de marzu de 2009 }} * {{cita web | autor = | añu = | url = http://www.youtube.com/watch?v=DHTyURm30SA | títulu = En Italie, il n'y que de vrais hommes (entrevista colos autores) | obra = YouTube | fechaaccesu = 19 de febreru de 2011 | idioma = francés | formatu = videu}} * {{cita web | autor = | añu = | url = http://www.youtube.com/watch?v=JrJPRfilwpI | títulu = Die italienische Männlichkeitslüge - Gesellschaftsbildnis als Graphic Novel | obra = YouTube | fechaaccesu = 19 de febreru de 2011 | idioma = alemán | formatu = videu}} de {{Enllaz rotu|1=Metropolis - « En Italie, il n’y a que des vrais hommes » |2=http://www.arte.tv/fr/Echappees-culturelles/metropolis/L-emission/3586144,CmC=3587410.html |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{Tradubot|En Italia son todos machos}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historieta d'Italia]] [[Categoría:Historieta histórica]] [[Categoría:Cómic y animación LGBT]] [[Categoría:LGBT n'Italia]] [[Categoría:Historia LGBT]] 3fnrert12qbx6w3w7jz1nrkx3f88ojs Insurxencia nel Magreb 0 163188 4485099 4435272 2026-04-06T07:14:38Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485099 wikitext text/x-wiki {{desactualizáu}} {{Ficha de conflictu militar |nome = Insurxencia islamista nel Magreb |parte_de = Parte de la [[guerra contra'l terrorismu]] |imaxe = Insurgency Maghreb.png |descripción_imaxe = Países del Magreb y del [[Sahel]] afeutaos pola insurxencia islamista |fecha = [[2002]]-actual |llugar = [[Arxelia]], [[Chad]], [[Malí]], [[Marruecos]], [[Mauritania]], [[Níxer]], [[Tunicia]] y [[El Sáḥara Occidental]] |coordenaes = |casus = |descripción = |resultáu = En curso |consecuencies = |territoriu = |combatientes1 = {{bandera2|Arxelia}}<br/> {{bandera2|Marruecos}}<br/> {{bandera2|Sáḥara Occidental}}<br/> {{bandera2|Malí}}<br/> {{bandera2|Mauritania}}<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4613107.stm BBC NEWS | Africa | Al-Qaeda 'behind' Mauritania raid] 6 de xunu de 2006. Consultáu'l 4 de xunetu de 2011.</ref><br/> {{bandera2|Níxer}}<ref>[https://web.archive.org/web/20110616113740/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5izdxWFAGBaPrzePzMhFV_lG7_8UA?docId=CNG.7c89daafc598520ace67ee7y41be9139.621 AFP: Niger army hunts for Al-Qaeda after clash] 15 de xunu de 2011. Consultáu'l 4 de xunetu de 2011.</ref><br/> {{bandera2|Francia}}<ref>[http://online.wsj.com/article/SB10001424052748703578104575396912437173940.html France's War on Terror - WSJ.com] 30 de xunetu de 2010.Consultáu'l 4 de xunetu de 2011.</ref><br/> {{bandera2|Holanda}}<ref>[http://www.rnw.nl/english/article/dutch-forces-covert-mission-africa Dutch forces in covert mission in Africa | Radio Netherlands Worldwide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141026150655/http://www.rnw.nl/english/article/dutch-forces-covert-mission-africa |date=2014-10-26 }} 23 d'abril de 2011. Consultáu'l 4 de xunetu de 2011.</ref><hr> '''Menos arreyaos''':<br/> {{bandera2|Tunicia}}<ref name= Ref5 >[http://english.aljazeera.net/focus/2010/07/201071994556568918.html Al-Qaeda in the Sahel - Focus - Al Jazeera English] 29 d'agostu de 2010. Consultáu'l 4 de xunetu de 2011.</ref><br/> {{bandera2|Senegal}}<ref name= Ref6 >[http://www.criticalthreats.org/west-africa-and-maghreb/al-qaeda-threat-west-africa-and-maghreb-french-hostage-execution-aug-2-2010-5783 The al Qaeda Threat from West Africa and the Maghreb French Hostage Execution and Beyond | Critical Threats] 2 d'agostu de 2010. Consultáu'l 4 de xunetu de 2011.</ref><br/> {{bandera2|Burkina Fasu}}<ref name= Ref6 /><br/> {{bandera2|Nixeria}}<ref name= Ref5 /><hr> '''Sofitaos por''':<br/> {{bandera2|EEXX}}<br/> {{bandera2|Reinu Uníu}}<br/> {{bandera2|España}}<br/> {{bandera2|Chad}}<ref>[https://web.archive.org/web/20140304174314/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gcc4_kVLswRZgfxdB6NEHOjqMs7g AFP: West African states discuss Al-Qaeda fight] 7 d'agostu de 2010. Consultáu'l 4 de xunetu de 2011.</ref><br/> {{PRK}} |combatientes2 = '''N'Arxelia''':<br/> [[Ficheru:Flag of Jihad.svg|20px]] AQMI<br/> <small>(hasta 2007 llamáu GSPC)</small><br/> [[Ficheru:Flag of Jihad.svg|20px]] GSL<hr> '''En Marruecos''':<br/> [[Ficheru:Flag of Jihad.svg|20px]] [[Grupu Marroquín de Predicación y el Combate|GMPC]]<ref name=Ref9>[http://www.cf2r.org/fr/notes-actualite/l-infiltration-al-qaeda-en-afrique.php CF2R - L'infiltration d'Al-Qaeda en Afrique] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308212041/http://cf2r.org/fr/notes-actualite/l-infiltration-al-qaeda-en-afrique.php |date=2016-03-08 }} 30 de xunu de 2004. Consultáu'l 4 de xunetu de 2011.</ref><br/> [[Ficheru:Flag of Jihad.svg|20px]] [[Frente Islámicu Marroquín|FIM]]<ref name= Ref9 /><hr> '''En Túnez''':<br/> [[Ficheru:Flag of Jihad.svg|20px]] [[Grupu de Combate Tunecín|GCT]]<br/> [[Ficheru:Flag of Jihad.svg|20px]] [[Grupu de Combate Islámicu Tunecín|GCIT]]<br/> [[Ficheru:Flag of Jihad.svg|20px]] [[El Jabha El Islamiya Ettounsia|EJEIE]] |combatientes3 = |soldaos3 = |baxes1 = |baxes2 = |baxes3 = |baxes4 = |campaña = |campaña2 = |campaña3 = |campaña4 = |notes = }} Los países del '''[[Magreb]]''', principalmente [[Arxelia]], [[Mauritania]] y [[Marruecos]], foi oxetu d'una [[insurxencia]] dende l'añu 2002 llevada a cabu pola milicia [[islamista]] [[Grupu Salafista pa la Predicación y el Combate]] (GSPC). EL GSPC aliar con [[Al Qaeda del Magreb Islámicu]] (AQMI) contra'l gobiernu arxelín. Esta alianza creó una división nel senu del GSPC que condució a la creación del Grupu Salafista Llibre (GSL), otru grupu militante opuestu al gobiernu arxelín y a los intereses occidentales. El conflictu da continuidá a la [[Guerra Civil n'Arxelia]] que remató en 2002, y dende entós estendióse escontra otros países. Arxelia y otros estaos del Magreb afeutaos por esta insurxencia recibieron sofitu na so llucha contra los militantes islamistes d'[[Estaos Xuníos]] y [[Reinu Xuníu]] dende 2007, cuando empezó la [[Operación Llibertá Duradera - Trans Sahara]]. == Entamu de la insurxencia n'Arxelia == Arriendes de la decadencia del [[Grupu Islámicu Armáu]] (GIA), el GSPC quedó como'l grupu rebalbu más activu, con alredor de 300 efeutivos en 2003.<ref>[http://newswww.bbc.net.uk/2/hi/africa/3027621.stm Profile: Algeria's Salafist group] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120629042831/http://newswww.bbc.net.uk/2/hi/africa/3027621.stm |date=2012-06-29 }}, [[BBC News]], 14 de mayu 2003</ref> Na so área d'influencia llevó a cabu una [[campaña d'asesinatos]] contra policías y personal de les fuercies armaes, y tamién llogró espandise escontra [[El Sáḥara]], onde la so división del sur, liderada por [[Amari Saifi]] (moteyáu "Abderrezak el-Pa", el "paracaidista"), secuestró a dellos turistes alemanes en 2003, antes d'escapar escontra zones escasamente poblaes de [[Malí]], y darréu de [[Níxer]] y [[Chad]], onde foi prindáu. Dalgunos creen qu'El Para trabaya en realidá pal gobiernu d'Arxelia. Escontra finales del 2003, el fundador del grupu fuera suplantáu pol inda más radical [[Nabil Sahraoui]], quien anunció'l so sofitu abiertu a [[al-Qaeda]], fortaleciendo asina los llazos gubernamentales ente EEXX y Arxelia. Informar de la so muerte pocu tiempu dempués, y foi asocedíu por [[Abu Musab Abdel Wadoud]] en 2004.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/3635470.stm New chief for Algeria's Islamists], Arezki Himeur, [[BBC News]], 7 de setiembre de 2004.</ref> El GSPC declaró la so intención d'atacar oxetivos arxelinos, franceses y estauxunidenses. Foi designáu como una Organización Terrorista Estranxera pol [[Departamentu d'Estáu]] d'Estaos Xuníos, y clasificáu de manera equivalente pola [[Xunión Europea]]. A pesar de lo anterior, dellos analistes argumentaron repetidamente de manera consistente que los alegatos alrodiu de les amenaces terroristes n'El Sáḥara y l'alianza ente estos grupos y Al-Qaeda son esaxeraos, que ciertos eventos clave fueron preparaos artificialmente y que bona parte del curiosu d'estes tesis ye la resultancia d'una campaña de desprestixu y desinformación liderada pol gobiernu arxelín, y perpetuada pelos medios de comunicación.<ref>Vease especialmente los numberosos trabayos de [[Jeremy Keenan]], como {{cita web |url=http://www.fpif.org/fpiftxt/3544 |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=14 de xunu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090910090709/http://www.fpif.org/fpiftxt/3544 |fechaarchivu=10 de setiembre de 2009 }} o "Waging War on Terror: the Implications of America's 'New Imperialism' for Saharan Peoples, ''Journal of North African Studies'' vol. 10, non. 3 (September–December 2005), p619-648</ref> == Cronoloxía d'eventos == === 2002 === * El 11 d'abril de 2002, el [[atentáu de la Sinagoga de la Ghriba]] provocó la muerte de 22 persones (14 turistes alemanes, cinco tunecinos y dos franceses según el portador de la bomba suicida). * El 5 de mayu de 2002, 15 soldaos del gobiernu fueron asesinaos nuna emboscada cerca de [[Tizi Ouzou]], na rexón de [[Kabylie]] del norte d'Arxelia. Cerca de 50 miembros del (GSPC) fueron apuntaos como culpables.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1970608.stm Algerian ambush leaves 15 dead], ''BBC News'', 6 de mayu de 2002</ref> * El 23 de xunu de 2002, dellos militantes mataron a 6 civiles nun ataque contra mozos xugando al fútbol cerca d'una estación d'autobús en Zeralda, cerca de Alger.<ref>{{Cita web |url=http://www.news24.com/News24/Archive/0,,2-1659_1203382,00.html |títulu=6 killed near Algerian capital: News24: Archive: News24 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071218082738/http://www.news24.com/News24/Archive/0,,2-1659_1203382,00.html |fechaarchivu=2007-12-18 }}</ref> * El 17 de xunetu de 2002, dellos militantes mataron a 7 civiles en Ouled Allal, [[Provicincia de Bouira]]. Llevaron la cifra de muertos de los anteriores trés díes a 22.<ref>{{Cita web |url=http://www.news24.com/News24/Archive/0,,2-1659_1214634,00.html |títulu=Algerian rebels kill 7: News24: Archive: News24 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071218082743/http://www.news24.com/News24/Archive/0,,2-1659_1214634,00.html |fechaarchivu=2007-12-18 }}</ref> * El 13 de setiembre de 2002, los militantes mataron a 11 civiles nuna carretera del norte d'Arxelia, na [[Provincia de Ain Defla]]. El mes anterior, d'alcuerdu a un recuentu preparáu a partir de reportes de prensa y recuentos oficiales, un númberu envaloráu de 140 persones fueren asesinaes pola violencia estremista, llevando hasta 1.070 el númberu de persones asesinaes dende l'empiezu del añu.<ref>{{Cita web |url=http://www.news24.com/News24/Archive/0,,2-1659_1256908,00.html |títulu=11 killed in attack in Algeria: News24: Archive: News24 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071218082749/http://www.news24.com/News24/Archive/0,,2-1659_1256908,00.html |fechaarchivu=2007-12-18 }}</ref> * El 19 de setiembre de 2002, 15 persones fueron arrestaos en Kabylie so barruntu de facilitar dineru y sofitu loxísticu al GSPC.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/2269032.stm Algerian army kills 24 guerrilles], ''BBC News'', 19 de setiembre de 2002</ref> * El 2 d'ochobre de 2002, dellos militantes mataron a 13 civiles nuna aldega remota d'Arxelia occidental, na Provincia de Ain Defla.<ref>{{Cita web |url=http://www.news24.com/News24/Archive/0,,2-1659_1266225,00.html |títulu=Algerian militants massacre: News24: Archive: News24 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081205040113/http://www.news24.com/News24/Archive/0,,2-1659_1266225,00.html |fechaarchivu=2008-12-05 }}</ref> === 2003 === * El 6 de xineru de 2003, los militantes emboscaron un convói militar nel nordeste d'Arxelia matando a 43 soldaos y mancando a 19 otros. Los militantes tamién atacaron delles families cerca de la capital, Alger, matando a 13 persones.<ref>{{cita publicación |url=http://news.independent.co.uk/world/africa/article138051.ece |work=The Independent |ubicación=London |títulu=Algerian Islamists kill 56 in raids on army and families |nome=Aomar |apellíu=Ouali |fecha=6 de xineru de 2003 |fechaaccesu= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071218080959/http://news.independent.co.uk/world/africa/article138051.ece |fechaarchivu=18 d'avientu de 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071218080959/http://news.independent.co.uk/world/africa/article138051.ece |archivedate=2007-12-18 }}</ref> * Ente'l 22 de febreru y el 24 de marzu de 2003, el '''Grupu Salafista Llibre''' o GSL, un grupu biforcáu del GSPC lideráu por [[Amari Saïfi]] (Abderrazak “El Para”), supuestamente prindó a 32 turistes europeos nel sur d'Arxelia. El 13 de mayu de 2003, 17 secuestraos fueron lliberaos y militantes muertos nun tirotéu nel desiertu arxelín. Los combatientes restantes, llevando con ellos a 15 secuestraos, escaparon escontra'l norte de [[Malí]]. Dempués de recibir supuestamente 5 millones d'euros de rescate pagu pol gobiernu alemán,<ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,1289545,00.html Newspaper: Berlin paid ransom to free hostages], ''Deutsche Welle'' 6 August 2004</ref> el GSL/GSPC lliberó a catorce secuestraos el 19 d'agostu de 2003.<ref name="icg 92">[https://web.archive.org/web/20090114155508/http://www.crisisgroup.org/home/index.cfm?l=1&id=3349 Islamist Terrorism in the Sahel: Fact or Fiction?] - Informe del [[International Crisis Group]], 31 de marzu de 2005</ref> El secuestráu númberu quince, un alemán, morrió d'un golpe de calor.<ref>{{cita publicación | autor=Craig Whitlock | títulu=Taking Terror Fight to N. Africa Leads U.S. to Unlikely Alliances | url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/27/AR2006102701713.html | work=The Washington Post |páxina=A01 |fecha=28 d'ochobre de 2006 | fechaaccesu=}}</ref> * El 16 de mayu de 2003, los [[atentaos de Casablanca de 2003]] acabaron cola vida de 45 persones, incluyendo a 12 terroristes suicides. * En setiembre de 2003, informóse que [[Nabil Sahraoui]] reemplazara a [[Hassan Hattab]] como líder del GSPC, pero otros medios de comunicación negaron que'l cambéu tuviera llugar.<ref name="bbc oct03">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3207363.stm Algerian group backs al-Qaeda], BBC News, 23 d'ochobre de 2003</ref> * El 27 de payares de 2003, en [[Messad]], [[Provincia de Djelfa]], Arxelia, un poeta conocíu y miembru de la familia estendida real Saudín foi asesináu y cuatro otres persones mancaes nun ataque aparentemente terrorista, d'alcuerdu a informes periodísticos.<ref>{{cita web |url=http://www.globalsecurity.org/security/library/report/2004/pgt_2003/pgt_2003_33773pf.htm|títulu=Appendix A - Chronology of Significant Terrorist Incidents, 2003 - Revised|autor=John Pike|editorial=Globalsecurity.org}}</ref> === 2004 === * El 2 de mayu de 2004, reportóse que nos dos díes anteriores 7 miembros de les fuercies de seguridá, 6 civiles y 2 militantes fueren asesinaos en dellos llugares: cerca de Alger y nes provincies de [[Provincia de Medea|Medea]], [[Provincia de Bouira|Bouira]] y [[Provincia de Relizane|Relizane]].<ref>{{Cita web |url=http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_1520861,00.html |títulu=15 die in Algerian violence: Africa: News: News24 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071218082628/http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_1520861,00.html |fechaarchivu=2007-12-18 }}</ref> * El 18 de mayu de 2004, dos bombes esplotaron matando a dos soldaos y mancando a 13 persones, incluyíos 4 soldaos, en [[Provincia de Setif |Setif]] nel este d'Arxelia.<ref>{{enllaz rotu|{{cita publicación | url=http://www.accessmylibrary.com/comsite5/bin/pdinventory.pl?pdlanding=1&referíi=2930&purchase_type=ITM&item_id=0286-7056764 | títulu=Two soldiers killed in Algeria violence. – UPI NewsTrack (May, 2004) | deadurl=yes}}|http://www.accessmylibrary.com/comsite5/bin/pdinventory.pl?pdlanding=1&referíi=2930&purchase_type=ITM&item_id=0286-7056764}}</ref> * El 2 de xunu de 2004, dellos insurxentes emboscaron un convói militar arxelín en [[Provincia de Béjaïa|Béjaïa]] nel este d'Arxelia, matando a 10 soldaos y mancando a 45.<ref>{{cita publicación | url=http://www.usatoday.com/news/world/2004-06-02-algeria-attack_x.htm | work=USA Today | títulu=10 Algerian soldiers killed in deadliest attack this year |fecha=2 de xunu de 2004 | fechaaccesu=}}</ref> * El 28 de xunu de 2004, l'exércitu mató a trés islamistes radicales nuna redada cerca de la capital, Alger.<ref>{{Cita web |url=http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_1549285,00.html |títulu=3 Algerian extremists killed: Africa: News: News24 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071218082633/http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_1549285,00.html |fechaarchivu=2007-12-18 }}</ref> * El 20 de setiembre de 2004, los insurxentes mataron a 4 persones nun bloquéu de carretera que prepararen cerca de Kalous na Provincia de Bouira.<ref>{{Cita web |url=http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_1592147,00.html |títulu=Four killed at fake roadblock: Africa: News: News24 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071218082638/http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_1592147,00.html |fechaarchivu=2007-12-18 }}</ref> * El 29 de setiembre de 2004, los militantes atacaron un puestu de defensa militar cerca de la ciudá d'[[Ain Defla]], matando a 6 miembros de les fuercies de defensa.<ref>{{Cita web |url=http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_1596910,00.html |títulu=Algeria: Rebels kill 6: Africa: News: News24 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071218082643/http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_1596910,00.html |fechaarchivu=2007-12-18 }}</ref> * El 22 d'ochobre de 2004, los insurxentes atacaron un vehículu cerca de [[Medea]] que llevaba hinches a un partíu de fútbol a la capital, Arxel, matando a 16 persones.<ref>{{Cita web |url=http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_1609782,00.html |títulu=16 Algerians killed in attack: Africa: News: News24 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071218082648/http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_1609782,00.html |fechaarchivu=2007-12-18 }}</ref> === 2005 === * El 9 d'abril de 2005, los insurxentes mataron a 14 persones nun control de carretera falsu cerca de Alger. Adicionalmente, otres 36 persones, de les cualos 15 yeren miembros de les fuercies de seguridá, fueron asesinaes dende l'entamu de marzu.<ref>{{Cita web |url=http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_1687454,00.html |títulu=Algerian ambush toll hits 14: Africa: News: News24 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071218082658/http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_1687454,00.html |fechaarchivu=2007-12-18 }}</ref> * El 15 de mayu de 2005, los insurxentes emboscaron un convói militar na rexón de [[Khenchela]] matando a 12 soldaos.<ref>{{Cita web |url=http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_1705715,00.html |títulu=Islamist ambush kills 12 troops: Africa: News: News24 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071218082703/http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_1705715,00.html |fechaarchivu=2007-12-18 }}</ref> * El 13 de juno de 2005, un artefautu esplosivu mató a 3 soldaos y 2 civiles nel oeste de [[Tipaza]].<ref>[http://www.tkb.org/Incident.jsp?incID=23856 MIPT Terrorism Knowledge Base]</ref> * El 18 de xunu de 2005, un artefautu esplosivu mató a un policía mientres una redada policial n'El-Djer.<ref>[http://www.tkb.org/Incident.jsp?incID=23845 MIPT Terrorism Knowledge Base]</ref> * El 23 de xunu de 2005, un artefautu esplosivu mató a 1 policía na carretera que coneuta Azzefoune y Aghrib na provincia de [[Tizi Ouzou]].<ref>[http://www.tkb.org/Incident.jsp?incID=23841 MIPT Terrorism Knowledge Base]</ref> * El 18 de xunetu de 2005, los militantes islamistes mataron a cinco policías nuna emboscada na Provincia de Ain Defla n'Arxelia occidental.<ref>{{Cita web |url=http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_1739347,00.html |títulu='Islamist militants' kill cops: Africa: News: News24 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071218082709/http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_1739347,00.html |fechaarchivu=2007-12-18 }}</ref> * El 25 de setiembre de 2005, los militantes mataron a 5 miembros de les fuercies de seguridá. Tres díes antes 7 soldaos y 3 civiles fueren asesinaos n'otros ataques. Dende l'empiezu del mes 16 soldaos, 12 civiles y 1 policía fueron asesinaos. Los ataques tuvieron llugar na [[Provincia de Boumerdes]] y cerca de [[Saida]].<ref>{{Cita web |url=http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_1806614,00.html |títulu=Militants kill 5 in Algeria : Africa: News: News24 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071218082719/http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_1806614,00.html |fechaarchivu=2007-12-18 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_1770493,00.html |títulu='Islamic militants' kill four: Africa: News: News24 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071218082713/http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_1770493,00.html |fechaarchivu=2007-12-18 }}</ref> === 2006 === * El 1 de febreru de 2006, el periódicu arxelín ''Lliberté'' informó que'l líder espiritual [[Ahmed Abou al-Baraa]] (de nome real Ahmed Zarabib) fuera asesináu poles fuercies gubernamentales arxelines nos montes cercanos a [[Toudja]] el 17 de xineru.<ref>[https://web.archive.org/web/20060506155242/http://english.aljazeera.net/NR/exeres/10274BE1-7FEE-42A4-84B2-0CBE36810C60.htm Salafist leader killed in Algeria] Al-Jazeerah, 2 de febreru de 2006</ref> * El 30 de marzu de 2006, reportóse que [[Hassan Hattab]], fundador del grupu, llamaría a los sos miembros restantes a aceptar una amnistía ufiertada pol gobiernu arxelín.<ref name="amnesty">[http://www.thepeninsulaqatar.com/Display_news.asp?section=World_News&subsection=Gulf%2C+Middle+East+%26+Africa&month=March2006&file=World_News2006033021614.xml Top Algerian Islamist slams Qaeda group, apures peace], Reuters, 30 de marzu de 2006</ref> * El 7 d'abril de 2006, los insurxentes emboscaron un convói del gobiernu na rexón desértica de [[Ghardaïa]] n'Arxelia, matando a 13 axentes d'aduanes.<ref>{{cita web |url=http://www.worldtribune.com/worldtribune/06/front2453835.984027778.html|títulu=Salafists are back: Kill 13 in Algeria|editorial=World Tribune.com|fechaaccesu=23 d'abril de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120224011836/http://www.worldtribune.com/worldtribune/06/front2453835.984027778.html|fechaarchivu=24 de febreru de 2012}}</ref> * El 26 d'abril de 2006, un terrorista suicida atacó la base de les Fuercies Multinacionales y Observadores n'a el-Xura mancando a dos miembros de les fuercies.<ref>[http://www.tkb.org/Incident.jsp?incID=29577 MIPT Terrorism Knowledge Base]</ref> * El 21 de xunu de 2006, l'exércitu arxelín mató a 10 islamistes en Ghzerwal, cerca de [[Boumerdes]]. * El 26 de xunu de 2006, l'exércitu arxelín mató a 19 islamistes na rexón oriental de [[Khenchela]], llevando'l númberu de persones muertes dende l'empiezu de la insurxencia n'Arxelia a 53, incluyendo 36 supuestos islamistes. Ente los muertos atopábense tamién 7 soldaos muertos el 21 de xunu y 5 civiles muertos el 20 de xunu.<ref>{{Cita web |url=http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_1958130,00.html |títulu=19 Islamists killed in Algeria: Africa: News: News24 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080720004256/http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_1958130,00.html |fechaarchivu=2008-07-20 }}</ref> * El 20 de xunetu de 2006, los insurxentes mataron a 4 guardes municipales cerca de Ain Defla. L'ataque siguió a otru similar del 12 de xunetu, cuando 5 guardes fueron asesinaos cerca de Tipaza.<ref>{{Cita web |url=http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_1970898,00.html |títulu=Algerian rebels kill 4 in ambush: Africa: News: News24 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081007212230/http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_1970898,00.html |fechaarchivu=2008-10-07 }}</ref> * El 29 d'agostu de 2006, los insurxentes atacaron un ''checkpoint'' n'El-Kseur na [[Provincia de Béjaïa]], matando a 2 policías y 1 civil.<ref>[http://www.tkb.org/Incident.jsp?incID=32400 MIPT Terrorism Knowledge Base]</ref> * El 14 de setiembre de 2006, [[al-Qaeda]] que se xuniría al GSPC na so llucha contra Francia. Entamaben atacar Francia, Estaos Xuníos y los sos aliaos.<ref name="al-qaida">c</ref><ref name=WaPo061005>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/04/AR2006100402006_pf.html Al-Qaeda's Far-Reaching New Partner: Salafist Group Finds Limited Appeal in Its Native Algeria], ''[[Washington Post]]'', 5 d'ochobre de 2006</ref> * El 2 de setiembre de 2006, en distintos choques 6 soldaos fueron asesinaos nes rexones de [[Béjaïa]] y [[Medea]].<ref>{{Cita web |url=http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_1992687,00.html |títulu=Six soldiers killed in Algeria: Africa: News: News24 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081013115100/http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_1992687,00.html |fechaarchivu=2008-10-13 }}</ref> * N'ochobre de 2006, una serie de camiones bomba esplotaron en Alger matando a trés persones y mancando a 24.<ref name=bbc-2007-02-13>{{cita publicación | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6356781.stm | work=BBC News | títulu=Bomb attacks hit Algerian police |fecha=13 de febreru de 2007 | fechaaccesu=1 de mayu de 2013}}</ref> * El 3 de payares de 2006, 15 militantes islamistes emboscaron una patrulla del exércitu na rexón de Ain Defla, matando a 8 soldaos.<ref name=foxnews-2006-11-10>{{cita publicación | url=http://www.foxnews.com/printer_friendly_wires/2006Nov10/0,4675,AlgeriaViolence,00.html | work=Fox News | títulu=FOXNews.com - Ambush Kills 7 Soldiers in Algeria}}</ref> * El 9 de payares de 2006, insurxentes emboscaron una patrulla armada na rexón de [[Bouira]] matando a 7 soldaos y mancando a 13.<ref name=foxnews-2006-11-10 /> * El 28 de payares de 2006, 10 militantes fueron muertos en choques nes rexones montascoses remotes y tamién una selmana antes un helicópteru militar foi baltáu por islamistes matando a 3 soldaos y 2 guardes locales.<ref>{{cita web |url=http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=2690901 |urltrad= |títulu= |títulotrad= |fechaaccesu= | suscripción= |autor= |apellíu= |nome= |enllaceautor= |fecha= |añu= |formatu= |sitiuweb=[[ABC News]] |editor= |editorial= |allugamientu= |páxina= |páxina= |idioma= |doi= |urlarchivu= |fechaarchivu= |cita= }}</ref> * El 10 d'avientu de 2006, una bomba destruyó un autobús que llevaba trabayadores petrolíferos en Alger, matando a dos y mancando a ocho.<ref name=bbc-2007-02-13 /> === 2007 === * En xineru de 2007, [[Tunicia]] afirmó matar a 12 militantes del GSPC habiendo perdíu a dos miembros de les sos fuercies. Los insurxentes supuestamente entamaben un ataque a les embaxaes estauxunidense y británica en [[Tunisia]].<ref>[https://web.archive.org/web/20070226183159/http://www.iht.com/articles/2007/02/20/news/tunisia.php?page=2 Tunisia is feared to be a new base for Islamists], International Herald Tribune, 20 de febreru de 2007] </ref> * El 5 de xineru de 2007, los insurxentes mataron a 18 soldaos nuna emboscada na rexón de [[Biskra]].<ref>{{Cita web |url=http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_1643264,00.html |títulu=18 killed in Algeria: Africa: News: News24 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071218082655/http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_1643264,00.html |fechaarchivu=2007-12-18 }}</ref> * El 21 de xineru de 2007, una bomba nun llau d'una carretera so un vehículu cerca de [[Jijel]] nel este d'Arxelia mató a un soldáu y mancó a otros 8.<ref>{{cita web |url=http://www.iht.com/articles/ap/2007/01/23/africa/AF-XEN-Algeria-Attack.php|títulu=Report: 1 soldier killed, 8 wounded in roadside bomb attack in eastern Algeria|fechaaccesu=1 de mayu de 2013|fecha=29 de marzu de 2009|editorial=International Herald Tribune|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121017235918/http://www.iht.com/articles/ap/2007/01/23/africa/AF-XEN-Algeria-Attack.php|fechaarchivu=17 d'ochobre de 2012}}</ref> * El 30 de xineru de 2007, soldaos y 10 islamistes fueron asesinaos en combates na rexón oriental de [[Provincia de Batna|Batna]].<ref name=bbc-2007-01-30>{{cita publicación | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6313343.stm | work=BBC News | títulu=Islamists battle Algeria's army |fecha=30 de xineru de 2007 | fechaaccesu=1 de mayu de 2013}}</ref> * El 6 de febreru de 2007, los [[Estaos Xuníos]] empezaron la [[Operación Llibertá Duradera – Trans Sahara]] en collaboración col [[Reinu Xuníu]] y dellos estaos collaboradores na rexón del [[Sahel]]. * El 13 de febreru de 2007, siete bombes esplotaron en siete comisaríes na rexón de [[Kabylie]] matando a 2 policías y 4 civiles.<ref name=bbc-2007-02-13 /> * El 3 de marzu de 2007, una bomba cutió un convói de trabayadores d'un oleoductu rusu ente les ciudaes de Medea y Ain Defla, matando a cuatro nacionales rusos y trés arxelinos.<ref>{{cita web |url=http://www.tkb.org/Incident.jsp?incID=35482 |títulu=MIPT Terrorism Knowledge Base |fechaaccesu=14 de xunu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070903145304/http://www.tkb.org/Incident.jsp?incID=35482 |fechaarchivu=3 de setiembre de 2007 }}</ref> * Ente'l 11 de marzu y el 14 d'abril, los [[Atentaos de Casablanca de 2007|Atentaos de Casablanca]], en [[Marruecos]], mataron a 8 persones. * El 7 d'abril de 2007, 9 soldaos y 10 islamistes fueron muertos nun tirotéu nuna zona montiega na [[Provincia de Ain Defla]].<ref>{{cita web|url=http://www.indiaenews.com/middle-east/20070409/46525.htm|títulu=Al-Qaeda fighters kill nine soldiers in Algeria|fechaaccesu=1 de mayu de 2013|fecha=9 d'abril de 2007|editorial=India eNews|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071217234150/http://www.indiaenews.com/middle-east/20070409/46525.htm|fechaarchivu=2007-12-17}}</ref> * El 11 d'abril de 2007, un [[Atentaos del 11 d'abril de 2007|ataque suicida na entrada del Ministeriu del Interior]] acabó cola vida de más de 24 persones y mancó a 300.<ref name="UN_SPV5659_2007">{{UN document |docid=S-PV-5659 |fecha=12 d'abril de 2007 |type=Verbatim Report |body=Security Council |meeting=5659 |fechaaccesu=1 de mayu de 2013}}</ref> * El 11 de mayu de 2007, en distintos incidentes 6 islamistes, 1 soldáu y 1 policía fueron asesinaos cerca de [[Tizi Ouzou]], [[Saida]] y [[Jijel]].<ref>{{cita web |url=http://story.middleeaststar.com/index.php/ct/9/cid/940f2bfd509y743b/id/248234/cs/1/|títulu=Six suspected Islamist terrorists killed in Algeria|fechaaccesu=1 de mayu de 2013|fecha=12 de mayu de 2012|editorial=Story.middleeaststar.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120308053048/http://story.middleeaststar.com/index.php/ct/9/cid/940f2bfd509y743b/id/248234/cs/1/|fechaarchivu=8 de marzu de 2012}}</ref> * El 13 de mayu de 2007, una bomba esplotó nun control policial en [[Constantina (Arxelia)|Constantina]] (Arxelia), matando a un policía y mancando a dos.<ref>{{cita web |url=http://www.tkb.org/Incident.jsp?incID=36637 |títulu=MIPT Terrorism Knowledge Base |fechaaccesu=14 de xunu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071224050527/http://www.tkb.org/Incident.jsp?incID=36637 |fechaarchivu=24 d'avientu de 2007 }}</ref> * El 14 de mayu de 2007, 20 insurxentes fueron ablayaos en choques cerca de la capital.<ref>{{cita web |url=http://www.chinadaily.com.cn/world/2007-05/14/content_872018.htm|títulu=More than 20 Algerian militants killed|fechaaccesu=1 de mayu de 2013|fecha=14 de mayu de 2013|editorial=Chinadaily.com.cn}}</ref> * El 11 de xunetu de 2007, un camión suicida atacó los barracones militares cerca de [[Bouira]], matando a 10 soldaos y mancando a 35.<ref name=bbc-2007-07-11>{{cita publicación | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6291232.stm | work=BBC News | títulu=Soldiers killed in Algerian bomb |fecha=11 de xunetu de 2007 | fechaaccesu=1 de mayu de 2013}}</ref><ref name=heraldsun-2007>{{cita publicación |url=http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,22461984-5005961,00.html|títulu=France on Al-Qaeda alert after Algeria attack|deadurl=yes |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071218222222/http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,22461984-5005961,00.html |fechaarchivu=18 d'avientu de 2007}}</ref> * El 3 de setiembre de 2007, mientres choques na rexón de [[Tebessa]] cinco miembros de les fuercies de seguridá y un civil fueron asesinaos.<ref name=boston-2007-09-05>{{cita publicación | url=http://www.boston.com/news/world/africa/articles/2007/09/05/algeria_6_killed_in_ambush/ | títulu=Algeria: 7 militants killed - Boston.com | deadurl=yes}}</ref> * El 5 de setiembre de 2007, siete militantes islamistes fueron asesinaos cuando l'exércitu bombardeó un supuestu escondite insurxente na rexón de [[Tebessa]].<ref name=boston-2007-09-05 /> * El 12 de setiembre de 2007, un avión C-130 d'EEXX foi atacáu por una ametralladora. L'avión algamó'l so destín en Malí y naide foi mancáu.<ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=1320&dat=20070914&id=f-hWAAAAIBAJ&sjid=L-wDAAAAIBAJ&pg=3458,3550984 Washington Week. "US a Target in African Nation of Mali]</ref> Dende l'empiezu de la Operación Llibertá Duradera - Trans Sahara, 100 miembros d'Al Qaeda nel Magreb Islámicu (AQMI) seríen ablayaos poles fuercies de seguridá, con 261 baxes de non combatientes.<ref>{{cita publicación | url=https://www.cnn.com/2007/WORLD/africa/09/12/Mali.USplane.ap/index.html | deadurl=yes}}{{dead link |fecha=January 2013}} {{Dead link |fecha=Xunu de 2012}}</ref> * El 15 de setiembre de 2007, una bomba esplotó en frente d'un complexu policial en Zemmouri, cerca de [[Boumerdes]], matando a trés persones y mancando a cinco.<ref name=bbc-2007-07-11 /> * El 22 de setiembre de 2007, un terrorista suicida mancó a nueve persones, incluyíos dos franceses y un italianu, nun ataque en Lakhdaria, na [[Provincia de Bouira]].<ref name=heraldsun-2007 /> * El 9 d'ochobre de 2007, en choques en Kabylie trés insurxentes, incluyíu'l segundu al mandu del GSPC, fueron asesinaos.<ref name=bbc-2007-11-16>{{cita publicación | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7098950.stm | work=BBC News | títulu='Top Islamist killed' in Algeria |fecha=16 de payares de 2007 | fechaaccesu=1 de mayu de 2013}}</ref> * El 15 d'ochobre de 2007, en combates na provincia de [[Tizi Ouzou]], trés militantes fueron asesinaos.<ref>[http://www.kuna.net.kw/home/Story.aspx?Language=en&DSNO=1027681Kuna site {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016235910/http://kuna.net.kw/Home/Story.aspx?Language=en&DSNO=1027681 |date=2007-10-16 }}</ref> * El 16 de payares de 2007, les fuercies arxelines mataron al tesoreru d'al-Qaeda n'Arxelia, Abdelhamid Sadaoui, tamién conocíu como Abou el Haythem, cerca de Tizi Ouzou.<ref name=bbc-2007-11-16 /> * El 11 d'avientu de 2007, dos camiones suicides [[Atentaos del 11 d'avientu de 2007|atacaron les oficines de la ONX n'Arxel]], matando a 37 persones y mancando a 171. El [[Conseyu de Seguridá de Naciones Xuníes]] condergó de manera oficial l'ataque.