Wikipedia astwiki https://ast.wikipedia.org/wiki/Portada MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Medios Especial Alderique Usuariu Usuariu alderique Wikipedia Wikipedia alderique Ficheru Ficheru alderique MediaWiki MediaWiki alderique Plantía Plantía alderique Ayuda Ayuda alderique Categoría Categoría alderique TimedText TimedText talk Módulu Módulu alderique Event Event talk 0 392 4487911 4486469 2026-04-15T16:35:12Z Fueyo221 103750 /* Pre-historia y Dómina Antiguo */ 4487911 wikitext text/x-wiki {{artículu destacáu}} {{rexón |partíu=Avilés |xentiliciu = [[wikt:Avilesín|Avilesín, -ina, -ino]] | mayor_altitú = [[Tabláu]] 131 [[Metru|msnm]] }} '''Avilés''' ye un [[Conceyos d'Asturies|conceyu]], una [[Parroquies d'Asturies|parroquia]] y una [[villa (población)|Villa]] d'[[Asturies]]. El conceyu tien una población empadronada de {{persones}}, siendo la tercera capital municipal en población d'Asturies, en númberu d'habitantes. El conceyu ye unu de los venti conceyos arrexuntaos que formen l'área metropolitana central d'Asturies. == Símbolos == {{AP|bandera d'Avilés|escudu d'Avilés}} La bandera y l'escudu d'Avilés vienen definíos nel ''Manual d'Identidá Corporativa del Conceyu d'Avilés'', anque carecen de sanción llegal. La tradición diz que'l so orixe ta na participación del marineru avilesín Rui-Pérez na conquista de [[Sevilla]] pol rei [[Fernandu III el Santu|Fernandu III]] en [[1248]]. Diba'l mandu d'un barcu que tenía na proa una sierra cola que frañó les cadenes tendíes ente les Torres del Oru y que nun-yos dexaba pasar pel ríu [[Guadalquivir]]. == Xeografía == [[Ficheru:Ría de Avilés.jpg|thumb|left|265px|Ría d'Avilés]] [[Archivu:Ortofotomapa Asturias 2010-AVILES.jpg|miniatura|Ortofotomapa d'Avilés]] Avilés ye un [[conceyu]] de 25'34 [[quilómetru|quilómetros]] cuadraos de superficie que representa'l 0,239% d'estensión d'[[Asturies]], asitiáu nel centru de la costa asturiana y a 26 [[km]] d'[[Uviéu]]. Llenda cola [[mar Cantábrica]] al norte y colos conceyos de [[Gozón]] al este, [[Corvera]] al sur y [[Castrillón]] ya [[Illas]] al [[oeste]]. Los nucleos de población con más habitantes del conceyu d'Avilés son, per esti orde: Avilés capital, Miranda, [[Heros]], [[Caliero]], [[Tabliella]] y [[Sablera]]. Tola so superficie repártese ente la rasa costera y los montes que lu zarren pel sur, anque ye la [[ría d'Avilés]] que ta encaxada na rasa, la que continúa al interior del [[Cabu Peñes]] y siña la morfoloxía del territoriu. La ría ocupa'l 3% de tola superficie, llegando depués de tres milles de muelles fasta'l centru la ciudá que ta na so oriella occidental que permitió l'asentamientu históricu de la población, yá qu'esta fuexa ye baxa y plana frente a les altures de Carbayedos, Tuñes o L'Estrellín nel llau aviesu. Tien una población de 84.202 habitantes. N'ella ta'l segundu puertu n'importancia d'Asturies, la so posición central-y da'l privilexáu puestu de tar nel nuedu de comunicaciones, incluyíu l'[[aeropuertu d'Asturies]] a 14 quilómetros. La so capital col mesmu nome que'l conceyu (falar d'Avilés ciudá y Avilés conceyu ye sinónimu), ta asitiada na oriella de la ría, foi tierra de marinería y comerciu y el primer puertu d'Asturies. La so rápida industrialización traxo una masiva emigración y con ello una gran medra en toles estayes. Avilés ye una de les trés ciudaes asturianes más importantes y la tercera en cuantes a población. === Parroquies{{toponimia|Avilés}} === {{llista de sitios|1234567|Avilés|Avilés (parroquia)|San Cristoba (Avilés)|La Madalena de Corros|Miranda (parroquia)|San Xuan de Nieva|Valliniello}} == Historia == === Pre-historia y Dómina Antigua === Anque hasta que nel añu 741 el rei [[Alfonsu I]] nun cartafueyu fala del [[Castiellu de Gauzón]] nun se fai referencia dalguna a Avilés (o el so entornu), ya se topen hachos del [[paleolíticu]] como l'hachu de Trelles de [[La Maruca]] o tres hachos [[neolíticu|neolíticos]] topaos na [[Rocica]]. Hai autores que falen de que dalgunos de los restos de [[cerámica prieta]] atopaos n'Avilés correspuenden a époques prerromanes. Pal añu [[19 e.C.]] los [[Imperiu romanu|romanos]] yá ocupen [[Asturies]], el topónimu d'Avilés tien el so orixe n'Abilius (nome romanu), otros topónimos del conceyu como [[Llaranes]] tamién tienen un orixe llatín. Con testos en [[llatín]] apaez una estela antropomorfa en [[Molleda]], asina como delles monedes y restos que sitomaticen la fuerte romanización de la zona. Nos sieglos [[sieglu V|V]], [[sieglu VI|VI]] y [[sieglu VII|VII]] son los visigodos los que pasen a ocupar la zona, si bien la so influyencia nun ye comparable a la de [[Imperiu romanu|Roma]] y apenes s'atopen restos. ===Edá Media=== [[Ficheru:Castrillon_coat_of_arms.svg|thumb|150px|Escudu de [[Castrillón]].]] Nun cartafueyu d'[[Alfonsu I]] cítase per primer vegada al [[castiellu de Gauzón]], una fortaleza fecha enriba del [[Peñón de Raices]] pa protexer la bocana de la [[Ría d'Avilés|ría]]. Munchos autores defenden que la defensa databa yá del [[Imperiu romanu]], mientres otros afirmen que foi construyíu pola monarquía asturiana. Lo que sí ye sabío ye qu'[[Alfonsu III]] recostrúi'l Castiellu, finando'l [[sieglu IX]], cola fin de defender Avilés d'ataques navales [[árabes]] y [[viquingu|viquingos]]. Nel añu [[901]] emplégase como cárcel pa [[García I]], que dempués quedaríase col [[reinu de Lleón]]. Nel añu [[905]] [[Alfonsu III]] manda llevantar una capiella a [[San Salvador]] y mándala consagrar por tres obispos. Yá nel añu [[908]] ye cuando manden facer nel Castiellu la [[Cruz de la Victoria]], xoya de la [[orfebrería]] [[Arte asturianu|prerrománica]] y simbolu d'[[Asturies]] dende entós. Güei nun queden más qu'esquicios de los cimientos del Castiellu, y entá sigue ensin escavar. El [[conceyu]] de [[Castrillón]] amuesa una clara referencia al Castiellu nel so [[Escudu de Castrillón|escudu]], u pue vese a manzorga'l propiu Castiellu cola la [[Cruz de la Victoria]] enriba (a mandrecha ta representáu'l escudu d'armes d'Avilés). L'asitiamientu de la villa marcó'l so destín tanto por ser el puertu d'[[Uviéu]], a menos d'una xornada de camín fácil, como pola so ría que xebra la ciudá en dos, tanto xeográficamente como económicamente, pesca en Sabugo y comerciu y artesanía na villa amurallada. En [[1085]], [[Alfonsu VI de Castiella|Alfonsu VI]] dio-y un [[fueru]] a Avilés, onde yá esistía una población dende tiempos romanos. El [[fueru d'Avilés]]-y da categoría de [[Villa (Población)|Villa de Realengu]] y a lo llargo de la [[Edá Media]] sofitará siempre a la [[Corona de Castiella|corona castellana]], a quien-y paga impuestos. Avilés nunca foi feudu nin tuvo otru tribunal competente que los reales. El fueru d'[[Alfonsu VI de Lleón y Castiella|Alfonsu VI]], que se conserva nel Archivu Municipal en pergamín una copia romanceada, xoya histórica, llingüística y xurídica pola que la villa alquier categoría de realengu, ensin sometimientu señorial y con unos privilexos económicos y civiles, guardando una inquebrantable fidelidá a la corona. Nesta dómina, Avilés amosó'l so valir estratéxicu no económicu, col monopoliu del [[sal]], teniendo'l so atroxamientu y distribución. Tamién hai de rescamplar el so comerciu marítimu, que percorría dende los cabos de la [[mar Cantábrica]] al comerciu col Norte d'Europa, [[Portugal]], [[Francia]] y la [[Península]]. El privilexu ye repetidamente confirmáu polos reis, amás d'enantáu y mandáu respetar cuando los porgüeyos señoriales o de les comunidaes trataben d'imponese. El primer documentu perdióse nuna data incierta y el conserváu ye una copia de [[1289]], según confirmación fecha pol rei [[Alfonsu VII]] l'Emperador en [[1155]]. Les fuertes muralles de la villa y la so llei ufríen llibertá y seguranza frente al poder de los señores y de la Ilesia. La llibertá comercial foi dada dende “la mar hasta León”, siendo llueu ampliada por [[Fernandu IV]] a tolos reinos de Lleón y Castiella, sacante Murcia, Toledo y Sevilla. El fueru tien un gran interés llingüísticu, harmonizando romances tan estremaos como l'[[asturianu]] y el [[provenzal]], frutu de la estrecha rellación colos puertos de Francia. A diferencia de los fueros d'Estella o Jaca, que tán básicamente en romance provenzal, el fueru d'Avilés amuesa una cierta integración de la población estranxero na ciudá. Ente los sieglos [[sieglu XII|XII]] y [[sieglu XVI|XVI]] Avilés vive un momentu d'esplendor mercantil al traviés del tráficu portuariu; nos cais depositábense munches mercancíes destinaes al mercáu d'Uviéu, lo que dio llugar a querelles ente dambes poblaciones pol repartu de tases y tributos. N'Avilés alcontrábase l'alfolí del sal d'Asturies y Lleón, distribuyendo la producción de salines gallegues, portugueses, franceses ya inclusive andaluces. En [[1309]] Fernandu IV concede al alfolí d'Avilés los conceyos de [[Gozón]], [[Illas]], [[Carreño]], [[Castrillón]] y [[Corvera]]. La muria qu'arrodiaba la villa foi'l condicionante de más importancia de la distribución urbanística. De los fuertes muros, baltiaos en [[1818]], namás que queden esquicios visibles amestaos al palaciu de Campouagráu. D'esta dómina conservase'l palaciu de Valdecarzana o casa de Pedro'l Cruel o de la Baragaña, que foi agospiu y rula de dalgún burgués medieval. Nel añu [[1479]] produzse una gran quema na villa; los [[Reis Católicos]] conceden delles mercedes a la villa p'aidar nel so recobramientu, como la concesión del mercáu selmanal de los llunes que sigue celebrándose. N'aquella dómina había manches perllargues de viesques na redolada, que s'emplegaríen pa la construcción de buques pa les naves de l'[[Armada Invencible]], galeones y galeres pal serviciu de los Austries. Munchos marinos avilesinos intervienen en fechos d'armes notables. Suel dicise que [[Rui Pérez]] (anque pesquises caberes indiquen que'l nome correutu ye Rui González) capitaneaba ún de los navíos de la escuadra de [[Ramón de Bonifaz]] que cola so sierra na proa curtió la ponte de tables de Triana que permitió a los cristianos conquistar [[Sevilla]], fecho que se remembra nel escudu de la villa. Otru marín célebre ye [[Pedro Menéndez de Avilés]], primer adelantáu de la Florida. Cola [[Edá Moderna]] el [[puertu d'Avilés]] tan importante, entamó a cayer nuna crisis mercantil, pero otros sectores tomaron el so relevu, como foi sobremanera'l sector agrícola que tuvo grandes meyores nos cultivos tradicionales y tamién rescampla la entrada del [[maíz]]. N'aquella dómina de frecuentes engarradielles con ingleses y [[Francia|franceses]], el castiellu de San Xuan de Nieva foi atacáu munches vegaes por corsarios d'estes nacionalidaes. Personaxes como [[Francisco Bances Candamo|Bances Candamo]] y [[Xuan Carreño de Miranda|Carreño Miranda]] rescamplen nel panorama cultural de la dómina. ===Dómina Contemporánea === En mayu de [[1809]] avanzó sobre Avilés la brigada [[Napoleón|napoleónica]] de Marcognet, a la que trataron d'aparar los vecinos, siendo derrotaos en Valliniello. Prodúxose una carga pela ponte de San Sebastián na que morrieron doscientos homes. Los franceses ocuparon el [[palaciu de Campusagráu]], organizándose la resistencia per aciu d'emboscaes nes cais escontra soldaos aisllaos o en pequeñu númberu. Tan eficaz foi esta estratexa que'l [[xeneral Kellerman]] mandó una orde a les autoridaes llocales faciéndo-yos responsables de les vides de los sos soldaos. Nes guerres carlistes delles partíes pasaron pela villa, como la del [[xeneral Sanz]]. Nel [[sieglu XIX]] constrúyese la dársena de San Xuan de Nieva, nueves industries como la fundición d'Arnáu y telares, traese'l [[telégrafu]], y el [[ferrocarril]] y desécase la ría na zona onde ta asitiáu anguaño'l parque del Muelle, xuniendo'l nucleu marineru de Sabugo y la Villa. La industrialización entama nel [[sieglu XIX]] col allugamientu, ente otres, de la [[Real Compañía Asturiana de Mines]] nel conceyu vecín de [[Castrillón]], comerciabense productos gracies al [[puertu d'Avilés]]. [[Imaxe:Puerto de Avilés 01.jpg|thumb|left|270px|Puertu d'Avilés anguaño.]] En [[1891]] instálase l'allumáu llétricu, siendo, daquella villa burguesa, ún de los primeros llugares del estáu en disponer d'esti serviciu. En [[1893]] el Doctor Claudio Luanco crea la fiesta del Bollu, que sigue celebrándose anguaño con gran aceutación. El [[sieglu XX]] marca l'esporpolle industrial d'Avilés, con socesives ampliaciones del puertu, amás d'ello, asocedíos como la [[Revolución Asturiana]] de [[1934]] y la [[Guerra Civil Española]] dexaron el so niciu de muerte n'Avilés. El complexu industrial d'Avilés consolidóse nos [[década 1950|años cincuenta]] cola instalación en dambes márxenes de la ría grandes plantes productives, como la siderúrxica d'[[Ensidesa]] ([[1951]]), que llueu llamaríase CSI, [[Aceralia]] y anguaño [[Arcelor]]-[[Mittal]], o les pertenecientes a [[Cristalería Española]] ([[1952]]), a la [[Empresa Nacional d'Aluminiu]] ([[1958]]), llueu llamada Inespal y darréu Alcoa, a [[Asturiana de Zinc]] ([[1959]]), o a la reconvertida [[Real Compañía Asturiana de Mines]], n'[[Arnáu]], absorbida col tiempu pola anterior. A éstes añadiéronse-y perpoques más hasta los últimos años de [[década de 1980|los ochenta]], periodu nel que, a la crisis de les grandes plantes productives, socedió-y una notable diversificación del [[sector industrial]], anque non tan amplia como yera d'esperar. La tercera etapa entama cola apaición de la famosa '''"Reconversión Industrial"''', ye dicir, otra miente de llamar al pieslle d'industries y a los amenorgamientos masivos de plantíes. Por mor de la medra industrial la ciudá convirtióse nuna trampa pa la salú. Los valores guiya almitíos pa delles sustancies yeren y, entá son, rebasaos de formes espeutaculares. N'avientu de [[1979]] los valores en materies sedimentables superaben en 300 vegaes el valor máxime permitíu. En xineru de [[1981]], Avilés foi declarada Zona d'Atmósfera Contaminao. Yera la ciudá del estáu más contaminada, lo que producía un altu númberu d'enfermos d'asma. Namás que yera superada en niveles contaminantes pola ciudá [[Polonia|polaca]] de [[Katowice]]. [[Archivu:CentroNiemeyer92.jpg|thumb|Plaza del Centru Niemeyer, na ría d'Avilés]] Anguaño la ciudá, col recobramientu medioambiental de la ría y del cascu históricu, trata de recobrar la so vocación marinera tradicional. ==== Centru Cultural Internacional Oscar Niemeyer ==== L'arquiteutu brasilanu [[Oscar Niemeyer]] (creador de la ciudá de [[Brasilia]] y ún de los mitos de l'arquiteutura universal) recibió'l ''[[Premiu Príncipe d'Asturies de les Artes]]'' en [[1989]], siendo ésto l'orixe de la rellación del arquiteutu col [[Principáu d'Asturies]]. Años más tarde, Niemeyer donó un gran proyeutu al ''Principáu''. El so diseñu convirtióse nun de los referentes culturales internacionales, un espaciu asociáu a la escelencia dedicáu a la [[educación]], la [[cultura]] y la [[paz]]. Ye la única obra d'Oscar Niemeyer n'España y, según les sos propies pallabres, la más importante<ref>{{Cita web |url=https://www.elmundo.es/papel/2007/04/05/cultura/2107112.html |títulu=Cita "El Mundo" |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090424000131/http://www.elmundo.es/papel/2007/04/05/cultura/2107112.html |fechaarchivu=2009-04-24 }}</ref> de toles que fizo n'[[Europa]]. Ésta tamién foi la razón pa que'l ''Centru Cultural Internacional'' reciba'l nome del so creador. El ''Centru Niemeyer'' conviértese nun elementu fundamental pa la reconversión d'Avilés, dau l'aumentu del númberu de turistes que produz que pola so plaza pasaren altes personalidaes del mundiu de la cultura y l'espeutáculu dende la so apertura<ref>{{Cita web |url=https://www.elcomercio.es/v/20110614/aviles/efecto-niemeyer-duplico-numero-20110614.html |títulu=El 'efecto Niemeyer' duplicó el número de turistas que visitaron Avilés en mayo (2011) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190522170134/https://www.elcomercio.es/v/20110614/aviles/efecto-niemeyer-duplico-numero-20110614.html |fechaarchivu=2019-05-22 }}</ref>. ==Cadarma político-alministrativa== ===Política=== [[Ficheru:Ayuntamiento.JPG|thumb|220px|Casa conceyu d'Avilés.]] El partíu políticu que tien gobernaes más vegaes n'Avilés dende [[1979]] ye'l [[PSOE]]. Namás qu'hebo una llexislatura na que nun gobernó: foi la de [[1995]]-[[1999]], na que gobernó'l [[PP]], con [[Agustín González Sánchez]] como Alcalde. (Ver [[llista d'alcaldes d'Avilés]]). Anguaño, tres les [[Eleiciones municipales d'España de 2007|eleiciones del 27 de mayu de 2007]] gobierna el [[PSOE]] xunto con [[Izquierda Xunida|IX]] siendo alcaldesa [[Pilar Varela]] que socede nel cargu al tamién socialista [[Santiago Rodríguez Vega]]. Nestes eleiciones, l'[[Agrupación Social Independiente d'Avilés (ASIA)]] presentó un recursu nel recuentu al considerar que dos votos del Partíu Popular que se consideraren válidos habríen ser nulos por tener la siña d'una cruz. Con esos dos votos asignaos al PP, ASIA cuntaba con un conceyal menos. Dempués de que la [[Xunta Eleutoral Central]] y el [[Tribunal Superior de Xusticia d'Asturies]] refugaren los plantegamientos d'ASIA, el [[Tribunal Constitucional d'España|Tribunal Constitucional español]] consideró que teníen razón. D'esta miente llograben el cuartu conceyal al empar que modificaben una interpretración de la llei en toa España. <br /> <table border="1" width="50%" align="center"> <tr> <th></th> <th bgcolor="#ffbbbb" align="center">[[Partido Reformista|PR]]</th> <th bgcolor="#bbbbff" align="center">[[PSOE]]</th> <th bgcolor="#bbffbb" align="center">[[Derecha Monárqica Regional|DMR]]</th> <th bgcolor="#ffffbb" align="center">[[Partido Republicano Radical|PRR]]</th> <th bgcolor="#ffb97b" align="center">Independientes</th> <th bgcolor="#ff96ef" align="center">Agrarios Independientes</th> <th bgcolor="#dadada" align="center">Otros</th> <th align="center">Total</th> </tr> <tr> <td align="center">'''[[1931]]'''</td> <td bgcolor="#ffbbbb" align="center">89</td> <td bgcolor="#bbbbff" align="center">7</td> <td bgcolor="#bbffbb" align="center">7</td> <td bgcolor="#ffffbb" align="center">3</td> <td bgcolor="#ffb97b" align="center">3</td> <td bgcolor="#ff96ef" align="center">1</td> <td bgcolor="#dadada" align="center">0</td> <td align="center">'''110'''</td> </tr> <tr> <th colspan ="9" align="center">[[1936]]-[[1939]] [[Ficheru:Icon_vojn.svg|30px]] [[Guerra civil española]]</th> </tr> <tr> <th colspan ="9" align="center">[[1939]]-[[1975]] [[Ficheru:COA Spain 1945 1977.svg|30px]] [[Dictadura franquista]]</th> </tr> <tr> <th></th> <th bgcolor="#ffbbbb" align="center">[[PSOE]]</th> <th bgcolor="#bbbbff" align="center">[[UCD]]</th> <th bgcolor="#bbffbb" align="center">[[AP]]/[[PP]]</th> <th bgcolor="#ffffbb" align="center">[[CDS]]</th> <th bgcolor="#ffb97b" align="center">[[PCA]]/[[Izquierda Xunida|IX]]-[[BA]]-[[LV]]</th> <th bgcolor="#ff96ef" align="center">[[ASIA]]</th> <th bgcolor="#dadada" align="center">[[URAS]]</th> <th align="center">Total</th> </tr> <tr> <td align="center">'''[[1979]]'''</td> <td bgcolor="#ffbbbb" align="center">10</td> <td bgcolor="#bbbbff" align="center">11</td> <td bgcolor="#bbffbb" align="center">0</td> <td bgcolor="#ffffbb" align="center">-</td> <td bgcolor="#ffb97b" align="center">4</td> <td bgcolor="#ff96ef" align="center">-</td> <td bgcolor="#dadada" align="center">-</td> <td align="center">'''25'''</td> </tr> <tr> <td align="center">'''[[1983]]'''</td> <td bgcolor="#ffbbbb" align="center">17</td> <td bgcolor="#bbbbff" align="center">-</td> <td bgcolor="#bbffbb" align="center">6</td> <td bgcolor="#ffffbb" align="center">0</td> <td bgcolor="#ffb97b" align="center">2</td> <td bgcolor="#ff96ef" align="center">-</td> <td bgcolor="#dadada" align="center">-</td> <td align="center">'''25'''</td> </tr> <tr> <td align="center">'''[[1987]]'''</td> <td bgcolor="#ffbbbb" align="center">10</td> <td bgcolor="#bbbbff" align="center">-</td> <td bgcolor="#bbffbb" align="center">5</td> <td bgcolor="#ffffbb" align="center">6</td> <td bgcolor="#ffb97b" align="center">4</td> <td bgcolor="#ff96ef" align="center">-</td> <td bgcolor="#dadada" align="center">-</td> <td align="center">'''25'''</td> </tr> <tr> <td align="center">'''[[1991]]'''</td> <td bgcolor="#ffbbbb" align="center">12</td> <td bgcolor="#bbbbff" align="center">-</td> <td bgcolor="#bbffbb" align="center">7</td> <td bgcolor="#ffffbb" align="center">1</td> <td bgcolor="#ffb97b" align="center">5</td> <td bgcolor="#ff96ef" align="center">-</td> <td bgcolor="#dadada" align="center">-</td> <td align="center">'''25'''</td> </tr> <tr> <td align="center">'''[[1995]]'''</td> <td bgcolor="#ffbbbb" align="center">9</td> <td bgcolor="#bbbbff" align="center">-</td> <td bgcolor="#bbffbb" align="center">11</td> <td bgcolor="#ffffbb" align="center">0</td> <td bgcolor="#ffb97b" align="center">5</td> <td bgcolor="#ff96ef" align="center">-</td> <td bgcolor="#dadada" align="center">-</td> <td align="center">'''25'''</td> </tr> <tr> <td align="center">'''[[1999]]'''</td> <td bgcolor="#ffbbbb" align="center">12</td> <td bgcolor="#bbbbff" align="center">-</td> <td bgcolor="#bbffbb" align="center">8</td> <td bgcolor="#ffffbb" align="center">-</td> <td bgcolor="#ffb97b" align="center">4</td> <td bgcolor="#ff96ef" align="center">-</td> <td bgcolor="#dadada" align="center">1</td> <td align="center">'''25'''</td> </tr> <tr> <td align="center">'''[[2003]]'''</td> <td bgcolor="#ffbbbb" align="center">10</td> <td bgcolor="#bbbbff" align="center">-</td> <td bgcolor="#bbffbb" align="center">10</td> <td bgcolor="#ffffbb" align="center">-</td> <td bgcolor="#ffb97b" align="center">4</td> <td bgcolor="#ff96ef" align="center">1</td> <td bgcolor="#dadada" align="center">0</td> <td align="center">'''25'''</td> </tr> <tr> <td align="center">'''[[2007]]'''</td> <td bgcolor="#ffbbbb" align="center">11</td> <td bgcolor="#bbbbff" align="center">-</td> <td bgcolor="#bbffbb" align="center">8</td> <td bgcolor="#ffffbb" align="center">-</td> <td bgcolor="#ffb97b" align="center">2</td> <td bgcolor="#ff96ef" align="center">4</td> <td bgcolor="#dadada" align="center">0</td> <td align="center">'''25'''</td> </tr> </table> ==Demografía== [[Ficheru:Demografia d'Avilés.JPG|center|600px]] Con una población de 84.202 habitantes el conceyu d'Avilés ye'l terceru d'Asturies, dempués de [[Xixón]] y [[Uviéu]]. [[Imaxe:Escultura Aviles.jpg|thumb|left|150px|Escultura na ría d'Aviles. Tien l'altor d'un edificiu de 10 pisos.]] Nun primer momentu la so economía básase nos sectores tradicionales, los agrarios y artesanales. El so procesu [[industria]]l despega d'una manera lenta nel [[sieglu XIX]], nel que rescampla la [[Real Compañía Asturiana de Mines]] con capital [[Bélxica|belxicano]] que foi enantando la so influyencia, pasando pel sector [[metalurxa|metalúrxicu]] y [[química|químicu]], rescamplando amás el so [[Puertu d'Avilés|puertu]], y la construcción de la dársena de [[San Xuan de Nieva]], esixencia de los nuevos buques de vapor. Apaez el Ferrocarril del Norte qu'aporta en [[1890]] y esto acelera la so industrialización, xurden fábriques de [[vidru]], texíos, [[curtidora|curtidores]]. En [[1890]] cúntase con [[teléfonu]] y yá hai corréu diariu, constrúyese la ponte nueva de San Sebastián con material de fierru pa baltiar el de los Pilares col envís d' encauzar la [[Ría d'Avilés|ría]] y el puertu llocal. Nel [[sieglu XIX]] realícense munches otres obres, como la [[Cámara de Comerciu]], l'Agospiu de Vieyos, los primeros Xuegos Florales, la Escuela d'Artes y Oficios y munches otres que configurarán l'Avilés del [[sieglu XX]]. Yá nel [[sieglu XX|XX]], la villa llogra'l so grandecimientu cultural y económicu. La so rodelada ye ocupá poles naves de factoríes, viviendes pa les families obreres qu'acuden a trabayar nes mines y nes industries, esixéndose una nueva infraestructura, na qu'hebo muncho d'improvisación, pero que se va superando con nueves cais, alcantarilláu y agua al traviés de la canal del [[Ríu Narcea|Narcea]]. Tamién instálense nueves industries de metalurxa y de vidru, de les que ya gociaba de cierta tradición nel sieglu anterior. El tráficu portuariu alquier nuevu ritmu, yá que pasa de puertu carboneru a mineraleru y de productos acabaos procedentes de la industria de la zona. En tou hai de rescamplar el cambéu social que tamién se produxo. Variando la so emigración a les Amériques, por colapsu, de magar los años cincuenta, pola arribada en masa de persones emigrantes veníes de toa [[España]], que fai que la tendencia que tuviera Avilés demientres años camudara, xorreciendo y anovando la so población. Esti fenómenu ye ún de los más destacables en tola historia contemporánea d'Avilés, yá que la so consecuencia foi un procesu d'industrialización y españíu demográficu xabaz, que traxo unes secueles difíciles d'analizar anguaño. '''Evolución de la población nos caberos años''' ([[INE]]) {|{{tablabonitacentrada}} | align="right" |'''Añu'''||'''2000'''||'''2001'''||'''2002'''||'''2003'''||'''2004'''||'''2005'''||'''2006'''||'''2007'''||'''2008'''||'''2009'''||'''2010''' |- align="right" |'''Población'''||83.930||83.553||83.511||84.182||83.899||83.855||83.538||83.320||83.517||84.242||84.202 |} ==Economía== <center> {| {{tablaguapa}} |----- |+'''Emplegaos nos diversos sectores económicos (añu 2015)''' |----- align="center" bgcolor="#DDDDDD" ! !'''Númberu de trabayadores''' !'''Tantu per cientu''' |- |----- align="center" |'''TOTAL'''||'''29.060'''||'''100''' |- |----- align="center" |Agricultura, ganadería y pesca||396||1,36 |- |----- align="center" |Industria||6.950||23,92 |- |----- align="center" |Construcción||1.548||5,33 |- |----- align="center" |Servicios||20.166||69,39 |- |colspan="6"|* Datos tomaos del ''Anuariu Estadísticu d'Asturies 2015'', [[SADEI]] |} {| {{tablaguapa}} |----- |+'''Usos del suelu del conceyu (añu 2014)''' |----- align="center" bgcolor="#DDDDDD" !'''Usu''' !'''Superficie (km²)''' |- |----- align="center" |Tierres de llabrantíu||0,61 |- |----- align="center" |Praderíes||2,83 |- |----- align="center" |Terrenu forestal||3,20 |- |----- align="center" |Otres superficies||0,30 |- |colspan="6"|* Datos tomaos del ''Anuariu Estadísticu d'Asturies 2015'', [[SADEI]] |} {| {{tablaguapa}} |----- |+'''Carauterístiques del sector primariu (añu 2015)''' |- |----- align="center" |Ganaderíes de bovín||448 |- |----- align="center" |Cabeces de ganáu bovín||920 |- |----- align="center" |Cabeces de ganáu ovín||80 |- |----- align="center" |Cabeces de ganáu cabrín||0 |- |----- align="center" |Ganaderos con cuota llechera||8 |- |----- align="center" |Quilos de cuota llechera||2.490.240 |- |---- align="center" |Metros cúbicos de madera valtao ||6.670 |- |colspan="6"|* Datos tomaos del ''Anuariu Estadísticu d'Asturies 2015'', [[SADEI]] |} </center> ==Cultura== ===Arte=== [[Ficheru:Palacio de Llano Ponte.jpg|thumb|240px|[[Palaciu de Llano Ponte]]]] [[Ficheru:Avilés_fuente_y_capilla_de_la_calle_Rivero.JPG|thumb|240px|Fonte y Capiella de Rivero]] El so arte va del [[románicu]] al [[modernismu]], dexando les más variaes escueles la so güelga, tanto nel estilu relixosu como nel civil. La villa tien declarada, zona d'Interés Artísticu Monumental, el cascu vieyu pol conxuntu d'edificios, [[palaciu|palacios]], cais, pórticos ya ilesies. D'ente elles podemos rescamplar: L'actual [[ilesia de San Nicolás de Bari]], construyida nos [[sieglu XII|sieglos XII]] y [[Sieglu XIII|XIII]]. Rescampla la so portada principal [[románica]] na qu'hai dellos capiteles primitivos identificables. Esti templu sufrió fonderos remociques que fadiaron la obra primitiva, en [[1499]] construyóse a encargu de [[Pedro Solís]] una capiella adosada a la muria norte de la nave, ye una obra gótica influyida pola [[catedral d'Uviéu]]. La [[capiella de los Alas]], un edificiu funerariu independiente del [[sieglu XIV]], del periodu de transición del [[románicu]] al [[góticu]]. El so elementu más carauterísticu ye la [[bóveda]] con una cadarma cubierta. La ilesia vieya de Sabugo, escomenzada nel [[sieglu XIII]], tardó abodo en finase, ye una ilesia románica, con dos portaes, una al sur perteneciente al románicu tardíu y otra principal del protogóticu definíu. En [[1740]] sustituyóse la cubierta de madera pola bóveda actual. Dientro del so estilu civil podemos rescamplar delles cases y palacios. *[[Casa de Baragañas]]. Ye l'únicu testimoniu de l'arquiteutura civil medieval, la so fachada ye la clásica d'un allugamientu mercantil abiertu haza la cai con grandes arcos apuntaos. *L'actual edificiu de la Casa Conceyu del [[sieglu XVII]], que sigue na so construcción la pauta [[Arquiteutura herreriana|postherreriana]], ta asitiáu nun triángulu formáu pola Casa Conceyu, la [[casa de García Pumarino]] y el [[Palaciu del Marqués de Ferrera (Avilés)|palaciu del marquesáu de Ferrera]]. *El [[Palaciu del Marqués de Ferrera|palaciu de Ferrera]], construyíu nos [[sieglu XII|sieglos XII]] y [[sieglu XIII|XIII]], edificiu de gran sobriedá nel que rescampla la irregular planta de la torre, que ye d'escuadra, tamién la so fachada principal, con balcones adintelaos y l'escudu d'armes del [[marqués]]. *El palaciu de [[Palaciu de LLano Ponte|García Pumarino]], edificiu del [[sieglu XVII]] caltién una harmonía de fachada cola Casa Conceyu, foi construyíu pol indianu avilesín Rodrigo García Pumarino. Incorpora al soportal siete arcos haza la cai y ventana sobre caún d'ellos, los llaterales acueyen un balcón nel pisu cimeru. Anguaño agospia les sales cinematográfiques "Marta y María". Otros edificios notables son: la [[ilesia de Santu Tomas de Cantorbery]] en Sabugo, d'estilu [[neogóticu]] diseñada por Luis Bellido, el [[teatru Palacio Valdés]], edificiu neobarrocu de [[Manuel del Busto]], la escuela d'Artes y Oficios y el Gran Hotel, dambes d'[[Armando Fernández cueto]], o l'Hospital de Caridá obra de [[Manuel del Busto]] y Tomás Acha. Tamién rescampla la colonia d'emigrantes de [[Villalegre]] obra d'[[Arturo Fernández Cueto]], nesta colonia de [[cuba|cubanos]]/es desperdigáronse delles residencies bayuroses, resultes del so trunfu ultramarín, toa esta colonia apaez tapecía en tol desendolcu urbanísticu de los [[Década 1960|años sesenta]]. Tamién paga la pena l'edificu de la Curtidora fechu baxo l'estilu arquiteutónicu industrial, ye un edificiu d'estilu neorrománicu que combina materiales y ornios, dando una estética non reñida con una actividá industrial, yá que la so fachada yera la meyor publicidá pa la fábrica. Destacar equí'l diseñu contemporaneu del [[Centru Cultural Internacional Oscar Niemeyer|Centru Niemeyer]], una obra del arquiteutu brasilanu Oscar Niemeyer, que'l so impacto na ciudá marcó un enantes y un dempués, integrándose col restu de l'arquiteutura d'Avilés ====Conxuntu Histórico-Artísticu==== {{AP|Conxuntu histórico-artísticu d'Avilés}} [[Ficheru:Avilés, Palacio Balsera.JPG|thumb|left|212x212px|Palaciu de Balsera]] El so cascu vieyu ta declaráu [[Conxuntu Histórico-Artísticu]] en [[1955]], na villa alcuéntrense obres perinteresantes de calter tanto relixosu como civil, cais como Galiana, Rivero, La Ferrería y San Francisco atestigüen la so historia con magníficos edificios y soportales. Ente les sos obres arquiteutóniques relixoses rescamplen: la parroquia de San Nicolás, la de Santa María Madalena de Corros, la ilesia vieya de Sabugo o la de [[Ilesia de Santu Tomás de Cantorbery|Santu Tomas de Cantorbery]]. Ente les sos obres civiles varios palacios: el de [[Palaciu de Valdecarzana|Valdecarzana]] del [[sieglu XV]], conocíu como casa de Baragaña, el de [[Palaciu de Campusagráu (Avilés)|Campusagráu]], el de [[Palaciu del Marqués de Ferrera|Ferrera]] y la [[Palaciu de LLano Ponte|casa de Rodrigo García-Pumarino]], más conocíu por [[palaciu de Llano Ponte]], estos de los sieglos XVII y XVIII. Del [[sieglu XVIII]] son tamién la Casa Conceyu, la Plaza Mayor, los [[Caños de San Francisco]], el [[teatru Palacio Valdés]], el [[palaciu de Balsera]] y el [[palaciu de Maqua]]. ==== Museos y centros culturales ==== *[[Centru Cultural Internacional Oscar Niemeyer]] del Principáu d'Asturies. * [[Muséu de la Historia Urbana d'Avilés]]<ref>{{Cita web |url=https://www.elcomercio.es/v/20121228/aviles/alcaldesa-anuncia-museo-aviles-20121228.html |títulu=La alcaldesa anuncia que el Museo de Avilés abrirá en Semana Santa |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160305023614/http://www.elcomercio.es/v/20121228/aviles/alcaldesa-anuncia-museo-aviles-20121228.html |fechaarchivu=2016-03-05 }}</ref> * [[Muséu de cerámica prieto]]. * [[Centru d'Estudios del Alfoz de Gauzón]]. * Muséu Alfercam * Casa Municipal de cultura (y biblioteca pública "Bances Candamo) * CMAE: Centru Municipal d'Artes y Exposiciones [[Archivu:CentroNiemeyer1.jpg|950px|center|framed Centru Niemeyer]] ===Gastronomía=== Nel conceyu les especialidaes gastronómiques tán arreyaes a la [[repostería]]; [[el bollu de pascua]] (mategáu y escarcháu), el [[mantegáu pumacenu]] y [[marañuela|les marañueles]], de carauterístiques estramaes a les de [[Carreño]] y [[Gozón]]. Colos productos de mar gracies a la rula más importante d'Asturies asitiada nel conceyu faense platos como la llariega '''merluza a la avilesina''', que se fai a la cazuela acompañada de [[morción|morciones]]. Nes carnes ye famosa la xata guisada con arbeyos. ==Sociedá== ===Medios de comunicación=== ====Periódicos==== *[[La Voz de Avilés]] *[[Eco de Avilés]] (desaparecíu) *[[La Nueva España|La Nueva España de Avilés]] ====Emisores de radio==== *[[Onda Corvera]] (107.4 [[FM]]) *[[Onda Luz]] (88.9 [[FM]]) *[[Onda Suanzes]] (¿?) *[[Radio Activa]] (107.0 [[FM]]) ====Cadenes de televisión==== *[[Canal 21]] (Nun emite) *[[TeleAvilés]] (desaparecía) *[[Corvera Televisión]] (desaparecía) *[[Canal 6]] (desaparecía) ===Clubes deportivos=== *[[Real Avilés]] (Club de fútbol) *[[Belenos Rugby Club]] *[[Club natación Avilés]] *[[Asociación Atlética Avilesina]] *[[Avilés Hollywood]] (Club de Futbol Sala) *[[Club Pedro Menéndez de natación sincronizada]] *[[Histórico Carbayedo]] (Club de fútbol) *[[Navarro Club de Fútbol]] *[[Club Deportivo Quirinal]] (Club de fútbol) *[[Miranda C.F.]] (Club de fútbol) *[[Agrupación Deportiva La Curtidora]] *[[Club de Gimnasia Rítmica Versalles]] *[[Club Patín Virgen de La Luz]] *[[ADBA]] (Club de baloncesto femenino) *[[Real Club de Tenis de Avilés]] (Club de Tenis y Padel) *[[El Forcon]] (Club Hípico y de Padel) ===Fiestes=== [[Ficheru:Tranditional asturian dancers.jpg|thumb|250px|Danza tradicional asturiana]] Ente les sos fiestes rescamplen: *'''Xineru''': la [[Cabalgata de los Reis Magos]]. *'''Febreru''': [[Antroxu d'Avilés]], esta folixa ye declarada d'[[Interés Turísticu Rexonal|Interés Turísticu]], ente los sos actos rescampla'l que se celebra'l sábadu: El ''[[Descensu Internacional y Fluvial de la Cai de Galiana]]'', onde los vecinos rieguen a los participantes y les embarcaciones que compiten baxen eslizándose pela cuesta de Galiana per un mar d'espluma, el martes tien llugar el Desfile d'Antroxu. *'''Marzu-abril''': celébrase la [[Selmana Santa d'Avilés|Selmana Santa]], dende'l martes fasta'l sábadu, siete [[cofradía|cofradíes]] saquen los sos pasos procesionales, teniendo especial relevancia, les procesiones del Santu Alcuentru, la del Santu Entierru y la de la Soledá. El domingu y el llunes de Pascua son les [[Fiesta del Bollu|fiestes del Bollu]], declaraes d'Interés Turísticu Estatal ya Internacional, celebrando'l so centenariu con una '''xinta na cai''', qu'enllena con meses y manteles tol centru históricu pa que coman unos diez mil avilesinos en cada edición, apiques de los [[Guinnes]] nel [[2001]] con unes once mil persones. Nesta xinta, tástiase'l famosu [[bollu escarcháu]] que ye una peculiar especialidá avilesina. *'''Mayu-xunu''': el martes siguiente al séptimu domingu depués de [[Pascua]], ye la folixa del Pucheru en [[Villalegre]], onde una pareya de novios vistida de mena tradicional, fraña un cántaru y bésense tantes vegaes como cachinos heba, ye una ufierta a la fertilidá que tien una antigüedá de doscientos años. *'''Xunu''': a medianueche del [[24 de xunu|24]] ye la [[Danza Prima]] de [[Danza de San Xuan|San Xuan]], miles d'avilesinos aconceyen alredor d'una gran foguera na Plaza de San Xuan. Al rodiu del [[29 de xunu|29]] ye la verbena de San Pedro. A medianueche baillase la [[Danza de San Pedro|Danza Prima de San Pedro]], qu'entama na plaza'l parche y fina na capiella de San Pedro. *'''Xunetu''': al rodiu del [[16 de xunetu|16]] son les [[Fiestes del Carmen]], a medianueche baillase la [[Danza del Carmen y salve marinera|Danza Prima del Carmen]], qu'entama col cantu de la Salve Marinera na cai Galiana y desciende hasta la plaza'l parche. El día [[22 de xunu|22]] ye la [[Fiesta de Nuesa Señora de la Madalena]] nel barriu del mesmu nome. El [[26 de xunu|26]] a medianueche, baillase la [[Danza de Santa Ana|Danza Prima de Santa Ana]] na plaza de la Mercé. Na segunda quincena de Xunetu celebrase'l [[Festival Intercélticu d'Avilés]], que cada añu cobra más importancia a nivel internacional, cola participación de grupos de les naciones celtes de [[Galicia]], [[Asturies]], [[Gales]], [[Escocia]], [[Bretaña]] ya [[Irlanda]]. *'''Agostu''': hai una bayura folixes n'estremaos barrios como'l de Llaranes, Miranda (el ''primer vienres celébrase tolos años la tradicional Arrozada'', preparada polos '''''Xagós''''', pallabra que significa Amigos na [[xíriga Bron]], faláu polos [[caldereru|caldereros]]) de Carbayéu. Nesti mes son les [[Fiestes de San Agustín]] ([[28 d'agostu]]) cuando tola ciudá tien actividá enforma, pa festexar al so patrón. Demientres la selmana del [[21 d'agostu|21]] al [[27 d'agostu]] establezse'l ''Festival de la Cerveza'', onde pue esfrutase de cásique cualesquier tipu d'esta bébora y acompáñala d'un bocadín. *'''Setiembre''': el día [[8 de setiembre|8]] nel barrio Versalles, celébrense les sos fiestes de la [[La Santina|Santina]], la patrona d'Asturies. ===Ciudaes hermaniaes=== *[[San Agustín (Florida)|San Agustín]] ([[Ficheru:Flag of Florida.svg|20px]]&nbsp;[[Florida]] - {{USA}}) *[[Saint-Nazaire]] ([[Ficheru:Flag of the Region of Pays de la Loire.svg|20px]]&nbsp; [[Países del Loira]] - {{FRA}}) *[[L'Aaiún]] ([[Ficheru:Flag of Western Sahara.svg|20px]]&nbsp;[[Sáḥara Occidental]] - {{MAR}}) *[[Cárdenas]] ({{CUB}}) ===Avilesinos y avilesines célebres=== * [[Pedro Menéndez de Avilés]] ([[1519]]-[[1574]]), marín, primer gobernador asturianu de [[Florida]]. * [[Juan Carreño de Miranda]] ([[1614]]-[[1685]]), pintor. * [[Francisco Bances Candamo]] ([[1662]]-[[1704]]), escritor y dramaturgu. * [[Pedro de Lucuce]] ([[1692]]-[[1772]]), militar, matemáticu y científicu. * [[Domingo Álvarez Acebal]] ([[1846]]-[[1924]]), matemáticu. * [[Armando Palacio Valdés]] ([[1853]]-[[1938]]), escritor y críticu lliterariu, nacíu n'[[Entralgo]] y fíu adoutivu de la villa. * [[Juan Ochoa y Betancourt]] ([[1864]]-?), poeta. * [[Nicanor de las Alas Pumariño]] ([[1870]]-[[1935]]), abogáu y políticu. * [[Constantino Suárez Fernández]] ([[1890]]-[[1941]]), escritor conocíu como l'''Españolito'' (españolín). * [[Julián Orbón]] ([[1925]]-[[1991]]), músicu. * [[Fernando Morán López]] ([[1926]]-[[2020]]), diplomáticu, escritor y políticu, ex-[[Ministeriu d'Asuntos Esteriores y de Cooperación d'España|Ministru d'Asuntos Esteriores d'España]]. * [[Leonidas Gardósil Naserro]]([[1938]]-), escritor y periodista. * [[Quini|Enrique Castro, ''Quini'']] ([[1949]]-[[2018]]), delanteru del [[C.D. Ensidesa]], del [[Real Sporting de Xixón]], del [[F.C. Barcelona]] y de la [[Seleición española de fútbol]]. * [[Jesús Castro González]] ([[1951]]-[[1993]]), porteru del [[C.D. Ensidesa]], del [[Real Sporting de Xixón]] y de la [[Seleición española de fútbol]]. * [[Alicia Castro Masaveu]] ([[1952]]-), política, diputada nacional formó parte de la comisión del [[11M]]. * [[Antonio Trevín Lombán]] ([[1956]]-[[2025]]), políticu, ex-presidente d'[[Asturies]] * [[Xune Elipe]] ([[1962]]-), cantante del grupu [[Dixebra]] y productor musical. * [[Yago Lamela]] ([[1977]]-[[2014]]), atleta. * [[Rubén Garabaya Arenas]] ([[1978]]-), xugador de [[balonmano]] == Ver tamién == {{otros usos}} *[[Centru Cultural Internacional Oscar Niemeyer]] *[[Conurbación d'Avilés]] *[[Festival Intercélticu d'Avilés]] *[[Fueru d'Avilés]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commons|Category:Avilés|Avilés}} * [http://www.ayto-aviles.es/ Sitiu web de la Casa Conceyu] {{es}} * [http://www.niemeyercenter.org Centru Niemeyer] {{es}} {{Conceyos d'Asturies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Avilés| ]] 1wu8zqd41j0bn2qcw4kmjgokch9avlp 0 949 4487917 4182093 2026-04-15T22:46:50Z Dostojewskij 25653 /* Nacencies */ ✦ [[Concha Espina]]: † 1955 ✦ [[Claudia Cardinale]]: † 2025 ✦ [[:oc:Raimond Polidor|Raymond Poulidor]]: † 2019 ✦ 4487917 wikitext text/x-wiki {{Abril}} == Fechos == [[Imaxe:Titanic-New York Herald front page.jpeg|right|thumb|150px|Anuncia del naufraxu del Titanic na portada del ''New York Herald''.]] * [[769]] – El [[Conceyu de Roma]] condena'l [[Conceyu de Hieria]] y anatematiza les sos disposiciones [[iconoclastia|iconoclastes]]. * [[1071]] – [[Bari]], la última posesión [[Imperiu bizantín|bizantina]] n'[[Italia]], ríndese a les tropes de [[Robertu Guiscard]]. * [[1408]] – [[Yusuf III de Granada|Yusuf III]], rei de [[reinu de Granada|Granada]], firma una tregua colos cristianos. * [[1450]] – [[Guerra de los Cien Años]]: [[Batalla de Formigny]], na qu'un ataque francés cuasi aniquila a les tropes ingleses, lo que fina'l periodu de dominación inglesa nel norte de [[Francia]]. * [[1493]] – [[Cristóbal Colón]] aporta a [[Sevilla]] tres del so primer cruce del [[océanu Atlánticu]]. * [[1581]] – [[Felipe II d'España|Felipe II]] conviértese en rei de [[Portugal]] tres d'obtener el reconocimientu de les [[Cortes de Tomar]]. * [[1632]] – [[Guerra de los Trenta Años]]: [[Batalla de Rain]], na que'l rei [[Gustavu Dolfu de Suecia|Gustavu Dolfu]] de [[Suecia]] derrota a les tropes del [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Sacru Imperiu]]. * [[1738]] – Estrénase, en [[Londres]], la ópera ''Serse'', de [[George Friedrich Händel]]. * [[1829]] – [[Inglaterra]]: Preséntase ante'l parllamentu el proyeutu pa la creación del cuerpu de policía de [[Scotland Yard]]. * [[1865]] – Muerre [[Abraham Lincoln]], que sufriera un atentáu la tarde anterior a manes del actor [[John Wilkes Booth]]. * [[1874]] – Inaugúrase, nel númberu 35 del Boulevard des Capucines de [[París]], la primer esposición [[impresionismu|impresionista]]. * [[1892]] – Fúndase la [[General Electric Company]]. * [[1896]] – Clausúrense, n'[[Atenes]], los primeros [[Xuegos Olímpicos]] de la era moderna. * [[1912]] – El cruceru de pasaxeros británicu [[RMS Titanic]] fúndese nel Atlánticu Norte a les 2.20 de la madrugada, dos hores y cuarenta minutos dempués de chocar con un [[iceber]]. Sólo 710 de les 2.227 persones que viaxaben o trabayaben nelli habíen sobrevivir. * [[1920]] – Fúndase'l [[Partíu Comunista Español]], qu'al añu siguiente xunirase al [[Partíu Comunista Obreru Español]] pa fundar el [[Partíu Comunista d'España]]. * [[1924]] – [[Rand McNally]] espubliza'l so primer mapa de carreteres. * [[1924]] – [[Miguel Primo de Rivera]] funda'l partíu políticu [[Unión Patriótica]]. * [[1936]] – El gobiernu irlandés funda [[Aer Lingus]] pa que seya la llinia aérea nacional de so. * [[1940]] – [[Segunda Guerra Mundial]]: Los aliaos entamen los sos ataques na ciudá noruega de [[Narvik]], que taba ocupada polos alemanes. * [[1982]] – [[Canadá]] aprueba una nueva Constitución na que proclama la so independencia total del [[Reinu Xuníu]]. * [[2019]] – La [[catedral de Notre–Dame de París]] sufre una quema. == Nacencies == * [[1367]] – [[Enrique IV d'Inglaterra|Enrique IV]], rei d'[[Inglaterra]] (m. [[1413]]). * [[1452]] – [[Leonardo da Vinci]], pintor, escultor y arquiteutu italianu (m. [[1519]]). * [[1469]] – [[Gurú Nanak]], gurú paquistanín, fundador del [[sikhismu]]. * [[1642]] – [[Suleiman II]], sultán [[Imperiu otomanu|otomanu]] (m. [[1691]]). * [[1646]] – [[Christian V de Dinamarca|Christian V]], rei de Dinamarca y Noruega (m. [[1699]]). * [[1684]] – [[Catalina I de Rusia|Catalina I]], emperatriz [[Rusia|rusa]] (m. [[1727]]). * [[1797]] – [[Adolphe Thiers]], historiador y político francés. * [[1843]] – [[Henry James]], escritor británicu y d'[[Estaos Xuníos]] (m. [[1916]]). * [[1858]] – [[Émile Durkheim]], sociólogu francés (m. [[1917]]). * [[1869]] – [[Concha Espina]], escritora española (m. [[1955]]). * [[1894]] – [[Nikita Khrushchev]], políticu y militar rusu, séptimu presidente del conseyu de ministros de la Xunión Soviética (m. [[1971]]). * [[1912]] – [[Kim Il-sung]], políticu y presidente norcoreanu (m. [[1994]]). * [[1930]] – [[Vigdís Finnbogadóttir]], política islandesa, cuarta presidenta del país. * [[1936]] – [[Raymond Poulidor]], ciclista belxicanu (m. [[2019]]). * [[1938]] – [[Claudia Cardinale]], actriz italiana nacida en [[Tunicia]] (m. [[2025]]). * [[1947]] &ndash; [[Lois Chiles]], actriz d'Estaos Xuníos. * [[1948]] – [[Michael Kamen]], compositor y pianista d'[[Estaos Xuníos]] (m. [[2003]]). * [[1950]] – [[Josiane Balasko]], actriz, guionista y direutora de cine francesa. * [[1959]] – [[Emma Thompson]], actriz y guionista inglesa. * [[1960]] – [[Pedro Delgado]], ciclista español. * [[1966]] – [[Samantha Fox]], modelu y cantante inglesa. * [[1976]] – [[Susan Ward]], actriz d'Estaos Xuníos. * [[1978]] – [[Luis Fonsi]], cantante portorricanu. * [[1988]] – [[Eliza Doolittle]], cantante inglesa. * [[1990]] – [[Emma Watson]], actriz inglesa. == Muertes == * [[1446]] – [[Filippo Brunelleschi]], escultor y arquiteutu italianu (n. [[1377]]). * [[1765]] – [[Mikhail Lomonosov]], químicu y físicu rusu (n. [[1711]]). * [[1865]] – [[Abraham Lincoln]], abogáu y políticu d'Estaos Xuníos, decimosestu presidente (de 1861 a 1865) de los Estaos Xuníos (n. [[1809]]). * [[1917]] – [[Gumersindo de Azcárate]], políticu y sociólogu español. * [[1927]] – [[Gaston Leroux]], escritor y periodista francés (n. [[1868]]). * [[1938]] – [[César Vallejo]], escritor peruanu. * [[1969]] – [[Victoria Euxenia de Battenberg]], reina española (n. [[1887]]). * [[1980]] – [[Jean-Paul Sartre]], filósofu y escritor francés, ganador del [[Premiu Nóbel de Lliteratura]] en [[1964]] (n. 1905). * [[1990]] – [[Greta Garbo]], actriz sueca (n. [[1905]]). * [[1998]] – [[Pol Pot]], líder de los [[Khmeres Roxos]] y primer presidente de [[Camboya]]. == Referencies == {{llistaref}} {{meses}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Abril|15]] 6kz5vmq0j9g8mwc2tiawu6y5x3msw7p 4487921 4487917 2026-04-15T22:50:23Z Dostojewskij 25653 /* Muertes */ [[Mikhail Lomonosov]] ➯ [[Mijaíl Lomonósov]] 4487921 wikitext text/x-wiki {{Abril}} == Fechos == [[Imaxe:Titanic-New York Herald front page.jpeg|right|thumb|150px|Anuncia del naufraxu del Titanic na portada del ''New York Herald''.]] * [[769]] – El [[Conceyu de Roma]] condena'l [[Conceyu de Hieria]] y anatematiza les sos disposiciones [[iconoclastia|iconoclastes]]. * [[1071]] – [[Bari]], la última posesión [[Imperiu bizantín|bizantina]] n'[[Italia]], ríndese a les tropes de [[Robertu Guiscard]]. * [[1408]] – [[Yusuf III de Granada|Yusuf III]], rei de [[reinu de Granada|Granada]], firma una tregua colos cristianos. * [[1450]] – [[Guerra de los Cien Años]]: [[Batalla de Formigny]], na qu'un ataque francés cuasi aniquila a les tropes ingleses, lo que fina'l periodu de dominación inglesa nel norte de [[Francia]]. * [[1493]] – [[Cristóbal Colón]] aporta a [[Sevilla]] tres del so primer cruce del [[océanu Atlánticu]]. * [[1581]] – [[Felipe II d'España|Felipe II]] conviértese en rei de [[Portugal]] tres d'obtener el reconocimientu de les [[Cortes de Tomar]]. * [[1632]] – [[Guerra de los Trenta Años]]: [[Batalla de Rain]], na que'l rei [[Gustavu Dolfu de Suecia|Gustavu Dolfu]] de [[Suecia]] derrota a les tropes del [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Sacru Imperiu]]. * [[1738]] – Estrénase, en [[Londres]], la ópera ''Serse'', de [[George Friedrich Händel]]. * [[1829]] – [[Inglaterra]]: Preséntase ante'l parllamentu el proyeutu pa la creación del cuerpu de policía de [[Scotland Yard]]. * [[1865]] – Muerre [[Abraham Lincoln]], que sufriera un atentáu la tarde anterior a manes del actor [[John Wilkes Booth]]. * [[1874]] – Inaugúrase, nel númberu 35 del Boulevard des Capucines de [[París]], la primer esposición [[impresionismu|impresionista]]. * [[1892]] – Fúndase la [[General Electric Company]]. * [[1896]] – Clausúrense, n'[[Atenes]], los primeros [[Xuegos Olímpicos]] de la era moderna. * [[1912]] – El cruceru de pasaxeros británicu [[RMS Titanic]] fúndese nel Atlánticu Norte a les 2.20 de la madrugada, dos hores y cuarenta minutos dempués de chocar con un [[iceber]]. Sólo 710 de les 2.227 persones que viaxaben o trabayaben nelli habíen sobrevivir. * [[1920]] – Fúndase'l [[Partíu Comunista Español]], qu'al añu siguiente xunirase al [[Partíu Comunista Obreru Español]] pa fundar el [[Partíu Comunista d'España]]. * [[1924]] – [[Rand McNally]] espubliza'l so primer mapa de carreteres. * [[1924]] – [[Miguel Primo de Rivera]] funda'l partíu políticu [[Unión Patriótica]]. * [[1936]] – El gobiernu irlandés funda [[Aer Lingus]] pa que seya la llinia aérea nacional de so. * [[1940]] – [[Segunda Guerra Mundial]]: Los aliaos entamen los sos ataques na ciudá noruega de [[Narvik]], que taba ocupada polos alemanes. * [[1982]] – [[Canadá]] aprueba una nueva Constitución na que proclama la so independencia total del [[Reinu Xuníu]]. * [[2019]] – La [[catedral de Notre–Dame de París]] sufre una quema. == Nacencies == * [[1367]] – [[Enrique IV d'Inglaterra|Enrique IV]], rei d'[[Inglaterra]] (m. [[1413]]). * [[1452]] – [[Leonardo da Vinci]], pintor, escultor y arquiteutu italianu (m. [[1519]]). * [[1469]] – [[Gurú Nanak]], gurú paquistanín, fundador del [[sikhismu]]. * [[1642]] – [[Suleiman II]], sultán [[Imperiu otomanu|otomanu]] (m. [[1691]]). * [[1646]] – [[Christian V de Dinamarca|Christian V]], rei de Dinamarca y Noruega (m. [[1699]]). * [[1684]] – [[Catalina I de Rusia|Catalina I]], emperatriz [[Rusia|rusa]] (m. [[1727]]). * [[1797]] – [[Adolphe Thiers]], historiador y político francés. * [[1843]] – [[Henry James]], escritor británicu y d'[[Estaos Xuníos]] (m. [[1916]]). * [[1858]] – [[Émile Durkheim]], sociólogu francés (m. [[1917]]). * [[1869]] – [[Concha Espina]], escritora española (m. [[1955]]). * [[1894]] – [[Nikita Khrushchev]], políticu y militar rusu, séptimu presidente del conseyu de ministros de la Xunión Soviética (m. [[1971]]). * [[1912]] – [[Kim Il-sung]], políticu y presidente norcoreanu (m. [[1994]]). * [[1930]] – [[Vigdís Finnbogadóttir]], política islandesa, cuarta presidenta del país. * [[1936]] – [[Raymond Poulidor]], ciclista belxicanu (m. [[2019]]). * [[1938]] – [[Claudia Cardinale]], actriz italiana nacida en [[Tunicia]] (m. [[2025]]). * [[1947]] &ndash; [[Lois Chiles]], actriz d'Estaos Xuníos. * [[1948]] – [[Michael Kamen]], compositor y pianista d'[[Estaos Xuníos]] (m. [[2003]]). * [[1950]] – [[Josiane Balasko]], actriz, guionista y direutora de cine francesa. * [[1959]] – [[Emma Thompson]], actriz y guionista inglesa. * [[1960]] – [[Pedro Delgado]], ciclista español. * [[1966]] – [[Samantha Fox]], modelu y cantante inglesa. * [[1976]] – [[Susan Ward]], actriz d'Estaos Xuníos. * [[1978]] – [[Luis Fonsi]], cantante portorricanu. * [[1988]] – [[Eliza Doolittle]], cantante inglesa. * [[1990]] – [[Emma Watson]], actriz inglesa. == Muertes == * [[1446]] – [[Filippo Brunelleschi]], escultor y arquiteutu italianu (n. [[1377]]). * [[1765]] – [[Mijaíl Lomonósov]], químicu y físicu rusu (n. [[1711]]). * [[1865]] – [[Abraham Lincoln]], abogáu y políticu d'Estaos Xuníos, decimosestu presidente (de 1861 a 1865) de los Estaos Xuníos (n. [[1809]]). * [[1917]] – [[Gumersindo de Azcárate]], políticu y sociólogu español. * [[1927]] – [[Gaston Leroux]], escritor y periodista francés (n. [[1868]]). * [[1938]] – [[César Vallejo]], escritor peruanu. * [[1969]] – [[Victoria Euxenia de Battenberg]], reina española (n. [[1887]]). * [[1980]] – [[Jean-Paul Sartre]], filósofu y escritor francés, ganador del [[Premiu Nóbel de Lliteratura]] en [[1964]] (n. 1905). * [[1990]] – [[Greta Garbo]], actriz sueca (n. [[1905]]). * [[1998]] – [[Pol Pot]], líder de los [[Khmeres Roxos]] y primer presidente de [[Camboya]]. == Referencies == {{llistaref}} {{meses}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Abril|15]] all3vzbq08vfvpinib889dirzdfg4et 0 1189 4487918 4436962 2026-04-15T22:49:02Z Dostojewskij 25653 [[Mikhail Lomonosov]] ➯ [[Mijaíl Lomonósov]] 4487918 wikitext text/x-wiki El '''19 de payares''' ye'l 323ᵘ día del añu del [[calendariu gregorianu]]. El 4 de xunetu queden 42 díes p'acabar l'añu (41 nos [[Añu bisiestu|años bisiestos]]).