<ref name="UN_SPV5798_2007">{{UN document |docid=S-PV-5798 |fecha=11 d'avientu de 2007 |type=Verbatim Report |body=Security Council |meeting=5798 |fechaaccesu=21 d'agostu de 2008}}</ref> * El 25 d'avientu de 2007, 4 turistes franceses fueron asesinaos por homes armaos en [[Mauritania]] y un quintu severamente mancáu. Les víctimes formaben parte de la mesma familia. === 2008 === * El brazu nel norte d'África d'Al Qaeda afirmó asesinar a 20 soldaos arxelinos y mancáu a 30 en choques na so zona oriental, onde l'exércitu llanzara una campaña contra los rebeldes. Nun comunicáu emitíu per internet el 8 de marzu, el grupu negó una información periodística según la cual 25 de los sos combatientes fueren abatíos y contradixo reportar qu'afirmaben que'l so líder fuera arrodiáu.<ref>{{cita web |url=http://www.iht.com/articles/reuters/2008/03/09/africa/OUKWD-UK-ALGERIA-QAEDA-DENIAL.php|títulu=Qaeda in north Africa says kills 20 Algeria troops|fechaaccesu=1 de mayu de 2013|fecha=29 de marzu de 2009|editorial=International Herald Tribune|urlarchivu=https://archive.today/20130103065814/http://global.nytimes.com/?iht|fechaarchivu=3 de xineru de 2013}}</ref> * El 6 de xunu de 2008, una bomba nun camín mató a seis soldaos y mancó a cuatro en Cap Djenat. La bomba tuvo llugar un día dempués de qu'un terrorista suicida atentara contra un barracón militar na periferia esti de Alger, pero matándose a sigo mesmu.<ref>{{cita publicación | url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/n/a/2008/06/06/international/i122927D22.DTL | work=The San Francisco Chronicle | títulu=Official: Roadside bomb kills 6 Algerian soldiers | deadurl=yes }}</ref> * El 8 de xunu de 2008, [[Atentaos de Beni Amrane de 2008|una rápida socesión de dos bombes]] cutieron una estación de tren en Beni Amrane, unos 40 quilómetros al este d'Arxel. La primer bomba mató a un home francés trabayando nun proyeutu de renovación de la estación, según al so conductor arxelín. La segunda bomba tuvo llugar cinco minutos dempués, cutiendo a les primeres persones qu'allegaron a ayudar a les víctimes, matando a 8 soldaos y 3 bomberos. * Un tribunal [[Marruecos|marroquín]] condergó a una célula de 29 reclutes a prisión el 11 de xunu de 2008.<ref>{{cita publicación | url=http://www.usatoday.com/news/world/2008-06-11-Moroccan_N.htm | títulu=Moroccan Court Convicts 29 of plotting terrorism |publicación=USAToday |fecha=11 de xunu de 2008}}</ref> * Les fuercies armaes marroquines arrestaron a 35 reclutes d'Al Qaeda el 2 de xunetu de 2008.<ref>{{cita publicación |url=http://uk.reuters.com/article/2008/07/02/idUKL0247850820080702 |títulu=Morocco Arrests 35 recruiters for Al Qaeda-Agency |publicación=Reuters |fecha=2 de xunetu de 2008 |nome=Tom |apellíu=Pfeiffer |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150211180225/http://uk.reuters.com/article/2008/07/02/idUKL0247850820080702 |archivedate=2015-02-11 |fechaaccesu=2018-10-30 }}</ref> * El 14 de xunetu de 2008, un líder d'Al-Qaeda n'Arxelia foi asesináu nuna redada de les fuercies de seguridá. * El 19 d'agostu de 2008, un coche bomba suicida [[Atentáu de Issers de 2008|atacó una academia de policía]] en Les Issers cuando los reclutes formaben en frente del edificiu, morriendo 43 persones, de les cualos solo una yera un policía. Esti ataque foi condergáu oficialmente pol Conseyu de Seguridá de Naciones Xuníes.<ref name="UN_SPV5962_2008">Documentu de ONX S-PV-5962 de 19 d'agostu de 2008, xunta 5962</ref> * El 20 d'agostu de 2008, otros dos coches bomba atacaron un hotel en [[Bouira]], asesinando a 11 civiles un día dempués del ataque con coche bomba en Les Issers.<ref>{{cita publicación |apellíu=Boumzar |nome=Abdelaziz |url=http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSLK35776620080820?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0&sp=true |títulu=Double car bombing in Algeria kills 11 |publicación=Reuters.com |fecha=20 d'agostu de 2008|fechaaccesu=1 de mayu de 2013}}</ref> * El 15 de setiembre de 2008, 12 mauritanos fueron prindaos y darréu degollaos nel norte de Mauritania.<ref>{{cita web |url=https://www.abc.net.au/news/stories/2008/09/22/2370254.htm?section=justin|títulu=Mauritania declares mourning over decapitated soldiers - ABC News (Australian Broadcasting Corporation)|fechaaccesu=1 de mayu de 2013|fecha=22 de setiembre de 2008|editorial=Abc.net.au}}</ref> === 2009 === * El 19 de xineru de 2009, la [[peste bubónica]] infestó y mató a siquier 40 miembros de AQMI nun campu d'entrenamientu.<ref>{{cita publicación | url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/algeria/4287469/Black-Death-kills-al-Qaeda-operatives-in-Algeria.html | títulu=Black death kills Al-Qaeda Operatives in Algeria |publicación=The Telegraph |fecha=19 de xineru de 2009 |ubicación=Londres}}</ref> * El 22 de xineru, homes armaos secuestraron a una pareya suiza, una muyer alemana y un home británicu en [[Níxer]]. En febreru, Al-Qaeda nel Magreb reivindicaron secuestrar a cuatro turistes según al diplomáticu canadiense [[Robert Fowler]] n'avientu.<ref>[http://www.csmonitor.com/World/terrorism-security/2009/0219/p99s01-duts.html In N. Africa, Al Qaeda offshoot claims six Western hostages - CSMonitor.com]</ref> Fowler y otros trés fueron lliberaos n'abril, ente que l'home británicu, [[Edwin Dyer]], foi executáu en xunu.<ref>{{cita publicación | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8080447.stm | work=BBC News | títulu=Al-Qaeda 'kills British hostage' |fecha=3 de xunu de 2009 | fechaaccesu=1 de mayu de 2013}}</ref> * El 22 de febreru, insurxentes atacaron una instalación de gas na comuña de Ziama Mansouriah na provincia costera de Jijel, matando a 9 guardes de seguridá nel golpe más mortíferu dende agostu.<ref>{{cita publicación | url=http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE51M0EE20090223 | work=Reuters | títulu=Rebels kill 9 security guards in Algeria: witnesses | fecha=23 de febreru de 2009 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100204034208/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE51M0EE20090223 | archivedate=2010-02-04 | fechaaccesu=2018-10-30 }}</ref> * El 17 de xunu, 18 tropes de la xendarmería y un civil fueron asesinaos nun ataque a un convói militar cerca de Bordj Bou Arreridj, unes 125 milles al sureste d'Arxel. Fontes locales dixeron que los soldaos volvíen dempués d'escoltar hasta la so base a trabayadores chinos trabayando na futura autopista destinada a cruciar tol país norafricano dende l'este al oeste. * El 30 de xunetu, siquier 14 guardes de seguridá arxelinos fueron asesinaos nuna emboscada por combatientes supuestamente islamistes.<ref>{{cita web |url=http://www.france24.com/en/20090730-least-14-soldiers-killed-militants-attack-tipaza-terrorism-ambush-algeria-africa|títulu=At least 14 soldiers killed in convói ambush|fechaaccesu=1 de mayu de 2013|fecha=30 de xunetu de 2009|editorial=FRANCE 24|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090803075117/http://www.france24.com/en/20090730-least-14-soldiers-killed-militants-attack-tipaza-terrorism-ambush-algeria-africa|fechaarchivu=3 d'agostu de 2009}}</ref> * El 9 d'agostu de 2009, tuvo llugar el [[atentáu suicida de Nuakxot de 2009]]. * El 8 d'ochobre, dos hermanos sospechosos de caltener venceyos con AQMI fueron deteníos en Francia. Unu d'ellos yera un investigador del CERN.<ref>{{cita publicación | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8299668.stm | títulu=Al-Qaeda-link CERN worker held |publicación=BBC |fecha=9 d'ochobre de 2009}}</ref> * El 26 de payares, el francés Pierre Camatte foi secuestráu en [[Ménaka]], Malí, por Al-Qaeda.<ref name=contact>{{cita web |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5h-R7ZE0zMeHzoCnAPAyhOyNWdrhg|títulu=Contacts to free Europeans held by Al-Qaeda in Africa|fechaaccesu=1 de mayu de 2013|apellíu=Daniel|nome=Serge|fecha=18 d'avientu de 2012|editorial=Google.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140304174443/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5h-R7ZE0zMeHzoCnAPAyhOyNWdrhg|fechaarchivu=4 de marzu de 2014}}</ref> * El 29 de payares, los trabayadores humanitarios [[España|españoles]] Roque Pascual, Albert Vilalta y Alicia Gamez fueron secuestraos nuna carretera costera de Mauritania.<ref name=contact/> Gamez was released in March 2010, while Pascual and Vilalta was released in August 2010.<ref>{{cita web |url=http://arabnews.com/world/article111121.ece|títulu=Al-Qaeda group frees 2 Spanish aid workers|fechaaccesu=1 de mayu de 2013|apellíu=Press|nome=Associated|fecha=23 d'agostu de 2010|editorial=Arabnews.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120305090321/http://arabnews.com/world/article111121.ece|fechaarchivu=5 de marzu de 2012}}</ref> * El 19 d'avientu, un ciudadanu italianu y la so muyer de [[Burkina Fasu]] fueron secuestraos nel este de Mauritania.<ref>{{cita web |url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/LDE5BI0AR.htm|títulu=Italian, wife missing in eastern Mauritania|fechaaccesu=1 de mayu de 2013|editorial=Alertnet.org}}</ref> Fueron lliberaos el 19 d'abril de 2010.<ref>{{cita web |url=http://www.upi.com/Top_News/Special/2010/04/19/Kidnapped-Italians-released-in-Mali/UPI-49101271701452/|títulu=Kidnapped Italians released in Mali|fechaaccesu=1 de mayu de 2013|fecha=19 d'abril de 2010|editorial=Upi.com}}</ref> * El 28 d'avientu, trés turistes saudinos fueron asesinaos y otros trés mancaos nun ataque cerca de [[Djambala]], Níxer.<ref>{{cita web |url=http://www1.voanews.com/english/news/middle-east/Suspects-Detained-Killing-Saudis-Niger-29DEC09--80269632.html|títulu=3 Suspects Detained in Killing of 3 Saudis in Niger|fechaaccesu=1 de mayu de 2013|fecha=29 d'avientu de 2009|editorial=.voanews.com}}</ref> Un cuartu saudín morrió dos díes más tarde.<ref>{{cita web |url=http://www.news24.com/Africa/News/4th-tourist-dies-in-Niger-20091230|títulu=4th tourist dies in Niger|fechaaccesu=1 de mayu de 2013|fecha=30 d'avientu de 2009|editorial=News24.com}}</ref> === 2010 === * El 29 de xineru de 2010, una bomba esplotó al pasu d'un tren de mercancíes en Timezrit. Naide foi mancáu.<ref>{{cita web|url=http://french.cri.cn/781/2010/01/29/301s210917.htm|títulu=Algérie : attentat à la bombe contre un train de marchandises - china radio international|fechaaccesu=2 de mayu de 2013|fecha=29 de xineru de 2010|editorial=French.cri.cn|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110723104806/http://french.cri.cn/781/2010/01/29/301s210917.htm|fechaarchivu=2011-07-23}}</ref> * El 8 de marzu de 2010, siquier cinco soldaos fueron ablayaos cerca de la frontera de Níxer con Malí, nuna emboscada a l'amanecida na que los rebeldes atacaron un convói militar con misiles y fueu d'ametralladora nun puestu d'aduanes remotu.<ref>{{cita web |url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/LDE62727X.htm|títulu=News|fechaaccesu=2 de mayu de 2013|editorial=AlertNet}}</ref> * El 21 de marzu, 3 militantes fueron asesinaos por fuercies de seguridá cerca d'El Ma Labiod, a 35km de Tebessa. * El 25 de marzu, dos soldaos fueron asesinaos y cinco otros mancaos nun ataque na ciudá de [[Kadiria]].<ref>{{cita web |url=http://tempsreel.nouvelobs.com/depeches/international/afrique/20100326.FAP6677/attentat_a_kadiria_au_moins_deux_militaires_tues_et_cin.html|títulu=Attentat à Kadiria: au moins deux militaires tués et cinq autres blessés, selon la presse algérienne - Pulgue - Nouvelobs.com|editorial=Tempsreel.nouvelobs.com}}</ref> * El 26 de marzu, 3 insurxentes fueron muertos mientres otru yera prindáu poles fuercies de seguridá en Ait Yahia Moussa, a 30km de Tizi Ouzou. * El 1 d'abril, un ataque con bomba contra un taxi mató a dos persones en [[Tizi-Ouzou]]. Otru ataque contra una patrulla de policía nun mancó a naide.<ref>{{cita web|url=http://www.algerie-focus.com/2010/04/01/tizi-ouzou-une-bombe-explose-au-passage-dune-patrouille-de-gendarmerie-sans-faire-de-victime/|títulu=Tizi-Ouzou: deux bombe explosent sur la RN 30 tuant deux civils|fechaaccesu=2 de mayu de 2013|autor=Le devoir de savoir ALGERIE-FOCUS|editorial=Algerie-Focus.COM|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110416221325/http://www.algerie-focus.com/2010/04/01/tizi-ouzou-une-bombe-explose-au-passage-dune-patrouille-de-gendarmerie-sans-faire-de-victime/|fechaarchivu=2011-04-16}}</ref> * El 3 d'abril, siete oficiales de seguridá y un soldáu fueron asesinaos nun doble ataque bomba na rexón de [[Bejaia]]. Otros dos soldaos fueron mancaos nuna segunda esplosión.<ref>{{cita web |url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2010/04/03/97001-20100403FILWWW00521-algerie-8-morts-dans-deux-explosions.php|títulu=Le Figaro - Flash Actu : Algérie: 8 morts dans deux explosions|fechaaccesu=2 de mayu de 2013|autor=lefigaro.fr|editorial=Lefigaro.fr}}</ref> * El 14 d'abril, d'alcuerdu a funcionarios arxelinos siquier 10 insurxentes seríen ablayaos desque una operación contraterrorista empezara en Bordj Bou Arreridj. L'altu rangu insurxente Abdelmalek Droukdel sería arrodiáu xunto a otros militantes, según un voceru militar. * El 23 d'abril, siquier dos policías fueron muertos y otru llevemente mancáu cuando una bomba esplotó en Irraguern (ente Bejaia y Jijel) cuando cruciaben. Nun s'informó d'otros detalles. * El 2 de mayu, un militante foi asesináu nun choque con fuercies arxelines nun monte ente Akfadou y Adekar. Trátase d'una zona onde davezu se producen choques ente militantes d'[[Al Qaeda nel Magreb Islámicu]] (AQMI, antes GSPC) y l'exércitu arxelín. * El 9 de mayu, 2 persones, ente elles un neñu, fueron asesinaes nuna emboscada en Kabylie. Otra persona permanecía sumida.<ref>{{cita web |url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2010/05/09/97001-20100509FILWWW00038-algerie-2-morts-dans-une-embuscade.php|títulu=Le Figaro - Flash Actu : Algérie: 2 morts dans une embuscade|fechaaccesu=2 de mayu de 2013|autor=lefigaro.fr|fecha=9 de mayu de 2010|editorial=Lefigaro.fr}}</ref> * El 7 de xunu, 2 persones fueron ablayaes y una tercera críticamente firida nun ataque bomba cerca de [[Derguina]].<ref>{{cita web|url=http://www.afrik.com/curtia21220.html|títulu=Algérie : deux morts et un blessé grave dans un attentat à la bombe - Afrik.com : l'actualité de l'Afrique noire et du Maghreb - Le quotidien panafricain|fechaaccesu=2 de mayu de 2013|fecha=29 de mayu de 2010|editorial=Afrik.com}}</ref> * El 11 de xunu, un coche bomba suicida dirixíu por un terrorista suicida contra una barrera fixa de la xendarmería d'[[Ammal]] resultó na muerte de 8 persones, ente elles 3 policías, cuatro civiles y un nacional de China. Siquier trés terroristes fueron ablayaos nos choques que se producieron tres la esplosión.<ref>{{cita web|url=http://mondeactu.com/monde/huit-morts-dans-un-attentat-pres-de-boumerdes-6402.html|títulu=Huit morts dans un attentat près de Boumerdès|fecha=22 de febreru de 2011|editorial=Mondeactu.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101127001005/http://mondeactu.com/monde/huit-morts-dans-un-attentat-pres-de-boumerdes-6402.html|fechaarchivu=2010-11-27}}</ref> * El 24 de xunu, 5 persones fueron asesinaes y una firida nun tirotéu mientres una boda en Douar Ghrab cerca de [[Tébessa]].<ref>{{cita web |url=http://www.romandie.com/ats/news/100625164542.v68jrymy.asp|títulu=toute l'info suisse romande :: votre multi-portails régional|editorial=Romandie}}</ref> * El 1 de xunetu, 11 policías fueron ablayaos nuna emboscada na ciudá de [[Tinzaouatine]]. Esti ataque foi reivindicáu por [[AQMI]].<ref>{{cita web|url=http://www.europe1.fr/International/Algerie-Gendarmes-Aqmi-revendique-la-tuerie-226459/|títulu=Algérie-Gendarmes: Aqmi revendique la tuerie - Europe1.fr - International|fechaaccesu=2 de mayu de 2013|autor=Par Europe1.fr|editorial=Europe1.fr|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110716153931/http://www.europe1.fr/International/Algerie-Gendarmes-Aqmi-revendique-la-tuerie-226459/|fechaarchivu=2011-07-16}}</ref> * El 4 de xunetu, 3 policías fueron muertos por una bomba nuna carretera cerca de Jijel asitiada supuestamente por islamistes.<ref>{{cita web |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5i5I_wP885OX2BZhqvhtS-8j1Vp8A|títulu=AFP: Algérie: 4 soldats tués, une dizaine blessés par des bombes en Kabylie|fechaaccesu=2 de mayu de 2013|fecha=14 de xunetu de 2010|editorial=Google.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100717052125/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5i5I_wP885OX2BZhqvhtS-8j1Vp8A|fechaarchivu=17 de xunetu de 2010}}</ref> * El 14 de xunetu, 4 soldaos fueron asesinaos y 13 otros mancaos en dellos ataques con bomba.<ref>{{cita web |url=http://www.lexpressiondz.com/article/2/2010-07-15/78585.html|títulu=L'Expression Edition OnLine|fechaaccesu=2 de mayu de 2013|fecha=21 de xunetu de 2010|editorial=Lexpressiondz.com}}</ref> * El 25 de xunetu, seis insurxentes fueron ablayaos nuna redada francu-mauritana contra un campu d'Al-Qaeda en Malí qu'escorría lliberar al rehén Michel Germaneau. Simultáneamente, una persona foi asesinada y 10 firíes nun ataque suicida contra una brigada de policía en Tizi-Ouzou, Arxelia.<ref>{{cita web |url=http://www.lexpressiondz.com/article/2/2010-07-26/78902.html|títulu=L'Expression Edition OnLine|fechaaccesu=3 de mayu de 2013|fecha=21 de xunetu de 2010|editorial=Lexpressiondz.com}}</ref><ref>{{cita web|url=http://secretdefense.blogs.liberation.fr/defense/2010/07/mali-plus-dune-vingtaine-de-militaires-fran%C3%A7ais-ont-particip%C3%A9-%C3%A0-lop%C3%A9ration-antiterroriste.html|títulu=Secret Défense: Mali : plus d'une vingtaine de militaires français ont participé à l'opération antiterroriste|fechaaccesu=3 de mayu de 2013|autor=Rédigé le 24/07/2010 à 19:01|fecha=24 de xunetu de 2010|editorial=Secretdefense.blogues.liberation.fr|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130518065800/http://secretdefense.blogs.liberation.fr/defense/2010/07/mali-plus-dune-vingtaine-de-militaires-fran%C3%A7ais-ont-particip%C3%A9-%C3%A0-lop%C3%A9ration-antiterroriste.html|fechaarchivu=2013-05-18}}</ref> * El 26 de xunetu, dellos díes dempués de que [[AQMI]] reivindicara la muerte en respuesta al ataque francu-mauritanu, el presidente francés [[Nicolas Sarkozy]] confirmó la muerte del voluntariu humanitariu de 78 años Michel Germaneau, que fuera secuestráu'l 21 d'abril.<ref>{{cita publicación |títulu=Sarkozy condemns hostage killing|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-10760892|fechaaccesu=3 de mayu de 2013|newspaper=BBC News |fecha=26 de xunetu de 2010}}</ref> Nun ye descartable que morriera de resultes de la falta de les melecines que tomaba pa tratar les sos dolencies cardiaques.<ref>{{cita web|url=http://www.franceinfo.fr/pulgue-afrique-2010-07-25-l-organisation-aqmi-annonce-avoir-execute-l-otage-michel-germaneau-469742-14-18.html|títulu=AQMI : l'otage Michel Germaneau est mort de maladie, faute de médicaments|fechaaccesu=3 de mayu de 2013|autor=Jean-Dominique Merchet|fecha=10 de xineru de 2011|editorial=Marianne2}}</ref> * El 7 d'agostu, l'alcalde de la población de Baghlia, Mohammed Idir, foi asesináu cuando diba a la mezquita.<ref>{{cita web|url=http://lavoixdesmartyrsdelalibertedexpression.blogs.nouvelobs.com/archive/2010/08/07/algerie-le-maire-de-la-ville-de-baghlia-assassine.html|títulu=Algérie : Le maire de la ville de Baghlia assassiné : le RADAR des infos|fechaaccesu=3 de mayu de 2013|editorial=Lavoixdesmartyrsdelalibertedexpression.blogues.nouvelobs.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110714201840/http://lavoixdesmartyrsdelalibertedexpression.blogs.nouvelobs.com/archive/2010/08/07/algerie-le-maire-de-la-ville-de-baghlia-assassine.html|fechaarchivu=2011-07-14}}</ref> * El 20 d'agostu, un ataque contra un convói militar cerca de Baghlia mató a 3 persones y mancó siquier a dos.<ref>{{cita web |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iIzDE_DwRJovK_RWJUmBuv_xPvpQ|títulu=AFP: Algérie: trois militaires tués par l'explosion d'une bombe à l'Est d'Alger|fechaaccesu=3 de mayu de 2013|fecha=20 d'agostu de 2010|editorial=Google.com|urlarchivu=https://archive.today/20130124194728/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iIzDE_DwRJovK_RWJUmBuv_xPvpQ|fechaarchivu=24 de xineru de 2013}}</ref> * El 22 d'agostu, un antiguu terrorista foi asesináu a tiros na ciudá arxelina de [[Baghlia]].<ref>{{cita web |url=http://www.el-annabi.com/nationale/325-algerie-un-repenti-assassine-a-baghlia.html|títulu=Algérie : Un repenti assassiné à Baghlia|fechaaccesu=3 de mayu de 2013|autor=Le Quotidien d'Oren|editorial=El-annabi.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130728121556/http://www.el-annabi.com/nationale/325-algerie-un-repenti-assassine-a-baghlia.html|fechaarchivu=28 de xunetu de 2013}}</ref> * El 24 d'agostu, un intentu d'ataque suicida mancó a 3 persones en Mauritania. El vehículu del atacante esplotó antes d'algamar el so oxetivu, un barracón militar en [[Néma]].<ref>{{cita web |url=http://www.emarrakech.info/Mauritanie-l-ombre-du-DRS-derriere-l-attentant-suicide-de-Neema_a42257.html|títulu=Mauritanie : l'ombre du DRS derrière l'attentant suicide de Neema|fechaaccesu=3 de mayu de 2013|editorial=Emarrakech.info|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120306080050/http://www.emarrakech.info/Mauritanie-l-ombre-du-DRS-derriere-l-attentant-suicide-de-Neema_a42257.html|fechaarchivu=6 de marzu de 2012}}</ref> * El 30 d'agostu, un coche bomba suicida contra un convói militar dexó 3 muertos y siquier 20 mancaos na ciudá de [[Zemmouri]] na [[Cabilia]].<ref>{{cita web |url=http://tempsreel.nouvelobs.com/actualite/monde/20100901.FAP7581/un-attentat-kamikaze-contre-un-convoi-militaire-fait-trois-morts-et-plus-de-vingt-blesses.html|títulu=Un attentat kamikaze contre un convoi militaire fait trois morts et plus de vingt blessés - Pulgue - Nouvelobs.com|fechaaccesu=3 de mayu de 2013|editorial=Tempsreel.nouvelobs.com}}</ref> * El 16 de setiembre, homes armaos secuestraron a 5 franceses, un togoleñu y un malgax d'una mina d'uraniu nel norte de Níxer, cerca d'[[Agadez]].<ref>{{cita publicación |url=http://news.smh.com.au/breaking-news-world/france-says-alqaeda-behind-niger-kidnap-20100922-15n3f.html |títulu=France says al-Qaeda behind Niger kidnap |publicación=News.smh.com.au |fecha=22 de setiembre de 2010|fechaaccesu=3 de mayu de 2013}}</ref> * El 18 de setiembre, un enfrentamientu ente l'exércitu mauritanu y miembros d'Al Qaeda provocó la muerta de siquier 6 miembros del exércitu y 12 militantes islamistes.<ref>{{cita web|url=http://www.walf.sn/international/suite.php?rub=6&id_art=67431|títulu=Walf Fadjri|fechaaccesu=3 de mayu de 2013|editorial=Walf.sn|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120304063540/http://www.walf.sn/international/suite.php?rub=6&id_art=67431|fechaarchivu=2012-03-04}}</ref> * El 3 d'ochobre, cinco solados fueron abatíos y diez otros mancaos nun ataque bomba contra'l so convói en Zekri, una ciudá de la Cabilia, mientres una operación de rastrexu.<ref>{{cita web |url=http://tempsreel.nouvelobs.com/actualite/monde/20101003.FAP8931/cinq-militaires-tues-et-dix-autres-blesses-dans-l-explosion-d-une-bombe-en-algerie.html|títulu=Cinq militaires tués et dix autres blessés dans l'explosion d'une bombe en Algérie - Pulgue - Nouvelobs.com|fechaaccesu=3 de mayu de 2013|editorial=Tempsreel.nouvelobs.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101007060110/http://tempsreel.nouvelobs.com/actualite/monde/20101003.FAP8931/cinq-militaires-tues-et-dix-autres-blesses-dans-l-explosion-d-une-bombe-en-algerie.html|fechaarchivu=7 d'ochobre de 2010}}</ref> * El 12 d'ochobre, un xefe de departamentu d'obres públiques, dos de los sos collaboradores y dos contratistes fueron asesinaos por un ataque bomba en Tlidjene.<ref>{{cita web |url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2010/10/12/97001-20101012FILWWW00777-algerieattentat-cinq-personnes-tuees.php|títulu=Le Figaro - Flash Actu : Algérie/attentat: cinq personnes tuées|fechaaccesu=3 de mayu de 2013|autor=lefigaro.fr|fecha=6 de setiembre de 2010|editorial=Lefigaro.fr}}</ref> * El 25 d'ochobre, un soldáu foi asesináu y cuatro otros mancaos por una esplosión d'una bomba nuna patrulla na rexón de Boumerdes.<ref>{{cita web |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jmQGj_Dqc5A57D6g6xkSI3CZToAA?docId=CNG.adb3y603694f51b7100c95ccda398a06.c01|títulu=AFP: Algérie: un militaire tué et 4 blessés dans un attentat à la bombe|fechaaccesu=3 de mayu de 2013|fecha=25 d'ochobre de 2010|editorial=Google.com|urlarchivu=https://archive.today/20120905014341/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jmQGj_Dqc5A57D6g6xkSI3CZToAA?docId=CNG.adb3y603694f51b7100c95ccda398a06.c01|fechaarchivu=5 de setiembre de 2012}}</ref> === 2011 === * El 4 de xineru de 2011, un ataque contra la embaxada de Francia na capital de Malí, [[Bamaku]], provocó dos mancaos. Trátase del primer ataque d'esti tipu en territoriu maliense.<ref>{{Cita web |url=http://lci.tf1.fr/monde/afrique/2011-01/l-ambassade-de-france-visee-par-un-attentat-a-bamako-6215345.html |títulu=Mali : Attentat devant l'ambassade française du Mali - Pulgue - TF1 News<!-- Bot generated title --> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160311113150/http://lci.tf1.fr/monde/afrique/2011-01/l-ambassade-de-france-visee-par-un-attentat-a-bamako-6215345.html |fechaarchivu=2016-03-11 }}</ref> * El 7 de xineru, dos ciudadanos franceses fueron secuestraos en [[Niaméi]], [[Níxer]]. Dambos morrieron cuando les tropes franceses trataben de rescata-yos en territoriu [[Malí|maliense]].<ref>{{cita publicación |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12145969 |títulu=French hostages 'killed by captors' in Niger |publicación=Bbc.co.uk |fecha=9 de xineru de 2011|fechaaccesu=3 de mayu de 2013}}</ref> [[Al-Qaeda nel Magreb Islámicu]] declaró'l 15 de xineru qu'executara a unu d'ellos ente que l'otru fuera ablayáu polos soldaos franceses.<ref name="nouvelobs20110302">{{cita web |url=http://tempsreel.nouvelobs.com/monde/20110203.OBS7421/un-des-otages-enleves-a-niamey-a-ete-tue-par-un-ambure.html|títulu=Un des otages enlevés à Niamey a été tué par un ambure|fechaaccesu=3 de mayu de 2013|fecha=2 de marzu de 2011|editorial=Le Nouvel Observateur}}</ref> Un exame ''post-mortem'' estableció qu'unu d'ellos recibiera un disparu direutu ente que l'otru morriera pol "efeutu térmicu del fueu".<ref name="nouvelobs20110302"/> * El 29 de xineru, un miembru de la guardia municipal foi asesináu y otros trés mancaos nun ataque contra la sede de la guardia comunal nel suroeste de Tizi Ouzou, Arxelia.<ref>{{cita web |url=http://dna-algerie.com/medies/1236-algerie-attentat-terroriste-contre-la-garde-communale-.html|títulu=Algérie : Attentat terroriste contre la garde communale &#124; DNA - Dernières nouvelles d'Algérie|fechaaccesu=3 de mayu de 2013|autor=Algérie : Attentat terroriste contre la garde communale|editorial=Dna-algerie.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120724095405/http://www.dna-algerie.com/medies/1236-algerie-attentat-terroriste-contre-la-garde-communale-.html|fechaarchivu=24 de xunetu de 2012}}</ref> * El 3 de febreru, l'exércitu de Mauritania españó un vehículu cargáu con esplosivos 12km al sur de [[Nuakxot]], matando a los sos trés pasaxeros y mancando a ocho soldaos. L'ataque taba dirixíu a asesinar al Presidente de Mauritania [[Mohamed Ould Abdel Aziz]]. L'ataque foi reivindicáu por [[AQMI]].<ref>{{cita web |url=http://www.portalangop.co.ao/motix/fr_fr/noticies/africa/2011/1/5/armee-dejoue-attentat-Qaida-visant-tuer-president,4eb3hala78-cef4-4128-96b9-92b51c9c015y.html|títulu=Angola Press - Afrique - L'armée déjoue un attentat d'Al-Qaïda visant à tuer le président|fechaaccesu=3 de mayu de 2013|editorial=Portalangop.co.ao}}</ref> * El 9 de marzu, un ataque cerca de [[Djelfa]] dexó 5 muertos, no que paeció ser una respuesta a la muerta de Abou Tourab, un líder de AQMI.<ref>{{cita web |url=http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAWEB20110309120342/algerie-terrorisme-attentat-aqmiun-attentat-meurtrier-fait-cinq-morts-dans-la-region-de-djelfa-en-algerie.html|títulu=Un attentat meurtrier fait cinq morts dans la région de Djelfa en Algérie|fechaaccesu=10 de mayu de 2013|editorial=Jeuneafrique.com}}</ref> * El 17 d'abril, 20 soldaos arxelinos fueron abatíos y 22 mancaos en trés ataques reivindicaos por Al Qaeda. Once militantes fueron asesinaos tamién.<ref>{{cita web |url=http://www.tsa-algerie.com/divers/un-militaire-tue-et-deux-terroristes-abattus-a-boumerdes_15252.html|títulu=Un militaire tué et deux terroristes abattus à Boumerdès|fechaaccesu=10 de mayu de 2013|editorial=tsa-algerie.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120308111124/http://www.tsa-algerie.com/divers/un-militaire-tue-et-deux-terroristes-abattus-a-boumerdes_15252.html|fechaarchivu=8 de marzu de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.elwatan.com/actualite/14-militaires-tues-16-blesses-et-un-terroriste-abattu-17-04-2011-120834_109.php|títulu=14 militaires tués, 16 blessés et un terroriste abattu|fechaaccesu=10 de mayu de 2013|editorial=elwatan.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110420061331/http://www.elwatan.com/actualite/14-militaires-tues-16-blesses-et-un-terroriste-abattu-17-04-2011-120834_109.php|fechaarchivu=20 d'abril de 2011}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.lexpressiondz.com/article/2/2011-04-18/88432.html|títulu=8 terroristes dont un émir abattus|fechaaccesu=10 de mayu de 2013|editorial=lexpressiondz.com}}</ref> * El 28 d'abril, producióse'l [[Atentáu terrorista de 2011 en Marrakech]]. Una bomba activada por control remotu esplotó nel café Argana, na [[Plaza de Yamaa el Fna]]. Ente los muertos había siete franceses, dos canadienses y un holandés. * El 29 d'abril, la esplosión d'una bomba na llocalidá d'[[Oued Djemaa]] mató a cinco guardes comunales que se movíen al so llugar de trabayu.<ref>[http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAWEB20110429163614/algerie-securite-islamisme-terrorismeattentat-en-algerie-cinq-gardes-communaux-trouvent-la-mort.html#axzz1MR043IJx Attentat en Algérie : cinq gardes communaux trouvent la mort | Jeuneafrique.com - Le premier site d'information et d'actualité sur l'Afrique<!-- Bot generated title -->]</ref> * El 6 de mayu, una bomba qu'esplotó nel pasu d'un convói militar mató a cinco soldaos y mancó a otros cinco na rexón de [[Jijel]]. Dende'l 15 d'abril y el discursu a la nación d'[[Abdelaziz Bouteflika]] produciéronse cincuenta muertes de resultes d'ataques islamistes.<ref>[http://www.rfi.fr/afrique/20110507-algerie-cinq-militaires-tues-attentat-bombe Cinq militaires tués dans un attentat à la bombe en Algérie | RFI<!-- Bot generated title -->]</ref> * El 4 de mayu, cuatro policías fueron asesinaos nun ataque con coche bomba na carretera ente Tizi-Ouzou, la principal llocalidá de la Cabilia, y Arxel.<ref>{{cita publicación |publicación=AFP |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gbfa619OAK44xp6bxZTIpbTSOdTQ?docId=CNG.88b05de3b4c130f900c8y4406c910876.151 |títulu=Algérie: 4 policiers tués et un blessé dans un attentat à la bombe |fecha=4 de xunu de 2011 |urlarchivu=https://archive.today/20130125074949/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gbfa619OAK44xp6bxZTIpbTSOdTQ?docId=CNG.88b05de3b4c130f900c8y4406c910876.151 |fechaarchivu=25 de xineru de 2013 }}</ref> * El 6 de mayu, trés soldaos fueron asesinaos y dos otros mancaos por homes armaos na rexón de Jijel.<ref>{{cita web |url=http://www.lemonde.fr/afrique/article/2011/06/06/algerie-trois-militaires-tues-dans-une-explosion_1532392_3212.html|títulu=Algérie : trois militaires tués dans une explosion|fechaaccesu=10 de mayu de 2013|editorial=Lemonde.fr}}</ref> * El 12 de mayu, siete soldaos y trés terroristes fueron muertos nun ataque contra un puestu militar na rexón de Jijel, Arxelia.<ref>[https://web.archive.org/web/20110516170004/http://www.tsa-algerie.com/divers/sept-soldats-tues-lors-d-une-attaque-contre-leur-caserne_15628.html Sept soldats tués lors d'une attaque contre leur caserne - Divers - Tout sur l'Algérie - page 1<!-- Bot generated title -->]</ref> === 2012 === * El 6 de febreru de 2012, empieza una [[Rebelión tuareg de 2012|rebelión tuareg]] nel norte de [[Malí]]. === 2013 === * El 16 de xineru de 2013, producióse la [[crisis de los rehenes en In Amenes]] n'Arxelia.<ref>[http://internacional.elpais.com/internacional/2013/01/17/actualidad/1358409562_097669.html L'asaltu a la planta d'Arxelia dexa 30 rehenes muertos, 7 d'ellos occidentales] n'[[El País]]</ref> == Ver tamién == * [[Conflictu nel Norte de Malí]] == Referencies == {{llistaref|3}} == Bibliografía == * International Institute for Strategic Studies; Hackett, James (ed.) (2010-02-03). ''The Military Balance 2010''. Londres: Routledge. ISBN 1857435575. {{Tradubot|Insurgencia en el Magreb}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Guerra contra'l terrorismu]] [[Categoría:Terrorismu n'Arxelia]] [[Categoría:Al Qaeda]] [[Categoría:Guerres d'África]] 03csj7rz82b7scpk98gmsk2k3u0nhv3 Ichi-go ichi-e 0 165686 4485054 3822148 2026-04-05T14:39:31Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485054 wikitext text/x-wiki {{nihongo|'''Ichi-go ichi-e'''|[[wikt:一|一]][[wikt:期|期]][[wikt:一|一]][[wikt:会|会]]|extra= lliteralmente "una vegada, un alcuentru"}} ye una [[yoji jukugo|frase]] [[Idioma xaponés|xaponesa]] que describe un conceutu cultural venceyáu con frecuencia al famosu [[Ceremonia xaponesa del té maestro de té]] [[Sen no Rikyu]]. El términu traduzse de normal como "namái per esta vegada," "nunca más," o "una oportunidá na vida." Ichi-go ichi-y rellaciónase col [[Budismu]] [[Zen]] y con conceutos de transitoriedad. El términu acomúñase particularmente cola [[Ceremonia xaponesa del té]], y con frecuencia se [[Shodō|caligrafía]] sobre rollos que se colgar nel salón de té. Nel contestu de la ceremonia del té, ichi-go ichi-y recuérdalu a los participantes que cada xunta ye única. El términu tamién se repite enforma nel [[budō]] (vía marcial). Dacuando úsase p'alvertir a los estudiantes que se desdexen, o que con frecuencia atayen les téuniques a mediu camín pa "intentar de nuevu", en llugar de siguir alantre cola téunica a pesar del error. Nun enfrentamientu a muerte, nun hai oportunidá de "volvelo a intentar." Anque les téuniques tienen d'ensayase munches vegaes nel [[Dōjō|dojo]], caúna debe trate como un eventu singular y decisivo. == Referencies na [[cultura popular]] == * El términu ye la frase favorita de [[Hiro Nakamura]] na serie de NBC llamada ''[[Heroes (serie de televisión)|Heroes]]''<ref>[https://web.archive.org/web/20070208042002/http://blogs.nbcuni.com/hiro_blog/2006/09/hi.html Blogue de Hiro]</ref> y utilízase como'l subítulo de la distribución de ''[[Forrest Gump]]'' en xaponés.