{{Payares}} == Fechos == * [[461]] – [[Libiu Severu]] ye declaráu emperador del [[Imperiu romanu d'Occidente|Imperiu Romanu d'Occidente]]. Por embargu, el poder efectivu ta nes manes del so ''magister militum'' [[Flaviu Ricimeru]]<ref>{{cite book|autor=Cambridge University Press|title=The Cambridge Ancient History: Late antiquity, empire and successors, A.D. 425-600|url=https://books.google.com/books?id=F3YrAQAAIAAJ|year=2000|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=24|isbn=9780521325912}}</ref>. * 461 – [[Papa Hilariu|San Hilariu]] ye nomáu [[papa]]. * [[636]] – El [[Califatu ortodoxu|califatu Rashidun]] derrota al [[Imperiu sasánida]] na [[batalla d'al-Qadisiyya]], nel actual [[Iraq]]. * [[936]] – Entama en [[Córdoba (España)|Córdoba]] (España), por orde del califa [[Abderramán III]], la construcción de la [[Medina Azahara]]. * [[1095]] – Entama en Francia'l comienza el [[Conceyu de Clermont]], convocáu pol papa [[Papa Urbanu II|Urbanu II]] para decidir si se va a convocar la [[Primer cruzada|Primer Cruzada]] a [[Tierra Santa]] (Palestina). * [[1493]] – [[Cristóbal Colón]] allégase pa la [[islla]] de San Xuan Bautista (nomada depués [[Puertu Ricu]]), que tenía descubierto la viéspora. * [[1564]] – Aporta de [[Virreinatu de Nueva España|Nueva España]] (actual [[Méxicu]]) una espedición naval, mandada por [[Miguel López de Legazpi]], col envís de conquistar y colonizar les [[Filipines]]. * [[1598]] – L'exércitu de [[Corea]], magar de ser muncho más pequeñu, vence al de Xapón na [[Batalla de Noryang]]. * [[1803]] – Fina, tres la entrada del xeneral Jacques Dessalines en Cap Francais, el dominiu frances n'[[Haití]]. * [[1808]] &#x2013; [[Guerra finlandesa]]. La Convención d'Olkjoki, roblada en Raahe, obliga a la retirada del exércitu suecu de Finlandia y acaba cola guerra en territoriu finlandés<ref>{{cite web|url=https://histdoc.net/history/fr/olkijoki.html|title=Convention 19.11.1808|language=fr|website=Histdoc.net|access-date=November 18, 2021}}</ref><ref>{{cite book|autor=Reima T.A. Luoto, Heikki Talvitie & Pekka Visuri|title=Suomen sota 1808-1809. Taustat, tapahtumat, muistomerkit.|year=2008|pages=113, 120|location=Espoo|publisher=Fenix-kustannus Oy|isbn=978-951-862-183-9|language=fi}}</ref>. * [[1816]] – Establezse la [[Universidá de Varsovia]]<ref>{{cite book|first=William Fiddian|last=Reddaway|enllazautor=William Reddaway (historian)|title=The Cambridge History of Poland|url=https://books.google.com/books?id=As43AAAAIAAJ&pg=PA279|year=1941|publisher=[[CUP Archive]]|pages=279}}</ref>. * [[1819]] – Inaugúrase en [[Madrid]] el [[Muséu del Prado]]. El so primer director ye José Gabriel de Silva-Bazán y Waldstein, marqués de Santa Cruz de Mudela. * [[1850]] – Inaugúrase, en Madrid, el [[Teatru Real (Madrid)|Teatru Real]]. * [[1859]] – España la [[Primer Guerra de Marruecos]] ente esi país y España. * [[1875]] - [[Tercer Guerra Carlista]]. El xeneral [[Arsenio Martínez-Campos]] acaba colos últimos focos de resistencia en [[Cataluña]]. * [[1881]] – Un [[meteoritu]] atierra na fastera de Großliebenthal, sureste d'[[Odesa]] ([[Ucraína]])<ref>{{cite web|url=https://www.mindat.org/loc-268316.html|date=14 October 2019|title=Grossliebenthal meteorite (Odessa meteorite; Cherson meteorite), Odessa Oblast, Ukraine|publisher=mindat.org and the [[Hudson Institute of Mineralogy]]|access-date=18 November 2020}}</ref>. * [[1882]] – [[Arxentina]]. El xeneral y políticu Dardo Rocha funda la ciudá de [[La Plata]]. * [[1885]] – [[Guerra serbo-búlgara]]. La victoria búlgara na [[batalla de Slivnitsa]] afita la xunión ente'l [[Principáu autónomu de Bulgaria]] y [[Rumelia Oriental]]. * [[1912]] – [[Primer guerra de los Balcanes]]. L'exércitu serbiu vence la batalla de Monastir y captura [[Bitola]], finando cinco sieglos de dominiu otomanu de [[Macedonia (rexón)|Macedonia]]. * [[1916]] – [[Samuel Goldwyn]] y [[Edgar Selwyn]] crean la productora cinematográfica [[Goldwyn Pictures]]. * [[1942]] – [[Batalla de Stalingráu]] ([[Segunda Guerra Mundial]]). Les tropes soviétiques, al mandu del xeneral [[Gueorgui Zhúkov]] entamen la [[Operación Uranu]], una serie de contraataques que ficieron entamar a cambiar el signu de la batalla al favor de los soviéticos. * [[1943]] – [[Holocaustu]]. Los nazis liquiden el [[campu de concentración de Janowska]], en [[Lviv]] (Ucraína occidental), tres d'una rebelión ya intentu de fuga masiva. Asesinaron polo menos a 6.000 xudíos. * [[1946]] – [[Afganistán]], [[Islandia]] y [[Suecia]] entren nes [[Naciones Xuníes]]. * [[1950]] – El xeneral d'Estaos Xuníos [[Dwight D. Eisenhower]] conviértese nel Comandante Supremu de la [[Organización del Tratáu del Atlánticu Norte|OTAN]] n'Europa. * [[1969]] – [[Programa Apollo]]. Los astronautes del [[Apollo 12]] [[Pete Conrad]] y [[Alan L. Bean|Alan Bean]] alunicen nel ''Oceanus Procellarum'' (el "océanu de les tormentes"), convirtiéndose nel tercer y cuartu humanos que caminen pela [[Lluna]]. * 1969 – [[Pelé]] marca'l so gol númberu 1.000. * [[1977]] – El presidente d'[[Exiptu]], [[Anwar Sadat]], ye'l primer cabezaleru árabe en facer visita oficial a [[Israel]], pa entamar les negociaciones d'un alcuerdu de paz. * 1977 – Un [[Boeing]] 727 de la compañía TAP cai na islla de [[Madeira]]. Muerren 131 persones. * [[1979]] – [[Crisis de los rehenes n'Irán]]. El líder iranín, l'[[ayatollah]] [[Ruhollah Khomeini]], ordena la lliberación de trece de los rehenes que taben reteníos na embaxada d'Estaos Xuníos en [[Teḥrán]]. * [[1984]] – Les esplosiones nun pozu de petroleu de San Juan Ixhuatepec ([[Ciudá de Méxicu]]) prenden un fueu que mata más de 500 persones. * [[1985]] – [[Ronald Reagan]], presidente d'[[Estaos Xuníos]], y [[Mikhaíl Gorbachov]], cabezaleru de la [[Xunión Soviética]], alcuéntrense per primer vegada en [[Xinebra]]. * [[1999]] – La [[República Popular China]] llanza la so primer nave espacial del programa [[Shenzhou (nave espacial)|Shenzhou]], la [[Shenzhou 1]]. * [[2002]] – El petroleru de bandera griega ''[[Prestige]]'' pártese en dos y fúndese na costa d'[[Provincia d'A Coruña|A Coruña]], derramando 76,000 m³ de petroleu no que ye'l mayor desastre medioambiental de la historia d'[[España]] y [[Portugal]]. * [[2006]] – [[Nintendo]] llanza la so consola [[Wii]], la socesora de la [[Nintendo GameCube]], que compitió contra videoconsoles como la [[PlayStation 3]] de [[Sony]] y la [[Xbox 360]] de [[Microsoft]]. * [[2013]] – Un doble atentáu suicida na embaxada iranina en [[Beirut]] dexa 23 muertos y 160 firíos<ref>{{cite news|date=19 November 2013|title=Lebanon blasts hit Iran's embassy in Beirut|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-24997876|publisher=BBC News|access-date=19 November 2013}}</ref>. * [[2017]] – Eleiciones presidenciales en [[Chile]], que gana l'empresariu [[Sebastián Piñera]]. * [[2020]] - Sony saca a la venta la so consola PS5. * [[2022]] – Un home armáu entra nel club gay Club Q, en [[Colorado Springs]] ([[Colorado]], [[Estaos Xuníos d'América|EEXX]]), y empirza a disparar, matando cinco persones y dexando otres 17 firíes<ref>{{cite news|apellíu1=Vera|nome1=Amir|apellíu2=McLaughlin|nome2=Eliott C.|apellíu3=Alvarado|nome3=Caroll|title=A bartender who found a place to shine. A non-profit worker with a 'huge heart.' These are the victims of the Colorado club shooting|work=CNN|date=November 22, 2022|accessdate=November 22, 2022|url=https://www.cnn.com/2022/11/21/us/club-q-colorado-shooting-victims}}</ref>. * [[2023]] - Eleiciones presidenciales n'Arxentina, que gana'l candidatu [[Javier Milei]], de la coalición La Libertad Avanza. == Nacencies == * [[1464]] – [[Emperador Go-Kashiwabara de Xapón]]. * [[1600]] – Rei [[Carlos I d'Inglaterra]]. * [[1711]] – [[Mijaíl Lomonósov]], matemáticu y llingüista rusu. * [[1805]] – [[Ferdinand de Lesseps]], diplomáticu francés ya inxenieru de la [[Canal de Suez]]. * [[1833]] – [[Wilhelm Dilthey]], filósofu alemán. * [[1888]] – [[José Raúl Capablanca]], [[Gran maestru]] del axedrez cubanu. * [[1898]] – [[Arthur R. von Hippel]], físicu alemán. * [[1900]] – [[Anna Seghers]], escritora alemana. * [[1917]] – [[Indira Gandhi]], [[Primer Ministru|Primer Ministra]] d'[[India]] . * [[1918]] – [[Margarita Landi]], periodista española. * [[1940]] – [[Phil Ochs]], cantante de los Estaos Xuníos. * [[1942]] – [[Calvin Klein]], modista. * [[1961]] – [[Meg Ryan]], actriz. * [[1962]] – [[Jodie Foster]], actriz. * [[1973]] – [[Abraham Gragera]], poeta y pintor español. * [[1995]] – [[Abella Danger]], actriz d'Estaos Xuníos. * [[1998]] - [[Lucas Perrin]], futbolista francés. == Muertes == * [[ ]] - == Referencies == {{llistaref}} {{meses}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Payares]] cmqx0t19lpm9kyjngy5ppdu15jprxzu 0 35552 4487916 3663552 2026-04-15T21:35:37Z Amherst99 5288 4487916 wikitext text/x-wiki {{Ficha de software}} El '''discu compautu'''<ref>{{DALLA|discu}}</ref> (conocíu popularmente como '''CD''' poles sigles n'[[inglés]] de ''compact disc'') ye un soporte dixital [[discu ópticu|ópticu]] utilizáu p'almacenar cualquier tipu d'información ([[audiu]], imáxenes, [[videu]], documentos y otros datos). Magar qu'esisten otros soportes, anguaño sigui siendo'l mediu físicu preferíu pa la distribución d'audiu. Los CD estándar tienen un diámetru de 12 [[centímetru|centímetros]] y puen almacenar hasta 80 minutos d'audiu (o 700 [[megabyte|MB]] de datos). Los MiniCD tienen 8 [[centímetru|cm]] y úsense pa la distribución de cenciellos y de controladores guardando hasta 24 minutos d'audiu o 214 MB de datos. Esta teunoloxía foi más tarde espandida y adautada pal almacenamientu de datos ([[CD-ROM]]), de videu ([[VCD]] y [[SVCD]]), la grabación doméstica ([[CD-R]] y [[CD-RW]]) y l'almacenamientu de datos mistos ([[CD-i]]), ''Photo CD'', y ''CD EXTRA''. El discu compactu sigui gociando de popularidá nel mundu actual. Nel añu [[2007]] vendiéronse 200 millones de CD nel [[Tierra|mundu]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:CD|CD]] [[Categoría:Hardware]] [[Categoría:Almacenamientu informáticu]] g3poq0b6goftndewmxa1hz64a8pyhq7 0 88811 4487924 4487885 2026-04-16T01:30:07Z XabatuBot 43102 Anovar estadístiques 4487924 wikitext text/x-wiki Esta ye una tabla con toles '''[[Wikipedia|Wikipedies]]''', presentaes n'orde decreciente de páxines de conteníu.<ref name="pdc">Les páxines de conteníu son les páxines de los [[Ayuda:Espaciu de nomes espacios de nomes]] que cada comunidá estima que constitúin la enciclopedia —amás del principal o d'artículos, en delles ediciones añaden otros complementarios—, y qu'amás nun son redireiciones y contienen siquier un enllaz internu.</ref> Los datos anóvense caldía automáticamente (última anovación <onlyinclude>{{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}</onlyinclude>) <!-- bot table start --> {| class="wikitable sortable col2izq col3izq col4izq" style="text-align: right; margin-bottom: 10px;" ! ! Llingua ! Llingua (llocal) ! {{abreviatura|Cód.|Códigu según ISO ISO 639-1}}<ref>La direición [[Llocalizador de recursos uniforme|URL]] de cada Wikipedia tien la estructura <code>http(s)://'''xx'''.wikipedia.org/wiki/</code>, onde '''xx''' ye la identificación de la llingua d'esa Wikipedia, según el códigu de lletres de la norma [ISO 639]-1.</ref> ! {{abreviatura|P. de cont.|Páxines de conteníu}} ! Páxines ! Ediciones ! {{abreviatura|Almins.|Alministradores}} ! Usuarios ! {{abreviatura|U. activos|Usuarios activos}}<ref>Considérase activos a los usuarios que fixeron dalguna aición nel proyeutu nos postreros 30 díes.</ref> ! Archivos ! {{abreviatura|Fond.|Fondura}}<ref>La fondura ye un mididor de l'actividá nuna Wikipedia qu'amuesa con qué frecuencia anoven les páxines de conteníu. <center><math>Fondura=\frac{Ediciones}{P\acute{a}xines}\cdot \left(\frac{P\acute{a}xines - Art\acute{\imath}culos}{Art\acute{\imath}culos} \right)^{2}</math></center></ref> |- | 1 | [[{{#language:en|ast}}]] | {{lang|en|{{#language:en}}}} | <code>[[:en:|en]]</code> | [[:en:Special:Statistics|7&nbsp;169&nbsp;141]] | [[:en:Special:Statistics|65&nbsp;462&nbsp;214]] | [[:en:Special:Statistics|1&nbsp;344&nbsp;381&nbsp;244]] | [[:en:Special:ListUsers/sysop|811]] | [[:en:Special:ListUsers|52&nbsp;379&nbsp;094]] | [[:en:Special:ActiveUsers|275&nbsp;696]] | [[:en:Special:ListFiles|965&nbsp;745]] | 1&nbsp;358 |- | 2 | [[Cebuanu]] | Sinugboanong | <code>[[:ceb:|ceb]]</code> | [[:ceb:Special:Statistics|6&nbsp;115&nbsp;170]] | [[:ceb:Special:Statistics|11&nbsp;233&nbsp;739]] | [[:ceb:Special:Statistics|36&nbsp;995&nbsp;099]] | [[:ceb:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:ceb:Special:ListUsers|140&nbsp;673]] | [[:ceb:Special:ActiveUsers|272]] | [[:ceb:Special:ListFiles|3]] | 2 |- | 3 | [[Idioma alemán|Alemán]] | Deutsch | <code>[[:de:|de]]</code> | [[:de:Special:Statistics|3&nbsp;113&nbsp;635]] | [[:de:Special:Statistics|8&nbsp;521&nbsp;210]] | [[:de:Special:Statistics|263&nbsp;990&nbsp;773]] | [[:de:Special:ListUsers/sysop|163]] | [[:de:Special:ListUsers|5&nbsp;087&nbsp;240]] | [[:de:Special:ActiveUsers|36&nbsp;708]] | [[:de:Special:ListFiles|129&nbsp;422]] | 93 |- | 4 | [[Francés]] | français | <code>[[:fr:|fr]]</code> | [[:fr:Special:Statistics|2&nbsp;751&nbsp;957]] | [[:fr:Special:Statistics|13&nbsp;929&nbsp;888]] | [[:fr:Special:Statistics|234&nbsp;741&nbsp;373]] | [[:fr:Special:ListUsers/sysop|143]] | [[:fr:Special:ListUsers|5&nbsp;752&nbsp;144]] | [[:fr:Special:ActiveUsers|41&nbsp;011]] | [[:fr:Special:ListFiles|78&nbsp;400]] | 278 |- | 5 | [[Idioma suecu|Suecu]] | svenska | <code>[[:sv:|sv]]</code> | [[:sv:Special:Statistics|2&nbsp;623&nbsp;446]] | [[:sv:Special:Statistics|6&nbsp;363&nbsp;039]] | [[:sv:Special:Statistics|59&nbsp;103&nbsp;971]] | [[:sv:Special:ListUsers/sysop|65]] | [[:sv:Special:ListUsers|1&nbsp;026&nbsp;705]] | [[:sv:Special:ActiveUsers|4&nbsp;600]] | [[:sv:Special:ListFiles|0]] | 19 |- | 6 | [[Idioma neerlandés|Neerlandés]] | Nederlands | <code>[[:nl:|nl]]</code> | [[:nl:Special:Statistics|2&nbsp;217&nbsp;050]] | [[:nl:Special:Statistics|4&nbsp;774&nbsp;202]] | [[:nl:Special:Statistics|70&nbsp;833&nbsp;562]] | [[:nl:Special:ListUsers/sysop|34]] | [[:nl:Special:ListUsers|1&nbsp;545&nbsp;794]] | [[:nl:Special:ActiveUsers|8&nbsp;614]] | [[:nl:Special:ListFiles|20]] | 20 |- | 7 | [[Idioma español|Español]] | español | <code>[[:es:|es]]</code> | [[:es:Special:Statistics|2&nbsp;107&nbsp;414]] | [[:es:Special:Statistics|8&nbsp;629&nbsp;695]] | [[:es:Special:Statistics|172&nbsp;537&nbsp;634]] | [[:es:Special:ListUsers/sysop|54]] | [[:es:Special:ListUsers|7&nbsp;880&nbsp;224]] | [[:es:Special:ActiveUsers|42&nbsp;396]] | [[:es:Special:ListFiles|0]] | 192 |- | 8 | [[Idioma rusu|Rusu]] | русский | <code>[[:ru:|ru]]</code> | [[:ru:Special:Statistics|2&nbsp;095&nbsp;782]] | [[:ru:Special:Statistics|8&nbsp;473&nbsp;839]] | [[:ru:Special:Statistics|152&nbsp;434&nbsp;732]] | [[:ru:Special:ListUsers/sysop|63]] | [[:ru:Special:ListUsers|3&nbsp;918&nbsp;579]] | [[:ru:Special:ActiveUsers|15&nbsp;576]] | [[:ru:Special:ListFiles|265&nbsp;401]] | 167 |- | 9 | [[Idioma italianu|Italianu]] | italiano | <code>[[:it:|it]]</code> | [[:it:Special:Statistics|1&nbsp;965&nbsp;408]] | [[:it:Special:Statistics|8&nbsp;711&nbsp;875]] | [[:it:Special:Statistics|149&nbsp;928&nbsp;374]] | [[:it:Special:ListUsers/sysop|105]] | [[:it:Special:ListUsers|2&nbsp;961&nbsp;242]] | [[:it:Special:ActiveUsers|29&nbsp;031]] | [[:it:Special:ListFiles|123&nbsp;166]] | 203 |- | 10 | [[Idioma polacu|Polacu]] | polski | <code>[[:pl:|pl]]</code> | [[:pl:Special:Statistics|1&nbsp;691&nbsp;626]] | [[:pl:Special:Statistics|4&nbsp;012&nbsp;533]] | [[:pl:Special:Statistics|79&nbsp;346&nbsp;912]] | [[:pl:Special:ListUsers/sysop|95]] | [[:pl:Special:ListUsers|1&nbsp;538&nbsp;094]] | [[:pl:Special:ActiveUsers|10&nbsp;052]] | [[:pl:Special:ListFiles|264]] | 37 |- | 11 | [[Árabe exipcianu]] | مصرى | <code>[[:arz:|arz]]</code> | [[:arz:Special:Statistics|1&nbsp;631&nbsp;300]] | [[:arz:Special:Statistics|2&nbsp;235&nbsp;301]] | [[:arz:Special:Statistics|12&nbsp;998&nbsp;556]] | [[:arz:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:arz:Special:ListUsers|284&nbsp;182]] | [[:arz:Special:ActiveUsers|309]] | [[:arz:Special:ListFiles|1&nbsp;301]] | 1 |- | 12 | [[Chinu mandarín|Chinu]] | 中文 | <code>[[:zh:|zh]]</code> | [[:zh:Special:Statistics|1&nbsp;531&nbsp;529]] | [[:zh:Special:Statistics|8&nbsp;365&nbsp;586]] | [[:zh:Special:Statistics|91&nbsp;984&nbsp;288]] | [[:zh:Special:ListUsers/sysop|61]] | [[:zh:Special:ListUsers|4&nbsp;046&nbsp;524]] | [[:zh:Special:ActiveUsers|14&nbsp;053]] | [[:zh:Special:ListFiles|70&nbsp;001]] | 219 |- | 13 | [[Xaponés]] | 日本語 | <code>[[:ja:|ja]]</code> | [[:ja:Special:Statistics|1&nbsp;498&nbsp;234]] | [[:ja:Special:Statistics|4&nbsp;403&nbsp;071]] | [[:ja:Special:Statistics|108&nbsp;964&nbsp;760]] | [[:ja:Special:ListUsers/sysop|39]] | [[:ja:Special:ListUsers|2&nbsp;607&nbsp;355]] | [[:ja:Special:ActiveUsers|24&nbsp;921]] | [[:ja:Special:ListFiles|6&nbsp;542]] | 93 |- | 14 | [[Idioma ucraín|Ucraín]] | українська | <code>[[:uk:|uk]]</code> | [[:uk:Special:Statistics|1&nbsp;417&nbsp;558]] | [[:uk:Special:Statistics|5&nbsp;309&nbsp;657]] | [[:uk:Special:Statistics|47&nbsp;812&nbsp;865]] | [[:uk:Special:ListUsers/sysop|44]] | [[:uk:Special:ListUsers|894&nbsp;280]] | [[:uk:Special:ActiveUsers|5&nbsp;945]] | [[:uk:Special:ListFiles|114&nbsp;587]] | 68 |- | 15 | [[Árabe]] | العربية | <code>[[:ar:|ar]]</code> | [[:ar:Special:Statistics|1&nbsp;308&nbsp;428]] | [[:ar:Special:Statistics|9&nbsp;105&nbsp;797]] | [[:ar:Special:Statistics|74&nbsp;152&nbsp;071]] | [[:ar:Special:ListUsers/sysop|24]] | [[:ar:Special:ListUsers|2&nbsp;906&nbsp;045]] | [[:ar:Special:ActiveUsers|6&nbsp;096]] | [[:ar:Special:ListFiles|56&nbsp;075]] | 289 |- | 16 | [[Vietnamita]] | Tiếng Việt | <code>[[:vi:|vi]]</code> | [[:vi:Special:Statistics|1&nbsp;299&nbsp;697]] | [[:vi:Special:Statistics|4&nbsp;576&nbsp;946]] | [[:vi:Special:Statistics|74&nbsp;909&nbsp;076]] | [[:vi:Special:ListUsers/sysop|16]] | [[:vi:Special:ListUsers|1&nbsp;050&nbsp;408]] | [[:vi:Special:ActiveUsers|4&nbsp;339]] | [[:vi:Special:ListFiles|27&nbsp;727]] | 104 |- | 17 | [[Samareñu]] | Winaray | <code>[[:war:|war]]</code> | [[:war:Special:Statistics|1&nbsp;266&nbsp;897]] | [[:war:Special:Statistics|2&nbsp;870&nbsp;458]] | [[:war:Special:Statistics|7&nbsp;734&nbsp;205]] | [[:war:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:war:Special:ListUsers|66&nbsp;250]] | [[:war:Special:ActiveUsers|98]] | [[:war:Special:ListFiles|42]] | 4 |- | 18 | [[Portugués]] | Idioma português | <code>[[:pt:|pt]]</code> | [[:pt:Special:Statistics|1&nbsp;169&nbsp;267]] | [[:pt:Special:Statistics|6&nbsp;081&nbsp;049]] | [[:pt:Special:Statistics|71&nbsp;896&nbsp;045]] | [[:pt:Special:ListUsers/sysop|51]] | [[:pt:Special:ListUsers|3&nbsp;395&nbsp;851]] | [[:pt:Special:ActiveUsers|7&nbsp;266]] | [[:pt:Special:ListFiles|67&nbsp;594]] | 209 |- | 19 | [[Idioma persa|Persa]] | فارسی | <code>[[:fa:|fa]]</code> | [[:fa:Special:Statistics|1&nbsp;073&nbsp;400]] | [[:fa:Special:Statistics|6&nbsp;036&nbsp;520]] | [[:fa:Special:Statistics|43&nbsp;614&nbsp;065]] | [[:fa:Special:ListUsers/sysop|38]] | [[:fa:Special:ListUsers|1&nbsp;515&nbsp;051]] | [[:fa:Special:ActiveUsers|1&nbsp;858]] | [[:fa:Special:ListFiles|98&nbsp;223]] | 154 |- | 20 | [[Idioma chechenu|Chechenu]] | нохчийн | <code>[[:ce:|ce]]</code> | [[:ce:Special:Statistics|864&nbsp;541]] | [[:ce:Special:Statistics|1&nbsp;707&nbsp;405]] | [[:ce:Special:Statistics|11&nbsp;972&nbsp;650]] | [[:ce:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:ce:Special:ListUsers|45&nbsp;428]] | [[:ce:Special:ActiveUsers|66]] | [[:ce:Special:ListFiles|333]] | 7 |- | 21 | [[Catalán]] | ca | <code>[[:ca:|ca]]</code> | [[:ca:Special:Statistics|792&nbsp;040]] | [[:ca:Special:Statistics|1&nbsp;994&nbsp;788]] | [[:ca:Special:Statistics|37&nbsp;022&nbsp;811]] | [[:ca:Special:ListUsers/sysop|25]] | [[:ca:Special:ListUsers|561&nbsp;490]] | [[:ca:Special:ActiveUsers|2&nbsp;181]] | [[:ca:Special:ListFiles|11&nbsp;398]] | 43 |- | 22 | [[idioma indonesiu|Indonesiu]] | Idioma indonesiu | <code>[[:id:|id]]</code> | [[:id:Special:Statistics|769&nbsp;217]] | [[:id:Special:Statistics|4&nbsp;159&nbsp;825]] | [[:id:Special:Statistics|29&nbsp;103&nbsp;120]] | [[:id:Special:ListUsers/sysop|47]] | [[:id:Special:ListUsers|1&nbsp;675&nbsp;898]] | [[:id:Special:ActiveUsers|14&nbsp;051]] | [[:id:Special:ListFiles|66&nbsp;107]] | 136 |- | 23 | [[Idioma coreanu|Coreanu]] | 한국어 | <code>[[:ko:|ko]]</code> | [[:ko:Special:Statistics|743&nbsp;184]] | [[:ko:Special:Statistics|3&nbsp;524&nbsp;067]] | [[:ko:Special:Statistics|41&nbsp;572&nbsp;811]] | [[:ko:Special:ListUsers/sysop|23]] | [[:ko:Special:ListUsers|1&nbsp;002&nbsp;010]] | [[:ko:Special:ActiveUsers|6&nbsp;575]] | [[:ko:Special:ListFiles|15&nbsp;266]] | 165 |- | 24 | [[Idioma serbiu|Serbiu]] | српски / srpski | <code>[[:sr:|sr]]</code> | [[:sr:Special:Statistics|713&nbsp;337]] | [[:sr:Special:Statistics|4&nbsp;209&nbsp;201]] | [[:sr:Special:Statistics|30&nbsp;874&nbsp;781]] | [[:sr:Special:ListUsers/sysop|11]] | [[:sr:Special:ListUsers|554&nbsp;256]] | [[:sr:Special:ActiveUsers|1&nbsp;904]] | [[:sr:Special:ListFiles|40&nbsp;179]] | 176 |- | 25 | [[Idioma tártaru]] | татарча/tatarça | <code>[[:tt:|tt]]</code> | [[:tt:Special:Statistics|706&nbsp;189]] | [[:tt:Special:Statistics|1&nbsp;456&nbsp;594]] | [[:tt:Special:Statistics|5&nbsp;791&nbsp;787]] | [[:tt:Special:ListUsers/sysop|8]] | [[:tt:Special:ListUsers|59&nbsp;962]] | [[:tt:Special:ActiveUsers|112]] | [[:tt:Special:ListFiles|7&nbsp;013]] | 4 |- | 26 | [[Noruegu|Noruegu (Bokmål)]] | norsk | <code>[[:no:|no]]</code> | [[:no:Special:Statistics|682&nbsp;638]] | [[:no:Special:Statistics|1&nbsp;907&nbsp;364]] | [[:no:Special:Statistics|25&nbsp;687&nbsp;482]] | [[:no:Special:ListUsers/sysop|37]] | [[:no:Special:ListUsers|706&nbsp;105]] | [[:no:Special:ActiveUsers|2&nbsp;317]] | [[:no:Special:ListFiles|4]] | 43 |- | 27 | [[Turcu]] | Türkçe | <code>[[:tr:|tr]]</code> | [[:tr:Special:Statistics|677&nbsp;855]] | [[:tr:Special:Statistics|3&nbsp;390&nbsp;268]] | [[:tr:Special:Statistics|36&nbsp;974&nbsp;081]] | [[:tr:Special:ListUsers/sysop|22]] | [[:tr:Special:ListUsers|1&nbsp;803&nbsp;745]] | [[:tr:Special:ActiveUsers|5&nbsp;178]] | [[:tr:Special:ListFiles|44&nbsp;481]] | 175 |- | 28 | [[Idioma finlandés|Finlandés]] | suomi | <code>[[:fi:|fi]]</code> | [[:fi:Special:Statistics|616&nbsp;355]] | [[:fi:Special:Statistics|1&nbsp;578&nbsp;291]] | [[:fi:Special:Statistics|23&nbsp;891&nbsp;572]] | [[:fi:Special:ListUsers/sysop|35]] | [[:fi:Special:ListUsers|653&nbsp;408]] | [[:fi:Special:ActiveUsers|3&nbsp;450]] | [[:fi:Special:ListFiles|80&nbsp;110]] | 37 |- | 29 | [[Idioma checu|Checu]] | čeština | <code>[[:cs:|cs]]</code> | [[:cs:Special:Statistics|590&nbsp;061]] | [[:cs:Special:Statistics|1&nbsp;642&nbsp;682]] | [[:cs:Special:Statistics|25&nbsp;775&nbsp;577]] | [[:cs:Special:ListUsers/sysop|31]] | [[:cs:Special:ListUsers|779&nbsp;470]] | [[:cs:Special:ActiveUsers|4&nbsp;913]] | [[:cs:Special:ListFiles|1]] | 50 |- | 30 | [[Idioma húngaru|Húngaru]] | magyar | <code>[[:hu:|hu]]</code> | [[:hu:Special:Statistics|567&nbsp;962]] | [[:hu:Special:Statistics|1&nbsp;613&nbsp;864]] | [[:hu:Special:Statistics|28&nbsp;859&nbsp;955]] | [[:hu:Special:ListUsers/sysop|23]] | [[:hu:Special:ListUsers|632&nbsp;682]] | [[:hu:Special:ActiveUsers|3&nbsp;094]] | [[:hu:Special:ListFiles|9&nbsp;489]] | 61 |- | 31 | [[Rumanu]] | Idioma rumanu | <code>[[:ro:|ro]]</code> | [[:ro:Special:Statistics|542&nbsp;404]] | [[:ro:Special:Statistics|3&nbsp;015&nbsp;515]] | [[:ro:Special:Statistics|17&nbsp;593&nbsp;726]] | [[:ro:Special:ListUsers/sysop|18]] | [[:ro:Special:ListUsers|745&nbsp;046]] | [[:ro:Special:ActiveUsers|2&nbsp;157]] | [[:ro:Special:ListFiles|120&nbsp;136]] | 121 |- | 32 | [[Idioma vascu|Vascu]] | euskara | <code>[[:eu:|eu]]</code> | [[:eu:Special:Statistics|483&nbsp;703]] | [[:eu:Special:Statistics|1&nbsp;036&nbsp;687]] | [[:eu:Special:Statistics|10&nbsp;579&nbsp;995]] | [[:eu:Special:ListUsers/sysop|12]] | [[:eu:Special:ListUsers|191&nbsp;990]] | [[:eu:Special:ActiveUsers|934]] | [[:eu:Special:ListFiles|0]] | 13 |- | 33 | [[Idioma serbocroata|Serbocroata]] | srpskohrvatski / српскохрватски | <code>[[:sh:|sh]]</code> | [[:sh:Special:Statistics|461&nbsp;532]] | [[:sh:Special:Statistics|4&nbsp;628&nbsp;909]] | [[:sh:Special:Statistics|42&nbsp;559&nbsp;285]] | [[:sh:Special:ListUsers/sysop|8]] | [[:sh:Special:ListUsers|342&nbsp;707]] | [[:sh:Special:ActiveUsers|379]] | [[:sh:Special:ListFiles|9&nbsp;987]] | 750 |- | 34 | [[Idioma malayu|Malayu]] | Bahasa Melayu | <code>[[:ms:|ms]]</code> | [[:ms:Special:Statistics|437&nbsp;962]] | [[:ms:Special:Statistics|1&nbsp;180&nbsp;680]] | [[:ms:Special:Statistics|6&nbsp;810&nbsp;700]] | [[:ms:Special:ListUsers/sysop|13]] | [[:ms:Special:ListUsers|390&nbsp;873]] | [[:ms:Special:ActiveUsers|1&nbsp;825]] | [[:ms:Special:ListFiles|17&nbsp;903]] | 17 |- | 35 | [[Hebréu]] | עברית | <code>[[:he:|he]]</code> | [[:he:Special:Statistics|395&nbsp;045]] | [[:he:Special:Statistics|1&nbsp;653&nbsp;668]] | [[:he:Special:Statistics|43&nbsp;008&nbsp;630]] | [[:he:Special:ListUsers/sysop|27]] | [[:he:Special:ListUsers|1&nbsp;304&nbsp;177]] | [[:he:Special:ActiveUsers|7&nbsp;304]] | [[:he:Special:ListFiles|87&nbsp;512]] | 264 |- | 37 | [[Esperantu]] | Esperanto | <code>[[:eo:|eo]]</code> | [[:eo:Special:Statistics|384&nbsp;218]] | [[:eo:Special:Statistics|862&nbsp;181]] | [[:eo:Special:Statistics|9&nbsp;330&nbsp;391]] | [[:eo:Special:ListUsers/sysop|13]] | [[:eo:Special:ListUsers|252&nbsp;717]] | [[:eo:Special:ActiveUsers|427]] | [[:eo:Special:ListFiles|19&nbsp;754]] | 17 |- | 38 | [[Idioma uzbequistanín|Uzbequistanín]] | oʻzbekcha/ўзбекча | <code>[[:uz:|uz]]</code> | [[:uz:Special:Statistics|338&nbsp;708]] | [[:uz:Special:Statistics|1&nbsp;216&nbsp;914]] | [[:uz:Special:Statistics|5&nbsp;993&nbsp;914]] | [[:uz:Special:ListUsers/sysop|10]] | [[:uz:Special:ListUsers|257&nbsp;083]] | [[:uz:Special:ActiveUsers|753]] | [[:uz:Special:ListFiles|3&nbsp;907]] | 33 |- | 39 | [[Idioma armeniu|Armeniu]] | Հայերեն | <code>[[:hy:|hy]]</code> | [[:hy:Special:Statistics|325&nbsp;666]] | [[:hy:Special:Statistics|1&nbsp;196&nbsp;029]] | [[:hy:Special:Statistics|10&nbsp;716&nbsp;724]] | [[:hy:Special:ListUsers/sysop|10]] | [[:hy:Special:ListUsers|167&nbsp;831]] | [[:hy:Special:ActiveUsers|850]] | [[:hy:Special:ListFiles|12&nbsp;433]] | 64 |- | 40 | [[Idioma danés|Danés]] | dansk | <code>[[:da:|da]]</code> | [[:da:Special:Statistics|313&nbsp;704]] | [[:da:Special:Statistics|984&nbsp;117]] | [[:da:Special:Statistics|12&nbsp;231&nbsp;931]] | [[:da:Special:ListUsers/sysop|25]] | [[:da:Special:ListUsers|559&nbsp;791]] | [[:da:Special:ActiveUsers|1&nbsp;623]] | [[:da:Special:ListFiles|1]] | 57 |- | 41 | [[Idioma búlgaru|Búlgaru]] | български | <code>[[:bg:|bg]]</code> | [[:bg:Special:Statistics|309&nbsp;400]] | [[:bg:Special:Statistics|700&nbsp;706]] | [[:bg:Special:Statistics|12&nbsp;856&nbsp;550]] | [[:bg:Special:ListUsers/sysop|19]] | [[:bg:Special:ListUsers|389&nbsp;331]] | [[:bg:Special:ActiveUsers|1&nbsp;963]] | [[:bg:Special:ListFiles|13]] | 29 |- | 42 | [[Urdú]] | اردو | <code>[[:ur:|ur]]</code> | [[:ur:Special:Statistics|284&nbsp;195]] | [[:ur:Special:Statistics|2&nbsp;512&nbsp;591]] | [[:ur:Special:Statistics|9&nbsp;855&nbsp;301]] | [[:ur:Special:ListUsers/sysop|9]] | [[:ur:Special:ListUsers|209&nbsp;941]] | [[:ur:Special:ActiveUsers|395]] | [[:ur:Special:ListFiles|8&nbsp;813]] | 241 |- | 43 | [[Idioma galés|Galés]] | Cymraeg | <code>[[:cy:|cy]]</code> | [[:cy:Special:Statistics|284&nbsp;081]] | [[:cy:Special:Statistics|544&nbsp;356]] | [[:cy:Special:Statistics|14&nbsp;804&nbsp;430]] | [[:cy:Special:ListUsers/sysop|11]] | [[:cy:Special:ListUsers|106&nbsp;634]] | [[:cy:Special:ActiveUsers|163]] | [[:cy:Special:ListFiles|12&nbsp;171]] | 23 |- | 44 | [[Inglés simple]] | Simple English | <code>[[:simple:|simple]]</code> | [[:simple:Special:Statistics|280&nbsp;714]] | [[:simple:Special:Statistics|935&nbsp;152]] | [[:simple:Special:Statistics|10&nbsp;796&nbsp;012]] | [[:simple:Special:ListUsers/sysop|23]] | [[:simple:Special:ListUsers|1&nbsp;762&nbsp;846]] | [[:simple:Special:ActiveUsers|3&nbsp;810]] | [[:simple:Special:ListFiles|36]] | 63 |- | 45 | [[Griegu]] | Ελληνικά | <code>[[:el:|el]]</code> | [[:el:Special:Statistics|267&nbsp;990]] | [[:el:Special:Statistics|749&nbsp;147]] | [[:el:Special:Statistics|11&nbsp;555&nbsp;001]] | [[:el:Special:ListUsers/sysop|22]] | [[:el:Special:ListUsers|499&nbsp;505]] | [[:el:Special:ActiveUsers|2&nbsp;541]] | [[:el:Special:ListFiles|19&nbsp;760]] | 50 |- | 46 | [[Idioma bielorrusu|Bielorrusu]] | беларуская | <code>[[:be:|be]]</code> | [[:be:Special:Statistics|262&nbsp;910]] | [[:be:Special:Statistics|730&nbsp;536]] | [[:be:Special:Statistics|5&nbsp;118&nbsp;310]] | [[:be:Special:ListUsers/sysop|9]] | [[:be:Special:ListUsers|165&nbsp;004]] | [[:be:Special:ActiveUsers|440]] | [[:be:Special:ListFiles|3&nbsp;597]] | 22 |- | 47 | [[Idioma eslovacu|Eslovacu]] | slovenčina | <code>[[:sk:|sk]]</code> | [[:sk:Special:Statistics|259&nbsp;306]] | [[:sk:Special:Statistics|602&nbsp;510]] | [[:sk:Special:Statistics|8&nbsp;174&nbsp;421]] | [[:sk:Special:ListUsers/sysop|11]] | [[:sk:Special:ListUsers|289&nbsp;821]] | [[:sk:Special:ActiveUsers|1&nbsp;338]] | [[:sk:Special:ListFiles|0]] | 24 |- | 48 | [[Idioma estoniu|Estoniu]] | eesti | <code>[[:et:|et]]</code> | [[:et:Special:Statistics|258&nbsp;998]] | [[:et:Special:Statistics|611&nbsp;260]] | [[:et:Special:Statistics|7&nbsp;123&nbsp;875]] | [[:et:Special:ListUsers/sysop|36]] | [[:et:Special:ListUsers|225&nbsp;643]] | [[:et:Special:ActiveUsers|1&nbsp;289]] | [[:et:Special:ListFiles|649]] | 22 |- | 49 | [[Azerbaixanu del sur]] | تۆرکجه | <code>[[:azb:|azb]]</code> | [[:azb:Special:Statistics|244&nbsp;606]] | [[:azb:Special:Statistics|580&nbsp;352]] | [[:azb:Special:Statistics|1&nbsp;587&nbsp;050]] | [[:azb:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:azb:Special:ListUsers|61&nbsp;109]] | [[:azb:Special:ActiveUsers|85]] | [[:azb:Special:ListFiles|555]] | 5 |- | 50 | [[Idioma kazaquistanín|kazaquistanín]] | қазақша | <code>[[:kk:|kk]]</code> | [[:kk:Special:Statistics|243&nbsp;248]] | [[:kk:Special:Statistics|665&nbsp;347]] | [[:kk:Special:Statistics|3&nbsp;581&nbsp;639]] | [[:kk:Special:ListUsers/sysop|15]] | [[:kk:Special:ListUsers|176&nbsp;415]] | [[:kk:Special:ActiveUsers|483]] | [[:kk:Special:ListFiles|8&nbsp;679]] | 16 |- | 51 | [[Idioma croata|Croata]] | hrvatski | <code>[[:hr:|hr]]</code> | [[:hr:Special:Statistics|232&nbsp;528]] | [[:hr:Special:Statistics|504&nbsp;156]] | [[:hr:Special:Statistics|7&nbsp;415&nbsp;195]] | [[:hr:Special:ListUsers/sysop|14]] | [[:hr:Special:ListUsers|354&nbsp;690]] | [[:hr:Special:ActiveUsers|1&nbsp;092]] | [[:hr:Special:ListFiles|21&nbsp;105]] | 20 |- | 52 | [[Idioma gallegu|Gallegu]] | galego | <code>[[:gl:|gl]]</code> | [[:gl:Special:Statistics|230&nbsp;886]] | [[:gl:Special:Statistics|570&nbsp;492]] | [[:gl:Special:Statistics|7&nbsp;353&nbsp;665]] | [[:gl:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:gl:Special:ListUsers|167&nbsp;593]] | [[:gl:Special:ActiveUsers|411]] | [[:gl:Special:ListFiles|33]] | 28 |- | 53 | [[Idioma minangkabau|Minangkabau]] | Baso Minangkabau | <code>[[:min:|min]]</code> | [[:min:Special:Statistics|229&nbsp;271]] | [[:min:Special:Statistics|474&nbsp;353]] | [[:min:Special:Statistics|3&nbsp;345&nbsp;754]] | [[:min:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:min:Special:ListUsers|23&nbsp;533]] | [[:min:Special:ActiveUsers|68]] | [[:min:Special:ListFiles|180]] | 8 |- | 54 | [[Idioma lituanu|Lituanu]] | lietuvių | <code>[[:lt:|lt]]</code> | [[:lt:Special:Statistics|225&nbsp;559]] | [[:lt:Special:Statistics|563&nbsp;882]] | [[:lt:Special:Statistics|7&nbsp;795&nbsp;562]] | [[:lt:Special:ListUsers/sysop|9]] | [[:lt:Special:ListUsers|214&nbsp;202]] | [[:lt:Special:ActiveUsers|706]] | [[:lt:Special:ListFiles|27&nbsp;179]] | 31 |- | 55 | [[Idioma azerbaixanu|Azerbaixanu]] | azərbaycanca | <code>[[:az:|az]]</code> | [[:az:Special:Statistics|213&nbsp;175]] | [[:az:Special:Statistics|667&nbsp;438]] | [[:az:Special:Statistics|8&nbsp;788&nbsp;403]] | [[:az:Special:ListUsers/sysop|13]] | [[:az:Special:ListUsers|338&nbsp;558]] | [[:az:Special:ActiveUsers|924]] | [[:az:Special:ListFiles|14&nbsp;588]] | 60 |- | 56 | [[Idioma eslovenu|Eslovenu]] | slovenščina | <code>[[:sl:|sl]]</code> | [[:sl:Special:Statistics|197&nbsp;291]] | [[:sl:Special:Statistics|505&nbsp;320]] | [[:sl:Special:Statistics|6&nbsp;647&nbsp;913]] | [[:sl:Special:ListUsers/sysop|22]] | [[:sl:Special:ListUsers|257&nbsp;046]] | [[:sl:Special:ActiveUsers|871]] | [[:sl:Special:ListFiles|8&nbsp;994]] | 32 |- | 57 | [[Idioma xeorxanu|Xeorxanu]] | ქართული | <code>[[:ka:|ka]]</code> | [[:ka:Special:Statistics|193&nbsp;036]] | [[:ka:Special:Statistics|791&nbsp;831]] | [[:ka:Special:Statistics|5&nbsp;345&nbsp;220]] | [[:ka:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:ka:Special:ListUsers|179&nbsp;806]] | [[:ka:Special:ActiveUsers|480]] | [[:ka:Special:ListFiles|15&nbsp;999]] | 65 |- | 58 | [[Idioma bengalín|Bengalín]] | বাংলা | <code>[[:bn:|bn]]</code> | [[:bn:Special:Statistics|186&nbsp;720]] | [[:bn:Special:Statistics|1&nbsp;403&nbsp;360]] | [[:bn:Special:Statistics|8&nbsp;887&nbsp;664]] | [[:bn:Special:ListUsers/sysop|16]] | [[:bn:Special:ListUsers|537&nbsp;376]] | [[:bn:Special:ActiveUsers|1&nbsp;961]] | [[:bn:Special:ListFiles|21&nbsp;429]] | 269 |- | 59 | [[Idioma tamil|Tamil]] | தமிழ் | <code>[[:ta:|ta]]</code> | [[:ta:Special:Statistics|182&nbsp;819]] | [[:ta:Special:Statistics|619&nbsp;856]] | [[:ta:Special:Statistics|4&nbsp;505&nbsp;969]] | [[:ta:Special:ListUsers/sysop|31]] | [[:ta:Special:ListUsers|257&nbsp;788]] | [[:ta:Special:ActiveUsers|492]] | [[:ta:Special:ListFiles|9&nbsp;726]] | 42 |- | 60 | [[Idioma tailandés|Tailandés]] | ไทย | <code>[[:th:|th]]</code> | [[:th:Special:Statistics|181&nbsp;541]] | [[:th:Special:Statistics|1&nbsp;172&nbsp;189]] | [[:th:Special:Statistics|12&nbsp;931&nbsp;263]] | [[:th:Special:ListUsers/sysop|18]] | [[:th:Special:ListUsers|542&nbsp;411]] | [[:th:Special:ActiveUsers|2&nbsp;939]] | [[:th:Special:ListFiles|8&nbsp;646]] | 328 |- | 61 | [[Xudeoespañol]] | Ladin | <code>[[:lld:|lld]]</code> | [[:lld:Special:Statistics|180&nbsp;863]] | [[:lld:Special:Statistics|188&nbsp;323]] | [[:lld:Special:Statistics|246&nbsp;447]] | [[:lld:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:lld:Special:ListUsers|13&nbsp;056]] | [[:lld:Special:ActiveUsers|39]] | [[:lld:Special:ListFiles|4]] | 0 |- | 62 | [[Nynorsk|Noruegu (Nynorsk)]] | norsk nynorsk | <code>[[:nn:|nn]]</code> | [[:nn:Special:Statistics|177&nbsp;761]] | [[:nn:Special:Statistics|400&nbsp;189]] | [[:nn:Special:Statistics|3&nbsp;641&nbsp;437]] | [[:nn:Special:ListUsers/sysop|14]] | [[:nn:Special:ListUsers|152&nbsp;659]] | [[:nn:Special:ActiveUsers|202]] | [[:nn:Special:ListFiles|10]] | 14 |- | 63 | [[Idioma hindi|Hindi]] | हिन्दी | <code>[[:hi:|hi]]</code> | [[:hi:Special:Statistics|169&nbsp;068]] | [[:hi:Special:Statistics|1&nbsp;387&nbsp;464]] | [[:hi:Special:Statistics|6&nbsp;527&nbsp;267]] | [[:hi:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:hi:Special:ListUsers|900&nbsp;496]] | [[:hi:Special:ActiveUsers|1&nbsp;013]] | [[:hi:Special:ListFiles|4&nbsp;666]] | 244 |- | 64 | [[Idioma macedoniu|Macedoniu]] | македонски | <code>[[:mk:|mk]]</code> | [[:mk:Special:Statistics|160&nbsp;492]] | [[:mk:Special:Statistics|599&nbsp;280]] | [[:mk:Special:Statistics|5&nbsp;527&nbsp;406]] | [[:mk:Special:ListUsers/sysop|12]] | [[:mk:Special:ListUsers|131&nbsp;322]] | [[:mk:Special:ActiveUsers|298]] | [[:mk:Special:ListFiles|8&nbsp;939]] | 69 |- | 65 | [[Idioma letón|Letón]] | latviešu | <code>[[:lv:|lv]]</code> | [[:lv:Special:Statistics|142&nbsp;434]] | [[:lv:Special:Statistics|569&nbsp;418]] | [[:lv:Special:Statistics|4&nbsp;447&nbsp;091]] | [[:lv:Special:ListUsers/sysop|14]] | [[:lv:Special:ListUsers|143&nbsp;071]] | [[:lv:Special:ActiveUsers|576]] | [[:lv:Special:ListFiles|28&nbsp;490]] | 70 |- | 67 | [[Idioma llatín|Llatín]] | Latina | <code>[[:la:|la]]</code> | [[:la:Special:Statistics|141&nbsp;243]] | [[:la:Special:Statistics|293&nbsp;524]] | [[:la:Special:Statistics|3&nbsp;945&nbsp;733]] | [[:la:Special:ListUsers/sysop|21]] | [[:la:Special:ListUsers|205&nbsp;364]] | [[:la:Special:ActiveUsers|205]] | [[:la:Special:ListFiles|0]] | 16 |- | 68 | [[Asturianu]] | asturianu | <code>[[:ast:|ast]]</code> | [[:ast:Special:Statistics|139&nbsp;030]] | [[:ast:Special:Statistics|249&nbsp;236]] | [[:ast:Special:Statistics|4&nbsp;482&nbsp;384]] | [[:ast:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:ast:Special:ListUsers|145&nbsp;740]] | [[:ast:Special:ActiveUsers|152]] | [[:ast:Special:ListFiles|0]] | 11 |- | 69 | [[Afrikaans]] | Afrikaans | <code>[[:af:|af]]</code> | [[:af:Special:Statistics|128&nbsp;701]] | [[:af:Special:Statistics|437&nbsp;466]] | [[:af:Special:Statistics|2&nbsp;889&nbsp;445]] | [[:af:Special:ListUsers/sysop|14]] | [[:af:Special:ListUsers|203&nbsp;910]] | [[:af:Special:ActiveUsers|285]] | [[:af:Special:ListFiles|9&nbsp;978]] | 38 |- | 70 | [[Idioma telugu]] | తెలుగు | <code>[[:te:|te]]</code> | [[:te:Special:Statistics|122&nbsp;515]] | [[:te:Special:Statistics|413&nbsp;388]] | [[:te:Special:Statistics|4&nbsp;681&nbsp;382]] | [[:te:Special:ListUsers/sysop|11]] | [[:te:Special:ListUsers|145&nbsp;783]] | [[:te:Special:ActiveUsers|333]] | [[:te:Special:ListFiles|15&nbsp;080]] | 64 |- | 71 | [[Taxiku]] | тоҷикӣ | <code>[[:tg:|tg]]</code> | [[:tg:Special:Statistics|117&nbsp;537]] | [[:tg:Special:Statistics|286&nbsp;469]] | [[:tg:Special:Statistics|1&nbsp;466&nbsp;160]] | [[:tg:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:tg:Special:ListUsers|121&nbsp;829]] | [[:tg:Special:ActiveUsers|142]] | [[:tg:Special:ListFiles|537]] | 11 |- | 72 | [[Idioma birmanu|Birmanu]] | မြန်မာဘာသာ | <code>[[:my:|my]]</code> | [[:my:Special:Statistics|110&nbsp;514]] | [[:my:Special:Statistics|266&nbsp;890]] | [[:my:Special:Statistics|1&nbsp;025&nbsp;545]] | [[:my:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:my:Special:ListUsers|138&nbsp;769]] | [[:my:Special:ActiveUsers|311]] | [[:my:Special:ListFiles|2&nbsp;933]] | 8 |- | 73 | [[Suaḥili]] | Kiswahili | <code>[[:sw:|sw]]</code> | [[:sw:Special:Statistics|109&nbsp;980]] | [[:sw:Special:Statistics|217&nbsp;225]] | [[:sw:Special:Statistics|1&nbsp;502&nbsp;487]] | [[:sw:Special:ListUsers/sysop|14]] | [[:sw:Special:ListUsers|87&nbsp;636]] | [[:sw:Special:ActiveUsers|245]] | [[:sw:Special:ListFiles|1&nbsp;190]] | 7 |- | 74 | [[Idioma albanés|Albanés]] | shqip | <code>[[:sq:|sq]]</code> | [[:sq:Special:Statistics|105&nbsp;480]] | [[:sq:Special:Statistics|324&nbsp;367]] | [[:sq:Special:Statistics|2&nbsp;944&nbsp;858]] | [[:sq:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:sq:Special:ListUsers|184&nbsp;615]] | [[:sq:Special:ActiveUsers|387]] | [[:sq:Special:ListFiles|3&nbsp;434]] | 39 |- | 75 | [[Idioma malgax|Malgax]] | Malagasy | <code>[[:mg:|mg]]</code> | [[:mg:Special:Statistics|102&nbsp;569]] | [[:mg:Special:Statistics|260&nbsp;805]] | [[:mg:Special:Statistics|1&nbsp;134&nbsp;279]] | [[:mg:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:mg:Special:ListUsers|39&nbsp;100]] | [[:mg:Special:ActiveUsers|98]] | [[:mg:Special:ListFiles|3]] | 10 |- | 76 | [[Idioma marathi|Marathi]] | मराठी | <code>[[:mr:|mr]]</code> | [[:mr:Special:Statistics|101&nbsp;798]] | [[:mr:Special:Statistics|330&nbsp;660]] | [[:mr:Special:Statistics|2&nbsp;674&nbsp;707]] | [[:mr:Special:ListUsers/sysop|10]] | [[:mr:Special:ListUsers|179&nbsp;853]] | [[:mr:Special:ActiveUsers|438]] | [[:mr:Special:ListFiles|2&nbsp;403]] | 41 |- | 77 | [[Idioma bosniu|Bosniu]] | bosanski | <code>[[:bs:|bs]]</code> | [[:bs:Special:Statistics|97&nbsp;672]] | [[:bs:Special:Statistics|385&nbsp;179]] | [[:bs:Special:Statistics|3&nbsp;817&nbsp;855]] | [[:bs:Special:ListUsers/sysop|10]] | [[:bs:Special:ListUsers|179&nbsp;213]] | [[:bs:Special:ActiveUsers|253]] | [[:bs:Special:ListFiles|5&nbsp;261]] | 86 |- | 78 | [[Idioma ḥausa|Ḥausa]] | Hausa | <code>[[:ha:|ha]]</code> | [[:ha:Special:Statistics|95&nbsp;652]] | [[:ha:Special:Statistics|137&nbsp;785]] | [[:ha:Special:Statistics|821&nbsp;179]] | [[:ha:Special:ListUsers/sysop|16]] | [[:ha:Special:ListUsers|43&nbsp;610]] | [[:ha:Special:ActiveUsers|222]] | [[:ha:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 79 | [[Idioma curdu|Curdu]] | kurdî | <code>[[:ku:|ku]]</code> | [[:ku:Special:Statistics|91&nbsp;286]] | [[:ku:Special:Statistics|292&nbsp;894]] | [[:ku:Special:Statistics|2&nbsp;000&nbsp;599]] | [[:ku:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:ku:Special:ListUsers|147&nbsp;801]] | [[:ku:Special:ActiveUsers|137]] | [[:ku:Special:ListFiles|555]] | 33 |- | 80 | [[Idioma bretón|Bretón]] | brezhoneg | <code>[[:br:|br]]</code> | [[:br:Special:Statistics|90&nbsp;994]] | [[:br:Special:Statistics|160&nbsp;847]] | [[:br:Special:Statistics|2&nbsp;182&nbsp;730]] | [[:br:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:br:Special:ListUsers|90&nbsp;403]] | [[:br:Special:ActiveUsers|126]] | [[:br:Special:ListFiles|492]] | 8 |- | 81 | [[Idioma occitanu|Occitanu]] | occitan | <code>[[:oc:|oc]]</code> | [[:oc:Special:Statistics|90&nbsp;706]] | [[:oc:Special:Statistics|166&nbsp;954]] | [[:oc:Special:Statistics|2&nbsp;485&nbsp;492]] | [[:oc:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:oc:Special:ListUsers|62&nbsp;851]] | [[:oc:Special:ActiveUsers|133]] | [[:oc:Special:ListFiles|306]] | 11 |- | 83 | [[Idioma malabar]] | മലയാളം | <code>[[:ml:|ml]]</code> | [[:ml:Special:Statistics|87&nbsp;987]] | [[:ml:Special:Statistics|552&nbsp;853]] | [[:ml:Special:Statistics|4&nbsp;359&nbsp;813]] | [[:ml:Special:ListUsers/sysop|13]] | [[:ml:Special:ListUsers|202&nbsp;921]] | [[:ml:Special:ActiveUsers|425]] | [[:ml:Special:ListFiles|7&nbsp;458]] | 220 |- | 84 | [[Baxu saxón]] | Plattdüütsch | <code>[[:nds:|nds]]</code> | [[:nds:Special:Statistics|85&nbsp;838]] | [[:nds:Special:Statistics|186&nbsp;693]] | [[:nds:Special:Statistics|1&nbsp;059&nbsp;799]] | [[:nds:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:nds:Special:ListUsers|61&nbsp;292]] | [[:nds:Special:ActiveUsers|63]] | [[:nds:Special:ListFiles|0]] | 8 |- | 85 | [[Curdu (Soraní)]] | کوردی | <code>[[:ckb:|ckb]]</code> | [[:ckb:Special:Statistics|81&nbsp;196]] | [[:ckb:Special:Statistics|254&nbsp;639]] | [[:ckb:Special:Statistics|1&nbsp;573&nbsp;691]] | [[:ckb:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:ckb:Special:ListUsers|74&nbsp;661]] | [[:ckb:Special:ActiveUsers|198]] | [[:ckb:Special:ListFiles|2&nbsp;995]] | 28 |- | 86 | [[Idioma lombardu|Lombardu]] | lumbaart | <code>[[:lmo:|lmo]]</code> | [[:lmo:Special:Statistics|80&nbsp;083]] | [[:lmo:Special:Statistics|153&nbsp;131]] | [[:lmo:Special:Statistics|1&nbsp;326&nbsp;224]] | [[:lmo:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:lmo:Special:ListUsers|52&nbsp;380]] | [[:lmo:Special:ActiveUsers|69]] | [[:lmo:Special:ListFiles|795]] | 7 |- | 87 | [[Idioma kirguís]] | Кыргызча | <code>[[:ky:|ky]]</code> | [[:ky:Special:Statistics|76&nbsp;302]] | [[:ky:Special:Statistics|123&nbsp;646]] | [[:ky:Special:Statistics|643&nbsp;868]] | [[:ky:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:ky:Special:ListUsers|46&nbsp;901]] | [[:ky:Special:ActiveUsers|148]] | [[:ky:Special:ListFiles|2&nbsp;678]] | 2 |- | 88 | [[Panyabí occidental]] | پنجابی | <code>[[:pnb:|pnb]]</code> | [[:pnb:Special:Statistics|75&nbsp;432]] | [[:pnb:Special:Statistics|146&nbsp;158]] | [[:pnb:Special:Statistics|703&nbsp;400]] | [[:pnb:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:pnb:Special:ListUsers|43&nbsp;650]] | [[:pnb:Special:ActiveUsers|62]] | [[:pnb:Special:ListFiles|31]] | 4 |- | 89 | [[Xavanés]] | Basa Jawa | <code>[[:jv:|jv]]</code> | [[:jv:Special:Statistics|75&nbsp;148]] | [[:jv:Special:Statistics|186&nbsp;279]] | [[:jv:Special:Statistics|1&nbsp;744&nbsp;832]] | [[:jv:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:jv:Special:ListUsers|71&nbsp;479]] | [[:jv:Special:ActiveUsers|147]] | [[:jv:Special:ListFiles|4&nbsp;343]] | 20 |- | 90 | [[Nepal bhasa]] | नेपाल भाषा | <code>[[:new:|new]]</code> | [[:new:Special:Statistics|73&nbsp;891]] | [[:new:Special:Statistics|268&nbsp;870]] | [[:new:Special:Statistics|1&nbsp;119&nbsp;287]] | [[:new:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:new:Special:ListUsers|30&nbsp;881]] | [[:new:Special:ActiveUsers|22]] | [[:new:Special:ListFiles|0]] | 29 |- | 91 | [[Criollu haitianu|Haitianu]] | Kreyòl ayisyen | <code>[[:ht:|ht]]</code> | [[:ht:Special:Statistics|71&nbsp;778]] | [[:ht:Special:Statistics|93&nbsp;308]] | [[:ht:Special:Statistics|879&nbsp;279]] | [[:ht:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ht:Special:ListUsers|38&nbsp;676]] | [[:ht:Special:ActiveUsers|82]] | [[:ht:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 92 | [[Idioma piamontés|Piamontés]] | Piemontèis | <code>[[:pms:|pms]]</code> | [[:pms:Special:Statistics|71&nbsp;168]] | [[:pms:Special:Statistics|103&nbsp;738]] | [[:pms:Special:Statistics|882&nbsp;976]] | [[:pms:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:pms:Special:ListUsers|31&nbsp;405]] | [[:pms:Special:ActiveUsers|59]] | [[:pms:Special:ListFiles|1&nbsp;819]] | 2 |- | 93 | [[Venecianu]] | vèneto | <code>[[:vec:|vec]]</code> | [[:vec:Special:Statistics|69&nbsp;581]] | [[:vec:Special:Statistics|143&nbsp;452]] | [[:vec:Special:Statistics|1&nbsp;224&nbsp;614]] | [[:vec:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:vec:Special:ListUsers|41&nbsp;464]] | [[:vec:Special:ActiveUsers|58]] | [[:vec:Special:ListFiles|724]] | 10 |- | 94 | [[Idioma luxemburgués|Luxemburgués]] | Lëtzebuergesch | <code>[[:lb:|lb]]</code> | [[:lb:Special:Statistics|67&nbsp;110]] | [[:lb:Special:Statistics|142&nbsp;141]] | [[:lb:Special:Statistics|2&nbsp;669&nbsp;192]] | [[:lb:Special:ListUsers/sysop|8]] | [[:lb:Special:ListUsers|70&nbsp;369]] | [[:lb:Special:ActiveUsers|130]] | [[:lb:Special:ListFiles|2&nbsp;522]] | 23 |- | 95 | [[Idioma aragonés|Aragonés]] | aragonés | <code>[[:an:|an]]</code> | [[:an:Special:Statistics|65&nbsp;745]] | [[:an:Special:Statistics|204&nbsp;750]] | [[:an:Special:Statistics|2&nbsp;386&nbsp;118]] | [[:an:Special:ListUsers/sysop|9]] | [[:an:Special:ListUsers|88&nbsp;085]] | [[:an:Special:ActiveUsers|96]] | [[:an:Special:ListFiles|2&nbsp;190]] | 52 |- | 96 | [[Idioma mazandaraní|Mazandaraní]] | مازِرونی | <code>[[:mzn:|mzn]]</code> | [[:mzn:Special:Statistics|64&nbsp;578]] | [[:mzn:Special:Statistics|107&nbsp;463]] | [[:mzn:Special:Statistics|327&nbsp;181]] | [[:mzn:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:mzn:Special:ListUsers|45&nbsp;006]] | [[:mzn:Special:ActiveUsers|38]] | [[:mzn:Special:ListFiles|418]] | 1 |- | 97 | [[Idioma baskir|Baskir]] | башҡортса | <code>[[:ba:|ba]]</code> | [[:ba:Special:Statistics|64&nbsp;000]] | [[:ba:Special:Statistics|184&nbsp;031]] | [[:ba:Special:Statistics|1&nbsp;292&nbsp;844]] | [[:ba:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:ba:Special:ListUsers|47&nbsp;180]] | [[:ba:Special:ActiveUsers|82]] | [[:ba:Special:ListFiles|1&nbsp;430]] | 25 |- | 98 | [[Idioma irlandés|Irlandés]] | Gaeilge | <code>[[:ga:|ga]]</code> | [[:ga:Special:Statistics|63&nbsp;786]] | [[:ga:Special:Statistics|115&nbsp;459]] | [[:ga:Special:Statistics|1&nbsp;305&nbsp;551]] | [[:ga:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:ga:Special:ListUsers|72&nbsp;308]] | [[:ga:Special:ActiveUsers|130]] | [[:ga:Special:ListFiles|1&nbsp;011]] | 7 |- | 99 | [[Idioma sondanés|Sondanés]] | Basa Sunda | <code>[[:su:|su]]</code> | [[:su:Special:Statistics|62&nbsp;667]] | [[:su:Special:Statistics|100&nbsp;345]] | [[:su:Special:Statistics|696&nbsp;450]] | [[:su:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:su:Special:ListUsers|35&nbsp;617]] | [[:su:Special:ActiveUsers|74]] | [[:su:Special:ListFiles|419]] | 3 |- | 100 | [[Ido]] | Ido | <code>[[:io:|io]]</code> | [[:io:Special:Statistics|61&nbsp;979]] | [[:io:Special:Statistics|100&nbsp;824]] | [[:io:Special:Statistics|1&nbsp;111&nbsp;270]] | [[:io:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:io:Special:ListUsers|45&nbsp;231]] | [[:io:Special:ActiveUsers|74]] | [[:io:Special:ListFiles|0]] | 4 |- | 101 | [[Idioma islandés|Islandés]] | íslenska | <code>[[:is:|is]]</code> | [[:is:Special:Statistics|60&nbsp;905]] | [[:is:Special:Statistics|159&nbsp;710]] | [[:is:Special:Statistics|1&nbsp;955&nbsp;332]] | [[:is:Special:ListUsers/sysop|11]] | [[:is:Special:ListUsers|113&nbsp;936]] | [[:is:Special:ActiveUsers|311]] | [[:is:Special:ListFiles|3&nbsp;323]] | 32 |- | 102 | [[Silesianu]] | ślůnski | <code>[[:szl:|szl]]</code> | [[:szl:Special:Statistics|60&nbsp;174]] | [[:szl:Special:Statistics|76&nbsp;751]] | [[:szl:Special:Statistics|384&nbsp;126]] | [[:szl:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:szl:Special:ListUsers|29&nbsp;363]] | [[:szl:Special:ActiveUsers|37]] | [[:szl:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 103 | [[Frisón occidental]] | Frysk | <code>[[:fy:|fy]]</code> | [[:fy:Special:Statistics|59&nbsp;753]] | [[:fy:Special:Statistics|178&nbsp;818]] | [[:fy:Special:Statistics|1&nbsp;225&nbsp;853]] | [[:fy:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:fy:Special:ListUsers|57&nbsp;340]] | [[:fy:Special:ActiveUsers|87]] | [[:fy:Special:ListFiles|7&nbsp;667]] | 27 |- | 104 | [[Idioma panyabí oriental|Panyabí oriental]] | ਪੰਜਾਬੀ | <code>[[:pa:|pa]]</code> | [[:pa:Special:Statistics|59&nbsp;508]] | [[:pa:Special:Statistics|192&nbsp;527]] | [[:pa:Special:Statistics|834&nbsp;996]] | [[:pa:Special:ListUsers/sysop|10]] | [[:pa:Special:ListUsers|58&nbsp;394]] | [[:pa:Special:ActiveUsers|156]] | [[:pa:Special:ListFiles|1&nbsp;865]] | 22 |- | 105 | [[Idioma chuvasiu|Chuvasiu]] | Чӑвашла | <code>[[:cv:|cv]]</code> | [[:cv:Special:Statistics|58&nbsp;886]] | [[:cv:Special:Statistics|122&nbsp;713]] | [[:cv:Special:Statistics|871&nbsp;070]] | [[:cv:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:cv:Special:ListUsers|39&nbsp;692]] | [[:cv:Special:ActiveUsers|62]] | [[:cv:Special:ListFiles|530]] | 8 |- | 106 | [[Volapük]] | Volapük | <code>[[:vo:|vo]]</code> | [[:vo:Special:Statistics|50&nbsp;338]] | [[:vo:Special:Statistics|168&nbsp;180]] | [[:vo:Special:Statistics|3&nbsp;328&nbsp;545]] | [[:vo:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:vo:Special:ListUsers|40&nbsp;609]] | [[:vo:Special:ActiveUsers|46]] | [[:vo:Special:ListFiles|0]] | 108 |- | 107 | [[Idioma tagalu|Tagalu]] | Tagalog | <code>[[:tl:|tl]]</code> | [[:tl:Special:Statistics|48&nbsp;870]] | [[:tl:Special:Statistics|248&nbsp;996]] | [[:tl:Special:Statistics|2&nbsp;196&nbsp;755]] | [[:tl:Special:ListUsers/sysop|10]] | [[:tl:Special:ListUsers|159&nbsp;713]] | [[:tl:Special:ActiveUsers|231]] | [[:tl:Special:ListFiles|1&nbsp;712]] | 148 |- | 108 | [[Guilakí|Idioma guilakí]] | گیلکی | <code>[[:glk:|glk]]</code> | [[:glk:Special:Statistics|48&nbsp;304]] | [[:glk:Special:Statistics|57&nbsp;620]] | [[:glk:Special:Statistics|155&nbsp;434]] | [[:glk:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:glk:Special:ListUsers|18&nbsp;295]] | [[:glk:Special:ActiveUsers|10]] | [[:glk:Special:ListFiles|811]] | 0 |- | 109 | [[Chinu vu]] | 吴语 | <code>[[:wuu:|wuu]]</code> | [[:wuu:Special:Statistics|48&nbsp;116]] | [[:wuu:Special:Statistics|74&nbsp;778]] | [[:wuu:Special:Statistics|394&nbsp;035]] | [[:wuu:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:wuu:Special:ListUsers|211&nbsp;893]] | [[:wuu:Special:ActiveUsers|134]] | [[:wuu:Special:ListFiles|6]] | 2 |- | 110 | [[Idioma igbo|Igbo]] | Igbo | <code>[[:ig:|ig]]</code> | [[:ig:Special:Statistics|45&nbsp;419]] | [[:ig:Special:Statistics|63&nbsp;478]] | [[:ig:Special:Statistics|389&nbsp;247]] | [[:ig:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:ig:Special:ListUsers|37&nbsp;081]] | [[:ig:Special:ActiveUsers|136]] | [[:ig:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 111 | [[Zazaki]] | Zazaki | <code>[[:diq:|diq]]</code> | [[:diq:Special:Statistics|42&nbsp;613]] | [[:diq:Special:Statistics|64&nbsp;205]] | [[:diq:Special:Statistics|547&nbsp;715]] | [[:diq:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:diq:Special:ListUsers|33&nbsp;382]] | [[:diq:Special:ActiveUsers|37]] | [[:diq:Special:ListFiles|193]] | 2 |- | 112 | [[Idioma yoruba|Yoruba]] | Yorùbá | <code>[[:yo:|yo]]</code> | [[:yo:Special:Statistics|37&nbsp;089]] | [[:yo:Special:Statistics|62&nbsp;075]] | [[:yo:Special:Statistics|614&nbsp;139]] | [[:yo:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:yo:Special:ListUsers|33&nbsp;566]] | [[:yo:Special:ActiveUsers|62]] | [[:yo:Special:ListFiles|160]] | 4 |- | 113 | [[Idioma balinés|Balinés]] | Bali | <code>[[:ban:|ban]]</code> | [[:ban:Special:Statistics|36&nbsp;474]] | [[:ban:Special:Statistics|75&nbsp;352]] | [[:ban:Special:Statistics|256&nbsp;107]] | [[:ban:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:ban:Special:ListUsers|85&nbsp;105]] | [[:ban:Special:ActiveUsers|101]] | [[:ban:Special:ListFiles|141]] | 4 |- | 114 | [[Idioma canarés|Canarés]] | ಕನ್ನಡ | <code>[[:kn:|kn]]</code> | [[:kn:Special:Statistics|35&nbsp;004]] | [[:kn:Special:Statistics|159&nbsp;605]] | [[:kn:Special:Statistics|1&nbsp;366&nbsp;458]] | [[:kn:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:kn:Special:ListUsers|97&nbsp;095]] | [[:kn:Special:ActiveUsers|132]] | [[:kn:Special:ListFiles|2&nbsp;360]] | 108 |- | 115 | [[Escocés (llingua xermánica)]] | Scots | <code>[[:sco:|sco]]</code> | [[:sco:Special:Statistics|34&nbsp;177]] | [[:sco:Special:Statistics|138&nbsp;240]] | [[:sco:Special:Statistics|907&nbsp;782]] | [[:sco:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:sco:Special:ListUsers|128&nbsp;681]] | [[:sco:Special:ActiveUsers|140]] | [[:sco:Special:ListFiles|423]] | 61 |- | 116 | [[Alemánicu]] | Alemannisch | <code>[[:als:|als]]</code> | [[:als:Special:Statistics|31&nbsp;657]] | [[:als:Special:Statistics|75&nbsp;127]] | [[:als:Special:Statistics|1&nbsp;080&nbsp;294]] | [[:als:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:als:Special:ListUsers|118&nbsp;240]] | [[:als:Special:ActiveUsers|118]] | [[:als:Special:ListFiles|597]] | 27 |- | 117 | [[Idioma guyaratín|Guyaratín]] | ગુજરાતી | <code>[[:gu:|gu]]</code> | [[:gu:Special:Statistics|30&nbsp;843]] | [[:gu:Special:Statistics|135&nbsp;998]] | [[:gu:Special:Statistics|898&nbsp;450]] | [[:gu:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:gu:Special:ListUsers|85&nbsp;351]] | [[:gu:Special:ActiveUsers|104]] | [[:gu:Special:ListFiles|0]] | 77 |- | 118 | [[Interlingua]] | interlingua | <code>[[:ia:|ia]]</code> | [[:ia:Special:Statistics|30&nbsp;414]] | [[:ia:Special:Statistics|46&nbsp;581]] | [[:ia:Special:Statistics|692&nbsp;549]] | [[:ia:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:ia:Special:ListUsers|58&nbsp;777]] | [[:ia:Special:ActiveUsers|68]] | [[:ia:Special:ListFiles|4]] | 4 |- | 119 | [[Kotava]] | Kotava | <code>[[:avk:|avk]]</code> | [[:avk:Special:Statistics|29&nbsp;900]] | [[:avk:Special:Statistics|36&nbsp;356]] | [[:avk:Special:Statistics|147&nbsp;340]] | [[:avk:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:avk:Special:ListUsers|8&nbsp;170]] | [[:avk:Special:ActiveUsers|23]] | [[:avk:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 120 | [[Tártaru de Crimea]] | qırımtatarca | <code>[[:crh:|crh]]</code> | [[:crh:Special:Statistics|29&nbsp;687]] | [[:crh:Special:Statistics|58&nbsp;056]] | [[:crh:Special:Statistics|243&nbsp;035]] | [[:crh:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:crh:Special:ListUsers|69&nbsp;997]] | [[:crh:Special:ActiveUsers|55]] | [[:crh:Special:ListFiles|0]] | 4 |- | 121 | [[Idioma nepalés|Nepales]] | नेपाली | <code>[[:ne:|ne]]</code> | [[:ne:Special:Statistics|29&nbsp;686]] | [[:ne:Special:Statistics|113&nbsp;660]] | [[:ne:Special:Statistics|1&nbsp;345&nbsp;047]] | [[:ne:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:ne:Special:ListUsers|77&nbsp;191]] | [[:ne:Special:ActiveUsers|163]] | [[:ne:Special:ListFiles|1&nbsp;480]] | 95 |- | 122 | [[Idioma mongol|Mongol]] | монгол | <code>[[:mn:|mn]]</code> | [[:mn:Special:Statistics|27&nbsp;285]] | [[:mn:Special:Statistics|114&nbsp;890]] | [[:mn:Special:Statistics|851&nbsp;985]] | [[:mn:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:mn:Special:ListUsers|102&nbsp;832]] | [[:mn:Special:ActiveUsers|266]] | [[:mn:Special:ListFiles|1&nbsp;343]] | 76 |- | 123 | [[Idioma austrobávaru|Bávaru]] | Boarisch | <code>[[:bar:|bar]]</code> | [[:bar:Special:Statistics|27&nbsp;222]] | [[:bar:Special:Statistics|110&nbsp;747]] | [[:bar:Special:Statistics|851&nbsp;486]] | [[:bar:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:bar:Special:ListUsers|79&nbsp;481]] | [[:bar:Special:ActiveUsers|89]] | [[:bar:Special:ListFiles|1&nbsp;153]] | 72 |- | 124 | [[Sicilianu]] | sicilianu | <code>[[:scn:|scn]]</code> | [[:scn:Special:Statistics|26&nbsp;297]] | [[:scn:Special:Statistics|56&nbsp;250]] | [[:scn:Special:Statistics|774&nbsp;505]] | [[:scn:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:scn:Special:ListUsers|50&nbsp;367]] | [[:scn:Special:ActiveUsers|63]] | [[:scn:Special:ListFiles|1&nbsp;057]] | 18 |- | 125 | [[Bishnupriya Manipuri]] | বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী | <code>[[:bpy:|bpy]]</code> | [[:bpy:Special:Statistics|25&nbsp;092]] | [[:bpy:Special:Statistics|63&nbsp;412]] | [[:bpy:Special:Statistics|895&nbsp;469]] | [[:bpy:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:bpy:Special:ListUsers|27&nbsp;974]] | [[:bpy:Special:ActiveUsers|21]] | [[:bpy:Special:ListFiles|35]] | 33 |- | 126 | [[Idioma cingalés|Cingalés]] | සිංහල | <code>[[:si:|si]]</code> | [[:si:Special:Statistics|25&nbsp;090]] | [[:si:Special:Statistics|172&nbsp;644]] | [[:si:Special:Statistics|785&nbsp;421]] | [[:si:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:si:Special:ListUsers|77&nbsp;571]] | [[:si:Special:ActiveUsers|155]] | [[:si:Special:ListFiles|2&nbsp;943]] | 157 |- | 127 | [[Quechua]] | Runa Simi | <code>[[:qu:|qu]]</code> | [[:qu:Special:Statistics|24&nbsp;476]] | [[:qu:Special:Statistics|58&nbsp;669]] | [[:qu:Special:Statistics|684&nbsp;287]] | [[:qu:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:qu:Special:ListUsers|34&nbsp;221]] | [[:qu:Special:ActiveUsers|50]] | [[:qu:Special:ListFiles|0]] | 23 |- | 128 | [[Saraiki]] | سرائیکی | <code>[[:skr:|skr]]</code> | [[:skr:Special:Statistics|24&nbsp;474]] | [[:skr:Special:Statistics|32&nbsp;750]] | [[:skr:Special:Statistics|70&nbsp;466]] | [[:skr:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:skr:Special:ListUsers|4&nbsp;229]] | [[:skr:Special:ActiveUsers|21]] | [[:skr:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 129 | [[Asamés]] | অসমীয়া | <code>[[:as:|as]]</code> | [[:as:Special:Statistics|24&nbsp;008]] | [[:as:Special:Statistics|124&nbsp;709]] | [[:as:Special:Statistics|600&nbsp;353]] | [[:as:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:as:Special:ListUsers|48&nbsp;952]] | [[:as:Special:ActiveUsers|134]] | [[:as:Special:ListFiles|2&nbsp;412]] | 85 |- | 130 | [[Idioma navajo|Navajo]] | Diné bizaad | <code>[[:nv:|nv]]</code> | [[:nv:Special:Statistics|22&nbsp;664]] | [[:nv:Special:Statistics|36&nbsp;564]] | [[:nv:Special:Statistics|308&nbsp;838]] | [[:nv:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:nv:Special:ListUsers|20&nbsp;618]] | [[:nv:Special:ActiveUsers|15]] | [[:nv:Special:ListFiles|736]] | 3 |- | 131 | [[Megrelianu]] | მარგალური | <code>[[:xmf:|xmf]]</code> | [[:xmf:Special:Statistics|22&nbsp;285]] | [[:xmf:Special:Statistics|42&nbsp;244]] | [[:xmf:Special:Statistics|248&nbsp;891]] | [[:xmf:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:xmf:Special:ListUsers|22&nbsp;765]] | [[:xmf:Special:ActiveUsers|36]] | [[:xmf:Special:ListFiles|0]] | 5 |- | 132 | [[Bicolano central]] | Bikol Central | <code>[[:bcl:|bcl]]</code> | [[:bcl:Special:Statistics|21&nbsp;870]] | [[:bcl:Special:Statistics|50&nbsp;994]] | [[:bcl:Special:Statistics|303&nbsp;589]] | [[:bcl:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:bcl:Special:ListUsers|30&nbsp;789]] | [[:bcl:Special:ActiveUsers|147]] | [[:bcl:Special:ListFiles|798]] | 11 |- | 133 | [[Idioma osetiu|Osetiu]] | Ирон | <code>[[:os:|os]]</code> | [[:os:Special:Statistics|21&nbsp;542]] | [[:os:Special:Statistics|77&nbsp;143]] | [[:os:Special:Statistics|592&nbsp;359]] | [[:os:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:os:Special:ListUsers|27&nbsp;848]] | [[:os:Special:ActiveUsers|29]] | [[:os:Special:ListFiles|149]] | 51 |- | 134 | [[Idioma sindhi|Sindhi]] | سنڌي | <code>[[:sd:|sd]]</code> | [[:sd:Special:Statistics|21&nbsp;344]] | [[:sd:Special:Statistics|78&nbsp;550]] | [[:sd:Special:Statistics|371&nbsp;681]] | [[:sd:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:sd:Special:ListUsers|21&nbsp;781]] | [[:sd:Special:ActiveUsers|49]] | [[:sd:Special:ListFiles|159]] | 34 |- | 135 | [[Pashtu]] | پښتو | <code>[[:ps:|ps]]</code> | [[:ps:Special:Statistics|21&nbsp;262]] | [[:ps:Special:Statistics|76&nbsp;753]] | [[:ps:Special:Statistics|362&nbsp;613]] | [[:ps:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:ps:Special:ListUsers|38&nbsp;660]] | [[:ps:Special:ActiveUsers|49]] | [[:ps:Special:ListFiles|1&nbsp;817]] | 32 |- | 136 | [[North Frisian|Frisón septentrional]] | Nordfriisk | <code>[[:frr:|frr]]</code> | [[:frr:Special:Statistics|21&nbsp;139]] | [[:frr:Special:Statistics|52&nbsp;343]] | [[:frr:Special:Statistics|278&nbsp;594]] | [[:frr:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:frr:Special:ListUsers|24&nbsp;098]] | [[:frr:Special:ActiveUsers|30]] | [[:frr:Special:ListFiles|1&nbsp;487]] | 12 |- | 137 | [[Idioma oriya|Oriya]] | ଓଡ଼ିଆ | <code>[[:or:|or]]</code> | [[:or:Special:Statistics|20&nbsp;845]] | [[:or:Special:Statistics|87&nbsp;496]] | [[:or:Special:Statistics|584&nbsp;888]] | [[:or:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:or:Special:ListUsers|41&nbsp;343]] | [[:or:Special:ActiveUsers|90]] | [[:or:Special:ListFiles|170]] | 68 |- | 138 | [[Idioma tumbuka|Tumbuka]] | chiTumbuka | <code>[[:tum:|tum]]</code> | [[:tum:Special:Statistics|18&nbsp;806]] | [[:tum:Special:Statistics|39&nbsp;289]] | [[:tum:Special:Statistics|107&nbsp;096]] | [[:tum:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:tum:Special:ListUsers|11&nbsp;263]] | [[:tum:Special:ActiveUsers|32]] | [[:tum:Special:ListFiles|138]] | 3 |- | 139 | [[:en:Sakha|Sakha]] | саха тыла | <code>[[:sah:|sah]]</code> | [[:sah:Special:Statistics|18&nbsp;106]] | [[:sah:Special:Statistics|54&nbsp;836]] | [[:sah:Special:Statistics|425&nbsp;988]] | [[:sah:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:sah:Special:ListUsers|28&nbsp;693]] | [[:sah:Special:ActiveUsers|63]] | [[:sah:Special:ListFiles|1&nbsp;765]] | 32 |- | 140 | [[Idioma fula|Fula]] | Fulfulde | <code>[[:ff:|ff]]</code> | [[:ff:Special:Statistics|17&nbsp;841]] | [[:ff:Special:Statistics|33&nbsp;660]] | [[:ff:Special:Statistics|156&nbsp;377]] | [[:ff:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:ff:Special:ListUsers|13&nbsp;182]] | [[:ff:Special:ActiveUsers|67]] | [[:ff:Special:ListFiles|0]] | 4 |- | 141 | [[Min Dong]] | Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ | <code>[[:cdo:|cdo]]</code> | [[:cdo:Special:Statistics|16&nbsp;708]] | [[:cdo:Special:Statistics|33&nbsp;561]] | [[:cdo:Special:Statistics|104&nbsp;724]] | [[:cdo:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:cdo:Special:ListUsers|24&nbsp;818]] | [[:cdo:Special:ActiveUsers|53]] | [[:cdo:Special:ListFiles|0]] | 3 |- | 143 | [[Gaélicu escocés]] | Gàidhlig | <code>[[:gd:|gd]]</code> | [[:gd:Special:Statistics|16&nbsp;046]] | [[:gd:Special:Statistics|32&nbsp;866]] | [[:gd:Special:Statistics|580&nbsp;881]] | [[:gd:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:gd:Special:ListUsers|31&nbsp;958]] | [[:gd:Special:ActiveUsers|38]] | [[:gd:Special:ListFiles|290]] | 19 |- | 144 | [[:en:Buginese|Buginese]] | ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ | <code>[[:bug:|bug]]</code> | [[:bug:Special:Statistics|15&nbsp;954]] | [[:bug:Special:Statistics|20&nbsp;507]] | [[:bug:Special:Statistics|210&nbsp;143]] | [[:bug:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:bug:Special:ListUsers|15&nbsp;198]] | [[:bug:Special:ActiveUsers|30]] | [[:bug:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 145 | [[Yiddish]] | ייִדיש | <code>[[:yi:|yi]]</code> | [[:yi:Special:Statistics|15&nbsp;661]] | [[:yi:Special:Statistics|44&nbsp;467]] | [[:yi:Special:Statistics|598&nbsp;789]] | [[:yi:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:yi:Special:ListUsers|60&nbsp;330]] | [[:yi:Special:ActiveUsers|59]] | [[:yi:Special:ListFiles|985]] | 46 |- | 146 | [[Amáricu]] | አማርኛ | <code>[[:am:|am]]</code> | [[:am:Special:Statistics|15&nbsp;650]] | [[:am:Special:Statistics|46&nbsp;656]] | [[:am:Special:Statistics|390&nbsp;930]] | [[:am:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:am:Special:ListUsers|55&nbsp;510]] | [[:am:Special:ActiveUsers|149]] | [[:am:Special:ListFiles|1&nbsp;357]] | 33 |- | 147 | [[Ilocanu]] | Ilokano | <code>[[:ilo:|ilo]]</code> | [[:ilo:Special:Statistics|15&nbsp;466]] | [[:ilo:Special:Statistics|70&nbsp;624]] | [[:ilo:Special:Statistics|405&nbsp;095]] | [[:ilo:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ilo:Special:ListUsers|19&nbsp;809]] | [[:ilo:Special:ActiveUsers|45]] | [[:ilo:Special:ListFiles|0]] | 73 |- | 148 | [[Idioma limburgués|Limburgués]] | Limburgs | <code>[[:li:|li]]</code> | [[:li:Special:Statistics|15&nbsp;200]] | [[:li:Special:Statistics|68&nbsp;783]] | [[:li:Special:Statistics|484&nbsp;801]] | [[:li:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:li:Special:ListUsers|33&nbsp;165]] | [[:li:Special:ActiveUsers|43]] | [[:li:Special:ListFiles|622]] | 88 |- | 149 | [[:en:Gorontalo|Gorontalo]] | Bahasa Hulontalo | <code>[[:gor:|gor]]</code> | [[:gor:Special:Statistics|15&nbsp;100]] | [[:gor:Special:Statistics|25&nbsp;003]] | [[:gor:Special:Statistics|67&nbsp;062]] | [[:gor:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:gor:Special:ListUsers|8&nbsp;362]] | [[:gor:Special:ActiveUsers|33]] | [[:gor:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 150 | [[Idioma napolitanu|Napolitanu]] | Napulitano | <code>[[:nap:|nap]]</code> | [[:nap:Special:Statistics|14&nbsp;956]] | [[:nap:Special:Statistics|24&nbsp;210]] | [[:nap:Special:Statistics|671&nbsp;390]] | [[:nap:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:nap:Special:ListUsers|34&nbsp;285]] | [[:nap:Special:ActiveUsers|47]] | [[:nap:Special:ListFiles|287]] | 11 |- | 151 | [[Idioma santali|Santali]] | Santhali | <code>[[:sat:|sat]]</code> | [[:sat:Special:Statistics|14&nbsp;882]] | [[:sat:Special:Statistics|31&nbsp;722]] | [[:sat:Special:Statistics|186&nbsp;813]] | [[:sat:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:sat:Special:ListUsers|10&nbsp;795]] | [[:sat:Special:ActiveUsers|47]] | [[:sat:Special:ListFiles|0]] | 8 |- | 152 | [[Idioma shan|Shan]] | ၵႂၢမ်းတႆးလူင် | <code>[[:shn:|shn]]</code> | [[:shn:Special:Statistics|14&nbsp;689]] | [[:shn:Special:Statistics|35&nbsp;380]] | [[:shn:Special:Statistics|125&nbsp;164]] | [[:shn:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:shn:Special:ListUsers|6&nbsp;376]] | [[:shn:Special:ActiveUsers|16]] | [[:shn:Special:ListFiles|78]] | 7 |- | 153 | [[Idioma maithili|Maithili]] | मैथिली | <code>[[:mai:|mai]]</code> | [[:mai:Special:Statistics|14&nbsp;329]] | [[:mai:Special:Statistics|45&nbsp;867]] | [[:mai:Special:Statistics|273&nbsp;875]] | [[:mai:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:mai:Special:ListUsers|16&nbsp;976]] | [[:mai:Special:ActiveUsers|52]] | [[:mai:Special:ListFiles|126]] | 29 |- | 154 | [[:en:Upper Sorbian|Upper Sorbian]] | hornjoserbsce | <code>[[:hsb:|hsb]]</code> | [[:hsb:Special:Statistics|14&nbsp;238]] | [[:hsb:Special:Statistics|36&nbsp;444]] | [[:hsb:Special:Statistics|389&nbsp;501]] | [[:hsb:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:hsb:Special:ListUsers|28&nbsp;043]] | [[:hsb:Special:ActiveUsers|25]] | [[:hsb:Special:ListFiles|126]] | 26 |- | 155 | [[Feroés]] | føroyskt | <code>[[:fo:|fo]]</code> | [[:fo:Special:Statistics|14&nbsp;207]] | [[:fo:Special:Statistics|41&nbsp;055]] | [[:fo:Special:Statistics|387&nbsp;224]] | [[:fo:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:fo:Special:ListUsers|34&nbsp;374]] | [[:fo:Special:ActiveUsers|49]] | [[:fo:Special:ListFiles|0]] | 34 |- | 156 | [[Idioma emiliano-romañol|Emiliano-romañol]] | emiliàn e rumagnòl | <code>[[:eml:|eml]]</code> | [[:eml:Special:Statistics|14&nbsp;001]] | [[:eml:Special:Statistics|37&nbsp;314]] | [[:eml:Special:Statistics|167&nbsp;696]] | [[:eml:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:eml:Special:ListUsers|30&nbsp;819]] | [[:eml:Special:ActiveUsers|30]] | [[:eml:Special:ListFiles|2&nbsp;901]] | 12 |- | 158 | [[Árabe marroquín]] | اللهجة المغربي | <code>[[:ary:|ary]]</code> | [[:ary:Special:Statistics|13&nbsp;728]] | [[:ary:Special:Statistics|103&nbsp;001]] | [[:ary:Special:Statistics|503&nbsp;969]] | [[:ary:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:ary:Special:ListUsers|19&nbsp;762]] | [[:ary:Special:ActiveUsers|72]] | [[:ary:Special:ListFiles|344]] | 207 |- | 160 | [[dagbani]] | dagbanli | <code>[[:dag:|dag]]</code> | [[:dag:Special:Statistics|13&nbsp;638]] | [[:dag:Special:Statistics|24&nbsp;660]] | [[:dag:Special:Statistics|132&nbsp;300]] | [[:dag:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:dag:Special:ListUsers|7&nbsp;772]] | [[:dag:Special:ActiveUsers|53]] | [[:dag:Special:ListFiles|0]] | 4 |- | 161 | [[Idioma armeniu occidental|Armeniu occidental]] | Արեւմտահայերէն | <code>[[:hyw:|hyw]]</code> | [[:hyw:Special:Statistics|13&nbsp;545]] | [[:hyw:Special:Statistics|29&nbsp;758]] | [[:hyw:Special:Statistics|239&nbsp;150]] | [[:hyw:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:hyw:Special:ListUsers|14&nbsp;158]] | [[:hyw:Special:ActiveUsers|45]] | [[:hyw:Special:ListFiles|0]] | 12 |- | 162 | [[Idioma occidental|Occidental]] | Interlingue | <code>[[:ie:|ie]]</code> | [[:ie:Special:Statistics|13&nbsp;534]] | [[:ie:Special:Statistics|17&nbsp;803]] | [[:ie:Special:Statistics|167&nbsp;248]] | [[:ie:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ie:Special:ListUsers|24&nbsp;011]] | [[:ie:Special:ActiveUsers|38]] | [[:ie:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 163 | [[Idioma achenés|Achenés]] | Acèh | <code>[[:ace:|ace]]</code> | [[:ace:Special:Statistics|13&nbsp;046]] | [[:ace:Special:Statistics|28&nbsp;066]] | [[:ace:Special:Statistics|157&nbsp;235]] | [[:ace:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:ace:Special:ListUsers|32&nbsp;798]] | [[:ace:Special:ActiveUsers|53]] | [[:ace:Special:ListFiles|0]] | 7 |- | 164 | [[Idioma karakalpako|Karakalpako]] | Qaraqalpaqsha | <code>[[:kaa:|kaa]]</code> | [[:kaa:Special:Statistics|13&nbsp;002]] | [[:kaa:Special:Statistics|36&nbsp;936]] | [[:kaa:Special:Statistics|225&nbsp;616]] | [[:kaa:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:kaa:Special:ListUsers|15&nbsp;765]] | [[:kaa:Special:ActiveUsers|50]] | [[:kaa:Special:ListFiles|88]] | 21 |- | 165 | [[Idioma valón|Valón]] | walon | <code>[[:wa:|wa]]</code> | [[:wa:Special:Statistics|12&nbsp;923]] | [[:wa:Special:Statistics|30&nbsp;859]] | [[:wa:Special:Statistics|423&nbsp;532]] | [[:wa:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:wa:Special:ListUsers|28&nbsp;258]] | [[:wa:Special:ActiveUsers|27]] | [[:wa:Special:ListFiles|764]] | 26 |- | 166 | [[Idioma sánscritu|Sánscritu]] | संस्कृतम् | <code>[[:sa:|sa]]</code> | [[:sa:Special:Statistics|12&nbsp;492]] | [[:sa:Special:Statistics|82&nbsp;349]] | [[:sa:Special:Statistics|498&nbsp;292]] | [[:sa:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:sa:Special:ListUsers|45&nbsp;488]] | [[:sa:Special:ActiveUsers|49]] | [[:sa:Special:ListFiles|445]] | 189 |- | 167 | [[:en:Fiji Hindi|Fiji Hindi]] | Fiji Hindi | <code>[[:hif:|hif]]</code> | [[:hif:Special:Statistics|12&nbsp;282]] | [[:hif:Special:Statistics|56&nbsp;734]] | [[:hif:Special:Statistics|333&nbsp;736]] | [[:hif:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:hif:Special:ListUsers|39&nbsp;453]] | [[:hif:Special:ActiveUsers|66]] | [[:hif:Special:ListFiles|187]] | 77 |- | 168 | [[Idioma zulú|Zulú]] | isiZulu | <code>[[:zu:|zu]]</code> | [[:zu:Special:Statistics|12&nbsp;233]] | [[:zu:Special:Statistics|27&nbsp;003]] | [[:zu:Special:Statistics|122&nbsp;323]] | [[:zu:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:zu:Special:ListUsers|25&nbsp;676]] | [[:zu:Special:ActiveUsers|59]] | [[:zu:Special:ListFiles|0]] | 7 |- | 169 | [[{{#language:zgh|ast}}]] | {{lang|zgh|{{#language:zgh}}}} | <code>[[:zgh:|zgh]]</code> | [[:zgh:Special:Statistics|12&nbsp;202]] | [[:zgh:Special:Statistics|52&nbsp;153]] | [[:zgh:Special:Statistics|175&nbsp;645]] | [[:zgh:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:zgh:Special:ListUsers|36&nbsp;065]] | [[:zgh:Special:ActiveUsers|86]] | [[:zgh:Special:ListFiles|0]] | 36 |- | 170 | [[Idioma camboyanu|Camboyanu]] | ភាសាខ្មែរ | <code>[[:km:|km]]</code> | [[:km:Special:Statistics|11&nbsp;983]] | [[:km:Special:Statistics|37&nbsp;000]] | [[:km:Special:Statistics|333&nbsp;901]] | [[:km:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:km:Special:ListUsers|50&nbsp;009]] | [[:km:Special:ActiveUsers|143]] | [[:km:Special:ListFiles|808]] | 39 |- | 171 | [[:en:Banjar|Banjar]] | Bahasa Banjar | <code>[[:bjn:|bjn]]</code> | [[:bjn:Special:Statistics|11&nbsp;851]] | [[:bjn:Special:Statistics|35&nbsp;847]] | [[:bjn:Special:Statistics|109&nbsp;951]] | [[:bjn:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:bjn:Special:ListUsers|17&nbsp;152]] | [[:bjn:Special:ActiveUsers|49]] | [[:bjn:Special:ListFiles|2]] | 13 |- | 172 | [[Idioma shona|Shona]] | chiShona | <code>[[:sn:|sn]]</code> | [[:sn:Special:Statistics|11&nbsp;560]] | [[:sn:Special:Statistics|20&nbsp;571]] | [[:sn:Special:Statistics|112&nbsp;958]] | [[:sn:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:sn:Special:ListUsers|20&nbsp;633]] | [[:sn:Special:ActiveUsers|19]] | [[:sn:Special:ListFiles|0]] | 3 |- | 173 | [[Idioma ligur|Ligur]] | Ligure | <code>[[:lij:|lij]]</code> | [[:lij:Special:Statistics|11&nbsp;506]] | [[:lij:Special:Statistics|28&nbsp;280]] | [[:lij:Special:Statistics|268&nbsp;650]] | [[:lij:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:lij:Special:ListUsers|19&nbsp;585]] | [[:lij:Special:ActiveUsers|40]] | [[:lij:Special:ListFiles|32]] | 20 |- | 174 | [[:en:Meadow Mari|Meadow Mari]] | олык марий | <code>[[:mhr:|mhr]]</code> | [[:mhr:Special:Statistics|11&nbsp;325]] | [[:mhr:Special:Statistics|31&nbsp;572]] | [[:mhr:Special:Statistics|202&nbsp;758]] | [[:mhr:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:mhr:Special:ListUsers|16&nbsp;468]] | [[:mhr:Special:ActiveUsers|24]] | [[:mhr:Special:ListFiles|0]] | 21 |- | 175 | [[tachelhit]] | taclḥit | <code>[[:shi:|shi]]</code> | [[:shi:Special:Statistics|10&nbsp;889]] | [[:shi:Special:Statistics|14&nbsp;975]] | [[:shi:Special:Statistics|78&nbsp;433]] | [[:shi:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:shi:Special:ListUsers|32&nbsp;802]] | [[:shi:Special:ActiveUsers|28]] | [[:shi:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 176 | [[iodioma meitei|meitei]] | ꯃꯤꯇꯩ ꯂꯣꯟ | <code>[[:mni:|mni]]</code> | [[:mni:Special:Statistics|10&nbsp;540]] | [[:mni:Special:Statistics|17&nbsp;861]] | [[:mni:Special:Statistics|61&nbsp;649]] | [[:mni:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:mni:Special:ListUsers|38&nbsp;256]] | [[:mni:Special:ActiveUsers|42]] | [[:mni:Special:ListFiles|0]] | 2 |- | 177 | [[Somalín]] | Soomaaliga | <code>[[:so:|so]]</code> | [[:so:Special:Statistics|10&nbsp;449]] | [[:so:Special:Statistics|31&nbsp;480]] | [[:so:Special:Statistics|296&nbsp;168]] | [[:so:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:so:Special:ListUsers|44&nbsp;873]] | [[:so:Special:ActiveUsers|112]] | [[:so:Special:ListFiles|0]] | 38 |- | 178 | [[:en:Hill Mari|Hill Mari]] | кырык мары | <code>[[:mrj:|mrj]]</code> | [[:mrj:Special:Statistics|10&nbsp;430]] | [[:mrj:Special:Statistics|21&nbsp;435]] | [[:mrj:Special:Statistics|107&nbsp;877]] | [[:mrj:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:mrj:Special:ListUsers|12&nbsp;233]] | [[:mrj:Special:ActiveUsers|16]] | [[:mrj:Special:ListFiles|0]] | 6 |- | 179 | [[Idioma hakka]] | 客家語/Hak-kâ-ngî | <code>[[:hak:|hak]]</code> | [[:hak:Special:Statistics|10&nbsp;411]] | [[:hak:Special:Statistics|20&nbsp;010]] | [[:hak:Special:Statistics|133&nbsp;478]] | [[:hak:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:hak:Special:ListUsers|36&nbsp;530]] | [[:hak:Special:ActiveUsers|40]] | [[:hak:Special:ListFiles|0]] | 6 |- | 180 | [[Rusinu]] | русиньскый | <code>[[:rue:|rue]]</code> | [[:rue:Special:Statistics|10&nbsp;214]] | [[:rue:Special:Statistics|22&nbsp;768]] | [[:rue:Special:Statistics|163&nbsp;984]] | [[:rue:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:rue:Special:ListUsers|35&nbsp;477]] | [[:rue:Special:ActiveUsers|38]] | [[:rue:Special:ListFiles|87]] | 11 |- | 181 | [[Idioma pampangu|Pampangu]] | Kapampangan | <code>[[:pam:|pam]]</code> | [[:pam:Special:Statistics|10&nbsp;208]] | [[:pam:Special:Statistics|23&nbsp;368]] | [[:pam:Special:Statistics|311&nbsp;352]] | [[:pam:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:pam:Special:ListUsers|24&nbsp;546]] | [[:pam:Special:ActiveUsers|24]] | [[:pam:Special:ListFiles|394]] | 22 |- | 182 | [[{{#language:tly|ast}}]] | {{lang|tly|{{#language:tly}}}} | <code>[[:tly:|tly]]</code> | [[:tly:Special:Statistics|10&nbsp;093]] | [[:tly:Special:Statistics|13&nbsp;914]] | [[:tly:Special:Statistics|124&nbsp;266]] | [[:tly:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:tly:Special:ListUsers|40&nbsp;250]] | [[:tly:Special:ActiveUsers|30]] | [[:tly:Special:ListFiles|1]] | 1 |- | 183 | [[Idioma cachemir|Cachemir]] | कॉशुर / کٲشُر | <code>[[:ks:|ks]]</code> | [[:ks:Special:Statistics|10&nbsp;025]] | [[:ks:Special:Statistics|23&nbsp;701]] | [[:ks:Special:Statistics|135&nbsp;404]] | [[:ks:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ks:Special:ListUsers|13&nbsp;943]] | [[:ks:Special:ActiveUsers|28]] | [[:ks:Special:ListFiles|84]] | 11 |- | 184 | [[Uigur]] | ئۇيغۇرچە / Uyghurche | <code>[[:ug:|ug]]</code> | [[:ug:Special:Statistics|9&nbsp;713]] | [[:ug:Special:Statistics|17&nbsp;599]] | [[:ug:Special:Statistics|174&nbsp;697]] | [[:ug:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ug:Special:ListUsers|25&nbsp;441]] | [[:ug:Special:ActiveUsers|44]] | [[:ug:Special:ListFiles|0]] | 7 |- | 185 | [[Kiñaruanda]] | Kinyarwanda | <code>[[:rw:|rw]]</code> | [[:rw:Special:Statistics|9&nbsp;620]] | [[:rw:Special:Statistics|18&nbsp;774]] | [[:rw:Special:Statistics|130&nbsp;093]] | [[:rw:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:rw:Special:ListUsers|17&nbsp;795]] | [[:rw:Special:ActiveUsers|73]] | [[:rw:Special:ListFiles|0]] | 6 |- | 186 | [[Llingües bihari|Bihari]] | भोजपुरी | <code>[[:bh:|bh]]</code> | [[:bh:Special:Statistics|8&nbsp;966]] | [[:bh:Special:Statistics|81&nbsp;387]] | [[:bh:Special:Statistics|789&nbsp;464]] | [[:bh:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:bh:Special:ListUsers|39&nbsp;704]] | [[:bh:Special:ActiveUsers|54]] | [[:bh:Special:ListFiles|54]] | 633 |- | 188 | [[Sesotho sa leboa]] | Sesotho sa Leboa | <code>[[:nso:|nso]]</code> | [[:nso:Special:Statistics|8&nbsp;916]] | [[:nso:Special:Statistics|11&nbsp;858]] | [[:nso:Special:Statistics|54&nbsp;777]] | [[:nso:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:nso:Special:ListUsers|8&nbsp;398]] | [[:nso:Special:ActiveUsers|21]] | [[:nso:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 189 | [[Idioma corsu|Corsu]] | corsu | <code>[[:co:|co]]</code> | [[:co:Special:Statistics|8&nbsp;677]] | [[:co:Special:Statistics|17&nbsp;883]] | [[:co:Special:Statistics|399&nbsp;197]] | [[:co:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:co:Special:ListUsers|27&nbsp;047]] | [[:co:Special:ActiveUsers|47]] | [[:co:Special:ListFiles|0]] | 25 |- | 190 | [[:en:West Flemish|West Flemish]] | West-Vlams | <code>[[:vls:|vls]]</code> | [[:vls:Special:Statistics|8&nbsp;331]] | [[:vls:Special:Statistics|23&nbsp;292]] | [[:vls:Special:Statistics|326&nbsp;130]] | [[:vls:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:vls:Special:ListUsers|30&nbsp;681]] | [[:vls:Special:ActiveUsers|37]] | [[:vls:Special:ListFiles|348]] | 45 |- | 191 | [[Idioma tibetanu|Tibetanu]] | བོད་ཡིག | <code>[[:bo:|bo]]</code> | [[:bo:Special:Statistics|8&nbsp;037]] | [[:bo:Special:Statistics|22&nbsp;313]] | [[:bo:Special:Statistics|160&nbsp;319]] | [[:bo:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:bo:Special:ListUsers|34&nbsp;891]] | [[:bo:Special:ActiveUsers|85]] | [[:bo:Special:ListFiles|0]] | 23 |- | 193 | [[Idioma maorí|Maorí]] | Māori | <code>[[:mi:|mi]]</code> | [[:mi:Special:Statistics|8&nbsp;033]] | [[:mi:Special:Statistics|15&nbsp;441]] | [[:mi:Special:Statistics|167&nbsp;031]] | [[:mi:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:mi:Special:ListUsers|22&nbsp;586]] | [[:mi:Special:ActiveUsers|28]] | [[:mi:Special:ListFiles|0]] | 9 |- | 194 | [[Sami septentrional]] | davvisámegiella | <code>[[:se:|se]]</code> | [[:se:Special:Statistics|7&nbsp;907]] | [[:se:Special:Statistics|21&nbsp;119]] | [[:se:Special:Statistics|305&nbsp;755]] | [[:se:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:se:Special:ListUsers|33&nbsp;397]] | [[:se:Special:ActiveUsers|31]] | [[:se:Special:ListFiles|0]] | 40 |- | 195 | [[Idioma erzya]] | эрзянь | <code>[[:myv:|myv]]</code> | [[:myv:Special:Statistics|7&nbsp;869]] | [[:myv:Special:Statistics|31&nbsp;763]] | [[:myv:Special:Statistics|154&nbsp;117]] | [[:myv:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:myv:Special:ListUsers|14&nbsp;950]] | [[:myv:Special:ActiveUsers|22]] | [[:myv:Special:ListFiles|0]] | 45 |- | 196 | [[Idioma maltés|Maltés]] | Malti | <code>[[:mt:|mt]]</code> | [[:mt:Special:Statistics|7&nbsp;808]] | [[:mt:Special:Statistics|23&nbsp;698]] | [[:mt:Special:Statistics|328&nbsp;563]] | [[:mt:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:mt:Special:ListUsers|27&nbsp;487]] | [[:mt:Special:ActiveUsers|72]] | [[:mt:Special:ListFiles|697]] | 57 |- | 197 | [[Idioma sardu|Sardu]] | sardu | <code>[[:sc:|sc]]</code> | [[:sc:Special:Statistics|7&nbsp;803]] | [[:sc:Special:Statistics|17&nbsp;716]] | [[:sc:Special:Statistics|189&nbsp;420]] | [[:sc:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:sc:Special:ListUsers|28&nbsp;969]] | [[:sc:Special:ActiveUsers|39]] | [[:sc:Special:ListFiles|157]] | 17 |- | 198 | [[Idioma moksha|Moksha]] | мокшень | <code>[[:mdf:|mdf]]</code> | [[:mdf:Special:Statistics|7&nbsp;628]] | [[:mdf:Special:Statistics|23&nbsp;845]] | [[:mdf:Special:Statistics|102&nbsp;652]] | [[:mdf:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:mdf:Special:ListUsers|11&nbsp;675]] | [[:mdf:Special:ActiveUsers|26]] | [[:mdf:Special:ListFiles|0]] | 19 |- | 199 | [[Zelandés]] | Zeêuws | <code>[[:zea:|zea]]</code> | [[:zea:Special:Statistics|7&nbsp;222]] | [[:zea:Special:Statistics|13&nbsp;729]] | [[:zea:Special:Statistics|174&nbsp;446]] | [[:zea:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:zea:Special:ListUsers|15&nbsp;730]] | [[:zea:Special:ActiveUsers|23]] | [[:zea:Special:ListFiles|1]] | 10 |- | 200 | [[Idioma córnicu|Córnicu]] | kernowek | <code>[[:kw:|kw]]</code> | [[:kw:Special:Statistics|7&nbsp;124]] | [[:kw:Special:Statistics|14&nbsp;905]] | [[:kw:Special:Statistics|225&nbsp;129]] | [[:kw:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:kw:Special:ListUsers|18&nbsp;407]] | [[:kw:Special:ActiveUsers|25]] | [[:kw:Special:ListFiles|6]] | 18 |- | 201 | [[Idioma vepsiu|Vepsiu]] | vepsän kel’ | <code>[[:vep:|vep]]</code> | [[:vep:Special:Statistics|7&nbsp;110]] | [[:vep:Special:Statistics|38&nbsp;809]] | [[:vep:Special:Statistics|186&nbsp;721]] | [[:vep:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:vep:Special:ListUsers|18&nbsp;186]] | [[:vep:Special:ActiveUsers|29]] | [[:vep:Special:ListFiles|0]] | 96 |- | 202 | [[Idioma turcomanu|Turcomanu]] | Türkmençe | <code>[[:tk:|tk]]</code> | [[:tk:Special:Statistics|7&nbsp;108]] | [[:tk:Special:Statistics|17&nbsp;552]] | [[:tk:Special:Statistics|267&nbsp;818]] | [[:tk:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:tk:Special:ListUsers|33&nbsp;341]] | [[:tk:Special:ActiveUsers|70]] | [[:tk:Special:ListFiles|332]] | 33 |- | 203 | [[Cabiliu]] | Taqbaylit | <code>[[:kab:|kab]]</code> | [[:kab:Special:Statistics|7&nbsp;105]] | [[:kab:Special:Statistics|18&nbsp;085]] | [[:kab:Special:Statistics|115&nbsp;818]] | [[:kab:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kab:Special:ListUsers|16&nbsp;383]] | [[:kab:Special:ActiveUsers|34]] | [[:kab:Special:ListFiles|0]] | 15 |- | 204 | [[Manx]] | Gaelg | <code>[[:gv:|gv]]</code> | [[:gv:Special:Statistics|7&nbsp;097]] | [[:gv:Special:Statistics|43&nbsp;796]] | [[:gv:Special:Statistics|376&nbsp;591]] | [[:gv:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:gv:Special:ListUsers|23&nbsp;048]] | [[:gv:Special:ActiveUsers|23]] | [[:gv:Special:ListFiles|122]] | 230 |- | 205 | [[Chinu gan]] | 贛語 | <code>[[:gan:|gan]]</code> | [[:gan:Special:Statistics|6&nbsp;816]] | [[:gan:Special:Statistics|34&nbsp;485]] | [[:gan:Special:Statistics|400&nbsp;951]] | [[:gan:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:gan:Special:ListUsers|82&nbsp;280]] | [[:gan:Special:ActiveUsers|48]] | [[:gan:Special:ListFiles|40]] | 192 |- | 207 | [[Sami inari]] | Anarâškielâ | <code>[[:smn:|smn]]</code> | [[:smn:Special:Statistics|6&nbsp;543]] | [[:smn:Special:Statistics|29&nbsp;483]] | [[:smn:Special:Statistics|152&nbsp;259]] | [[:smn:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:smn:Special:ListUsers|6&nbsp;940]] | [[:smn:Special:ActiveUsers|33]] | [[:smn:Special:ListFiles|0]] | 63 |- | 208 | [[Llingua abḥasiana|Abḥasiu]] | Аҧсшәа | <code>[[:ab:|ab]]</code> | [[:ab:Special:Statistics|6&nbsp;501]] | [[:ab:Special:Statistics|35&nbsp;157]] | [[:ab:Special:Statistics|163&nbsp;487]] | [[:ab:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ab:Special:ListUsers|24&nbsp;623]] | [[:ab:Special:ActiveUsers|44]] | [[:ab:Special:ListFiles|9]] | 90 |- | 209 | [[Picardu]] | Picard | <code>[[:pcd:|pcd]]</code> | [[:pcd:Special:Statistics|6&nbsp;102]] | [[:pcd:Special:Statistics|12&nbsp;162]] | [[:pcd:Special:Statistics|79&nbsp;148]] | [[:pcd:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:pcd:Special:ListUsers|21&nbsp;475]] | [[:pcd:Special:ActiveUsers|32]] | [[:pcd:Special:ListFiles|51]] | 6 |- | 210 | [[Idioma guaraní|Guaraní]] | Avañe'ẽ | <code>[[:gn:|gn]]</code> | [[:gn:Special:Statistics|6&nbsp;024]] | [[:gn:Special:Statistics|14&nbsp;164]] | [[:gn:Special:Statistics|137&nbsp;243]] | [[:gn:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:gn:Special:ListUsers|22&nbsp;583]] | [[:gn:Special:ActiveUsers|39]] | [[:gn:Special:ListFiles|0]] | 18 |- | 211 | [[Idioma udmurtu]] | удмурт | <code>[[:udm:|udm]]</code> | [[:udm:Special:Statistics|5&nbsp;915]] | [[:udm:Special:Statistics|20&nbsp;353]] | [[:udm:Special:Statistics|129&nbsp;797]] | [[:udm:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:udm:Special:ListUsers|17&nbsp;383]] | [[:udm:Special:ActiveUsers|19]] | [[:udm:Special:ListFiles|8]] | 38 |- | 212 | [[Franco-provenzal]] | arpetan | <code>[[:frp:|frp]]</code> | [[:frp:Special:Statistics|5&nbsp;826]] | [[:frp:Special:Statistics|18&nbsp;213]] | [[:frp:Special:Statistics|230&nbsp;671]] | [[:frp:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:frp:Special:ListUsers|19&nbsp;529]] | [[:frp:Special:ActiveUsers|29]] | [[:frp:Special:ListFiles|0]] | 57 |- | 213 | [[Idioma komi|Komi]] | коми | <code>[[:kv:|kv]]</code> | [[:kv:Special:Statistics|5&nbsp;755]] | [[:kv:Special:Statistics|20&nbsp;025]] | [[:kv:Special:Statistics|148&nbsp;434]] | [[:kv:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kv:Special:ListUsers|16&nbsp;752]] | [[:kv:Special:ActiveUsers|23]] | [[:kv:Special:ListFiles|0]] | 46 |- | 214 | [[Idioma caxubiu|Caxubiu]] | kaszëbsczi | <code>[[:csb:|csb]]</code> | [[:csb:Special:Statistics|5&nbsp;555]] | [[:csb:Special:Statistics|9&nbsp;188]] | [[:csb:Special:Statistics|194&nbsp;797]] | [[:csb:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:csb:Special:ListUsers|19&nbsp;386]] | [[:csb:Special:ActiveUsers|25]] | [[:csb:Special:ListFiles|0]] | 9 |- | 215 | [[Idioma lao|Lao]] | ລາວ | <code>[[:lo:|lo]]</code> | [[:lo:Special:Statistics|5&nbsp;513]] | [[:lo:Special:Statistics|16&nbsp;165]] | [[:lo:Special:Statistics|127&nbsp;328]] | [[:lo:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:lo:Special:ListUsers|22&nbsp;829]] | [[:lo:Special:ActiveUsers|59]] | [[:lo:Special:ListFiles|39]] | 29 |- | 216 | [[Papiamentu]] | Papiamentu | <code>[[:pap:|pap]]</code> | [[:pap:Special:Statistics|5&nbsp;371]] | [[:pap:Special:Statistics|10&nbsp;988]] | [[:pap:Special:Statistics|187&nbsp;441]] | [[:pap:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:pap:Special:ListUsers|17&nbsp;950]] | [[:pap:Special:ActiveUsers|20]] | [[:pap:Special:ListFiles|0]] | 19 |- | 217 | [[Madurese]] | Madhurâ | <code>[[:mad:|mad]]</code> | [[:mad:Special:Statistics|5&nbsp;269]] | [[:mad:Special:Statistics|15&nbsp;793]] | [[:mad:Special:Statistics|57&nbsp;422]] | [[:mad:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:mad:Special:ListUsers|4&nbsp;873]] | [[:mad:Special:ActiveUsers|41]] | [[:mad:Special:ListFiles|0]] | 15 |- | 218 | [[Llingua aymara]] | Aymar aru | <code>[[:ay:|ay]]</code> | [[:ay:Special:Statistics|5&nbsp;255]] | [[:ay:Special:Statistics|8&nbsp;955]] | [[:ay:Special:Statistics|102&nbsp;417]] | [[:ay:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ay:Special:ListUsers|19&nbsp;266]] | [[:ay:Special:ActiveUsers|22]] | [[:ay:Special:ListFiles|0]] | 6 |- | 219 | [[Idioma lingala|Lingala]] | lingála | <code>[[:ln:|ln]]</code> | [[:ln:Special:Statistics|5&nbsp;202]] | [[:ln:Special:Statistics|11&nbsp;914]] | [[:ln:Special:Statistics|135&nbsp;020]] | [[:ln:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:ln:Special:ListUsers|15&nbsp;625]] | [[:ln:Special:ActiveUsers|38]] | [[:ln:Special:ListFiles|34]] | 19 |- | 220 | [[Inglés antiguu]] | Ænglisc | <code>[[:ang:|ang]]</code> | [[:ang:Special:Statistics|5&nbsp;184]] | [[:ang:Special:Statistics|22&nbsp;005]] | [[:ang:Special:Statistics|229&nbsp;867]] | [[:ang:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ang:Special:ListUsers|137&nbsp;522]] | [[:ang:Special:ActiveUsers|56]] | [[:ang:Special:ListFiles|264]] | 110 |- | 221 | [[Normandu]] | Nouormand | <code>[[:nrm:|nrm]]</code> | [[:nrm:Special:Statistics|5&nbsp;060]] | [[:nrm:Special:Statistics|10&nbsp;691]] | [[:nrm:Special:Statistics|221&nbsp;158]] | [[:nrm:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:nrm:Special:ListUsers|15&nbsp;271]] | [[:nrm:Special:ActiveUsers|19]] | [[:nrm:Special:ListFiles|0]] | 26 |- | 222 | [[pidgin ghanianu]] | Ghanaian Pidgin English | <code>[[:gpe:|gpe]]</code> | [[:gpe:Special:Statistics|4&nbsp;953]] | [[:gpe:Special:Statistics|25&nbsp;925]] | [[:gpe:Special:Statistics|97&nbsp;045]] | [[:gpe:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:gpe:Special:ListUsers|5&nbsp;555]] | [[:gpe:Special:ActiveUsers|59]] | [[:gpe:Special:ListFiles|0]] | 67 |- | 223 | [[Friulanu]] | furlan | <code>[[:fur:|fur]]</code> | [[:fur:Special:Statistics|4&nbsp;947]] | [[:fur:Special:Statistics|11&nbsp;218]] | [[:fur:Special:Statistics|182&nbsp;111]] | [[:fur:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:fur:Special:ListUsers|16&nbsp;716]] | [[:fur:Special:ActiveUsers|37]] | [[:fur:Special:ListFiles|296]] | 26 |- | 224 | [[Idioma luganda|Luganda]] | Luganda | <code>[[:lg:|lg]]</code> | [[:lg:Special:Statistics|4&nbsp;716]] | [[:lg:Special:Statistics|9&nbsp;122]] | [[:lg:Special:Statistics|47&nbsp;051]] | [[:lg:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:lg:Special:ListUsers|10&nbsp;913]] | [[:lg:Special:ActiveUsers|48]] | [[:lg:Special:ListFiles|0]] | 5 |- | 225 | [[Idioma carelianu|Carelianu]] | Livvinkarjala | <code>[[:olo:|olo]]</code> | [[:olo:Special:Statistics|4&nbsp;701]] | [[:olo:Special:Statistics|14&nbsp;339]] | [[:olo:Special:Statistics|39&nbsp;326]] | [[:olo:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:olo:Special:ListUsers|8&nbsp;561]] | [[:olo:Special:ActiveUsers|18]] | [[:olo:Special:ListFiles|0]] | 12 |- | 226 | [[Idioma twi|Twi]] | Twi | <code>[[:tw:|tw]]</code> | [[:tw:Special:Statistics|4&nbsp;684]] | [[:tw:Special:Statistics|8&nbsp;730]] | [[:tw:Special:Statistics|137&nbsp;114]] | [[:tw:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:tw:Special:ListUsers|18&nbsp;134]] | [[:tw:Special:ActiveUsers|34]] | [[:tw:Special:ListFiles|0]] | 