<ref>{{Cita web |url=http://japanese.about.com/library/weekly/aa011401a.htm |títulu=Títulos de películes en xaponés (2) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160707005610/http://japanese.about.com/library/weekly/aa011401a.htm |fechaarchivu=2016-07-07 }}</ref> * El términu utilizar nun episodiu del [[anime]] [[Azumanga Daioh]]. Tamién ye'l títulu d'un cantar na banda sonora de [[Kareshi Kanojo non Jijō]]. * El términu utilizar en dellos episodios de la serie de TBS llamada [[Hana Yori Dango]]. * Él términu utilizar nun episodiu de la serie llamada Nihonjin non Shiranai Nihongo. * Él términu utilizar nel episodiu 93 de la serie らんま½ (Ranma ½). *El términu da nome al octavu episodiu de la cuarta temporada de ''[[Mozart in the Jungle]]'', nel que Hailey y Rodrigo participen nuna ceremonia del té. *La banda progresiva británica [[Camel (banda)|Camel]] bautizó con esti términu'l so DVD editáu nel añu 2017, que contién un conciertu ufiertáu en Tokiu l'añu anterior. == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Ichi-go ichi-e}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Terminoloxía Zen]] [[Categoría:Idioma xaponés]] [[Categoría:Ceremonia del té xaponés]] grve5zq6ocrdh1ysu7c724c98srg8n8 Idioma araona 0 165727 4485057 4483519 2026-04-05T15:24:38Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485057 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Araona |familia madre = área amazónica central y oriental |oficial = {{BOL}} |países = {{BOL}} |zona = Norte del [[Departamentu de La Paz (Bolivia)|Departamentu de La Paz]] |falantes = 111 |familia = [[Llingües tacanes]] |iso1 = |iso2 = aru |iso3 = llabro |mapa = |mapa_lleenda = }} La llingua '''araona''' ye una llingua indíxena falada pola etnia [[América del Sur|suramericana]] de los [[araona]], habitantes de la rexón [[Selva amazónica|amazónica]] del departamentu [[bolivia|bolivianu]] de [[Departamentu de La Paz (Bolivia)|La Paz]] nes cabeceres del [[ríu Manupari]] y Manorimi. Dende la promulgación del decretu supremu nᵘ 25894 el 11 de setiembre de 2000 l'araona ye una de les llingües indíxenes oficiales de Bolivia,<ref>[http://www.lexivox.org/norms/BO-DS-25894.html Bolivia: Decretu Supremu Nº 25894, 11 de setiembre de 2000]</ref> lo que foi incluyíu na [[Constitución de Bolivia|Constitución Política]] al ser promulgada'l 7 de febreru de 2009.<ref>[http://bolivia.infoleyes.com/shownorm.php?id=469 Constitución Política de Bolivia]</ref> == Situación actual == Según los datos proporcionaos en Crevels y Muysken (2009:15), el númberu de falantes de araona, de cuatro a más años d'edá, xube a 111 y, poro, trátase d'una llingua en peligru d'estinción (Crevels, 2012). L'usu de la llingua dientro de la tribu ye consideráu brengosu. Según Emkow (2012), los factores que contribuyeron al monollingüismu ente los araonas fueron probablemente l'alloñanza xeográfica, la poca interacción, incluyendo la exogamia, con otros grupos étnicos y la falta de servicios educativos per parte del gobiernu. == Aspeutos históricos == [[Ficheru:Pueblos originarios de Bolivia.png|thumb|Pueblos orixinarios de Bolivia.]] Emkow (2012) señala que la primera referencia sobre'l contautu colos araonas provién de los [[misioneros franciscanos]] Manuel Mancini y Fidel Codenach a finales del sieglu XIX. Por cuenta de les dificultaes y riesgos nos que s'atopaben entós daquella, los franciscanos nun llegaron a crear una misión na comunidá. Al entamu de la conquista del Norte de Bolivia, rellacionada col descubrimientu de cauchu nes selves del Territoriu de la Colonia Nacional, los araonas constituyíen el grupu indíxena más estensu na rexón. Sicasí, mientres la era de la esplotación del cauchu, los araonas y otros grupos indíxenes fueron sacaos de los sos pueblos pa ser utilizaos como esclavos, fechu qu'abrasó dramáticamente la so población y cultura. De los miles qu'había al entamu de la puxanza del cauchu, namái se conoz el destín d'unos cuantos. Ente 1910 y 1965, los araonas que llograron fuxir y sobrevivir aquel periodu, instaláronse temporalmente en dellos llugares ente los ríos Manorimi y Manopare. En 1965, los miembros del ILV ([[Institutu Llingüísticu de Branu]]) establecieron una comunidá permanente en Puertu Araona nel Manopare. Gracies a la influencia de los misioneros del ILV, los araonas estendieron los sos contactos con otres comunidaes. Anguaño, por cuenta de la falta d'una educación formal y a la so poca conocencia de castellán, los araonas siguen en desventaxa na sociedá boliviana. Sicasí, como señala Emkow (2012), los araonas lluchen por tener representación y atención del gobiernu, de grupos indíxenes y de les misiones. == Clasificación == L'araona ye un miembru de la [[Llingües tacanes|familia tacana]]. Como indica Emkow (2012), la filiación tacana del araona estableciósesobremanera, poles reconstrucciones fonolóxiques y morfolóxiques de Key (1963, 1968), Key et al. (1992) y Girard (1971). == Esbozu gramatical == === Fonoloxía === L'araona presenta 18 fonemes consonánticos, como se repara nel cuadru 1 (Emkow, 2012): {| style="text-align: center; width: 60%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 1: Consonantes en araona''' | || ||style="background:#ccccff"| '''Billabiales''' || style="background:#ccccff"|'''Alveolares''' ||style="background:#ccccff"| '''Alveopalatales''' || style="background:#ccccff"|'''Velares''' || style="background:#ccccff"|'''Glotales''' |- | rowspan= 2 style="background:#ccccff"|'''Oclusives''' || sordes || p || t || ||k || |- | sonores || b|| d || dy || || ' |- |style="background:#ccccff"| '''Africaes''' || || || ts || ch || || |- | rowspan= 2 style="background:#ccccff"|'''Fricatives''' || sordes || || s || sh || || h |- | sonora || || z || || || |- | style="background:#ccccff"| '''Nasales''' || || m || n || || || |- | style="background:#ccccff"| '''Llateral''' || || ||l || || || |- | style="background:#ccccff"| '''Vibrante''' || || || r || || || |- | style="background:#ccccff"| '''Semivocal'''|| || w || || || y || |} <br /> L'araona presenta amás cuatro fonemes vocálicos. La vocal [o] solo asocede en dos nomes propios (Emkow, 2012): {| style="text-align: center; width: 40%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 2: Vocales en araona''' | || style="background:#ccccff"|'''Anterior''' || style="background:#ccccff"|'''Central''' || style="background:#ccccff"|'''Posterior''' |- | style="background:#ccccff"|'''Zarraes''' || i || || (o) |- | style="background:#ccccff"|'''Mediu zarrada''' || || || o |- | style="background:#ccccff"|'''Mediu abierta''' || y || || |- | style="background:#ccccff"|'''Abierta''' || ||a || |} <br /> === Léxicu y clases de pallabres === En cuanto al léxicu y les clases de pallabres nel araona, puede señalase lo siguiente (Emkow, 2012): * L'araona presenta les siguientes clases de pallabres: sustantivos, verbos, axetivos, cuantificadores, numberales, temporales, pronomes, demostrativos, posposiciones y partícules discursives. * Tocantes a los sustantivos, estrémense distintes subclases, a saber: sustantivos relativos non derivaos, sustantivos de parentescu, sustantivos relacionales, sustantivos llocativos, relativos compuestos, relativos derivaos y frases lexicalizadas. Los sustantivos de parentescu carauterizar por terminar toos nel formativu ''-di'', p. ex.: ''anodi'' 'güela', ''tadi'' 'padre' y ''wadi'' 'madre'. Ente que los sustantivos llocativos actúen superficialmente como posposiciones, yuxtaponiéndose de cutiu al sustantivu col que se rellacionen, p.ej. ''bakwe'' 'enriba de', ''tipa'' 'embaxo de'. * Los verbos en araona constitúin una clase zarrada de pallabres. Pueden estremase tamién en subclases: verbos transitivos, ej. ''pīsa'' 'matar', ''tsitia'' 'siguir', verbos intransitivos, ej. ''tāwi'' 'dormir' y ''mānō'' 'morrer', verbos ambitransitivos, ej. ''hāidyāowe'' 'dar a lluz' o 'nacer' y ''bamewe'' 'saber' o 'entender', verbos copulativos, p. ex. los verbos axetivales nos que'l complementu cópula ye una cualidá, y verbos auxiliares. * Los axetivos constitúin tamién una clase zarrada formada por unos cuantos axetivos que codifican nociones de dimensión y edá, como se repara nel cuadru 3: <br /> {| style="text-align: center; width: 30%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 3: Axetivos en araona''' | style="background:#ccccff"|'''Axetivu''' || style="background:#ccccff"|'''Significáu''' |- | baba || 'grande' |- | tsīdi || 'pequeñu' |- | ēsi || 'vieyu' |- |añada || 'mozu' |- |shakwa || 'nuevu' |} <br /> * Nel araona, estrémense tres tipos de pronomes: los pronomes personales, que son inflexivos pa casu y númberu, los pronomes demostrativos, que codifican dos alloñes 'proximal' y 'distal', y los pronomes interrogativos, qu'inclúin, por casu, los interrogativos ''ke'' 'cuál', ''ketsio'' 'cuándo' y ''keokwa'' 'cuántos'. * Les posposiciones en araona pueden ser locatives, intencionales y benefactivas, como se repara nel cuadru 4: <br /> {| style="text-align: center; width: 30%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 4: Posposiciones en araona''' ! style="background:#ccccff"| Posposición !! style="background:#ccccff"| Significáu |- | =biyō || 'sobre.LOC' |- | =bīyāy || 'sobre.PERL' |- |=metse || 'INS' |- | nae || 'COM' |- | ihi || 'con/xuntáu' |- | māwe || 'ensin' |- | poi || 'pa' |} <br /> * Tocantes a los temporales, estos funcionen como complementu de la cláusula. De siguío, preséntase un conxuntu de temporales n'araona: <br /> {| style="text-align: center; width: 30%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 5: Temporales n'araona''' ! style="background:#ccccff"| Temporal !! style="background:#ccccff"| Significáu |- | haeda|| 'güei' |- | weno || 'mañana' |- |wetseinyeo || 'ayeri' |- | bewewe || 'agora' |- | shamakana || 'apocayá' |} <br /> * Los alverbios son una clase zarrada nel idioma. Delles nociones alverbiales espresar por mediu de sufixos o proclíticos. * Nel araona, estrémase tamién partícules discursives, como, por casu, los marcadores de focu. La presencia d'un marcador de focu nuna cláusula produz la división de la cláusula nuna parte enfocada o resaltada (en focu) y una parte de fondu. Los marcadores de focu pueden espresase como proclíticos o partícules, como s'amuesa nel cuadru 6: <br /> {| style="text-align: center; width: 40%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 6: Marcadores de focu en araona''' ! style="background:#ccccff"| Marcadores de focu !! style="background:#ccccff"| Significáu!!style="background:#ccccff"|Tipu |- | =tso|| 'FOC'||marcador de focu puru |- | =mo || 'FOC.PRES'||marcador de focu presentacional |- |=we || 'INTNS'||intensificador |- | pe=we || 'namái'|| partícula de focu esclusiva/restrictiva |- | dipa=we || 'tamién'|| partícula de focu inclusiva/aditiva |} <br /> === Morfoloxía === Con al respective de la morfoloxía del araona, puede indicase lo siguiente (Emkow, 2012): * L'araona presenta escasa morfoloxía nominal. Nun esiste la categoría inflexional de xéneru y los marcadores de númberu nun son obligatorios. Esta llingua presenta, sicasí, marcadores de casu, que esprésense al traviés de clíticos, como se repara nel cuadru 7: <br /> {| style="text-align: center; width: 30%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 7: Clíticos de casu en araona''' | style="background:#ccccff"|'''Clíticos''' || style="background:#ccccff"|'''Glosa''' |- | =a || 'ERG' |- | =a || 'POS' |- | =a || 'EXP' |- |=o|| 'LOC' |- |=o || 'A EL' |- |=y || 'PERL' |- |=y || 'ABL' |- |=y || 'ECU' |} <br /> * Tocantes a la morfoloxía verbal, estrémense les siguientes categoríes gramaticales: tiempu, aspeutu, manera, modalidá, evidencialidad, direicionalidá, postura, valencia y negación. No que respecta al tiempu, l'araona presenta trés enclíticos de tiempu pa espresar pasáu recién, p.ej. en (1), pasáu remotu, en (2) y pasáu distante o bien remotu, en (3). Tocantes a la categoría d'aspeutu, esiste una gran variedá de marques aspectuales, que pueden clasificase en marques aspectuales de duratividad, de fase, d'anterioridá, de perfectividá, de progresu y marques d'aspeutu lexical. Tocantes a la categoría de manera, l'araona estrema tres modo: la manera declarativo, que se marca col proclíticu opcional ''y='' 'DCL', como se repara en (4), la manera imperativa, que se marca col enclíticu ''=ke'' 'IMP', como en (5), y la manera interrogativa, que se marca col proclíticu ''ke='' 'INT' nel casu de cláusules interrogatives absolutes, como en (6). <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(1)||''wetseiyeo''||''dōho''||''pisa=a'' |- | ||ayeri||mono||matar=PAS.RCN |- | || colspan=3 |'Ayeri yo cazaba un monu.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 70%" border="0" |- |(2)||''Tsonō-da''||''nalaōna=kana''||''betakata''||''zōto=a''||''tso'' ||''di-ta-asha''. |- | ||pasáu -NML.RAIGAÑU||araona=PL||dos||jaguar =ERG||de.una.vegada||comer-3A>O.DEF-PAS.REM |- | || colspan=6 |'Dalguna vegada un xaguar comió dos araonas d'una vegada.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 60%" border="0" |- |(3)||''Tsonoda=kata''||''kwada''||''tsāhai=kana''||''Hāwa''||''Mānō''||''kwicha=y''||''neti''||''po=isa'' |- | ||antes=bien||1PL.ABS||ancestru=PL||Mariellu||río||cuerpu=PERL||vivir||AUX.ITE=PAS.DIST |- | || colspan=8 |'Nel pasáu vivíamos en cantu del ríu Mariellu.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 50%" border="0" |- |(4)||''midya''||''bale''||''eowi''||''y=izi-ani''||''mikēda''|| ''wimato''||''a-naha'' |- | ||2SG.ABS||CNTR||agua||DCL=beber-PROG||2SG.POS||boca||COP-moyáu |- | || colspan=7 |'Sí tomasti agua. La to boca ta moyada.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(5)||''nī/o ''||''ba=ke'' |- | ||perru||mirar=IMP |- | || colspan=2 |'¡Mire al perru!' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(6)||''ke=nawi'' |- | ||INT=bañar |- | ||'¿Te bañasti?' |} <br /> * L'araona presenta marcadores de evidencialidad que faen referencia a la fonte d'información, especificando si ye que l'interlocutor vio, escuchó, infirió, o sabe per mediu d'un discursu direutu, la información que tresmite. Nel cuadru 8, amuésense los marcadores evidenciales del araona: <br /> {| style="text-align: center; width: 50%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 8: Evidencialidad en araona''' ! style="background:#ccccff"| Evidencialidad !! style="background:#ccccff"| Marcador!!style="background:#ccccff"|Glosa !!style="background:#ccccff"|Estatus morfémico |- | non visual|| '-ibo'||EVI.NVIS|| sufixu |- |visual || '-diba'||EVI.VIS|| sufixu |- |inferida || '=hai'||INFR || enclíticu |- | reportada|| 'pa'||RPT|| partícula |- <br /> * Nel araona, faise usu de verbos auxiliares, que constitúin una clase pequeña de pallabres que son usaos como verbos de sofitu pa los marcadores que nun pueden axuntase a un verbu principal. Asina tenemos, por casu, el copulativu ''=pō='' en (7), qu'acompaña al verbu axetival ''abōze'' 'lentu' pa llevar el marcador negativu. Esta llingua presenta, amás, construcciones de verbos seriales, como se repara en (8), que constitúin una secuencia de verbos qu'actúen xuntos como un solu predicáu, ensin nengún marcador manifiestu de coordinación, subordinación o dependencia sintáctica de cualesquier otra clase. <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(7)||''Īza''||''a-bōze''||''pi=pō=ma.'' |- | ||puercu.espín||COP-lentu||NEG1=COP=NEG2 |- | || colspan=3 |'El puercuspín nun ye lentu.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(8)||''moye''||''kwe''||''lala-ti-ibo'' |- | ||castañes||cortar||abrir-DIR-EVI.NVIS |- | || colspan=3 |'Ellos corten les castañes y abrir.' |} <br /> === Sintaxis === Tocantes a la sintaxis del araona, puede señalase los siguiente (Emkow, 2012): * Nel araona, l'orde básicu de constituyentes d'una cláusula transitiva ye AOV (Axente-Oxetu-Verbu), como se repara en (9), sicasí nuna clausa intransitiva ye SV (Suxetu-Verbu). <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(9)||''zōto=a''||''Nāli''||''di-ibo'' |- | ||xaguar=ERG||Nali||comer-EVI.NVIS |- | || colspan=3 |'El xaguar comió a Nali.' |} <br /> * Les cláusules de complementu en araona solo asoceden na función d'oxetu direutu, precediendo al verbu, como se repara en (10), o como suxetu de la cópula. <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(10)||''[Tsa wāy-neti]''||''ba-iki.'' |- | ||caminar.alredor-paráu||ver-ANT.TR |- | || colspan=2 |'Ver caminando pequí.' |} <br /> * Les cláusules subordinaes precieden a la clausa principal y márquense con un subordinador. La subordinación puede espresar una rellación temporal-secuencial, como en (11), temporal-simultánea, como en (12), causal, como en (13), consecutiva o intencional ente la clausa principal y la subordinada. <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(11)||''[esquito-eme''||''a='''tso''']''||''papa-ibo'' |- | ||morrer-CAUS||AUX.TR=SEC||soterrar-EVI.NVIS |- | || colspan=3 |'Dempués de matar(lo) (lo) soterraron.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(12)||''[Ema''||''ezoe=lipi''||'''''tsio''']''||''homo''||''Mānōlīel mio''||''neti.'' |- | ||1SG.ABS||neñu=DIM||cuando||DEM.PROX||Manolimi||vivir |- | || colspan=6 |'Yo yera neñu cuando vivía ellí nel Manorimi.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 50%" border="0" |- |(13)||''[wāda''||''hētsi''||''sali-iki='''poho''']''||''bote-ibo''||''a-pitsa'' |- | ||3SG.POS||pierna||mancar-ANT.TR=porque||baxar-EVI.NVIS||COP-imposible |- | || colspan=5 |'Como (Lluna) mancara les sos piernes, nun podía baxar del árbol.' |} <br /> == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * Crevels, Mily (2012). Language endangerment in South America: The clock is ticking. En: Lyle Campbel y Verónica Grondona (eds.) The Indigenous Languages of South America: a comprehensive guide, 167-233. Berlin/Boston: Walter de Gruyter GmbH & Co. KG. * Crevels, Mily y Muysken, Pieter (2009). Llingües de Bolivia: presentación y antecedentes. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) Llingües de Bolivia, tomu I Ámbitu andín, 13-26. La Paz: Plural editores. * Emkow, Carola (2012). Araona. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu II Amazonia''. La Paz: Plural editores. (en prensa) * Girard, Victor (1971). ''Proto-Takanan Phonology''. Berkeley: [[University of California Press]]. * Key, Mary R. (1963). ''Comparative Phonology of the Tacanan Languages''. Tesis de doctoráu, University of Texas at Austin. * Key, Mary R. (1968). ''Comparative Tacanan Phonology with Cavineña Phonology and Notes on Pano-Tacanan''. L'Haya: Mouton. * Key, Mary, Tugwell, Michael y Wessels, Marti (1992). "Araona Correspondences in Tacanan", ''International Journal of American Linguistics'', Vol. 58, Non. 1 (Jan., 1992), páxs. 96-117. == Enllaces esternos == {{Incubator|aru}} *[http://www.ethnologue.com/15/show_language.asp?code=llabro Descripción en Ethnologue] *[https://web.archive.org/web/20101011172217/http://www.sil.org/acpub/repository/16381.pdf De Pitman, Mary, ''Diccionariu Araona y Castellán'', Riberalta, Bolivia, SIL,1981 ] * [http://www.ru.nl/lenguassp/ Llingües de Bolivia (Universidá Radboud de Nijmegen)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112082221/https://www.ru.nl/lenguassp/ |date=2018-11-12 }} * [http://www.endangeredlanguages.com/lang/3858 Proyeutu Idiomes en peligru d'estinción- Araona] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160323003957/http://www.endangeredlanguages.com/lang/3858 |date=2016-03-23 }} {{ORDENAR:Araona}} {{Tradubot|Idioma araona}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües de Bolivia]] [[Categoría:Llingües tacanes]] evj7tsa0px01iv2c9acs864fjd9wake Idioma bangime 0 165751 4485058 4271300 2026-04-05T15:31:46Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485058 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Bangime |nativu = ''Baŋgɛri-mɛ'' |familia madre = Llingua aisllada |países = {{MLI}} |zona = [[Cantiles de Bandiagara|cantiles de la rexón dogón]] |falantes = 2000 ([[2005]]) |familia = [[llingua aisllada#Llingües cuasi-aisllaes|Llingua aisllada]]<br /> &nbsp;'''Burushaski''' |mapa = [[Ficheru:Dogon-lg-ru.png|280px|right]] |mapa_lleenda = {{lleenda|#DC2B19|Bangi-me, ente les llingües dogón}} |iso2 = |iso3 = dba |sil = BSK |ref=y18 |glotto=bang1363 |glottorefname=Bangime }} L''''idioma bangime''' ([[autoglotónimu]] ''bàŋɡí–mɛ̀''), tamién llamáu ''Bàŋgɛ́rí-mɛ̀'',<ref>Les secuencies /Vr/ fonéticamente omitir con frecuencia. Amás la llingua recibe dacuando'l nome de ''Numadaw'', que ye parte d'un saludu.</ref> ye una llingua falada por unes 1500 persones d'etnia [[dogón]] en siete aldees nel sur de [[Malí]], que se denominen a sí mesmu ''bàŋɡá–ndɛ̀'' ('pueblu ocultu'). Magar esta llingua considerar mientres enforma tiempu una [[llingües dogón|llingua dogón]] más, anque bien distinta del restu, Blench (2005) propunxo qu'en realidá nun yera una llingua dogón sinón una [[llingua asilada]] filoxenéticamente independiente del dogón. La investigación posterior confirmó esta hipótesis amosando que nun ta emparentada coles llingües dogón cercanes. Roger Blench, qu'afayó que'l bangime nun ye de fechu una llingua dogona, señala que, :''This language contains some Niger–Congo roots but is lexically very remote from all other languages in West Africa. It is presumably the last remaining representative of the languages spoken prior to the expansion of the Dogon proper,'' que data de fai 3000 o 4000 años. El bangime foi descritu como una "[[antilengua]]", esto ye, una llingua que sirve pa estremar a los sos falantes d'una población xeneral más amplia, posiblemente acomuñada coles aldegues de los bangande, que fueron un abellugu pa persones fuxíes de caravanes d'esclavos.<ref>{{cita publicación| doi = 10.1016/S0262-4079(14)61070-8| volume = 222| númberu = 2971| páxines = 42–45| apellíu = Bradley| nome = Matthew Timothy| títulu = The 'secret ones': tales from Mali's anti-language| publicación = New Scientist| fecha = 31 de mayu de 2014| url = http://www.newscientist.com/article/mg22229710.700-people-of-secrets-the-slave-sanctuary-antilanguage.html}}</ref> [[Roger Blench|Blench]] (2015) suxirió que'l bangime y les [[llingües dogón]] podríen tener [[sustratu llingüísticu]], agora perdíu, de tipu [[llingües Nilo-saḥarianes|nilo-saḥarianu]] que se dixebró relativamente llueu del proto-nilo-saḥarianu y tentantivamente denomina a esta caña nilo-saḥariana como "mesetaria" (inglés "''Plateau''").<ref>Blench, Roger. 2015. [https://www.academia.edu/15754234/Was_there_a_now-vanished_branch_of_Nilo-Saharan_on_the_Dogon_Plateau_Evidence_from_substrate_vocabulary_in_Bangime_and_Dogon Was there a now-vanished branch of Nilo-Saharan on the Dogon Plateau? Evidence from substrate vocabulary in Bangime and Dogon].</ref> == Aspeutos históricos, sociales y culturales == === Allugamientu === El bangime falar en siete aldees al este de Karge, cerca de [[Bandiagara]] na [[Rexón de Mopti]], en Mali central (Blench, 2007). La llista d'aldegues ye: *Bara ([[Alfabetu Fonéticu Internacional|AFI]]: {{IPA|[bara]}}) *Bounou ([[Alfabetu Fonéticu Internacional|AFI]]: {{IPA|[bunu]}}) *Niana ([[Alfabetu Fonéticu Internacional|AFI]]: {{IPA|[ɲana]}}) *Die'nin ([[Alfabetu Fonéticu Internacional|AFI]]: {{IPA|[jene]}}) *Digari ([[Alfabetu Fonéticu Internacional|AFI]]: {{IPA|[diɡarɔ]}}) *Doro ([[Alfabetu Fonéticu Internacional|AFI]]: {{IPA|[dɔrɔ]}}) *Due ([[Alfabetu Fonéticu Internacional|AFI]]: {{IPA|[ʔjeni]}}) == Descripción llingüística == ===Fonoloxía=== Les vocales usen el [[traza fonética]] [[ATR (traza fonética)|ATR]] que regula la meyora del raigañu de la llingua, qu'afecta a les consonantes circundantes, anque a diferencia d'otros sistemes fonlógicos con ATR, nun esiste [[harmonía vocálica]] de la traza ATR en bangime. Les vocales son {{IPA|/i ɪ y ɛ a ɔ o ʊ o/}}, amás la vocales pueden ser [[vocal llarga|llargues]] y [[vocal nasal|nasalizadas]]. Esisten tres tono posibles sobre sílabes d'una [[mora (llingüística)|mora]] (sílabes curties): alto, baxu y ascendente. Amás, esiste un tonu descendente que puede apaecer en sílabes llargues. La sílabes amás pueden escarecer d'un tonu inherente. El bangime tien dstinciones consonántiques que nun apaecen en llingües dogonas. El so inventariu consonánticu vien dau por: {|class="wikitable IPA" |- |m||n||ɲ||ŋ |- |p||t|| ||k |- |b||d|| ||ɡ |- | ||s||ɕ|| |- | ||l||j ɥ||w |} Los grupos consonánticos con consonantes nasales, tienden a omitir l'elementu [[oclusiva|oclusivu]], y frecuenetemente presenten [[lenición]] o nasalización de la [[sonorante]]: {{IPA|[búndà] ~ [búr̃a] ~ [bún]}} 'acabar', {{IPA|[támbà] ~ [táw̃à] ~ [támà]}} 'mazcar'. {{IPA|/b/}} y {{IPA|/ɡ/}} realícense como {{IPA|[ʋ]}} y {{IPA|[ɣ]}}, dependiendo del valor de la traza ATR de les vocales adjyacentes. El fonema {{IPA|/s/}} apaez como {{IPA|[ʃ]}} ante consonante zarraes, {{IPA|/t/}} y {{IPA|/j/}} como {{IPA|[tʃ]}} y {{IPA|[ʒ]}} ante vocal palatales zarraes. El fonema {{IPA|/j/}} realízase como {{IPA|[dʒ]}} tres una nasal. ===Morfoloxía=== El bangime ye una [[llingua aislante]]. Los únicos [[afixu|afixos]] granibles son la marca de plural y un diminutivu, que s'usen namái nes pallabres que designen humanos. == Referencies == {{llistaref|2}} === Bibliografía === * Blench, Robert, Bangime description and word list [http://www.rogerblench.info/Language/Isolates/Bangime%20wordlist%20paper.pdf (2005)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230222203656/http://www.rogerblench.info/Language/Isolates/Bangime%20wordlist%20paper.pdf |date=2023-02-22 }}[http://www.rogerblench.info/Language/Isolates/Bangi%20me%20%20paper%20for%20MT.pdf (2007)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219233231/http://www.rogerblench.info/Language/Isolates/Bangi%20me%20%20paper%20for%20MT.pdf |date=2013-12-19 }} * Hantgan & Vydrin, [https://web.archive.org/web/20120316221245/http://25images.ish-lyon.cnrs.fr/player/player.php?id=72&id_sequence=426&quality=hd "Bangime, Justification as a Language Isolate"], presented at the Language Isolates in Africa workshop, Lyons, December 4, 2010 * Hantgan, Abbie, ''A Grammar of Bangime''[https://web.archive.org/web/20110701211821/http://dogonlanguages.org/docs/A_Grammar_of_Bangime.pdf] (draft, 2010) * {{cita tesis |last= Hantgan |first= Abbie |author= |date= July 2013 |títulu= Aspects of Bangime phonology, morphology, and morphosyntax |degree= Ph.D. |publisher= Indiana University |docket= |oclc= 893980514 |url= http://hdl.handle.net/2022/18024}} === Enllaces esternos === *[http://dogonlanguages.org/bangime.cfm Bangime] at the Dogon languages and Bangime project {{Tradubot|Idioma bangime}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües de Malí]] [[Categoría:Llingües ensin clasificar d'África]] [[Categoría:Llingües aisllaes d'África]] qqodef4ohvi36n756griq4joipdkuui Idioma baure 0 165757 4485059 4482140 2026-04-05T15:37:42Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485059 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma | nome = Baure | nativu = ''Baure'' | zona = [[Departamentu del Beni]] | país = {{bandera2|Bolivia}} | falantes= 67 | familia madre = Árees circum-amazónica y circum-caribeña |font= white | familia = [[llingües arahuaques|Maipureana (Arawak)]]<br /> &nbsp;&nbsp;Arawak meridional<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües arawak Paraná-Mamoré|Paraná-Mamoré]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Baure''' | oficial= Bolivia | iso3=brg }} El '''baure''' ye una [[llingües arahuaques|llingua arahuaca]] del sur, falada na rexón nordeste de Bolivia, na parte boliviana de l'Amazonia. Dende la promulgación del decretu supremu Nᵘ25894 el 11 de setiembre de 2000 el baure ye una de les llingües indíxenes oficiales de Bolivia,<ref>[http://www.lexivox.org/norms/BO-DS-25894.html Bolivia: Decretu Supremu Nᵘ25894, 11 de setiembre de 2000]</ref> lo que foi incluyíu na [[Constitución de Bolivia|Constitución Política]] al ser promulgada'l 7 de febreru de 2009.<ref>[http://bolivia.infoleyes.com/shownorm.php?id=469 Constitución Política de Bolivia]</ref> == Situación actual == Según los datos proporcionaos en Crevels y Muysken (2009:15) y Crevels (2012:170), el númberu de falantes de baure xube a 67 y, poro, trátase d'una llingua que s'atopa en serio peligru d'estinción. En cuanto al grupu étnicu baure, Danielsen (2012) señala que cunta con 3000 a 5000 miembros, númberu qu'inclúi tanto a los baures del conceyu de Baure y comunidaes aledañas, según a los baures d'El Carmen. Les persones que falen el baure con fluidez y habilidá son na so mayoría mayores de 60 años. Cerca de 500 persones, mayores de 40, cunten con una conocencia pasiva del baure. Solo unos cuantos neños y mozos aprienden daqué de baure de los sos güelos. Como señala Danielsen (2012), tolos falantes baures son billingües en castellán, anque'l castellán de dellos falantes mayores ye bien básicu, en comparanza cola so habilidá en baure. La llingua falar en contestos llindaos, como, por casu, en conversaciones ente vieyos na casa, en saludos, en chancies, en narratives mítiques, en discursos rituales y en cantares, particularmente nel Cantar de Baures, que ye parte de les festividaes de cada pueblu. Danielsen (2012) indica, amás, que gracies al estudiu de la llingua baure y los talleres d'alfabetización nes Tierres Baxes de Bolivia, esperimentóse un cambéu en cuanto al usu de la llingua: munchos falantes empezaron a integrar la llingua de nuevu a la so vida diaria y a tresmitila a los mozos. == Aspeutos históricos == [[Ficheru:Pueblos originarios de Bolivia.png|thumb|Pueblos orixinarios de Bolivia.]] La hestoria de los baures y otres comunidaes de la rexón de los Llanos de Mojos, puede estremase, como propón Danielsen (2012), en cinco grandes periodos o momentos de cambéu: la dómina prehispánica, la dómina de los [[xesuites]], el periodu de la esplotación del cauchu a finales del sieglu XIX, la metá del sieglu XX coles sos reformes y polítiques significatives y la dómina de la creciente conciencia y politización indíxenes, que se reflexa nun movimientu indíxena qu'empieza nos años 90. Como señala Danielsen (2012), gracies a esti movimientu la identidá indíxena adquirió un valor nuevu, la autoconfianza indíxena ameyoró y, con ello, la valoración de les cultures y costumes tradicionales, según l'interés poles llingües orixinaries, tales como'l baure. == Clasificación xenética == El baure ye una llingua que pertenez a la gran familia de [[llingües arahuaques|llingües arahuaca]], más específicamente a les llingües arahuaques del Sur, caña a la cual pertenecen tamién les llingües mojeñas: [[Idioma trinitariu|trinitariu]], [[Idioma ignaciano|ignaciano]], loretano y javierano. Danielsen (2012) señala que'l baure ta más estrechamente rellacionáu, en términos léxicos y gramaticales, coles llingües mueyo trinitariu y ignaciano. Una de les carauterístiques distintives del baure, con al respective de les llingües mueyo, ye la perda de les vocales finales. == Esbozu gramatical == === Fonoloxía === El baure presenta 14 consonantes, si inclúyese la oclusiva glotal, que'l so estatus fonémico entá nun ye bien claro, como señala Danielsen (2012). Reparar, amás, cuatro alófonos, que apaecen en paréntesis nel cuadru 1: {| style="text-align: center; width: 60%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 1: Consonantes baures''' | || ||style="background:#ccccff"|'''Billabiales''' || style="background:#ccccff"| '''Labiodental'''|| style="background:#ccccff"|'''Alveolares''' || style="background:#ccccff"|'''Postalveolares''' || style="background:#ccccff"|'''Palatal'''|| style="background:#ccccff"| '''Velares''' || style="background:#ccccff"|'''Glotales''' |- | rowspan= 2 style="background:#ccccff"|'''Oclusives'''|| sordes || p || || t || || || k || (ʔ) |- | sonores || (b) || ||(d)|| || || (g) || |- | rowspan= 2 style="background:#ccccff"|'''Africaes''' || sorda || || || || tʃ || || || |- | sonora|| || || || dʒ || || || |- | rowspan= 2 style="background:#ccccff"| '''Fricatives''' || sordes || || || s ||ʃ|| || || h |- | sonora|| || v || || || || || |- | style="background:#ccccff"| '''Nasales'''|| || m || || n || || || || |- | style="background:#ccccff"| '''Vibrante''' || || || || ||r || || || |- | style="background:#ccccff"| '''Semivocales''' || || w || || || || j || || |} <br /> El baure presenta cuatro vocales básiques, que nun s'estremen pola estensión o pola nasalidá: ''i, y, o'' y ''a''. La vocal ''o'' puede tamién ser realizada como [o], de cutiu en combinación cola semivocal ''w'' (Danielsen, 2012). === Clases de pallabres y morfoloxía === Tocantes a les clases de pallabres y la morfoloxía del baure, puede señalase lo siguiente (Danielsen, 2012): * Los sustantivos, los axetivos y los verbos constitúin clases de pallabres abiertes en baure. Los alverbios constitúin una clase de pallabra semi-zarrada, y les clases de pallabres zarraes son los pronomes posesivos, personales y demostrativos, los artículos, los conectores de cláusules y otres partícules. Los clíticos personales, que faen referencia a posesores, como en (1), suxetos, como en (2), y oxetos, como en (3), y los clíticos clausales son morfemes amestaos importantes que funcionen a nivel de la frase y la clausa. <br /> {| style="text-align: left; width: 10%" border="0" |- |(1)||'''''nin'''=shir'' |- | ||1SG=fíu |- | ||'el mio fíu' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 15%" border="0" |- |(2)||'''''pi'''=nik'' |- | ||2SG=comer |- | ||'tu comes/comisti' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 25%" border="0" |- |(3)||''nin=pa='''ro'''''||''ti''||''eton'' |- | ||1SG=dar=3SG.M||DEM.1.F||muyer |- | || colspan=3 |'yo dar/di a la muyer' |} <br /> * A diferencia de los clíticos personales, los pronomes personales nun son morfemes amestaos sinón llibres y tán compuestos d'un clíticu y l'elementu ''-ti''', como p.ej. ''piti''' 'tu'. Los pronomes posesivos componer de tres elemento: clíticu personal + ''-ti''' + ''-r(o)'', como p.ej. ''pitir''' 'to' en (4): <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(4)||''tech''||''pitir''||''pania'.'' |- | ||DEM.2.M||to||toalla |- | || colspan=3 |'esta toalla/pañu de ti' |} <br /> * El baure presenta un conxuntu de determinantes demostrativos, que siempren precieden al sustantivu y estrémense según tres graos de distancia. Nel cuadru 3, amuésense los determinantes demostrativos y los artículos. <br /> {| style="text-align: center; width: 40%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 3: Artículos y pronomes demostrativos''' | || colspan=2 style="background:#ccccff"|'''Singular''' || rowspan= 2 style="background:#ccccff"|'''Plural''' |- | || '''masculín''' || '''femenín''' |- | '''artículu''' || ''to'' || ''ti'' || ''to'' |- | '''presente (DEM1)''' || ''te'' || ''ti'' ||''to'' |- | '''próximu (DEM2)'''|| ''tech'' || ''tich''|| ''to nech'' |- | '''distante (DEM3)''' || ''ten'' || ''tin'' || ''to nen'' |} <br /> * Tocantes a los sustantivos, estrémense tres grupos según la so capacidá de posesión: los sustantivos de posesión puramente dichu, que son formes amestaes que nun se pueden utilizar ensin el marcáu del posesor ya inclúin los términos de parentescu, p.ej. ''=shir'' 'fíu', partes del cuerpu, p.ej. =wojis 'mano', y dellos otros elementos específicos, p.ej. ''=wer'' 'casa'; los sustantivos ensin tener, que son formes que pueden utilizase llibremente, pero de los cualos puede derivase una forma tenida col sufixu posesivu ''-n(o)'' 'POS', p. ex. ''yakis'' 'lleña' > ''niyakison'' 'la mio lleña', ''jopi'' 'cántaru' > ''nijapin'' 'el mio cántaru'; y los sustantivos que nunca pueden ser teníos, p.ej. ''ses'' 'sol', ''wajis'' 'estrella', ''wapoer'' 'ríu'. Los sustantivos pueden tener marcaes les categoríes siguientes: plural, como se repara en (5), diminutivos/aumentativos, como en (6) y llocativos, como en (7). <br /> {| style="text-align: left; width: 10%" border="0" |- |(5)||''nin-'''nev''''' |- | ||mosquitu-PL |- | ||'mosquitos' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 10%" border="0" |- |(6)||''sipori-'''chi''''' |- | ||xaronca-DIM |- | ||'ranita' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 10%" border="0" |- |(7)||''pari-'''ye''''' |- | ||casa-LOC |- | ||'na casa' |} <br /> * El baure tien un sistema de clasificación de sustantivos que se manifiesta al traviés de más de 50 clasificadores, que s'amiesten a axetivos, numberales y verbos, pero tamién a los compuestos del sustantivu, pa faer referencia a la clase de la que ye miembru'l sustantivu (humanu, animal, líquidu, comida, etc.), como se repara en (8): <br /> {| style="text-align: left; width: 25%" border="0" |- |(8)||''iyowko-'''a'''-non''||''to''||''ka'ano-nev'' |- | ||dellos-CLF:animal-NML||ART||animal-PL |- | || colspan=3 |'dellos animales' |} <br /> * Tocantes a los axetivos, estrémense tres clases: los axetivos amestaos, que lleven siempres un clasificador o'l raigañu d'un sustantivu amestáu anexáu y que describen tamañu, dimensión, edá y unos cuantos conceutos básicos más, p. ex. ''cho-pe'' [grande-CLF:cubiertu] 'grande (cuchiellu)', ''chinu-pi'' [vieyu-CLF:llargu&finu] 'vieyu (filo)'; los axetivos de la clase II que nun lleven un clasificador anexáu ya inclúi, por casu, a los préstamos del castellán, tales como ''picor'' 'pícaru', ''sons'' 'sonso'; y los axetivos de la clase III que son formes derivaes ya inclúi, por casu, los términos de color, tales como ''mosero-po-n'' [coloráu-CLF:ensame-NML] 'coloráu (pexe)', ''kotipo-sero-n'' [blancu-diente-NML] 'diente blancu'. * Los verbos constitúin la clase de pallabres más complexa en baure. Pueden constar de distintos niveles principales de afijación dientro de los cualos hai distintos conxuntos d'afixos que se porten de maneres distintes. Dichos niveles son el raigañu del verbu, que ye l'elementu léxicu más básicu d'un verbu, la tema del verbu, que se compón del raigañu más dellos afixos particulares amestaos a ella, y la base del verbu, que ye la unidá real del significáu del verbu y tamién la so forma de citación. A la base del verbu pueden amestase afixos aspectuales y modificadores de la valencia, que nun camuden el significáu del verbu, según tamién clíticos, que pueden ser personales, como se repara nel cuadru 4, y clausales. <br /> {| style="text-align: center; width: 30%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 4: Paradigma verbu intransitivu ''=kach'' 'dir'''' | ''nin=kach''||1SG=dise || 'yo (me) voi' |- | ''pi=kach'' || 2SG=dise|| 'tu (te) vas' |- | ''ri=kach'' || 3SG.F=dise || 'ella (se) va' |- | ''ro=kach'' || 3SG.M=dise|| 'él (se) va' |- | ''vi=kach''|| 1PL=dise || 'nós (nos) vamos' |- | ''yi=kach'' || 2PL=dise || 'ustedes (se) van' |- | ''non=kach''|| 3PL=dise || 'ellos (se) van' |} <br /> * En baure, estrémense alverbios locativos, como p. ex. ''ne''' 'equí', ''noiy'' 'allá', alverbios temporales, como p. ex. ''katir'' 'llueu, ceo', ''nariki'' 'agora, güei', alverbios de grau, como p.ej. ''imir'' 'bien', ''ijiriaw'' 'tanto', alverbios de manera, como p.ej. ''kik, kiyok'' 'realmente', ''moeh'' 'de xuru, ciertu', etc. * Estrémense, amás, un conxuntu de partícules conectores, como p. ex. ''ach'' 'y', ''apo'' 'o', ''tiwe''' 'pero', etc. <br /> === Sintaxis === Tocantes a la sintaxis del baure, puede señalase lo siguiente (Danielsen, 2012): * En baure, l'orde de constituyentes menos marcáu ye VSO, col verbu o predicáu non verbal al entamu de la cláusula. <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- | ||'''V'''||'''S'''|| ||'''O'''|| |- |(9)||''non=nik''||''to''||''llabren''||''to''||''ro=soki.'' |- | ||3PL=comer||ART||páxaru||ART||3SGm=grana |- | || colspan=5 |'Los páxaros comen les granes (d'un árbol).' |} <br /> * En baure, ye bien común, sicasí, tener namái un argumentu central representáu por un NP esplícitu, esto ye VS o VO, como se repara en (10a) y (10b): <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- | ||'''V'''||'''S'''|| |- |(10a)||''ro=kach''||''tech''||''sipori.'' |- | ||3SGm=dir||DEM2m||sapu |- | || colspan=3 |'Foise'l sapu.