12 |- | 227 | [[Lingua Franca Nova]] | Lingua Franca Nova | <code>[[:lfn:|lfn]]</code> | [[:lfn:Special:Statistics|4&nbsp;561]] | [[:lfn:Special:Statistics|7&nbsp;298]] | [[:lfn:Special:Statistics|42&nbsp;664]] | [[:lfn:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:lfn:Special:ListUsers|16&nbsp;775]] | [[:lfn:Special:ActiveUsers|34]] | [[:lfn:Special:ListFiles|0]] | 2 |- | 228 | [[Idioma lezgianu|Lezgianu]] | лезги | <code>[[:lez:|lez]]</code> | [[:lez:Special:Statistics|4&nbsp;463]] | [[:lez:Special:Statistics|15&nbsp;088]] | [[:lez:Special:Statistics|97&nbsp;985]] | [[:lez:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:lez:Special:ListUsers|12&nbsp;738]] | [[:lez:Special:ActiveUsers|31]] | [[:lez:Special:ListFiles|11]] | 37 |- | 229 | [[Mirandés]] | Mirandés | <code>[[:mwl:|mwl]]</code> | [[:mwl:Special:Statistics|4&nbsp;305]] | [[:mwl:Special:Statistics|10&nbsp;729]] | [[:mwl:Special:Statistics|106&nbsp;160]] | [[:mwl:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:mwl:Special:ListUsers|15&nbsp;097]] | [[:mwl:Special:ActiveUsers|32]] | [[:mwl:Special:ListFiles|0]] | 22 |- | 230 | [[Estremeñu]] | estremeñu | <code>[[:ext:|ext]]</code> | [[:ext:Special:Statistics|4&nbsp;199]] | [[:ext:Special:Statistics|9&nbsp;288]] | [[:ext:Special:Statistics|142&nbsp;325]] | [[:ext:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ext:Special:ListUsers|20&nbsp;022]] | [[:ext:Special:ActiveUsers|27]] | [[:ext:Special:ListFiles|0]] | 23 |- | 231 | [[Náhuatl]] | Nāhuatl | <code>[[:nah:|nah]]</code> | [[:nah:Special:Statistics|4&nbsp;166]] | [[:nah:Special:Statistics|13&nbsp;089]] | [[:nah:Special:Statistics|524&nbsp;541]] | [[:nah:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:nah:Special:ListUsers|24&nbsp;437]] | [[:nah:Special:ActiveUsers|15]] | [[:nah:Special:ListFiles|168]] | 184 |- | 232 | [[:en:Saterland Frisian|Saterland Frisian]] | Seeltersk | <code>[[:stq:|stq]]</code> | [[:stq:Special:Statistics|4&nbsp;138]] | [[:stq:Special:Statistics|10&nbsp;774]] | [[:stq:Special:Statistics|124&nbsp;070]] | [[:stq:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:stq:Special:ListUsers|15&nbsp;071]] | [[:stq:Special:ActiveUsers|16]] | [[:stq:Special:ListFiles|381]] | 30 |- | 233 | [[Tuvanu]] | тыва дыл | <code>[[:tyv:|tyv]]</code> | [[:tyv:Special:Statistics|4&nbsp;127]] | [[:tyv:Special:Statistics|14&nbsp;918]] | [[:tyv:Special:Statistics|51&nbsp;962]] | [[:tyv:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:tyv:Special:ListUsers|10&nbsp;945]] | [[:tyv:Special:ActiveUsers|19]] | [[:tyv:Special:ListFiles|0]] | 24 |- | 234 | [[Idioma avar|Avar]] | авар | <code>[[:av:|av]]</code> | [[:av:Special:Statistics|4&nbsp;013]] | [[:av:Special:Statistics|18&nbsp;647]] | [[:av:Special:Statistics|97&nbsp;236]] | [[:av:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:av:Special:ListUsers|17&nbsp;420]] | [[:av:Special:ActiveUsers|31]] | [[:av:Special:ListFiles|0]] | 69 |- | 235 | [[Tswana]] | Setswana | <code>[[:tn:|tn]]</code> | [[:tn:Special:Statistics|4&nbsp;003]] | [[:tn:Special:Statistics|8&nbsp;611]] | [[:tn:Special:Statistics|49&nbsp;217]] | [[:tn:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:tn:Special:ListUsers|12&nbsp;542]] | [[:tn:Special:ActiveUsers|49]] | [[:tn:Special:ListFiles|4]] | 8 |- | 236 | [[Xudeoespañol]] | Ladino | <code>[[:lad:|lad]]</code> | [[:lad:Special:Statistics|4&nbsp;001]] | [[:lad:Special:Statistics|12&nbsp;750]] | [[:lad:Special:Statistics|216&nbsp;152]] | [[:lad:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:lad:Special:ListUsers|24&nbsp;621]] | [[:lad:Special:ActiveUsers|28]] | [[:lad:Special:ListFiles|21]] | 81 |- | 237 | [[Romanche]] | rumantsch | <code>[[:rm:|rm]]</code> | [[:rm:Special:Statistics|3&nbsp;859]] | [[:rm:Special:Statistics|9&nbsp;835]] | [[:rm:Special:Statistics|170&nbsp;546]] | [[:rm:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:rm:Special:ListUsers|23&nbsp;260]] | [[:rm:Special:ActiveUsers|22]] | [[:rm:Special:ListFiles|48]] | 42 |- | 238 | [[{{#language:tok|ast}}]] | {{lang|tok|{{#language:tok}}}} | <code>[[:tok:|tok]]</code> | [[:tok:Special:Statistics|3&nbsp;848]] | [[:tok:Special:Statistics|10&nbsp;025]] | [[:tok:Special:Statistics|57&nbsp;001]] | [[:tok:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:tok:Special:ListUsers|4&nbsp;447]] | [[:tok:Special:ActiveUsers|125]] | [[:tok:Special:ListFiles|0]] | 15 |- | 239 | [[{{#language:fon|ast}}]] | {{lang|fon|{{#language:fon}}}} | <code>[[:fon:|fon]]</code> | [[:fon:Special:Statistics|3&nbsp;833]] | [[:fon:Special:Statistics|5&nbsp;833]] | [[:fon:Special:Statistics|31&nbsp;813]] | [[:fon:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:fon:Special:ListUsers|2&nbsp;265]] | [[:fon:Special:ActiveUsers|27]] | [[:fon:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 240 | [[:en:Doteli|Doteli]] | डोटेली | <code>[[:dty:|dty]]</code> | [[:dty:Special:Statistics|3&nbsp;679]] | [[:dty:Special:Statistics|22&nbsp;477]] | [[:dty:Special:Statistics|246&nbsp;727]] | [[:dty:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:dty:Special:ListUsers|8&nbsp;113]] | [[:dty:Special:ActiveUsers|17]] | [[:dty:Special:ListFiles|3]] | 287 |- | 241 | [[Idioma konkani|Konkani]] | गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni | <code>[[:gom:|gom]]</code> | [[:gom:Special:Statistics|3&nbsp;642]] | [[:gom:Special:Statistics|8&nbsp;918]] | [[:gom:Special:Statistics|214&nbsp;224]] | [[:gom:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:gom:Special:ListUsers|11&nbsp;659]] | [[:gom:Special:ActiveUsers|18]] | [[:gom:Special:ListFiles|0]] | 50 |- | 242 | [[Tulu]] | ತುಳು | <code>[[:tcy:|tcy]]</code> | [[:tcy:Special:Statistics|3&nbsp;521]] | [[:tcy:Special:Statistics|20&nbsp;945]] | [[:tcy:Special:Statistics|242&nbsp;025]] | [[:tcy:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:tcy:Special:ListUsers|8&nbsp;829]] | [[:tcy:Special:ActiveUsers|32]] | [[:tcy:Special:ListFiles|12]] | 283 |- | 243 | [[:en:Komi-Permyak|Komi-Permyak]] | Перем Коми | <code>[[:koi:|koi]]</code> | [[:koi:Special:Statistics|3&nbsp;471]] | [[:koi:Special:Statistics|13&nbsp;720]] | [[:koi:Special:Statistics|63&nbsp;838]] | [[:koi:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:koi:Special:ListUsers|9&nbsp;809]] | [[:koi:Special:ActiveUsers|14]] | [[:koi:Special:ListFiles|0]] | 41 |- | 244 | [[:en:Lower Sorbian|Lower Sorbian]] | dolnoserbski | <code>[[:dsb:|dsb]]</code> | [[:dsb:Special:Statistics|3&nbsp;443]] | [[:dsb:Special:Statistics|11&nbsp;652]] | [[:dsb:Special:Statistics|147&nbsp;395]] | [[:dsb:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:dsb:Special:ListUsers|20&nbsp;898]] | [[:dsb:Special:ActiveUsers|29]] | [[:dsb:Special:ListFiles|0]] | 72 |- | 245 | [[{{#language:bew|ast}}]] | {{lang|bew|{{#language:bew}}}} | <code>[[:bew:|bew]]</code> | [[:bew:Special:Statistics|3&nbsp;239]] | [[:bew:Special:Statistics|7&nbsp;736]] | [[:bew:Special:Statistics|34&nbsp;016]] | [[:bew:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:bew:Special:ListUsers|3&nbsp;326]] | [[:bew:Special:ActiveUsers|80]] | [[:bew:Special:ListFiles|0]] | 8 |- | 247 | [[Idioma maldivianu|Maldivu]] | ދިވެހިބަސް | <code>[[:dv:|dv]]</code> | [[:dv:Special:Statistics|3&nbsp;198]] | [[:dv:Special:Statistics|12&nbsp;485]] | [[:dv:Special:Statistics|137&nbsp;240]] | [[:dv:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:dv:Special:ListUsers|28&nbsp;023]] | [[:dv:Special:ActiveUsers|27]] | [[:dv:Special:ListFiles|896]] | 93 |- | 248 | [[{{#language:dga|ast}}]] | {{lang|dga|{{#language:dga}}}} | <code>[[:dga:|dga]]</code> | [[:dga:Special:Statistics|3&nbsp;149]] | [[:dga:Special:Statistics|6&nbsp;758]] | [[:dga:Special:Statistics|60&nbsp;114]] | [[:dga:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:dga:Special:ListUsers|1&nbsp;659]] | [[:dga:Special:ActiveUsers|16]] | [[:dga:Special:ListFiles|0]] | 12 |- | 249 | [[Fráncicu ripuariu]] | Ripoarisch | <code>[[:ksh:|ksh]]</code> | [[:ksh:Special:Statistics|3&nbsp;038]] | [[:ksh:Special:Statistics|10&nbsp;808]] | [[:ksh:Special:Statistics|1&nbsp;610&nbsp;255]] | [[:ksh:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:ksh:Special:ListUsers|25&nbsp;100]] | [[:ksh:Special:ActiveUsers|18]] | [[:ksh:Special:ListFiles|0]] | 975 |- | 250 | [[Zhuanganu]] | Vahcuengh | <code>[[:za:|za]]</code> | [[:za:Special:Statistics|3&nbsp;008]] | [[:za:Special:Statistics|5&nbsp;569]] | [[:za:Special:Statistics|42&nbsp;849]] | [[:za:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:za:Special:ListUsers|12&nbsp;434]] | [[:za:Special:ActiveUsers|11]] | [[:za:Special:ListFiles|0]] | 6 |- | 251 | [[Gagauz]] | Gagauz | <code>[[:gag:|gag]]</code> | [[:gag:Special:Statistics|3&nbsp;003]] | [[:gag:Special:Statistics|7&nbsp;665]] | [[:gag:Special:Statistics|75&nbsp;095]] | [[:gag:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:gag:Special:ListUsers|16&nbsp;534]] | [[:gag:Special:ActiveUsers|26]] | [[:gag:Special:ListFiles|0]] | 24 |- | 252 | [[Idioma ḥawaianu|Ḥawaianu]] | Hawaiʻi | <code>[[:haw:|haw]]</code> | [[:haw:Special:Statistics|2&nbsp;976]] | [[:haw:Special:Statistics|6&nbsp;324]] | [[:haw:Special:Statistics|102&nbsp;712]] | [[:haw:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:haw:Special:ListUsers|20&nbsp;967]] | [[:haw:Special:ActiveUsers|24]] | [[:haw:Special:ListFiles|0]] | 21 |- | 253 | [[pa'o]] | ပအိုဝ်ႏဘာႏသာႏ | <code>[[:blk:|blk]]</code> | [[:blk:Special:Statistics|2&nbsp;915]] | [[:blk:Special:Statistics|9&nbsp;021]] | [[:blk:Special:Statistics|33&nbsp;208]] | [[:blk:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:blk:Special:ListUsers|2&nbsp;929]] | [[:blk:Special:ActiveUsers|15]] | [[:blk:Special:ListFiles|0]] | 16 |- | 254 | [[Idioma buriatu|Buriatu]] | буряад | <code>[[:bxr:|bxr]]</code> | [[:bxr:Special:Statistics|2&nbsp;913]] | [[:bxr:Special:Statistics|11&nbsp;235]] | [[:bxr:Special:Statistics|74&nbsp;434]] | [[:bxr:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:bxr:Special:ListUsers|17&nbsp;561]] | [[:bxr:Special:ActiveUsers|24]] | [[:bxr:Special:ListFiles|8]] | 54 |- | 255 | [[{{#language:kge|ast}}]] | {{lang|kge|{{#language:kge}}}} | <code>[[:kge:|kge]]</code> | [[:kge:Special:Statistics|2&nbsp;900]] | [[:kge:Special:Statistics|4&nbsp;654]] | [[:kge:Special:Statistics|31&nbsp;892]] | [[:kge:Special:ListUsers/sysop|0]] | [[:kge:Special:ListUsers|1&nbsp;425]] | [[:kge:Special:ActiveUsers|11]] | [[:kge:Special:ListFiles|0]] | 3 |- | 256 | [[Idioma mon|Mon]] | ဘာသာ မန် | <code>[[:mnw:|mnw]]</code> | [[:mnw:Special:Statistics|2&nbsp;877]] | [[:mnw:Special:Statistics|9&nbsp;113]] | [[:mnw:Special:Statistics|51&nbsp;602]] | [[:mnw:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:mnw:Special:ListUsers|5&nbsp;223]] | [[:mnw:Special:ActiveUsers|18]] | [[:mnw:Special:ListFiles|0]] | 27 |- | 257 | [[Alemán palatín]] | Pälzisch | <code>[[:pfl:|pfl]]</code> | [[:pfl:Special:Statistics|2&nbsp;849]] | [[:pfl:Special:Statistics|7&nbsp;098]] | [[:pfl:Special:Statistics|93&nbsp;123]] | [[:pfl:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:pfl:Special:ListUsers|13&nbsp;875]] | [[:pfl:Special:ActiveUsers|9]] | [[:pfl:Special:ListFiles|0]] | 29 |- | 258 | [[Awadhi]] | ქართული | <code>[[:awa:|awa]]</code> | [[:awa:Special:Statistics|2&nbsp;845]] | [[:awa:Special:Statistics|7&nbsp;154]] | [[:awa:Special:Statistics|32&nbsp;376]] | [[:awa:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:awa:Special:ListUsers|5&nbsp;110]] | [[:awa:Special:ActiveUsers|53]] | [[:awa:Special:ListFiles|0]] | 10 |- | 259 | [[Idioma karachái-bálkaro|Karachái-bálkaro]] | къарачай-малкъар | <code>[[:krc:|krc]]</code> | [[:krc:Special:Statistics|2&nbsp;792]] | [[:krc:Special:Statistics|17&nbsp;234]] | [[:krc:Special:Statistics|123&nbsp;233]] | [[:krc:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:krc:Special:ListUsers|11&nbsp;923]] | [[:krc:Special:ActiveUsers|11]] | [[:krc:Special:ListFiles|0]] | 191 |- | 260 | [[Sakizaya]] | Sakizaya | <code>[[:szy:|szy]]</code> | [[:szy:Special:Statistics|2&nbsp;736]] | [[:szy:Special:Statistics|6&nbsp;389]] | [[:szy:Special:Statistics|140&nbsp;199]] | [[:szy:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:szy:Special:ListUsers|4&nbsp;153]] | [[:szy:Special:ActiveUsers|10]] | [[:szy:Special:ListFiles|0]] | 39 |- | 261 | [[Idioma pangasinense|Pangasinense]] | Pangasinan | <code>[[:pag:|pag]]</code> | [[:pag:Special:Statistics|2&nbsp;620]] | [[:pag:Special:Statistics|6&nbsp;776]] | [[:pag:Special:Statistics|79&nbsp;364]] | [[:pag:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:pag:Special:ListUsers|9&nbsp;790]] | [[:pag:Special:ActiveUsers|21]] | [[:pag:Special:ListFiles|0]] | 29 |- | 262 | [[atayal]] | atayal | <code>[[:tay:|tay]]</code> | [[:tay:Special:Statistics|2&nbsp;581]] | [[:tay:Special:Statistics|3&nbsp;325]] | [[:tay:Special:Statistics|64&nbsp;833]] | [[:tay:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:tay:Special:ListUsers|2&nbsp;683]] | [[:tay:Special:ActiveUsers|11]] | [[:tay:Special:ListFiles|0]] | 2 |- | 263 | [[Idioma ingusetiu|Ingusetio]] | ГӀалгӀай | <code>[[:inh:|inh]]</code> | [[:inh:Special:Statistics|2&nbsp;527]] | [[:inh:Special:Statistics|17&nbsp;170]] | [[:inh:Special:Statistics|74&nbsp;075]] | [[:inh:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:inh:Special:ListUsers|6&nbsp;116]] | [[:inh:Special:ActiveUsers|13]] | [[:inh:Special:ListFiles|39]] | 145 |- | 264 | [[Idioma xhosa|Xhosa]] | isiXhosa | <code>[[:xh:|xh]]</code> | [[:xh:Special:Statistics|2&nbsp;410]] | [[:xh:Special:Statistics|5&nbsp;629]] | [[:xh:Special:Statistics|40&nbsp;370]] | [[:xh:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:xh:Special:ListUsers|15&nbsp;813]] | [[:xh:Special:ActiveUsers|37]] | [[:xh:Special:ListFiles|0]] | 13 |- | 265 | [[{{#language:iba|ast}}]] | {{lang|iba|{{#language:iba}}}} | <code>[[:iba:|iba]]</code> | [[:iba:Special:Statistics|2&nbsp;352]] | [[:iba:Special:Statistics|6&nbsp;354]] | [[:iba:Special:Statistics|18&nbsp;555]] | [[:iba:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:iba:Special:ListUsers|2&nbsp;177]] | [[:iba:Special:ActiveUsers|15]] | [[:iba:Special:ListFiles|0]] | 8 |- | 266 | [[Idioma kikuyu]] | Gĩkũyũ | <code>[[:ki:|ki]]</code> | [[:ki:Special:Statistics|2&nbsp;325]] | [[:ki:Special:Statistics|4&nbsp;131]] | [[:ki:Special:Statistics|23&nbsp;541]] | [[:ki:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ki:Special:ListUsers|10&nbsp;373]] | [[:ki:Special:ActiveUsers|17]] | [[:ki:Special:ListFiles|0]] | 3 |- | 267 | [[:en:Atikamekw|Atikamekw]] | Atikamekw | <code>[[:atj:|atj]]</code> | [[:atj:Special:Statistics|2&nbsp;079]] | [[:atj:Special:Statistics|3&nbsp;295]] | [[:atj:Special:Statistics|16&nbsp;879]] | [[:atj:Special:ListUsers/sysop|9]] | [[:atj:Special:ListUsers|6&nbsp;028]] | [[:atj:Special:ActiveUsers|14]] | [[:atj:Special:ListFiles|0]] | 2 |- | 268 | [[Novial]] | Novial | <code>[[:nov:|nov]]</code> | [[:nov:Special:Statistics|2&nbsp;070]] | [[:nov:Special:Statistics|5&nbsp;172]] | [[:nov:Special:Statistics|181&nbsp;368]] | [[:nov:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:nov:Special:ListUsers|13&nbsp;519]] | [[:nov:Special:ActiveUsers|21]] | [[:nov:Special:ListFiles|0]] | 79 |- | 269 | [[Alemán de Pennsylvania]] | Deitsch | <code>[[:pdc:|pdc]]</code> | [[:pdc:Special:Statistics|2&nbsp;052]] | [[:pdc:Special:Statistics|5&nbsp;914]] | [[:pdc:Special:Statistics|107&nbsp;484]] | [[:pdc:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:pdc:Special:ListUsers|38&nbsp;984]] | [[:pdc:Special:ActiveUsers|37]] | [[:pdc:Special:ListFiles|0]] | 64 |- | 270 | [[Idioma tonganu|Tonganu]] | lea faka-Tonga | <code>[[:to:|to]]</code> | [[:to:Special:Statistics|2&nbsp;045]] | [[:to:Special:Statistics|5&nbsp;525]] | [[:to:Special:Statistics|43&nbsp;931]] | [[:to:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:to:Special:ListUsers|12&nbsp;748]] | [[:to:Special:ActiveUsers|15]] | [[:to:Special:ListFiles|12]] | 23 |- | 271 | [[Oromu]] | Oromoo | <code>[[:om:|om]]</code> | [[:om:Special:Statistics|1&nbsp;968]] | [[:om:Special:Statistics|5&nbsp;348]] | [[:om:Special:Statistics|45&nbsp;566]] | [[:om:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:om:Special:ListUsers|13&nbsp;751]] | [[:om:Special:ActiveUsers|35]] | [[:om:Special:ListFiles|0]] | 25 |- | 272 | [[Kikongo]] | Kongo | <code>[[:kg:|kg]]</code> | [[:kg:Special:Statistics|1&nbsp;945]] | [[:kg:Special:Statistics|4&nbsp;421]] | [[:kg:Special:Statistics|52&nbsp;012]] | [[:kg:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kg:Special:ListUsers|12&nbsp;798]] | [[:kg:Special:ActiveUsers|16]] | [[:kg:Special:ListFiles|0]] | 19 |- | 273 | [[:en:Aramaic|Aramaic]] | ܐܪܡܝܐ | <code>[[:arc:|arc]]</code> | [[:arc:Special:Statistics|1&nbsp;918]] | [[:arc:Special:Statistics|6&nbsp;357]] | [[:arc:Special:Statistics|97&nbsp;520]] | [[:arc:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:arc:Special:ListUsers|23&nbsp;632]] | [[:arc:Special:ActiveUsers|20]] | [[:arc:Special:ListFiles|0]] | 82 |- | 274 | [[{{#language:dtp|ast}}]] | {{lang|dtp|{{#language:dtp}}}} | <code>[[:dtp:|dtp]]</code> | [[:dtp:Special:Statistics|1&nbsp;799]] | [[:dtp:Special:Statistics|7&nbsp;460]] | [[:dtp:Special:Statistics|23&nbsp;723]] | [[:dtp:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:dtp:Special:ListUsers|2&nbsp;739]] | [[:dtp:Special:ActiveUsers|48]] | [[:dtp:Special:ListFiles|0]] | 31 |- | 275 | [[fanti]] | fat | <code>[[:fat:|fat]]</code> | [[:fat:Special:Statistics|1&nbsp;796]] | [[:fat:Special:Statistics|4&nbsp;776]] | [[:fat:Special:Statistics|25&nbsp;581]] | [[:fat:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:fat:Special:ListUsers|2&nbsp;414]] | [[:fat:Special:ActiveUsers|9]] | [[:fat:Special:ListFiles|0]] | 15 |- | 276 | [[Nias]] | Li Niha | <code>[[:nia:|nia]]</code> | [[:nia:Special:Statistics|1&nbsp;770]] | [[:nia:Special:Statistics|4&nbsp;474]] | [[:nia:Special:Statistics|27&nbsp;238]] | [[:nia:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:nia:Special:ListUsers|2&nbsp;794]] | [[:nia:Special:ActiveUsers|11]] | [[:nia:Special:ListFiles|0]] | 14 |- | 277 | [[Wolof]] | Wolof | <code>[[:wo:|wo]]</code> | [[:wo:Special:Statistics|1&nbsp;747]] | [[:wo:Special:Statistics|5&nbsp;579]] | [[:wo:Special:Statistics|107&nbsp;304]] | [[:wo:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:wo:Special:ListUsers|17&nbsp;409]] | [[:wo:Special:ActiveUsers|16]] | [[:wo:Special:ListFiles|0]] | 93 |- | 278 | [[Xamaicanu]] | Patois | <code>[[:jam:|jam]]</code> | [[:jam:Special:Statistics|1&nbsp;732]] | [[:jam:Special:Statistics|3&nbsp;138]] | [[:jam:Special:Statistics|22&nbsp;738]] | [[:jam:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:jam:Special:ListUsers|12&nbsp;151]] | [[:jam:Special:ActiveUsers|14]] | [[:jam:Special:ListFiles|0]] | 5 |- | 279 | [[Sesotho]] | Sesotho | <code>[[:st:|st]]</code> | [[:st:Special:Statistics|1&nbsp;720]] | [[:st:Special:Statistics|5&nbsp;732]] | [[:st:Special:Statistics|37&nbsp;807]] | [[:st:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:st:Special:ListUsers|12&nbsp;616]] | [[:st:Special:ActiveUsers|24]] | [[:st:Special:ListFiles|0]] | 36 |- | 280 | [[Idioma kikuyu|Kikuyu]] | Kabɩyɛ | <code>[[:kbp:|kbp]]</code> | [[:kbp:Special:Statistics|1&nbsp;714]] | [[:kbp:Special:Statistics|3&nbsp;448]] | [[:kbp:Special:Statistics|18&nbsp;613]] | [[:kbp:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kbp:Special:ListUsers|5&nbsp;802]] | [[:kbp:Special:ActiveUsers|13]] | [[:kbp:Special:ListFiles|0]] | 6 |- | 281 | [[Idioma fixanu|Fixanu]] | Na Vosa Vakaviti | <code>[[:fj:|fj]]</code> | [[:fj:Special:Statistics|1&nbsp;711]] | [[:fj:Special:Statistics|4&nbsp;534]] | [[:fj:Special:Statistics|38&nbsp;641]] | [[:fj:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:fj:Special:ListUsers|10&nbsp;692]] | [[:fj:Special:ActiveUsers|15]] | [[:fj:Special:ListFiles|0]] | 23 |- | 282 | [[angika]] | अंगिका | <code>[[:anp:|anp]]</code> | [[:anp:Special:Statistics|1&nbsp;682]] | [[:anp:Special:Statistics|5&nbsp;307]] | [[:anp:Special:Statistics|22&nbsp;950]] | [[:anp:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:anp:Special:ListUsers|3&nbsp;700]] | [[:anp:Special:ActiveUsers|24]] | [[:anp:Special:ListFiles|0]] | 20 |- | 283 | [[gun]] | Gungbe | <code>[[:guw:|guw]]</code> | [[:guw:Special:Statistics|1&nbsp;682]] | [[:guw:Special:Statistics|2&nbsp;983]] | [[:guw:Special:Statistics|44&nbsp;812]] | [[:guw:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:guw:Special:ListUsers|2&nbsp;373]] | [[:guw:Special:ActiveUsers|30]] | [[:guw:Special:ListFiles|0]] | 9 |- | 284 | [[Cabardianu]] | Адыгэбзэ | <code>[[:kbd:|kbd]]</code> | [[:kbd:Special:Statistics|1&nbsp;660]] | [[:kbd:Special:Statistics|7&nbsp;120]] | [[:kbd:Special:Statistics|48&nbsp;703]] | [[:kbd:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:kbd:Special:ListUsers|11&nbsp;479]] | [[:kbd:Special:ActiveUsers|23]] | [[:kbd:Special:ListFiles|0]] | 74 |- | 285 | [[{{#language:knc|ast}}]] | {{lang|knc|{{#language:knc}}}} | <code>[[:knc:|knc]]</code> | [[:knc:Special:Statistics|1&nbsp;641]] | [[:knc:Special:Statistics|2&nbsp;539]] | [[:knc:Special:Statistics|28&nbsp;245]] | [[:knc:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:knc:Special:ListUsers|1&nbsp;364]] | [[:knc:Special:ActiveUsers|10]] | [[:knc:Special:ListFiles|0]] | 3 |- | 286 | [[Idioma calmucu|Calmucu]] | хальмг | <code>[[:xal:|xal]]</code> | [[:xal:Special:Statistics|1&nbsp;594]] | [[:xal:Special:Statistics|12&nbsp;492]] | [[:xal:Special:Statistics|92&nbsp;676]] | [[:xal:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:xal:Special:ListUsers|11&nbsp;264]] | [[:xal:Special:ActiveUsers|14]] | [[:xal:Special:ListFiles|0]] | 347 |- | 287 | [[N'ko]] | ߒߞߏ | <code>[[:nqo:|nqo]]</code> | [[:nqo:Special:Statistics|1&nbsp;588]] | [[:nqo:Special:Statistics|3&nbsp;455]] | [[:nqo:Special:Statistics|12&nbsp;798]] | [[:nqo:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:nqo:Special:ListUsers|5&nbsp;814]] | [[:nqo:Special:ActiveUsers|13]] | [[:nqo:Special:ListFiles|0]] | 5 |- | 288 | [[pidgin nixerianu]] | Naijá | <code>[[:pcm:|pcm]]</code> | [[:pcm:Special:Statistics|1&nbsp;551]] | [[:pcm:Special:Statistics|2&nbsp;827]] | [[:pcm:Special:Statistics|30&nbsp;854]] | [[:pcm:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:pcm:Special:ListUsers|3&nbsp;539]] | [[:pcm:Special:ActiveUsers|16]] | [[:pcm:Special:ListFiles|0]] | 7 |- | 289 | [[tyap]] | tyap | <code>[[:kcg:|kcg]]</code> | [[:kcg:Special:Statistics|1&nbsp;532]] | [[:kcg:Special:Statistics|6&nbsp;764]] | [[:kcg:Special:Statistics|41&nbsp;264]] | [[:kcg:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:kcg:Special:ListUsers|2&nbsp;774]] | [[:kcg:Special:ActiveUsers|23]] | [[:kcg:Special:ListFiles|1]] | 71 |- | 290 | [[Bislama]] | Bislama | <code>[[:bi:|bi]]</code> | [[:bi:Special:Statistics|1&nbsp;487]] | [[:bi:Special:Statistics|3&nbsp;474]] | [[:bi:Special:Statistics|44&nbsp;152]] | [[:bi:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:bi:Special:ListUsers|15&nbsp;298]] | [[:bi:Special:ActiveUsers|17]] | [[:bi:Special:ListFiles|0]] | 23 |- | 291 | [[Tok pisin]] | Tok Pisin | <code>[[:tpi:|tpi]]</code> | [[:tpi:Special:Statistics|1&nbsp;415]] | [[:tpi:Special:Statistics|5&nbsp;767]] | [[:tpi:Special:Statistics|89&nbsp;530]] | [[:tpi:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:tpi:Special:ListUsers|15&nbsp;961]] | [[:tpi:Special:ActiveUsers|16]] | [[:tpi:Special:ListFiles|0]] | 147 |- | 292 | [[{{#language:bbc|ast}}]] | {{lang|bbc|{{#language:bbc}}}} | <code>[[:bbc:|bbc]]</code> | [[:bbc:Special:Statistics|1&nbsp;415]] | [[:bbc:Special:Statistics|2&nbsp;689]] | [[:bbc:Special:Statistics|16&nbsp;383]] | [[:bbc:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:bbc:Special:ListUsers|2&nbsp;472]] | [[:bbc:Special:ActiveUsers|12]] | [[:bbc:Special:ListFiles|0]] | 5 |- | 293 | [[Tetun]] | tetun | <code>[[:tet:|tet]]</code> | [[:tet:Special:Statistics|1&nbsp;384]] | [[:tet:Special:Statistics|3&nbsp;973]] | [[:tet:Special:Statistics|70&nbsp;155]] | [[:tet:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:tet:Special:ListUsers|11&nbsp;273]] | [[:tet:Special:ActiveUsers|14]] | [[:tet:Special:ListFiles|0]] | 62 |- | 295 | [[idioma cheyenne|Cheyenne]] | Tsetsêhestâhese | <code>[[:chy:|chy]]</code> | [[:chy:Special:Statistics|1&nbsp;372]] | [[:chy:Special:Statistics|2&nbsp;958]] | [[:chy:Special:Statistics|26&nbsp;364]] | [[:chy:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:chy:Special:ListUsers|13&nbsp;912]] | [[:chy:Special:ActiveUsers|16]] | [[:chy:Special:ListFiles|0]] | 12 |- | 296 | [[Antiguu eslavu eclesiásticu]] | словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ | <code>[[:cu:|cu]]</code> | [[:cu:Special:Statistics|1&nbsp;351]] | [[:cu:Special:Statistics|5&nbsp;938]] | [[:cu:Special:Statistics|86&nbsp;922]] | [[:cu:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:cu:Special:ListUsers|29&nbsp;078]] | [[:cu:Special:ActiveUsers|24]] | [[:cu:Special:ListFiles|0]] | 169 |- | 297 | [[Lojban]] | Lojban | <code>[[:jbo:|jbo]]</code> | [[:jbo:Special:Statistics|1&nbsp;350]] | [[:jbo:Special:Statistics|5&nbsp;831]] | [[:jbo:Special:Statistics|113&nbsp;736]] | [[:jbo:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:jbo:Special:ListUsers|19&nbsp;488]] | [[:jbo:Special:ActiveUsers|22]] | [[:jbo:Special:ListFiles|0]] | 215 |- | 298 | [[frafra]] | gurenɛ | <code>[[:gur:|gur]]</code> | [[:gur:Special:Statistics|1&nbsp;347]] | [[:gur:Special:Statistics|2&nbsp;607]] | [[:gur:Special:Statistics|22&nbsp;899]] | [[:gur:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:gur:Special:ListUsers|2&nbsp;205]] | [[:gur:Special:ActiveUsers|23]] | [[:gur:Special:ListFiles|0]] | 8 |- | 299 | [[{{#language:mos|ast}}]] | {{lang|mos|{{#language:mos}}}} | <code>[[:mos:|mos]]</code> | [[:mos:Special:Statistics|1&nbsp;316]] | [[:mos:Special:Statistics|2&nbsp;113]] | [[:mos:Special:Statistics|31&nbsp;627]] | [[:mos:Special:ListUsers/sysop|0]] | [[:mos:Special:ListUsers|1&nbsp;551]] | [[:mos:Special:ActiveUsers|5]] | [[:mos:Special:ListFiles|0]] | 5 |- | 300 | [[{{#language:kai|ast}}]] | {{lang|kai|{{#language:kai}}}} | <code>[[:kai:|kai]]</code> | [[:kai:Special:Statistics|1&nbsp;315]] | [[:kai:Special:Statistics|2&nbsp;622]] | [[:kai:Special:Statistics|11&nbsp;797]] | [[:kai:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:kai:Special:ListUsers|249]] | [[:kai:Special:ActiveUsers|21]] | [[:kai:Special:ListFiles|0]] | 4 |- | 301 | [[{{#language:kus|ast}}]] | {{lang|kus|{{#language:kus}}}} | <code>[[:kus:|kus]]</code> | [[:kus:Special:Statistics|1&nbsp;310]] | [[:kus:Special:Statistics|2&nbsp;008]] | [[:kus:Special:Statistics|16&nbsp;848]] | [[:kus:Special:ListUsers/sysop|0]] | [[:kus:Special:ListUsers|1&nbsp;107]] | [[:kus:Special:ActiveUsers|11]] | [[:kus:Special:ListFiles|0]] | 2 |- | 302 | [[Idioma ewé|Ewé]] | eʋegbe | <code>[[:ee:|ee]]</code> | [[:ee:Special:Statistics|1&nbsp;301]] | [[:ee:Special:Statistics|4&nbsp;251]] | [[:ee:Special:Statistics|61&nbsp;262]] | [[:ee:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ee:Special:ListUsers|16&nbsp;942]] | [[:ee:Special:ActiveUsers|23]] | [[:ee:Special:ListFiles|0]] | 74 |- | 303 | [[{{#language:rsk|ast}}]] | {{lang|rsk|{{#language:rsk}}}} | <code>[[:rsk:|rsk]]</code> | [[:rsk:Special:Statistics|1&nbsp;256]] | [[:rsk:Special:Statistics|2&nbsp;730]] | [[:rsk:Special:Statistics|17&nbsp;674]] | [[:rsk:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:rsk:Special:ListUsers|2&nbsp;026]] | [[:rsk:Special:ActiveUsers|20]] | [[:rsk:Special:ListFiles|0]] | 9 |- | 304 | [[Idioma tahitianu|Tahitianu]] | reo tahiti | <code>[[:ty:|ty]]</code> | [[:ty:Special:Statistics|1&nbsp;250]] | [[:ty:Special:Statistics|3&nbsp;070]] | [[:ty:Special:Statistics|54&nbsp;154]] | [[:ty:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ty:Special:ListUsers|8&nbsp;623]] | [[:ty:Special:ActiveUsers|7]] | [[:ty:Special:ListFiles|0]] | 37 |- | 305 | [[{{#language:syl|ast}}]] | {{lang|syl|{{#language:syl}}}} | <code>[[:syl:|syl]]</code> | [[:syl:Special:Statistics|1&nbsp;231]] | [[:syl:Special:Statistics|6&nbsp;483]] | [[:syl:Special:Statistics|30&nbsp;211]] | [[:syl:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:syl:Special:ListUsers|1&nbsp;664]] | [[:syl:Special:ActiveUsers|20]] | [[:syl:Special:ListFiles|0]] | 85 |- | 306 | [[{{#language:btm|ast}}]] | {{lang|btm|{{#language:btm}}}} | <code>[[:btm:|btm]]</code> | [[:btm:Special:Statistics|1&nbsp;210]] | [[:btm:Special:Statistics|2&nbsp;724]] | [[:btm:Special:Statistics|12&nbsp;252]] | [[:btm:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:btm:Special:ListUsers|1&nbsp;500]] | [[:btm:Special:ActiveUsers|17]] | [[:btm:Special:ListFiles|0]] | 7 |- | 307 | [[Idioma samoanu|Samoanu]] | Gagana Samoa | <code>[[:sm:|sm]]</code> | [[:sm:Special:Statistics|1&nbsp;201]] | [[:sm:Special:Statistics|6&nbsp;243]] | [[:sm:Special:Statistics|48&nbsp;126]] | [[:sm:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:sm:Special:ListUsers|12&nbsp;100]] | [[:sm:Special:ActiveUsers|12]] | [[:sm:Special:ListFiles|0]] | 136 |- | 308 | [[seediq]] | seediq | <code>[[:trv:|trv]]</code> | [[:trv:Special:Statistics|1&nbsp;201]] | [[:trv:Special:Statistics|2&nbsp;214]] | [[:trv:Special:Statistics|104&nbsp;106]] | [[:trv:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:trv:Special:ListUsers|2&nbsp;928]] | [[:trv:Special:ActiveUsers|7]] | [[:trv:Special:ListFiles|0]] | 33 |- | 309 | [[{{#language:rki|ast}}]] | {{lang|rki|{{#language:rki}}}} | <code>[[:rki:|rki]]</code> | [[:rki:Special:Statistics|1&nbsp;157]] | [[:rki:Special:Statistics|3&nbsp;909]] | [[:rki:Special:Statistics|17&nbsp;787]] | [[:rki:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:rki:Special:ListUsers|1&nbsp;003]] | [[:rki:Special:ActiveUsers|16]] | [[:rki:Special:ListFiles|0]] | 26 |- | 310 | [[amis]] | Pangcah / 'Amis | <code>[[:ami:|ami]]</code> | [[:ami:Special:Statistics|1&nbsp;148]] | [[:ami:Special:Statistics|2&nbsp;287]] | [[:ami:Special:Statistics|48&nbsp;484]] | [[:ami:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ami:Special:ListUsers|3&nbsp;566]] | [[:ami:Special:ActiveUsers|13]] | [[:ami:Special:ListFiles|0]] | 21 |- | 311 | [[Idioma suazi|Suazi]] | SiSwati | <code>[[:ss:|ss]]</code> | [[:ss:Special:Statistics|1&nbsp;139]] | [[:ss:Special:Statistics|3&nbsp;471]] | [[:ss:Special:Statistics|42&nbsp;419]] | [[:ss:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:ss:Special:ListUsers|10&nbsp;225]] | [[:ss:Special:ActiveUsers|13]] | [[:ss:Special:ListFiles|0]] | 51 |- | 312 | [[:en:Latgalian]] | latgaļu | <code>[[:ltg:|ltg]]</code> | [[:ltg:Special:Statistics|1&nbsp;133]] | [[:ltg:Special:Statistics|3&nbsp;261]] | [[:ltg:Special:Statistics|37&nbsp;686]] | [[:ltg:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ltg:Special:ListUsers|8&nbsp;669]] | [[:ltg:Special:ActiveUsers|12]] | [[:ltg:Special:ListFiles|0]] | 41 |- | 313 | [[Sranan]] | Sranantongo | <code>[[:srn:|srn]]</code> | [[:srn:Special:Statistics|1&nbsp;128]] | [[:srn:Special:Statistics|2&nbsp;732]] | [[:srn:Special:Statistics|40&nbsp;041]] | [[:srn:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:srn:Special:ListUsers|8&nbsp;927]] | [[:srn:Special:ActiveUsers|8]] | [[:srn:Special:ListFiles|0]] | 30 |- | 314 | [[idioma altái|altái]] | алтай тил | <code>[[:alt:|alt]]</code> | [[:alt:Special:Statistics|1&nbsp;109]] | [[:alt:Special:Statistics|7&nbsp;173]] | [[:alt:Special:Statistics|48&nbsp;781]] | [[:alt:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:alt:Special:ListUsers|4&nbsp;463]] | [[:alt:Special:ActiveUsers|24]] | [[:alt:Special:ListFiles|0]] | 203 |- | 315 | [[Idioma chichewa|Chichewa]] | Chi-Chewa | <code>[[:ny:|ny]]</code> | [[:ny:Special:Statistics|1&nbsp;105]] | [[:ny:Special:Statistics|5&nbsp;366]] | [[:ny:Special:Statistics|48&nbsp;373]] | [[:ny:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ny:Special:ListUsers|12&nbsp;644]] | [[:ny:Special:ActiveUsers|17]] | [[:ny:Special:ListFiles|0]] | 134 |- | 316 | [[{{#language:igl|ast}}]] | {{lang|igl|{{#language:igl}}}} | <code>[[:igl:|igl]]</code> | [[:igl:Special:Statistics|1&nbsp;092]] | [[:igl:Special:Statistics|1&nbsp;526]] | [[:igl:Special:Statistics|34&nbsp;747]] | [[:igl:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:igl:Special:ListUsers|1&nbsp;355]] | [[:igl:Special:ActiveUsers|24]] | [[:igl:Special:ListFiles|0]] | 4 |- | 317 | [[Lak]] | лакку | <code>[[:lbe:|lbe]]</code> | [[:lbe:Special:Statistics|1&nbsp;089]] | [[:lbe:Special:Statistics|16&nbsp;132]] | [[:lbe:Special:Statistics|54&nbsp;981]] | [[:lbe:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:lbe:Special:ListUsers|9&nbsp;669]] | [[:lbe:Special:ActiveUsers|9]] | [[:lbe:Special:ListFiles|0]] | 650 |- | 318 | [[Idioma tsonga|Tsonga]] | Xitsonga | <code>[[:ts:|ts]]</code> | [[:ts:Special:Statistics|1&nbsp;084]] | [[:ts:Special:Statistics|4&nbsp;555]] | [[:ts:Special:Statistics|41&nbsp;479]] | [[:ts:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ts:Special:ListUsers|12&nbsp;603]] | [[:ts:Special:ActiveUsers|19]] | [[:ts:Special:ListFiles|0]] | 93 |- | 319 | [[Criollu guyanés francés]] | Kriyòl Gwiyannen | <code>[[:gcr:|gcr]]</code> | [[:gcr:Special:Statistics|1&nbsp;076]] | [[:gcr:Special:Statistics|2&nbsp;673]] | [[:gcr:Special:Statistics|17&nbsp;671]] | [[:gcr:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:gcr:Special:ListUsers|4&nbsp;330]] | [[:gcr:Special:ActiveUsers|15]] | [[:gcr:Special:ListFiles|0]] | 15 |- | 320 | [[Idioma góticu|Góticu]] | 𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺 | <code>[[:got:|got]]</code> | [[:got:Special:Statistics|1&nbsp;007]] | [[:got:Special:Statistics|3&nbsp;993]] | [[:got:Special:Statistics|48&nbsp;653]] | [[:got:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:got:Special:ListUsers|22&nbsp;723]] | [[:got:Special:ActiveUsers|28]] | [[:got:Special:ListFiles|0]] | 107 |- | 321 | [[Cheroqui]] | ᏣᎳᎩ | <code>[[:chr:|chr]]</code> | [[:chr:Special:Statistics|991]] | [[:chr:Special:Statistics|4&nbsp;022]] | [[:chr:Special:Statistics|51&nbsp;365]] | [[:chr:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:chr:Special:ListUsers|30&nbsp;937]] | [[:chr:Special:ActiveUsers|35]] | [[:chr:Special:ListFiles|0]] | 119 |- | 322 | [[Idioma vienda|Vienda]] | Tshivenda | <code>[[:ve:|ve]]</code> | [[:ve:Special:Statistics|894]] | [[:ve:Special:Statistics|2&nbsp;637]] | [[:ve:Special:Statistics|22&nbsp;344]] | [[:ve:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ve:Special:ListUsers|9&nbsp;424]] | [[:ve:Special:ActiveUsers|15]] | [[:ve:Special:ListFiles|0]] | 32 |- | 323 | [[Idioma bambara|Bambara]] | bamanankan | <code>[[:bm:|bm]]</code> | [[:bm:Special:Statistics|871]] | [[:bm:Special:Statistics|3&nbsp;214]] | [[:bm:Special:Statistics|42&nbsp;125]] | [[:bm:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:bm:Special:ListUsers|12&nbsp;621]] | [[:bm:Special:ActiveUsers|18]] | [[:bm:Special:ListFiles|0]] | 95 |- | 324 | [[Romanín]] | Romani | <code>[[:rmy:|rmy]]</code> | [[:rmy:Special:Statistics|757]] | [[:rmy:Special:Statistics|2&nbsp;851]] | [[:rmy:Special:Statistics|57&nbsp;271]] | [[:rmy:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:rmy:Special:ListUsers|19&nbsp;499]] | [[:rmy:Special:ActiveUsers|12]] | [[:rmy:Special:ListFiles|0]] | 154 |- | 325 | [[{{#language:nup|ast}}]] | {{lang|nup|{{#language:nup}}}} | <code>[[:nup:|nup]]</code> | [[:nup:Special:Statistics|734]] | [[:nup:Special:Statistics|1&nbsp;490]] | [[:nup:Special:Statistics|19&nbsp;820]] | [[:nup:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:nup:Special:ListUsers|1&nbsp;087]] | [[:nup:Special:ActiveUsers|17]] | [[:nup:Special:ListFiles|0]] | 14 |- | 326 | [[Kirundi]] | Kirundi | <code>[[:rn:|rn]]</code> | [[:rn:Special:Statistics|706]] | [[:rn:Special:Statistics|2&nbsp;672]] | [[:rn:Special:Statistics|26&nbsp;904]] | [[:rn:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:rn:Special:ListUsers|11&nbsp;303]] | [[:rn:Special:ActiveUsers|10]] | [[:rn:Special:ListFiles|0]] | 78 |- | 327 | [[wayú]] | wayuunaiki | <code>[[:guc:|guc]]</code> | [[:guc:Special:Statistics|698]] | [[:guc:Special:Statistics|1&nbsp;382]] | [[:guc:Special:Statistics|18&nbsp;313]] | [[:guc:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:guc:Special:ListUsers|2&nbsp;640]] | [[:guc:Special:ActiveUsers|31]] | [[:guc:Special:ListFiles|0]] | 13 |- | 328 | [[Idioma adigué|Adigué]] | адыгабзэ | <code>[[:ady:|ady]]</code> | [[:ady:Special:Statistics|640]] | [[:ady:Special:Statistics|4&nbsp;917]] | [[:ady:Special:Statistics|16&nbsp;976]] | [[:ady:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ady:Special:ListUsers|10&nbsp;302]] | [[:ady:Special:ActiveUsers|22]] | [[:ady:Special:ListFiles|0]] | 154 |- | 329 | [[Idioma iñupiaq|Iñupiaq]] | Iñupiak | <code>[[:ik:|ik]]</code> | [[:ik:Special:Statistics|595]] | [[:ik:Special:Statistics|2&nbsp;678]] | [[:ik:Special:Statistics|40&nbsp;494]] | [[:ik:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ik:Special:ListUsers|10&nbsp;283]] | [[:ik:Special:ActiveUsers|17]] | [[:ik:Special:ListFiles|0]] | 185 |- | 330 | [[Idioma chamorru|Chamorru]] | Chamoru | <code>[[:ch:|ch]]</code> | [[:ch:Special:Statistics|559]] | [[:ch:Special:Statistics|2&nbsp;571]] | [[:ch:Special:Statistics|24&nbsp;567]] | [[:ch:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ch:Special:ListUsers|18&nbsp;283]] | [[:ch:Special:ActiveUsers|11]] | [[:ch:Special:ListFiles|0]] | 124 |- | 331 | [[:en:Pontic|Pontic]] | Ποντιακά | <code>[[:pnt:|pnt]]</code> | [[:pnt:Special:Statistics|538]] | [[:pnt:Special:Statistics|2&nbsp;470]] | [[:pnt:Special:Statistics|37&nbsp;365]] | [[:pnt:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:pnt:Special:ListUsers|12&nbsp;474]] | [[:pnt:Special:ActiveUsers|8]] | [[:pnt:Special:ListFiles|0]] | 195 |- | 332 | [[{{#language:tdd|ast}}]] | {{lang|tdd|{{#language:tdd}}}} | <code>[[:tdd:|tdd]]</code> | [[:tdd:Special:Statistics|449]] | [[:tdd:Special:Statistics|2&nbsp;373]] | [[:tdd:Special:Statistics|7&nbsp;550]] | [[:tdd:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:tdd:Special:ListUsers|1&nbsp;087]] | [[:tdd:Special:ActiveUsers|6]] | [[:tdd:Special:ListFiles|0]] | 58 |- | 333 | [[Llingües inuit|Inuit]] | ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut | <code>[[:iu:|iu]]</code> | [[:iu:Special:Statistics|433]] | [[:iu:Special:Statistics|3&nbsp;014]] | [[:iu:Special:Statistics|48&nbsp;817]] | [[:iu:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:iu:Special:ListUsers|41&nbsp;022]] | [[:iu:Special:ActiveUsers|40]] | [[:iu:Special:ListFiles|0]] | 575 |- | 334 | [[{{#language:ann|ast}}]] | {{lang|ann|{{#language:ann}}}} | <code>[[:ann:|ann]]</code> | [[:ann:Special:Statistics|433]] | [[:ann:Special:Statistics|930]] | [[:ann:Special:Statistics|4&nbsp;991]] | [[:ann:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ann:Special:ListUsers|1&nbsp;212]] | [[:ann:Special:ActiveUsers|10]] | [[:ann:Special:ListFiles|0]] | 7 |- | 335 | [[Idioma dzongkha|Dzongkha]] | ཇོང་ཁ | <code>[[:dz:|dz]]</code> | [[:dz:Special:Statistics|388]] | [[:dz:Special:Statistics|5&nbsp;743]] | [[:dz:Special:Statistics|39&nbsp;581]] | [[:dz:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:dz:Special:ListUsers|13&nbsp;226]] | [[:dz:Special:ActiveUsers|39]] | [[:dz:Special:ListFiles|0]] | 1&nbsp;313 |- | 336 | [[paiwan]] | pinayuanan | <code>[[:pwn:|pwn]]</code> | [[:pwn:Special:Statistics|376]] | [[:pwn:Special:Statistics|636]] | [[:pwn:Special:Statistics|13&nbsp;031]] | [[:pwn:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:pwn:Special:ListUsers|2&nbsp;610]] | [[:pwn:Special:ActiveUsers|6]] | [[:pwn:Special:ListFiles|0]] | 10 |- | 337 | [[Idioma tigriña|Tigriña]] | ትግርኛ | <code>[[:ti:|ti]]</code> | [[:ti:Special:Statistics|363]] | [[:ti:Special:Statistics|3&nbsp;060]] | [[:ti:Special:Statistics|25&nbsp;902]] | [[:ti:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ti:Special:ListUsers|11&nbsp;327]] | [[:ti:Special:ActiveUsers|22]] | [[:ti:Special:ListFiles|0]] | 467 |- | 338 | [[Sangu]] | Sängö | <code>[[:sg:|sg]]</code> | [[:sg:Special:Statistics|354]] | [[:sg:Special:Statistics|1&nbsp;954]] | [[:sg:Special:Statistics|21&nbsp;734]] | [[:sg:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:sg:Special:ListUsers|7&nbsp;809]] | [[:sg:Special:ActiveUsers|16]] | [[:sg:Special:ListFiles|0]] | 227 |- | 339 | [[Idioma dinka|Dinka]] | Thuɔŋjäŋ | <code>[[:din:|din]]</code> | [[:din:Special:Statistics|324]] | [[:din:Special:Statistics|1&nbsp;063]] | [[:din:Special:Statistics|9&nbsp;245]] | [[:din:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:din:Special:ListUsers|7&nbsp;623]] | [[:din:Special:ActiveUsers|15]] | [[:din:Special:ListFiles|0]] | 45 |- | 340 | [[{{#language:nr|ast}}]] | {{lang|nr|{{#language:nr}}}} | <code>[[:nr:|nr]]</code> | [[:nr:Special:Statistics|315]] | [[:nr:Special:Statistics|939]] | [[:nr:Special:Statistics|6&nbsp;236]] | [[:nr:Special:ListUsers/sysop|0]] | [[:nr:Special:ListUsers|1&nbsp;457]] | [[:nr:Special:ActiveUsers|14]] | [[:nr:Special:ListFiles|0]] | 26 |- | 341 | [[Pali]] | पालि | <code>[[:pi:|pi]]</code> | [[:pi:Special:Statistics|299]] | [[:pi:Special:Statistics|1&nbsp;820]] | [[:pi:Special:Statistics|103&nbsp;457]] | [[:pi:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:pi:Special:ListUsers|8&nbsp;430]] | [[:pi:Special:ActiveUsers|11]] | [[:pi:Special:ListFiles|1]] | 1&nbsp;471 |- | 342 | [[{{#language:kaj|ast}}]] | {{lang|kaj|{{#language:kaj}}}} | <code>[[:kaj:|kaj]]</code> | [[:kaj:Special:Statistics|255]] | [[:kaj:Special:Statistics|1&nbsp;128]] | [[:kaj:Special:Statistics|23&nbsp;953]] | [[:kaj:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kaj:Special:ListUsers|437]] | [[:kaj:Special:ActiveUsers|17]] | [[:kaj:Special:ListFiles|0]] | 249 |- | 343 | [[{{#language:ppl|ast}}]] | {{lang|ppl|{{#language:ppl}}}} | <code>[[:ppl:|ppl]]</code> | [[:ppl:Special:Statistics|249]] | [[:ppl:Special:Statistics|1&nbsp;260]] | [[:ppl:Special:Statistics|9&nbsp;694]] | [[:ppl:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:ppl:Special:ListUsers|458]] | [[:ppl:Special:ActiveUsers|12]] | [[:ppl:Special:ListFiles|0]] | 127 |- | 344 | [[{{#language:bdr|ast}}]] | {{lang|bdr|{{#language:bdr}}}} | <code>[[:bdr:|bdr]]</code> | [[:bdr:Special:Statistics|237]] | [[:bdr:Special:Statistics|1&nbsp;354]] | [[:bdr:Special:Statistics|5&nbsp;728]] | [[:bdr:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:bdr:Special:ListUsers|1&nbsp;439]] | [[:bdr:Special:ActiveUsers|12]] | [[:bdr:Special:ListFiles|0]] | 94 |- | 345 | [[{{#language:tig|ast}}]] | {{lang|tig|{{#language:tig}}}} | <code>[[:tig:|tig]]</code> | [[:tig:Special:Statistics|44]] | [[:tig:Special:Statistics|489]] | [[:tig:Special:Statistics|6&nbsp;711]] | [[:tig:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:tig:Special:ListUsers|1&nbsp;581]] | [[:tig:Special:ActiveUsers|10]] | [[:tig:Special:ListFiles|0]] | 1&nbsp;404 |- | 346 | [[Idioma ndonga|Ndonga]] | Oshiwambo | <code>[[:ng:|ng]]</code> | [[:ng:Special:Statistics|8]] | [[:ng:Special:Statistics|443]] | [[:ng:Special:Statistics|5&nbsp;930]] | [[:ng:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ng:Special:ListUsers|2&nbsp;498]] | [[:ng:Special:ActiveUsers|1]] | [[:ng:Special:ListFiles|0]] | 39&nbsp;578 |- | 347 | [[Choctaw]] | Choctaw | <code>[[:cho:|cho]]</code> | [[:cho:Special:Statistics|6]] | [[:cho:Special:Statistics|202]] | [[:cho:Special:Statistics|4&nbsp;223]] | [[:cho:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:cho:Special:ListUsers|1&nbsp;946]] | [[:cho:Special:ActiveUsers|1]] | [[:cho:Special:ListFiles|0]] | 22&nbsp;309 |- | 348 | [[Marshallés]] | Ebon | <code>[[:mh:|mh]]</code> | [[:mh:Special:Statistics|4]] | [[:mh:Special:Statistics|207]] | [[:mh:Special:Statistics|4&nbsp;215]] | [[:mh:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:mh:Special:ListUsers|2&nbsp;252]] | [[:mh:Special:ActiveUsers|0]] | [[:mh:Special:ListFiles|0]] | 52&nbsp;444 |- | 349 | [[Kwanyama]] | Kwanyama | <code>[[:kj:|kj]]</code> | [[:kj:Special:Statistics|4]] | [[:kj:Special:Statistics|115]] | [[:kj:Special:Statistics|3&nbsp;551]] | [[:kj:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kj:Special:ListUsers|1&nbsp;445]] | [[:kj:Special:ActiveUsers|1]] | [[:kj:Special:ListFiles|0]] | 23&nbsp;778 |- | 350 | [[Llingües yi|Yi]] | ꆇꉙ | <code>[[:ii:|ii]]</code> | [[:ii:Special:Statistics|3]] | [[:ii:Special:Statistics|188]] | [[:ii:Special:Statistics|11&nbsp;657]] | [[:ii:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ii:Special:ListUsers|2&nbsp;158]] | [[:ii:Special:ActiveUsers|2]] | [[:ii:Special:ListFiles|0]] | 235&nbsp;792 |- | 351 | [[Hiri motu]] | Hiri Motu | <code>[[:ho:|ho]]</code> | [[:ho:Special:Statistics|3]] | [[:ho:Special:Statistics|130]] | [[:ho:Special:Statistics|3&nbsp;789]] | [[:ho:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ho:Special:ListUsers|1&nbsp;752]] | [[:ho:Special:ActiveUsers|0]] | [[:ho:Special:ListFiles|0]] | 52&nbsp;233 |- | 352 | [[Lorí del norte]] | لۊری شومالی | <code>[[:lrc:|lrc]]</code> | [[:lrc:Special:Statistics|1]] | [[:lrc:Special:Statistics|240]] | [[:lrc:Special:Statistics|140&nbsp;074]] | [[:lrc:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:lrc:Special:ListUsers|5&nbsp;177]] | [[:lrc:Special:ActiveUsers|2]] | [[:lrc:Special:ListFiles|0]] | 33&nbsp;338&nbsp;196 |- | 353 | [[:en:Muscogee|Muscogee]] | Mvskoke | <code>[[:mus:|mus]]</code> | [[:mus:Special:Statistics|1]] | [[:mus:Special:Statistics|116]] | [[:mus:Special:Statistics|3&nbsp;606]] | [[:mus:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:mus:Special:ListUsers|2&nbsp;488]] | [[:mus:Special:ActiveUsers|1]] | [[:mus:Special:ListFiles|0]] | 411&nbsp;115 |- | 354 | [[Idioma nauruanu|Nauruanu]] | Dorerin Naoero | <code>[[:na:|na]]</code> | [[:na:Special:Statistics|0]] | [[:na:Special:Statistics|1&nbsp;813]] | [[:na:Special:Statistics|90&nbsp;007]] | [[:na:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:na:Special:ListUsers|12&nbsp;247]] | [[:na:Special:ActiveUsers|8]] | [[:na:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 355 | [[Llingua Akán|Akan]] | Akan | <code>[[:ak:|ak]]</code> | [[:ak:Special:Statistics|0]] | [[:ak:Special:Statistics|1&nbsp;711]] | [[:ak:Special:Statistics|29&nbsp;897]] | [[:ak:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ak:Special:ListUsers|13&nbsp;931]] | [[:ak:Special:ActiveUsers|8]] | [[:ak:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 356 | [[Groenlandés]] | kalaallisut | <code>[[:kl:|kl]]</code> | [[:kl:Special:Statistics|0]] | [[:kl:Special:Statistics|1&nbsp;293]] | [[:kl:Special:Statistics|76&nbsp;457]] | [[:kl:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kl:Special:ListUsers|15&nbsp;638]] | [[:kl:Special:ActiveUsers|13]] | [[:kl:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 357 | [[Idioma cree|Cree]] | Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ | <code>[[:cr:|cr]]</code> | [[:cr:Special:Statistics|0]] | [[:cr:Special:Statistics|1&nbsp;273]] | [[:cr:Special:Statistics|41&nbsp;048]] | [[:cr:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:cr:Special:ListUsers|22&nbsp;648]] | [[:cr:Special:ActiveUsers|14]] | [[:cr:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 358 | [[:en:Norfolk|Norfolk]] | Norfuk / Pitkern | <code>[[:pih:|pih]]</code> | [[:pih:Special:Statistics|0]] | [[:pih:Special:Statistics|1&nbsp;046]] | [[:pih:Special:Statistics|45&nbsp;580]] | [[:pih:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:pih:Special:ListUsers|13&nbsp;015]] | [[:pih:Special:ActiveUsers|7]] | [[:pih:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 359 | [[Idioma afar|Afar]] | Qafár af | <code>[[:aa:|aa]]</code> | [[:aa:Special:Statistics|0]] | [[:aa:Special:Statistics|508]] | [[:aa:Special:Statistics|4&nbsp;694]] | [[:aa:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:aa:Special:ListUsers|4&nbsp;388]] | [[:aa:Special:ActiveUsers|2]] | [[:aa:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 360 | [[Idioma hereru|Hereru]] | Otsiherero | <code>[[:hz:|hz]]</code> | [[:hz:Special:Statistics|0]] | [[:hz:Special:Statistics|176]] | [[:hz:Special:Statistics|4&nbsp;486]] | [[:hz:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:hz:Special:ListUsers|3&nbsp;868]] | [[:hz:Special:ActiveUsers|3]] | [[:hz:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 361 | [[Idioma kanuri|Kanuri]] | Kanuri | <code>[[:kr:|kr]]</code> | [[:kr:Special:Statistics|0]] | [[:kr:Special:Statistics|163]] | [[:kr:Special:Statistics|4&nbsp;644]] | [[:kr:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kr:Special:ListUsers|5&nbsp;737]] | [[:kr:Special:ActiveUsers|2]] | [[:kr:Special:ListFiles|0]] | 0 |- class="sortbottom" !Total ! ! ! ! 66345757 ! 265135565 ! 3853548586 ! 3374<ref name="repes">Esta suma nun se correspuende col total de persones reales, pos el mesmu usuariu (con o ensin cuenta global nos proyeutos) ye cuntáu tantes vegaes como apaeza en distintes Wikipedias pa esa estadística.</ref> ! 128516683 ! 628499 ! 2897298 ! 130 |} <!-- bot table end --> == Ver tamién == * [[Especial:Todos los wikis de Wikimedia|Llista de wikis de Wikimedia]] * Wikipedia:Llista completa de Wikipedies * [[:w:Wikipedia:Wikipedia articles written in the greatest number of languages|Artículos de Wikipedia escritos nel mayor númberu de llingües]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [[metawiki:List of Wikipedias|Llista de Wikipedias]] en Meta-Wiki {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Wikipedies| ]] [[Categoría:Llistes]] 5hk997431cwe3z4qypuv2eg0de9my3a 0 90426 4487919 4481129 2026-04-15T22:49:31Z Dostojewskij 25653 [[Mikhail Lomonosov]] ➯ [[Mijaíl Lomonósov]] 4487919 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Lewis William lab.jpg|thumb|450px|Ilustración d'un llaboratoriu químicu del sieglu XVIII.]] [[Ficheru:JosephWright-Alchemist-1.jpg|thumb|300px|''[[El alquimista afayando'l fósforu]]'' (1771) de [[Joseph Wright]].]] La '''historia de la química''' toma un periodu de tiempu bien ampliu, que va dende la [[prehistoria]] hasta'l presente, y ta amestada al desenvolvimientu cultural del home y la so conocencia de la naturaleza. Les civilizaciones antigües yá usaben teunoloxíes que demostraben la so conocencia de los tresformamientos de la [[Materia (física)|materia]], y dalgunes sirviríen de base a los primeros estudios de la [[química]]. Ente elles cunten la estraición de los [[metal]]es de los sos [[Mena (minería)|menas]], la ellaboración d'[[aleación|aleaciones]] como'l [[bronce]], la fabricación de [[cerámica]], [[esmalte]]s y [[vidriu]], les [[Fermentación|fermentación]] de la [[cerveza]] y del [[vinu]], la estraición de sustancies de les plantes pa usales como medicines o arumes y el tresformamientu de les grases en [[xabón]]. Nin la [[filosofía]] nin l'[[alquimia]], la protociencia química, fueron capaces d'esplicar verazmente la naturaleza de la [[materia]] y los sos tresformamientos. Sicasí, a base de realizar esperimentos y rexistrar les sos resultaos los alquimistas establecieron los cimientos pa la química moderna. El puntu d'inflexón escontra la química moderna producir en 1661 cola obra de [[Robert Boyle]], ''The Sceptical Chymist: or Chymico-Physical Doubts & Paradoxes'' (''[[El químicu escépticu: o les duldes y paradoxes quimio-físiques]]''), onde se dixebra claramente la química de la alquimia, abogando pola introducción del [[métodu científicu]] nos esperimentos químicos. Considérase que la química algamó'l rangu de ciencia de plenu derechu coles investigaciones d'[[Antoine Lavoisier]], nes que basó la so [[llei de caltenimientu de la materia]], ente otros descubrimientos qu'asitiaron les pilastres fundamentales de la química. A partir del sieglu XVIII la química adquier definitivamente les carauterístiques d'una ciencia esperimental moderna. Desenvolviéronse métodos de midida más precisos que dexaron una meyor conocencia de los fenómenos y desterráronse creencia ensin demostrar. La historia de la química enxareyar cola [[historia de la física]], como na [[teoría atómica]] y en particular cola [[termodinámica]], dende los sos entamos con el mesmu Lavoisier, y especialmente al traviés de la obra de [[Willard Gibbs]].<ref>[http://web.lemoyne.edu/~giunta/papers.html Selected Classic Papers from the History of Chemistry]</ref> == Antecedentes == [[Ficheru:Et baal.jpg|thumb|El fueu foi la primer reaición química controlada polos humanos, anque la so naturaleza permaneció siendo un enigma mientres milenios.]] La primera [[reaición química]] d'importancia que controlaron los humanos foi'l [[fueu]]. Hai restos dataos hai alredor de 500&nbsp;000 años qu'atestigüen el dominiu del fueu,<ref>Bowman DM, Balch JK, Artaxo P ''et al.'' «Fire in the Earth system.» ''Science''. 2009;324(5926):481-4. doi:10.1126/science.1163886. PMID 19390038. Bibcode:2009Sci...324..481B.</ref> siquier dende los tiempos del ''[[Homo erectus]]''. Esti llogru considérase una de les teunoloxíes más importantes de la hestoria. Non solo apurría calor y lluz p'allumase, o sirvía pa estenar los montes o de proteición contra los animales selvaxes, sinón que foi la base pal control d'otres reaiciones químiques, como les derivaes de la cocción de los alimentos (que facilitaron la so dixestión y menguaben la cantidá de [[microorganismu|microorganismos]] patóxenos nellos) y más tarde de teunoloxíes más complexes como la [[cerámica]], la fabricación de lladriyos, la [[metalurxa]], el [[vidriu]] o la [[destilación]] d'arumes, medicines y otres sustancies conteníes nes plantes. Anque'l fueu fuera la primer reaición química usada de manera controlada, les cultures antigües desconocíen la so [[etioloxía]]. Mientres milenios consideróse una fuercia misterioso y mística capaz de tresformar unes sustancies n'otres produciendo lluz y calor. Al igual que se desconocíen les causes del restu de tresformamientos químicos, como les rellacionaes cola metalurxa, anque s'apoderaren les sos téuniques. === Metalurxa === {{AP|Metalurxa}} El primer [[metal]] emplegáu polos humanos foi l'[[oru]] que puede atopase en [[Metal nativo|forma nativa]], polo que nun precisa tresformamientos químicos. Atopáronse pequeñes cantidaes d'oru en delles cueves d'[[España]] usaes nel [[Paleolíticu cimeru]] aproximao fai 40&nbsp;000 años.<ref>{{cita web | url = http://www.gold-eagle.com/gold_digest/history_gold.html | títulu = History of Gold | editorial = Gold Digest |fechaaccesu=4 de febreru de 2007 }}</ref> La [[plata]] y el [[cobre]] tamién pueden atopase en forma nativa en pequeñes cantidaes (amás del [[estañu]] y el [[fierro]] [[Meteoritu metálicu|meteóricu]] qu'apaecen en cantidaes exiguas) dexando un usu llindáu d'oxetos [[Metalistería|metalísticos]] nes cultures antigües.<ref name=ephotos>Photos, E., «The Question of Meteorictic versus Smelted Nickel-Rich Iron: Archaeological Evidence and Experimental Results.» ''World Archaeology'' Vol. 20, Non. 3, ''Archaeometallurgy'' (febreru 1989), páxs. 403-421. [http://www.jstor.org/stable/124562 Versión en llinia.] Consultáu'l 8 de febreru de 2010.</ref> Les téuniques d'esta [[metalurxa]] inicial llindar a [[Fusión (cambéu d'estáu)|fundir]] los metales cola ayuda del fueu pa purificarlos y dar forma a los adornos o ferramientes por aciu moldes o [[cincelado]]. Pero los metales nativos son escasos y l'usu d'oxetos metálicos nun se xeneralizó hasta que s'aprendió a estrayer los metales a partir de los sos [[mineral]]es. ==== Metalurxa del bronce ==== {{AP|Fundición (metalurxa)|Edá del Bronce|l1=Fundición}} [[Ficheru:Metallurgical diffusion-es.svg|thumb|300px|Mapa del espardimientu de la metalúrxica del Bronce Antiguo. Cuanto más escuru'l marrón más antiguo ye la producción de bronce na rexón.]] Dellos metales pueden llograse de los sos [[Mena (minería)|menas]] a cencielles caleciendo los [[mineral]]es nuna [[foguera|pira]], principalmente'l [[estañu]] y el [[plomu]], y a mayores temperatures, nun fornu, el [[cobre]]; nun procesu d'[[Amenorgamientu-oxidación|amenorgamientu]] conocíu como [[Fundición (metalurxa)|fundición]]. Les primeres pruebes d'estraición metalúrxica proceden del xacimientu de [[Çatalhöyük]] n'[[Anatolia]] ([[Turquía]]), alredor 6400 e.C. ,<ref>{{cita publicación |títulu = A Model for the Adoption of Metallurgy in the Ancient Middle East|apellíu = Heskel|nome= Dennis L.|publicación = Current Anthropology|volume = 24|númberu = 3|añu = 1983|páxines = 362-366|doi = 10.1086/203007}}</ref> y los xacimientos arqueolóxicos de [[Majdanpek]], [[Yarmovac]] y [[Plocnik]], los trés en [[Serbia]], dataos nos [[V mileniu e.C.|milenios V]] y [[VI mileniu e.C.|VI&nbsp;e.&nbsp;C.]]. Tamién son notables les fundiciones de cobre atopaes nel xacimientu de Belovode,<ref>{{cita publicación |doi=10.1016/j.jas.2010.06.012|títulu=On the origins of extractive metallurgy: New evidence from Europe|añu=2010|apellíu1=Radivojević|nome1=Miljana|apellíu2=Rehren|nome2=Thilo|apellíu3=Pernicka|nome3=Ernst|apellíu4=Šljivar|nome4=Dušan|apellíu5=Brauns|nome5=Michael|apellíu6=Borić|nome6=Dušan|publicación=Journal of Archaeological Science|volume=37|númberu=11|páxines=2775}} </ref> con oxetos como un hachu de cobre del 5500 e.C. perteneciente a la [[cultura de Vinča]].<ref>[http://www.stonepages.com/news/archives/002605.html Neolithic Vinca was a metallurgical culture] Stonepages from news sources November 2007</ref> Atopáronse más muertes de los primeros usos de los metales, dataos nel [[III mileniu e.C.|III mileniu e.C. ]], n'otros llugares como [[Palmela]] (Portugal), [[Los Millares]] (España) y [[Stonehenge]] (Reinu Xuníu). [[Ficheru:HH-Marmstorf Grab 216 Vitrine.jpg|thumb|left|La capacidá de fabricar oxetos de metal y la estensión del so usu revolucionó les sociedaes antigües.]] De primeres los metales usar por separáu o entemecíos tal como s'atopaben. Al entemecese'l cobre con estañu o [[arsénicu]] intencionadamente consiguiéronse metales de meyores cualidaes, les [[Aleación|aleaciones]] denominaes [[bronce]]s. Con esta meyora teunolóxica surdió la [[Edá del Bronce]]. La teunoloxía rellacionada col bronce foi desenvuelta nel [[Oriente Próximu]] a finales del [[IV mileniu e.C.|IV mileniu e.C. ]],{{Harvnp|Margueron|2002|loc=«Los primeros usos de los metales»}} fechándose n'[[Asia Menor]] antes del [[IV mileniu e.C.|3000 e.C. ]]; na [[antigua Grecia]] empezar a utilizar a mediaos del [[III mileniu e.C.|III mileniu e.C. ]]; n'[[Asia Central]] el bronce conocíase alredor del [[II mileniu e.C.|2000 e.C. ]] (n'[[Afganistán]], [[Turkmenistán]] ya [[Irán]]), y pocu dempués llegaría a [[China]], desenvolviéndose mientres la [[dinastía Shang]]. La Edá del Bronce non solo foi'l periodu de mayor desenvolvimientu de la metalurxa (en términos d'espansión y diversidá) sinón qu'influyó en munchos otros campos al estender l'usu d'oxetos metálicos. La disponibilidad de ferramientes y armes fabricaes con un metal más [[Durez|duru]] y resistente dexó'l desenvolvimientu de l'agricultura y los grandes exércitos, y fomentáronse les rutes comerciales pal intercambiu tantu de los minerales escasos como de productos terminaos. A partir de la Edá del Bronce los pueblos que consiguieron armes d'aleaciones y metales más duros imponer a los sos vecinos. ==== Metalurxa del fierro ==== {{AP|Edá del Fierro}} La estraición del [[fierro]] de los sos menas ye muncho más difícil que la del cobre y l'estañu, yá que rique un procesu de [[Fundición (metalurxa)|fundición]] más complexu, que precisa [[carbón]] (una fonte de [[monóxidu de carbonu|CO]]) como [[axente reductor]] y mayores temperatures, pero a cambéu consíguese un metal más duro y [[Tenacidá|aportunante]] que'l [[bronce]], y muncho más abondosu. A diferencia de la producción del bronce que s'estendió pol [[Vieyu Mundu]] a partir d'un focu allugáu nel [[Oriente Próximu]] les téuniques de fundición del fierro podríen desenvolvese multipolarmente en distintes partes del mundu. Esisten restos arqueolóxicos con ferramientes fabricaes con fierro ensin [[níquel]] (prueba de que nun ye d'orixe [[Meteoritu metálicu|meteóricu]])<ref>[https://books.google.co.uk/books?id=7VMVguiMmY0C&pg=PA164 ''Archaeomineralogy'', p. 164.] George Robert Rapp, Springer, 2002.</ref><ref>[https://books.google.co.uk/books?id=DaAmwiJ4rnEC&pg=PA125 ''Understanding materials science'', p. 125.], Rolf Y. Hummel, Springer, 2004.</ref> n'[[Anatolia]] alredor del 1800 e.C. ,<ref>{{cita publicación |apellíu=Akanuma|nome=H.|títulu=The significance of the composition of excavated iron fragments taken from Stratum III at the site of Kaman-Kalehöyük, Turkey |publicación=Anatolian Archaeological Studies |volume=14 |páxines=147-158 |añu=2005}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Ironware piece unearthed from Turkey found to be oldest steel|url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/001200903261611.htm |fechaaccesu=27 de marzu de 2009 |ubicación=Chennai, India|obra=The Hindu|fecha=26 de marzu de 2009}}</ref> pero tamién s'atoparon ferramientes del periodu entendíu ente'l 1800 e.C. y 1200 e.C. nel valle del [[Ganges]] na [[India]],<ref name=Tewari>Tewari, Rakesh (Direutor, O.P. State Archaeological Department). [http://antiquity.ac.uk/projgall/tewari/tewari.pdf «The origins of Iron Working in India: New evidence from the Central Ganga plain and the Eastern Vindhyas.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211205201659/http://antiquity.ac.uk/projgall/tewari/tewari.pdf |date=2021-12-05 }}</ref> y en xacimientos n'África dataos alredor de 1200 e.C.<ref name="millermintz">Duncan Y. Miller y N. J. van der Merwe, «Early Metal Working in Sub Saharan Africa.» ''Journal of African History'' 35 (1994) 1-36; Minze Stuiver y N. J. van der Merwe, «Radiocarbon Chronology of the Iron Age in Sub-Saharan Africa.» ''Current Anthropology'' 1968.</ref><ref>McIntosh, Roderick J. [http://www.homestead.com/wysinger/ironage.html «How Old is the Iron Age in Sub-Saharan Africa?»] Archaeological Institute of America (1999)</ref><ref>Alpern, Stanley B. (2005) [http://muse.jhu.edu/demo/history_in_africa/v032/32.1alpern.pdf «Iron in Sub-Saharan Africa.»]</ref> Les teunoloxíes [[Siderurxa|siderúrxiques]] estender dende'l [[Mediterraneu]] escontra'l norte a partir del 1200 e.C. , llegando al norte d'Europa alredor del 600 e.C. , más o menos nes mesmes feches nes que llegaron a [[China]].<ref name="Higham">Higham, Charles. 1996. ''The Bronze Age of Southeast Asia''.</ref> La mayoría de los métodos d'estraición y purificación de metales usaos na Antigüedá describir na obra de [[Pliniu'l Vieyu]], ''[[Naturalis Historia]]''. Amás de describir les téuniques intenta esplicar los métodos y fai observaciones bien precises sobre munchos [[mineraloxía|minerales]]. [[Ficheru:Anbig 001.jpg|thumb|Amás de los sos usos cotidianos, los oxetos de cerámica y vidriu formaron parte del material de llaboratoriu dende l'antigüedá. [[Alambique]] de [[destilación]] del sieglu XIII.]] === La cerámica y el vidriu === {{AP|Cerámica|Vidriu}} Amás de la metalurxa l'usu del fueu apurrió a los humanos otres dos importantes teunoloxíes derivaes de tresformamientos físicu-químiques, la [[cerámica]] y el [[vidriu]], que'l so desenvolvimientu acompañó al home dende la prehistoria hasta'l llaboratoriu modernu. Los oríxenes de la cerámica daten del [[Neolíticu]] cuando l'home afayó que los recipientes fechos de [[magre]], camudaben les sos carauterístiques mecániques y amontaben la so resistencia frente al agua si yeren calecíos nel fueu. Pa controlar meyor el procesu desenvolviéronse distintos tipos de fornos, y cada cultura desenvolvió les sos propies téuniques y formes. N'Exiptu afayóse qu'anubriendo la superficie con amiestos de determinaos minerales (sobremanera amiestos basaos nel [[feldespatu]] y la [[galena]]) la cerámica cubrir con una capa bien dura, menos porosa y brillante, l'esmalte, que'l so color poder camudar añadiendo pequeñes cantidaes d'otros minerales o variando les condiciones d'aireación del fornu. Estes teunoloxíes espublizáronse rápido. En [[China]] perfeccionáronse les teunoloxíes de fabricación de les cerámiques hasta dar cola [[porzolana]] nel [[sieglu VII]]. Mientres sieglos China caltuvo'l monopoliu na fabricación de la porzolana, y n'Europa desconocíase como fabricala hasta'l [[sieglu XVIII]] gracies a [[Johann Friedrich Böttger]]. Rellacionáu col desenvolvimientu de la cerámica, apaez el desenvolvimientu del vidriu a partir del [[cuarzu]] y [[carbonatu de sodiu]] o [[carbonatu de potasiu]]. El so desenvolvimientu igualmente empezó nel [[Antiguu Exiptu]] y foi perfeccionáu polos romanos. La so producción masiva a finales del sieglu XVIII encamentó al gobiernu francés a premiar por aciu concursu un nuevu métodu pal llogru del carbonatu sódicu una y bones la fonte habitual (les cenices de madera) nun apurría cantidaes abondes como pa cubrir la creciente demanda. El ganador foi [[Nicolas Leblanc]] anque'l so procesu cayó en desusu en favor del [[procesu de Solvay]], desenvueltu mediu sieglu más tarde, qu'impulsó descomanadamente'l desenvolvimientu de la [[industria químico]]. === Tresformamientos orgánicos de l'Antigüedá === Les sociedaes antigües usaben un amenorgáu númberu de tresformamientos químicos naturales como les [[Fermentación|fermentación]] del [[vinu]], la [[cerveza]] o la [[lleche]]. Tamién conocíen la [[Fermentadura acética|tresformamientu]] del [[Etanol|alcohol]] en [[vinagre]], qu'usaben como conservante y condimento. Les [[Pelaje|pieles]] se [[Curtido|curtían]] y blanquiaben somorguiándoles en [[orina]] aneya (que la so [[urea]] tresformar en [[amoniacu]] cuando s'almacena llargu tiempu) o soluciones de [[palomina]] (que contién [[ácidu úrico]]); y tamién s'usaba la so capacidá blanqueante coles manches persistentes de los texíos.<ref>[http://quo.mx/2013/08/22/pragmatas/cinco-uso-de mexar Cinco uso históricos de la orina] en Quo.</ref> Amás teníen conocencia del procesu de [[saponificación]]; los primeros rexistros de fabricación de xabones daten de [[Babilonia]] alredor del 2800 e.C.<ref>{{cita llibru | apellíos = Willcox |nome=Michael | editor = Hilda Butler | títulu = Poucher's Arumes, Cosmetics and Soaps|url=https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453|isbn=0-7514-0479-9| edición = 10th | añu = 2000 | editorial = Kluwer Academic Publishers | allugamientu = Dordrecht | páxina = 453 | capítulu = Soap | cita =The earliest recorded evidence of the production of soap-like materials dates back to around 2800 BCE in ancient Babylon.}}</ref> == Teoríes filosófiques de l'Antigüedá Clásica == [[Ficheru:Cruz elemental.svg|thumb|240px|left|Esquema colos cuatro elementos griegos clásicos:<br /><small>[[Ficheru: fire symbol (alchemical).svg|20px]] fueu • [[Ficheru: earth symbol (alchemical).svg|20px]] tierra • [[Ficheru: air symbol (alchemical).svg|20px]] aire • [[Ficheru: water symbol (alchemical).svg|20px]] agua</small><br />en rellación coles sos propiedaes y los demás elementos.]] Los [[Filosofía|filósofos]] intentaron racionalizar por qué les distintes sustancies teníen distintes propiedaes (color, durez, golor...), taben en distintos estaos (fluyíos o sólidos) y reaccionaben de distinta manera ante los cambeos del mediu, por casu frente a l'agua, el fueu o al ponese en contautu con otres sustancies. Estes observaciones impulsáron-yos a postular les primeres teoríes sobre la química y la naturaleza de la materia. Estes teoríes filosófiques relatives a la química pueden atopase en toles civilizaciones antigües. Un aspeutu común de toes elles yera l'intentu d'atopar un númberu amenorgáu d'[[Elementos de l'antigüedá|elementos primarios]] que se combinaríen ente sigo pa formar toles demás sustancies de la naturaleza. Solíen tratase de sustancies conocíes como l'agua, la tierra, la madera o l'aire/vientu, y formes d'enerxía como'l fueu o la lluz, amás de conceutos astractos como'l [[Éter (mitoloxía)|éter]] o'l cielu. Delles civilizaciones distintes coincidieron en munchos d'estos conceutos, inclusive ente cultures ensin contautu, por casu los filósofos [[Antigua Grecia|griegos]], [[Historia de la India indios]], [[Historia de China chinos]] y [[Cultura maya|mayes]] consideraben que l'agua, la tierra y el fueu yeren elementos primarios, anque caúna d'estes cultures incluyía unu o dos elementos distintos más nel so propiu llistáu. Na [[Grecia Clásica]] alredor del 420 e.C. [[Empédocles]] afirmó que tola materia taba formada por cuatro sustancies elementales: tierra, fueu, aire y agua. En sintonía con esta creencia la escuela [[Hipócrates|hipocrática]] sostenía que'l cuerpu humanu taba formáu por [[Teoría de los cuatro humores|cuatro humores]]. Darréu [[Aristóteles]] añadió a los cuatro elementos clásicos l'[[Éter (mitoloxía)|éter]], la quintaesencia, razonando que'l fueu, la tierra, l'aire y l'agua yeren sustancies terrenales y corruptibles, y que como nun se percibíen cambeos nes rexones celestiales, les estrelles y planetes nun teníen de tar formaos por ellos sinón por una sustancia celestial ya inmutable.<ref>{{cita llibru |autor=G. Y. R. Lloyd |títulu=Aristotle: The Growth and Structure of his Thought |allugamientu=Cambridge Univ. Pr. |añu=1968 |páxines=133-139 |isbn=0-521-09456-9}}</ref> Nes sos obres ''[[Física (Aristóteles)|Física]]'' y ''[[Metafísica (Aristóteles)|Metafísica]]'' Aristóteles desenvuelve los sos conceutos duales de «[[Sustancia#En filosofía|sustancia]] y accidente», «[[esencia]] y forma», «actu y potencia» pa esplicar los cambeos de la naturaleza, incluyíes los tresformamientos de la materia. Les sos idees sobre la composición y tresformamientos de la materia, y el restu del funcionamientu de la naturaleza, convirtiéronse nes predominantes tantu n'Occidente como n'Oriente Mediu, influyendo nes sos cultures mientres dos milenios. [[Ficheru:Democritus2.jpg|thumb|[[Demócrito]] foi'l filósofu [[Atomismu|atomista]] griegu más renomáu.]] === Primeros atomistes === Les teoríes iniciales sobre'l [[atomismu]] remontar a l'[[Antigua Grecia]] y la [[Historia de la India Antigua India]].<ref name = "Will">Will Durant (1935), ''Our Oriental Heritage'': The Story of Civilization, Vol I</ref> L'atomismu griegu empecipiar colos filósofos [[Leucipo de Mileto]] y el so discípulu [[Demócrito]] alredor del 380 e.C. , que propunxeron que la materia taba compuesta por diminutes partícules indivisibles ya indestruyibles, denominaes por ello ''átomos'' (del [[Griegu antiguu|griegu]] ἄτομος «ensin partes», «que nun s'estremen»). Afirmaciones similares fueron realizaes pol filósofu indiu [[Kanada]] nos sos testos de la escuela [[Vaisesika]] nun periodu cercanu.<ref name = Will/> Tamién los [[Xainismu|jainistas]] de la dómina teníen creencies atomistes.<ref name = Will/> Alredor del 300 e.C. [[Epicuro]] postuló un universu formáu por átomos indestruyibles nel cual l'home tenía d'algamar l'equilibriu. El filósofu [[Lucrecio]] trató d'esplicar la [[Epicureísmo|filosofía epicúrea]] al públicu [[Antigua Roma|romanu]] na so obra del {{aC|50}},<ref>{{cita web |apellíu=Simpson |nome=David |títulu=Lucretius (99 - 55 e.C. aprox.) |obra=The Internet History of Philosophy |fecha=29 de xunu de 2005 |url=http://www.iep.utm.edu/l/lucretiu.htm |fechaaccesu=9 de xineru de 2007}} </ref>''[[De rerum natura]]'' (''Sobre la naturaleza de les coses'').<ref>{{cita web |apellíu=Lucretius |títulu=de Rerum Natura (Sobre la naturaleza de les coses) |obra=The Internet Classics Archive |editorial=Massachusetts Institute of Technology |fecha=50 BCE |url=http://classics.mit.edu/Carus/nature_things.html |fechaaccesu=9 de xineru de 2007}} </ref> Nesta obra Lucrecio presenta los principios del atomismu, les teoríes sobre la naturaleza de la mente y l'alma, y esplicaciones pa los sentíos y el pensamientu, el desenvolvimientu del mundu y los fenómenos naturales. Tanto los atomistes griegos y romanos como los de la India escarecíen de datos [[Empirismu|empíricos]] que sofitaren les sos creencies. Ensin estes pruebes, a los sos adversarios resultó-yos fácil negar les sos tesis. N'Occidente l'atomismu nunca consiguió formar parte de la opinión mayoritaria de la dómina. [[Aristóteles]] oponer a la esistencia de los átomos nel {{aC|330}} y la so autoridá nel pensamientu occidental fizo que les idees atomistes quedaren retardaes mientres sieglos, hasta bien entrada la [[Edá Moderna]]. == Alquimia == {{AP|Alquimia}} [[Ficheru:Fotothek df tg 0007129 Theosophie ^ Alchemie.jpg|thumb|[[Emblema]] alquímico colos cuatro elementos clásicos amás de los ''tria prima'' de [[Paracelso]] y los [[astru|astros]] conocíos.]] La alquimia (del [[idioma árabe|árabe]] الخيمياء [al-khīmiyā]) ye una antigua práutica [[protociencia|protocientífica]] y una disciplina [[filosofía|filosófica]] que combinaba elementos de la [[química]], la [[metalurxa]], la [[física]] y la [[medicina]] cola [[astroloxía]], la [[semioloxía]], el [[misticismu]] y l'[[Espiritualismu (movimientu relixosu)|espiritualismu]]. La alquimia foi practicada en [[Mesopotamia]], l'[[Antiguu Exiptu]], [[Persia]], l'[[Antigua Grecia]], l'[[imperiu romanu]], los [[Califatu|califatos islámicos]] medievales y na [[India]], [[China]] y [[Europa]] hasta'l sieglu XVIII, por una complexa diversidá d'escueles y sistemes filosóficos que tomaron siquier 2500 años. === La piedra filosofal y l'esoterismu === L'[[alquimia]] defínese como la busca [[Hermetismu|hermética]] de la [[piedra filosofal]] (una sustancia llexendario capaz de [[Transmutación|transmutar]] los metales n'oru o d'otorgar la [[inmortalidá]] y la [[omnisciencia]]), que'l so estudiu taba trescaláu de misticismu simbólicu y yera bien distintu de la ciencia moderna. Los alquimistas trabayaben pa faer tresformamientos a nivel esotéricu (espiritual) y exotérico (práuticu).<ref>{{cita llibru |nome=Y.J.|apellíos=Holmyard|títulu=Alchemy|añu=1957|allugamientu=New York|editorial=Dover, 1990|páxines=15, 16}}</ref> Estos aspeutos exotéricos [[Protociencia|protocientíficos]] de la alquimia fueron los que contribuyeron a la evolución de la química nel [[Exiptu (provincia romana)|Exiptu grecorromanu]], la [[Edá d'Oru del islam]] y dempués n'Europa. La alquimia y la química comparten el so interés pola composición y les propiedaes de la materia, y con anterioridá al [[sieglu XVIII]] nun había distinción ente dambes disciplines.<ref>William Royall Newman. ''Atoms and Alchemy: Chymistry and the experimental origins of the scientific revolution.'' [[University of Chicago Press]], 2006. p.&nbsp;xi.</ref> [[Ficheru:De distillatione 1608 Giambattista della Porta p 25 detail AQ16 P25 (1).tif|thumb|left|Una de les principales aportaciones de la alquímica foi'l desenvolvimientu de la presea de llaboratoriu. Imaxe de la obra ''De distillatione'' (1608).]] La alquimia apurrió a la química la invención y desenvolvimientu de gran parte de la presea de llaboratoriu. Los primeros alquimistas occidentales, que vivieron nos primeros sieglos de nuesa era, yá inventaron dellos equipamientos y procesos usaos darréu pola química. El [[bañu maría]], o bañu d'agua pa calecer controladamente, lleva'l nome de [[María la Xudía]] considerada una de los fundadores de la alquimia. Nes sos obres tamién apaecen les primeres descripciones del [[María la Xudía#Tribicos|tribikos]] (un tipu d'alambique de tres brazos) y del [[María la Xudía#Kerotakis|kerotakis]] (un dispositivu pa recoyer vapores).<ref>{{cita llibru |nome=Y.J.|apellíos=Holmyard|títulu=Alchemy|añu=1957|allugamientu=New York|editorial=Dover, 1990|páxines=48, 49}}</ref> [[Cleopatra la Alquimista]] describió los métodos de fundición y [[destilación]] de la dómina, dalgunos atribúyen-y la invención del primer [[alambique]].<ref>Stanton J. Linden. ''The alchemy reader: from Hermes Trismegistus to Isaac Newton'' [[Cambridge University Press]]. 2003. p.44</ref> Cuando la disciplina desenvolver nel mundu islámicu, la infraestructura esperimental qu'estableció [[Jabir ibn Hayyan]] influyiría nos procedimientos de los demás alquimistas islámicos, y darréu n'Europa cuando se traducieron al llatín los sos testos. Na so busca de la piedra filosofal los alquimistas afayaron y aprendieron a purificar munches sustancies químiques como'l [[alcohol etílico|alcohol]], el [[amoniacu]], la [[sosa cáustica]], el [[vitriolo]], l'[[ácidu clorhídrico|ácidu muriático]] (clorhídricu), el [[acedu nítrico]], el [[ácidu cítrico]], el [[acedu acético]], el [[ácidu fórmico]], el [[arsénicu]], el [[antimoniu]], el [[bismutu]] y el [[fósforu]], ente otres. === Elementos y metales de la alquimia === El sistema d'elementos qu'usó l'[[alquimia]] [[Edá Media|medieval]] foi desenvueltu principalmente pol alquimista persa [[Jābir ibn Hayyān]] y enraigonábase na tradición de los elementos griegos de l'antigüedá clásica.<ref>{{cita publicación |apellíu1=Norris |nome1=John A. |títulu=The Mineral Exhalation Theory of Metallogenesis in Pre-Modern Mineral Science |publicación=Ambix |volume=53 |páxines=43 |añu=2006 |doi=10.1179/174582306X93183}}</ref> El so sistema constaba de los cuatro elementos de Empédocles y Aristóteles: aire, tierra, fueu y agua a los que s'añader dos elementos filosóficos: el [[azufre]], carauterizáu pol principiu de combustibilidad, «la piedra qu'ambura»; y el [[Mercuriu (elementu)|mercuriu]] que representaba les propiedaes metáliques. Estos postreros yeren consideraos polos primeres alquimistas como espresiones idealizaes de los componentes irreductibles del [[universu]],<ref>{{cita llibru |apellíos=Clulee |nome=Nicholas H. |títulu=John Dee's Natural Philosophy |editorial=Routledge |añu=1988 |páxines=97 |isbn=978-0-415-00625-5}}</ref> y fueron la principal contribución de l'[[alquimia filosófica]]. Na [[Edá Media]] n'[[Occidente]] esistía tradicionalmente una rellación ente la alquimia y l'[[astroloxía]] d'estilu [[Astroloxía occidental|greco-babilónicu]]. Nesa dómina conocíen siete [[metal]]es (que salvo'l mercuriu nun se consideraben elementos) y tamién se conocíen siete [[astru|astros]] en redol a la [[Tierra]] (yá que imperaba el [[Teoría xeocéntrica|xeocentrismu]]), polo que se rellacionaba cada metal y les sos propiedaes con un astru.<ref group = lower-alpha>El [[cinc]] yá se conocía en China y la India na Edá Media. Méntase'l metal y dos de los sos menas nel ''[[Rasaratna Samuchaya]]'', escritu alredor del sieglu XIII&nbsp;d.&nbsp;C. Nes antigües Grecia y Roma conocíase y usaba el [[latón]] (aleación de cinc y cobre), anque se desconocía la so naturaleza.</ref>La identificación ente dambos llegaba hasta'l puntu de que'l símbolu del planeta tamién s'usaba pa representar al metal. Les asociaciones yeren les siguientes: {{columnes|60%}} * [[Sol]] [[Ficheru:Sun symbol.svg|16px]] — [[oru]]; * [[Lluna]] [[Ficheru:Moon crescent symbol.svg|16px]] — [[plata]]; * [[Mercuriu (planeta)|Mercuriu]] [[Ficheru:Mercury symbol.svg|16px]] — [[Mercuriu (elementu)|mercuriu]]; {{nueva columna}} * [[Venus (planeta)|Venus]] [[Ficheru:Venus symbol.svg|16px]] — [[cobre]]; * [[Marte (planeta)|Marte]] [[Ficheru:Mars symbol.svg|16px]] — [[fierro]]; {{nueva columna}} * [[Xúpiter (planeta)|Xúpiter]] [[Ficheru:Jupiter symbol.svg|16px]] — [[estañu]]; * [[Saturnu (planeta)|Saturnu]] [[Ficheru:Saturn symbol.svg|16px]] — [[plomu]].<ref group = lower-alpha>Por cuenta de esta asociación, anguaño l'envelenamientu producíu pol plomu conozse como [[saturnismo]]; y el mercuriu adquirió'l so nome definitivu, quedando en desusu'l so nome llatín antiguu ''hydrargyrum'' (que procedía del griegu ''hydrargyros'' «plata líquido»). Esta tradición influyó nos científicos de los sieglos XIX y XX que nomaron a tres elementos ([[uraniu]], [[neptuniu]] y [[plutoniu]]) n'honor d'[[Uranu (planeta)|Uranu]], [[Neptunu (planeta)|Neptunu]] y [[Plutón (planeta nanu)|Plutón]], que nun se conocíen na Edá Media.</ref> {{final columnes}} Nos últimos sieglos de la edá media, en redol a 1250, [[Alberto Magno]] consiguió aisllar el [[arsénicu]], anque los sos compuestos yeren yá conocíos dende l'antigüedá. Darréu'l alquimista suizu [[Paracelso]] influyíu pola alquimia musulmana amplió tamién a siete los elementos na so llista alternativa, añadiendo a los cuatro tradicionales tres elementos alquímicos adicionales, denominaos ''tría prima'', tres principios metálicos pa representar les propiedaes de la materia: l'azufre pa la combustibilidad, el mercuriu pa la volatilidá y la estabilidá, y el sal pa la solidez. Razonaba que los cuatro elementos de la teoría elemental aristotélica manifestar nos cuerpos como tres principios. Paracelso considerar principios fundamentales y esplicar recurriendo al exemplu de la madera amburando nel fueu. El mercuriu que yera'l principiu de la cohesión tenía de dise por que la madera descompunxérase, y como yera volátil esmorecer col fumu. El calor que s'esprendía coles llapaes provenía del azufre (la combustibilidad) y les cenices que quedaben yera'l sal qu'implicaba la solidez.<ref>Strathern, 2000. Páxina 79.</ref> [[Ficheru:Al-Jaahith - African Arab Naturalist - Basra - al jahiz.jpg|thumb|right|[[Jābir ibn Hayyān]] (Geber), alquimista persa que punxo los cimientos de la química colos sos esperimentos.]] === Alquimia nel mundu islámicu === Nel [[mundu islámicu]] siguióse la tradición clásica al traducise al [[Idioma árabe|árabe]] les obres de los antiguos griegos y exipcios y fueron la cultura más próspera en tolos ámbitos científicos de la dómina.<ref>{{Cita web |url=http://realscience.breckschool.org/upper/fruen/files/Enrichmentarticles/files/History.html |títulu=«The History of Ancient Chemistry.» |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150304162204/http://www.realscience.breckschool.org/upper/fruen/files/Enrichmentarticles/files/History.html |fechaarchivu=2015-03-04 }}</ref> El desenvolvimientu del [[métodu científicu]] modernu foi lentu y progresivu, y el principiu del métodu científicu en química empezó ente los alquimistas musulmanes medievales, empecipiáu pol persa del sieglu IX, [[Jābir ibn Hayyān]] (conocíu como "Geber" n'Europa), que se considera unu de los padres de la química.<ref>{{cita publicación |nome=Zygmunt S.|apellíu=Derewenda|añu=2007|títulu=On wine, chirality and crystallography|publicación=Acta Crystallographica Section A: Foundations of Crystallography|volume=64|páxines=246-258 [247]|doi=10.1107/S0108767307054293|pmid=18156689|númberu=Pt 1|bibcode = 2008AcCrA..64..246D }}</ref><ref>John Warren (2005). «War and the Cultural Heritage of Iraq: a sadly mismanaged affair.» ''Third World Quarterly'', Volume 26, Issue 4 & 5, páxs. 815-830.</ref><ref>Dr. A. Zahoor (1997), [https://web.archive.org/web/20080630061235/http://www.unhas.ac.id/~rhiza/saintis/haiyan.html JABIR IBN HAIYAN (Jabir)], [[University of Indonesia]]</ref><ref>Paul Vallely, [https://web.archive.org/web/20080517013534/http://news.independent.co.uk/world/science_technology/article350594.ece How Islamic inventors changed the world], ''[[The Independent]]''</ref> Él introdució un enfoque sistemático y esperimental a la investigación científica nel [[llaboratoriu]], a diferencia de los antiguos griegos y exipcios que les sos obres basar en elucubraciones principalmente alegóriques y dacuando inintelixibles.<ref name=Kraus>Kraus, Paul, Jâbir ibn Hayyân, ''Contribution à l'histoire des idées scientifiques dans l'Islam. I. -y corpus des écrits jâbiriens. II. Jâbir et la science grecque,''. Cairo (1942-1943). Repr. By Fuat Sezgin, (Natural Sciences in Islam. 67-68), Frankfurt. 2002.</ref><ref group = lower-alpha>Según Paul Kraus en ''Contribution à l'histoire des idées scientifiques dans l'Islam. I. -y corpus des écrits jâbiriens. II. Jâbir et la science grecque'' (2002): {{cita|Pa formase una idea del llugar históricu de la alquimia de Jabir y encarar el problema de les sos fontes, ye aconseyable comparar lo que nos quedó de la lliteratura alquímica n'idioma griegu. Conozse l'estáu deplorable en que llegó hasta nós esta lliteratura. Recoyida polos científicos bizantinos del sieglu X, el corpus de los alquimistas griegos ye un puñáu de fragmentos incoerentes, que se remonten a toles dómines dende'l sieglu terceru hasta'l final de la edá media. (...) Los esfuercios de Berthelot y Ruelle pa poner un pocu d'orde nesta masa de lliteratura dio solo probes resultaos, y los investigadores posteriores, ente ellos en particular Mrs. Hammer-Jensen, Tannery, Lagercrantz, von Lippmann, Reitzenstein, Ruska, Bidez, Festugiere y otros, pudieron sacar en claro solo unos pocos detalles (...) L'estudiu de los alquimistas griegos nun ye bien alentador. Inclusive un exame superficial de los testos griegos amuesa que solo una pequeña parte entamábase en redol a verdaderos esperimentos de llaboratoriu: inclusive nes obres supuestamente dedicaes a les téuniques, nel estáu en que les atopamos anguaño, son palabrería ensin sentíu que refuga cualquier interpretación. (...) Ye distintu na alquimia de Jabir. La descripción de los procesos ye relativamente clara y la instrumentación alquímica, y la clasificación metódica de les sustancies, indica un espíritu esperimental bien alloñáu del esoterismu raru y chambón de los testos griegos. La teoría na que Jabir sofita les sos operaciones ye d'una claridá y una unidá impresionante. Más qu'otros autores n'árabe, unu nota l'equilibriu ente la enseñanza teórico y práctico, ente'l ''[[Ilm (conocencia)|`ilm]]'' y el ''`amal''. Buscaríase en devanéu una obra tan sistemática ente los testos griegos como por casu el ''Llibru del los Setenta''.}} (vease tamién: {{cita web |autor= Ahmad Y Hassan |títulu=A Critical Reassessment of the Geber Problem: Part Three|url=http://www.history-science-technology.com/Geber/Geber%203.htm |fechaaccesu=9 d'agostu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.history-science-technology.com/Geber/Geber%203.htm |fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}</ref> Tamién inventó'l [[alambique]] tal como lo conocemos y de él procede'l so nome actual (al-anbiq), afayó y analizó munches sustancies químiques, estableció la distinción ente [[ácidu|ácidos]] y [[Base (química)|álcalis]], y fabricó cientos de medicines.<ref>[[Will Durant]] (1980). ''The Age of Faith (The Story of Civilization, Volume 4)'', p. 162-186. Simon & Schuster. ISBN 0-671-01200-2.</ref> Amás redefinió la teoría de los elementos clásicos, identificando tamién como elementos al [[Mercuriu (elementu)|mercuriu]] y al [[azufre]].<ref name="r8">Strathern, Paul. (2000), ''Mendeleyev's Dream – the Quest for the Elements'', New York: Berkley Books</ref> Otros renomaos eruditos musulmanes de la dómina como [[Abū al-Rayhān al-Bīrūnī]],<ref>{{cita publicación | doi = 10.2307/2851429 | apellíu1 = Marmura | nome1 = Michael Y. | author-separator =, | apellíu2 = Nasr | author-name-separator= | nome2 = Seyyed Hossein| añu = 1965 | títulu = ''An Introduction to Islamic Cosmological Doctrines. Conceptions of Nature and Methods Used for Its Study by the Ikhwan Al-Safa'an, Al-Biruni, and Ibn Sina'' by Seyyed [[Hossein Nasr]] | jstor = 2851429| publicación = Speculum | volume = 40 | númberu = 4| páxines = 744-746 }}</ref> [[Avicena]]<ref>[[Robert Briffault]] (1938). ''The Making of Humanity'', p. 196-197.</ref> y [[al-Kindi]] criticaron y refugaron les teoríes de la alquimia, particularmente la [[Piedra filosofal|transmutación de los metales]]; y [[Nasīr al-Dīn al-Tūsī|al-Tusi]] enunció una versión de la [[caltenimientu de la masa]], al afirmar qu'un cuerpu material podía camudar pero nun sumir.<ref>{{cita publicación | apellíu1 = Alakbarov | nome1 = Farid | author-separator = , | author-name-separator = | añu = 2001 | títulu = A 13th-Century Darwin? Tusi's Views on Evolution | url = http://azer.comaiweb/categories/magazine/92_folder/92_articles/92_tusi.html | publicación = Azerbaijan International | volume = 9 | númberu = | páxina = 2 }}</ref> [[Al-Razi]] foi'l primeru en refugar a la teoría [[Aristóteles|aristotélica]] de los cuatro [[Elementos de l'antigüedá|elementos clásicos]] y marcó el camín de la química usando'l llaboratoriu nel sentíu modernu, amás de diseñar y describir más de venti instrumentos, dalgunos de los cualos siguen usándose anguaño como'l [[crisol]] o la [[retorta]] de destilación. La alquimia del mundu islámicu influyó darréu n'Europa al ser traducíos al [[llatín]] los sos testos, sobremanera a partir del sieglu XII, xunto a los clásicos grecollatinos que sumieren d'Occidente. Por casu [[Paracelso]] (1493-1541), reformó la teoría de los cuatro elementos siguiendo les sos enseñances, y con solo una vaga conocencia de la química y la medicina oriental fundó un híbridu ente alquimia y ciencia al que denominó [[iatroquímica]]. [[Ficheru:Il laboratorio dell' Alchimista by Giovanni Stradano.jpg|thumb|left|''El llaboratoriu del alquimista'', de [[Giovanni Stradano]] (1570).]] === Problemes de la alquimia === Dende'l puntu de vista modernu la alquimia presentaba dellos problemes. En primer llugar el so oxetivu nun yera l'ampliación de la conocencia d'una manera racionalista como anguaño entendemos una ciencia, sinón que'l so fin yera atopar materies mítiques como la piedra filosofal, y los descubrimientos esperimentales producir de forma colateral. Amás escarecía d'un sistema pa nomar los nuevos compuestos que s'afayaben, y el so llinguaxe yera esotéricu y vagu hasta'l puntu que los sos términos significaben coses distintes pa distintes persones. De fechu según ''The Fontana History of Chemistry'' (Brock, 1992): [[Ficheru:The Alchemist's Experiment Takes Fire 1687 CHF fa 2000.001.276.JPG|thumb|''L'esperimentu del alquimista ambúrase'' de [[Hendrick Heerschop]] (1626-1627).]] {{Cita|El llinguaxe de la alquimia llueu desenvolvió un vocabulariu téunicu arcanu y reserváu diseñáu pa despintar información a los ensin empecipiar. En gran midida esti llinguaxe ye incomprensible pa nós güei, anque aparentemente los llectores del ''[[cuentu del criáu del canónigu]]'' de [[Geoffrey Chaucer]] y l'audiencia de ''[[El alquimista (obra de teatru)|El alquimista]]'' de [[Ben Jonson]] yeren capaces d'interpretar lo suficiente como pa rise d'ello.<ref> {{cita llibru |apellíos=Brock |nome=William H. |títulu=The Fontana History of Chemistry |editorial=Fontana Press |añu=1992 |ubicación=Londres |páxines=32-33 |isbn=0-00-686173-3 }} </ref>}} El cuentu «El criáu del canónigu» de los ''[[Cuentos de Canterbury]]'' (de finales del [[sieglu XIV]]) espón el llau más fraudulento de la alquimia, la pretensión de fabricar oru a partir de materies más barates. Tamién [[Dante Alighieri]], un sieglu antes, amuesa'l so refugu a esti fraude al meter a tolos alquimistas nel infiernu del so ''[[Divina Comedia]]''. La alquimia tampoco disponía d'un métodu científicu lóxicu y consensuáu pa faer los esperimentos reproducibles. De fechu munchos alquimistas incluyíen ente les anotaciones de los sos métodos información irrelevante como los niveles de la [[marea]] o les [[Fase llunar|fases de la Lluna]]. La naturaleza esotérica y el vocabulariu codificado de la alquimia al paecer sirvíen sobremanera pa despintar qu'en realidá nun teníen demasiaes certidumes. Yá nel sieglu XIV se evidenciaban los resquiebros na fachada de la alquimia, y muncha xente amosábase escéptica. P'haber avanzáu precisaría un métodu normalizáu que dexara a otros reproducir los esperimentos, y rexistralos d'una manera clara que dexara esponer lo que se sabía y lo que se desconocía. En 1317, el papa [[Xuan XXII]] d'[[Avignon]] ordenó la espulsión de tolos alquimistas de Francia por falsificar moneda. En 1403 aprobóse una llei n'Inglaterra onde se penaba cola muerte la multiplicación de metales». Con too y con eso la alquimia nun sumió, yá que parte de les clases privilexaes y la realeza siguía creyendo que podía afayase la piedra filosofal y el mestranzu de la vida nel so provechu.<ref> {{cita llibru |apellíos=Brock |nome=William H. |títulu=The Fontana History of Chemistry |editorial=Fontana Press |añu=1992 |allugamientu=London, England |isbn=0-00-686173-3 }} </ref> Mientres el [[Renacimientu]] la alquimia exotérica siguió siendo popular na forma de la [[iatroquímica]] de [[Paracelso]], ente que l'[[alquimia espiritual]] tamién floriaba fiel a los sos raigaños [[Platonismu|platóniques]], [[Hermetismu|hermétiques]] y [[Gnosticismu|gnóstiques]]. Asina que la busca de la piedra filosofal nun foi abandonada a pesar de les escases meyores de la alquimia, y siguió siendo practicada por eruditos y médicos respetaos hasta principios del [[sieglu XVIII]]. Dellos prauticantes de la alquimia d'entamos de la era moderna anguaño son reconocíos polos sos grandes contribuciones a la ciencia como [[Jan Baptist van Helmont]], [[Robert Boyle]] y [[Isaac Newton]]. == Sieglos XVII y XVIII: entamos de la química == [[Ficheru:Georgius Agricola.jpg|thumb|left|Georgius Agricola, autor de ''[[De re metallica]]'']] [[Ficheru:De Re Metallica 1556 p 357AQ20 (3).TIF|thumb|Llaboratoriu, ''De re metallica'' (1556).]] Los intentos práuticos d'ameyorar el refináu de les menas minerales y la estraición de los metales a partir d'elles foi una importante fonte d'información pa los químicos del sieglu XVI. Ente ellos destaca [[Georgius Agricola]] (1494-1555), que publicó la gran obra ''[[De re metallica]]'' (''Sobre los metales'') en 1556. Na so obra describen los procesos de la dómina en minería, estraición de los metales y metalurxa, yá bien complexos y desenvueltos. Por casu la obra describe la diversidá de tipos d'altos fornos usaos pa la fundición de les menas minerales. Enceta la tema esaniciando'l misticismu que tenía acomuñáu enantes, creando una base práutica qu'otros pudieren desenvolver, y aguiyó l'interés polos minerales y la so composición. Nun ye casual que mente y use como referencia en numberoses ocasiones al autor de l'antigüedá [[Pliniu'l Vieyu]] y la so obra ''[[Naturalis Historia]]''. Calificóse a Agricola como'l padre de la metalurxa.<ref>[[Karl Alfred von Zittel]] (1901) ''History of Geology and Palaeontology'', p. 15.</ref> En 1605, [[Francis Bacon]] publicó ''[[The Proficience and Advancement of Learning]]'' (La capacidá y progresu del deprendimientu), una obra científicu-filosófica que contién una descripción de cómo tendría de ser la práutica esperimental que darréu se conocería como'l [[métodu científicu]].<ref>{{cita web | apellíu = Asarnow | nome = Herman | títulu = Sir Francis Bacon: Empiricism | obra = An Image-Oriented Introduction to Backgrounds for English Renaissance Literature | editorial = University of Portland | fecha = 8 d'agostu de 2005 | url = http://faculty.up.edu/asarnow/eliz4.htm | fechaaccesu = 22 de febreru de 2007 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070201210445/http://faculty.up.edu/asarnow/eliz4.htm | fechaarchivu = 2007-02-01 }}</ref> En 1605 [[Michal Sedziwój]] publicó'l tratáu alquímico ''Novum Lumen Chymicum'' (La nueva lluz de la química), que propón per primer vegada la esistencia nel aire d'un alimentu pa la vida», que darréu se reconocerá como'l [[osíxenu]] (de primeres [[Teoría del floxistu|aire desflogistizado]]). En 1615 [[Jean Beguin]] publicó ''[[Tyrocinium Chymicum]]'' (La práutica de la química), el primer llibru de testu de química, onde apaez la primer [[ecuación química]].<ref>Crosland, M. P. (1959). "The use of diagrams as chemical 'equations' in the lectures of [[William Cullen]] and [[Joseph Black]]." ''Annals of Science, Vol. 15, Non. 2'', Jun.</ref> En 1637 [[René Descartes]] publicó ''[[Discours de la méthode]]'' (''El discursu del métodu''), un ensayu que basa la investigación científica nos cálculos matemáticos y la rocea nos fechos ensin probar. La obra del químicu holandés [[Jan Baptist van Helmont]], ''Ortus medicinae'' (''L'orixe de la medicina'') publicada póstumamente en 1648, considérase la principal obra de transición ente la alquimia y la química, ya influyó notablemente en [[Robert Boyle]]. El llibru contién la resultancia de numberosos esperimentos y enuncia una versión inicial de la [[llei de caltenimientu de la masa]]. Baptist van Helmont, que trabayó nel periodu darréu posterior a [[Paracelso]] y el so [[iatroquímica]], indicó qu'esistíen otres materies «insustanciales» amás del aire, y acuñó pa elles el nome de «[[gas]]» (del griegu ''caos''). Amás de pola introducción de la pallabra gas nel vocabulariu científicu y ser el fundador de la [[química neumática]], esperimentando con reaiciones ente gases, Jan Baptist van Helmont tamién ye recordáu anguaño poles sos idees sobre la [[xeneración bonal]]. En 1669 el alquimista alemán [[Hennig Brandt]] afayó'l [[fósforu]] a partir de la [[orina]].<ref>Parkes, G. D.; Mellor, J. W. (1939). ''Mellor's Modern Inorganic Chemistry''. Longman's Green and Co., p. 717.