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- | ||'''V'''||'''O'''|| |- |(10b)||''ro=asko-pa''||''tech''||''sipori'' |- | ||3SGm=ayudar-DIR||DEM2m||sapu |- | || colspan=3 |'Él foi a ayudar al sapu.' |} <br /> * L'imperativu márcase al traviés del sufixu nominalizador ''-non'' 'NML', como se repara en (11): <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(11)||''pi=amo-'''non'''''||''in'' |- | ||2SG=llevar-NML||agua |- | || colspan=2 |'¡Traiga agua!' |} <br /> * Tocantes a la negación, úsase la partícula negativa ''nga'' 'non', o otres más específiques, como ''porok'' 'nunca', que siempres precieden al verbu o al predicáu, como se repara en (12a) y (12b): <br /> {| style="text-align: left; width: 50%" border="0" |- |(12a)||''riti'''||''ri=veko-wo''||tiwe'||''ndi'''||'''''nga'''''||''nin=cho-wo=ro'' |- | ||3SGf||3SGf=falar-COP||pero||1SG||NEG||1SG=entender-COP=3SGm |- | || colspan=6 |'Ella ta falando, pero yo nun lo entiendo.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(12b)||''ri=jewe-sa-wo''||'''''porok'''''||''ri=aviko-po'' |- | ||3SGf=champar-CLF:agua-COP||nunca.más||3SGf=volver-PRFLX |- | || colspan=3|'Ella se champó a l'agua y nunca más volvió.' |} <br /> * La formación d'entrugues ye unu de los aspeutos más complexos de la sintaxis del baure. Namái unes cuantes entrugues inclúin una partícula interrogativa, como se repara en (13). Na mayoría de los casos, les entrugues son construyíes como predicaos interrogativos específicos, como en (14), onde la entruga pal nome d'una persona construyir en base al verbu ''-woyo-'' 'tener nome' na forma reduplicada, o en (15), onde la entruga sobre la identidá de daquién constrúyese en base al verbu ''-woyik-'' 'ser'. Como se repara nestos exemplos, la mayoría d'entrugues en baure son marcaes pol sufixu nominalizador ''-n(o)'' 'NML', que amiéstase al verbu principal. <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(13)||'''''ko'''=pi''||''ejevipoeko-wo-non'' |- | ||por.qué=2SG||cayese-COP-NML |- | || colspan=2|'¿Por qué te caíste?' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(14)||''¿pi='''woyo~woyo'''-wo-n?'' |- | ||32SG=nome INT-COP-NML~ |- | || '¿Cómo te llames?' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(15)||''¿ro='''woyik'''o-wo-n''||''- eton''||''apo''||''jir?'' |- | ||3SGm=ser-COP-NML||muyer||o||home |- | || colspan=4|'¿Qué ye – muyer o home?' |} <br /> == Referencies == {{llistaref}} * Crevels, Mily (2012). Language endangerment in South America: The clock is ticking. En: Lyle Campbel y Verónica Grondona (eds.) ''The Indigenous Languages of South America: a comprehensive guide'', 167-233. Berlin/Boston: Walter de Gruyter GmbH & Co. KG. * Crevels, Mily y Muysken, Pieter (2009). Llingües de Bolivia: presentación y antecedentes. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu I Ámbitu andín'', 13-26. La Paz: Plural editores. * Danielsen, Swintha (2012). Baure. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu II Amazonia''. La Paz: Plural editores. (en prensa) == Enllaces esternos == * [http://www.ru.nl/lenguassp/ Llingües de Bolivia (Universidá Radboud de Nijmegen)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112082221/https://www.ru.nl/lenguassp/ |date=2018-11-12 }} * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Proyeutu Idiomes en peligru d'estinción- Baure |2=http://www.endangeredlanguages.com/lang/1845 |date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot }} {{ORDENAR:Baure}} {{Tradubot|Idioma baure}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües Paraná-Mamoré]] [[Categoría:Llingües de Bolivia]] kvjjapbeyoj5phnipu2k418d7m8mzc2 Idioma cuicatecu 0 165823 4485061 4388258 2026-04-05T16:03:07Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485061 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Cuicatecu |nativu = ''Nduudu yu'' |familia madre = mesoamérica |oficial= En [[Méxicu]] tien reconocencia como llingua nacional<ref>[https://web.archive.org/web/20070208095913/http://www.sep.gob.mx/work/resources/LocalContent/62817/12/ley_gen_derechos_ling_indigenas_2.htm Llei Xeneral de Derechos Llingüísticos de los Pueblos Indíxenes].</ref> |países= {{bandera|Méxicu}} [[Llingües de Méxicu|Méxicu]] |zona= [[La Cañada (Oaxaca)|La Cañada]] y la [[La Mixteca|Mixteca]] oaxaqueña |falantes= 12 785 (2010)<ref name="Inegi 2010">[http://cuentame.inegi.org.mx/hipertexto/todas-lenguas.htm INEGI. Llingües indíxenes en Méxicu y falantes (de 5 años y más) al 2010]</ref> |h1= |h2= |rank=''Non nos 100 mayores'' |familia=[[Llingües otomangueanas]]<br /> &nbsp;&nbsp;Otomangueanas orientales<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[llingües mixtecanas|Mixtecanas]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Cuicatecu''' |axencia= |sil= dellos |l1= cux |l1n= Cuicatecu de Tepeuxila |l2= cut |l2n= Cuicatecu de Teutila }} L''''idioma cuicatecu''' falar nel centru de la sierra madre oriental del Estáu d'Oaxaca. Esta llingua, xunto col [[Idioma mixteco|mixteco]] y el [[Idioma triqui|triqui]], formen el grupu mixtecano y esta al gran tueru otomangue. Cuenta con aproximao 12&nbsp;785 falantes.<ref name="Inegi 2010" /> == Etimoloxía de Cuicatlan == Cuicatlan ye un [[exónimo]] nahua que significa 'Llugar de cantares', el nome orixinal d'esti llugar en llingua cuicateca ye ''Yabaham'' 'casa de tierra' ([[autónimo]]). Al pueblu cuicatecu tamién se-y llama ''Nduudu yu''. == Variantes == L'Institutu Nacional de Llingües Indíxenes (INALI), revela nel so catálogu de llingües indíxenes qu'hai trés variantes,<ref>[http://www.inali.gob.mx/clin-inali/html/v_cuicateco.html INALI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190720011910/https://www.inali.gob.mx/clin-inali/html/v_cuicateco.html |date=2019-07-20 }}, Catálogu de Llingües Indíxenes.</ref> estes son: * '''dibaku''', cuicatecu del centru * '''duaku''', cucateco del norte * '''dubaku''', cuicatecu del oriente Sicasí'l Etnologue rexistra solu dos variantes: * Cuicatecu de Tepeuxila * Cuicatecu de Teutila == Carauterístiques == L'idioma cuicatecu escribir col alfabetu llatín xunto con dellos dicríticos pa marcar los tonos. Según Basauri (1990), el cuicatecu ye una llingua polisintética, esto ye, cunta con raigaños en redol a les cualos arrexuntar otres pallabres y partícules pa matizar el significáu. El cuicatecu tamién ye una [[llingua tonal]] y cuenta con 3 tonos: : Tonu altu: cúú ''culiebra'' : Tonu mediu: cu'o ''platu'' : Tonu baxu: cūū ''campana'' El signu (') representa al [[saltillo]] o [[oclusiva glotal]], oclusión o zarru instantáneu de les cuerdes vocales. Por casu: : 'cūū ''esti'' : cu'o ''platu'' La nasalización marcar con una '''n''' en super índiz. Por casu: : yuu<sup>n</sup> ''panoya'' : chée<sup>n</sup> ''corral'' == Vocabulariu cuicatecu == === Númberos === : āmā ''unu'' omma : uvi ''dos'' ove : inu ''trés'' inno : kūun ''cuatro' 'kun'un : xú'ún ''cinco'' gun'un : ñia´a ''seis' 'gan : n'dacha''siete'' nhacha : niné.''ocho'' ninne : nu´o ''nueve nunn'un : n'dichi ''diez' 'nhiche : nhichonma once : nhichó dolce : nhichinno trelce : nhizkun'un catorce : entiño quince : entiove dieciséis : entinno diecisiete : entiñokun dieciocho : entiñokoan diecinueve : niko venti : Kuakanpes ventiún == Ver tamién == * [[Pueblu cuicatecu]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * Anderson, E. Richard & Hilario Concepción R (1983) Diccionariu cuicatecu: español-cuicatecu, cuicatecu-español.‭ Ciudá de Méxicu: Institutu Llingüísticu de Branu. * Basauri, Carlos (1928). La situación actual de la población indíxena de Méxicu. Publicaciones de la Secretaría d'Educación Publica, vol. 16, non. 8. Ciudá de Méxicu: SEP. * Doesburg, Sebastián van (2013) [https://revistas-filologicas.unam.mx/tlalocan/index.php/tl/article/view/224/223 "Un confesionariu en llingua cuicateca de finales de la dómina virreinal"], Tlalocan. Revista de Fontes pa la Conocencia de les Cultures Indíxenes de Méxicu, núm. 19, 249-299. Historiografía Llingüística. Llingües Mexicanes: Cuicatecu. * Summer Institute of Linguistics (1961). 'Iiti s'een chi vee 'in'yeendi 'cuu. Idioma cuicatecu de Tepeuxila, Oax. Publicáu pol Institutu Llingüísticu de Branu en cooperación cola Direición Xeneral d'Asuntos Indíxenes de la Secretaria d'Educación Pública. Ciudá de Méxicu. == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20120620160129/http://www.sil.org/mexico/mixteca/cuicatecu/A002a-Pueblu-cux.htm El pueblu cuicatecu: notes de campu] * {{enllaz rotu|1=[http://www.inafed.gob.mx/work/templates/enciclo/oaxaca/conceyos/20177a.htm Enciclopedia de los Conceyos de Méxicu: San Juan Bautista Cuicatlan] |2=http://www.inafed.gob.mx/work/templates/enciclo/oaxaca/conceyos/20177a.htm |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20100724013515/http://www.sil.org/mexico/gob_mex/Himnu_nal.html#Cuicatecu L'Himnu Nacional Mexicanu en cuicatecu] * [http://www.everyculture.com/Middle-America-Caribbean/Cuicatec-Bibliography.html#ixzz119HaAtAz Everyculture] * [http://www.christusrex.org/www1/pater/wolf3-pdf/cuicatecu-tepeuxila-nt.pdf El Nuevu Testamentu en Cuicatecu] {{Tradubot|Idioma cuicateco}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües mixtecanas]] [[Categoría:Llingües de Méxicu|Cuicatecu]] lju5y4q3pyprq15olz4y266cbtk2kdg Idioma ese ejja 0 165845 4485062 4481966 2026-04-05T16:10:55Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485062 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Ese ejja, chama, huarayo |nativu = Ese'ejja |familia madre = área amazónica central y oriental |font= white |oficial = {{BOL}} |países = {{BOL}}<br /> {{PER}} |zona = |falantes = ~1867 |familia = [[llingües pano-tacanes|Llingües tacanes]] |iso1 = |iso2 = |iso3 = |mapa = |mapa_lleenda = }} [[Ficheru:Pueblos originarios de Bolivia.png|thumb|Mapa de los pueblos orixinarios de Bolivia]] L''''ese ejja''' (que deriva de ''ese'ejja'', pronunciáu {{IPA|/eseʔexa/}}, nome autóctonu del idioma), ye una [[Llingües pano-tacanes|llingua tacana]] falada polos [[Ese'Ejja]] en [[Bolivia]] y [[Perú]]. Dende la promulgación del decretu supremu Nᵘ 25894 el 11 de setiembre de 2000 l'ese ejja ye una de les llingües indíxenes oficiales de Bolivia,<ref>[http://www.lexivox.org/norms/BO-DS-25894.html Bolivia: Decretu Supremu Nᵘ 25894, 11 de setiembre de 2000]</ref> lo que foi incluyíu na [[Constitución de Bolivia|Constitución Política]] al ser promulgada'l 7 de febreru de 2009.<ref>[http://bolivia.infoleyes.com/shownorm.php?id=469 Constitución Política de Bolivia]</ref> == Aspeutos históricos, sociales y culturales == === Usu y distribución === L'ese ejja falar nos departamentos bolivianos de la [[Departamentu de La Paz (Bolivia)|La Paz]], [[Departamentu de Beni|Beni]] y [[Departamentu de Pando|Pando]] (provincies de Iturralde, Ballivián, Vaca Diez y Madre de Dios) nos ríos [[ríu Beni|Beni]] y [[ríu Madre de Dios|Madre de Dios]]; y nos departamentu peruanos de [[Departamentu de Madre de Dios|Madre de Dios]] y [[Puno]] . Según Alexiades & Peluso (2009), habría aproximao 1.500 ese ejja, partíos en distintes comunidaes de Perú y Bolivia. Los ese ejja bolivianos tán estremaos en dos cles: los quijati cerca de la rexón de Riberalta y los hepahuatahe na de Rurenabaque. Crevels y Muysken (2009:15) señalen qu'en Bolivia l'esa ejja cuenta con 518 falantes (de cuatro a más años d'edá), y, poro, trátase d'una llingua en peligru d'estinción. Dellos nomes que s'usen pa referir a la llingua son ese'hea, chama y warayo, que nun son los más fayadizos; chama ye un nome rexonal peyorativu y guarayo ye tamién el nome d'una llingua tupí-guaraní. En Perú la llingua ese ejja (guacanahua, echoja, chuncho) falar a lo llargo de los ríos Madre de Dios y [[ríu Tambopata|Tambopata]] y nes sos nacencies en tres llocalidaes: Sonene, Palma Real ya Infiernu. Tolos neños aprienden la llingua en tantu les sos madres sían ese ejja. L'esa ejja atópase tamién seriamente amenaciáu en Perú, con 840 falantes nun grupu étnicu del mesmu tamañu. === Aspeutos históricos === Tocantes al so perfil históricu, Alexiades (1999) señala que los ese ejja podríen tener los primeros contactos colos esploradores, los misioneros y los comerciantes yá nel sieglu XVI. El periodu de la puxanza del cauchu afectó namái indireutamente a los ese ejja, quien nun participaron enforma nesta esplotación y optaben por fuxir de los caucheros. El procesu de sedentarización de los ese ejja difier según la comunidá en cuestión. Según Vuillermet (2012), dalgunos ese ejja del actual Perú se sedentarizaron en comunidaes natives” recién a finales de los años 60 del sieglu pasáu, al implementase una reforma agraria ortogando derechos territoriales a los indíxenes. En Bolivia, los ese ejja fueron principalmente sedentarizados arriendes de les barraques” qu'arrexuntaben a les persones esplotaes nel cultivu de la castaña” y de la goma”, na primer metá del sieglu pasáu. == Clasificación llingüística == L'ese ejja pertenez a la [[llingües pano-tacanes|familia pano-tacana]] y xunto col [[reyesano]], [[araona]], [[cavineña]] y el estinguíu [[toromona]], forma'l grupu tacana, considerada como familia por un gruesu de llingüistes, anque por cuenta de les grandes semeyances que presenta col grupu [[llegües pano-tacanes|pano]], dambos considérense dientro d'una sola gran familia qu'inclúi alredor de 33 llingües incluyíos aquellos [[llingua muerta|idiomes estinguíos]] == Descripción llingüística == === Traces tipolóxiques === Dende un puntu de vista tipolóxicu, resalta la so importancia como exemplu d'idioma aglutinante, particularmente na morfoloxía verbal y na formación del léxicu, amás ye una llingua de nucleu final, nel que'l modificador suel preceder al nucleu modificáu. === Inventariu fonolóxicu === L'idioma ese ejja cunta con 17 consonantes, y cuatro vocales (a, y, i, o) dientro del so inventariu, de siguío amuésase una tabla cola representación [[alfabetu fonéticu internacional|AFI]] de los soníos del ese ejja. {| {{tablaguapa}} style="text-align: center" |- style="vertical-align: middle; font-size: x-small; height: 2em" | style="font-size: 90%;" | [[Puntu d'articulación]] → ! colspan=2 | [[Consonante llabial|Llabial]] ! colspan=4 | [[Consonante coronal|Coronal]] ! colspan=4 | [[Consonante dosal|Dorsal]] ! colspan=4 | [[Consonante radical|Radical]] ! colspan=2 | [[Consonante glotal|(nengunu)]] |- style="vertical-align: middle; font-size: x-small; height: 3em" | style="font-size: 90%;" | ↓ [[Manera d'articulación]] ! style="width: 4em;" | [[Consonante billabial|Billabial]] ! style="width: 4em;" | [[Consonante labiodental|Llabiu‐<br />dental]] ! style="width: 4em;" | [[Consonante dental|Dental]] ! style="width: 4em;" | [[Consonante alveolar|Alveolar]] ! style="width: 4em;" | [[Consonante postalveolar|Post‐<br />alveolar]] ! style="width: 4em;" | [[Consonante retroflexa|Retro‐<br />fleja]] ! style="width: 4em;" | [[Consonante palatal|Palatal]] ! style="width: 4em;" | [[Consonante velar|Velar]] ! colspan="2" style="width: 4em;" | [[Consonante uvular|Uvular]] ! colspan="2" style="width: 4em;" | [[Consonante faríngea|Farín‐<br />gea]] ! colspan="2" style="width: 4em;" | [[Consonante epiglotal|Epi‐<br />glotal]] ! colspan="2" style="width: 4em;" | [[Consonante glotal|Glotal]] |- style="font-size: 120%;" ! style="font-size: x-small; text-align:left" | [[Consonante nasal|Nasal]] | class="nounderlines" | [[nasal billabial|{{IPA|m}}]] | class="nounderlines" | | class="nounderlines" colspan="3" | [[nasal alveolar|{{IPA|n}}]] | class="nounderlines" | | class="nounderlines" | [[nasal palatal|{{IPA|ɲ}}]] | class="nounderlines" | | class="nounderlines" colspan="2" | | class="nounderlines" colspan="6" style="background:#ccc" | &nbsp; |- style="font-size: 120%;" ! style="font-size: x-small; text-align:left" | [[Consonante oclusiva|Oclusiva]] | class="nounderlines" | [[oclusiva billabial sorda|{{IPA|p}}]] | class="nounderlines" | [[oclusiva billabial sonora|{{IPA|b}}]] | class="nounderlines" colspan="3" | [[oclusiva alveolar sorda|{{IPA|t}}]] [[oclusiva alveolar sonora|{{IPA|d}}]] | class="nounderlines" | | class="nounderlines" | | class="nounderlines" | [[oclusiva velar sorda|{{IPA|k}}]] | class="nounderlines" colspan="2" | | class="nounderlines" colspan="2" style="background:#ccc" | &nbsp; | class="nounderlines" colspan="2" | | class="nounderlines" style="width: 1em;" | [[oclusiva glotal|{{IPA|ʔ}}]] | style="width: 1em; background:#ccc" | &nbsp; |- style="font-size: 120%;" ! style="font-size: x-small; text-align:left" | [[Consonante fricativa|Fricativa]] | class="nounderlines" | | class="nounderlines" | | class="nounderlines" | | class="nounderlines" | [[fricativa alveolar sorda|{{IPA|s}}]] | class="nounderlines" | [[fricativa postalveolar sorda|{{IPA|ʃ}}]] | class="nounderlines" | | class="nounderlines" | | class="nounderlines" | [[fricativa velar sorda|{{IPA|x}}]] | class="nounderlines" style="width: 1em;" | | class="nounderlines" rowspan="2" style="width: 1em;" | | class="nounderlines" style="width: 1em;" | | class="nounderlines" rowspan="2" style="width: 1em;" | | class="nounderlines" style="width: 1em;" | | class="nounderlines" rowspan="2" style="width: 1em;" | | class="nounderlines" rowspan="1" colspan="1" | [[fricativa glotal sorda|{{IPA|h}}]] |- style="font-size: 120%;" ! style="font-size: x-small; text-align:left" | [[Consonante aproximante|Aproximante]] | class="nounderlines" | | class="nounderlines" | | class="nounderlines" colspan="3" | | class="nounderlines" | | class="nounderlines" | [[aproximante palatal|{{IPA|j}}]] | class="nounderlines" | | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- style="font-size: 120%;" ! style="font-size: x-small; text-align:left" | [[Consonante vibrante|Vibrante]] | class="nounderlines" | | class="nounderlines" | | class="nounderlines" colspan="3" | | class="nounderlines" | | &nbsp; | class="nounderlines" style="background:#ccc" | | class="nounderlines" colspan="2" | &nbsp; | class="nounderlines" colspan="2" style="background:#ccc" | &nbsp; | class="nounderlines" colspan="2" | | class="nounderlines" colspan="2" style="background:#ccc" | &nbsp; |- style="font-size: 120%;" ! style="font-size: x-small; text-align:left" | [[Consonante aproximante|Aproximante]] [[Consonante llateral|llateral]] | class="nounderlines" colspan="2" style="background:#ccc" | | class="nounderlines" colspan="3" | | class="nounderlines" | | class="nounderlines" | &nbsp;&nbsp;&nbsp; | class="nounderlines" | | class="nounderlines" colspan="2" | &nbsp; | class="nounderlines" colspan="7" style="background:#ccc" | |} {| {{tablaguapa}} |+ '''[[consonante coarticulada|Coarticulada]]''' |- | style="text-align:center; font-size:larger; width:2em;" class="nounderlines"| [[aproximante llabial-velar sonora|{{IPA|w}}]] | Aproximante velar labializada sonora |- |} {| {{tablaguapa}} |+ '''[[consonante africada|Africaes]]''' |- ! [[Alfabetu Fonéticu Internacional|AFI]] ! APN ! Descripción |- class="nounderlines" | style="text-align:center; font-size:larger;" | {{IPA|*t͡ʃ}} ({{IPA|*ʧ}}) | style="text-align:center; font-size:larger;" | č | [[africada postalveolar sorda]] |- class="nounderlines" | style="text-align:center; font-size:larger;" | {{IPA|*ʈ͡ʂ}} ({{IPA|*ʈʂ}}) | style="text-align:center; font-size:larger;" | ĉ | [[africada retroflexa sorda]] |} === Léxicu y clases de pallabres === En cuanto al léxicu y les clases de pallabres n'ese ejja, puede señalase lo siguiente (Vuillermet, 2012): * N'ese ejja, estrémense tres tipos de sustantivos: los sustantivos independientes, los sustantivos con ''y''-, y los sustantivos de parentescu con ''y''-…-''mese''. Los sustantivos independientes son sustantivos non afijados que presenten una semántica abierta, como p.ej. ''tojjo'' 'senos', ''ba'' 'machete', etc. Los sustantivos con ''y-'' inclúin una centena de pallabres que designen distintes entidaes, como p.ej. partes esternes del cuerpu, como ''y-amajja'' 'muela', partes de plantes, como ''y-sajja'' 'raigañu', etc. Los sustantivos de parentescu con ''y-…-mese'', como p.ej. ''y-doe-mese'' [PFN-hermanu.mayor-dueñu] 'hermanu mayor (d'home)', tamién conformen una categoría estreme. * Estrémense, amás tres tipos de pronomes personales: los pronomes independientes, como en (1), que son autónomos, esto ye, nun precisen otres pallabres a les cualos referise; los pronomes dependientes proclíticos, como en (2), que s'utilicen mayoritariamente nes cláusules relatives y les subordinaes; y los pronomes enclíticos, como en (3), que se llinden a cinco pronombre, que la so semántica entá ta por determinar. <br /> {| style="text-align: left; width: 45%" border="0" |- |(1)||'' Majoya''||'''''o=wa=yá'''''||''notor=yá''||'''''o=ø=yá'''''||''shikwi-ka-pwa.'' |- | ||de.ende||3=ERG=MV||doctor=ERG||3=ABS=MV||curar-3.A-PAS.REM |- | || colspan=5 |'D'ende curar él, el doctor.' (Vuillermet, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 70%" border="0" |- |(2)||''Kwama=tii=yá''||''pa''||''kwa''||''['''o'''='''wa'''=kekwa-ka-je]=kwana''||''jya-ka-na-'yá-ani-naje.'' |- | ||ende=INTNS=MV||RPT||coses||3=ERG=furar-3.A-FUT=PL||botar-3.A-antes.de.dir-una.vegada-tar.sentáu/HAB-PAS |- | || colspan=5 |'Dicen qu'allá non más lo dexaba, [tou lo qu'él había matáu].' (Vuillermet, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(3)||''Poky(a)='''mo'''''||''kekwa-a!'' |- | ||dir=1SG.ABS||cazar- MOC.PURP |- | || colspan=2 |'Voi, (voi) a cazar!' (Vuillermet, 2012) |} <br /> * N'ese ejja, un verbu simple nun puede apaecer solo; precisa a lo menos un morfema d'aspeutu, de tiempu o de manera, como se repara en (4): <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(4)||''Y=kwana''||''Marina=nijje''||'''''poki-naje'''.'' |- | ||1=PI.ABS||María=COM||dir-PAS |- | || colspan=3 |'Fuimos con Marina.' (Vuillermet, 2012) |} <br /> * L'ese ejja presenta un conxuntu de verbos de postura que son llargamente utilizaos. Estos verbos son ''ani'' 'tar sentáu', ''neki'' 'tar paráu', ''jaa'' 'tar cháu' y ''ba'y'' 'tar llexando'. Amás de ser usaos a nivel lexical, a cencielles pa espresar la postura, utilícense tamién como morfemes lexicales especializaos n'allugamientu y como morfemes gramaticales. * Los axetivos conformen una categoría zarrada, constituyida por una centena de lexemes, qu'espresen, por casu, propiedaes físiques, como ''kya-tonu'' 'PFA-gordu', descripciones sensoriales, como ''kya-bikya'' 'PFA-duce', colores, como ''kya-tawa'' 'PFA-verde', ente otros. N'ese ejja, los axetivos úsense esencialmente en forma predicativa, como s'aprecia en (5): <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(5)||'''''Kya-pame'''''||''oya''||''kwa-naje.'' |- | ||PFA-bonu||3.ABS||COP.INTR-PAS |- | || colspan=3 |'Él taba bien.' (Vuillermet, 2012) |} <br /> === Morfoloxía === Con al respective de la morfoloxía del esa ejja, puede señalase lo siguiente (Vuillermet, 2012): * N'ese ejja, reparar procesos de nominalización verbal, como p.ej. la nominalización d'axente en (6) y la nominalización de paciente en (7): <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(6)||''y-pee-jji'' |- | ||NML-acompañar-NML |- | ||'amigu' (llit. persona p'acompañar) (Vuillermet, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(7)||''y-tii'' |- | ||NML-crecer |- | ||'el vieyu, el vieyu' (llit. el crecíu) (Vuillermet, 2012) |} <br /> * Reparar, amás, procesos de composición, como en (8), y reduplicación, como en (9): <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(8)||''meemee-wini''||N+N 'miel d'abeya' (Vuillermet, 2012) |- | ||abeya-miel|| |} <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(9)||''Eya''||'''''tawa-tawa.''''' |- | ||cielu||verde-REDE |- | ||colspan=2| 'El cielu ye azúl.' (Vuillermet, 2012) |} <br /> * N'ese ejja, munchos raigaños nun pertenecen a una categoría determinada, sinón que son los afixos que se combinen con esi raigañu, según la so función na oración, los que dexen definir a qué categoría pertenez. Asina, pos, el raigañu ''se'' 'diente' puede utilizase, como sustantivu, como se repara en (10), o como verbu, como s'amuesa en (11): <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(10)||''Meneno (…)''||''y-'''se'''=jje''||''kwayaki-ani.'' |- | ||venenu||PFN-diente=PERL||salir-tar.sentáu/PRS |- | ||colspan=3|'El venenu sale polos dientes.' (Vuillermet, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(11)||''Y=kwe=osekwa''||''pya'ai''||'''''se'''-naje.'' |- | ||1=XEN=nietu||tamién||diente-PAS |- | ||colspan=3|'Y al mio nietu saliéronse-yos los dientes.' (Vuillermet, 2012) |} <br /> === La oración === Tocantes a les carauterístiques de la oración n'ese ejja, puede indicase lo siguiente (Vuillermet, 2012): * Na oración simple, l'orde de pallabres ensin marcar ye aquel nel que'l verbu ocupa la posición final, como se repara en (12): <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(12)||'''A''' (axente)||'''P''' (paciente)||'''v''' (verbu) |- | ||''Meemee=a''||''iñawewa=ø''||''okwekwaji-ka-(a)nin.'' |- | ||mosca=ERG||perru=ABS||escorrer-3.A-tar.sentáu/PRS |- | ||colspan=3|'Les abeyes escuerren al perru.' (Vuillermet, 2012) |} <br /> * L'ese ejja ye una llingua pro-drop, esto ye, una llingua na que los pronomes personales pueden ser omitíos, yá que pueden ser inferíos. Amás, ye una llingua que presenta una alliniadura d'argumentos del tipu ergativo-absolutivo. Esto quier dicir que l'argumentu prototípicamente axente (A) de los verbos transitivos apaez siempres marcáu col morfema del ergativo (ERG): ''=a'', ente que l'argumentu prototípicamente paciente (P), apaez marcáu col morfema del absolutivo (ABS) =ø, como se repara en (13): <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(13)||''Meemee=a''||''iñawewa=ø''||''okwekwaji-ka-(a)nin'' |- | ||mosca=ERG||perru=ABS||escorrer-3.A-tar.sentáu/PRS |- | ||colspan=3|'Les abeyes escuerren al perru.' (Vuillermet, 2012) |} <br /> * Nuna frase nominal, los axetivos (propiedá y numberales), posesivos y demostrativos actúen como modificadores del sustantivu, como se repara en (14), (15) y (16). Nun se reparen determinantes, como ''él'' o ''la'' del castellán, n'ese ejja. <br /> {| style="text-align: left; width: 45%" border="0" |- |(14)||'''''Owe'''''||''y-sho'i''||''ani-naje''||''o=ja=y-ki=jo.'' |- | ||unu||PFN-neñu||tar.sentáu-PAS||3=XEN=PFN-casa=LOC |- | ||colspan=3|'Un neñu taba na so casa.' (Vuillermet, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(15)||'''''o=ja=yá'''''||''pya''||''daki'' |- | ||3=XEN=MV||otru||ropa |- | ||colspan=3|'la so otra ropa' (Vuillermet, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 55%" border="0" |- |(16)||'''''Jikyo'''''||''y-sho'i''||''mentana=jo''||''kojja-neki''. |- | ||esti||PFN-neñu||ventana=LOC||mirar-tar.paráu/PRS |- | ||colspan=3|'Esti mozu ta mirando na ventana.' (Vuillermet, 2012) |} <br /> * Tocantes a la frase verbal, los verbos pueden presentar diversos sufixos, de los cualos dos son obligatorios nel casu de los verbos finitos: l'índiz ''-ka'' pa los verbos transitivos, como en (17), y los marcadores de tiempu (presente, pasáu próximu, pasáu remotu o futuru) o de manera (potencialidá, evitativo o imperativu), como se repara en (18) y (19) respeutivamente. <br /> {| style="text-align: left; width: 50%" border="0" |- |(17)||''Y''||''majoya''||''Macario=a''||''daki=ø''||''wijyajya-'''ka'''-naje''||''y-besa-jji.'' |- | ||y||de.ende||Macario=ERG||ropa=ABS||sacar-3.A-PAS||PURP-bañase-PURP |- | ||colspan=6|'D'ende Macario sacó la so polera pa bañase.' (Vuillermet, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(18)||''Shemenene''||''pya'ai''||''kwabesa-'''ba'y'''.'' |- | ||chubi||tamién||volar-tar.llexando/PRS |- | ||colspan=3|'El chubi tamién ta volando.' (Vuillermet, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(19)||''Bejjo-jji-yá''||'' po-'''me'''.'' |- | ||dineru-con-DUM||COP.INTR-POT |- | ||colspan=2|'(Si nun fuéramos fluexos,) tendríamos dineru.' (Vuillermet, 2012) |} <br /> * L'esa ejja presenta diversos marcadores d'aspeutu, como p.ej. ''-neki'' 'davezu' en (20) y ''-'yo'' 'completivo' en (21): <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(20)||''Ekwana''||''iña-iña-'''neki'''-ani.'' |- | ||1PI.ABS||garrar-REDE-tar.paráu/DUR-tar.sentáu/PRS |- | ||colspan=2|'Nós garramos .' (Vuillermet, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(21)||''Ijjya-ijjya-''''yo'''-naje.'' |- | ||comer-REDE-CMPL-PAS |- | ||'Yá se comió.' (Vuillermet, 2012) |} <br /> * Nesa ejja, tolos axetivos pueden ser predicaos, pero precisen una cópula que lleve los afixos de tiempu, manera, y aspeutu (TAM), como se repara en (22): <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(22)||''Kya-pame''||''oya''||'''''kwa-naje.''''' |- | ||PFA-bonu||3.ABS||COP.INTR-PAS |- | ||colspan=3| 'Él taba bien.' (Vuillermet, 2012) |} <br /> * L'esa ejja presenta distintos marcadores/partícules de negación que'l so usu depende de la categoría del elementu negáu y l'algame de la negación. Asina tenemos, por casu, el marcador de negación ''-má'', que se sufija a sustantivos y convertir en predicaos axetivales, como en ''kojja-'''má''''' [güeyu-ENSIN] 'ciegu'; la partícula de negación esistencial ''chamá'', ejemplificada en (23), que se traduz como 'nun hai'; el marcador de negación ''-ájja'', que se sufija al verbu y significa que l'axente nun puede o quier faer una aición, como en (24); y el negador de frase ''pojjyama'', ejemplificado en (25), que podría traducise como 'nun ye (el casu que) …'. <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(23)||'''''Chamá'''''||''o=ja=yá''||''bajjani.'' |- | ||non.hai||3=XEN-DUM||nome |- | ||colspan=3| 'Nun tien nome ella.' (Vuillermet, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(24)||''Jama=tii''||''oya''||''siposipo-'''ájja'''''||''kwa-naje.'' |- | ||asina=mesmu||3.ABS||alendar-NEG.POT||COP.INTR-PAS |- | ||colspan=4|'Asina él nun podía alendar.' (Vuillermet, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(25)||''Y-ijjya-jji''||'''''pojjyama'''.'' |- | ||PURP-comer-PURP||NEG.FRA |- | ||colspan=2|'Nun ye pa comer / nun ye comestible.' (Vuillermet, 2012) |} <br /> * Nesa ejja, faise usu de la construcción a(y) + CASO/POSPOSICIÓN na formación d'entrugues informatives, como se repara en (26); nel casu d'entrugues absolutes, namái basta con amestar ''a'a'' al entamu de la oración, como se repara en (27): <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(26)||'''''A(y)=yá'''''||''shay''||y=kwe=wanase||kwya-ka-'yo-naje? |- | ||MP=ERG||diantre||1=GEN=mujer||pegar-3.A-CMPL-PAS |- | ||colspan=4|'¿Quién va ser que la mató a la mio esposa?' (Vuillermet, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(27)||'''''A'a'''''||''miya''||kekwa-jjima? |- | ||MP||2.ABS||picar-inda |- | ||colspan=3| '¿Non te picó?' (Vuillermet, 2012) |} <br /> * Nesa ejja estrémense una serie d'oraciones complexes, como por casu, les oraciones coordinaes, que fórmense al traviés de partícules coordinadores, tales como ''majoya'' (DEM=LOC=MV), lliteralmente 'd'eso/ende', ''jamaya'' 'asina', o ''kijje'' 'dempués', como se repara en (28). <br /> {| style="text-align: left; width: 50%" border="0" |- |(28)||'''''Majoya'''''||'''''folie'''=pa''||'''''kijje'''''||''poki-o'oya-naje.'' |- | ||de.ende||MD=RPT||dempués||dir-otra.vegada-PAS |- | ||colspan=4|'(l'hermanu mayor vivía asina). D'ende él (otru) foise otra vegada.' (Vuillermet, 2012) |} <br /> * El discursu d'otros repórtase de manera direuta, con un cambéu d'entonación p'asonsañar la voz de la persona en cuestión. La fala reportada puede introducise al traviés de verbos como ''mimi'' 'falar', ''po~pwa~kwa'' (intransitivu) 'ser', ''a'' (transitivu) 'faer', y ''wowi–'' 'dicir', como se repara en (29): <br /> {| style="text-align: left; width: 60%" border="0" |- |(29)||''Majoya''||''yá''||''Direutor=yá''||'''''wowi'''-ka-naje''||''[«¿a'yá''||''mimi-sa''||''kwa-(a)nin?»]'' |- | ||de.ende||yá||direutor=ERG||dicir-3.A-PAS||MP.ABS||falar-DES||COP.INTR-tar.sentáu/PRS |- | ||colspan=7| 'Depués el direutor díxo-yos: “«¿Quién quier falar?».' (Vuillermet, 2012) |} <br /> * N'ese ejja, estrémense distintos tipos d'oraciones subordinaes, como p.ej.: les subordinaes temporales, qu'espresen simultaneidá, como en (30); les subordinaes condicionales, qu'espresen condición, como en (31); les subordinaes finales, qu'espresen p.ej. una meta polo xeneral, como en (32); les relatives, que funcionen como frases nominales, como en (33); y les subordinaes completivas, con verbos de perceición, como en (34), o verbos mentales, como en (35). <br /> {| style="text-align: left; width: 60%" border="0" |- |(30)||''Eyaya''||''nawoo''||''cheruje''||''a-(a)ña (...)''