</ref> Pa llogralo destiló un amiestu d'orina y arena (50 cubos). Al evaporar la [[urea]] llogró un material blanco que rellumaba na escuridá y amburaba con una llapada brillosa. [[Ficheru:Robert Boyle 0001.jpg|thumb|200px|left|[[Robert Boyle]], unu de los cofundadores de la química moderna por ameyorar los métodos esperimentales que dixebraríen la química de la alquimia.]] === Robert Boyle === [[Ficheru:Sceptical chymist 1661 Boyle Title page AQ18 (3).jpg|200px|thumb|right|Portada de ''[[El químicu escépticu]]'', 1661, [http://www.chemheritage.org/discover/online-resources/chemistry-in-history/themes/early-chemistry-and-gases/boyle.aspx Chemical Heritage Foundation].]] Considérase que'l químicu inglés [[Robert Boyle]] (1627-1691) estremó definitivamente a la química de la alquimia al ameyorar el so métodu esperimental.<ref>{{Cita web |url=http://understandingscience.ucc.ie/pages/sci_robertboyle.htm |títulu=Robert Boyle |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131203073012/http://understandingscience.ucc.ie/pages/sci_robertboyle.htm |fechaarchivu=2013-12-03 }}</ref> Anque la so investigación tien los sos raigaños claramente na tradición alquímica, anguaño reconozse a Boyle como'l primer químicu modernu, y por ello unu de los fundadores de la química moderna, y unu de los pioneros del [[métodu científicu]] esperimental modernu. Conózse-y principalmente pola [[llei de Boyle]] que presentó en 1662,<ref name=acottLaw>{{cita publicación |autor=Acott, Chris |títulu=The diving "Law-ers": A brief resume of their lives. |publicación=[[South Pacific Underwater Medicine Society]] journal |volume=29 |númberu=1 |añu=1999 |issn=0813-1988 |oclc=16986801 |url=http://archive.rubicon-foundation.org/5990 |fechaaccesu=17 d'abril de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110402073203/http://archive.rubicon-foundation.org/5990 |archivedate=2011-04-02 }}</ref> anque Boyle nun foi'l so descubridor orixinal. La llei describe la rellación inversamente proporcional qu'esiste ente la [[presión]] y el [[volume]] d'un gas, si caltién constante la temperatura nun [[sistema zarráu]].<ref>Levine, Ira. N (1978). "Physical Chemistry" University of Brooklyn: [[McGraw-Hill]]</ref><ref name="levine_1">Levine, Ira. N. (1978), p. 12 onde apaez la definición orixinal.</ref> Reconozse como un finxu científicu la publicación de la obra de Boyle ''The Sceptical Chymist: or Chymico-Physical Doubts & Paradoxes'' (''[[El químicu escépticu: o les duldes y paradoxes quimio-físiques]]'') en 1661, que se considera una pilastra fundamental del campu de la química. Na obra Boyle presenta la so hipótesis de que tolos fenómenos son la resultancia del choque de les partícules en movimientu. Boyle apela a los químicos por qu'esperimenten y afirma que los esperimentos contradicen que los elementos químicos llindar a los cuatro [[Elementos de l'antigüedá|elementos clásicos]]. Tamién declaró que la química tendría de dexar de tar subordinada a la [[medicina]] o la alquimia, y tendría d'alzase al estatus de ciencia por sigo mesma. Destaca'l so defensa de la esperimentación científica rigorosa. Boyle creía que toles teoríes tendríen de probase esperimentalmente antes de ser consideraes ciertes. La so obra amás contién dalgunes de les primeres idees modernes sobre [[átomu|átomos]], [[molécula|molécules]] y [[Reaición química|reaiciones químiques]], polo que marcó l'entamu de la historia de la química moderna. Boyle tamién trató de purificar les sustancies químiques pa llograr reaiciones reproducibles. Foi un defensor de la filosofía mecánica propuesta por [[René Descartes]] pa esplicar y cuantificar les propiedaes ya interaiciones de les sustancies químiques. Boyle yera un atomista, pero prefería la pallabra ''corpúsculu'' a ''átomu''. Puntualizó que la división más pequeña de la materia a la que se calteníen les propiedaes yera a nivel de los corpúsculos. Amás realizó numberoses investigaciones con una [[bomba d'aire]]. Reparó que al sacar l'aire les llapaes escastábense y morríense los animales asitiaos dientro, y tamién faía baxar los niveles del [[barómetru]]. Boyle repitió los trés esperimentos de van Helmont, y foi'l primeru n'usar [[Indicadores de pH|indicadores]] que camudaren de color cola acidez. Por tou ello Boyle ayudó a asitiar les pilastres de la [[revolución química]] cola so filosofía corpuscular [[Mecanicismu|mecánica]].<ref>{{cita publicación |autor=Ursula Klein|títulu= Styles of Experimentation and Alchemical Matter Theory in the Scientific Revolution|publicación=Metascience|editorial=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|issn=1467-9981|volume=16|númberu=2|fecha=July 2007|doi=10.1007/s11016-007-9095-8|páxines=247-256 [247]|postscript=<!--None-->}}</ref> === Teoría del floxistu === [[Ficheru:Priestley.jpg|thumb|200px|[[Joseph Priestley]], codescubridor del osíxenu, al que denominó «aire desflogistizado».]] A finales del sieglu XVII y principios de XVIII propunxo la [[teoría del floxistu]] pa intentar esplicar los procesos de combustión y [[Amenorgamientu-oxidación|aferruño-amenorgamientu]] por aciu la perda o tresferencia, respeutivamente, d'un supuestu fluyíu denomináu floxistu.<ref>James Bryan Conant, ed. ''The Overthrow of Phlogiston Theory: The Chemical Revolution of 1775–1789''. Cambridge: [[Harvard University Press]] (1950), 14. OCLC 301515203.</ref> La teoría foi propuesta primeramente por [[Johann Becher]] y desenvuelta por [[Georg Stahl]], dambos químicos alemanes. Becher postuló otra reforma de la teoría de los [[Elementos de l'antigüedá|cuatro elementos]] na que solo la tierra y l'agua seríen componentes de les materies, en distintes proporciones, y el fueu y l'aire seríen puramente axentes de los tresformamientos. De la mesma esistiríen tres tipos distintos de tierres, caúna d'elles portadora d'una propiedá: l'aspeutu vítreu, la fluidez o volatilidá, y el calter inflamable. Pa esta postrera [[Georg Stahl]] acuño'l términu floxistu en 1702. Toa sustancia susceptible de sufrir combustión contendría cierta cantidá de floxistu, y el procesu de combustión consitiría básicamente na perda de dicha sustancia. Conocer dende l'antigüedá que dellos sales metálicos podíen ser tresformaes de nuevu nos metales de partida. Stahl esplicó esti procesu suponiendo que los metales taben formaos por un cal y un principiu inflamable carente de masa, el floxistu, polo que la calcinación, esto ye, la formación del cal, podía esplicase, al igual que la combustión, como un desprendimientu de floxistu, que lliberábase del metal y dexaba el cal al descubiertu nes cenices. El procesu inversu, l'amenorgamientu del cal al metal, podía ser igualmente esplicada como una adición de floxistu. Si una sustancia rico en floxistu, como'l carbón, yera puesta en contautu con un cal metálico, podía tresferi-y el so floxistu y dar llugar a la formación del metal. [[Joseph Priestley]] usó la teoría del floxistu nos sos esperimentos de [[química pneumática]] pa esplicar los tresformamientos de los gases. Priestley denominó a la residuu d'aire que quedaba tres un procesu de combustión «aire flogistizado» (en realidá, un amiestu de nitróxenu y dióxidu de carbonu), pos pensaba que mientres la combustión dichu aire absorbiera tol floxistu que tenía capacidá d'allugar, y por eso cesaba la combustión. Siguiendo esta llinia de razonamientu, cuando Priestley caleció la [[Óxidu de mercuriu (II)|cal colorao de mercuriu]] y recoyó un tipu d'aire que podía caltener más tiempu la combustión denominar «aire desflogistizado». Darréu [[Antoine Lavoisier|Lavoisier]] llamar [[osíxenu]]. La teoría del floxistu foi popular mientres el sieglu XVIII hasta que [[Antoine Lavoisier]] la refutó na so obra ''Réflexions sur le phlogistique, pour servir de suite à la théorie de la combustion et de la calcination'' (Reflexones sobre'l floxistu, pa formar parte de la teoría de la combustión y la calcinación) publicada en 1777. Según Stahl cualquier sólidu lliberaba floxistu so l'aición del fueu, depués tres la combustión perdería masa o lo caltendría (según el floxistu tuviera masa o non). Sicasí, Lavoisier fixo esperimentos xamuscando metales y dempués de la calcinación en dalgunos el pesu de la residuu (los óxidos) yera mayor que'l cuerpu inicial. Nestos casos el floxistu tendría un pesu negativu, lo que resultaba absurdu, y demostraba la inconsistencia de la teoría del floxistu. === Descubrimientos del sieglu XVIII === [[Ficheru:Affinity-table.jpg|300px|thumb|'''[[Afinidá química|Tabla d'afinidaes]]''', de [[Étienne François Geoffroy|Y. F. Geoffroy]] (1718). Na cabecera de cada columna una sustancia siguío de toes coles que puede combinase.<ref name="Kim">{{cita llibru | editorial = [[MIT Press]]| isbn = 978-0-262-11273-4| apellíos = Kim| nome = El mio Gyung| títulu = Affinity, That Elusive Dream: A Genealogy of the Chemical Revolution| añu = 2003}}</ref>]] Nel sieglu XVIII multiplicaron los descubrimientos de nuevos [[Elementu químicu|elementos]], gracies al cambéu nos métodos d'investigación. Un fechu ensin precedentes dende l'antigüedá, yá que nos dos milenios anteriores habíense descubiertu solu cinco ([[arsénicu]], [[antimoniu]], [[cinc]],<ref>Pugazhenthy, L (1991) [https://books.google.es/books?id=BEHKq19MjAgC&pg=PA2&dq=Cinc+India+China&hl=es&sa=X&ei=hDTMUt-UK-Wd0QXDjoGYDg&ved=0CD0Q6AEwAQ#v=onepage&q=Cinc%20India%20China&f=false Cinc Handbook: Properties, Processing, and Use In Design 2ª Edición]. CRC Press, p. 2 ISBN 143981502X</ref> [[bismutu]] y [[fósforu]]). Alredor de 1735 el químicu suecu [[Georg Brandt]] analizó un pigmentu azul escuru atopáu na mena del cobre afayando lo que darréu conoceríamos como [[cobaltu]]. En 1748 l'español [[Antonio de Ulloa]] publicó la descripción d'un nuevu metal, el [[platín]].<ref>Roberto Moreno. ''[https://books.google.es/books?id=K-ALAAAAYAAJ&pg=PA79&dq=platino+Antonio+Ulloa+79&hl=es&sa=X&ei=10SwUpTYHJOR0QXG84DIAg&ved=0CDUQ6AEwAA#v=onepage&q=platino%20Antonio%20Ulloa%2079&f=false Actes Del II Centenariu de Don Antonio de Ulloa]''. Escuela d'Estudios Hispanu-Americanos (Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques), Archivu Xeneral d'Indies. Vol. 380 p. 79 ISBN 8400075234</ref> En 1751 un discípulu de Stahl, [[Axel Fredrik Cronstedt]], identificó nuna impureza del mineral del cobre otru nuevu metal, el [[níquel]]. A Cronstedt considérase-y unu de los fundadores de la [[mineraloxía]] moderna.<ref>[https://runeberg.org/nfbe/0487.html Nordisk familjebok – Cronstedt]: "''dean moderna mineralogiens och geognosiens grundläggare''" = "''the modern mineralogy's and geognosie's founder''"</ref> En 1766 el químicu inglés [[Henry Cavendish]] aislló'l [[hidróxenu]], al que llamó «aire inflamable». En 1773 el suecu [[Carl Wilhelm Scheele]] afayó'l [[osíxenu]], al que llamó «aire de fueu»,<ref>Kuhn, 53-60; Schofield (2004), 112-13. The difficulty in precisely defining the time and place of the "discovery" of oxygen, within the context of the developing chemical revolution, is one of Thomas Kuhn's central illustrations of the gradual nature of paradigm shifts in ''[[The Structure of Scientific Revolutions]]''.</ref> anque al nun publicar darréu'l so afayu avagó [[Joseph Priestley]] a publicar 1774, n'afayando'l mesmu gas independientemente al cual llamó «aire deflogistizado».<ref>{{cita web | títulu = Joseph Priestley | obra = Chemical Achievers: The Human Face of Chemical Sciences | editorial = Chemical Heritage Foundation | añu = 2005 | url = http://www.chemheritage.org/classroom/chemach/forerunners/priestley.html |fechaaccesu=22 de febreru de 2007}}</ref> En 1783 los hermanos españoles [[Juan José Elhuyar|Juan José]] y [[Fausto Elhuyar]] consiguieron aisllar el [[wolframiu]] a partir del mineral [[wolframita]].<ref name="ITIAnews_0605">{{cita publicación|url=http://www.itia.info/FileLib/Newsletter_2005_06.pdf|títulu=ITIA Newsletter|fecha=June 2005|editorial=International Tungsten Industry Association|fechaaccesu=18 de xunu de 2008|formatu=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721214335/http://www.itia.info/FileLib/Newsletter_2005_06.pdf|archivedate=2011-07-21}}</ref><ref name="ITIAnews_1205">{{cita publicación|url=http://www.itia.info/FileLib/Newsletter_2005_12.pdf|títulu=ITIA Newsletter|fecha=December 2005|editorial=International Tungsten Industry Association|fechaaccesu=18 de xunu de 2008|formatu=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721214335/http://www.itia.info/FileLib/Newsletter_2005_12.pdf|archivedate=2011-07-21}}</ref> Nel sieglu tamién s'afayaron destacaos compuestos. En 1754 l'escocés [[Joseph Black]] aislló'l [[dióxidu de carbonu]], al que llamó «aire invariable».<ref>{{cita web |apellíu=Cooper | nome = Alan | títulu = Joseph Black | obra = History of Glasgow University Chemistry Department | editorial = University of Glasgow Department of Chemistry | añu = 1999 | url = http://www.chem.gla.ac.uk/dept/black.htm |fechaaccesu=23 de febreru de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060410074412/http://www.chem.gla.ac.uk/dept/black.htm |fechaarchivu=10 d'abril de 2006}}</ref> En 1757 el francés [[Louis Claude Cadet de Gassicourt]], mientres investigaba los compuestos del arsénicu creó'l [[líquidu fumante de Cadet]], que darréu se sabría que contenía [[óxidu de cacodilo]], y por ello ye consideráu'l primer compuestu [[organometálico]] que se llogró sintetizar.<ref>{{cita publicación | títulu = Cadet's Fuming Arsenical Liquid and the Cacodyl Compounds of Bunsen | nome = Dietmar | apellíu = Seyferth | publicación = Organometallics | añu = 2001 | volume = 20 | númberu =8 | páxines = 1488-1498 | doi = 10.1021/om0101947 | url = http://pubs.acs.org/cgi-bin/abstract.cgi/orgnd7/2001/20/i08/abs/om0101947.html}}</ref> Y amás en 1758 Joseph Black formuló'l conceutu de [[calor latente]] pa esplicar los [[cambéu d'estáu]].<ref>{{cita llibru | apellíos = Partington | nome = J. R. | títulu = A Short History of Chemistry | editorial = Dover Publications, Inc | añu = 1989 | isbn = 0-486-65977-1 | enllaceautor = J. R. Partington}}</ref> === Antoine Lavoisier === {{AP|Antoine Lavoisier}} [[Ficheru:Ice-calorimeter.jpg|150px|thumb|El primer [[calorímetru]] usáu por [[Antoine Lavoisier]] y [[Pierre-Simon Laplace]], pa determinar el calor relativo a los cambeos químicos, cálculos nos que se basó [[Joseph Black]] p'afayar el [[calor latente]]. Estos esperimentos marcaron l'entamu de la [[termoquímica]].]] Anque la investigación química puede remontase a l'antigua [[Babilonia]], [[Antiguu Exiptu|Exiptu]], y especialmente a [[Persia]] y [[Arabia]] de la [[Edá d'Oru del islam]], la química florió a partir de la dómina d'[[Antoine Lavoisier]], un químicu francés reconocíu como'l padre de la química moderna». En 1789 Lavoisier estableció formalmente la [[llei de caltenimientu de la materia]], que nel so honor tamién se conoz como «Llei Lomonósov-Lavoisier».<ref>[http://scienceworld.wolfram.com/biography/Lavoisier.html Lavoisier, Antoine (1743-1794) en ''Eric Weisstein's World of Scientific Biography''.] ScienceWorld.</ref> Pa demostrala realizó múltiples esperimentos. Demostró con midíes meticulosas que les transmutaciones nun yeren posibles, por casu, nun se tresformaba l'agua en tierra, sinón que'l sedimentu que se repara al ferver agua procedía del contenedor; o que al quemar al aire fósforu y azufre, probó qu'anque los productos pesaben más, el pesu ganáu procedía del aire. [[Ficheru:Antoine-Laurent Lavoisier (by Louis Jean Desire Delaistre)RENEW.jpg|thumb|left|[[Antoine Lavoisier]] (1743-1794).]] Repitiendo los esperimentos de Priestley demostró que l'aire taba compuestu de dos partes (nun yera un elementu), y una d'elles combinábase colos metales pa formar los cales. En ''Considérations Générales sur la Nature des Acides'' (1778) demostró que la parte del aire responsable de la combustión tamién yera la fonte de l'acidez en disoluciones. Al añu siguiente nomó a esta parte [[osíxenu]] (del griegu formador d'ácidos), y a la otra ''azote'' (ensin vida). Por ello considérase a Lavoisier el descubridor del osíxenu xunto a Preistley y Scheele. Tamién reparó que l'aire inflamable» afayáu por Cavendish al combinalo con osíxenu producía una condensación, como informó Priestley, que paecía ser agua (depués tampoco l'agua yera un elementu), por ello denominó a esti gas [[hidróxenu]] (del griegu formador d'agua»). Como s'indicó nel apartáu anterior, en ''Reflexions sur le Phlogistique'' (1783) Lavoisier refutó la teoría del floxistu pa la combustión. En Rusia [[Mijaíl Lomonósov]] independientemente llegó a conclusiones similares sobre'l caltenimientu de la materia y el floxistu. Amás Lomonosov antemanó la [[teoría cinética]] de los gases, al considerar que'l calor provenía d'una forma de movimientu. Lavoisier trabayó con [[Claude Louis Berthollet]] y otros pa escurrir un sistema de [[Nomenclatura (química)|nomenclatura química]] que foi la base del sistema modernu de nomar compuestos químicos. Nel so ''Methods of Chemical Nomenclature'' (1787), Lavoisier inventó la forma de nomar y clasificar compuestos que s'usa principalmente na actualidá, qu'inclúi nomes como [[ácidu sulfúrico]], [[sulfatu|sulfatos]] y [[sulfitos]]. En 1785 Berthollet determinó la composición elemental del [[amoniacu]]. Esi mesmu añu Berthollet foi'l primeru n'usar el gas [[cloru]] como blanqueante comercial, y en 1789 foi'l primeru en fabricar [[llexía]] al burbuyar gas al traviés d'una solución de [[carbonatu de sodiu]], consiguiendo una solución de [[hipoclorito sódicu]]. Tamién estudió y foi'l primeru en producir otru fuerte oxidante y blanqueante de cloru, el [[cloratu de potasiu]] (KClO₃), conocíu como sal de Berthollet. Berthollet tamién ye conocíu poles sos contribuciones a la teoría del [[equilibriu químicu]] al traviés del mecanismu de [[reaición reversible]]. La obra de Lavoisier ''[[Traité Élémentaire de Chimie]]'' (''Tratáu elemental de química'', 1789) foi'l primer llibru de testu de la química moderna, y presentaba un puntu de vista unificáu de les nueves teoríes químiques, contenía una declaración clara de la llei de caltenimientu de la masa, y negaba la esistencia del floxistu. Amás presentaba una llista d'elementos, o sustancies que nun podíen descomponese, qu'incluyía al osíxenu, el nitróxenu, l'hidróxenu, el fósforu, el mercuriu, el cinc y l'azufre. Sicasí, na so llista tamién s'incluyía la [[lluz]] y el [[Teoría calórica|calóricu]], qu'él creía que yeren sustancies materiales. Na obra Lavoisier remarcó que la observación yera la base de la so química, afirmando que: {{cita|Intenté (...) llegar a la verdá axuntando fechos, pa suprimir no posible el razonamientu, que de cutiu ye'l responsable d'engañar, pa siguir no posible la lluz de la observación y del esperimentu.}} [[Ficheru:Labo-Lavoisier-IMG 0501.jpg|thumb|left|Instrumental del llaboratoriu de Lavoisier.]] Lavoisier demostró que los organismos vivos descomponíen y recomponíen l'aire atmosférico de la mesma forma que lo faía una llapada. Xunto a [[Pierre-Simon Laplace]], Lavoisier usó un [[calorímetru]] pa envalorar el calor por unidá de dióxidu de carbonu producíu nuna combustión. Y afayó unes medies similares pa les llapaes y los animales, lo qu'indicaba que los animales producíen enerxía per mediu d'un tipu de combustión. Amás afayó que'l [[diamante]] yera una forma cristalina del carbón. Sicasí como ye lóxicu, na so obra non tou fueron aciertos. Lavoisier nun creía nel atomismu y pensaba que la esistencia real de los átomos yera filosóficamente imposible. Lavoisier creía na [[teoría de los radicales]] y pensaba que los radicales funcionaben como un solu grupu que se combinaría col osíxenu nes reaiciones. Creía que tolos ácidos conteníen osíxenu. A pesar d'ello, el llabor de Lavoisier foi fundamental pa la ciencia química. Al impulsu que se produció na investigación basáu na so llei de caltenimientu de la masa, la so teoría sobre la combustión por aciu l'osíxenu, amás de la teoría corpuscular mecánica, conozse como [[revolución química]]. Tres la so obra la química adquirió una naturaleza puramente cuantitativa, lo que dexaría faer predicciones fiables. La so contribución a la revolución química foi la resultancia principalmente del so esfuerciu consciente d'encaxar tolos sos esperimentos nel marcu d'una sola teoría. Estableció de forma consistente l'usu del equilibriu químicu, usó'l descubrimientu del osíxenu pa refutar la teoría del flojisto y desenvolvió un nuevu sistema de nomenclatura química. Lamentablemente la so brillantez y autoridá científica nun evitaron que Lavoisier fuera degolláu mientres la [[Revolución francesa]]. [[Ficheru:VoltaBattery.JPG|thumb|right|Pila voltaica nel muséu ''[[Tempio Voltiano]]'' (Templu de Volta) de [[Como]].]] === Volta y la so pila === {{AP|Historia de la pila|Alessandro Volta}} El físicu italianu [[Alessandro Volta]] foi unu de los pioneros nos estudios sobre la electricidá. En 1775 Volta perfeccionó y popularizó l'[[electróforo]], un dispositivu con dos discos metálicos separaos por un conductor húmedu, pero xuníos con un circuitu esterior, capaz de producir [[Electrostática|electricidá estática]]. En 1794 Volta revisó los estudios sobre la electricidá animal». En 1780 [[Luigi Galvani]] reparara que al poner en contauto dos metales distintos col [[músculu]] d'una [[xaronca]] aniciábase l'apaición de [[corriente llétrica]]. A Volta interesó-y la idea y empezó a esperimentar con metales namái, y llegó a la conclusión de que'l texíu muscular animal nun yera necesariu pa producir la corriente llétrica. Esti afayu amenó un fuerte discutiniu ente los partidarios de la electricidá animal y los defensores de la electricidá metálica, pero la demostración, realizada en 1800, del funcionamientu de la primera [[pila llétrica]] certificó la victoria del bandu favorable a les tesis de Volta.<ref>{{cita web |autor=Biografíes y Vides |títulu=Alessandro Volta|url=http://www.biografiasyvidas.com/biografia/v/volta.htm |fechaaccesu=23 de xunu de 2004}}</ref> El so [[pila voltaica]] de 1800 consistía nun apilamientu de dellos pares de discos de cobre y cinc alternaos ([[electrodu|electrodos]]) separaos por una capa de tela o cartón papada en salmoria ([[electrolitu]]) p'amontar la conductividá.<ref name=Mottelay>{{cita llibru |títulu=Bibliographical History of Electricity and Magnetism |nome=Paul Fleury |apellíos=Mottelay |páxina=247 |url=https://books.google.com/books?id=9vzti90Q8i0C&pg=PA247 |isbn=1-4437-2844-6 |editorial=Read Books |añu=2008 |edición=Reprint of 1892}}</ref> Cuando se conectaba la parte cimera y l'inferior con un cable separaos, y perdía poca carga col tiempu cuando nun la utiliza, colo que Volta consiguió la primera [[batería llétrica]] pa producir electricidá. Por ello considérase a Volta el fundador de la [[electroquímica]].<ref>{{cita web | títulu = Inventor Alessandro Volta Biography | obra = The Great Idea Finder | editorial = The Great Idea Finder | añu = 2005 | url = http://www.ideafinder.com/history/inventors/volta.htm |fechaaccesu=23 de febreru de 2007}}</ref> A partir d'entós van usase les piles voltaiques (o [[Pila galvánica|galvániques]]) nel estudiu les reaiciones [[redox]] y los sos productos. Amás Alessandro Volta ente 1776 y 1778 dedicar al estudiu de la química de los gases y foi'l descubridor del [[metanu]]. == Sieglu XIX: resurdimientu de la teoría atómica == {{AP|Teoría atómica|Lleis estequiométricas}} En tando aparcáu'l [[atomismu]] dende l'antigüedá y namái esbozáu nos modelos mecánicos corpusculares, la [[teoría atómica]] ye retomada por [[John Dalton]], quien postuló que los átomos yeren partícules indivisibles que permanecen inalteraes nos compuestos, a partir de lo cual pudieron establecese les [[lleis estequiométricas]], base de l'actual [[estequiometría]]. A lo llargo del [[sieglu XIX]] la química tuvo estremada ente los siguidores y detractores de la [[teoría atómica de Dalton]], como [[Wilhelm Ostwald]] y [[Ernst Mach]]. Los impulsores más decidíos de la [[teoría atómica]] inicial fueron [[Amedeo Avogadro]], [[Ludwig Boltzmann]], ente otros, que consiguieron grandes meyores na comprensión del comportamientu de los gases. La disputa sobre la esistencia de los átomos atayaríase definitivamente cola esplicación del [[efeutu browniano]] por [[Albert Einstein]] en [[1905]] y los respeutivos esperimentos de [[Jean Perrin]]. Munchos fueron los investigadores que trabayaron so la hipótesis atómica. [[Svante Arrhenius]] albidró en parte la estructura interna de los átomos proponiendo la so teoría de la [[ionización]] nes disoluciones. Anque la so verdadera estructura nun s'acolumbraría hasta principios del sieglu XX, a partir de los trabayos d'[[Ernest Rutherford]], siguíos pol [[modelu atómicu de Bohr]]. === John Dalton === {{Ap|John Dalton|Teoría atómica de Dalton}} [[Ficheru:A New System of Chemical Philosophy fp.jpg|thumb|Ilustración con elementos y compuestos según ''A New System of Chemical Philosophy'' de John Dalton (1808).]] En 1803 el científicu inglés [[John Dalton]] propunxo la [[Llei de les presiones parciales|llei de Dalton]], que rellaciona les presiones parciales de los componentes d'un amiestu de gases cola presión total del amiestu.<ref name=dalton>{{cita web | títulu = John Dalton | obra = Chemical Achievers: The Human Face of Chemical Sciences | editorial = Chemical Heritage Foundation | añu = 2005 | url = http://www.chemheritage.org/classroom/chemach/periodic/dalton.html |fechaaccesu=22 de febreru de 2007}}</ref> El conceutu foi afayáu en 1801, y tamién se conoz como llei de les presiones parciales. [[Ficheru:John Dalton by Charles Turner.jpg|thumb|left|[[John Dalton]] ye reconocíu tantu poles sos obres sobre l'atomismu, les presiones parciales de los gases, y la perceición del color ([[daltonismu]]).]] Pero la principal contribución de Dalton a la química foi una nueva [[teoría atómica]] en 1803, onde afirmaba que tola materia ta formada por pequeñes partícules indivisibles denominaes átomos. En 1808 Dalton publicó per primer vegada ''A New System of Chemical Philosophy'' (Un nuevu sistema de filosofía química, 1808-1827), na que desenvolvía la primer descripción moderna d'una teoría atómica. Nesta obra identificaba los elementos químicos como un tipu de partícules, y refuga la [[Historia de la teoría molecular#Sieglu XVIII|teoría d'afinidaes químiques]] defendida por [[Étienne François Geoffroy]] y [[Isaac Newton]], ente otros. Dalton esplicó la so teoría formulando una serie d'enunciaos simples:<ref>[https://books.google.es/books?id=mjvKG4BJ0xwC&pg=PA107&dq=Modelu+at%C3%B3micu+de+Dalton&hl=es&ei=D87WTJHpOemW4gbawoGRBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDgQ6AEwAg#v=onepage&q=Modelu%20at%C3%B3micu%20de%20Dalton&f=false Picáu, Ana Beatriz; Álvarez Milton. (2008) ''Química I''. Editor EUNED. p. 108.]</ref> * La [[materia]] ta formada por partícules bien pequeñes llamaes [[átomu|átomos]], que son indivisibles y non pueden destruyise. * Los átomos d'un mesmu elementu son iguales ente sigo, tienen la mesma masa y propiedaes. Los átomos de distintos elementos tienen mases distintes. * Los átomos permanecen ensin división, entá cuando se combinen nes [[reaiciones químiques]]. * Los compuestos químicos formar al xunise átomos de dos o más elementos distintos. * Los átomos, al combinase pa formar [[compuestu|compuestos]] guarden rellaciones simples. * Los átomos d'elementos distintos pueden combinase en proporciones distintes y formar más d'un compuestu. A pesar de la so utilidá y gran aceptación mientres tol sieglu XIX, la [[teoría atómica de Dalton]] tenía imprecisiones (los dos primeros enunciaos nun son del tou ciertos) y presentaba munches llagunes: nun esclariaba nada sobre la estructura del átomu, nin esplicaba les propiedaes de los elementos, nin cuálos yeren les causes de que se xunieren pa formar compuestos. Amás de definir átomos, elementos y compuestos, Dalton infirió les proporciones de dellos elementos nos sos compuestos, partiendo de los pesos de los sos [[reactivu|reactivos]], per mediu del [[pesu atómicu|pesu atómicu relativu]] usando al hidróxenu como unidá de masa na comparanza colos demás elementos. Siguiendo les tesis de [[Jeremias Benjamin Richter]] (conocíu por acuñar el términu ''[[estequiometría]]''), propunxo que cuando los elementos químicos combinar pa dar más d'un compuestu xunir en distintes proporciones fixes y [[Númberu enteru|enteres]]. Esto conozse como la [[Llei de les proporciones múltiples]] y foi incluyida na so obra ''New System of Chemical Philosophy''. La llei de les proporciones múltiples ye una de les lleis básiques de la estequiometría y unu de les pilastres de la so teoría atómica. Curiosamente a pesar de la importancia d'incluyir la idea d'átomos como entidaes físiques reales en ''A New System of Chemical Philosophy'', y la creación d'un sistema de símbolos químicos pa ellos, esta obra dedica casi tol so testu a la teoría calórica en llugar d'a l'atomismu. Per otru llau foi'l químicu francés [[Joseph Proust]] quien propunxo la [[Llei de les proporciones constantes|Llei de proporciones definíes]], qu'afirma que los elementos siempres se combinen pa formar un determináu compuestu facer en proporciones de númberos enteros y senciellos, basándose en dellos esperimentos realizaos ente 1797 y 1804.<ref>{{cita web | títulu = Proust, Joseph Louis (1754-1826) | obra = 100 Distinguished Chemists | editorial = European Association for Chemical and Molecular Science | añu = 2005 | url = http://www.euchems.org/Distinguished/19thCentury/proustlouis.asp |fechaaccesu=23 de febreru de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.euchems.org/Distinguished/19thCentury/proustlouis.asp |fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}</ref> La llei de proporciones múltiples y la de proporciones definíes son la base de la estequiometría. Estos dos lleis por sigo mesmes nun prueben la esistencia de los átomos, pero son difíciles d'esplicar ensin asumir que los compuestos formar pola combinación d'átomos en proporciones constantes. === Jöns Jacob Berzelius === [[Ficheru:Jöns Jacob Berzelius from Familj-Journalen1873.png|thumb|right|200px|[[Jöns Jacob Berzelius]], el químicu que desenvolvió'l métodu modernu de notación de [[Fórmula química|fórmules químiques]].]] {{AP|Jöns Jacob Berzelius}} Un químicu suecu discípulu de Dalton, [[Jöns Jacob Berzelius]], embarcar nun programa sistemáticu de midíes cuantitatives precises de les sustancies químiques, asegurándose de la so pureza. A partir de les cualos en 1828 arrexuntó una tabla de pesos atómicos relativos, onde al [[osíxenu]] asignábase-y el 100, y qu'incluyía tolos elementos conocíos na dómina. Esti trabayu apurrió pruebes a favor de la teoría atómica de Dalton: que los compuestos químicos inorgánicos taben formaos por átomos combinaos en proporciones de númberos enteros. Determinó la composición elemental exacta de gran númberu de sustancies. Les sos resultaos confirmaron la llei de proporciones definíes de Proust. Nos sos pesos usó como patrón al osíxenu, asignándo-y el valor exactu de 100, y a partir d'él midió'l pesu de 43 elementos. Al afayar que los pesos atómicos nun yeren múltiplos exactos del pesu del hidróxenu Berzelius refugó la [[hipótesis de Prout]], que suponía que los elementos taben formaos por átomos d'hidróxenu. Pa simplificar los esperimentos na so estensa determinación de pesos atómicos introdució'l sistema de símbolos químicos y notación, que publicó na so obra de 1808 ''Lärbok i Kemien'' (Manual de química), na que los nomes de los elementos fueron embrivíos con una o dos lletres de les iniciales de los sos nomes en llatín. Esti sistema de notación, nel que los elementos espresar por aciu símbolos simples y les sos proporciones indicar con númberos, básicamente ye'l mesmu que s'usa anguaño. La única diferencia ye qu'en llugar de poner los númberos nel subíndice como anguaño (ej: H₂O), Berzelius usaba superíndices (H²O). Acreitar a Berzelius el descubrimientu de los elementos [[siliciu]], [[seleniu]], [[toriu]] y [[ceriu]]. Amás los discípulos que trabayaben nel llaboratoriu de Berzelius identificaron el [[litiu]] y redescubrieron el [[vanadiu]] (descubiertu orixinalmente por [[Andrés Manuel del Río]] en 1801 y depués refugáu al creelo [[cromu]]). Berzelius desenvolvió la teoría de los radicales pa la combinación química, que caltenía que les reaiciones producir por aciu grupos estables d'átomos denominaos [[Radical (química)|radicales]] que s'intercambien ente les molécules. Creía que los sales son compuestos d'un [[ácidu]] y una [[Base (química)|base]], y afayó que los aniones de los ácidos yeren atraíos polos electrodos positivos (el [[ánodu]]), ente que los cationes d'una base yeren atraíos pol electrodu negativu (el [[cátodu]]). Berzelius nun creía na teoría del [[vitalismo]], nel so llugar pensaba qu'había una fuercia regulador que producía la organización de los texíos de los organismos. Amás atribúyese a Berzelius la creación de los términos químicos "[[catálisis]]", "[[polímeru]]", "[[isómero]]" y "[[Alotropía|alótropo]]", anque les sos definiciones orixinales difieren considerablemente de les actuales. Por casu el términu "polímeru" qu'acuñó en 1833 describía compuestos orgánicos que compartíen la mesma [[fórmula empírica]] pero teníen distintu pesu molecular, el mayor yera polímeru del más pequeñu, como la [[glucosa]] (C₆H₁₂O₆, de la que se desconocía la so estructura) y el [[formaldehídu]] (CH₂O). Por tou ello Berzelius ye reconocíu como unu de los padres de la química moderna, xunto a Lavoisier, Boyle y Dalton. === Davy y l'electrólisis === [[Ficheru:Humphry davy.jpg|thumb|200px|[[Humphry Davy]], descubridor de dellos [[alcalinos]], [[alcalinoterreos]] y les propiedaes de dellos [[halóxenos]] por aciu la electrólis.]] {{Main|Humphry Davy}} El químicu inglés [[Humphry Davy]] foi un pioneru nel campu de la [[electrólisis]] (que consiste n'usar la electricidá nuna [[célula electrolítica]] onde se producen [[Amenorgamientu-oxidación|reaiciones d'aferruño-amenorgamientu]] pa dixebrar los compuestos ellí conteníos) p'aisllar dellos elementos nuevos. Davy descompunxo por electrolisis dellos sales fundíos y consiguió afayar el [[sodiu]] y el [[potasiu]]. El potasiu foi'l primer metal aislláu por aciu electrólisis, a partir la [[hidróxidu potásicu|potasa cáustica]] (KOH). Antes del sieglu XIX desconocíen les diferencies ente los sales de sodiu y potasiu. El sodiu foi aislláu'l mesmu añu a partir de la [[hidróxidu sódicu|sosa cáustica]] fundida (NaOH). Cuando Davy enteróse que Berzelius y Pontin preparaben una axuntadura (axuntadura de calciu) por aciu la electrólisis de la [[cal]] en mercuriu, intentar él. Davy consiguió afayar el [[calciu]] en 1808 cola electrólis de la [[Óxidu de calcio|cal]] en [[óxidu de mercuriu]].<ref name=Enghag2004>{{cita llibru |autor=Enghag, P.|añu=2004|títulu=Encyclopedia of the elements|editorial=Wiley-VCH Weinheim|isbn=3-527-30666-8|capítulu=11. Sodium and Potassium}}</ref><ref name=Davy1807>{{cita publicación |nome=Humphry|apellíu=Davy|títulu=On some new Phenomena of Chemical Changes produced by Electricity, particularly the Decomposition of the fixed Alkalies, and the Exhibition of the new Substances, which constitute their Bases|páxines=1-45|númberu=0|añu=1808|volume=98|publicación=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|url=https://books.google.com/?id=Kg9GAAAAMAAJ|doi=10.1098/rstl.1808.0001|editorial=Royal Society of London.}}</ref> Siguió trabayando cola electrólisis mientres tola so vida, en 1808, aislló'l [[magnesiu]], l'[[estronciu]] y el [[bariu]].<ref name="weeks">{{cita llibru |apellíos = Weeks|nome = Mary Elvira|enllaceautor=Mary Elvira Weeks|añu = 1933|títulu = The Discovery of the Elements|editorial = Journal of Chemical Education|allugamientu = Easton, PA|capítulu = XII. Other Elements Isolated with the Aid of Potassium and Sodium: Beryllium, Boron, Silicon and Aluminum|isbn = 0-7661-3872-0}}</ref><ref name=history>{{cita llibru | páxina = 80| url = https://books.google.com/?id=yb9xTj72vNAC| títulu = The history and use of our earth's chemical elements: a reference guide| autor = Robert E. Krebs| editorial = Greenwood Publishing Group| añu = 2006| isbn = 0-313-33438-2}}</ref> Davy tamién esperimentó esneldando gases. Esti procedimientu esperimental casi resulta fatal en delles ocasiones, pero condució a afayar los inusuales efeutos del [[óxidu nitroso]], que llevaríen a conocelo como gas de la risa. En 1774 el químicu suecu [[Carl Wilhelm Scheele]] afayó'l [[cloru]] y denominar «acedu desflogistizado marín» pensando equivocadamente que contenía [[osíxenu]]. Scheele reparó delles propiedaes del gas de cloru, como'l so efeutu blanqueante sobre'l tornasol, y el so efeutu mortal sobre los inseutos, el so color verde amarellentáu y el so golor similar al de l'[[agua regia]]. Sicasí, Scheele nun pudo publicar los sos afayos a tiempu. En 1810 Humphry Davy dio-y al cloru'l so nome actual (deriváu de la pallabra griega χλωρός (khloros) «verde amarellentáu») aportunando en que se trataba d'un elementu.<ref>{{cita publicación |autor = Sir Humphry Davy |títulu = On a Combination of Oxymuriatic Gas and Oxygene Gas|publicación = Philosophical Transactions of the Royal Society|volume = 101|númberu = 0|páxines = 155-162|añu = 1811|doi = 10.1098/rstl.1811.0008|url=http://www.chemteam.info/Chem-History/Davy-Chlorine-1811.html }}</ref> Amás demostró que nun se podía llograr [[osíxenu]] a partir de la sustancia conocida como acedu oximuriático (una solución de HCl). Esti descubrimientu rebatió la definición d'ácidu de [[Antoine Lavoisier|Lavoisier]] que los consideraba compuestos d'osíxenu. El [[yodu]] foi afayáu pol químicu francés [[Bernard Courtois]] en 1811.<ref name=court>{{cita publicación |autor=Courtois, Bernard |títulu=Découverte d'une substance nouvelle dans le Vareck |publicación=[[Annales de chimie]] |volume=88 |páxina=304|añu=1813 |url=https://books.google.com/books?id=YGwri-w7sMAC&pg=RA2-PA304}}</ref><ref>{{cita publicación |autor=Swain, Patricia A. |títulu=Bernard Courtois (1777–1838) famed for discovering iodine (1811), and his life in Paris from 1798 |publicación=Bulletin for the History of Chemistry |volume=30 |númberu=2 |páxina=103|añu=2005 |url=http://www.scs.uiuc.edu/~mainzv/HIST/awards/OPA%20Papers/2007-Swain.pdf}}</ref> Courtois dio muestres a los sos amigos, [[Charles Bernard Desormes]] (1777-1862) y [[Nicolas Clément]] (1779-1841), por que siguieren la investigación. Tamién-y dio daqué de sustancia a [[Joseph Louis Gay-Lussac]] y al físicu [[André-Marie Ampère]]. El 6 d'avientu de 1813, Gay-Lussac anunció que se trataba o bien d'un nuevu elementu, o bien d'un compuestu d'osíxenu.<ref name=Gay-Lussac>{{cita publicación |autor=Gay-Lussac, J. |títulu=Sur un nouvel acide formé avec la substance décourverte par M. Courtois |publicación=Annales de chimie |volume=88 |páxina=311|añu=1813 |url=https://books.google.com/books?id=YGwri-w7sMAC&pg=RA2-PA511}}</ref><ref>{{cita publicación |autor=Gay-Lussac, J. |títulu=Sur la combination de l'iode avec d'oxigène |publicación=Annales de chimie |volume=88 |páxina=319|añu=1813 |url=https://books.google.com/books?id=YGwri-w7sMAC&pg=RA2-PA519}}</ref><ref>{{cita publicación |autor=Gay-Lussac, J. |títulu=Mémoire sur l'iode |publicación=Annales de chimie |volume=91 |páxina=5|añu=1814 |url=https://books.google.com/books?id=Efms0Fri1CQC&pg=PA5}}</ref> Amás foi Gay-Lussac quien suxirió'l nome del yodu, a partir de la pallabra griega ιώδες (iodes) pal violeta (pol color del vapor de yodu).<ref name=court/><ref name=Gay-Lussac /> De la mesma Ampère dio parte de la so amuesa a Humphry Davy. Davy fixo dellos esperimentos cola sustancia y diose cuenta de les sos semeyances col cloru.<ref>{{cita publicación |autor=Davy, H. |títulu=Sur la nouvelle substance découverte par M. Courtois, dans le sel de Vareck |publicación=Annales de chimie |volume=88 |páxina=322|añu=1813 |url=https://books.google.com/books?id=YGwri-w7sMAC&pg=RA2-PA522&lpg=RA2-PA522}}</ref> Davy mandó una carta'l 10 d'avientu a la [[Royal Society of London]] onde afirmaba qu'identificara un nuevu elementu.<ref>{{cita publicación |autor=Davy, Humphry |títulu=Some Experiments and Observations on a New Substance Which Becomes a Violet Coloured Gas by Heat |publicación=Phil. Trans. R. Soc. Lond. |volume=104 |páxina=74|fecha=1 de xineru de 1814 |doi=10.1098/rstl.1814.0007 }}</ref> Lo que desamarró los discutinios ente Davy y Gay-Lussac sobre quién identificara primero al yodu como elementu, anque dambos reconocíen a Courtois como'l primeru n'aisllalo. === Gay-Lussac y les lleis de los gases === [[Ficheru:Joseph louis gay-lussac.jpg|thumb|left|200px|[[Joseph Louis Gay-Lussac]] afirmó que la rellación ente los volúmenes de los gases reactivos los de los productos puede espresase por númberos senciellos y enteros.]] {{AP|Joseph Louis Gay-Lussac|Llei de Gay-Lussac}} El químicu francés [[Joseph Louis Gay-Lussac]] compartía con Lavoisier l'interés pol estudiu cuantitativu de les propiedaes de los gases. Dende'l so primer periodu d'investigación 1801-1802, manifestó que tolos gases espandíense proporcionalmente al aumentar la temperatura. A esta conclusión xeneralmente denominar [[llei de Charles]], yá que Gay-Lussac concedió-y el creitu del descubrimientu a [[Jacques Charles]], por llegar casi a les sos mesmes conclusiones na década de 1780 anque nun les publicara.<ref name="GL02">{{citation | author = Gay-Lussac, J. L. | authorlink = Joseph Louis Gay-Lussac | añu = L'An X – 1802 |títulu=Recherches sur la dilatation des gaz et des vapeurs |trans_title = Researches on the expansion of gases and vapors |publicación=Annales de chimie | volume = 43 |páxines=137-175 | url = https://books.google.com/books?id=Z6ctSn3TIeYC&pg=PA137#v=onepage&q&f=false}}. [http://web.lemoyne.edu/~giunta/gaygas.html English translation (extract).]<br /> Na páxina 157, Gay-Lussac menta los afayos ensin publicar de Charles: ''Avant d'aller plus loin, je dois prévenir que quoique j'eusse reconnu un grand nombre de fois que les gaz oxigène, azote, hydrogène et acide carbonique, et l'air atmosphérique se dilatent également depuis 0° jusqu'a 80°, Le cit. Charles avait remarqué depuis 15 ans la même propriété dans ces gaz ; mais n'avant jamais publié ses résultats, c'est par le plus grand hasard que je les ai connus''. (Antes d'avanzar, tendría d'informar qu'anque yo reconocí munches vegaes que los gases osíxenu, nitróxenu, hidróxenu, y ácidu carbónico [dióxidu de carbonu], amás del aire atmosférico espandir dende 0° a 80°, el ciudadanu Charles diérase cuenta hai 15 años les mesmes propiedaes nos mesmos gases; anque nunca los publicar, que por casualidá conocí.)</ref> Esta llei tamién foi descubierta independientemente por John Dalton alredor de 1801, anque la descripción de Dalton ye menos meticulosa que la de Gay-Lussac.<ref>Dalton, J. (1802) [https://books.google.com/books?id=3qdJAAAAYAAJ&pg=PA595#v=onepage&q&f=false "Essay IV. On the expansion of elastic fluids by heat,"] ''Memoirs of the Literary and Philosophical Society of Manchester'', vol. 5, pt. 2, páxs. 595-602.</ref> En 1804 Gay-Lussac fixo dellos ventureros ascensos en globu aerostáticu d'hidróxenu hasta altores percima 7000 metros sobre'l nivel del mar que-y dexaron investigar otros aspeutos de los gases, una proeza que naide más realizó nos 50 años siguientes. Tomó midíes de la presión, la temperatura, el mugor y muestres d'aire, que más tarde analizó químicamente, amás de realizar midíes magnétiques a delles altitúes. En 1808 Gay-Lussac anunció lo que probablemente foi'l so mayor llogru: a partir d'esperimentos propios y d'otros dedució que los gases a volume fixo caltienen constante la rellación ente la so presión y la temperatura. Y que los volúmenes de los posibles productos d'una reaición ente gases amás tán en proporción senciella colos volúmenes de los reactivos. N'otres pallabres que los gases so les mesmes condiciones de presión y temperatura reaccionen con otros en proporciones de volume de númberos enteros y pequeños. Estes conclusiones afigurar na [[llei de Gay-Lussac]] y la [[Lleis estequiométricas#Llei de los volúmenes de combinación|Llei de los volúmenes de combinación]]. Gay-Lussac tamién participó xunto al so colega profesor na [[École Polytechnique]], [[Louis Jacques Thénard]], nes primeres investigaciones electroquímiques, y analizó los elementos descubiertos por esti mediu. Ente los sos llogros nesti campu destaca'l descubrimientu del boro, pola descomposición del [[acedu bórico]] usando potasiu fundíu. Dambos investigadores formaron parte de los alderiques de la dómina pa modificar la definición de los ácidos ya impulsar l'analís de los compuestos orgánicos p'afayar el so conteníu n'osíxenu ya hidróxenu. === Amedeo Avogadro === [[Ficheru:Avogadro Amedeo.jpg|thumb|200px|[[Amedeo Avogadro]] postuló que nes mesmes condiciones de presión y temperatura, volúmenes iguales de dos gases teníen el mesmu númberu de molécules.]] {{AP|Amedeo Avogadro|Llei de Avogadro}} Tres la publicación de la [[teoría atómica de Dalton]] en 1808, dalgunes de les sos idees centrales fueron rápido adoptaes pola mayoría de los químicos. Sicasí mientres mediu sieglu permaneció la incertidume de cómo se configuraría la teoría atómica y aplicaríase a les situaciones concretes. Por casu colos datos empíricos disponibles hasta'l momentu varios químicos de distintos países desenvolvieron diversos sistemes de pesos atómicos incompatibles. El físicu italianu [[Amedeo Avogadro]] (1776-1856) publicó en 1811 una obra qu'amosaba una salida a esta difícil situación. Presentó la hipótesis de que los volúmenes iguales de cualquier gas, a la mesma temperatura y presión, conteníen el mesmu númberu de molécules; polo cual la rellación ente los [[pesu molecular|pesos moleculares]] de dos gases yera la mesma proporción que la qu'había ente les sos densidaes, nes mesmes condiciones de presión y temperatura. Amás Avogadro razonó que los gases corrientes nun taben formaos por átomos solitarios sinón por molécules que conteníen dos o más átomos (que yera l'orixe de los distintos pesos atómicos rexistraos). Asina Avogadro foi capaz de resolver el problema col que s'habíen topáu Dalton y otros cuando Gay-Lussac reportó que percima del los 100&nbsp;°C el volume del vapor d'agua yera dos veces el volume del osíxenu usáu pa formala. Según Avogadro la molécula d'osíxenu estremar en dos átomos pa formar l'agua. La hipótesis de Avogadro foi inorada mientres mediu sieglu en siendo publicada per primer vegada. Citáronse munches razones pa esti desinterés, incluyíos dellos problemes teóricos como'l dualismu propuestu por Jöns Jacob Berzelius que consideraba que los compuestos calteníense xuntos pola atraición de les cargues positivu y negativu, lo que fadría incompatible la esistencia de molécules formaes por dos átomos llétricamente similares, como'l casu del osíxenu. Amás esistía la barrera de que munchos químicos yeren ronciegos a adoptar métodos físicos (como les determinaciones de densidá del vapor) pa resolver los sos problemes. Sicasí, a mediaos de sieglu les figures más prominentes empezaron a considerar intolerable la diversidá caótica de sistemes de pesos atómicos y fórmules de compuestos en competencia, qu'abondaron por causa de la incertidume. Amás empezaron a atropase pruebes puramente químiques qu'indicaben que lo afirmao por Avogadro podría ser ciertu dempués de too. A mediaos de sieglu, químicos más nuevos como [[Alexander William Williamson|Alexander Williamson]] n'Inglaterra, [[Charles Frédéric Gerhardt|Charles Gerhardt]] y [[Charles-Adolphe Wurtz]] en Francia y [[August Kekulé]] n'Alemaña, empezaron a proponer la reforma de la química teórica por que se afixera a la teoría de Avogadro. === Entamos de la síntesis orgánica y la so industria === {{AP|Vitalismo|Friedrich Wöhler|Síntesis orgánica}} Dempués de que s'entendieren los principios de la combustión, apoderar de la química otru alderique de gran importancia: el [[vitalismo]], la distinción esencial ente la materia orgánica y la inorgánica. Esta teoría asumía que la materia orgánico solo podría ser producida polos [[seres vivos]], atribuyendo esti fechu a una ''vis vitalis'' (fuercia vital) inherente a la mesma vida. En 1827 [[William Prout]] clasificó les biomoléculas en tres grupos: [[carbohidratu|carbohidratos]], [[proteína|proteínes]] y [[lípidu|lípidos]]. Pero l'alderique del vitalismo atayóse cuando [[Friedrich Wöhler]] afayó por fuercia en [[1828]] cómo podía sintetizase la [[urea]] a partir de [[cianato de amonio]], demostrando que la materia orgánico podía crease de manera química a partir de reactivos inorgánicos. A pesar d'ello caltiénse vixente la clasificación en [[química orgánica]] y [[química inorgánica|inorgánica]], ocupándose la primera esencialmente de los compuestos del [[carbonu]] y la segunda de los compuestos de los demás elementos. [[Ficheru:Urea-3D-balls.png|thumb|left|180px|La [[urea]] foi la primer molécula orgánica que se llogró sintetizar a partir de precusores inorgánicos.