||''[anoso''||''cháma-jo].'' |- | ||1SG.ERG||pescáu||cheruje||faer-tar.sentáu/PRS||arroz||non.hai-TMP.SD |- | ||colspan=6| 'Faigo cheruje de pexe cuando nun hai arroz.' (Vuillermet, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 45%" border="0" |- |(31)||''[Weya-ama]-jjemo=se=ka''||''bejjo-jji=yá''||''po-me.'' |- | ||fluexu-PRIV-SUB.IRR=1PE.ABS=CNTR||dineru-CON=MV||COP.INTR-POT |- | ||colspan=3|'Si non fueramos fluexos, tendríamos dineru.' (Vuillermet, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 45%" border="0" |- |(32)||''Campana''||''kwyakeya-naje''||''[esho'i=kyana''||''jja-chicha-ki-jji.]'' |- | ||campana||tocar-PAS||neñu=PL||RFL-axuntar-RFL-PURP |- | ||colspan=4|'Toqué la campana por que los neños se reunan.' (Vuillermet, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 50%" border="0" |- |(33)||''… ma''||''[biñani''||''y-jajajya-jaa]=jje'' |- | ||eso/REL||palu.santu||EX-baltar-tar.cháu/PRS=PERL |- | ||colspan=3|'(Volvieron) por esi [(onde) el palu santu ta baltáu].' (Vuillermet, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 60%" border="0" |- |(34)||''Majoya''||''[oya''||''po-'oke-je]''||''ba-naje''.||''Po-'oke-naje''||''kwe'-yá-naje,''||''kwe'-yá-naje.'' |- | ||de.ende||3.ABS||ser-embaxo-FUT||ver-PAS||ser-embaxo-PAS||venir-una.vegada-PAS||venir-una.vegada-PAS |- | ||colspan=7|'Y de ende ver baxar. Baxaba, venía, venía.' (Vuillermet, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 50%" border="0" |- |(35)||''Owaya''||''y-shawa''||''y-ani''||''posu''||''a-ka-(a)nin.'' |- | ||3.ERG||PFN-alma||EX-tar.sentáu||pensar||COP.TR-3.A-tar.sentáu/PRS |- | ||colspan=5|'Piensen qu'esiste'l diañu.' (Vuillermet, 2012) |} <br /> == Referencies == {{llistaref}} * Alexiades, Miguel N. (1999). Ethnobotany of the Ese' eja: Plants, health, and change in an Amazonian society. Tesis de doctoráu, City University of New York. * Alexiades, Miguel N. y Daniela M. Peluso (2009). Plants 'of the ancestors', plants 'of the outsiders': History, migration and medicinal plants among the Ese Eja (Bolivia, Peru). En: M. Alexiades (ed.) ''Mobility and Migration in Indigenous Amazonia: Contemporary Ethnoecological Perspectives'', 220-248. Oxford: Berghahn. * Crevels, Mily y Muysken, Pieter (2009). Llingües de Bolivia: presentación y antecedentes. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu I Ámbitu andín'', 13-26. La Paz: Plural editores. * Vuillermet, Marine (2012). Ese ejja. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu II Amazonia'', 71-114. La Paz: Plural editores. === Enllaces esternos === {{Incubator|code=ese}} * [http://www.ru.nl/lenguassp/ Llingües de Bolivia (Universidá Radboud de Nijmegen)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112082221/https://www.ru.nl/lenguassp/ |date=2018-11-12 }} * [http://www.endangeredlanguages.com/lang/1467 Proyeutu Idiomes en peligru d'estinción- Ese 'jja] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316214626/http://www.endangeredlanguages.com/lang/1467 |date=2016-03-16 }} {{ORDENAR:Ese'eha}} {{Tradubot|Idioma ese eja}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües de Bolivia]] [[Categoría:Llingües de Perú]] [[Categoría:Llingües tacanes]] d1ivaw8fqohx7hgwo1eetvevzdt63we Im Yoon-ah 0 166276 4485073 4480021 2026-04-05T20:10:52Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485073 wikitext text/x-wiki {{Nome coreanu|Im}} {{persona}} {{Ficha de nome coreanu |títulu = Im Yoon A |imaxe = |tamañoimagen = |contestu = |hangul = 임윤아 |hanja = |rr = Im Yun-a |mr = Im Yun-a }} {{Contién testu coreanu}} {{Contién testu chinu}} '''Im Yoon-ah'''<ref name="SMTOWN Live '10 World Tour in 上海站之「'''藝人演出確認函'''」">{{cita web |url=http://sh.piao.com.cn/view/images/shanghai/smt/querenhan.html|títulu=SMTOWN Live '10 World Tour in 上海站之「藝人演出確認函」|editorial=中國票務在綫|idioma=zh-cn|fechaaccesu=8 de xineru de 2015}}</ref> ({{coreanu|hangul=임윤아|par=non|link=non}}; {{nym|paréntesis=non}}) más conocida como '''Yoona''' {{coreanu|hangul=윤아}},<ref name="YoonA漢字本名為林潤妸之來源">{{cita web|url=http://pbs.twimg.com/media/By1tT-dCEAAYuZW.jpg:large|títulu=YoonA漢字本名為林潤妸之來源|autor=林潤妸|editorial=|fechaaccesu=1 de mayu de 2015|idioma=zh-tw|fecha=1 d'ochobre de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150518194640/http://pbs.twimg.com/media/By1tT-dCEAAYuZW.jpg:large|fechaarchivu=2015-05-18}}</ref> ye una [[cantante]], [[Baillarín|baillarina]], [[Modelu (moda)|modelu]] y [[actriz]] surcoreana. N'agostu de 2007, ella debutó como miembru de [[Girls' Generation]]. == Biografía == Yoona nació en [[Seúl]], [[Corea del Sur]] el 30 de mayu de 1990. Nel añu 2002 fizo una audición nel SM Saturday Open Casting Audition y xunióse a [[SM Entertainment]] esi mesmu añu. Empezó a entrenar nes árees d'actuación, cantar y baille. Ella tuvo entrenando alredor de 5 años,y nel 2007 anuncióse'l so debú nel grupu [[Girls' Generation]], esi mesmu añu debutó como actriz col drama ''9 Ends, 2 Outs''. Nel añu 2009 graduar del Daeyoung High School y nel 2015graduar del Dongguk University en [[Corea del Sur]], onde estudió teatru y música. == Carrera == === Girls' Generation === {{AP|Girls' Generation}} Nel añu 2002, YoonA xunir a [[SM Entertainment]] al traviés de SM Saturday Open Casting Audition, na cual cantó "Please" de WAX, y bailló "[[Oops!... I Did It Again (cantar)|Oops!... I did it again]]" de [[Britney Spears]] y "Valenti" de [[BOA]]. Desque ingresó a l'axencia foi puesta a entrenar con otros aprendices en distintes árees como'l cantar, l'actuación y el baille. Nel 2007, YoonA foi escoyida como miembru del grupu [[Girls' Generation]]. Les 9 miembros debutaron el 5 d'agostu de 2007. === Actuación === Antes del so debú oficial na industria, Yoona apaeció en dellos videos musicales de diversos grupos de [[SM Entertainment]] tales como: "Magic Castle" de [[TVXQ]] nel 2004, "My everything" de The grace nel 2006 , "O" y "Marry O" de [[Super Junior]]. YoonA fixo'l so debú como actriz nel añu 2007 col drama ''Two Outs in the Ninth Inning''. Nel 2008 participa nel drama ''Woman of Matchless Beauty'' y esi mesmu añu llogra'l so primera protagónico nel drama diariu ''You Are My Destiny'' llogrando importante reconocencia nel campu de l'actuación. Nel 2009, YoonA participó nel drama ''[[Cinderella Man (serie de televisión)|Cinderella Man]]'' xunto a [[Kwon Sang Woo]]. Nel 2012, YoonA torna a l'actuación al traviés de ''[[Love Rain]]'', que protagoniza xunto con [[Jang Keun Suk]]. El drama empezó a tresmitise'l 26 de marzu de 2012 en KBS2. A mediaos del 2012, YoonA participa na película biográfica del [[SM Town]], llamada ''[[I AM.]]'' A finales del 2013, YoonA protagonizó ''Prime Minister and I'' xunto a Lee Beom Soo. El drama foi producíu por SM C&C, y foi estrenáu'l 9 d'avientu de 2013 al traviés de KBS2.<ref>{{cita web |autor=Soompi Spanish|títulu=YoonA tresformar nuna apasionada reportera pal drama “Prime Minister and I”|url=http://www.soompi.es/2013/11/17/yoona-tresformar en-una-apasionada-reportera-pa-el drama-prime-minister-and-i/|fechaaccesu=13 de febreru de 2014|fecha=17 de payares de 2013|idioma=castellanu}}</ref> === Televisión === YoonA foi convidada al programa ''Family Outing'' de SBS el 14 de febreru de 2010, y xunióse al repartu permanente de ''Family Outing Season 2'' xunto con [[Yoon Sang Hyun]], Kim Won-hee, Ji Sang-ryeol, Shin Bong Seon, Jang Dong Min, [[Heechul|Kim Heechul]] de [[Super Junior]], [[Jo Kwon]] de 2AM y [[Ok Taecyeon]] de [[2PM]]. El programa terminó'l 11 de xunetu de 2010, depués de 5 meses. === Publicidá === Antes del so debú con [[Girls' Generation]], Yoona yá yera conocida na industria del entretenimientu por cuenta de qu'empezó a filmar anuncios y a modelar pa delles revistes cuando entá yera aprendiz de l'axencia. Amás de los anuncios col grupu, Yoona modeló pa Clean & Clear, YeJiMin Pad, Innisfree Cosmetics, S-Oil, Eider, Ciba Vision’s DAILIES & FreshLook Contact Lenses. En mayu del 2008, ella xunto a [[Tiffany Hwang|Tiffany]], [[Jessica Jung|Jessica]] y los miembros de [[TVXQ]] participaron nun anunciu televisivu pa Haptic Motion. Al pie de la so compañera [[Sooyoung]], modeló pa la SFAA Seoul Collection – Lee Joo-Young Fashion Show’ nel Seoul Hakyohul Exhibition Hall el 20 de marzu de 2008 El 29 de marzu de 2010, YoonA xunto a les sos compañeres de banda [[Taeyeon]], [[Kwon Yuri|Yuri]], [[Seohyun]] y [[Sooyoung]], fueron contrataes por Nintendo Corea como modelos de campaña pa la consola de xuegos portátiles, [[Nintendo DSi]] N'abril del 2010, YoonA xunto a les sos compañeres [[Kwon Yuri|Yuri]], [[Seohyun]] y a los miembros de [[2PM]] Nichkhun, [[Ok Taecyeon|Taecyeon]] y Chansung filmaron un anuncios pa Everland's Caribbean Bay. L'anunciu salió a mediaos de mayu y foi acompañáu del cantar “Cabi Song”. YoonA foi escoyida xunto a les celebridaes coreanes [[Rain (cantante)|Rain]], Kim Hee-sun, Ji Jin-hee, [[Hai Ji Won]], Son Ye-jin, [[Kim Hyun Joong]] y [[O-Know Yunho|Yunho]] pa ser los modelos de les coleiciones LOVE de [[Cartier]]. El productu de les ventes de los brazaletes fueron designaos a la International Vaccine Institute (IVI) YoonA llanzó'l so primer cantar en solitariu llamada "Innisfree Day" el 30 d'agostu de 2010 pa la promoción d'Ecu Handkerchie de la marca de cosméticos Innisfree. Nel 2012, Yoona y [[Jessica Jung|Jessica]] empataron nel segundu llugar pa los anuncios individuales, participando en 13 anuncios distintos, ente que [[Girls' Generation]] como un grupu enteru algamaron el primer llugar. Les moces modelaron pa 21 marques distintes incluyendo xoyes, tiendes per departamentu, cosméticos, electrodomésticos, etc. A lo llargo de la so carrera YoonA participó en delles sesiones de semeyes pa diverses revistes como: High Cut,<ref>{{cita web |autor=Soompi Spanish|títulu=Yuri y YoonA pa “High Cut”, revelen que les integrantes de Girls’ Generation realicen concursu de semeyes fees|fechaaccesu=13 de febreru de 2014|fecha=3 de xunetu de 2013|idioma=castellanu}}</ref> InStyle,<ref>{{cita web |autor=Soompi Spanish|títulu=YoonA de Girls’ Generation lluz perfecta pa una primavera colorida pa “InStyle”|url=http://www.soompi.es/2013/03/22/yoona-de-girls-generation-lluz-perfecta-pa-una primavera-colorida-pa-instyle/|fechaaccesu=13 de febreru de 2014|fecha=22 de marzu de 2013|idioma=castellanu}}</ref> Harper’s Bazaar,<ref>{{cita web |autor=Soompi Spanish|títulu=YoonA de Girls’ Generation lluz chic y sexy en negru|url=https://login.live.com/login.srf?wa=wsignin1.0&rpsnv=11&ct=1381973984&rver=6.1.6206.0&wp=MBI&wreply=http:%2F%2Fmail.live.com%2Fdefault.aspx&lc=3082&id=64855&mkt=es-es&cbcxt=mai&snsc=1|fechaaccesu=14 de febreru de 2014|fecha=13 d'ochobre de 2012|idioma=castellanu}}</ref> W Korea<ref>{{cita web |autor=Soompi Spanish|títulu=YoonA, Taemin, Sulli y EXO pa W Korea|url=http://www.soompi.es/2012/02/21/yoona-taemin-sulli-y-exo-pa-w-korea/|fechaaccesu=14 de febreru de 2014|fecha=21 de febreru de 2012|idioma=castellanu}}</ref> == Vida personal == El 31 d'avientu de 2013 confirmar por aciu un comunicáu que caltenía una rellación col actor y cantante [[Lee Seung Gi]] dende Setiembre del mesmu añu. El 13 d'agostu de 2015 confirmóse que tres casi dos años dempués, terminaron la rellación. D'alcuerdu a la fonte, los dos terminaron por cuenta de les sos ocupaes axendes, SM Entertainment, axencia representante de Yoona, tamién confirmó la rotura añadiendo que terminaron amigablemente. <br /> == Discografía == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! Añu !Cantar ! Duración ! Artista |- | 2010 || "Innisfree Day" || 03:42 || Solitariu |- | 2008 || "Haptic Motion" || 01:30 || Xunto a [[Jessica Jung|Jessica]], [[Tiffany Hwang|Tiffany]] y [[TVXQ]] |- | 2016 || "Deoksugung Stonewall Walkway" || 03:22 || Xunto a [[10 cm|10cm]] |- | 2016 || "A Little Happiness" || 03:07 || Solitariu |- | 2016 || "Rede Bean" || 04:09 || Solitariu |- | 2016 || "The Moon Represents My Heart" || 03:08 || Solitariu |- | 2016 || "Amazing Grace" || 02:13 || The K2 OST Part.3 |} == Filmografía == === Películes === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! Añu !Títulu !Rol ! Nota |- | 2012 || ''[[I AM.]]'' || Ella mesma Película biográfica del SM Town |- |} {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! Añu !Títulu !Rol ! Nota |- | 2017 || ''[[ Confidential Assignment.]]'' || Park Min Young || Supporting role |- |} === Drames === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! Añu !Títulu !Canal |- | 2016 || ''The K2'' || [[TVN (Corea del Sur)|tvN]] |- | 2016 || ''God of War Zhao Yun'' || Hunan TV |- | 2015 || ''Summer Love'' || Drama Web |- | 2013 || ''[[Prime Minister and I]]'' || [[Korean Broadcasting System|KBS2]] |- | 2012 || ''[[Love Rain]]'' || [[Korean Broadcasting System|KBS2]] |- | 2011 || ''Sazae-san 3'' <small>(cameo)</small> || [[Fuji TV]] |- | 2009 || ''[[Cinderella Man (serie de televisión)|Cinderella Man]]'' || [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]] |- |rowspan="2"|2008 | ''You Are My Destiny'' || [[Korean Broadcasting System|KBS]] |- | ''Woman of Matchless Beauty'' || [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]] |- | 2007 || ''9 End 2 Outs'' || [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]] |- |} === Programes de Televisión === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! Añu !Títulu !Rol ! Nota !Canal |- |rowspan="5"|2013 | ''[[2 Days & 1 Night|1 Night 2 Days]]'' || Ella mesmu Episodios 441 - 442<ref>[https://www.allkpop.com/article/2013/06/1 Girl's Generation's YoonA shines on '1 Night 2 Days']</Ref> || [[Korean Broadcasting System|KBS2]] |- | ''Shinhwa Broadcast'' || Ella mesmu Episodios 47 - 48 || JTBC |- | ''[[Happy Together (programa de televisión surcoreano)|Happy Together]]'' || Ella mesmu Episodios 282, 328 || [[Korean Broadcasting System|KBS2]] |- | ''Strong Heart'' || Ella mesmu Episodios 1, 4, 5, 18, 19, 103, 104, 153, 154, 165, 166 || [[Seoul Broadcasting System|SBS]] |- | ''[[Hello Counselor]]'' || Ella mesmu Episodiu 106 || [[KBS2]] |- | 2011 || ''[[Running Man]]'' || Ella mesmu Episodios 39, 63, 64 || [[Seoul Broadcasting System|SBS]] |- | 2010 || ''Family Outing 2'' || Ella mesmu Miembru permanente || [[Seoul Broadcasting System|SBS]] |- | 2009 || ''[[We Got Married]]'' Temporada 1 || Ella mesmu Episodios 42, 45, 49 || [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]] |- |} === Apaición en Videos Musicales === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! Añu !Cantar ! Artista |- | 2011 || "Replay" <small>Versión Xaponesa</small> || [[SHINee]] |- | 2009 || "His Girlfriend" || 24/7 |- | 2008 || "Propose" || Lee Seung Cheol |- | 2007 || "Marry O" || [[Super Junior]] |- |rowspan="2"|2006 | "My Everything" || The Grace |- | "O" || [[Super Junior]] |- | 2004 || "Magic Castle" || [[TVXQ]] |- |} == Maestra de Ceremonies == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! Fecha !Eventu |- | 31 d'avientu de 2013 || KBS Drama Awards |- | 28 de xunu de 2013 || Korea-China Friendship Concert in Beijing |-| 28 d'avientu de 2012 || KBS Gayo Daechukje |- | 29 d'avientu de 2011 || SBS Gayo Daejun |- | 24 d'avientu de 2011 || KBS Entertainment Awards |- | 14 de payares de 2010 || Love Sharing |- | 26 d'avientu de 2009 || KBS Entertainment Awards |- |} == Publicidá == * [[2013]]: Alcon (marca de melecines) * [[2013]]: [[SK Telecom]] LTE (marca de celulares) - Xunto a [[Seohyun]], [[Sulli Choi|Sulli]], [[Minho]], [[Choi Siwon|Siwon]], [[Cho Kyuhyun|Kyuhyun]] y [[EXO]]<ref>{{cita web |autor=Soompi Spanish|títulu=Nueva publicidá de SK Telecom con EXO, Sulli de f(x) y Yoona de Girls’ Generation|url=http://www.soompi.es/2013/10/09/nueva-publicidá-de-sk-telecom-con-exo-sulli-de-fx-y-yoona-de-girls-generation/|fechaaccesu=13 de febreru de 2014|fecha=9 d'ochobre de 2013|idioma=castellanu}}</ref> * [[2012]]: [[Novartis|Ciba Vision]] FreshLook & Dailie (marca de melecines) - Hasta'l 2013 * [[2011]]: EIDER (equipamento de monte) - Xunto a [[Lee Min-ho|Lee Minho]] - Hasta'l 2013<ref>{{cita web |autor=Soompi Spanish|títulu=Lee Min Ho y YoonA de SNSD nel nuevu comercial de “Eider”|url=http://www.soompi.es/2013/03/24/lee-min-ho-y-yoona-de-snsd-en-el-nuevu-comercial-de-eider/|fechaaccesu=13 de febreru de 2014|fecha=24 de marzu de 2013|idioma=castellanu}}</ref> * [[2010]]: S-Oil (marca de centru gasolineru) * [[2009]]: Innisfree (marca de cosméticos) - Hasta'l 2014<ref>{{cita web |autor=Soompi Spanish|títulu=YoonA de Girls’ Generation vese radiante nes semeyes detrás d'escenes de la so CF pa Innisfree|url=http://www.soompi.es/2013/02/09/yoona-de-girls-generation-vese-radiante-en-les semeyes-detras-de-escenes-de-la so-cf-pa-innisfree/|fechaaccesu=13 de febreru de 2014|fecha=9 de febreru de 2013|idioma=castellanu}}</ref> * [[2008]]: YeJiMin (marca de toallas hixéniques) - Hasta'l 2010 * [[2008]]: Clean & Clear (marca de crema facial) - Xunto a So Eun - Hasta'l 2009 * [[2008]]: Cortil-C Vitamin (marca de vitamines) - Al pie de Shin Bong Sun and Park Seúl Gi * [[2007]]: Sunkist Lemonade (marca de refrescu) - Xunto a [[Kang-in|Kangin]] y [[Heechul]] * [[2006]]: Elite (marca de papel hixénicu) * [[2006]]: Sanyo Eneloop Rechargeable Battery (marca de piles llétriques) * [[2006]]: Teun Teun English "Follow Me" (marca de centru educativu) * [[2004]]: Elite Uniform Model (marca d'uniformes escolares) - Hasta'l 2008 == Premios == {|{{tablaguapa}} style="text-align:center;" ! width="25"|Añu !! width="150"|Organización !! width="265"|Categoría!! width="120"|Trabayu Nomáu!! width="50"|Resultáu |- |rowspan=3|2008 |rowspan=2|KBS Drama Awards | Meyor nueva actriz |rowspan=5|''You Are My Destiny'' | style="background: #00FF7F" | <div align="center">Ganó</div> |- | Premiu d'Internautes || style="background: #00FF7F" | <div align="center">Ganó</div> |- | Korean Drama Festival || Premiu d'Internautes || style="background: #00FF7F" | <div align="center">Ganó</div> |- |rowspan=2|2009 |rowspan=3|Baeksang Arts Awards | Meyor nueva Actriz || style="background: #00FF7F" | <div align="center">Ganó</div> |- | Premiu a la popularidá || style="background: #00FF7F" | <div align="center">Ganó</div> |- | 2010 || Premiu a la popularidá || [[Cinderella Man (serie de televisión)|Cinderella Man]] || style="background: #00FF7F" | <div align="center">Ganó</div> |- |rowspan=3|2012 | Mnet 20's Choice Awards | 20's Female Drama Star |rowspan=4| [[Love Rain]] | style="background: #ffdddd" | <div align="center">Nomáu</div> |- |rowspan=2|KBS Drama Awards | Premiu a la excelencia - Actriz de miniseries || style="background: #ffdddd" | <div align="center">Nomáu</div> |- |Premiu d'Internautes || style="background: #00FF7F" | <div align="center">Ganó</div> |- |rowspan=4|2013 | Baeksang Arts Awards | Premiu a la popularidá | style="background: #ffdddd" | <div align="center">Nomáu</div> |- |rowspan=3|KBS Drama Awards | Premiu a la excelencia - Actriz de miniseries |rowspan=3| Prime Minister and I | style="background: #00FF7F" | <div align="center">Ganó</div> |- | Meyor Pareya <small>Xunto a Lee Beom Soo</small> || style="background: #00FF7F" | <div align="center">Ganó</div> |- | Premiu d'Internautes || style="background: #ffdddd" | <div align="center">Nomáu</div> |- |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Im Yoon-ah}} * [http://www.smtown.com/47702/ SM Town] * [http://girlsgeneration.smtown.com/ Web oficial de Girls' Generation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100109001519/http://girlsgeneration.smtown.com/ |date=2010-01-09 }} {{NF|1990||Yoona}} {{Tradubot|Im Yoon-ah}} [[Categoría:Cantantes de Corea del Sur]] [[Categoría:Actores y actrices de Corea del Sur]] [[Categoría:Actores y actrices de televisión de Corea del Sur]] [[Categoría:Baillarinos y baillarines de Corea del Sur]] [[Categoría:Modelos de Corea del Sur]] [[Categoría:Cantantes en coreanu]] [[Categoría:Cantantes en xaponés]] [[Categoría:Cantantes n'inglés]] [[Categoría:Persones de Seúl]] 1s89jf2kd9i8xma0q1z0yc55xot2rup Institutu Austriacu p'América Llatina 0 166300 4485096 3841160 2026-04-06T06:50:25Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485096 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20211103172044}} {{Organización}} L''''Institutu Austriacu p'América Llatina''' (LAI) en [[Viena]] ([[Austria]]) ye una institución interdisciplinaria coles mires d'afondar el diálogu cultural y científicu ente [[Austria]] y [[América Llatina]]. El LAI foi fundáu como asociación privada ensin ánimu d'arriquecimientu en 1965. Los ingresos provienen nun 60% de medios propios (cursos d'idiomes, actividaes culturales y cuotes de sociu) y nun 40% de subvenciones estatales. L'Institutu ta asitiáu nel históricu Palaciu Schlick na cai Schlickgasse 1 nel distritu 9 de la ciudá de Viena. ==Biblioteca== L'Institutu Austriacu p'América Llatina tien una [[biblioteca]] especializada sobre política, hestoria, cultura, sociedá y economía de los países llatinoamericanos, según obres lliteraries d'autores lusu- ya hispanofalantes y les sos traducciones al alemán. La biblioteca ye miembru de la [[Rede Europea d'Información y Documentación sobre América Llatina|Rede Europea d'Información y Documentación sobre América Llatina (REDIAL)]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20090204143059/http://www.lai.at/ye Institutu Austriacu p'América Llatina] * [http://www.red-redial.net/ REDIAL - América Llatina. Portal Européu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011020428/http://www.red-redial.net/ |date=2007-10-11 }} {{Tradubot|Instituto Austríaco para América Latina}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Organizaciones non gubernamentales]] [[Categoría:Biblioteques d'Austria]] [[Categoría:América Llatina]] c7nvbp5sh6d356yl2bx7olfu8oxquvf Investigador 0 168549 4485105 4234921 2026-04-06T08:00:36Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485105 wikitext text/x-wiki {{Ficha xenérica}} Un '''investigador''' (del [[llatín]] ''investigātor'' de ''vestīgium'' 'buelga, restu') ye daquién que lleva a cabu, esto ye, que lleva alantre un proyeutu empobináu a la busca de conocencia y al esclarecimiento de fechos y de rellaciones. Los investigadores pueden trabayar nel ámbitu académicu-docente, industrial, o gubernamental, o tamién n'instituciones privaes (con o ensin fines d'arriquecimientu), y no básico dedicar de llenu a la [[Investigación|investigación científica]]. Ye difícil identificar o delimitar con claridá l'oficiu d'investigador o'l so perfil, una y bones les [[Disciplina|árees d'investigación]] son diverses ya impliquen diferencies significatives na práctica de l'actividá. Nun principiu, la investigación nun se consideraba un verdaderu oficiu o ocupación, sinón que yera un simple calificativu o pixín axetivu. El [[Manual Frascati]] publicáu pola [[OCDE]], apurre una definición del investigador o investigadora, que reflexa la diversidá de situaciones: « Especialista arreyáu na concepción o creación de nueves [[conocencia|conocencies]], productos, [[Cadena granible|procesos]], [[metodoloxía|métodos]], y sistemes, y/o encargáu de la xestión de los proyeutos en cuestión ».<ref>{{cita web|url=http://www.uis.unesco.org/Library/Documents/OECDFrascatiManual02_en.pdf|páxina=93|títulu=Frascati manual: Proposed standard practice for surveys on research and experimental development|editorial=OECD|añu=2002|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150415035951/http://www.uis.unesco.org/Library/Documents/OECDFrascatiManual02_en.pdf|fechaarchivu=2015-04-15}}</ref> Por estensión, el conceutu tamién toma la investigación policial, esto ye, el esclarecimiento de fechos y de circunstancies y de motivos, y l'establecimientu de responsabilidaes; y nesti casu, la persona que lleva alantre la investigación suel llamase [[Detective (investigador)|detective]] o [[detective priváu|investigador priváu]]. == Historia == [[Ficheru:Francis Bacon.jpg|thumb|derecha|140px|[[Francis Bacon]]]] [[Ficheru:Marie Curie (Nobel-Chem).jpg|thumb|derecha|200px|[[Marie Curie]], investigadora del [[sieglu XX]]]] L'apaición del [[Oficiu|oficio]] específicu de '''investigador''', inscribir nel marcu de la especialización de xeres nel senu de la [[sociedá]]. Primitivamente, los [[inventu|inventos]] y les [[conocencia|conocencies]] principalmente fueron la resultancia d'esperimentos per ensayu y error, a nivel cotidianu y a lo llargo y anchu del mundu. Con [[Francis Bacon]] nel [[sieglu XVII]], [[Occidente]] empieza a tomar conciencia del interés económicu y políticu de la investigación entamada y sistematizada. La fundación de ''[[Academia de Ciencies|Academies de Ciencies]]'' amuesa l'interés creciente de los Estaos pol trabayu de los investigadores, apurriendo un marcu d'intercambios según cierta reconocencia social. La evolución de la xerarquía social de los investigadores, ye indisoluble de la [[Historia de la ciencia|evolución de la naturaleza mesma del trabayu d'investigación]], y tien como resultáu la ellaboración progresiva del [[métodu científicu]] a partir de la [[revolución copernicana]]. Los trabayos específicos d'investigación científica, financiaos pol mesmu Estáu o por empreses privaes, surden sicasí daqué más tarde, nel [[sieglu XIX]], y desenvuélvense con fuercia nel [[sieglu XX]]. En sieglos anteriores, la investigación científica yera una actividá amiesta a un oficiu principal, por casu, amiesta a l'actividá del [[educador]] o del [[inxenieru]]. == Instituciones d'investigación == {{AP|Instituciones científiques}} Instituciones científiques o d'investigación son les instituciones dedicaes a la ciencia y la investigación científica. Tán bien venceyaes a les instituciones educatives y a los ámbitos político y económico. Anque ye habitual identificales coles ciencies físicu-naturales. == Ver tamién == * [[Científicu]] * [[Investigación]] * [[Ciencia]] * [[Detective (dixebra)]] === Bibliografía === *[http://pt.scribd.com/doc/127828006/A-Funcao-Do-Dogma-Na-Investigacao-Científica-de-Thomas-Kuhn-Barra-Tozzini-Miranda-Couso-y-Brzowski Kühn, Th. (1961). ''A Função do Dogma na Investigação Científica''.] * {{cita llibru | autor = Kühn, Th. | títulu = La estructura de les revoluciones científiques | añu = 1981 | editorial = México. Fondu de Cultura Económica }} * {{cita llibru | autor = Lakatos, I. | títulu = La metodoloxía de los programes d'investigación científica | añu = 1983 | editorial = Alianza Universidá. Madrid. | id= 84-206-2349-0 }} * {{cita llibru | autor = Popper, Karl | títulu = La lóxica de la investigación científica | añu = 1980 | editorial = Madrid Tecnos | isbn = 84-309-0711-4 }} * {{cita llibru | autor = Popper, Karl | títulu = Conocencia oxetivu : un enfoque evolucionista | añu = 2005 | editorial = Madrid.Tecnos | isbn = 84-309-0488-3 }} * {{cita llibru | autor = Quine, Willard Van Orman | títulu = Del estímulu a la ciencia | añu = 1998 | editorial = Barcelona. Ariel. | isbn = 84-344-8747-0 }} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat}} {{Tradubot|Investigador}} [[Categoría:Investigadores|*]] [[Categoría:Ocupaciones]] 37cbvplkcrhdeg3v2hkxpje287jcne2 Inazuma Eleven 0 172772 4485087 4253971 2026-04-06T05:02:54Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485087 wikitext text/x-wiki {{otros usos |1=Inazuma Eleven (manga) |pa=la serie d'anime y manga |esti=la saga de videoxuegos Inazuma Eleven}} {{videoxuegu}} '''''Inazuma Eleven''''' | イナズマイレブン|Inazuma Irebun| ye una saga de [[videoxuegos de rol]] y deportes desarrolláu y espublizáu por [[Level 5]]. El primeru de los xuegos llamóse '''Inazuma Eleven''' y foi llanzáu pa la videoconsola [[Nintendo DS]] el 22 d'agostu de [[2008]] en [[Xapón]] y el 28 de xineru de 2011 n'[[Europa]], distribuyíu por [[Nintendo]].<ref>http://www.viciojuegos.com/noticia/Inazuma-Eleven-llegara-finalmente-a-Europa/25406</ref><br />El so ésitu fixo l'apaición de varies secueles: [[Inazuma Eleven 2|Inazuma Eleven 2: Tormenta de fueu]] [[Inazuma Eleven 2|Inazuma Eleven 2: Ventisca Eterna]] nel añu 2009, ya [[Inazuma Eleven 3|Inazuma Eleven 3: Sekai e no chōsen]], toes pa la mesma videoconsola. L'ésitu de la franquicia na videoconsola portátil [[Nintendo 3DS]] llegó'l 15 d'avientu de 2011 col llanzamientu d'[[Inazuma Eleven GO]], videoxuegu que continúa la historia tres los acontecimientos de los 3 primeros videoxuegos. El so socesor, llamáu [[Inazuma Eleven GO 2: Chrono Stone]] salió espublizáu'l 12 d'avientu de 2012 en Xapón. Finando cola triloxía '''Go''' na '''Nintendo 3DS''', llega [[Inazuma Eleven Go 3: Supernova/Big Bang]] que sal espublizáu únicamente en Xapón un 5 d'avientu de 2013. Esta triloxía tamién foi adautada pa la [[Wii]], ente los sos llanzamientos tán: [[Inazuma Eleven Strikers]], [[Inazuma Eleven Strikers 2012 Xtreme]] ya [[Inazuma Eleven Strikers 2013 Strikers]]. Llanzaos a mediaes y finales del añu 2011, ya 2012 respeutivamente. Estos videoxuegos dexen de lláu'l desarrollu de la trama central de la saga pa enfotase direutamente nes partides, aconceyando a gran parte de los personaxes qu'apacen nos videoxuegos de la saga principal llanzada pa les [[videoconsoles portátiles]]. == Argumentu == El personaxe principal, ''Endou Mamoru'', ye un porteru con muncho talentu y el ñetu d'unu de los meyores porteros de [[Xapón]], ''Daisuke Endo'', que supuestamente morrió enantes de qu'''Endou'' ñaciera. Sicasí de que les sos habilidaes y el so entusiasmu son increíbles, l'institutu ''Raimon'' escarez d'un verdaderu club de [[fútbol]], yá que los otros 6 miembros (Someoka, Handa, Kabeyama, Kurimatsu, Shishido y Shorinji) nun taben interesaos nin siquier nel entrenamientu. Un día, cuando un misteriosu guaḥe llamáu ''Gouenji Shuuya'' (豪 炎 寺 修 也 ''Gōenji Shūyá'') vieno a la ciudá d'''Endou'', el mozu porteru púnxose a reclutar miembros pal so equipu de [[fútbol]]. Hai aproximadamente 1.000 personaxes xugables con distintes habilidaes que determinen l'ésitu del equipu. A midida que xuegues al traviés de la historia, ''Endou'' pue reclutar a dellos personaxes nel equipu y ayudar a llograr el so oxetivu final de competir. ''Yuuto Kidou'' ye'l capitán del institutu ''Royal Academy''. ''Kidou'' en verdá, nel primer alcuentru con ''Raimon'', taba bien interesáu nun xugador misteriosu, ye dicir; a ''Gouenji Shuuya''. == Medios rellacionaos == '''Manga y anime''' L'ésitu de los videoxuegos dexó l'adautación de la so trama a un manga espublizáu na revista [[CoroCoro Comic]] dende mediaos del añu 2008; ente que n'agostu d'esi mesmu añu entamó a emitise una adautación n'[[anime]] producíu por [[Oriental Light and Magic]] y distribuyíu n'[[Europa]] por [[Arait Multimedia S.A.]], dambes col mesmu nome, pero que difieren un pocu respectu al argumentu y diseñu de personaxes del videoxuegu. La primer serie animada, titulada "''Inazuma Eleven''", tien 127 episodios. Tres ella va "''Inazuma Eleven Go"'' que tien 47 capítulos. Tres esta, la serie "''Inazuma Eleven Go Chrono Stone"'', que finó nel 2013. Tien 50 capítulos. Nel 2013 estrenóse la película "''Inazuma Eleven Go vs Danball Senki W"''. Tamién n'anguaño entamó la serie "''Inazuma Eleven Go Galaxy"'' que finó con 43 capítulos. Finalmente fixeron una nueva película, onde los sos protagonistes van ser "los meyores 11 ''d'Inazuma Eleven''" escoyíos pol públicu xaponés. El socesu real ye lo qu'asocede nel Videoxuegu yá que ye l'oficial producíu pol productor orixinal mientres el manga y l'[[anime]] ye producíu por [[Oriental Light and Magic]] (Animación) y por [[Yasunori Mitsuda]] ([[Manga]]) y el videoxuegu (Historia orixinal) producíu por [[LEVEL-5]] == Equipos == •Institutu Raimon - Equipu protagonista. •Royal Academy - Rival del equipu protagonista / Final de la Fase Rexonal del Fútbol Frontier •Institutu Occult •Instituto Wild - 1ª Partíu de la Fase Rexonal del Fútbol Frontier •Institutu Brain - 2ª Partíu de la Fase Rexonal del Fútbol Frontier •Institutu Otaku - Semifinal de la Fase Rexonal del Fútbol Frontier •Institutu Shuriken - Octavos de Final del Fútbol Frontier •Institutu Farm - Cuartos de Final del Fútbol Frontier •Institutu Kirkwood - Semifinal del Fútbol Frontier •Institutu Zeus - Final del Fútbol Frontier •Institutu Umbrella •Veteranos (Inazuma Eleven) •Tormenta de Xéminis - Academia Alius •Royal Academy Redux •Épsilon - Academia Alius •Nuevu Épsilon - Academia Alius •Xénesis - Academia Alius •Diamond - Academia Alius •Prominence - Academia Alius •Caos - Academia Alius •Emperadores Oscuros - Academia Alius •Serviciu Secretu •Institutu Alpín •Claustru Sagráu •Institutu Fauxshore •CCC d'Osaka •Institutu Mary Times •Inazuma Xapón Qatar Los Lliones del Desiertu •Australia Big Waves •Corea Dragones de Fueu •Arabia Saudí Los Barracudas •Inglaterra Knights of Queen •Arxentina Los Emperadores •Estaos Xuníos Unicorn •Italia Orfeo •Brasil Os Reis •Francia "Rose Griphons" •Equipu D •España "Los Rojos" •República d'El Congu "The Little Giants" •Neo Xapón •Zoolan Team •Sky Team •Dark Team •Ánxel Escuru '''Triloxía GO''' •Raimon (GO) •Alpín (GO) •Kirwoord (GO) •Mar de Lluna •Royal Academy (GO) •Espeyismu •L'Universal •Monte Olimpu •Dragon Link •Ultramegayedra •Poderosa Fe •Via Lláctea •Cala Pirata •Los Arions •Protocolu Omega •Protocolu Omega 2.0 •Protocolu Omega 3.0 •Banda del Venáu Blancu •Zanark Domain •Cascada Perfeuta •El Dorado Equipu 01 •El Dorado Equipu 02 •El Dorado Equipu 03 •Chrono Storm •Zan •Geass •Gar •Ragnah •Inazuma Xapón (GO) •Earth Eleven •Galaxy Eleven •Dragones de Fueu (GO) •Big Waves (GO) •Los Cimitarres •Muai Tigers •Storm Wolf •Los Silice •Los Naḥiadi •Los Magmavís •Los Fertilia •Falam Medius •Flota Ixar '''Triloxía Ares''' •Inakuni Raimon •Seisho Gakuen •Otei Tsukinomiya •Kirwoord (Ares) •Royal Academy (Ares) •Alpín (Ares) •Tonegawa Tosen •Eisei Gakuen •Zeus (Ares) •Minodouzan •Brain (Ares) '''Películes''' •Neo Raimon •L'Ogru •Oscuridá Ancestral •Lluz Eterna •Zero •Inazuma Xapón Llegendariu •Nuevu Inazuma Xapón •Desesperdíos •Inazuma Best Eleven •Inazuma Battle Eleven •Barcelona ORB == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.inazuma.jp/ Páxina oficial] (en xaponés) * [http://www.inazuma-movie.jp/ Páxina de la película] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101020201806/http://www.inazuma-movie.jp/ |date=2010-10-20 }} (en xaponés) * [https://web.archive.org/web/20131219170211/http://juegosdeinazumaeleven.es/ Los meyores xuegos d'Inazuma Eleven] * [http://www.juegosdeinazumaeleven.net/ Páxina xuegos Inazuma Eleven] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190523174323/http://www.juegosdeinazumaeleven.net/ |date=2019-05-23 }} * [http://es.inazuma.wikia.com/wiki/Inazuma_Eleven_Wiki Wiki d'Inazuma Eleven] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:anime]] [[Categoría:Videoxuegos pa Nintendo DS]] [[Categoría:Videoxuegos de Level-5]] [[Categoría:Videoxuegos de rol]] [[Categoría:Videoxuegos de fútbol]] [[Categoría:Videoxuegos de 2008]] [[Categoría:Serie anime basáu nun videoxuegu]] [[Categoría:Inazuma Eleven| ]] [[Categoría:Publicaciones de manga]] == Referencies == lcw89p1mkvxfxurm883tj4s8wpd0oul Into the Badlands 0 185540 4485104 4434517 2026-04-06T07:34:53Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485104 wikitext text/x-wiki {{serie}} '''''Into the Badlands''''' ye una [[serie de televisión]] d'[[Estaos Xuníos]] de 32 capítulos estrenada'l [[15 de payares]] de [[2015]] na canal [[AMC]]<ref>{{cita web |apellíu1=D'Alessandro |nome1=Anthony |títulu=How Martial Arts Series ‘Into the Badlands’ Kicked Its Way Onto AMC |url=http://deadline.com/2015/07/into-the-badlands-tca-daniel-wu-1201488844/ |website=[[Deadline.com]] |fechaaccesu=2 d'agostu de 2015 |date=14 d'abril de 2019 }}</ref>. El [[9 de febreru]] de [[2019]], AMC canceló la serie dempués de tres temporaes. == Personaxes == {| {{tablaguapa}} style="text-align:center; width:60%" !rowspan="2" |Actor !rowspan="2"|Personaxe !colspan="5"|Temporaes |- !style="width:8.20%;"|1 !style="width:8.20%;"|2 !style="width:8.20%;"|3 |- | [[Daniel Wu]] | Sunny | style="background: #ddffdd" colspan="3" align="center"| Principal |- | [[Orla Brady]] | Lydia | style="background: #ddffdd" colspan="3" align="center"| Principal |- | [[Sarah Bolger]] | Jade | style="background: #ddffdd" colspan="2" align="center"| Principal | colspan="55" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na"| |- | [[Aramis Knight]] | M.K | style="background: #ddffdd" colspan="3" align="center"| Principal |- | [[Emily Beecham]] | Minerva "La viuda" | style="background: #ddffdd" colspan="3" align="center"| Principal |- | [[Oliver Stark]] | Ryder | style="background: #ddffdd" colspan="2" align="center"| Principal | colspan="55" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na"| |- | [[Madeleine Mantock]] | Veil | style="background: #ddffdd" colspan="2" align="center"| Principal | colspan="55" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na"| |- | [[Ally Ioannides]] | Matilda "Tilda" | style="background: #ddffdd" colspan="3" align="center"| Principal |- | [[Marton Csokas]] | Quinn | style="background: #ddffdd" colspan="2" align="center"| Principal | colspan="55" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na"| |- | [[Nick Frost]] | Bajie | colspan="1" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na"| | style="background: #ddffdd" colspan="2" align="center"| Principal |- | [[Babou Ceesay]] | Pelegrín | colspan="2" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na"| | style="background: #ddffdd" colspan="1" align="center"| Principal |- | [[Lorraine Toussaint]] | Cressida | colspan="2" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na"| | style="background: #ddffdd" colspan="1" align="center"| Principal |- | [[Ella-Rae Smith]] | Nix | colspan="2" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na"| | style="background: #ddffdd" colspan="1" align="center"| Principal |- | [[Sherman Augustus]] | Nathaniel Moon | colspan="1" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na"| | style="background: #DAEBFF;" colspan="1" align="center"| Invitada | style="background: #ddffdd" colspan="1" align="center"| Principal |- | [[Stephen Lang]] | Waldo | style="background: #DAEBFF" colspan="2" align="center"| Secundariu | colspan="55" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na"| |- | [[Maddison Jaizani]] | Odessa | colspan="1" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na"| | style="background: #DAEBFF" colspan="2" align="center"| Secundariu |} == Episodios == === Primer temporada (2015) === {| {{tablaguapa}} style="width:100%; margin:auto" |- style="color:#FFFFFF" ! style="background:#A60108; width:7%;"| {{abbr|Num.|Númberu}}<br />na serie ! style="background:#A60108; width:7%;"| {{abbr|Num.|Númberu}}<br />na temp. ! style="background:#A60108| Títulu ! style="background:#A60108| Direutor ! style="background:#A60108| Guionistes ! style="background:#A60108| Fecha d'emisión orixinal ! style="background:#A60108| Espectadores <br />n'Estaos Xuníos<br />(millones) |- {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=1|EpisodioNúmero2=1|Título=The Fort|DirigidoPor=[[David Dobkin]]|EscritoPor=[[Alfred Gough]] y [[Miles Millar]]|FechadeEmisiónorig=15 de payares de 2015|Aux4=6.39<ref name="1.01">{{cita web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/11/17/sunday-cable-ratings-nov-15-2015/|títulu=Sunday cable ratings: ‘Into the Badlands’ starts well for AMC|work=TV by the Numbers|last=Porter|first=Rick|date=17 de payares de 2015|fechaaccesu=17 de payares de 2015|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151118172212/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/11/17/sunday-cable-ratings-nov-15-2015/|fechaarchivu=2015-11-18}}</ref>|LineaColor=E698D0}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=2|EpisodioNúmero2=2|Título=Fist Like a Bullet|DirigidoPor=David Dobkin|EscritoPor=[[Alfred Gough]] y [[Miles Millar]]|FechadeEmisiónorig=22 de payares de 2015|Aux4=4.83<ref name="1.02">{{cita web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/11/24/sunday-cable-ratings-nov-22-2015/|títulu=Sunday cable ratings: ‘Walking Dead’ rises with Glenn’s fate revealed, ‘Into the Badlands’ down in week 2|work=TV by the Numbers|last=Porter|first=Rick|date=24 de payares de 2015|fechaaccesu=24 de payares de 2015|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151125070011/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/11/24/sunday-cable-ratings-nov-22-2015/|fechaarchivu=2015-11-25}}</ref>|LineaColor=E698D0}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=3|EpisodioNúmero2=3|Título=White Stork Spreads Wings|DirigidoPor=David Dobkin|EscritoPor=Alfred Gough, Miles Millar y Justine Juel Gillmer|FechadeEmisiónorig=29 de payares de 2015|Aux4=5.17<ref name="1.03">{{cita web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/12/02/sunday-cable-ratings-nov-29-2015/|títulu=Sunday cable ratings: ‘Into the Badlands’ gets a ‘Walking Dead’ bump|work=TV by the Numbers|last=Porter|first=Rick|date=2 d'avientu de 2015|fechaaccesu=2 d'avientu de 2015|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151205142901/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/12/02/sunday-cable-ratings-nov-29-2015/|fechaarchivu=2015-12-05}}</ref>|LineaColor=E698D0}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=4|EpisodioNúmero2=4|Título=Two Tigers Subdue Dragons|DirigidoPor=Guy Ferland|EscritoPor=Alfred Gough, Miles Millar y Michael Jones-Morales|FechadeEmisiónorig=6 d'avientu de 2015|Aux4=2.42<ref name="1.04">{{cita web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/12/08/sunday-cable-ratings-dec-6-2015/|títulu=Sunday cable ratings: ‘Leftovers’ finale rises, ‘Into the Badlands’ takes a hit|work=TV by the Numbers|last=Porter|first=Rick|date=9 d'avientu de 2015|fechaaccesu=22 d'avientu de 2015|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151209172931/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/12/08/sunday-cable-ratings-dec-6-2015/|fechaarchivu=2015-12-09}}</ref>|LineaColor=E698D0}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=5|EpisodioNúmero2=5|Título=Snake Creeps Down|DirigidoPor=Guy Ferland|EscritoPor=Alfred Gough, Miles Millar y Justin Doble|FechadeEmisiónorig=13 d'avientu de 2015|Aux4=2.21<ref name="1.05">{{cita web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/12/15/sunday-cable-ratings-dec-13-2015/|títulu=Sunday cable ratings: ‘Real Housewives of Atlanta’ on top, plus ‘Jill & Jessa’ premiere, ‘Kardashians’|last=Porter|first=Rick|fechaaccesu=15 d'avientu de 2015|work=TV by the Numbers|date=15 d'avientu de 2015|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151216201207/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/12/15/sunday-cable-ratings-dec-13-2015/|fechaarchivu=2015-12-16}}</ref>|LineaColor=E698D0}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=6|EpisodioNúmero2=6|Título=Hand of Five Poisons|DirigidoPor=Guy Ferland|EscritoPor=Alfred Gough, Miles Millar y Michael R. Perry|FechadeEmisiónorig=20 d'avientu de 2015|Aux4=2.16<ref name="1.06">{{cita web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/12/22/sunday-cable-ratings-dec-20-2015/|títulu=Sunday cable ratings: ‘Homeland’ rises with finale, ‘Into the Badlands’ hits season low|last=Porter|first=Rick|fechaaccesu=22 d'avientu de 2015|work=TV by the Numbers|date=22 d'avientu de 2015|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160104185203/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/12/22/sunday-cable-ratings-dec-20-2015/|fechaarchivu=2016-01-04}}</ref>|LineaColor=E698D0}} |} === Segunda temporada (2017) === {| {{tablaguapa}} style="width:100%; margin:auto" |- style="color:#FFFFFF" ! style="background:#28589C; width:7%;"| {{abbr|Num.|Númberu}}<br />na serie ! style="background:#28589C; width:7%;"| {{abbr|Num.|Númberu}}<br />na temp. ! style="background:#28589C| Títulu ! style="background:#28589C| Direutor ! style="background:#28589C| Guionistes ! style="background:#28589C| Fecha d'emisión orixinal ! style="background:#28589C| Espectadores <br />n'Estaos Xuníos<br />(millones) |- {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=7|EpisodioNúmero2=1|Título=Tiger Pushes Mountain|DirigidoPor=Nick Copus|EscritoPor=[[Alfred Gough]] y [[Miles Millar]]|FechadeEmisiónorig=19 de marzu de 2017|Aux4=3.44<ref name="2.01">{{cita web|url=http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-3-19-2017.html|títulu=Updated: ShowBuzzDaily's Top 150 Sunday Cable Originals & Network Finals: 3.19.2017|last=Metcalf|first=Mitch|date=21 de marzu de 2017|work=Showbuzz Daily|fechaaccesu=21 de marzu de 2017|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170322014713/http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-3-19-2017.html|fechaarchivu=2017-03-22}}</ref>|LineaColor=28589C}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=8|EpisodioNúmero2=2|Título=Force of Eagle's Claw|DirigidoPor=Nick Copus|EscritoPor=Matt Lambert|FechadeEmisiónorig=26 de marzu de 2017|Aux4=3.41<ref name="2.02">{{cita web|url=http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-3-26-2017.html|títulu=Updated: ShowBuzzDaily's Top 150 Sunday Cable Originals & Network Finals: 3.26.2017|last=Metcalf|first=Mitch|date=28 de marzu de 2017|work=Showbuzz Daily|fechaaccesu=28 de marzu de 2017|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170329051340/http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-3-26-2017.html|fechaarchivu=2017-03-29}}</ref>|LineaColor=28589C}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=9|EpisodioNúmero2=3|Título=Red Sun, Silver Moon|DirigidoPor=Toa Fraser|EscritoPor=[[Michael Taylor]]|FechadeEmisiónorig=2 d'abril de 2017|Aux4=3.11<ref name="2.03">{{cita web|url=http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-4-2-2017.html|títulu=Top 150 Sunday cable originals-network finals 4 2 2017|publisher=Showbuzzdaily|first=Mitch|last=Metcalf|date=4 d'abril de 2017|fechaaccesu=4 d'abril de 2017|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170404220305/http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-4-2-2017.html|fechaarchivu=2017-04-04}}</ref>|LineaColor=28589C}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=10|EpisodioNúmero2=4|Título=Palm of the Iron Fox|DirigidoPor=Toa Fraser|EscritoPor=Daniel C. Connolly|FechadeEmisiónorig=9 d'abril de 2017|Aux4=1.57<ref name="2.04">{{cita web|url=http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-4-9-2017.html|títulu=Updated: ShowBuzzDaily's Top 150 Sunday Cable Originals & Network Finals: 4.9.2017|last=Metcalf|first=Mitch|date=11 d'abril de 2017|work=Showbuzz Daily|fechaaccesu=11 d'abril de 2017|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170412033321/http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-4-9-2017.html|fechaarchivu=2017-04-12}}</ref>|LineaColor=28589C}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=11|EpisodioNúmero2=5|Título=Monkey Leaps Through Mist|DirigidoPor=[[Paco Cabezas]]|EscritoPor=LaToya Morgan|FechadeEmisiónorig=16 d'abril de 2017|Aux4=1.42<ref name="2.05">{{cita web|url=http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-4-16-2017.html|títulu=Updated: ShowBuzzDaily's Top 150 Sunday Cable Originals & Network Finals: 4.16.2017|last=Metcalf|first=Mitch|date=18 d'abril de 2017|work=Showbuzz Daily|fechaaccesu=18 d'abril de 2017|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170419101814/http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-4-16-2017.html|fechaarchivu=2017-04-19}}</ref>|LineaColor=28589C}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=12|EpisodioNúmero2=6|Título=Leopard Stalks in Snow|DirigidoPor=[[Paco Cabezas]]|EscritoPor=Matt Lambert|FechadeEmisiónorig=23 d'abril de 2017|Aux4=1.31<ref name="2.06">{{cita web|url=http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-4-23-2017.html|títulu=Updated: ShowBuzzDaily's Top 150 Sunday Cable Originals & Network Finals: 4.23.2017|last=Metcalf|first=Mitch|date=25 d'abril de 2017|work=Showbuzz Daily|fechaaccesu=25 d'abril de 2017|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170426011232/http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-4-23-2017.html|fechaarchivu=2017-04-26}}</ref>|LineaColor=28589C}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=13|EpisodioNúmero2=7|Título=Black Heart, White Mountain|DirigidoPor=[[Stephen Fung]]|EscritoPor=Michael Taylor|FechadeEmisiónorig=30 d'abril de 2017|Aux4=1.42<ref name="2.07">{{cita web|url=http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-4-30-2017.html|títulu=Updated: ShowBuzzDaily's Top 150 Sunday Cable Originals & Network Finals: 4.30.2017|last=Metcalf|first=Mitch|date=2 de mayu de 2017|work=Showbuzz Daily|fechaaccesu=2 de mayu de 2017|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20201112014545/http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-4-30-2017.html|fechaarchivu=2020-11-12}}</ref>|LineaColor=28589C}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=14|EpisodioNúmero2=8|Título=Sting of the Scorpion's Tail|DirigidoPor=[[Stephen Fung]]|EscritoPor=LaToya Morgan|FechadeEmisiónorig=7 de mayu de 2017|Aux4=1.29<ref name="2.08">{{cita web|url=http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-5-7-2017.html|títulu=Updated: ShowBuzzDaily's Top 150 Sunday Cable Originals & Network Finals: 5.7.2017|last=Metcalf|first=Mitch|date=9 de mayu de 2017|work=Showbuzz Daily|fechaaccesu=9 de mayu de 2017|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181001084947/http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-5-7-2017.html|fechaarchivu=2018-10-01}}</ref>|LineaColor=28589C}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=15|EpisodioNúmero2=9|Título=Nightingale Sings No More|DirigidoPor=[[Paco Cabezas]]|EscritoPor=Justin Britt-Gibson|FechadeEmisiónorig=14 de mayu de 2017|Aux4=1.56<ref name="2.09">{{cita web|url=http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-5-14-2017.html|títulu=Updated: ShowBuzzDaily's Top 150 Sunday Cable Originals & Network Finals: 5.14.2017|last=Metcalf|first=Mitch|date=16 de mayu de 2017|work=Showbuzz Daily|fechaaccesu=16 de mayu de 2017|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170521034808/http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-5-14-2017.html|fechaarchivu=2017-05-21}}</ref>|LineaColor=28589C}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=16|EpisodioNúmero2=10|Título=Wolf's Breath, Dragon Fire|DirigidoPor=[[Paco Cabezas]]|EscritoPor=Alfred Gough, Miles Millar y Matt Lambert|FechadeEmisiónorig=21 de mayu de 2017|Aux4=1.37<ref name="2.10">{{cita web|url=http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-5-21-2017.html|títulu=Updated: ShowBuzzDaily's Top 150 Sunday Cable Originals & Network Finals: 5.21.2017|last=Metcalf|first=Mitch|date=23 de mayu de 2017|work=Showbuzz Daily|fechaaccesu=23 de mayu de 2017|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170524020047/http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-5-21-2017.html|fechaarchivu=2017-05-24}}</ref>|LineaColor=28589C}} |} === Tercer temporada (2018) === {| {{tablaguapa}} style="width:100%; margin:auto" |- style="color:#00000" ! style="background:#D4C2A1; width:7%;"| {{abbr|Num.|Númberu}}<br />na serie ! style="background:#D4C2A1; width:7%;"| {{abbr|Num.|Númberu}}<br />na temp. ! style="background:#D4C2A1| Títulu ! style="background:#D4C2A1| Direutor ! style="background:#D4C2A1| Guionistes ! style="background:#D4C2A1| Fecha d'emisión orixinal ! style="background:#D4C2A1| Espectadores <br />n'Estaos Xuníos<br />(millones) |- {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=17|EpisodioNúmero2=1|Título=Enter the Phoenix|DirigidoPor=[[Paco Cabezas]]|EscritoPor=Matt Lambert|FechadeEmisiónorig=22 d'abril de 2018|Aux4=1.35<ref name="3.01">{{cita web|url=http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-4-22-2018.html|títulu=Updated: ShowBuzzDaily's Top 150 Sunday Cable Originals & Network Finals: 4.22.2018|last=Metcalf|first=Mitch|date=24 d'abril de 2018|work=Showbuzz Daily|fechaaccesu=24 d'abril de 2018|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180425034938/http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-4-22-2018.html|fechaarchivu=2018-04-25}}</ref>|LineaColor=D4C2A1}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=18|EpisodioNúmero2=2|Título=Moon Rises, Raven Seeks|DirigidoPor=Paco Cabezas|EscritoPor=Matt Lambert|FechadeEmisiónorig=29 d'abril de 2018|Aux4=1.27<ref name="3.02">{{cita web|url=http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-4-29-2018.html|títulu=Updated: ShowBuzzDaily's Top 150 Sunday Cable Originals & Network Finals: 4.29.2018|last=Metcalf|first=Mitch|date=1 de mayu de 2018|work=Showbuzz Daily|fechaaccesu=1 de mayu de 2018|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180501225157/http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-4-29-2018.html|fechaarchivu=2018-05-01}}</ref>|LineaColor=D4C2A1}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=19|EpisodioNúmero2=3|Título=Leopard Snares Rabbit|DirigidoPor=Toa Fraser|EscritoPor=[[Michael Taylor]]|FechadeEmisiónorig=6 de mayu de 2018|Aux4=0.97<ref name="3.03">{{cita web|url=http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-5-6-2018.html|títulu=Updated: ShowBuzzDaily's Top 150 Sunday Cable Originals & Network Finals: 5.6.2018|last=Metcalf|first=Mitch|date=8 de mayu de 2018|work=Showbuzz Daily|fechaaccesu=8 de mayu de 2018|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180510191517/http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-5-6-2018.html|fechaarchivu=2018-05-10}}</ref>|LineaColor=D4C2A1}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=20|EpisodioNúmero2=4|Título=Blind Cannibal Assassins|DirigidoPor=Toa Fraser|EscritoPor=Michael Taylor|FechadeEmisiónorig=13 de mayu de 2018|Aux4=1.20<ref name="3.04">{{cita web|url=http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-5-13-2018.html|títulu=Updated: ShowBuzzDaily's Top 150 Sunday Cable Originals & Network Finals: 5.13.2018|last=Metcalf|first=Mitch|date=15 de mayu de 2018|work=Showbuzz Daily|fechaaccesu=15 de mayu de 2018|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180526171706/http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-5-13-2018.html|fechaarchivu=2018-05-26}}</ref>|LineaColor=D4C2A1}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=21|EpisodioNúmero2=5|Título=Carry Tiger to Mountain|DirigidoPor=James Marshall|EscritoPor=LaToya Morgan|FechadeEmisiónorig=20 de mayu de 2018|Aux4=1.08<ref name="3.05">{{cita web|url=http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-5-20-2018.html|títulu=Updated: ShowBuzzDaily's Top 150 Sunday Cable Originals & Network Finals: 5.20.2018|last=Metcalf|first=Mitch|date=22 de mayu de 2018|work=Showbuzz Daily|fechaaccesu=22 de mayu de 2018|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180524143320/http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-5-20-2018.html|fechaarchivu=2018-05-24}}</ref>|LineaColor=D4C2A1}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=22|EpisodioNúmero2=6|Título=Black Wind Howls|DirigidoPor=James Marshall|EscritoPor=Evan Endicott y Josh Stoddard|FechadeEmisiónorig=3 de xunu de 2018|Aux4=0.92<ref name="3.06">{{cita web|url=http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-6-3-2018.html|títulu=Updated: ShowBuzzDaily's Top 150 Sunday Cable Originals & Network Finals: 6.3.2018|last=Metcalf|first=Mitch|date=5 de xunu de 2018|work=Showbuzz Daily|fechaaccesu=5 de xunu de 2018|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180614162632/http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-6-3-2018.html|fechaarchivu=2018-06-14}}</ref>|LineaColor=D4C2A1}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=23|EpisodioNúmero2=7|Título=Dragonfly's Last Dance|DirigidoPor=[[Paco Cabezas]]|EscritoPor=LaToya Morgan|FechadeEmisiónorig=10 de xunu de 2018|Aux4=1.06<ref name="3.07">{{cita web|url=http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-6-10-2018.html|títulu=Updated: ShowBuzzDaily's Top 150 Sunday Cable Originals & Network Finals: 6.10.2018|last=Metcalf|first=Mitch|date=12 de xunu de 2018|work=Showbuzz Daily|fechaaccesu=12 de xunu de 2018|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181018010149/http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-6-10-2018.html|fechaarchivu=2018-10-18}}</ref>|LineaColor=D4C2A1}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=24|EpisodioNúmero2=8|Título=Leopard Catches Cloud|DirigidoPor=[[Paco Cabezas]]|EscritoPor=Matt Lambert|FechadeEmisiónorig=17 de xunu de 2018|Aux4=0.89<ref name="3.08">{{cita web|url=http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-6-17-2018.html|títulu=Updated: ShowBuzzDaily's Top 150 Sunday Cable Originals & Network Finals: 6.17.2018|last=Metcalf|first=Mitch|date=19 de xunu de 2018|work=Showbuzz Daily|fechaaccesu=19 de xunu de 2018|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180925200326/http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-6-17-2018.html|fechaarchivu=2018-09-25}}</ref>|LineaColor=D4C2A1}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=25|EpisodioNúmero2=9|Título=Chamber of the Scorpion|DirigidoPor=Wayne Yip|EscritoPor=Evan Endicott y Josh Stoddard|FechadeEmisiónorig=24 de marzu de 2019|Aux4=1.25|LineaColor=D4C2A1}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=26|EpisodioNúmero2=10|Título=Raven's Feather, Phoenix Blood|DirigidoPor=Wayne Yip|EscritoPor=Michael Taylor|FechadeEmisiónorig=25 de marzu de 2019|Aux4=0.59|LineaColor=D4C2A1}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=27|EpisodioNúmero2=11|Título=The Boar and the Butterfly|DirigidoPor=Tricia Brock|EscritoPor=Matt Lambert y Stephanie Hicks|FechadeEmisiónorig=1 d'abril de 2019|Aux4=0.61|LineaColor=D4C2A1}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=28|EpisodioNúmero2=12|Título=Cobra Fang, Panther Claw|DirigidoPor=Tricia Brock|EscritoPor=Evan Endicott y Josh Stoddard|FechadeEmisiónorig=8 d'abril de 2019|Aux4=0.41|LineaColor=D4C2A1}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=29|EpisodioNúmero2=13|Título=Black Lotus, White Rose|DirigidoPor=Miles Millar|EscritoPor=Alfred Gough y Miles Millar|FechadeEmisiónorig=15 d'abril de 2019|Aux4=0.40|LineaColor=D4C2A1}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=30|EpisodioNúmero2=14|Título=Curse of the Red Rain|DirigidoPor=Miles Millar|EscritoPor=Michael Taylor|FechadeEmisiónorig=22 d'abril de 2019|Aux4=0.65|LineaColor=D4C2A1}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=31|EpisodioNúmero2=15|Título=Requiem for the Fallen|DirigidoPor=[[Paco Cabezas]]|EscritoPor=Matt Lambert|FechadeEmisiónorig=29 d'abril de 2019|Aux4=0.50|LineaColor=D4C2A1}} {{llista d'episodios|EpisodioNúmero=32|EpisodioNúmero2=16|Título=Seven Strike as One|DirigidoPor=[[Paco Cabezas]]|EscritoPor=Matt Lambert|FechadeEmisiónorig=6 de mayu de 2019|Aux4=0.46|LineaColor=D4C2A1}} |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} *{{Páxina web|http://www.amc.com/shows/into-the-badlands}} *{{IMDb títulu|3865236|Into the Badlands}} {{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Series de televisión d'Estaos Xuníos]] oydqwum0hbrdx6r074zxv61hxehudex Usuariu:Omarete/Llista de persones que falen asturianu 2 187864 4485046 4479604 2026-04-05T12:28:13Z ListeriaBot 32147 Wikidata list updated [V2] 4485046 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql= SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P1412 wd:Q29507.} |wdedit=yes |sort=P19 |columns=label:Article,description,P21:Gender,P106,P569,P19,P570 |thumb= }} {| class='wikitable sortable wd_can_edit' ! Article ! description ! Gender ! ocupación ! fecha de nacimientu ! llugar de nacimientu ! data de la muerte |- class='wd_q160894' |class='wd_label'| [[pueblu español]] | |class='wd_p21'| |class='wd_p106'| |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q333648' |class='wd_label'| [[Favila]] |class='wd_desc'| rei d&#39;Asturies ente 737 y 739 |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[monarca]] |class='wd_p569'| 700s |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| 739 |- class='wd_q3323319' |class='wd_label'| [[Xera (grupu)|Xera]] | |class='wd_p21'| |class='wd_p106'| |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q5854331' |class='wd_label'| [[Fabriciano González García]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[periodista]] |class='wd_p569'| 1868 |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| 1950 |- class='wd_q13147147' |class='wd_label'| [[Esther Fonseca]] |class='wd_desc'| cantante española |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569'| 20th century |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147202' |class='wd_label'| [[Francisco Rodríguez García]] |class='wd_desc'| tamboriteiru asturianu (1914-1990) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q327321|albañil]]''<br/>''[[:d:Q154549|carpinteru]]''<br/>[[músicu]] |class='wd_p569'| 1914 |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| 1990 |- class='wd_q13147268' |class='wd_label'| ''[[:d:Q13147268|Indecencia]]'' | |class='wd_p21'| |class='wd_p106'| |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q20605159' |class='wd_label'| [[José Antonio Fernández Alonso]] |class='wd_desc'| políticu español |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q33514527' |class='wd_label'| ''[[:d:Q33514527|Aitor García Corte]]'' |class='wd_desc'| Alcalde de Bimenes (2015- ) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q59094265' |class='wd_label'| ''[[:d:Q59094265|Xesús G. Rato]]'' |class='wd_desc'| traductor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[médicu]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]'' |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q66011662' |class='wd_label'| ''[[:d:Q66011662|Félix Ferreiro Currás]]'' |class='wd_desc'| maestru y académicu de la llingua asturiana (1941-2019) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor]] |class='wd_p569'| 1941 |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| 2019-07-26 |- class='wd_q70112361' |class='wd_label'| ''[[:d:Q70112361|Ramón Blanco]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q12374149|músicu de rock]]''<br/>[[compositor de cantares]] |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q70112829' |class='wd_label'| ''[[:d:Q70112829|Olegario Méndez]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q12374149|músicu de rock]]''<br/>[[compositor de cantares]] |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q70499433' |class='wd_label'| ''[[:d:Q70499433|Velino Blanco]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q12374149|músicu de rock]]''<br/>[[compositor de cantares]]<br/>''[[:d:Q67378332|rock guitarist]]'' |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q115253949' |class='wd_label'| [[Matilde de Soignie]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[profesor]] |class='wd_p569'| 1851-03-13 |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| No/unknown value |- class='wd_q131143572' |class='wd_label'| ''[[:d:Q131143572|David Artime Coto]]'' |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q131414344' |class='wd_label'| [[Aurora Bermúdez Nava]] |class='wd_desc'| maestra y escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[profesor]] |class='wd_p569'| 1965 |class='wd_p19'| [[A Caridá (parroquia)|A Caridá]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q61059155' |class='wd_label'| [[Damián Barreiro]] |class='wd_desc'| escritor y periodista asturianu (1984-2025) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[periodista]]<br/>''[[:d:Q73306227|television writer]]''<br/>''[[:d:Q17125263|youtuber]]'' |class='wd_p569'| 1984-08-09 |class='wd_p19'| [[A Estrada]] |class='wd_p570'| 2025-02-06 |- class='wd_q20604985' |class='wd_label'| [[José Antonio Fernández Vior]] |class='wd_desc'| profesor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor]] |class='wd_p569'| 1953 |class='wd_p19'| [[A Veiga]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q25580551' |class='wd_label'| [[Cuno Corquera]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1918–2002) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1918 |class='wd_p19'| [[Ables (parroquia)|Ables]] |class='wd_p570'| 2002 |- class='wd_q8843264' |class='wd_label'| [[Esther Prieto]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1960 |class='wd_p19'| [[Arenas (parroquia)|Arenas]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20605146' |class='wd_label'| [[Héctor Pérez Iglesias]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1978 |class='wd_p19'| [[Arlós]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5726782' |class='wd_label'| [[Bernardo Guardado]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[músicu]]<br/>''[[:d:Q87285943|trabayador de fábrica]]'' |class='wd_p569'| 1913 |class='wd_p19'| [[Avilés]] |class='wd_p570'| 1982 |- class='wd_q9028731' |class='wd_label'| [[Xosé Manuel García González]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1853–1938) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1853-11-28 |class='wd_p19'| [[Avilés]]<br/>[[Gozón]] |class='wd_p570'| 1938-02-09 |- class='wd_q13148158' |class='wd_label'| [[Xelu Gutiérrez Morán]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1969 |class='wd_p19'| [[Avilés]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13148175' |class='wd_label'| [[Xosé Nel Riesgo]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1963 |class='wd_p19'| [[Avilés]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q33868179' |class='wd_label'| [[Miguel Solís Santos]] |class='wd_desc'| escritor y dibuxante asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q15296811|dibuxante]]'' |class='wd_p569'| 1956 |class='wd_p19'| [[Avilés]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147765' |class='wd_label'| [[Maximino Solís Lada]] |class='wd_desc'| cantante español |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]'' |class='wd_p569'| 1942-01-29 |class='wd_p19'| [[Ayer]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q75992582' |class='wd_label'| [[Genaro Alonso]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>''[[:d:Q1958649|inspeutor d'enseñu]]'' |class='wd_p569'| 1955 |class='wd_p19'| [[Ayer]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5196156' |class='wd_label'| [[Lluis Antón González]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[direutor de cine]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569'| 1955-06-13 |class='wd_p19'| [[Baíña (parroquia)|Baíña]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q2777685' |class='wd_label'| [[Aurelio González Ovies]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q4853732|escritor de lliteratura infantil]]'' |class='wd_p569'| 1964-02-09 |class='wd_p19'| [[Bañugues]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q129393201' |class='wd_label'| [[Xosé María Rodríguez]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1956 |class='wd_p19'| [[Bimeda (parroquia)|Bimeda]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q108196440' |class='wd_label'| [[Blanca Fernández Quintana]] |class='wd_desc'| escritora asturiana y profesora d&#39;asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[profesor]] |class='wd_p569'| 1994-02-08 |class='wd_p19'| [[Bimenes]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q15963292' |class='wd_label'| [[Lorenzo Rodríguez-Castellano]] |class='wd_desc'| filólogu y bibliotecariu asturianu (1905–1986) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>''[[:d:Q182436|bibliotecariu]]''<br/>[[escritor]] |class='wd_p569'| 1905 |class='wd_p19'| [[Bisuyu (parroquia de Cangas del Narcea)|Bisuyu]] |class='wd_p570'| 1986 |- class='wd_q20605066' |class='wd_label'| [[Henrique G. Facuriella]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[periodista]] |class='wd_p569'| 1980 |class='wd_p19'| [[Blimea (parroquia)|Blimea]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5858719' |class='wd_label'| [[Ánxel Álvarez Llano]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569'| 1958 |class='wd_p19'| [[Bo (parroquia)|Bo]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q8246823' |class='wd_label'| [[Bernardo Acevedo y Huelves]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1849–1920) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569'| 1849 |class='wd_p19'| [[Bual]] |class='wd_p570'| 1920-09-07 |- class='wd_q20016335' |class='wd_label'| ''[[:d:Q20016335|Benjamín López González]]'' |class='wd_desc'| escritor asturianu (1918–1964) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1918-11 |class='wd_p19'| [[Bual]] |class='wd_p570'| 1964-11-13 |- class='wd_q108667234' |class='wd_label'| [[Miguel Rodríguez Monteavaro]] |class='wd_desc'| filólogu, escritor y músicu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>[[escritor]]<br/>[[músicu]]<br/>[[profesor universitariu]] |class='wd_p569'| 1990 |class='wd_p19'| [[Bual]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5982844' |class='wd_label'| ''[[:d:Q5982844|Luis Aurelio Álvarez]]'' |class='wd_desc'| escritor español |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1916-03-08 |class='wd_p19'| [[Buenos Aires]] |class='wd_p570'| 1996 |- class='wd_q13146712' |class='wd_label'| [[Anabel Santiago]] |class='wd_desc'| cantante y política española |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569'| 1981-06-18 |class='wd_p19'| [[Buenos Aires]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13146950' |class='wd_label'| [[Consuelo Vega]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1961-09-24 |class='wd_p19'| [[Bustiyé]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q12402480' |class='wd_label'| ''[[:d:Q12402480|Víctor García García]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>''[[:d:Q2551347|maquis]]'' |class='wd_p569'| 1908-09-20 |class='wd_p19'| [[Bárzana (parroquia de Quirós)|Bárzana]] |class='wd_p570'| 1948-04 |- class='wd_q16532884' |class='wd_label'| [[El Polenchu]] |class='wd_desc'| cantante asturianu (1909–2004) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569'| 1909 |class='wd_p19'| [[Bédavo]] |class='wd_p570'| 2004-10-10 |- class='wd_q11020006' |class='wd_label'| [[Francisco Xavier Frías Conde]] |class='wd_desc'| escritor español |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1965 |class='wd_p19'| [[Béjar]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q2824722' |class='wd_label'| [[Adolfo Camilo Díaz]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]''<br/>[[dramaturgu]]<br/>''[[:d:Q14467526|llingüista]]''<br/>''[[:d:Q2462658|mánager]]''<br/>''[[:d:Q1607826|editor]]'' |class='wd_p569'| 