<br />Clave de colores:<br /><code style="background:#b5b5b5">carbonu <span style="color:white">•</span> <span style="color:#ab0000">osíxenu</span><br /><span style="color:blue">nitróxenu</span> <span style="color:white">•</span> <span style="color:white">hidróxenu</span></code>]] Enantes [[Friedrich Wöhler]] y [[Justus von Liebig]] realizaron en 1825 el primer descubrimientu confirmáu y esplicáu d'[[isómeros]], anque'l términu fuera acuñáu antes por Berzelius. Trabayando con [[acedu ciánico]] y [[acedu fulmínico]], deducieron correutamente que la isomería yera la consecuencia del distintu allugamientu de los mesmos átomos na estructura molecular. Amás en 1832 Friedrich Wöhler y Justus von Liebig afayaron y esplicaron los [[Grupu funcional|grupos funcionales]] y los [[Radical (química)|radicales]] na química orgánica, amás de sintetizar per primer vegada'l [[benzaldehídu]]. Pela so parte Justus von Liebig realizó investigaciones que contribuyeron de forma crucial na [[agricultura]] y la [[bioquímica]] y trabayó na organización de la [[química orgánica]]. Liebig ye consideráu'l padre de la industria de los [[fertilizante]]s pol so descubrimientu de que'l [[nitróxenu]] ye un nutriente esencial pa les plantes, y la formulación de la [[Llei del Mínimu de Liebig|llei del mínimu]] qu'indica la influencia individual de cada nutriente nes colleches. [[Ficheru:AlfredNobel2.jpg|thumb|[[Alfred Nobel]] que s'arriqueció col descubrimientu de la [[dinamita]] a la so muerte donó la mayor parte de la so fortuna pa los [[Premiu Nobel]].]] Los postreros defensores del vitalismo negaben la cualidá de sustancia orgánico a un productu de refugaya como la urea. Pero en 1847 [[Adolph Wilhelm Hermann Kolbe|Hermann Kolbe]] consiguió sintetizar otra sustancia orgánico, el [[acedu acético]], a partir de fontes totalmente inorgániques, quedando refutado ensin batura a duldes el vitalismo. La síntesis de la urea abrió'l camín pa les [[síntesis orgánica]] de cientos de productos. Yá en 1838 [[Alexandre Wosrerenski]] llogró la [[quinona]] a partir de la [[quinina]]. El desenvolvimientu de la química orgánica na segunda metá del sieglu XIX tuvo impulsáu primeramente pola busca de nuevos [[colorante]]s o [[tinte]]s sintéticos. Hasta la dómina solo podía tiñise por aciu productos naturales como la [[Carmín|cochinilla]] que resultaben bien caros. El descubrimientu de l'[[anilina]] por [[Friedrich Ferdinand Runge|Runge]] y la primer síntesis d'un colorante artificial realizada por [[William Henry Perkin|Perkin]] abrió grandes posibilidaes comerciales. En 1856, [[William Henry Perkin]], con 18 años, desafiáu pol so profesor [[August Wilhelm von Hofmann]] intentaba sintetizar, usando como precursor [[alquitrán de hulla]], la [[quinina]], la melecina contra la [[malaria]], qu'hasta entós yera escasa por ser un productu natural. N'unu de los intentos Perkin [[oxidación|aferruñó]] anilina usando [[dicromato potásicu]], les impureces de [[toluidina]] reaccionaron cola anilina produciendo un precipitáu negru, lo que paecía indicar una síntesis fallida. Al llimpiar el matraz con alcohol, Perkin notó que la solución volvíase morada, por causa de un subproductu que resultaría ser el primer colorante sintéticu, la [[malveína]] o malva de Perkin. Esti descubrimientu aniciaría la industria de los tintes sintéticos, una de les primeres industries químiques d'ésitu. En 1865 [[Adolf von Baeyer]] empezó a fabricar l'[[colorante índigo|añil]], el tinte de los pantalones vaqueros, hasta entós llográu del [[Indigofera tinctoria|índigo]], un finxu na industria de la química orgánica que revolucionó la industria de los tintes. Otra importante industria de compuestos orgánicos na dómina foi la de los esplosivos. En 1847, el químicu italianu [[Ascanio Sobrero]] afayó la [[nitroglicerina]], que revolucionaría la minería, pero que resultaba desaxeradamente peligrosa. El químicu suecu [[Alfred Nobel]] afayó que cuando la nitroglicerina yera absorbida por una sustancia inerte como la [[Diatomita|tierra de diatomees]], resultaba más segura y afechisca; y patentó esti amiestu en 1867 col nome de [[dinamita]]. Nobel darréu combinó la nitroglicerina con dellos compuestos de [[nitrocelulosa]], similares al [[colodión]], qu'en combinación d'otru esplosivu de nitratu resultó una receta más eficiente. El compuestu llográu, una sustancia xelatinoso tresparente con un poder esplosivo mayor que la dinamita, denominóse [[gelignita]] y foi patentada en 1876. Esti descubrimientu foi siguíu por un ensame de combinaciones similares, que se modificar pola adición de [[nitratu potásicu]] y otres sustancies. En 1855, [[Benjamin Silliman Jr.]] empecipió los métodos de [[craqueo]] del [[petroleu]], que son la base de la industria [[petroquímica]] actual.<ref>{{cita web | títulu = Benjamin Silliman, Jr. (1816–1885) | obra = Picture History | editorial = Picture History LLC | añu = 2003 | url = http://www.picturehistory.com/find/p/17879/mcms.html |fechaaccesu=24 de marzu de 2007}}</ref> La importancia de los derivaos del petroleu fixeron que la industria derivada de la química orgánica adquiriera la dimensión que tien anguaño, con productos como los [[plásticu|plásticos]], los [[carburante]]s, los [[adesivu|adesivos]], etc. La industria de los plásticos empecipiar en 1862 cuando [[Alexander Parkes]] amosó na [[Esposición Universal de Londres (1862)|esposición universal de Londres]] la [[parkesina]], unu de los primeros polímeros sintéticos. Anque'l primer plásticu comercializáu a gran escala (la [[baquelita]]) nun empezar a la so distribución hasta l'entamu del sieglu XX. La fabricación industrial de fármacos sintéticos empecipiar cola [[aspirina]] en 1897, cuando [[Felix Hoffmann]] afayó nos llaboratorios Bayer un procesu pa llograr [[acedu acetil salicílico]] a gran escala y con gran pureza. {{VT|Cronoloxía de la Química orgánica|Síntesis de Wöhler}} === Congresu de Karlsruhe y los sos antecedentes === {{AP|Stanislao Cannizzaro|Congresu de Karlsruhe}} [[Ficheru:Kekule acetic acid formulae.jpg|thumb|left|Llistáu realizáu por [[August Kekulé]] cola multiplicidá de fórmules que s'embaraxaben en 1860 para [[acedu acético]] antes d'almitise la hipótesis de Avogadro.]] En 1840 [[Germain Henri Hess|Germain Hess]] propunxo la [[llei de Hess]], unu de los primeros pasos escontra la [[llei de caltenimientu de la enerxía]], qu'establez que la enerxía absorbida o desprendida nuna reaición depende solo de los reactivos iniciales y productos finales, ye independiente del tipu o númberu de pasos entemedios. En 1848 [[William Thomson|William Thomson (barón de Kelvin)]] estableció'l conceutu de [[cero absolutu]], la temperatura a la que toles molécules detienen el so movimientu por completu. En 1849 [[Louis Pasteur]] afayó que l'[[amiestu racémica]] d'[[acedu tartárico]] tratar d'un amiestu de isómeros [[Nomenclatura D-L|levógiros]] y [[Nomenclatura D-L|dextrógiros]], clarificando la naturaleza de la [[rotación óptica]] empecipiando'l campu de la [[estereoquímica]].<ref>{{cita web | títulu = History of Chirality | editorial = Stheno Corporation | añu = 2006 | url = http://www.sthenocorp.com/history.htm |fechaaccesu=12 de marzu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070307222010/http://www.sthenocorp.com/history.htm <!-- Bot retrieved archive --> |fechaarchivu=7 de marzu de 2007}}</ref> En 1852, [[August Beer]] estableció la [[llei de Beer]], que rellaciona la intensidá de lluz absorbida pola disolución d'una sustancia cola so concentración y les propiedaes de dicha sustancia. Básase parcialmente nuna obra anterior de [[Pierre Bouguer]] y [[Johann Heinrich Lambert]]. Esta fórmula va ser la base de la [[química analítica|téunica analítica]] conocida como [[espectrofotometría]],<ref>{{cita web | títulu = Lambert-Beer Law | editorial = Sigrist-Photometer AG | fecha = 7 de marzu de 2007 | url = http://www.photometer.com/en/abc/abc_061.htm |fechaaccesu=12 de marzu de 2007}}</ref> l'analís de sustancies químiques por aciu la comparanza del tipu y cantidá de lluz qu'absuerben. [[Ficheru:Stanislao Cannizzaro 01 (cropped).jpg|thumb|200px|[[Stanislao Cannizzaro]] consiguió la reforma qu'impunxo la [[Llei de Avogadro|hipótesis de Avogadro]], na que se basa l'actual sistema de pesos atómicos y formulación.]] La hipótesis de Avogadro empezó a consiguir aceptación ente los químicos solo dempués de que'l so compatriota [[Stanislao Cannizzaro]] demostrara'l so valor en 1858, dos años dempués de la muerte de Avogadro. La investigación de Cannizzaro orixinalmente centrar nel analís de productos naturales y les reaiciones de los [[Compuestu arumosu|compuestos arumosos]]. En 1853, afayó que cuando se trataba'l [[benzaldehídu]] con una base llográbase una amiestu d'[[acedu benzóico]] y [[alcohol bencílicu]], un fenómenu conocíu anguaño como [[reaición de Cannizzaro]]. Cannizzaro esplicó nun folletu escritu en 1858 que cola aplicación de les idees de Avogadro podía construyise una teoría [[Estructura química|estructural química]] robusta y consistente, y que coincidía con casi toles pruebes empíriques disponibles na dómina. Por casu, señaló que dellos gases elementales yeren monoatómicos, anque la mayoría yeren [[diatómicos]], y unos pocos yeren inclusive más complexos. Otru puntu de discutiniu que trataba foi les fórmules de los compuestos de [[Metal alcalinu|metales alcalinos]] (como'l [[sodiu]]) y los [[alcalinotérreos]] (como'l [[calciu]]). En vista de les sos llamatives semeyances químiques la mayoría de los químicos asignáren-yos el mesmu tipu de fórmula. Cannizzaro discrepaba y asitió a estos metales en dos grupos distintos lo qu'esaniciaba ciertes anomalíes que se daben al intentar deducir les sos propiedaes a partir de los sos pesos atómicos. Lamentablemente el folletu de Cannizzaro primeramente solo publicóse n'Italia y tuvo bien poco espardimientu. El verdaderu impautu del pasquín de Cannizzaro tuvo llugar nel [[congresu de Karlsruhe]], el primer congresu internacional de química que s'axuntó na ciudá alemana de [[Karlsruhe]] en setiembre de 1860, col oxetivu principal d'unificar criterios. Taba entamáu por [[August Kekulé]], [[Charles Adolphe Wurtz]] y [[Karl Weltzien]],<ref>{{cita llibru | apellíos = Leicester | nome = Henry M. | títulu = The Historical Background of Chemistry | editorial = John Wiley and Sons | añu = 1956 | páxines = 191-192 | isbn = 0486610535 }}</ref> y rexuntó a los químicos europeos más importantes de la dómina. Cannizzaro foi bien elocuente, lóxicu y didácticu na so esposición, causando una gran impresión na asamblea. Amás el so amigu Angelo Pavesi distribuyó'l so folletu ente tolos asistentes a la fin de la xunta, que la so llectura convenció definitivamente a la mayoría.<ref>{{cita llibru | apellíos = Moore | nome = F. J. | títulu = A History of Chemistry | editorial = McGraw-Hill | añu = 1931 | páxines = 182–1184 | isbn = 0-07-148855-3 }} (2ª edición)</ref> Asina Cannizzaro desempeñó un papel fundamental na reforma qu'impunxo la tesis de Avogadro. El sistema de formulación y pesos atómicos resultante foi adoptáu pola mayoría de los químicos, y ye n'esencia'l que s'usa anguaño. === Espectroscopia y tubos de descarga === [[Ficheru:Crookes tube two views.jpg|thumb|240px|[[Tubu de Crookes]] a la lluz y n'escuridá. Los electrones mover en llinia recta dende'l [[cátodu]] (esquierda), como prueba l'apaición de la solombra en forma de cruz no fondero derechu. L'ánodu ta nel borne inferior.]] A mediaos del sieglu XIX creáronse dos téuniques que resultaríen fundamentales pal estudiu de la estructura del átomu: la [[espectroscopia]] y los [[Tubu de descarga|tubo de descarga]]. Ente 1859 y 1860 [[Robert Bunsen]] y [[Gustav Kirchhoff]] crearon l'[[Espectroscopia|analís d'espectros]]. Los [[Espectru atómicu|espectros atómicos]] son series de llinies que rexistren la enerxía emitida o absorbida polos átomos. Nun [[espectrómetru]] escitábase una muestra gaseosa, xeneralmente calecer, y faíase pasar la lluz resultante por un [[Prisma (óptica)|prisma]] que dixebraba la enerxía de distintes frecuencies, que s'imprimíen faciéndoles pasar por una [[placa fotográfica]]. Si l'espectru yera d'absorción lo que se descomponía yera la lluz que se faía pasar al traviés de la muestra de gas, y rexistrábense les frecuencies qu'absorbía. La resultancia yera una tira de papel con series de llinies en distintes posiciones según los distintos elementos, que representaben les [[Frecuencia|frecuencies]] d'emisión o absorción carauterístiques de cada elementu. Bunsen y Kirchoff usaron la espectroscopia pal [[Química analítica|analís químicu]], al poder identificar con esta téunica la presencia de sustancies nueves nes muestres, y asina consiguieron afayar el [[cesio]] y el [[rubidiu]]. Aína los científicos diéronse cunta que les llinies de los espectros disponer de forma periódica en series matemáticamente formulables, y darréu acomuñaríense cola estructura de los átomos. [[Ficheru:Hydrogen spectrum.svg|thumb|left|Esquema del espectru d'emisión del hidróxenu, con colores pa estremar les distintes series identificaes.]] Los tubos de descarga consistíen en tubos de vidriu nos que se faía parcialmente'l vacíu, polo que nel so interior quedaba un gas en concentración bien pequeña (denomináu gas enrarecido). Dientro agospiábense amás dos bornes separaos (ánodu y cátodu) d'un circuitu llétricu, y estudiábase lo qu'asocedía nel interior cuando se faía pasar una corriente llétrica al traviés del tubu. El químicu y físicu inglés [[William Crookes]] foi'l pioneru nel campu de los tubos de descarga, al inventar el [[tubu de Crookes]], un tubu de descarga esperimental nel que pudo estudiar el comportamientu de los [[rayos catódicos]] que lo travesaben. Crookes destacó por estos estudios de los rayos catódicos al resultar fundamentales pal desenvolvimientu de la [[física atómica]], yá que ayudaron a desvelar la estructura del átomu. Les sos investigaciones consistieron en reparar los efeutos de les descargues llétriques nel espaciu escuru alredor del cátodu, asitiáu nel interior de los tubos que teníen una atmósfera bien tenue de gas, anguaño ye denomináu espaciu escuru de Crookes nel so honor. Demostró que los rayos catódicos mover en llinies rectes y producíen fosforescencia al topetar con determinaes sustancies (depués taben formaos por partícules materiales cargaes negativamente). Amás Crookes aplicó les téuniques espectroscópicas pa estudiar los compuestos de [[seleniu]]. En 1861 Crookes usó'l mesmu procesu p'afayar el [[taliu]] en dellos depósitos seleníferos. Siguió trabayando col nuevu elementu, aisllar y estudió les sos propiedaes, y en 1873 determinó'l so pesu atómicu. === Kekulé y la estructura orgánica === [[Ficheru:Frkekulé.jpg|thumb|left|[[August Kekulé]].]] [[Ficheru:Benzol.svg|thumb|140px|Estructura propuesta por Kekulé pal [[bencenu]].]] La contribución más importante del químicu alemán [[Friedrich August Kekulé von Stradonitz]] foi la so teoría estructural pa los compuestos orgánicos, resumida en dos artículos publicaos en 1857 y 1858 y desenvuelta en gran detalle na so popular obra ''Lehrbuch der organischen Chemie'' (''Manual de química orgánica''), que'l so primer tomu apaeció en 1859 y terminó teniendo cuatro volúmenes. Kekulé esplicó que los átomos de [[carbonu]] tetravalentes (que pueden formar cuatro [[Enllaz químicu|enllaces químicos]]) xúnense unos a otros pa formar cadenes, que denominó cadena de carbonos o carboesqueleto, y col restu de valencies pueden xunise a otros tipos d'átomos (como hidróxenu, osíxenu, nitróxenu y cloru). Taba convencíu de que yera posible atopar esta estructura en toles molécules orgániques, siquier en toles conocíes na dómina. Kekule nun yera l'únicu químicu de la dómina en creelo. El químicu escocés [[Archibald Scott Couper]] publicó una teoría similar casi coles mesmes, y el rusu [[Aleksandr Butlerov]] fixo enforma por clarificar y espandir la teoría. Sicasí Kekulé foi'l principal difusor de la teoría y les sos idees prevalecieron na comunidá científica. En 1864, [[Cato Maximilian Guldberg]] y [[Peter Waage]], a partir de les idees de Claude Louis Berthollet propunxeron la [[Llei de mases|ley d'aición de mases]]. En 1865, [[Johann Josef Loschmidt]] determinó'l númberu exactu de molécules que contién un [[mol]] de sustancia, darréu denomináu [[constante de Avogadro]]. En 1865, August Kekulé basóse parcialmente nel trabayu de Loschmidt, ente otros, pa establecer la estructura del [[bencenu]], esplicándola como un aniellu de seis átomos de carbonu con enllaces simples y [[enllaz doble|dobles]] alternaos. La novedosa propuesta de Kekulé d'estructura cíclica del bencenu foi bien polémica pero naide na dómina apurrió una meyor. Anguaño sábese que gran parte de los compuestos orgánicos contienen estructures cícliques como'l bencenu, denominaes [[Hidrocarburu arumosu|arumoses]]. === Mendeléyev y la tabla periódica === {{AP|Dmitri Mendeléyev|Tabla periódica de los elementos|Descubrimientu de los elementos químicos}} En [[1869]], los científicos yá habíen descubiertu 66 [[Elementu químicu|elementos]] distintos y determinaren la so masa atómico. Comprobaron que dellos elementos teníen propiedaes químiques similares y hubo dellos intentos de clasificalos según delles d'elles con más o menos aciertu. En [[1829]] el químicu [[Johann Wolfgang Döbereiner|J. W. Döbereiner]] entamó un sistema de clasificación d'elementos nel qu'estos se rexuntaben en grupos de trés denominaos tríadas. Les propiedaes químiques de los elementos d'una tríada yeren similares y les sos propiedaes físiques variaben de manera ordenada cola so masa atómico. En 1862 [[Alexandre-Emile Béguyer de Chancourtois]] publicó'l so héliz telúrica, una clasificación tridimensional de los elementos. En 1864 [[John Alexander Reina Newlands|John Newlands]] propunxo la llei de les octaves y el mesmu añu [[Julius Lothar Meyer|Lothar Meyer]] desenvolvió otra clasificación con 28 elementos entamaos según el so [[Valencia (química)|valencia]]. [[Ficheru:Mendeleev Photographische Gesellschaft 3.jpg|thumb|[[Dmitri Mendeléyev]] creador de la [[Tabla periódica de los elementos|Tabla periódica]].]] [[Ficheru:Mendelejevs periodiska system 1871.png|thumb|400px|left|[[Tabla periódica]] de 1871 realizada por [[Dmitri Mendeléyev]].]] Pero quien terminó dando sentíu a una llista ordenada de los elementos conocíos (que nos ayudar a entender la estructura interna de los átomos) foi [[Dmitri Mendeléyev|Dmitri Ivanovich Mendeléyev]] al desenvolver la primera [[tabla periódica de los elementos]] moderna. El químicu rusu Mendeléyev albidró qu'había dalgún tipu d'orde ente los elementos y pasó más de trenta años recoyendo datos y dando forma al conceutu, primeramente col enfotu de esclariar el desorde pa los sos alumnos. Mendeléyev afixo los 66 elementos conocíos nesi momentu na so tabla periódica por orde creciente de [[pesu atómicu]], pero tamién atendiendo a les sos propiedaes, y atinó al dexar buecos na tabla pa elementos inda non descubiertos. Mendeléyev afayó que cuando s'ordenar los elementos químicos en ringlera según aumentaba'l pesu atómicu, hasta llegar a unu que tuviera propiedaes similares al inicial, que s'asitiaría nuna nueva fila debaxo, na tabla resultante atopábense patrones recurrentes, o periodicidad, nes propiedaes de los elementos tantu nes files (periodos) como nes columnes (grupos). Publicó'l so descubrimientu en 1869 na so obra ''Principios de química''. Amás el so sistema dexó-y predicir con bastante exactitú les propiedaes d'elementos ensin afayar hasta'l momentu. Na so versión de la tabla de 1871, predixo les propiedaes que tendríen probablemente tres elementos inda non afayaos a los que denominó [[Elementos predichos por Mendeléyev|ekaboro (Eb), ekaaluminio (Ea) y ekasilicio (Es)]], que coincidieron coles del [[escandiu]], [[galiu]] y [[xermaniu]], al ser descubiertos, lo que consiguió l'aceptación xeneralizada d'esti sistema d'ordenación. Sicasí, la tabla de Mendeléyev nun yera del tou perfecta. Darréu tres el descubrimientu de dellos elementos nuevos y de perfeccionase los métodos de determinación de les mases atómiques, afayóse que dellos elementos nun taben nel orde correutu. La causa d'esti problema determinar más palantre el químicu inglés [[Henry Moseley]], cuando se conociera meyor la naturaleza del átomu, quién afayó que lo que determinaba un claru patrón periódicu de les propiedaes de los átomos, ye'l númberu de [[protones]] que contién cada elementu nel so nucleu, o [[númberu atómicu]], y non la [[masa atómico]]. Amás nun apaecía nenguna columna pa los [[gases nobles]], pero neses feches nun se conocía inda nengunu. === Josiah Willard Gibbs === [[Ficheru:Josiah Willard Gibbs -from MMS-.jpg|thumb|200px|[[Josiah Willard Gibbs|J. Willard Gibbs]] formuló'l conceutu d'[[equilibriu termodinámicu]] en términos d'[[enerxía]] y [[entropía]], y rellacionar col movimientu de les partícules.]] {{AP|Josiah Willard Gibbs|Física estadística}} La obra del físicu d'Estaos Xuníos [[Josiah Willard Gibbs|J. Willard Gibbs]] sobre les aplicaciones de la [[termodinámica]] foi fundamental pa tresformar la [[química física]] nuna ciencia deductiva rigorosa. Mientres el periodu de 1876 a 1878, Gibbs trabayó nos principios de la termodinámica, aplicándolos a los complexos procesos implicaos nes reaiciones químiques. Definió'l conceutu de [[potencial químicu]], o l'enclín de qu'una reaición química prodúzase. En 1876, publicó la so obra más famosa, ''On the Equilibrium of Heterogeneous Substances'' (''[[Sobre l'equilibriu de les sustancies heteroxénees]]''), una escoyeta de los sos trabayos de termodinámica y química física na que desenvuelve'l conceutu d'[[Enerxía llibre termodinámica|enerxía llibre]] pa esplicar la base física del [[equilibriu químicu]].<ref>{{cita web |apellíu=O'Connor | nome = J. J. | apellíu2 = Robertson | nome2 = Y. F. | títulu = Josiah Willard Gibbs | obra = MacTutor | editorial = School of Mathematics and Statistics University of St Andrews, Scotland | añu = 1997 | url = http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Gibbs.html |fechaaccesu=24 de marzu de 2007}}</ref> Coles ecuaciones de la enerxía llibre, Gibbs rellaciona matemáticamente toles variables arreyaes nuna reaición química (temperatura, presión, volume, enerxía y [[entropía]]). Nesti ensayu onde empecipia les sos teoríes sobre les fases de la materia, considera a cada estáu de la materia ye una fase y cada sustancia un componente y rellacionar nuna ecuación, conocida como [[regla de les fases de Gibbs]], que sirve pa determinar los graos de llibertá d'un sistema n'equilibriu. Nesta obra quiciabes la so contribución más destacada ye la introducción del conceutu d'enerxía llibre, polo qu'una de les sos formes denominar anguaño [[enerxía llibre de Gibbs]] nel so honor. La enerxía llibre de Gibbs rellaciona l'enclín d'un sistema físicu o químicu a menguar la so enerxía y aumentar el so desorde ([[entropía]]) simultáneamente nos procesos naturales bonales. Les conclusiones de Gibbs dexen a los investigadores calcular los cambeos na enerxía llibre d'un procesu, como una reaición química, y determinar la velocidá a la que va asoceder. Como virtualmente tolos procesos químicos y munchos físicos impliquen cambeos d'esti tipu, la so obra tien un impautu significativu tantu nos aspeutos teóricos como esperimentales d'esta ciencia. En 1877, [[Ludwig Boltzmann]] estableció les causes estadístiques de munchos de los conceutos químicos y físicos, incluyida la entropía, y la rellación coles distribuciones de les velocidaes moleculares nun gas.<ref>{{cita web |apellíu=Weisstein | nome = Eric W. | títulu = Boltzmann, Ludwig (1844–1906) | obra = Eric Weisstein's World of Scientific Biography | editorial = Wolfram Research Products | añu = 1996 | url = http://scienceworld.wolfram.com/biography/Boltzmann.html |fechaaccesu=24 de marzu de 2007}}</ref> Al pie de Boltzmann y [[James Clerk Maxwell]], Gibbs creó una nueva caña de la física teórica denomada [[mecánica estadística]] (términu qu'él acuño), qu'esplica que les lleis de la termodinámica son la consecuencia de les propiedaes estadístiques de grandes conxuntos de partícules n'interaición. Les rellaciones causa-efeutu qu'estableció Gibbs ente les propiedaes estadístiques de los sistemes con munches partícules y les lleis [[Fenomenoloxía (ciencia)|fenomenológicas]] de la termodinámica ([[Temperatura|T]], [[Presión|p]], [[Volume|V]], [[Entropía|S]] y [[Enerxía interna|O]]) presentar nel so influyente llibru de testu ''[[Elementary Principles in Statistical Mechanics]]'' (''Principios elementales de mecánica estadística''), publicáu en 1902, un añu antes de la so muerte. Nesta obra Gibbs revisa en fondura la rellación ente les lleis de la termodinámica y la teoría estadística del movimientu molecular. === Van't Hoff y Arrhenius === [[Ficheru:Vant Hoff.jpg|thumb|200px|[[Jacobus Henricus van 't Hoff]] ganó'l primer [[Premiu Nobel de Química]] de la hestoria polos sos trabayos sobre la dinámica química y les disoluciones.]] En 1873, [[Jacobus Henricus van 't Hoff]] y [[Joseph Achille -y Bel]] trabayando independientemente desenvolvieron un modelu d'[[enllaz químicu]] qu'esplicaba los esperimentos de [[Quiralidad (química)|quiralidad]] de Pasteur y apurría una causa física pa l'[[actividá óptica]] de los compuestos quirales.<ref>{{cita web | títulu = Jacobus Henricus van't Hoff | obra = Chemical Achievers: The Human Face of Chemical Sciences | editorial = Chemical Heritage Foundation | añu = 2005 | url = http://www.chemheritage.org/classroom/chemach/chemsynthesis/vanthoff.html |fechaaccesu=22 de febreru de 2007}}</ref> La publicación de van 't Hoff ''Voorstel tot Uitbreiding der Tegenwoordige in de Scheikunde gebruikte Structuurformules in de Ruimte'' (''Propuesta pal desenvolvimientu de les fórmules químiques estructurales de tres dimensiones''), que constaba de doce páxina de testu y una de diagrames, impulsó'l desenvolvimientu de la [[estereoquímica]]. Nesta publicación tratar del conceutu de «átomu de carbonu asimétrico» qu'esplica la esistencia de numberosos isómeros, que nun se podíen esplicar coles fórmules estructurales esistentes hasta entós. Amás señalaba qu'esistía rellación ente l'actividá óptica y esta asimetría del átomu de carbonu. Amás, en 1884 Jacobus Henricus van 't Hoff publicó ''Études de Dynamique chimique'' (''Estudios de química dinámica''), un influyente ensayo sobre [[cinética química]].<ref>{{cita web | títulu = Jacobus H. van 't Hoff: The Nobel Prize in Chemistry 1901 | obra = Nobel Lectures, Chemistry 1901–1921 | editorial = Elsevier Publishing Company | añu = 1966 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1901/hoff-bio.html |fechaaccesu=28 de febreru de 2007}}</ref> Nesta obra esplica la rellación termodinámica ente'l calor de reaición y el desplazamientu del equilibriu como resultáu d'una variación de temperatura. A volume constante, l'equilibriu d'un sistema tiende a movese escontra la direición que s'oponga al cambéu de temperatura. Esti principiu sería ampliáu al añu siguiente por [[Henry Louis Le Châtelier]], incluyendo los cambeos de volume y presión. Esta regla denomináu [[principiu de -y Chatelier]], esplica los efeutos qu'exercen les influencies esternes sobre la dinámica del equilibriu químicu.<ref>{{cita web | títulu = Henry Louis Le Châtelier | obra = World of Scientific Discovery | editorial = Thomson Gale | añu = 2005 | url = http://www.bookrags.com/biography/henry-louis--y-chatelier-wsd/ | fechaaccesu = 24 de marzu de 2007 }}</ref> En 1883, científicu suecu [[Svante Arrhenius]] desenvolvió la teoría [[ión|iónica]] pa esplicar la conductividá de los [[electrolitu|electrolitos]],<ref>{{cita web | títulu = Svante August Arrhenius | obra = Chemical Achievers: The Human Face of Chemical Sciences | editorial = Chemical Heritage Foundation | añu = 2005 | url = http://www.chemheritage.org/classroom/chemach/electrochem/arrhenius.html | fechaaccesu = 22 de febreru de 2007 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070301152336/http://www.chemheritage.org/classroom/chemach/electrochem/arrhenius.html | fechaarchivu = 2007-03-01 }}</ref> suponiendo que dalgunos [[solutos]] que n'estáu sólidu yeren neutros componer de partícules cargaes ([[Ión|iones]]) que compensaben la so carga ente sigo, y que se dixebraben nel senu d'una disolución. En 1885 J. H. van 't Hoff publicó ''L'Équilibre chimique dans les Systèmes gazeux ou dissous à I'État dilué'' (''Equilibriu químicu en sistemes gaseosos o de soluciones bien esleíes''), onde demuestra que la "[[presión osmótica]]" nes soluciones que tán abondo esleíes ye proporcional a la [[concentración]] y la temperatura absoluta, de forma que esta presión puede espresase por una fórmula que solo s'estrema de la ecuación de presión de los gases nun coeficiente ''i''. Tamién determinó'l valor d'esti ''i'' por dellos métodos. Asina van 't Hoff pudo probar que les lleis de la termodinámica pa los gases tamién podíen aplicase a les soluciones esleíes. Amás les sos lleis pa la presión demostraron la validez de la teoría de la disociación electrolítica de Arrhenius. === Descubrimientos de finales del sieglu XIX === [[Ficheru:J.J Thomson.jpg|thumb|left|185px|[[Joseph John Thomson]] afayó los [[Electrón|electrones]] en 1897.]] En 1884, [[Hermann Emil Fischer]] propunxo la estructura de la [[purina]], la base de munches biomoléculas, que darréu consiguió sintetizar en 1898. Amás empecipió'l trabayu de la química de la [[glucosa]] y otros azucres rellacionaos.<ref>{{cita web | títulu = Emil Fischer: The Nobel Prize in Chemistry 1902 | obra = Nobel Lectures, Chemistry 1901–1921 | editorial = Elsevier Publishing Company | añu = 1966 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1902/fischer-bio.html |fechaaccesu=28 de febreru de 2007}}</ref> En 1885, [[Eugene Goldstein]] dio-y el so nome a los [[rayos catódicos]], y en 1888 siguiendo la so investigación sobre tubos de descarga afayó los [[rayos canales]], lo que darréu ayudaría a desvelar la estructura del nucleu de los átomos.<ref>{{cita web | títulu = History of Chemistry | obra = Intensive Xeneral Chemistry| editorial = Columbia University Department of Chemistry Undergraduate Program | url = http://www.columbia.edu/itc/chemistry/chem-c2507/navbar/chemhist.html |fechaaccesu=24 de marzu de 2007}}</ref> En 1892, [[John Strutt, tercer barón Rayleigh|John Strutt (3ᵉʳbarón Rayleigh)]] afayó que'l [[nitróxenu]] que s'atopaba nos compuestos químicos tenía un pesu menor que l'atmosféricu, y supunxo que se trataba porque estos compuestos incluyíen dalgún gas más llixero que menguaba'l pesu total. Sicasí'l químicu escocés [[William Ramsay]] atribuyó esta discrepancia a la presencia d'un gas más pesao inda non descubiertu entemecíu col nitróxenu atmosféricu. Usando dos métodos distintos pa esaniciar tolos gases conocíos del aire, Ramsay y Rayleigh consiguieron aisllar un nuevu gas en 1894, y anunciaron qu'afayaren un gas, monoatómico y inerte, que constituyía casi'l 1&nbsp;% d'aire atmosférico, al que llamaron [[argón]], el primeru de los [[gases nobles]] en ser descubiertu. Al añu siguiente Ramsay lliberó otru gas inerte d'un mineral llamáu [[cleveíta]], que resultó ser el [[heliu]], que'l so [[Espectru de frecuencies|espectro]] coincidía col de la lluz solar, lo que demostraba la so presencia nel Sol y determinó que se nomara como la deidá solar griega, [[Helios]]. Na so obra ''The Gases of the Atmosphere'' (''Los gases de l'atmósfera'', 1896), Ramsay predixo que según les posiciones del heliu y el argón na [[tabla periódica]] esistiríen siquier tres gases nobles más. En 1898 Ramsay y el químicu inglés [[Morris Travers|Morris W. Travers]] aisllaron estos trés elementos (el [[neón]], [[kriptón]] y [[xenón]]) a partir del aire llicuao. Darréu (1903) William Ramsay trabayó con [[Frederick Soddy]] pa demostrar que les [[Partícula alfa|partícules alfa]] yeren nucleos d'heliu que s'esprendíen de cutio na descomposición del [[Radiu (elementu)|radiu]]. En 1893, [[Alfred Werner]] afayó la estructura octaédrica de los complexos de cobaltu, el primer [[Complexu (química)|complexu de coordinación]].<ref>{{cita web | títulu = Alfred Werner: The Nobel Prize in Chemistry 1913 | obra = Nobel Lectures, Chemistry 1901–1921 | editorial = Elsevier Publishing Company | añu = 1966 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1913/werner-bio.html |fechaaccesu=24 de marzu de 2007}}</ref> En 1897, [[Joseph John Thomson]] afayó'l [[electrón]], usando un [[tubu de rayos catódicos]]. En 1898 [[Wilhelm Wien]] demostró que los [[rayos canales]] (una corriente d'iones positivos) podíen esviase pelos campos magnéticos, y que la esviación yera proporcional a la so [[rellación masa carga]]. Esti descubrimientu amás d'ayudar a conocer la estructura del nucleu de los átomos, sería la base pa desenvolver la téunica d'[[analís químicu]] denomada [[espectrometría de mases]].<ref>{{cita web | títulu = Alfred Werner: The Nobel Prize in Physics 1911 | obra = Nobel Lectures, Physics 1901–1921 | editorial = Elsevier Publishing Company | añu = 1967 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1911/wien-bio.html |fechaaccesu=24 de marzu de 2007}}</ref> === Marie y Pierre Curie === [[Ficheru:Mariecurie.jpg|thumb|left|185px|[[Marie Curie]] foi la primer persona en ganar dos premios Nobel (y la única hasta la fecha en dos disciplines científiques distintes) polos sos trabayos nel campu de la [[radioactividá]].]] {{Main|Marie Curie|Pierre Curie|Henri Becquerel}} [[Pierre Curie]] y [[Marie Curie]] foi un matrimoniu francu-polacu de científicos famosu pola so investigación pionera nel campu de la [[radioactividá]]. Considérase que la investigación que realizaron dambos y [[Henri Becquerel]] foi la [[piedra angular]] de la era nuclear. Marie quedó estelada cola obra de Becquerel, el físicu francés qu'afayó en 1896 que l'[[uraniu]] emitía rayos similares a los [[rayos X]] descubiertos por [[Wilhelm Röntgen]]. Marie Curie empezó a estudiar l'uraniu a finales de 1897 y teorizó, según un artículu so de 1904: «que la emisión de rayos de los compuestos d'uraniu ye una propiedá del propiu metal, que ye una propiedá atómica del elementu uraniu independiente del so estáu químicu o físicu.» Curie siguió y amplió el trabayu de Becquerel realizando los sos propios esperimentos sobre les emisiones del uraniu. Afayó que les emisiones de rayos yeren constantes, ensin importar la forma o les condiciones en que s'atopara l'uraniu, polo que supunxo que se debíen a la estructura atómica del elementu. Esti descubrimientu supondría l'entamu de la [[física atómica]]. Los Curie acuñaron el términu ''radioactividá'' pa describir el fenómenu. [[Ficheru:Pierre Curie by Dujardin c1906.jpg|thumb|185px|[[Pierre Curie]] amás de la radioactividá estudió amás el [[magnetismu]], afayando la [[llei de Curie]] y la [[temperatura de Curie]].]] Pierre y Marie prosiguieron estudiando les sustancies radiactives dixebrando los presentes en tonelaes de la mena d'uraniu y usando l'[[electrómetru]] pa midir la radiación y detectar cualesquier mínima cantidá d'elementos radiactivos, una xera que rique recursos industriales y qu'ellos consiguieron en condiciones relativamente rudimentaries. Trabayando col [[pechblenda]] la pareya afayó un nuevu elementu radiactivu, al que llamaron [[poloniu]], n'honor del país d'orixe de Marie. El 21 d'avientu de 1898, afayaron la presencia d'otru elementu radiactivu na pechblenda, el [[Radiu (elementu)|radiu]]. Entós la pareya Curie empecipió'l trabayu p'aisllar el poloniu y el radiu de los sos compuestos naturales, pa demostrar que yeren elementos químicos. En 1902, los Curie anunciaron que consiguieren un [[decigramu]] de radiu puru. Llevó-yos trés años aisllar el radiu pero nunca fueron capaces d'aisllar el poloniu. Los Curie, xunto a Henri Becquerel, recibieron el [[Premiu Nobel de Física]] de 1903 pol so estudiu de la radioactividá. Marie Curie recibió'l [[Premiu Nobel de Química]] en 1911 pol descubrimientu del radiu y el poloniu. Por ello Marie Curie foi la primer muyer en recibir un [[Premiu Nobel]], la primer persona en recibir dos Premios Nobel y la única en recibilos en dos disciplines científiques distintes. Anque Pierre trabayó xunto a Marie na estraición de sustancies de les mines minerales concentrar nel estudiu físicu de la radiación de los nuevos elementos (incluyíos los efeutos químicu y lluminosu). Utilizando campos magnéticos sobre los rayos qu'emitía'l radiu, consiguió demostrar que contenía partícules positives, negatives y radiación ionizante, que [[Ernest Rutherford]] darréu denominaría [[rayu alfa]], [[rayu beta|beta]] y [[Rayu gamma|gamma]]. Pierre entós estudió estes radiaciones por [[calorimetría]] y reparó los efeutos físicos del radiu, abriendo'l camín de la [[radioterapia]], y darréu Marie Curie supervisó los primeros tratamientos de radioterapia contra'l [[Neoplasia|cáncer]]. Pierre Curie amás estudió'l magnetismu y afayó que les sustancies [[ferromagnetica|ferromagnetiques]] pierden les sos propiedaes magnétiques percima d'una temperatura crítico, denomada [[temperatura de Curie]]. Lamentablemente finó tempranamente en 1906 atropelláu por un carruax en París. Les sos obres completes publicar en 1908. == Sieglu XX: revélase la estructura del átomu == [[Ficheru:1911 Solvay conference.jpg|thumb|300px|El primer [[congresu de Solvay]] celebráu en [[Bruxeles]] en 1911 ye consideráu un puntu d'inflexón de la química y la física.]] A principios d'esti sieglu surden dellos modelos atómicos que trataríen de desaniciar los defectos de la [[teoría atómica de Dalton]], que se basaron en gran midida nos datos acumulaos pola [[espectroscopia]] y los esperimentos con [[Tubu de descarga|tubo de descarga]] na última parte del sieglu anterior. N'afayando la esistencia de los electrones, en 1903 el primeru n'ellaborar un nuevu modelu atómicu foi [[Joseph John Thomson|J. J. Thomson]] que propunxo que los electrones distribuyíense uniformemente nel interior del átomu suspendíos nuna nube de carga positiva, polo qu'a la so teoría denominar [[Modelu atómicu de Thomson|modelu del budín de pases]]. En 1904 el físicu xaponés [[Hantaro Nagaoka]] propunxo unu modelu atómicu orbital con un nucleu trupo y macizo.<ref>{{cita llibru |autor=B. Bryson |títulu=[[A Short History of Nearly Everything]] |editorial=[[Broadway Books]] |añu=2003 |isbn=0-7679-0817-1 |enllaceautor=Bill Bryson }}</ref> [[Ficheru:Mikhail Tsvet.jpg|thumb|185px|left|[[Mikhail Tsvet]] inventó la [[cromatografía]].]] En 1903, el botánicu rusu [[Mikhail Tsvet]] inventó la [[cromatografía]], una téunica trascendental pa la [[química analítica]], col enfotu de dixebrar sustancies conteníes nes plantes. La cromatografía ye un métodu físicu pa dixebrar amiestos complexos que se basa'l principiu de retención selectiva, yá que diferencies sutiles nel [[coeficiente de partición]] de los compuestos da como resultáu una retención diferencial sobre una fase estacionaria y por tanto una separación efeutiva, lo que dexa identificar y determinar les cantidaes de dichos componentes. En 1905, [[Fritz Haber]] y [[Carl Bosch]] desenvolvieron el [[procesu d'Haber]] pa fabricar a escala industrial [[amoniacu]], un finxu na industria químico con grandes consecuencies na producción de fertilizantes y de munición. Anguaño la producción d'alimentos de la metá de la población del mundu depende d'esti métodu pa la producción de fertilizantes. Haber, xunto a [[Max Born]], propunxo'l [[ciclu de Born-Haber]] pa calcular la [[enerxía reticular]] na formación de compuestos cristalinos iónicos. Amás Haber ye consideráu'l padre de la [[guerra química]]» pol desenvolvimientu de gases tóxicos que s'usaríen na [[Primer Guerra Mundial]]. En 1905, [[Albert Einstein]] esplicó'l [[movimientu browniano]] de forma que sofitaba definitivamente la teoría atómica. En 1907, [[Leo Baekeland]] inventó la [[baquelita]], el primer plásticu que se comercializó con ésitu. En 1909, el físicu d'Estaos Xuníos [[Robert Andrews Millikan]] (discípulu de [[Walther Nernst]] y [[Max Planck]]) midió con gran precisión la carga individual del electrón, col so famosu esperimentu de les gotes d'aceite, y consiguió confirmar que tolos electrones teníen la mesma carga y masa. Y el mesmu añu [[S. P. L. Sørensen]] inventó'l conceutu de [[pH]] y desenvolvió métodos pa midir l'acidez. En 1911, [[Antonius Van den Broek]] propunxo la idea que los elementos de la tabla periódica ordenar según les cargues positives del so nucleu, en llugar de pol so pesu atómicu. En 1911 realizóse'l primera [[Congresu Solvay]] en Bruxeles cola asistencia de los químicos y físicos más prominentes de la dómina. En 1912 [[William Henry Bragg]] y [[William Lawrence Bragg]] propunxeron la [[llei de Bragg]] que creó'l campu de la [[cristalografía de rayos X]], fundamental pa estudiar la estructura cristalina de les sustancies químiques. Tamién en 1912 [[Peter Debye]] desenvolvió'l conceutu de [[Dipolo llétricu|dipolo molecular]] pa describir la distribución asimétrica de carga de delles molécules. [[Ficheru:Rutherford gold foil experiment results.svg|thumb|right|160px|[[Esperimentu de Rutherford]].<br />Enriba: la resultancia prevista si fuera válidu'l [[modelu atómicu de Thomson]]. Embaxo: la resultancia del esperimentu que demostró la esistencia d'un nucleu central positivu nel átomu.]] === Ernest Rutherford y el so modelu atómicu === [[Ficheru:Ernest Rutherford2.jpg|thumb|left|[[Ernest Rutherford]] descubridor del [[Nucleu atómicu|nucleu del átomu]].]] {{AP|Ernest Rutherford|Modelu atómicu de Rutherford}} El físicu d'orixe neozelandés [[Ernest Rutherford]] ye consideráu'l padre de la [[física nuclear]]. Estudió y clarificó la naturaleza de les partícules radioactives, amás de da-yos nome (rayos [[Partícula alfa|α]], [[Partícula beta|β]] y [[Rayu gamma|γ]]) demostrando que les dos primeres yeren emisiones de partícules ente que los rayos gamma yeren [[radiación electromagnético]] d'alta enerxía. En 1901 y 1902, Rutherford trabayó xunto a [[Frederick Soddy]], pa esplicar que la [[radioactividá]] yeren emisiones debíes a la transmutación de los átomos, lo que güei conocemos como [[Procesos nucleares|reaiciones nucleares]]. Demostraron esperimentalmente que los átomos radiactivos convertíense bonalmente n'otros, espulsando porciones del átomu a gran velocidá. Tamién reparó que la intensidá de la radioactividá de les muestres de los elementos radiactivos escai con un patrón regular y propio hasta llegar a la estabilidá, y denominó a la metá d'esti tiempu [[periodu de semidesintegración]]. En 1906, Rutherford dirixó un esperimentu realizáu polos sos alumnos [[Hans Geiger]] (darréu conocíu pol [[contador Geiger]]) y [[Ernest Marsden]] na Universidá de Mánchester. Nesti célebre esperimentu, conocíu como'l [[esperimentu de Rutherford]] o esperimentu Geiger-Marsden, se bombardeó una perfina llámina d'oru con un fexe de partícules alfa, xeneraes pola descomposición del [[radón]]. L'oxetivu del esperimentu yera evaluar la validez del [[modelu atómicu de Thomson]]. Si los átomos d'oru afacer a esti modelu les partícules α travesar ensin esviase o faciéndolo pocos graos. Pero los resultaos reales sorprendieron a Rutherford. Anque munches partícules α pasaben ensin esviase, un pequeñu porcentaxe sufría grandes esviaciones, inclusive de más de 90 graos. Esto demostraba que nel interior de los átomos había una masa relativamente grande con carga positiva, a la que darréu Rutherford denominó [[nucleu atómicu]], cola que topetaben les partícules α; y refutaba por completu'l modelu de Thomson. A partir d'estos resultaos Ernest Rutherford desenvolvió [[Modelu atómicu de Rutherford|el so propiu modelu atómicu]], según el cual l'átomu taba constituyíu por un nucleu central positivu relativamente grande con electrones xirando al so alredor como nun sistema planetariu, anque la mayor parte del átomu taba vacía (la mayoría de les [[Partícula alfa|partícules α]] nun atopaben nada con qué topetar). Rutherford foi gallardoniáu col premiu Nobel de química en 1908 polos sos estudios sobre la radioatividad y la estructura del átomu. [[Ficheru:Niels Bohr.jpg|thumb|200px|[[Niels Bohr]] desenvolvió'l [[modelu atómicu de Bohr]] empecipiando la [[mecánica cuántica]].]] === Modelu atómicu de Bohr === {{AP|Niels Bohr|modelu atómicu de Bohr}} A pesar de la so gran meyora, el modelu atómicu de Rutherford presentaba un fallu teóricu importante que los físicos nun tardaron en señalar. Según la [[teoría electromagnética]] clásica una carga xirando circularmente emitiría enerxía, lo que provocaría que los electrones perdieren enerxía pola emisión y terminaren trazando una espiral hasta bastiase sobre'l nucleu; polo que los átomos nun podríen ser estables asina descritos.<ref name="QF1">M. Diaz Peña y A. Roig Muntaner. ''Química Física 1''. Ed. Alambra Universidá. p. 7-25. ISBN 8420509981</ref> En 1913, el físicu danés [[Niels Bohr]] iguó esti defectu introduciendo'l conceutu de [[mecánica cuántica|cuantización]] na estructura del átomu, al proponer n'[[modelu atómicu de Bohr|el so modelu atómicu]] que los electrones nun xiraben en cualquier órbita, sinón que tienen acutáu'l so movimientu a órbites de determinaos niveles (aquellos que'l so [[momentu angular]] fuera un múltiplu enteru d'[[Constante de Planck|h]]/2[[π]]) les cualos seríen órbites estacionaries, que nun emitiríen enerxía.<ref name="QF1"/> [[Ficheru:Bohr atom model.svg|thumb|left|<small>El '''modelu de Bohr''' pal átomu d'hidróxenu ({{nowrap|''Z'' {{=}} 1}}) o iones monoelectrónicos ({{nowrap|''Z'' > 1}}) introduz el conceutu de cuantización (determinada por ''n'', [[númberu cuánticu principal]]) a les órbites dexaes al electrón, qu'emite o absuerbe enerxía al pasar d'una a otra (''h&nu;'').<ref name="Akhlesh Lakhtakia Ed. 1996">{{cita publicación |autor=Akhlesh Lakhtakia (Ed.) |añu=1996 |títulu=Models and Modelers of Hydrogen |editorial=World Scientific |isbn=981-02-2302-1 |bibcode=1997AmJPh..65..933L |apellíu2=Salpeter |nome2=Edwin Y. |volume=65 |páxines=933 |publicación=American Journal of Physics |doi=10.1119/1.18691 |númberu=9 }}</ref></small>]] Nel modelu de Bohr los electrones xiren n'órbites circulares alredor del nucleu en niveles cuantizados, esto ye, solo determinaos [[Radiu (xeometría)|radios]] taben dexaos. Les órbites entemedies nun esisten y los electrones emiten o absuerben enerxía pa pasar a órbites más baxes o altes, respeutivamente. Como los electrones solo atópense en determinaes órbites carauterístiques de cada átomu, la magnitú de los saltos d'enerxía que dan al ser escitaos son únicos pa cada elementu, y seríen los que recueyen los [[Espectru d'emisión|espectro atómicos]]. El gran ésitu d'esti modelu foi que les llinies del espectru d'emisión esperimental del hidróxenu coincidíen perfectamente colo predicho por él. El modelu atómicu de Bohr supunxo un gran progresu, pero foi criticáu por nun esplicar la causa de la cuantización (plantegar como un postuláu) y el so ésitu colos espectros atómicos amenorgar al hidróxenu y los iones con un solu electrón, nun ye capaz de predicir les interaiciones más complexes n'átomos con más d'un electrón. Neils Bohr amás trabayó nel [[principiu de complementariedá]] qu'afirma que'l comportamientu del electrón puede interpretase de dos formes válides, como una onda o como una partícula, o lo que ye lo mesmo que les teoríes corpuscular y ondulatorio de la lluz nun s'esclúin sinón que se complementen. === Isótopos, protones, neutrones y modelu de Sommerfeld === [[Ficheru:Stylised Lithium Atom.svg|thumb|200px|Esquema del átomu de litiu con '''<span style="color:#a90000">protones</span>''', '''neutrones''' y '''<span style="color:blue">electrones</span>'''.]] En 1913 [[Henry Moseley]], trabayando sobre la idea inicial de [[Antonius Van den Broek|Van den Broek]], introdució'l conceutu de [[númberu atómicu]] pa iguar los desaxustes de la tabla periódica de Mendeléyev, que se basaba nel pesu atómicu. Tamién en 1913 [[J. J. Thomson]] amplió la obra de Wien demostrando que les partícules subatómiques podíen dixebrase según la so [[rellación carga masa]], con una téunica denomada [[espectrometría de mases]]. El mesmu añu [[Frederick Soddy]] formuló'l conceutu d'[[isótopu]], afirmando qu'esistíen ciertos elementos con dos o más formes, con idéntiques propiedaes químiques, pero distintu pesu atómicu (contradiciendo'l [[Modelu atómicu de Dalton|2ᵘ postuláu de Dalton]]). Amás en 1917 Soddy afayó l'elementu [[protactiniu]]. Nel añu 1918, Ernest Rutherford afayó que cuando se disparaben partícules alfa contra'l nitróxenu gas, los sos [[Centelleador|detectores de centelleo]] captaben nucleos d'hidróxenu, polo que determinó que'l nucleu d'hidróxenu tenía de ser una partícula fundamental, afayando asina'l [[protón]]. Amás Rutherford propunxo en 1920 la esistencia de partícules neutres nel nucleu pa esplicar que los nucleos non se desintegrasen pola repulsión electromagnética de los protones.