1963 |class='wd_p19'| [[Caborana (parroquia)|Caborana]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q4892208' |class='wd_label'| [[Carlos Rubiera]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569'| 1956-02-02 |class='wd_p19'| [[Cabueñes]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3069597' |class='wd_label'| [[Fernán Coronas]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1884-1939) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1884-08-07 |class='wd_p19'| [[Cadavéu (parroquia)|Cadavéu]] |class='wd_p570'| 1939-01-28 |- class='wd_q56678968' |class='wd_label'| ''[[:d:Q56678968|Juan Sebastian Quintero Santacruz]]'' |class='wd_desc'| esperantista y maestru colombianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor]]<br/>[[esperantista]]<br/>''[[:d:Q41546637|wikimedista]]''<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]'' |class='wd_p569'| 1991 |class='wd_p19'| [[Cali]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q125848484' |class='wd_label'| [[Oliva Armayor|Oliva Armayor González]] |class='wd_desc'| maestra y escritora asturiana (1924-2021) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569'| 1924 |class='wd_p19'| [[Caliao]] |class='wd_p570'| 2021-05-15 |- class='wd_q5008096' |class='wd_label'| ''[[:d:Q5008096|Paula Echevarría]]'' |class='wd_desc'| actriz asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[Modelu (moda)|modelu]]<br/>[[actor]] |class='wd_p569'| 1977-08-07 |class='wd_p19'| [[Candás (parroquia)|Candás]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q17415838' |class='wd_label'| [[Vicente Santarúa]] |class='wd_desc'| pintor y escultor asturianu (1936-2024) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[pintor]]<br/>[[escultor]]<br/>[[profesor]] |class='wd_p569'| 1936-11-23 |class='wd_p19'| [[Candás (parroquia)|Candás]] |class='wd_p570'| 2024-02-26 |- class='wd_q13147162' |class='wd_label'| [[Fariñas]] |class='wd_desc'| gaiteru asturianu (1918–1990) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| |class='wd_p569'| 1918-01-28 |class='wd_p19'| [[Cangas del Narcea]] |class='wd_p570'| 1990-10-12 |- class='wd_q131341126' |class='wd_label'| [[Mario Gómez Gómez]] |class='wd_desc'| médicu, militar y escritor asturianu (1872-1932) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[médicu]]<br/>''[[:d:Q47064|militar]]''<br/>[[escritor]] |class='wd_p569'| 1872-01-23 |class='wd_p19'| [[Cangas del Narcea]] |class='wd_p570'| 1932-04-26 |- class='wd_q617455' |class='wd_label'| [[Berta Piñán]] |class='wd_desc'| escritora y política asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569'| 1963-03-26 |class='wd_p19'| [[Cangues d'Onís]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147172' |class='wd_label'| [[Fernando Fernández Rosete]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1874-02-09 |class='wd_p19'| [[Cangues d'Onís]] |class='wd_p570'| No/unknown value |- class='wd_q13148153' |class='wd_label'| [[Xabiero Cayarga]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1967 |class='wd_p19'| [[Cangues d'Onís]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q137781178' |class='wd_label'| [[Pilar Fidalgo Pravia]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]'' |class='wd_p569'| 1955 |class='wd_p19'| [[Caraques]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q23939814' |class='wd_label'| [[Manuel Antonio Arias García]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1913–1986) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1913 |class='wd_p19'| [[Courias (parroquia de Pravia)|Courias]] |class='wd_p570'| 1986 |- class='wd_q5863223' |class='wd_label'| [[Florina Alías]] |class='wd_desc'| escritora asturiana (1921–1999) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1921 |class='wd_p19'| [[Cualloto]] |class='wd_p570'| 1999 |- class='wd_q110653916' |class='wd_label'| [[Xosé Ramón Iglesias|Xosé Ramón Iglesias Cueva]] |class='wd_desc'| profesor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor]] |class='wd_p569'| 1956 |class='wd_p19'| [[Cualloto]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3330175' |class='wd_label'| [[Ignaciu Llope]] |class='wd_desc'| escritor, psiquiatra y políticu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q211346|psiquiatra]]'' |class='wd_p569'| 1962 |class='wd_p19'| [[Cuideiru]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147238' |class='wd_label'| [[Guzmán Marqués]] |class='wd_desc'| músicu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]] |class='wd_p569'| 20th century |class='wd_p19'| [[Cuideiru]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q131839243' |class='wd_label'| [[Elvira Bravo|Elvira Bravo Fernández-Ahúja]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q17303149|profesor de pianu]]''<br/>[[escritor]] |class='wd_p569'| 1892-12-03 |class='wd_p19'| [[Cuideiru (parroquia)|Cuideiru]] |class='wd_p570'| 1986 |- class='wd_q9096754' |class='wd_label'| [[Xuacu Amieva]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q21550382|gaiteru]]''<br/>[[músicu]] |class='wd_p569'| 1954-10-12 |class='wd_p19'| [[El Mazucu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q1813126' |class='wd_label'| [[Corín Tellado]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q6625963|novelista]]'' |class='wd_p569'| 1927-04-25 |class='wd_p19'| [[El Porto (Valdepares)|El Porto]] |class='wd_p570'| 2009-04-11 |- class='wd_q134375429' |class='wd_label'| ''[[:d:Q134375429|César Rubín]]'' |class='wd_desc'| escritor asturianu (1920-2008) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1920-11-02 |class='wd_p19'| [[El Yenu la Cuba]] |class='wd_p570'| 2008-02-15 |- class='wd_q13147305' |class='wd_label'| [[Xulio Concepción Suárez]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1948 |class='wd_p19'| [[Erías (parroquia)|Erías]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9014823' |class='wd_label'| [[José Suárez Arias-Cachero]] |class='wd_desc'| políticu y empresariu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>[[empresariu]] |class='wd_p569'| 1962 |class='wd_p19'| [[Felechosa]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q15966549' |class='wd_label'| [[Pablo Texón]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1977-04-23 |class='wd_p19'| [[Felechosa]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147256' |class='wd_label'| [[Humberto Gonzali]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569'| 1961 |class='wd_p19'| [[Figareo (parroquia)|Figareo]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147117' |class='wd_label'| [[El Xarreru La Cuesta]] |class='wd_desc'| gaiteru asturianu (1887–1959) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| |class='wd_p569'| 1887 |class='wd_p19'| [[Fitoria]] |class='wd_p570'| 1959 |- class='wd_q9029978' |class='wd_label'| [[María Cotiello]] |class='wd_desc'| actriz asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[actor]] |class='wd_p569'| 1982-11-21 |class='wd_p19'| [[Grillero]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147810' |class='wd_label'| [[Norino'l Gaiteru]] |class='wd_desc'| gaiteru asturianu (1917–2011) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q21550382|gaiteru]]'' |class='wd_p569'| 1917-09-17 |class='wd_p19'| [[L'Alcargu]] |class='wd_p570'| 2011-09-24 |- class='wd_q3329909' |class='wd_label'| [[Pablo Rodríguez Medina]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569'| 1978 |class='wd_p19'| [[L'Entregu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13146909' |class='wd_label'| [[Chechu García]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1970 |class='wd_p19'| [[L'Entregu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20605252' |class='wd_label'| [[Pablo Xuan Manzano Rodríguez]] |class='wd_desc'| profesor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q121594|profesor]]'' |class='wd_p569'| 1948-07-22 |class='wd_p19'| [[L'Entregu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q43419' |class='wd_label'| [[María Josefa Canellada]] |class='wd_desc'| romanista, dialectóloga, folclorista y narradora asturiana (1912–1995) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[profesor universitariu]]<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]'' |class='wd_p569'| 1912 |class='wd_p19'| [[L'Infiestu (parroquia)|L'Infiestu]] |class='wd_p570'| 1995-05-07 |- class='wd_q137732739' |class='wd_label'| [[Enrique Carballeira|Enrique Carballeira Melendi]] |class='wd_desc'| escritor, ilustrador, dibuxante de cómic y comunicador asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[ilustrador]]<br/>''[[:d:Q715301|historietista]]'' |class='wd_p569'| 1970-03-26 |class='wd_p19'| [[L'Infiestu (parroquia)|L'Infiestu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q130379369' |class='wd_label'| [[Onofre Rojo Asenjo]] |class='wd_desc'| astrofísicu asturianu (1923-2024) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[astrofísicu]]<br/>[[físicu nuclear]]<br/>[[profesor universitariu]]<br/>[[investigador]]<br/>[[pedagogu]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569'| 1923-05-31 |class='wd_p19'| [[La Cabaña Lloreo]] |class='wd_p570'| 2024-09 |- class='wd_q5906042' |class='wd_label'| [[Héctor Braga]] |class='wd_desc'| cantante y musicólogu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]]<br/>[[compositor]]<br/>''[[:d:Q14915627|musicólogu]]'' |class='wd_p569'| 1980-10-07 |class='wd_p19'| [[La Felguera (Llangréu)|La Felguera]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20605575' |class='wd_label'| [[Marisa Valle Roso]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]'' |class='wd_p569'| 1987-12-22 |class='wd_p19'| [[La Felguera (Ceis)|La Felguera]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q71672834' |class='wd_label'| ''[[:d:Q71672834|Gregorio Colmenero Fernández]]'' |class='wd_desc'| militante de la resistencia asturianu (1923–1949) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q2551347|maquis]]'' |class='wd_p569'| 1923 |class='wd_p19'| [[La Felguera (Llangréu)|La Felguera]] |class='wd_p570'| 1949-04-20 |- class='wd_q5196640' |class='wd_label'| [[Bernaldo de Quirós]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q189290|oficial]]'' |class='wd_p569'| 1678 |class='wd_p19'| [[La Pola (parroquia)|La Pola]] |class='wd_p570'| 1710 |- class='wd_q3242464' |class='wd_label'| [[Lisardo Lombardía]] |class='wd_desc'| médicu, periodista y promotor musical asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q10550018|culture personality]]'' |class='wd_p569'| 1955-02-10 |class='wd_p19'| [[La Pola Llaviana (parroquia)|La Pola Llaviana]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q30346516' |class='wd_label'| [[Francisco Javier Valdés y Noriega]] |class='wd_desc'| obispu católicu asturianu (1851-1913) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q250867|sacerdote católicu]]''<br/>''[[:d:Q611644|obispu católicu]]'' |class='wd_p569'| 1851-03-11 |class='wd_p19'| [[La Pola Llaviana (parroquia)|La Pola Llaviana]] |class='wd_p570'| 1913-01-22 |- class='wd_q52675979' |class='wd_label'| [[Daniel García Granda]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1972 |class='wd_p19'| [[La Pola Siero]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q105748193' |class='wd_label'| [[Teresa Cónsul]] |class='wd_desc'| monxa y escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[monxa]]<br/>[[dramaturgu]] |class='wd_p569'| 18th century |class='wd_p19'| [[La Pola Siero]] |class='wd_p570'| 1834-09-28 |- class='wd_q25422432' |class='wd_label'| [[Manuel García de Viedma Hitos]] |class='wd_desc'| entomólogu asturianu (1931–1988) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[entomólogu]]<br/>''[[:d:Q350979|zoólogu]]''<br/>[[inxenieru forestal]] |class='wd_p569'| 1931-10-06 |class='wd_p19'| [[La Rebollá (parroquia)|La Rebollá]] |class='wd_p570'| 1988-02-02 |- class='wd_q25930461' |class='wd_label'| [[Francisco de la Vega]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569'| 1893-03-08 |class='wd_p19'| [[La Robellada (San Antoniu)|La Robellada]] |class='wd_p570'| 1957-06-15 |- class='wd_q20604916' |class='wd_label'| [[Antón de Cogollu]] |class='wd_desc'| gaiteru asturianu (1883-1959) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q21550382|gaiteru]]'' |class='wd_p569'| 1883 |class='wd_p19'| [[Les Regueres]] |class='wd_p570'| 1959-12-30 |- class='wd_q13147808' |class='wd_label'| [[Nori Redondo]] |class='wd_desc'| cantante asturiana (1939-2024) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569'| 1939-12-12 |class='wd_p19'| [[Llabra (parroquia)|Llabra]] |class='wd_p570'| 2024-05-06 |- class='wd_q2581755' |class='wd_label'| [[Martín López-Vega]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569'| 1975 |class='wd_p19'| [[Llanes]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q107365827' |class='wd_label'| ''[[:d:Q107365827|Ángel García Peláez]]'' |class='wd_desc'| sacerdote y poeta asturianu (1858–1896) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[sacerdote]]<br/>[[escritor]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569'| 1858-08-19 |class='wd_p19'| [[Llanes]] |class='wd_p570'| 1895-08-15 |- class='wd_q134691096' |class='wd_label'| [[Marta Elola]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[historiador]]<br/>''[[:d:Q131417411|pandereteru]]''<br/>[[cantante]] |class='wd_p569'| 1975-12-24 |class='wd_p19'| [[Llanes]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q431834' |class='wd_label'| [[Pablo Antón Marín Estrada]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q876864|editing staff]]''<br/>[[periodista]] |class='wd_p569'| 1966-06-17 |class='wd_p19'| [[Llangréu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3330072' |class='wd_label'| [[Rafael Palacios]] |class='wd_desc'| políticu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569'| 1963-11-22 |class='wd_p19'| [[Llangréu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9013986' |class='wd_label'| [[José León Delestal]] |class='wd_desc'| periodista, escritor y dramaturgu asturianu (1921–1989) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[dramaturgu]]<br/>[[escritor]]<br/>[[periodista]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569'| 1921 |class='wd_p19'| [[Llangréu]] |class='wd_p570'| 1989-11-29 |- class='wd_q9048044' |class='wd_label'| [[Mánfer de la Llera]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1918–2005) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1918-04-07 |class='wd_p19'| [[Llangréu]] |class='wd_p570'| 2005-04-06 |- class='wd_q61059154' |class='wd_label'| [[Xesús González Rato]] |class='wd_desc'| médicu y traductor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[médicu]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]'' |class='wd_p569'| 1973-11-01 |class='wd_p19'| [[Llangréu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q116083834' |class='wd_label'| [[Aitana Castaño Díaz]] |class='wd_desc'| periodista y escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[periodista]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569'| 1980 |class='wd_p19'| [[Llangréu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q126953351' |class='wd_label'| [[Solinca Turbón]] |class='wd_desc'| poeta y narradora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]] |class='wd_p569'| 1981-12-08 |class='wd_p19'| [[Llangréu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q131746812' |class='wd_label'| [[Próspero Morán]] |class='wd_desc'| escritor, periodista y profesor universitariu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[periodista]]<br/>[[profesor universitariu]] |class='wd_p569'| 1962 |class='wd_p19'| [[Llangréu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5982817' |class='wd_label'| [[Luis Arias Argüelles-Meres]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1957–2021) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[profesor]] |class='wd_p569'| 1957-02-16 |class='wd_p19'| [[Llaniu]] |class='wd_p570'| 2021-01-20 |- class='wd_q14026688' |class='wd_label'| [[Adrián Barbón]] |class='wd_desc'| 9ᵘ Presidente del Principáu d&#39;Asturies |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>[[abogáu]] |class='wd_p569'| 1979-01-04 |class='wd_p19'| [[Llaviana]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147766' |class='wd_label'| [[Miguel Ramos Corrada]] |class='wd_desc'| filólogu asturianu (1949–2013) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>''[[:d:Q2504617|romanista]]''<br/>[[profesor universitariu]] |class='wd_p569'| 1949-10-12 |class='wd_p19'| [[Llerandi (parroquia)|Llerandi]] |class='wd_p570'| 2013-08-20 |- class='wd_q28501398' |class='wd_label'| [[Héctor García Gil]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q14467526|llingüista]]''<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]''<br/>''[[:d:Q5758653|profesor d'enseñanza secundaria]]'' |class='wd_p569'| 1974-06-06 |class='wd_p19'| [[Llión|Lleón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3781357' |class='wd_label'| [[Antón de Marirreguera]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q250867|sacerdote católicu]]'' |class='wd_p569'| 1605 |class='wd_p19'| [[Llorgozana]] |class='wd_p570'| 1660s |- class='wd_q123172051' |class='wd_label'| [[Burilo|Míguel Fernandi García]] |class='wd_desc'| periodista, cantante y llocutor de radio y televisión asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q2722764|llocutor radiofónicu]]''<br/>''[[:d:Q2986228|comentarista deportivu]]''<br/>[[cantante]]<br/>[[periodista]] |class='wd_p569'| 1979 |class='wd_p19'| [[Lluanco (parroquia)|Lluanco]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q12392878' |class='wd_label'| ''[[:d:Q12392878|Marcelino Fernández Villanueva]]'' |class='wd_desc'| políticu asturianu (1914–1999) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[mineru]]<br/>''[[:d:Q2551347|maquis]]'' |class='wd_p569'| 1914-03-15 |class='wd_p19'| [[Lluniego (parroquia)|Lluniego]] |class='wd_p570'| 1999-06-03 |- class='wd_q12388609' |class='wd_label'| ''[[:d:Q12388609|Florentino Menéndez]]'' |class='wd_desc'| militante de la resistencia asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q2551347|maquis]]''<br/>[[mineru]] |class='wd_p569'| 1922 |class='wd_p19'| [[Los Cuarteles de Peñarrubia]] |class='wd_p570'| 1948-05-19 |- class='wd_q3321388' |class='wd_label'| [[Ramón d'Andrés]] |class='wd_desc'| escritor español |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>''[[:d:Q121594|profesor]]'' |class='wd_p569'| 1959-05-28 |class='wd_p19'| [[Madrid]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20017104' |class='wd_label'| ''[[:d:Q20017104|León Castillo]]'' |class='wd_desc'| escritor español |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[profesor]] |class='wd_p569'| 1889-01-13 |class='wd_p19'| [[Madrid]] |class='wd_p570'| 1954-08-08 |- class='wd_q117151958' |class='wd_label'| [[Adrián Carbayales|Q117151958]] |class='wd_desc'| escritor español en llingua asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1985 |class='wd_p19'| [[Madrid]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q2919830' |class='wd_label'| [[Teodoro Cuesta]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1829–1895) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569'| 1829-11-09 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570'| 1895-02-01 |- class='wd_q5196482' |class='wd_label'| [[Xaviel Vilareyo]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569'| 1967 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570'| 2015-05-19 |- class='wd_q5197154' |class='wd_label'| [[Ana Vanessa Gutiérrez]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q947873|presentador de televisión]]''<br/>[[poeta]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569'| 1980-03-05 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147303' |class='wd_label'| [[Juanín de Mieres]] |class='wd_desc'| cantante de tonada asturianu (1905–2003) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]'' |class='wd_p569'| 1905-10-14 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570'| 2003-09-13 |- class='wd_q17413489' |class='wd_label'| ''[[:d:Q17413489|Guillermo Morán García]]'' |class='wd_desc'| militante de la resistencia asturianu (1919–1949) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q2551347|maquis]]''<br/>[[mineru]] |class='wd_p569'| 1919 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570'| 1949-04-20 |- class='wd_q19965856' |class='wd_label'| [[Josefina Argüelles]] |class='wd_desc'| cantante asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569'| 1947-09-16 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q56425286' |class='wd_label'| [[José Ángel Gayol]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1977-08-11 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q63263278' |class='wd_label'| [[Julián Burgos|Julián Burgos Pascual]] |class='wd_desc'| escritor, monologuista y estudioso de la llingua asturiana (1926–2019) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1926-04-01 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570'| 2019-04-19 |- class='wd_q96624629' |class='wd_label'| [[Alberto Vázquez García]] |class='wd_desc'| dibuxante y documentalista asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q1925963|artista gráficu]]''<br/>''[[:d:Q15296811|dibuxante]]''<br/>''[[:d:Q11814411|documentalista]]'' |class='wd_p569'| 1969-03-14 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q115859617' |class='wd_label'| [[Casimiro Fernández]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1950 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q131746994' |class='wd_label'| [[María Luz Pontón]] |class='wd_desc'| escritora, política y presentadora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>''[[:d:Q2722764|llocutor radiofónicu]]''<br/>''[[:d:Q947873|presentador de televisión]]'' |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q104889710' |class='wd_label'| [[Montserrat Garnacho]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1952-12-02 |class='wd_p19'| [[Mieres del Camín]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3571042' |class='wd_label'| [[Xosé Lluis García Arias]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>''[[:d:Q2504617|romanista]]''<br/>[[dialeutólogu]] |class='wd_p569'| 1945-05-06 |class='wd_p19'| [[Montecieḷḷu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q113954742' |class='wd_label'| [[Andrés Fernández Menéndez]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 2003 |class='wd_p19'| [[Morcín]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3186219' |class='wd_label'| [[José Campo Castañón]] |class='wd_desc'| escritor y poeta asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569'| 1921-06-21 |class='wd_p19'| [[Morea (parroquia)|Morea]] |class='wd_p570'| 1992-05-16 |- class='wd_q19965857' |class='wd_label'| [[José Requejo Castañón]] |class='wd_desc'| cantante asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]''<br/>''[[:d:Q6901699|monologuista]]'' |class='wd_p569'| 1915 |class='wd_p19'| [[Morea]] |class='wd_p570'| 1993 |- class='wd_q10952082' |class='wd_label'| [[Xosé Miguel Suárez Fernández]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]'' |class='wd_p569'| 1965 |class='wd_p19'| [[Mántaras]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5698424' |class='wd_label'| [[Antonio García Oliveros]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1900–1985) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1900-06-09 |class='wd_p19'| [[Navia]] |class='wd_p570'| 1985-12-27 |- class='wd_q12382729' |class='wd_label'| [[Alejandro Antúñez Vázquez]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| |class='wd_p569'| 1933 |class='wd_p19'| [[Navia]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13146910' |class='wd_label'| [[Chucha de Nembra]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]'' |class='wd_p569'| 1940-06 |class='wd_p19'| [[Nembra]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q8196938' |class='wd_label'| [[Amable González Abín]] |class='wd_desc'| escritor y poeta asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569'| 1862-08-24 |class='wd_p19'| [[Nueva (parroquia)|Nueva]] |class='wd_p570'| 1911-03-21 |- class='wd_q55836832' |class='wd_label'| ''[[:d:Q55836832|Benito Canella Meana]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| |class='wd_p569'| 1808 |class='wd_p19'| [[Oviñana]] |class='wd_p570'| 1882 |- class='wd_q2351336' |class='wd_label'| [[Eva González Fernández|Eva González]] |class='wd_desc'| escritora española |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1918-01-17 |class='wd_p19'| [[Palacios del Sil]] |class='wd_p570'| 2007-06-25 |- class='wd_q9069875' |class='wd_label'| [[Roberto González-Quevedo]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[antropólogu]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569'| 1953 |class='wd_p19'| [[Palacios del Sil]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3320048' |class='wd_label'| [[Xuan Bello]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1965-2025) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]'' |class='wd_p569'| 1965-07-10 |class='wd_p19'| [[Paniceiros]] |class='wd_p570'| 2025-07-29 |- class='wd_q20605171' |class='wd_label'| [[José Remis Vega]] |class='wd_desc'| gaiteru asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]] |class='wd_p569'| 1880 |class='wd_p19'| [[Piloña]] |class='wd_p570'| 1963 |- class='wd_q31747897' |class='wd_label'| [[Dolores Sánchez Buergo|Dolores Sánchez Buego]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569'| 1937-01-17 |class='wd_p19'| [[Piñeres (Pría)|Piñeres]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5999277' |class='wd_label'| [[Marisa Vallejo]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1964 |class='wd_p19'| [[Po (Llanes)|Po]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q47455281' |class='wd_label'| [[Elías Veiga]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1972 |class='wd_p19'| [[Presnes]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q30608183' |class='wd_label'| ''[[:d:Q30608183|Manuel Rodríguez Suárez]]'' |class='wd_desc'| guerrilleru antifranquista asturianu (?-1947) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q2551347|maquis]]'' |class='wd_p569'| No/unknown value |class='wd_p19'| [[Principáu d'Asturies]] |class='wd_p570'| 1947-04-21 |- class='wd_q67519001' |class='wd_label'| [[Elías García Sánchez|Elías García]] |class='wd_desc'| músicu folk asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]]<br/>''[[:d:Q16145150|profesor de música]]''<br/>''[[:d:Q1225716|ornitólogu]]'' |class='wd_p569'| 1968 |class='wd_p19'| [[Principáu d'Asturies]] |class='wd_p570'| 2019-09-14 |- class='wd_q13148181' |class='wd_label'| [[Xulín de Lluza]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1930s |class='wd_p19'| [[Proaza]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3781336' |class='wd_label'| [[Pepín de Pría]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q3214532|plower]]'' |class='wd_p569'| 1864-12-14 |class='wd_p19'| [[Pría]] |class='wd_p570'| 1928-12-27 |- class='wd_q13147744' |class='wd_label'| [[Manolo Ponteo]] |class='wd_desc'| cantante asturianu de tonada (1935–2001) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569'| 1935-08-15 |class='wd_p19'| [[Quexu]] |class='wd_p570'| 2001-01-25 |- class='wd_q20605239' |class='wd_label'| [[Xandru Martino Ruz]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>[[profesor]]<br/>''[[:d:Q6625963|novelista]]'' |class='wd_p569'| 1966 |class='wd_p19'| [[Ribeseya]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q72195910' |class='wd_label'| [[Yolanda Huergo]] |class='wd_desc'| política asturiana (1971–2020) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569'| 1971-05-30 |class='wd_p19'| [[Roces (Xixón)|Roces]] |class='wd_p570'| 2020-08-06 |- class='wd_q112582222' |class='wd_label'| [[Gemma Álvarez Delgado]] |class='wd_desc'| política asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569'| 1974 |class='wd_p19'| [[Rospaso]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q1337419' |class='wd_label'| [[Emilio Alarcos Llorach]] |class='wd_desc'| llingüista asturianu, caderalgu eméritu de la Universidá d&#39;Uviéu, miembru de la Real Academia Española y de l&#39;Academia de la Llingua Asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q14467526|llingüista]]''<br/>[[profesor universitariu]]<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q2504617|romanista]]'' |class='wd_p569'| 1922-04-22 |class='wd_p19'| [[Salamanca]] |class='wd_p570'| 1998-01-26 |- class='wd_q42908982' |class='wd_label'| [[Raquel Fernández Menéndez]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| [[Salas]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3326376' |class='wd_label'| [[Lluis Xabel Álvarez]] |class='wd_desc'| filósofu y escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q4964182|filósofu]]'' |class='wd_p569'| 1948-08-14 |class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9096770' |class='wd_label'| [[Xurde Álvarez]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1973-01-15 |class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147245' |class='wd_label'| [[Helena Trexu]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1945 |class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147869' |class='wd_label'| [[Pepe'l Pantuxu de Sama]] |class='wd_desc'| cantante de tonada asturianu (1900–1953) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]'' |class='wd_p569'| 1900 |class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]] |class='wd_p570'| 1953 |- class='wd_q29582273' |class='wd_label'| ''[[:d:Q29582273|Fermín Gutierrez Lada]]'' |class='wd_desc'| militante de la resistencia asturianu (1916–1953) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q2551347|maquis]]'' |class='wd_p569'| 1916 |class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]] |class='wd_p570'| 1953-10-10 |- class='wd_q125142405' |class='wd_label'| [[Valentín Ochoa Rodríguez]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1879-1951) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1879 |class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]] |class='wd_p570'| 1951 |- class='wd_q20605523' |class='wd_label'| [[Pablo X. Suárez]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1981 |class='wd_p19'| [[Samartindianes]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q161793' |class='wd_label'| [[Manuel Asur]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569'| 1947-10-12 |class='wd_p19'| [[Samartín del Rei Aurelio]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20604813' |class='wd_label'| [[Xulio Arbesú]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1957 |class='wd_p19'| [[Samartín del Rei Aurelio]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q129811289' |class='wd_label'| [[Marcelino Gutiérrez González]] |class='wd_desc'| periodista asturianu (1975-2024) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[periodista]] |class='wd_p569'| 1975 |class='wd_p19'| [[Samartín del Rei Aurelio]] |class='wd_p570'| 2023-09-24 |- class='wd_q13147296' |class='wd_label'| [[Josefina Martínez Álvarez]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor universitariu]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569'| 1937-04-11 |class='wd_p19'| [[San Cloyo (parroquia)|San Cloyo]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q132831177' |class='wd_label'| [[Xuan Cándano]] |class='wd_desc'| periodista y escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[periodista]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569'| 1959 |class='wd_p19'| [[San Esteban (Muros)|San Esteban]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20605400' |class='wd_label'| [[Gerardo Orviz]] |class='wd_desc'| cantante asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]'' |class='wd_p569'| 1929 |class='wd_p19'| [[Santa Bárbola]] |class='wd_p570'| 2021-05-10 |- class='wd_q136512338' |class='wd_label'| [[Benito González Orviz]] |class='wd_desc'| flaire asturianu (1855-1910) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q117936754|misioneru católicu]]''<br/>[[escritor]] |class='wd_p569'| 1855-06-25 |class='wd_p19'| [[Santa Bárbola]] |class='wd_p570'| 1910-04-15 |- class='wd_q9049180' |class='wd_label'| [[Nel Amaro]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1946-12-24 |class='wd_p19'| [[Santa Rosa (parroquia)|Santa Rosa]] |class='wd_p570'| 2011-04-04 |- class='wd_q13147126' |class='wd_label'| [[Enriqueta González Rubín]] |class='wd_desc'| escritora y periodista asturiana (1832–1877) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[periodista]] |class='wd_p569'| 1832-04-17 |class='wd_p19'| [[Santianes del Agua]] |class='wd_p570'| 1877-11-09 |- class='wd_q134021821' |class='wd_label'| [[Santos Monestina]] |class='wd_desc'| pintor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[pintor]] |class='wd_p569'| 1963-01-19 |class='wd_p19'| [[Santolaya (Cabranes)|Santolaya]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3753874' |class='wd_label'| [[Xulio Vixil]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1964-07-30 |class='wd_p19'| [[Santuyano (parroquia de Bimenes)|Santuyano]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13146771' |class='wd_label'| [[Ataúlfo Lada Camblor]] |class='wd_desc'| cantante asturianu de tonada (1921-2009) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]''<br/>[[mineru]] |class='wd_p569'| 1921-03-20 |class='wd_p19'| [[Serrapio (parroquia)|Serrapio]] |class='wd_p570'| 2009-01-05 |- class='wd_q13148174' |class='wd_label'| [[Xosé Antón González Riaño]] |class='wd_desc'| profesor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor]] |class='wd_p569'| 1956 |class='wd_p19'| [[Siero]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147992' |class='wd_label'| [[Ruma Barbero]] |class='wd_desc'| dibuxante asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q15296811|dibuxante]]'' |class='wd_p569'| 1971-02-03 |class='wd_p19'| [[Somió]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q23020442' |class='wd_label'| [[Gorka Magunazelaia]] |class='wd_desc'| futbolista español |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[Xugador de fútbol|futbolista]] |class='wd_p569'| 1992-03-02 |class='wd_p19'| [[Sopela|Sopelana]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20604854' |class='wd_label'| [[Xulio Berros]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1963 |class='wd_p19'| [[Sotrondio]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20605020' |class='wd_label'| [[Ana Rosa Fernández]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1965 |class='wd_p19'| [[Sotrondio]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q55185591' |class='wd_label'| [[Gonzalo González Barreñada|Gonzalo G. Barreñada]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]]<br/>''[[:d:Q6625963|novelista]]'' |class='wd_p569'| 1973-04-27 |class='wd_p19'| [[Sotrondio]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q125823631' |class='wd_label'| [[Ana Pereira]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1978-07-26 |class='wd_p19'| [[Sotrondio]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q135188749' |class='wd_label'| ''[[:d:Q135188749|Pedro A. Zurita]]'' | |class='wd_p21'| |class='wd_p106'| [[esperantista]]<br/>[[profesor]]<br/>''[[:d:Q16532929|alministrativu]]'' |class='wd_p569'| 1940s |class='wd_p19'| [[Sotu Cangues]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q2890324' |class='wd_label'| [[Vicente Díaz]] |class='wd_desc'| cantante de tonada asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]'' |class='wd_p569'| 1948-12-13 |class='wd_p19'| [[Sotu'l Barcu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9028833' |class='wd_label'| [[Mari Luz Cristóbal Caunedo]] |class='wd_desc'| cantante asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569'| 1948-08-30 |class='wd_p19'| [[Tinéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147291' |class='wd_label'| [[Jesús Evaristo Casariego]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[xurista]]<br/>[[periodista]]<br/>[[historiador]]<br/>''[[:d:Q117804633|requeté soldier]]'' |class='wd_p569'| 1913-11-07 |class='wd_p19'| [[Tinéu]] |class='wd_p570'| 1990-09-16 |- class='wd_q13148087' |class='wd_label'| [[Tino Pérez del Rufo]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1940 |class='wd_p19'| [[Tinéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q116986389' |class='wd_label'| [[Silvia Quesada]] |class='wd_desc'| cantante asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569'| 1986 |class='wd_p19'| [[Tinéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q83006' |class='wd_label'| [[David Villa]] |class='wd_desc'| futbolista asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[Xugador de fútbol|futbolista]] |class='wd_p569'| 1981-12-03 |class='wd_p19'| [[Tiuya (parroquia)|Tiuya]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13148062' |class='wd_label'| [[Tante Blanco]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]]<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q6901699|monologuista]]'' |class='wd_p569'| 1957 |class='wd_p19'| [[Tolivia (parroquia)|Tolivia]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q46320758' |class='wd_label'| [[Ana Medina Zarabozo]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1984 |class='wd_p19'| [[Torín]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3326336' |class='wd_label'| [[Xesús Cañedo Valle]] |class='wd_desc'| políticu asturianu (1958-2026) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569'| 1958-12-09 |class='wd_p19'| [[Trubia (L'Abadía Cenero)|Trubia]] |class='wd_p570'| 2026-01-01 |- class='wd_q3781342' |class='wd_label'| [[Xandru Fernández]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q48930480|profesor de filosofía]]''<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]''<br/>[[poeta]] |class='wd_p569'| 1970-01-22 |class='wd_p19'| [[Turón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5660535' |class='wd_label'| [[Antón García]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]''<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]'' |class='wd_p569'| 1960-08-23 |class='wd_p19'| [[Tuña (parroquia)|Tuña]]<br/>[[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q25999248' |class='wd_label'| [[Pablo Suárez García]] |class='wd_desc'| investigador y escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[investigador]]<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]'' |class='wd_p569'| 1973 |class='wd_p19'| [[Udrión]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q11934004' |class='wd_label'| [[Lourdes Álvarez|Lourdes Álvarez García]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q23906216|looter]]'' |class='wd_p569'| 1961-07-26 |class='wd_p19'| [[Urbiés (parroquia)|Urbiés]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5507856' |class='wd_label'| [[Fulgencio Argüelles]] |class='wd_desc'| escritor y sicólogu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[psicólogu]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569'| 1955-01-06 |class='wd_p19'| [[Uriés]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q379756' |class='wd_label'| [[Quini]] |class='wd_desc'| futbolista asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[Xugador de fútbol|futbolista]] |class='wd_p569'| 1949-09-23 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| 2018-02-27 |- class='wd_q4891783' |class='wd_label'| [[Xuan María Acebal]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1815-1895) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569'| 1815-03-08 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| 1895-02-11 |- class='wd_q4892132' |class='wd_label'| [[Manuel Fernández de Castro y Menéndez Hevia]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]''<br/>''[[:d:Q250867|sacerdote católicu]]''<br/>''[[:d:Q611644|obispu católicu]]'' |class='wd_p569'| 1834 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| 1905 |- class='wd_q5668135' |class='wd_label'| [[Constantino Cabal]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[antropólogu]]<br/>[[escritor]]<br/>[[periodista]] |class='wd_p569'| 1877-05-16 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| 1967-12-09 |- class='wd_q5941163' |class='wd_label'| [[José Luis Campal]] |class='wd_desc'| críticu lliterariu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q4263842|críticu lliterariu]]'' |class='wd_p569'| 1965 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5947795' |class='wd_label'| [[Inaciu Iglesias]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[empresariu]] |class='wd_p569'| 1966-07-12 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q6099753' |class='wd_label'| [[Ramón Lage]] |class='wd_desc'| cantante asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569'| 1973-06-09 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9009939' |class='wd_label'| [[Ismael González Arias]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1958-11-15 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9011525' |class='wd_label'| [[Jerónimo Granda]] |class='wd_desc'| cantautor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantautor]]<br/>''[[:d:Q947873|presentador de televisión]]'' |class='wd_p569'| 1945-01-01 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9023770' |class='wd_label'| [[Llorienzu Novo Mier]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1917-03-28 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| 1990-06-30 |- class='wd_q9096764' |class='wd_label'| [[Xulio Viejo]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1968 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q10953121' |class='wd_label'| [[Toli Morilla]] |class='wd_desc'| cantautor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantautor]] |class='wd_p569'| 1961-10-09 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q11134461' |class='wd_label'| [[Arturu Xosé Bermeyu]] |class='wd_desc'| políticu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13146828' |class='wd_label'| [[Botón (cantante)|José María Martínez Suárez]] |class='wd_desc'| cantante asturianu (1892–1942) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569'| 1892-07-19 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| 1942-07-28 |- class='wd_q13146917' |class='wd_label'| [[Claverol]] |class='wd_desc'| cantante asturianu (1892–1950) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569'| 1892-10-29 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| 1950-03-16 |- class='wd_q13146967' |class='wd_label'| [[Cuchichi|José Menéndez Carreño]] |class='wd_desc'| cantante de tonada asturianu (1890–1978) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]'' |class='wd_p569'| 1890-08-12 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| 1978-12-03 |- class='wd_q13147167' |class='wd_label'| [[Federico Fierro Botas]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1942–2002) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1942-11-30 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| 2002-06-26 |- class='wd_q13148177' |class='wd_label'| [[Xuan Nel Expósito]] |class='wd_desc'| músicu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]] |class='wd_p569'| 1968-05-15 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13148178' |class='wd_label'| [[Xuan Santori]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1968-07-24 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q17620225' |class='wd_label'| [[Adriana Lastra]] |class='wd_desc'| política asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569'| 1979-03-30 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20532842' |class='wd_label'| ''[[:d:Q20532842|Marcelino Rodríguez Fernández]]'' |class='wd_desc'| militar asturianu (1915–1946) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q212948|partisanu]]''<br/>''[[:d:Q2251335|maestru]]'' |class='wd_p569'| 1915-07-07 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| 1946-06-26 |- class='wd_q20605340' |class='wd_label'| [[Miranda (cantante)|Miranda]] |class='wd_desc'| cantante de tonada asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569'| 1897-07-03 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| 1975-03-22 |- class='wd_q20605431' |class='wd_label'| [[El Quexanu]] |class='wd_desc'| cantante de tonada asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]'' |class='wd_p569'| 1929-09-20 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q33515255' |class='wd_label'| [[Víctor Suárez Piñero]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor]]<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q58428578|activista polos derechos llingüísticos]]''<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]''<br/>''[[:d:Q41546637|wikimedista]]''<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569'| 1988 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q52356543' |class='wd_label'| [[Nicolás Bardio]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q6625963|novelista]]''<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]''<br/>''[[:d:Q1238570|politólogu]]'' |class='wd_p569'| 1987-02-19 |class='wd_p19'| [[Uviéu (ciudá)|Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q55837889' |class='wd_label'| [[Perfecto Fernández Usatorre]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1847-1911) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1847 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| 1911-01-23 |- class='wd_q59242002' |class='wd_label'| [[Aida Fernández Escudero]] |class='wd_desc'| escritora y profesora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[profesor]] |class='wd_p569'| 1985 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q63979201' |class='wd_label'| [[Víctor Fernández Coalla]] |class='wd_desc'| Xestor cultural y coach asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q3104508|xestor cultural]]''<br/>[[pedagogu]]<br/>[[historiador]]<br/>''[[:d:Q1607826|editor]]'' |class='wd_p569'| 1966-09-21 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q66605382' |class='wd_label'| [[Xaime Martínez]] |class='wd_desc'| escritor y cantante asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[cantante]]<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]'' |class='wd_p569'| 1993-12-25 |class='wd_p19'| [[Uviéu (ciudá)|Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q73733144' |class='wd_label'| [[Rodrigo Cuevas]] |class='wd_desc'| cantante asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]]<br/>''[[:d:Q713200|performer]]''<br/>''[[:d:Q15214752|cabaretista]]''<br/>''[[:d:Q3075052|folclorista]]''<br/>''[[:d:Q19509201|activista LGBTI]]''<br/>[[compositor]]<br/>[[acordionista]]<br/>''[[:d:Q4351403|percusionista]]''<br/>''[[:d:Q130857|disc-jockey]]''<br/>''[[:d:Q947873|presentador de televisión]]'' |class='wd_p569'| 1985 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q92101121' |class='wd_label'| ''[[:d:Q92101121|Miguel Gallego Gómez]]'' |class='wd_desc'| inxenieru y traductor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q2267418|inxenieru industrial]]''<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]'' |class='wd_p569'| 1983-10-24 |class='wd_p19'| [[Uviéu (ciudá)|Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q97179122' |class='wd_label'| [[Francisco Casariego Hernández-Vaquero]] |class='wd_desc'| historiador, escritor y periodista asturianu (1919‑2010) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[periodista]]<br/>[[escritor]]<br/>[[historiador]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569'| 1919 |class='wd_p19'| [[Uviéu (ciudá)|Uviéu]] |class='wd_p570'| 2010-05-12 |- class='wd_q109401520' |class='wd_label'| [[Xosé Bolado]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1946-2021) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1946 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| 2021-05-20 |- class='wd_q121288183' |class='wd_label'| [[Julio Ramos]] |class='wd_desc'| cantautor y políticu asturianu (1949–2023) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantautor]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>''[[:d:Q15627169|sindicalista]]'' |class='wd_p569'| 1949 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| 2023-08-05 |- class='wd_q122416065' |class='wd_label'| [[Chus Solís]] |class='wd_desc'| fabricante de gaites asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q21550382|gaiteru]]''<br/>''[[:d:Q122434348|fabricante de gaites]]'' |class='wd_p569'| 1973-12-24 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q125823645' |class='wd_label'| [[Abel Martínez]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| |class='wd_p569'| 1976 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q137373637' |class='wd_label'| ''[[:d:Q137373637|José María Bances Álvarez]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[abogáu]] |class='wd_p569'| 1935-12-05 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q14026757' |class='wd_label'| [[Aníbal José Vázquez Fernández]] |class='wd_desc'| políticu asturianu (1954-2023) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>[[mineru]]<br/>''[[:d:Q15627169|sindicalista]]'' |class='wd_p569'| 1954-11-28 |class='wd_p19'| [[Uxo (parroquia)|Uxo]] |class='wd_p570'| 2023-11-12 |- class='wd_q6039908' |class='wd_label'| [[Nené Losada Rico]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1921-11-10 |class='wd_p19'| [[Valdés]] |class='wd_p570'| 2009-04-11 |- class='wd_q50530830' |class='wd_label'| [[María Esther García López]] |class='wd_desc'| poeta y escritora n&#39;asturianu y en castellanu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569'| 1948-12-08 |class='wd_p19'| [[Valdés]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q136682879' |class='wd_label'| ''[[:d:Q136682879|Samuel Fernandi]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q779815|direutor d'animación]]'' |class='wd_p569'| 1991 |class='wd_p19'| ''[[:d:Q6159246|Valle del Nalón]]'' |class='wd_p570'| |- class='wd_q5941646' |class='wd_label'| [[José Luis Rendueles]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569'| 1972 |class='wd_p19'| [[Vega (Xixón)|Vega]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q46459468' |class='wd_label'| [[Fernando Padilla Palicio]] |class='wd_desc'| Direutor Xeneral de Planificación Llingüística y Normalización del Principáu d&#39;Asturies |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor]]<br/>''[[:d:Q1501800|direutor xeneral]]'' |class='wd_p569'| 1957-01-01 |class='wd_p19'| [[Veguín]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q25367930' |class='wd_label'| [[Santiago García Granda]] |class='wd_desc'| químicu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q15142825|cristalógrafu]]''<br/>[[investigador]] |class='wd_p569'| 1955 |class='wd_p19'| [[Verdicio]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9093342' |class='wd_label'| [[Vicente Prado]] |class='wd_desc'| músicu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]]<br/>''[[:d:Q21550382|gaiteru]]''<br/>''[[:d:Q6901699|monologuista]]'' |class='wd_p569'| 1964-05 |class='wd_p19'| [[Viella (parroquia de Siero)|Viella]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3330042' |class='wd_label'| [[Xune Elipe]] |class='wd_desc'| cantante asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569'| 1962 |class='wd_p19'| ''[[:d:Q6162665|Villalegre]]'' |class='wd_p570'| |- class='wd_q559658' |class='wd_label'| [[José Ángel Hevia]] |class='wd_desc'| músicu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]] |class='wd_p569'| 1967-10-11 |class='wd_p19'| [[Villaviciosa]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3330151' |class='wd_label'| [[Xosé Caveda y Nava]] |class='wd_desc'| escritor y políticu asturianu (1796–1882) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q1792450|historiador del arte]]'' |class='wd_p569'| 1796 |class='wd_p19'| [[Villaviciosa]] |class='wd_p570'| 1882 |- class='wd_q5701521' |class='wd_label'| [[Apolinar de Rato y Hevia]] |class='wd_desc'| escritor español (1830–1894) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[abogáu]] |class='wd_p569'| 1829 |class='wd_p19'| [[Villaviciosa (parroquia)|Villaviciosa]] |class='wd_p570'| 1884-05-22 |- class='wd_q13147754' |class='wd_label'| [[María Teresa Villaverde]] |class='wd_desc'| escritora asturiana (1882–1934) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1882-12-21 |class='wd_p19'| [[Villaviciosa]] |class='wd_p570'| 1934-06 |- class='wd_q8198010' |class='wd_label'| [[Ana Cano]] |class='wd_desc'| filóloga asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>[[profesor universitariu]] |class='wd_p569'| 1950-05-12 |class='wd_p19'| [[Viḷḷarín (Veigas)|Viḷḷarín]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q19965853' |class='wd_label'| [[Diamantina Rodríguez]] |class='wd_desc'| cantante asturiana (1920–2021) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569'| 1920-09-14 |class='wd_p19'| [[Viḷḷaxime]] |class='wd_p570'| 2021-04-21 |- class='wd_q282498' |class='wd_label'| [[Gaspar Melchor de Xovellanos]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q4964182|filósofu]]''<br/>''[[:d:Q188094|economista]]''<br/>[[abogáu]]<br/>[[xurista]] |class='wd_p569'| 1744-01-05 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| 1811-11-27 |- class='wd_q318546' |class='wd_label'| [[Abelardo Fernández]] |class='wd_desc'| futbolista y entrenador asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[Xugador de fútbol|futbolista]]<br/>''[[:d:Q628099|entrenador de fútbol]]'' |class='wd_p569'| 1970-04-19<br/>1970-03-19 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q541075' |class='wd_label'| [[Alberto Álvarez Peña]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1966 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3142789' |class='wd_label'| [[Xuan Xosé Sánchez Vicente]] |class='wd_desc'| políticu y escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>''[[:d:Q2504617|romanista]]''<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]'' |class='wd_p569'| 1949-02-01 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3330135' |class='wd_label'| [[Xuan Pertierra Argiz]] |class='wd_desc'| políticu asturianu (1958–2009) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569'| 1958-08-30 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| 2009-08-12 |- class='wd_q3395726' |class='wd_label'| [[Inaciu Galán]] |class='wd_desc'| periodista y escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[periodista]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569'| 1986-06-06 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3943033' |class='wd_label'| [[Vicente García Oliva]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1944-07-03 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5392118' |class='wd_label'| [[Alberto Varillas|Alberto Fernández Varillas]] |class='wd_desc'| músicu y cantante folk asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]] |class='wd_p569'| 1969 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q8962378' |class='wd_label'| [[Francisco González Prieto]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1859–1937) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q635734|archiveru]]'' |class='wd_p569'| 1859 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| 1937 |- class='wd_q8963535' |class='wd_label'| [[Gaspar Meana]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q715301|historietista]]''<br/>[[escritor]] |class='wd_p569'| 1960 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9018524' |class='wd_label'| [[Xosefa Xovellanos]] |class='wd_desc'| escritora asturiana (1745–1807) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]] |class='wd_p569'| 1745-06-04 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| 1807-06-07 |- class='wd_q9033136' |class='wd_label'| [[Milio Rodríguez Cueto]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1962 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9066431' |class='wd_label'| [[Ramón Lluís Bande]] |class='wd_desc'| escritor, músicu y direutor de cine asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[direutor de cine]]<br/>[[periodista]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569'| 1972 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q11015686' |class='wd_label'| [[Emilio Robles Muñiz]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1877–1938) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1877-10-06 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| 1938-03-06 |- class='wd_q11681019' |class='wd_label'| [[David Rivas]] |class='wd_desc'| escritor, políticu y economista asturianu (1957-2024) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>''[[:d:Q188094|economista]]'' |class='wd_p569'| 1957-12-04 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| 2024-12-15 |- class='wd_q12386432' |class='wd_label'| ''[[:d:Q12386432|Consuelo Alonso González]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q1856852|vendedor ambulante de periódicos]]''<br/>''[[:d:Q17010072|militante]]'' |class='wd_p569'| 1898 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| 1938-05-13 |- class='wd_q13146717' |class='wd_label'| [[Andrés Solar]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1955–1984) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1955-08-25 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| 1984-12-27 |- class='wd_q13147219' |class='wd_label'| [[Gerardo Ruiz Alonso]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q7623230|entrenador de fuerza y acondicionamientu]]'' |class='wd_p569'| 1956-11-29 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147756' |class='wd_label'| [[María Teresa González]] |class='wd_desc'| escritora española |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569'| 1950-11-28 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| 1995-05-23 |- class='wd_q13147885' |class='wd_label'| [[Pilar Sánchez Vicente]] |class='wd_desc'| historiadora, escritora y documentalista asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[historiador]]<br/>[[documentalista]]<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q11814411|documentalista]]'' |class='wd_p569'| 1961-11-11 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147945' |class='wd_label'| [[Quique Faes]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1975 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q17478192' |class='wd_label'| ''[[:d:Q17478192|Pablo Und Destruktion]]'' |class='wd_desc'| músicu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]] |class='wd_p569'| 1984-02-20 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20605225' |class='wd_label'| [[Marta Mori]] |class='wd_desc'| escritora española |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor universitariu]] |class='wd_p569'| 1965 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20605458' |class='wd_label'| [[Pablo Rodríguez Alonso]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[profesor]] |class='wd_p569'| 1979 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20605540' |class='wd_label'| [[Alfredo Truán Álvarez]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q1114448|cartoonist]]''<br/>[[pintor]]<br/>[[caricaturista]] |class='wd_p569'| 1895 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| 1964 |- class='wd_q20605595' |class='wd_label'| [[Xabel Vegas]] |class='wd_desc'| músicu español |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]] |class='wd_p569'| 1978-06-12 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20614454' |class='wd_label'| [[Alfredo Ignacio Álvarez Menéndez]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q14467526|llingüista]]''<br/>''[[:d:Q2505739|hispanista]]''<br/>[[profesor universitariu]] |class='wd_p569'| 1958 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q21293215' |class='wd_label'| [[Sofía Castañón]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[periodista]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>[[direutor de cine]] |class='wd_p569'| 1983-11-01 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q42293485' |class='wd_label'| [[Arsenio González Álvarez]] |class='wd_desc'| actor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[actor]]<br/>[[dramaturgu]] |class='wd_p569'| 1931-01-28 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| 2017-10-18 |- class='wd_q42909138' |class='wd_label'| [[Sabel Tuñón Ces]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1963 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q54861324' |class='wd_label'| [[Carlos Magdalena]] |class='wd_desc'| horticultor y botánicu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q3140857|horticultor]]''<br/>''[[:d:Q2374149|botánicu]]'' |class='wd_p569'| 1972-09-18 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q64831520' |class='wd_label'| ''[[:d:Q64831520|Ángeles Huerta]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[direutor de cine]]<br/>[[guionista]] |class='wd_p569'| 1974 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q79796915' |class='wd_label'| [[Alberto Alonso Blanco]] |class='wd_desc'| tresformista asturianu (1928–1976) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q9304839|tresformista]]'' |class='wd_p569'| 1928-05-29 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| 1976-04-19 |- class='wd_q98609618' |class='wd_label'| [[Xosé Lluis Rodríguez Alberdi]] |class='wd_desc'| escritor y maestru de Llingua Asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[profesor]] |class='wd_p569'| 1955-04-12 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q118383824' |class='wd_label'| [[Sabel de Fausta]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1934 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q118489664' |class='wd_label'| ''[[:d:Q118489664|Olaya Suárez]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>''[[:d:Q326653|contable]]'' |class='wd_p569'| 1993-12-31 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q123258157' |class='wd_label'| [[Naciu Varillas]] |class='wd_desc'| periodista y escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[periodista]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569'| 1975 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q125823542' |class='wd_label'| [[Xon de la Campa|Xon de la Campa Valdés]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| |class='wd_p569'| 1973 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q130881415' |class='wd_label'| ''[[:d:Q130881415|Rosario Trabanco]]'' |class='wd_desc'| actriz de teatru asturiana (1904-1985) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q2259451|actor de teatru]]'' |class='wd_p569'| 1903 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| 1985 |- class='wd_q131278984' |class='wd_label'| ''[[:d:Q131278984|Marisa López Diz]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[profesor]]<br/>[[cantante]] |class='wd_p569'| 1970 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q135261231' |class='wd_label'| [[Arantza Margolles|Arantza Margolles Beran]] |class='wd_desc'| periodista asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[periodista]]<br/>[[historiador]]<br/>''[[:d:Q3621491|arqueólogu]]'' |class='wd_p569'| 1982-12-11 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q136400930' |class='wd_label'| [[Carlos X. Blanco|Carlos Xavier Blanco Martín]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1966 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q136763292' |class='wd_label'| [[José Napoleón Acebal]] |class='wd_desc'| abogáu y escritor asturianu (1806-1879) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[abogáu]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569'| 1806 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| 1879 |- class='wd_q9032833' |class='wd_label'| [[Miguel Rojo]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[biólogu]] |class='wd_p569'| 1957 |class='wd_p19'| [[Zarracín]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q97853754' |class='wd_label'| [[Házael González]] |class='wd_desc'| escritor español |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q3330547|cronista]]''<br/>[[ensayista]]<br/>''[[:d:Q4263842|críticu lliterariu]]''<br/>''[[:d:Q1086863|columnista]]'' |class='wd_p569'| 1976-02-18 |class='wd_p19'| [[Zarréu (parroquia)|Zarréu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q68817521' |class='wd_label'| ''[[:d:Q68817521|Artur Saternus]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[periodista]] |class='wd_p569'| 1892-05-10 |class='wd_p19'| [[Świętochłowice]] |class='wd_p570'| 1970-06-24 |- class='wd_q3573525' |class='wd_label'| [[Anxelu]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1899–1987) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| 1899 |class='wd_p19'| [[Ḷḷena]] |class='wd_p570'| 1987 |} {{Wikidata list end}} d5ad2v5siyzwm51qrnj047wryi0va05 Impautu medioambiental 0 278921 4485075 4403194 2026-04-05T20:29:54Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485075 wikitext text/x-wiki {{ficha xenérica}} L’'''impautu medioambiental''' ye l'efeutu qu'una [[actividá humana]] o natural causa sobre'l [[mediu ambiente]]. Puede ser positivu o negativu y afeutar a elementos como l’[[aire]], l’[[agua]], el [[suelu]], los [[ecosistemes]] o la [[biodiversidá]].<ref>{{cite web |last=Glasson |first=John |title=Introduction to Environmental Impact Assessment |url=https://www.routledge.com/Introduction-to-Environmental-Impact-Assessment/Glasson/p/book/9781138780470 |access-date=6 d'agostu de 2025 |publisher=Routledge |date=2013 }}</ref> == Tipos == L’efeutu puede ser: * '''Direutu''': cuando la intervención afeuta de manera inmediata a un componente ambiental (por exemplu, rozar un [[monte]]). * '''Indireutu''': cuando la consecuencia vien mediada por otros procesos (por exemplu, cambéu del fluxu d’un [[ríu]] qu'afeuta a la [[fauna]]). * '''Acumulativu''': resultante de l’acumulación de pequeños impautos a lo llargo del tiempu.<ref>{{cite web |title=Types of Environmental Impact |url=https://www.epa.gov/nepa |access-date=6 d'agostu de 2025 |publisher=United States Environmental Protection Agency}}</ref> == Evaluación == La [[Evaluación d'Impautu Medioambiental]] (EIA) ye un procesu téunicu y llegal que tien por oxetivu identificar, predicir y amenorgar los impautos primero de realizar un proyeutu.<ref>{{cite web |title=Environmental Impact Assessment |url=https://www.unep.org/resources/report/environmental-impact-assessment |access-date=6 d'agostu de 2025 |publisher=Programa de les Naciones Xuníes pal Mediu Ambiente }}</ref>. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Mediu ambiente]] [[Categoría:Evaluación ambiental]] saj56ptr56htalh054840ger0g3ld84 Idioma latgalianu 0 282758 4485063 4477700 2026-04-05T17:14:18Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4485063 wikitext text/x-wiki {{idioma}} L''''idioma latgalianu''' (en latgalianu: ''latgalīšu volūda'', {{lang-lv|Latgaliešu valoda}}) ye una [[Llingües báltiques|llingua báltica]] oriental que se fala en [[Latgalia]], la parte oriental de [[Letonia]], polos [[latgalianos]]. El censu letón de 2011 estableció qu'el 8,8 % de los habitantes de Letonia, esto ye 164,500 persones, falen latgalianu na so vida cotidina. D'ellos 97,600 viven en Latgale, 29,400 na ciudá de [[Riga]] y 14,400 na rexón de Riga. Alderícase si ye un idioma separáu con una fuerte influencia [[idioma letón|letona]] por cuenta de l'esposición mutua histórica, o un [[dialectu]] oriental distintu del letón. Oficialmente la so forma estandarizada reconozse y protexe como «una variedá histórica de la llingua letona», según la Llei de la Llingua Letona. == Historia == El territoriu de Letonia tuvo gobernáu pola [[Orde Teutónica]] na [[Edá Media]]. Tres la cayida de los Teutónicos, [[República de les Dos Naciones|Polonia-Lituania]] tomó el control del país. Nel sieglu XVII, [[Suecia]] conquistó los territorios letones de [[Polonia]], pero Latgale permaneció so dominiu polacu hasta 1772, cuando foi amestada al [[Imperiu Rusu]]. Por esta razón la influencia polaca ye más significativa na llingua latgaliana que na letona. El primer llibru impresu en latgalianu foi un llibru de sermones publicáu en [[Vilnius]] en 1753. Dempués de 1918, tres la declaración d'independencia de Letonia, concedióse a Latgale una amplia autonomía y l'idioma latgalianu foi reconocíu como oficial. La [[Xunión Soviética]] abolió l'independencia de Letonia en 1940 y los latgalianos fueron primíos. Na Letonia independiente, el pueblu latgalianu llucha anguaño polos sos derechos llingüísticos, pero con pocu ésitu. En Letonia tamién hai un númberu importante de [[pueblu rusu|rusos]] étnicos que tienen reivindicaciones similares, lo que complica la situación. Sicasí, l'usu de la llingua latgaliana ta activu ente la población, la vida cultural y los medios de comunicación. == Carauterístiques llingüístiques == Unu de les traces fonolóxiques característicos de la llingua latgaliana ye que contién el vocal posterior arrondada [ɨ]. Esti soníu ta ausente nel idioma letón, pero ta presente n'otros idiomes que tán en contactu directu col latgalianu, por casu en [[idioma polacu|polacu]]. Ente les consonantes, llama l'atención el contraste ente les consonantes nidiu y duru en latgalianu, que ta dafechu ausente en letón. Una de les mayores diferencies gramaticales ente el letón y el latgalianu ye qu'ente que'n letón la manera oracional d'espresar el casu posesivu ye l'estructura ''habeo'', nel latgalianu caltúvose el verbu qu'espresa el casu posesivu, típicu de les [[llingües indoeuropees]], xuntu al cual el posesivu apaez nel casu suxuntivu y la posesión nel casu oxetivu. Esisten diferencies significatives nel [[léxicu]] ente el latgalianu y el letón, inclusive nel léxicu básicu. De citiu asocede que palabres heredaes d'un léxicu común de llingües báltiques apaecen con soníos similares pero significaos distintos, o que ciertos préstamos d'otres llingües nun tán presentes n'una u otra. == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * {{cita llibru |last1=Bojtár |first1=Endre |títulu=Bevezetés a baltisztikába |fecha=1997 |publicación=Osiris Kiadó |ubicación=Budapest |isbn=963-379-279-7}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} * {{cita web |títulu=Latgalian in Latvia: A Continuous Struggle for Political Recognition |obra=Journal on Ethnopolitics and Minority Issues in Europe |url=http://www.ecmi.de/fileadmin/downloads/publications/JEMIE/2012/LazdinaMarten.pdf |autor1=Sanita Lazdiņa |autor2=Heiko F. Marten |fecha=2012 |fechaaccesu=18.2.2026 |idioma=en |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171011135937/http://www.ecmi.de/fileadmin/downloads/publications/JEMIE/2012/LazdinaMarten.pdf |fechaarchivu=2017-10-11 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües de Letonia]] k20qgr83zugoan3fm2go7kwi5r8d91v