<ref> {{cita publicación | autor = Y. Rutherford | añu = 1920 | títulu = Nuclear Constitution of Atoms | publicación = [[Proceedings of the Royal Society A]] | volume = 97 | páxines = 374 | doi = 10.1098/rspa.1920.0040 |bibcode = 1920RSPSA..97..374R | númberu = 686 }}</ref> Y finalmente [[James Chadwick]] nel añu 1932 afayó una partícula nuclear de masa similar al protón pero de carga neutra, al que denominó [[neutrón]].<ref>{{cita publicación |apellíu=Chadwick |nome=James |añu=1932 |títulu=Possible Existence of a Neutron |publicación=[[Nature]] |volume=129 |páxina=312 |doi=10.1038/129312a0 |bibcode = 1932Natur.129Q.312C |númberu=3252}}</ref> Esti descubrimientu esplicaba los desaxustes de la tabla periódica de Mendeléyev (la presencia de neutrones podía aumentar el [[pesu atómicu]], pero non la carga del nucleu nin el so [[númberu atómicu]]), xustificando asina'l cambéu de Henry Moseley, y tamién la esistencia de los [[isótopu|isótopos]] (los isótopos teníen el mesmu númberu de protones pero distintu de neutrones). En 1916, [[Arnold Sommerfeld]] perfeccionó'l modelu atómicu de Bohr col [[modelu atómicu de Sommerfeld]], qu'introdució les órbites [[Elipse|elíptiques]] con un nuevu [[númberu cuánticu]], el azimutal, y postulando que non solo l'electrón movíase sinón que tamién el nucleu xiraba alredor del [[centru de mases]]. En 1931, [[Harold Clayton Urey]] detectó per primer vegada unu de los isótopos más destacaos, el [[deuteriu]] o hidróxenu pesáu.<ref>{{cita publicación | apellíu1 = Brickwedde | nome1 = Ferdinand G. | títulu = Harold Urey and the discovery of deuterium | publicación = Physics Today | volume = 35 |páxina=34 | añu = 1982 | doi = 10.1063/1.2915259|bibcode = 1982PhT....35i..34B | númberu = 9 }}</ref> === Gilbert N. Lewis === {{AP|Gilbert N. Lewis}} El físicu químicu d'Estaos Xuníos [[Gilbert N. Lewis|Gilbert Newton Lewis]] empecipió la [[teoría del enllaz de valencia]]. Esta teoría basar en que los enllaces químicos dependen de la cantidá d'electrones que tengan los átomos na so capa más esterna, o capa de valencia. En 1902, mientres Lewis intentaba esplicar la valencia a los sos alumnos, representó los átomos como si fueren [[cubu|cubos]] colos electrones nos [[Vértiz (xeometría)|vértices]]. Estos átomos cúbicos» sirvíen pa esplicar los ocho grupos de la tabla periódica y representaben la idea de que los enllaces químicos formábense por que los átomos tresfiriérense electrones unos a otros con oxetu de completar los ocho electrones esteriores, un octeto, necesarios p'algamar la estabilidá al consiguir la mesma configuración electrónica esterior qu'un [[Gases nobles|gas noble]]. [[Ficheru:Oxygen to dioxygen.svg|thumb|150px|left|[[Estructura de Lewis|Estructures de Lewis]] de la formación de la molécula d'osíxenu.]] La teoría de Lewis del enllaz químicu siguió evolucionando y en 1916 publicó'l so influyente artículu ''The Atom of the Molecule'' (l'átomu de la molécula), onde propunxo qu'un enllaz químicu formar pola interaición conxunta de dos electrones compartíos. El modelu de Lewis identificaba l'enllaz químicu clásicu cola compartición d'un par d'electrones ente los dos átomos enllazaos. Lewis introdució nesti artículu les diagrames d'electrones de puntos» pa representar les estructures electróniques de los átomos y les molécules qu'anguaño se conocen como [[Estructura de Lewis|estructures de Lewis]], que s'usen práuticamente en tolos llibros de testu d'introducción a la química. Poco dempués de la publicación d'esti artículu de 1916, Lewis empezó a dedicase a la investigación militar. Nun volvió al campu del enllaz químicu hasta 1923, cuando resumió magistralmente el so modelu na obra titulada ''Valence and the Structure of Atoms and Molecules'' (''Valencia y la estructura d'átomos y molécules''). Esti anováu interés pola materia foi promovíu poles actividaes del químicu d'Estaos Xuníos [[Irving Langmuir]], investigador de General Electric, qu'ente 1919 y 1921 popularizó y desenvolvió el modelu de Lewis. Darréu Langmuir acuñó'l términu ''[[enllaz covalente]]''. En 1921, [[Otto Stern]] y [[Walther Gerlach]] estabecieron el conceutu mecánicu cuánticu de spin pa les partícules subatómiques, que sofitaba la idea de pares d'electrones. Lewis desenvolvió en 1923 la teoría del par d'electrones llibres pa los [[ácidu|ácidos]] y [[Base (química)|bases]]. Lewis redefinió'l conceutu d'ácidu p'amplialo a cualquier átomu o molécula con un octeto incompletu capaz d'aceptar un par d'electrones. Y en contrapartida, les bases seríen cualquier sustancia cola so octeto completu y un par d'electrones llibres d'enllaz que pueda actuar como donante a un ácidu. Los ácidos y bases d'esta teoría conócense como [[ácidos y bases de Lewis]]. En 1923, G. N. Lewis y [[Merle Randall]] publicaron ''Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances'' (''Termodinámica y la enerxía llibre de les sustancies químiques''), el primer tratáu de termodinámica química modernu. Na década de 1920, adoptóse rápido'l modelu de Lewis de los pares d'electrones principalmente nos campos de la química orgánica y la [[Complexu (química)|coordinación]]. En química orgánica esta aplicación débese principalmente al llabor de los químicos británicos [[Arthur Lapworth]], [[Robert Robinson]], [[Martin Lowry|Thomas Lowry]] y [[Christopher Ingold]]; ente que nel campu de la química de la coordinación el modelu de Lewis foi promocionáu poles obres del químicu d'Estaos Xuníos [[Maurice Huggins]] y el británicu [[Nevil Sidgwick]]. === Mecánica cuántica === {{AP|Louis de Broglie|Wolfgang Pauli|Erwin Schrödinger|Ecuación de Schrödinger|Ecuación de Dirac}} {{Montaxe fotográficu | posición = right | semeya1a = Louis de Broglie.jpg | semeya1b = Pauli.jpg | semeya2a = Erwin Schrödinger (1933).jpg | semeya2b = Werner Heisenberg cropped.jpg|110px]] | tamañu = 200 | color = white |testu= De izq. a dcha. y de riba a embaxo:<br />[[Louis de Broglie]] (1892-1987).<br />[[Wolfgang Pauli]] (1900-1958).<br />[[Erwin Schrödinger]] (1887-1961).<br />[[Werner Heisenberg]] (1901-1976). }} Na [[Años 1920|década de 1920]] van establecese los fundamentos de la [[mecánica cuántica]], que va ser decisiva pa la desvelar la naturaleza y el comportamientu de les [[Partícula subatómica|partícules subatómiques]] a partir d'entós. En 1924, el físicu [[Louis de Broglie]] publicó la so revolucionaria tesis, na que presentó la teoría de que l'electrón portar con una [[Dualidá onda corpúsculo|dualidad onda partícula]]. Na so dómina considerábase que les ondes y los corpúsculos de materia y lluz portar de forma distinta, pero de Broglie suxirió qu'estes carauterístiques aparentemente distintes en realidá son el mesmu comportamientu reparáu dende perspectives distintes — que les partícules pueden portase como ondes, y que les ondes (la radiación) pueden portase como les partícules. La propuesta de Broglie ufiertaba una esplicación a les restricciones de movimientu de los [[electrón|electrones]] nel interior del átomu. Les primeres publicaciones cola idea d'ondes materiales” de De Broglie espertaron poca atención ente los físicos de la dómina, pero una copia de la so tesis doctoral cayó en manes d'[[Albert Einstein]], que la recibió con entusiasmu. Einstein non solo espublizar sinón que trabayó pa desenvolver el conceutu. En 1925, el físicu austriacu [[Wolfgang Pauli]] estableció'l [[principiu d'esclusión de Pauli]], qu'afirmaba que dos electrones alredor del mesmu nucleu nun pueden ocupar el mesmu [[estáu cuánticu]] simultáneamente, que ta definíu por cuatro [[númberos cuánticos]]. Pauli fixo importantes contribuciones nos campos de la mecánica cuántica y teoría cuántica. Foi gallardoniáu col premiu Nobel de física 1945 pol so descubrimientu del principiu d'esclusión, amás de polos sos estudios del estáu sólidu y la so hipótesis antemanando la esistencia del [[neutrín]]. [[Ecuación de Schrödinger|Ecuación xeneral de Schrödinger]] pa una [[onda estacionaria]]: :<math>\mathrm i \hbar \frac{\partial \psi(x,t)}{\partial t} = - \frac{\hbar^2}{2m} \frac{\partial^2\psi(x,t)}{\partial x^2} + V(x) \psi</math> [[Ficheru:Dirac 3.jpg|thumb|200px|[[Paul Dirac]], xunto a [[Erwin Schrödinger|Schrödinger]], ganó'l premiu Nobel de física de 1933 poles sos contribuciones a la teoría atómica.]] En 1926, a la edá de 39 años, el físicu teóricu [[Erwin Schrödinger]] creó la obra considerada la pilastra de la mecánica cuántica ondulatoria. Nesta obra describe la so ecuación de diferenciales parciales que ye la ecuación básica de la mecánica cuántica y que supón pa la mecánica del átomu lo mesmo que les [[lleis de Newton]] supunxeron pa la comprensión del movimientu de los planetes. Adoptando la propuesta de Louis de Broglie en 1924 de que la materia tien una naturaleza dual y qu'en delles situaciones pórtense como les ondes, Schrödinger desenvuelve la teoría d'esti comportamientu afigurándolo nuna ecuación d'onda, anguaño conocida como la [[ecuación de Schrödinger]]. Les soluciones de la ecuación de Schrödinger, a diferencia de les ecuaciones de Newton, son funciones d'onda que describen la probabilidá de qu'asoceda un fechu físicu. La secuencia de trayectories y posiciones fácilmente visualizables de la mecánica de Newton, na mecánica cuántica reemplazar por una noción más astracta de [[probabilidá]]es, lo que la fai más escura y anicia [[Gatu de Schrödinger|delles paradoxes]]. Por casu a partir del [[modelu atómicu de Schrödinger]] los electrones yá nun se van describir n'órbites alredor del átomu sinón n'[[Orbital atómicu|orbitales]]. El físicu teóricu alemán [[Werner Heisenberg]] tamién foi unu de los creadores clave de la mecánica cuántica. En 1925, Heisenberg afayó la manera de formular les ecuaciones de la mecánica cuántica en términos de [[Matriz (matemátiques)|matrices]]. Por esti descubrimientu sería gallardoniáu col premiu Nobel de física de 1932, y nel futuru facilitaría'l cálculu computacional. En 1927 publicó'l so [[principiu d'incertidume]], nel que basó'l so pensamientu y pol que ye más famosu. Con él Heisenberg demostró que al estudiar un electrón nun átomu podía determinase la so posición o la so velocidá, pero yera imposible conocer les dos al mesmu tiempu. En 1928, [[Paul Dirac]] formuló la [[ecuación de Dirac]], una ecuación d'onda [[Teoría de la relatividá|relativista]] pa partícules d'[[espín]] ½, como l'electrón, que ye dafechu consistente tanto colos principios de la mecánica cuántica como cola [[teoría de la relatividá especial]], que la so aplicación a los [[Átomu hidroxenoide|átomos hidroxenoides]] da llugar al [[modelu atómicu de Dirac]]. Al comprobase que los átomos nun faen honor al so nome (estremar en partes), el [[Dualidá onda corpúsculu|comportamientu ondulatoriu de les partícules subatómiques]] y la potencialidá enerxética de les [[reaiciones nucleares]] redefiniríase l'ámbitu de la química (como única ciencia qu'estudiaba la materia) quedando l'estudiu de la estructura del interior d'átomu nel campu de la [[física]]. === Química cuántica === {{AP|Química cuántica}} Una vegada asumíos los principios de la mecánica cuántica surde la [[química cuántica]] p'aplicalos al estudiu de los [[enllaz químicu|enllaces químicos]] y de les estructures de les [[molécula|molécules]] y [[Estructura cristalina|estructures cristalines]]. Dalgunos consideren que la química cuántica nació en 1926 cola [[ecuación de Schrödinger]] y [[Modelu atómicu de Schrödinger|la so aplicación al átomu d'hidróxenu]], ente qu'otros consideren qu'arrinca en 1927 col artículu «Wechselwirkung neutraler Atome und Homöopolare Bindung nach der Quantenmechanik» («La interaición de los átomos neutros y l'enllaz homopolar según la mecánica cuántica») de [[Walter Heitler]] y [[Fritz London]]<ref>[[Walter Heitler|W. Heitler]] y [[Fritz London|F. London]], «Wechselwirkung neutraler Atome und Homöopolare Bindung nach der Quantenmechanik.» ''Z. Physik'', 44, 455 (1927).</ref><ref>[http://www.fact-archive.com/encyclopedia/Quantum_chemistry Quantum chemistry]</ref> Esta ye la primer aplicación de la mecánica cuántica a la [[Dihidrógeno|molécula d'hidróxenu]] y al fenómenu del enllaz químicu. Nos años siguientes fuéronse atropando progresos colos trabayos d'[[Edward Teller]], [[Friedrich Hund]], [[Robert S. Mulliken]], [[Max Born]], [[J. Robert Oppenheimer]], [[Linus Pauling]], [[Erich Hückel]], [[Douglas Hartree]], [[Vladimir Aleksandrovich Fock]], ente otros, que resolvieron que les propiedaes químiques taben determinaes poles [[Configuración electrónica|estructures electróniques]] de los átomos y los sos compuestos. [[Ficheru:Electron orbitals.svg|350px|thumb|left|Forma de dellos orbitales atómicos (enriba) y moleculares (embaxo), xunto a la [[regla de Madelung]] (esquierda) pa determinar la secuencia d'ocupación de los orbitales d'un átomu formando'l so [[configuración electrónica]] (embaxo).]] Sicasí, alredor de 1930, calteníase l'escepticismu sobre la capacidá de la mecánica cuántica pa resolver sistemes químicos más complexos por cuenta de les sos dificultaes práutiques. [[Paul Dirac]] describe la situación:<ref>[[Paul Dirac|P.A.M. Dirac]], «Quantum Mechanics of Many-Electron Systems», ''Proc. R. Soc. London'', A 123, 714 (1929).</ref> {{cita|Les lleis físiques subxacentes necesaries para [desenvolver] la teoría matemática d'una gran parte de la física y tola química son por tanto dafechu conocíes, y la dificultá ta solo en que l'aplicación exacta d'estes lleis conduz a ecuaciones demasiáu complicaes pa poder resolvese. Por ello ye deseable que se desenvuelvan métodos práuticos averaos d'aplicación de la mecánica cuántica, que puedan conducir a la esplicación de les principales carauterístiques de los sistemes atómicos complexos ensin demasiaos cálculos.}} [[Ficheru:Pauling.jpg|200px|thumb|[[Linus Pauling|Linus Carl Pauling]] recibió'l premiu Nobel de química de 1954 polos sos estudios sobre l'enllaz químicu.]] En 1951, publicóse un artículu trascendental pa la química cuántica «A Study of Two-Center Integrals Useful in Calculations on Molecular Structure» («Un estudiu sobre integrales de dos centros útiles pa los cálculos d'estructura molecular») de [[Clemens C. J. Roothaan]] sobre les [[ecuaciones de Roothaan]].<ref>[[Clemens C. J. Roothaan|C.C.J. Roothaan]], «A Study of Two-Center Integrals Useful in Calculations on Molecular Structure.» ''J. Chem. Phys.'', 19, 1445 (1951).</ref> qu'abrió'l camín pa la solución de les ecuaciones de [[métodu de Hartree-Fock|campu autoconsistente]] pa molécules pequeñes como les del hidróxenu y nitróxenu. Estos cálculos realizar cola ayuda de tables d'integrales que se calculaben colos ordenadores más avanzaos de la dómina. Les posteriores meyores de la [[informática]] facilitaríen la resolución y representación de les complicaes ecuaciones d'onda resultantes. La [[teoría de los orbitales moleculares]] (TOM) desenvolver nos años posteriores a que s'estableciera la [[teoría del enllaz de valencia]], alredor de 1927, principalmente obra de [[Friedrich Hund]], [[Robert Mulliken]], [[John C. Slater]] y [[John Lennard-Jones]].<ref>{{cita llibru | apellíos = Coulson | nome = Charles, A. | títulu = Valence | editorial = Oxford at the Clarendon Press | añu = 1952}}</ref> La TOM orixinalmente denominóse teoría Hund-Mulliken.<ref name="Mulliken" >{{cita press release |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1966/mulliken-lecture.pdf |origyear=1966 |añu=1972 |format=pdf |títulu=Spectroscopy, Molecular Orbitals, and Chemical Bonding |serie=Nobel Lectures, Chemistry 1963-1970 |publicación=Elsevier Publishing Company |ubicación=Amsterdam}}</ref> El términu ''[[Orbital molecular|orbital]]'' foi introducíu por Mulliken en 1932.<ref name="Mulliken" /> Alredor de 1933 la TOM fuera aceptada generalizadamente como válida.<ref>{{cita publicación |url=http://www.quantum-chemistry-history.com/LeJo_Dat/LJ-Hall1.htm Lennard-Jones Paper of 1929 |títulu=Foundations of Molecular Orbital Theory. |nome=George G |apellíu=Hall |publicación=Advances in Quantum Chemistry |volume=22 |issn=0065-3276 |ISBN=978-0-12-034822-0 |doi=10.1016/S0065-3276(08)60361-5|bibcode = 1991AdQC...22....1H }}</ref> Nos [[años 1940]] munchos físicos dedicaos a la física molecular y atómico pasar al campu de la [[física nuclear]] (como [[J. Robert Oppenheimer]] o [[Edward Teller]]). Nesta dómina destaquen los trabayos del químicu d'Estaos Xuníos [[Glenn T. Seaborg]] aisllando ya identificando [[elementos transuránicos]], siendo'l coodescubridor de 10 d'ellos ([[plutoniu]], [[americiu]], [[curiu]], [[berkeliu]], [[californiu]], [[einsteniu]], [[fermiu]], [[mendeleviu]], [[nobeliu]] y [[seaborxu]]). Compartió'l [[Premiu Nobel de Química|Nobel de química]] de [[1951]] con [[Edwin Mattison McMillan]] polos sos respeutivos descubrimientos d'[[elementos transuránicos]]. El [[seaborxu]] recibió esti nome nel so honor en [[1997]], polo que xunto a [[Albert Einstein]] son les úniques persones que recibieron tal honor en vida. === Bioquímica y bioloxía molecular === {{AP|Historia de la bioquímica|Historia de la bioloxía molecular}} Al empecipiase la década de [[Años 1940|1940]] l'estensu trabayu coordináu de la química y la física consiguiera esplicar les propiedaes químiques sofitándoles na [[configuración electrónica]] del átomu. El llibru de [[Linus Pauling]] ''The Nature of the Chemical Bond'' (''La naturaleza del enllaz químicu'', 1939) usa los principios de la química cuántica pa deducir los [[Xeometría molecular|ángulos de los enllaces]] en molécules cada vez más complicaes. Sicasí, la complexa estructura de delles de les molécules biolóxicamente más relevantes inda yera desconocida. [[Ficheru:DNA chemical structure es.svg|thumb|200px|Diagrama colos detalles de la estructura del [[ADN]].]] Anque la [[clorofila]] fuera aisllada en [[1817]] polos [[Química|químicos]] franceses [[Pierre Joseph Pelletier|Pelletier]] y [[Joseph Bienaimé Caventou|Caventou]],<ref> {{cita publicación | autor = Delépine, Marcel | añu = 1951 | mes = Setiembre | títulu = Joseph Pelletier and Joseph Caventou | publicación = [[Journal of Chemical Education]] | volume = 28 | númberu = 9 |páxina=454 | doi = 10.1021/ed028p454 |bibcode = 1951JChEd..28..454D }}</ref> la so estructura nun foi deducida hasta 1940 por [[Hans Fischer]]. Na [[Años 1940|década de 1940]], el químicu norteamericanu [[Melvin Calvin]] empecipió les sos investigaciones sobre la [[fotosíntesis]], aplicando marcadores radiactivos de [[carbonu 14]] y detectó la secuencia de reaiciones químiques xeneraes poles plantes al tresformar [[dióxidu de carbonu]] gaseosu y l'agua n'osíxenu y [[hidratos de carbonu]], lo que na actualidá conozse como [[ciclu de Calvin]]. En 1937 [[Hans Adolf Krebs]] afayó que toles reaiciones del interior de les célules conocíes arreyaes na respiración celular taben rellacionaes ente sigo, denominando a esta socesión de reaiciones ciclo del ácidu cítrico, más tarde conocíu como [[ciclu de Krebs]]. Por esti descubrimientu foi gallardoniáu col premiu Nobel de fisioloxía o medicina de 1953. La mayoría de los [[aminoácidu|aminoácidos]], los componentes de les [[proteína|proteínes]], afayar ente 1819 y 1904. En 1926 [[Theodor Svedberg]] desenvolvió la primera [[Centrífuga|centrífugadora analítica]] y utilizar pa calcular el pesu molecular de la [[hemoglobina]]. En 1933 [[Arne Wilhelm Kaurin Tiselius]] introdució la [[electroforesis]] pa dixebrar a les proteínes en solución. En 1934 [[John Desmond Bernal]] y [[Dorothy Crowfoot Hodgkin]] demostraron que les proteínes, la [[pepsina]] en concretu, nun yeren coloides aleatorios una y bones los sos cristales producíen patrones de [[difraición de rayos X]].<ref>Donald Voet, Judith G. Voet y Charlotte W. Pratt. ''Fundamentos De Bioquimica''. Ed. Médica Panamericana, p. 130. ISBN 9500623145</ref> En 1951 [[Linus Pauling]] y [[Robert Corey]] propunxeron les estructures de cadena helicoidal ([[héliz α]]) y llaminar ([[llámina β]]) les cualos fueron topaes darréu en munches proteínes.<ref>Alberts, Bray, Hopkin, Johnson, Lewis, Raff, Roberts, Walter. "Introducción a la Bioloxía Celular". Segunda Edición</ref>En 1953 l'[[esperimentu de Miller y Urey]] demostró que los [[aminoácidu|aminoácidos]], podíen formase a partir de molécules inorgániques simples a partir d'un procesu de estimulación llétricu que podía producise na Tierra, siendo'l primer esperimentu de llaboratoriu en condiciones controlaes sobre hipótesis del orixe de la vida. Tamién en 1953 [[James D. Watson|James Watson]] y [[Francis Crick]] deducieron la estructura de doble cadena [[Héliz (xeometría)|helicoidal]] del [[ADN]] encaxando los datos de la estructura de los sos partes constituyentes y los patrones de [[difraición de rayos X]] llograos por [[Rosalind Franklin]].<ref>[http://www.nature.com/nature/dna50/watsoncrick.pdf Watson, J. and Crick, F., «Molecular Structure of Nucleic Acids.»] ''Nature'', April 25, 1953, p. 737-8.</ref> Esti descubrimientu foi'l detonante de la espansión del campu de la [[bioquímica]]. En 1957 demostróse'l mecanismu de [[replicación del ADN]] por aciu l'[[esperimentu de Meselson-Stahl]]. En 1983, [[Kary Mullis]] desenvolvió'l métodu pa la autoreplicación del ADN, denomináu [[reaición en cadena de la polimerasa]] (conocida poles sos sigles n'inglés como PCR) que revolucionaría'l so procesu químicu de manipulación nos llaboratorios, que fadría posible la [[secuenciación del ADN]] de los organismos que remataría nel inmensu [[Proyeutu Xenoma Humanu]], amás d'abrir el so usu en [[criminalística]] y [[Filiación (antropoloxía)|filiación]], ente otros. [[Ficheru:C60a.png|thumb|200px|Buckminsterfullereno, C₆₀]] === Finales del sieglu XX === En 1970, [[John Pople]] creó'l programa [[Gaussian]] que facilitó descomanadamente los cálculos de la [[química computacional]], como la ecuación de Schrödinger molecular según la [[teoría d'orbitales moleculares]].<ref>W. J. Hehre, W. A. Lathan, R. Ditchfield, M. D. Newton y J. A. Pople, Gaussian 70 (Quantum Chemistry Program Exchange, Program Non. 237, 1970).</ref> En 1971 [[Yves Chauvin]] presentó una esplicación al mecanismos de reaición de les [[Metátesis olefínica]]s.<ref>«Catalyse de transformation des oléfines par les complexes du tungstène. II. Télomérisation des oléfines cycliques en présence d'oléfines acycliques.» ''Die Makromolekulare Chemie'' Volume 141, númberu 1, Fecha: 9 de febreru de '''1971''', páxs. 161-176 Par Jean-Louis Hérisson, Yves Chauvin {{DOI|10.1002/macp.1971.021410112}}</ref> En 1975 [[Karl Barry Sharpless]] y el so equipu afayaron les reaiciones d'[[oxidación]] estereoselectivas, como la [[epoxidación de Sharpless]],<ref>Katsuki, T.; [[K. Barry Sharpless|Sharpless, K. B.]] ''[[J. Am. Chem. Soc.]]'' '''1980''', ''102'', 5974. ({{DOI|10.1021/ja00538a077}})</ref><ref>Hill, J. G.; [[K. Barry Sharpless|Sharpless, K. B.]]; Exon, C. M.; Regenye, R. ''[[Org. Syn.]]'', Coll. Vol. 7, p. 461 (1990); Vol. 63, p.66 (1985). ([http://www.orgsyn.org/orgsyn/prep.asp?prep=cv7p0461 Article])</ref> la [[dihidroxilación asimétrica de Sharpless]],<ref>Jacobsen, Y. N.; Marko, I.; Mungall, W. S.; Schroeder, G.; [[K. Barry Sharpless|Sharpless, K. B.]] ''[[J. Am. Chem. Soc.]]'' '''1988''', ''110'', 1968. ({{DOI|10.1021/ja00214a053}})</ref><ref>Kolb, H. C.; Van Nieuwenhze, M. S.; [[K. Barry Sharpless|Sharpless, K. B.]] ''[[Chem. Rev.]]'' '''1994''', ''94'', 2483-2547. (Review) ({{DOI|10.1021/cr00032a009}})</ref><ref>Gonzalez, J.; Aurigemma, C.; Truesdale, L. ''[[Org. Syn.]]'', Coll. Vol. 10, p.603 (2004); Vol. 79, p.93 (2002). ([http://www.orgsyn.org/orgsyn/prep.asp?prep=v79p0093 Article])</ref> y la [[oxiaminación de Sharpless]].<ref>[[K. Barry Sharpless|Sharpless, K. B.]]; Patrick, D. W.; Truesdale, L. K.; Biller, S. A. ''[[J. Am. Chem. Soc.]]'' '''1975''', ''97'', 2305. ({{DOI|10.1021/ja00841a071}})</ref><ref>Herranz, Y.; Biller, S. A.; [[K. Barry Sharpless|Sharpless, K. B.]] ''[[J. Am. Chem. Soc.]]'' '''1978''', ''100'', 3596-3598. ({{DOI|10.1021/ja00479a051}})</ref><ref>Herranz, Y.; [[K. Barry Sharpless|Sharpless, K. B.]] ''[[Org. Syn.]]'', Coll. Vol. 7, p. 375 (1990); Vol. 61, p. 85 (1983). ([http://www.orgsyn.org/orgsyn/prep.asp?prep=cv7p0375 Artículu])</ref> En 1985, [[Harold Kroto]], [[Robert Curl]] y [[Richard Smalley]] afayó los [[fullerenos]], una clase de grandes molécules de carbonu con forma de [[poliedru|poliedros]] con cares hexagonales o pentagonales, que'l so nome conmemora al arquiteutu [[Richard Buckminster Fuller]] famosu por usar diseños similares nos sos [[Cúpula xeodésica|cúpules xeodésiques]].<ref>{{cita web | títulu = The Nobel Prize in Chemistry 1996 | obra = Nobelprize.org | editorial = The Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1996/ |fechaaccesu=28 de febreru de 2007}}</ref> En 1991 [[Sumio Iijima]] usó'l [[microscopiu electrónicu]] p'afayar un tipu de fullereno cilíndricu denomináu [[nanotubo]], anque los primeros trabayos nesti campu realizárense en 1951. Esti material ye un importante componente nel campu de la [[nanoteunoloxía]].<ref>{{cita web | títulu = Benjamin Franklin Medal awarded to Dr. Sumio Iijima, Direutor of the Research Center for Advanced Carbon Materials, AIST | editorial = National Institute of Advanced Industrial Science and Technology | añu = 2002 | url = http://www.aist.go.jp/aist_y/topics/20020129/20020129.html |fechaaccesu=27 de marzu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.aist.go.jp/aist_y/topics/20020129/20020129.html |fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}</ref> En 1994, [[Robert A. Holton]] y el so equipu llograron la primera [[Síntesis total del taxol de Holton|síntesis total del taxol]].<ref>«First total synthesis of taxol 1. Functionalization of the B ring.» Robert A. Holton, Carmen Somoza, Hyeong Baik Kim, Feng Liang, Ronald J. Biediger, P. Douglas Boatman, Mitsuru Shindo, Chase C. Smith, Soekchan Kim, ''et al.''; ''[[J. Am. Chem. Soc.]]''; '''1994'''; 116(4); 1597-1598. [http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja00083a066 DOI Abstract]</ref><ref>«First total synthesis of taxol. 2. Completion of the C and D rings.» Robert A. Holton, Hyeong Baik Kim, Carmen Somoza, Feng Liang, Ronald J. Biediger, P. Douglas Boatman, Mitsuru Shindo, Chase C. Smith, Soekchan Kim, ''et al.'' ''[[J. Am. Chem. Soc.]]''; '''1994'''; 116(4) pp 1599-1600 [http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja00083a067 DOI Abstract]</ref><ref>«A synthesis of taxusin.» Robert A. Holton, R. R. Juo, Hyeong B. Kim, Andrew D. Williams, Shinya Harusawa, Richard E. Lowenthal, Sadamu Yogai ''[[J. Am. Chem. Soc.]]''; '''1988'''; 110(19); 6558-6560. [http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja00227a043 Abstract]</ref> En 1995, [[Eric Cornell]] y [[Carl Wieman]] consiguieron producir el primer [[Entestáu de Bose-Einstein]], un [[estáu d'agregamientu de la materia]] de ciertos materiales a bien baxes temperatures predichu pola mecánica cuántica que nun tien un equivalente clásicu.<ref>{{cita web | títulu = Cornell and Wieman Share 2001 Nobel Prize in Physics | obra = NIST News Release | editorial = National Institute of Standards and Technology | añu = 2001 | url = http://www.nist.gov/public_affairs/releases/n01-04.htm |fechaaccesu=27 de marzu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.nist.gov/public_affairs/releases/n01-04.htm |fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}</ref> == Ver tamién == === Hestories y cronoloxíes === * [[Cronoloxía de la química]] * [[Descubrimientu de los elementos químicos]] * [[Historia de la bioquímica]] * [[Historia de la cromatografía]] * [[Historia de la electroquímica]] * [[Historia de la enerxía]] * [[Historia de la física]] * [[Historia de la tabla periódica]] * [[Historia de la teoría molecular]] * [[Historia de la termodinámica]] * [[Premiu Nobel de Química]] * [[Teoría atómica]] === Químicos eminentes === ''N'orde cronolóxicu:'' {{llista de columnes|3| * [[Robert Boyle]], 1627-1691 * [[Joseph Black]], 1728-1799 * [[Joseph Priestley]], 1733-1804 * [[Carl Wilhelm Scheele]], 1742-1786 * [[Antoine Lavoisier]], 1743-1794 * [[Alessandro Volta]], 1745-1827 * [[Jacques Charles]], 1746-1823 * [[Claude Louis Berthollet]], 1748-1822 * [[Louis Joseph Gay-Lussac]], 1778-1850 * [[Humphry Davy]], 1778-1829 * [[Jöns Jakob Berzelius]], 1779-1848 * [[Justus von Liebig]], 1803-1873 * [[Louis Pasteur]], 1822-1895 * [[Stanislao Cannizzaro]], 1826-1910 * [[Friedrich August Kekulé von Stradonitz]], 1829-1896 * [[Dmitri Mendeleev]], 1834-1907 * [[Josiah Willard Gibbs]], 1839-1903 * [[Jacobus Henricus van 't Hoff]], 1852-1911 * [[William Ramsay]], 1852-1916 * [[Svante Arrhenius]], 185-1927 * [[Walther Nernst]], 1864-1941 * [[Marie Curie]], 1867-1934 * [[Gilbert N. Lewis]], 1875-1946 * [[Otto Hahn]], 1879-1968 * [[Irving Langmuir]], 1881-1957 * [[Linus Pauling]], 1901-1994 * [[Glenn T. Seaborg]], 1912-1999 * [[Robert Burns Woodward]], 1917-1979 * [[Frederick Sanger]], 1918-2013 * [[Rudolph A. Marcus]], 1923 * [[Elias James Corey]], 1928 * [[Harold Kroto]], 1939 * [[Peter Atkins]], 1940- * [[Richard Smalley]], 1943-2005 }} == Notes == {{llistaref|group=lower-alpha}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commons category|History of chemistry|Historia de la química}} * {{cita publicación | autor = Bertomeu Sánchez, José Ramón; García Belmar, Antonio | títulu = La historia de la química: pequeña guía pa navegantes. Parte I: vieyes y nuevos enclinos | añu = 2008 | revista = Añales de la Real Sociedá Española de Química | volume = 104 | númberu = 1 | id = ISSN=1575-3417, páxs. 56-63 | url = http://dialnet.unirioja.es/servlet/fichero_articulo?codigo=2558242&orden=0 }} * {{cita publicación | autor = Bertomeu Sánchez, José Ramón; García Belmar, Antonio | títulu = La historia de la química: pequeña guía pa navegantes. Parte II: llibros, revistes, sociedaes, centros d'investigación y enseñanza |añu=2008 | revista = [[Añales de la Real Sociedá Española de Química]] | volume = 104 | númberu = 2 | id = ISSN=1575-3417, páxs. 146-153 | url = http://dialnet.unirioja.es/servlet/fichero_articulo?codigo=2662610&orden=0 }} * [http://www.ambix.org/ SHAC: Society for the History of Alchemy and Chemistry] {{Tradubot|Historia de la química}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia de la química|*]] k1jfjcukmggnsw0ujei4f6oxhi1jdca 0 114591 4487920 4448001 2026-04-15T22:50:04Z Dostojewskij 25653 [[Mikhail Lomonosov]] ➯ [[Mijaíl Lomonósov]] 4487920 wikitext text/x-wiki El [[Sistema Internacional d'Unidaes]] (SI) define la ''cantidá de sustancia'' como una [[unidá fundamental]] que ye [[Proporcionalidad|proporcional]] al númberu d'[[Entidá elemental|entidaes elementales]] presentes. La constante de proporcionalidad depende de la unidá escoyida pa la cantidá de sustancia; sicasí, una vegada fecha esta eleición, la constante ye la mesma pa tolos tipos posibles d'entidaes elementales.<ref name="GoldBook">{{GoldBookRef|títulu=amount of substance, ''n''|file=A00297}}</ref> La identidá de les "entidaes elementales" depende del contestu y tien d'indicase; polo xeneral estes entidaes son: átomos, molécules, iones, o [[partícula elemental|partícules elementales]] como los electrones. La cantidá de sustancia dacuando denominar como '''cantidá química'''.. La unidá SI pa la cantidá de sustancia, que ye una de les [[Sistema Internacional d'Unidaes|unidaes fundamentales del SI]], ye'l [[mol]]. El mol defínese como la cantidá de sustancia que tien un númberu d'entidaes elementales como átomos hai en 12 [[gramu|g]] de [[carbonu-12]]. Esi númberu ye equivalente a la [[Constante de Avogadro]],''N''_A, que tien el valor<ref name=CODATA>{{CODATA2006|url=http://physics.nist.gov/cgi-bin/cuu/Value?na}}</ref> de 6,02214179 (30) . 10²³ o= mol^-1. El trabayu de precisión tien de tar alredor de 50 partes per mil millones y ta llindáu pola incertidume nel valor de la [[constante de Planck]]. Téngase en cuenta que nel marcu del SI, la constante de Avogadro tien unidaes, polo que ye incorreutu referise a ella como'l númberu de Avogadro”, una y bones un númberu” supónse que ye una [[cantidá adimensional|cantidá ensin dimensiones]]. Con mol como unidá, la constante de proporcionalidad ente la cantidá de sustancia y el númberu d'entidaes elementales ye 1 /''N''_A. Nun hai nenguna razón pa esperar que la masa de cualquier númberu enteru d'átomos de carbonu-12 tenga de ser igual a ''esautamente'' 12 g, del que s'esprende que'l númberu de Avogadro exactu nun ye necesariamente un enteru. Dempués de too, la definición de gramu ye que ye 1/1000 d'un kilogramu, y la definición d'un kilogramu ye que ye la masa del [[quilogramu|kilogramu prototipu]], un cilindru sólidu, que se caltién nuna caxa fuerte en Francia, fecha d'una aleación de platín-iridiu, y que polo tanto nun tien nenguna rellación particular colos átomos de carbonu-12 (ver tamién [[kilogramo#Definiciones futures propuestes|Kilogramu]]). Por cuenta de que hai qu'estremar ente les magnitúes físiques y les sos unidaes, ye desaparente pa referise a la cantidá de sustancia como'l "númberu de mol"," tal como ye desaparente pa referise a la cantidá física de llargor como "el númberu de metros''.<ref name="McGlashan, 1977">{{cita publicación |autor=McGlashan, M. L. |añu=1977 |títulu=Amount of substance and the mole |volumen=12 | páxina=276 |revista=Phys. Educ. |doi=10.1088/0031-9120/12/5/001 |páxines=278}}</ref> La única otra unidá de cantidá de sustancia anguaño n'usu ye la [[llibra mol]] (símbolu: lb-mol.), que s'utiliza dacuando n'[[inxeniería química]] nos [[Estaos Xuníos]].<ref>{{cita llibru | apellíu = Talty | nome = John T. | títulu = Industrial Hygiene Engineering: Recognition, Measurement, Evaluation, and Control | páxina = 142 | isbn = 0815511752 | editorial = William Andrew | fecha = 1988}}</ref><ref>{{cita llibru | páxines = 506 | apellíu = Lee | nome = C.C. | edición = 4th | títulu = Environmental Engineering Dictionary | isbn = 086587848X | editorial = Rowman & Littlefield | fecha = 2005}}</ref>1 lb-mol ≡ 453.592 37 mol (esta rellación ye exacta, a partir de la definición de [[Llibra (unidá de masa)|llibra de pesu internacional]]). == Terminoloxía == Cuando se cita una cantidá de sustancia, ye necesariu especificar la entidá arreyada (sacantes que nun haya peligru de nenguna ambigüedá). Un mol de [[cloru]] puede referise tanto a átomos de cloru (como en 58,44 g de [[cloruru de sodiu]]) o a molécules de cloru (como en 22,711 dm³ de cloru gas en [[condiciones normales de presión y temperatura|condiciones estándar]]). La manera más simple d'evitar l'ambigüedá ye sustituyir el términu “sustancia” pol nome de la entidá y/o citar la [[fórmula empírica]]. Por casu: : cantidá de [[cloroformu]], CHCl₃ : cantidá de [[sodiu]], Na : cantidá d'[[hidróxenu]] (átomos), H : ''n''([[etilenu|C₂H₄]]) Esto puédese considerar como una definición téunica de la pallabra “cantidá”, un usu que tamién s'atopa nos nomes de ciertes cantidaes derivaes (ver más palantre). == Cantidaes derivaes == Cuando la cantidá de sustancia entra nuna [[cantidá derivada]], polo xeneral nel denominador: estes cantidaes conócense como “[[mol|cantidaes molares]]”. Por casu, la cantidá que describe'l volume ocupáu por una cantidá de sustancia dao denominar [[volume molar]], ente que la cantidá que describe la masa d'una cantidá de sustancia dao ye la [[masa molar]]. Les cantidaes molares indíquense dacuando pol subíndice llatín “m” nel símbolu, por casu, ''C''_''p'',m, la capacidá calorífica molar a presión constante: el subíndice puede omitise si nun hai riesgu d'ambigüedá, como asocede de cutiu nel casu de [[compuestu químicu|compuestos químicos puros]]. La principal cantidá derivada na que la cantidá de sustancia entra nel numberador ye la [[concentración molar]], ''c'',<ref>{{GoldBookRef|títulu=amount-of-substance concentration |url=http://goldbook.iupac.org/A00298.html}}</ref> sacante en [[química clínica]] onde se prefier el términu ''concentración de sustancia''<ref>[[International Union of Pure and Applied Chemistry]] (1996). "[http://www.iupac.org/publications/pac/1996/pdf/6804x0957.pdf Glossary of Terms in Quantities and Units in Clinical Chemistry.]" [[Pure and Applied Chemistry|''Pure Appl. Chem.'']] '''68''':957–1000.</ref> (pa evitar cualesquier posible ambigüedá con [[concentración en masa]]). El nome ''concentración molar'' ye incorreutu, ''Concentración molar'' tien de referise a una concentración por mol, esto ye, una [[fracción de cantidá]]. L'usu de “molar” como unidá igual a 1 mol/dm³, símbolu M, ye frecuente, pero non (hasta mayu de 2007) totalmente aceptada pola IUPAC magar ye d'usu común. == Historia == Los [[Alquimia|alquimistas]], y especialmente los primeres [[metalurxa|metalúrxica]], probablemente teníen dalguna idea sobre la cantidá de la sustancia, pero nun perduraron rexistros que xeneralizaren esta idea más allá d'un conxuntu de ''recetes''. [[Mijaíl Lomonósov|Lomonósov]] en 1758 cuestionó la idea de que la masa yera solamente una midida de la cantidá de materia,<ref>{{cita web | apellíu = Lomonosov | nome = Mikhail | enllaceautor = Mikhail Lomonosov | añu = 1758/1970 | capítulu = On the Relation of the Amount of Material and Weight | nome-editor = Henry M. | apellíu-editor = Leicester | títulu = Mikhail Vasil'evich Lomonosov on the Corpuscular Theory | url = http://www.archive.org/details/mikhailvasilevic017733mbp | allugamientu = Cambridge, MA | editorial = [[Harvard University Press]] | páxines = 224–33}}</ref> pero namái en rellación coles sos teoríes sobre la [[gravedá|gravitación]]. El desenvolvimientu del conceutu de cantidá de sustancia yera coincidente con, y vital para, la nacencia de la química moderna. * '''1777''': [[Carl Friedrich Wenzel|Wenzel]] publica ''Lleiciones d'afinidá'', nel que demuestra que les proporciones del componente de "base" y del componente "acedu" ([[catión]] y [[anión]] na terminoloxía moderna) siguen siendo los mesmos mientres les reacciones ente dos [[Sal (química)|Sales]] neutres.<ref name="Larousse">{{cita publicación | capítulu = Atome | títulu = [[Grand dictionnaire universel du XIXe siècle]] | editorial = [[Pierre Larousse]] | allugamientu = Paris | fecha = 1866 | volume = 1 | páxines = 868–73}}.</ref> * '''1789''': [[Antoine Lavoisier|Lavoisier]] publica ''[[Traité Élémentaire de Chimie]]'', introduciendo'l conceutu d'[[elementu químicu]] y clarificando la [[Llei de caltenimientu de la masa]] pa les reacciones químiques.<ref>{{cita llibru | nome = Antoine | apellíu = Lavoisier | fecha = 1789 | títulu = Traité élémentaire de chimie, présenté dans un ordre nouveau et d'après les découvertes modernes | url = https://web.archive.org/web/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3930k.table | allugamientu = Paris | editorial = Chez Cuchet}}.</ref> * '''1792''': [[Jeremias Benjamin Richter|Richter]] publica'l primer volume de ''Stoichiometry or the Art of Measuring the Chemical Elements'' (la publicación de los volúmenes posteriores sigue hasta 1802). El términu "[[estequiometría]]" ye utilizáu per primer vegada. Les primeres tables de [[Pesu equivalente|pesos equivalentes]] publicáronse para [[reacción acedu-base|reacciones acedu-base]]. Richter tamién menta que, pa un ácidu dao, la masa equivalente del ácidu ye proporcional a la masa d'osíxenu na base.<ref name="Larousse" /> * '''1794''': [[Joseph Proust|Proust]] na [[llei de les proporciones definíes]] xeneraliza'l conceutu de pesu equivalente a tolos tipos de reacciones químiques, y non solamente a les reacciones acedu-base.<ref name="Larousse" /> * '''1805''': [[John Dalton|Dalton]] publica'l so primer trabayu na moderna [[teoría atómica]], incluyendo una "Tabla de los pesos relativos de les últimes partícules de los gases y otros cuerpos".<ref>{{cita publicación | nome = John | apellíu = Dalton | enllaceautor= John Dalton | títulu = On the Absorption of Gases by Water and Other Liquids | url = http://web.lemoyne.edu/~giunta/dalton52.html | revista = Memoirs of the Literary and Philosophical Society of Manchester, 2nd Series | volume = 1 | añu = 1805 | páxines = 271–87}}</ref> * '''1808''': Publicación de ''A New System of Chemical Philosophy'' de Dalton, que contién la primer tabla de [[pesu atómicu|pesos atómicos]] (basada en H = 1).<ref>{{cita llibru | nome = John | apellíu = Dalton | enllaceautor = John Dalton | títulu = A New System of Chemical Philosophy | url = http://www.archive.org/details/newsystemofchemi01daltuoft | allugamientu = Manchester | fecha = 1808}}</ref> Col conceutu d'átomos surdió la noción de pesu atómicu. Magar munchos amosáronse escépticos alrodiu de la realidá de los átomos, los químicos atoparon rápido nos pesos atómicos una ferramienta inestimable pa espresar les rellaciones estequiométricas. * '''1809''': La [[lleis estequiométricas|Llei de los volúmenes de combinación]] de [[Louis Joseph Gay-Lussac|Gay-Lussac]] , indicando una rellación de númberos enteros ente los volúmenes de los reactivos y los productos nes reacciones químiques de gases.<ref>{{cita publicación | nome = Joseph Louis | apellíu = Gay-Lussac | enllaceautor = Joseph Louis Gay-Lussac | títulu = Memoire sur la combinaison des substances gazeuses, xúneslos avec les autres | revista = Mémoires de la Société d'Arcueil | añu = 1809 | volume = 2 | páxines= 207}} [http://web.lemoyne.edu/~giunta/gaylussac.html English translation].</ref> * '''1811''': [[Amedeo Avogadro|Avogadro]] emite la hipótesis de que volúmenes iguales de gases distintos nes mesmes condiciones de presión y temperatura contienen el mesmu númberu de partícules, conocida agora como [[Llei de Avogadro]].<ref>{{cita publicación | nome = Amedeo | apellíu = Avogadro | enllaceautor = Amedeo Avogadro | títulu = Essai d'une maniere de determiner les masses relatives des molecules elementaires des corps, et les proportions selon lesquelles elles entrent dans ces combinaisons | revista = Journal de Physique | añu = 1811 | volume = 73 | páxines = 58–76}} [http://web.lemoyne.edu/~giunta/avogadro.html English translation].</ref> * '''1813/1814''': [[Jöns Jakob Berzelius|Berzelius]] publica la primera de delles tables de pesos atómicos basada na escala d'O = 100.<ref name="Larousse" /><ref>Estractos d'ensayu Berzelius ': [http://web.lemoyne.edu/~giunta/berzatom.html Part II]; [http://web.lemoyne.edu/~giunta/berzelius.html Part III].</ref><ref>Les primeres midíes de pesos atómicos de Berzelius publicar en Suecia en 1810: {{cita publicación | apellíu = Hisinger | nome = W. | coautores = [[Jöns Jakob Berzelius|Berzelius, J.J.]] |títulu = Forsok rorande de bestamda proportioner, havari dean oorganiska naturens bestandsdelar finnas forenada | revista = Afh. Fys., Kemi Mineral. | volume = 3 | páxina = 162 | añu = 1810}}</ref> * '''1815''': [[William Prout|Prout]] publica'l so [[Hipótesis de Prout|hipótesis]] de que tolos pesos atómicos son múltiplos enteros del pesu atómicu del hidróxenu.<ref>{{cita publicación | nome = William | apellíu = Prout | enllaceautor = William Prout | añu = 1815 | títulu = On the relation between the specific gravities of bodies in their gaseous state and the weights of their atoms | url = http://web.lemoyne.edu/~giunta/PROUT.HTML | revista = Annals of Philosophy | volume = 6 | páxines = 321–30}}</ref> La hipótesis foi abandonada darréu dáu'l pesu atómicu reparáu del [[cloru]] (approx. 35.5 relativu al hidróxenu). * '''1819''': La [[Llei de Dulong-Petit]] rellaciona'l pesu atómicu d'un elementu sólidu col so [[calor específico]].<ref>{{cita publicación | apellíu = Petit | nome = Alexis Thérèse | enllaceautor = Alexis Thérèse Petit | coautores = [[Pierre Louis Dulong|Dulong, Pierre-Louis]] | títulu = Recherches sur quelques points importants de la Théorie de la Chaleur | revista = [[Annales de Chimie et de Physique]] | volume = 10 | páxines = 395–413 | añu = 1819}} [http://web.lemoyne.edu/~giunta/PETIT.html English translation]</ref> * '''1819''': El trabayu de [[Eilhard Mitscherlich|Mitscherlich]] [[isomorfismu mineral|isomorfismu]] de [[cristal]]es dexa esclariar munches [[fórmula empírica|fórmules químiques]], al resolver delles ambigüedaes nel cálculu de los pesos atómicos.<ref name="Larousse" /> La [[llei de los gases ideales]] foi la primera en ser afayada de munches rellaciones ente'l númberu d'átomos o molécules nun sistema y otres propiedaes físiques de dichu sistema, amás de la so masa. Sicasí, esto nun foi abondu pa convencer a tolos científicos que los átomos y les molécules teníen una realidá física, en cuenta de ser a cencielles ferramientes útiles pal cálculu. * '''1834''': [[Émile Clapeyron|Clapeyron]] establez la llei de los gases ideales.<ref>{{cita publicación | apellíu = Clapeyron | nome = Émile | enllaceautor = Benoît Paul Émile Clapeyron | añu = 1834 | títulu = Puissance motrice de la chaleur | revista = Journal de l'École Royale Polytechnique | númberu = 23 | volume = 14 | páxines = 153–90}}</ref> * '''1834''': [[Michael Faraday|Faraday]] establez el so [[llei de Faraday de la electrólisis|Llei de la electrólisis]]sobremanera, que “la descomposición química d'una corriente ye ''constante pa una cantidá constante d'electricidá''”.<ref>{{cita publicación | nome = Michael | apellíu = Faraday | enllaceautor = Michael Faraday | añu = 1834 | títulu = On Electrical Decomposition | url = http://chimie.scola.ac-paris.fr/sitedechimie/hist_chi/text_origin/faraday/Faraday-electrochem.htm | revista = Philosophical Transactions of the Royal Society | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20110720203405/http://chimie.scola.ac-paris.fr/sitedechimie/hist_chi/text_origin/faraday/Faraday-electrochem.htm | fechaarchivu = 20 de xunetu de 2011 }}</ref> * '''1856''': [[August Krönig|Krönig]] deduz la llei de los gases ideales a partir de la [[teoría cinética]].<ref>{{cita publicación | apellíu = Krönig | nome = August | enllaceautor = August Krönig | títulu = Grundzüge einer Theorie der Gase | revista = Annalen der Physik | volume = 99 | páxines =315–22 | añu = 1856 | url = http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k15184h/f327.table | doi = 10.1002/andp.18561751008}}</ref> [[Rudolf Clausius|Clausius]] publica una deducción independiente al añu siguiente.<ref>{{cita publicación | apellíu = Clausius | nome = Rudolf | enllaceautor = Rudolf Clausius | títulu = Ueber die Art der Bewegung, welche wir Wärme nennen | revista = Annalen der Physik | volume = 100 | páxines =353–79 | añu = 1857 | url = http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k15185v/f371.table | doi = 10.1002/andp.18571760302}}</ref> * '''1860''': el [[Congresu de Karlsruhe]] alderica la rellación ente molécules físiques”, “molécules químiques” y átomos, ensin algamar un consensu.<ref>[[Charles-Adolphe Wurtz|Wurtz's]] [http://web.lemoyne.edu/~giunta/karlsruhe.html Account of the Sessions of the International Congress of Chemists in Karlsruhe, on 3, 4, and 5 September 1860].</ref> * '''1865''': [[Johann Josef Loschmidt|Loschmidt]] fai la primer estimación del tamañu de les molécules d'un gas y polo tanto del númberu de molécules nun determináu volume de gas, agora conocida como la [[constante de Loschmidt]].<ref>{{cita publicación | nome = J. | apellíu = Loschmidt | enllaceautor = Johann Josef Loschmidt | títulu = Zur Grösse der Luftmoleküle | revista = Sitzungsberichte der kaiserlichen Akademie der Wissenschaften Wien | volume = 52 | númberu = 2 | páxines = 395–413 | añu =1865}} [https://web.archive.org/web/20060207130125/http://dbhs.wvusd.k12.ca.us/webdocs/Chem-History/Loschmidt-1865.html English translation].</ref> * '''1886''': [[Jacobus Henricus van 't Hoff|van't Hoff]] amuesa les semeyances de comportamientu ente les soluciones esleíes y de los gases ideales. * '''1887''': [[Svante Arrhenius|Arrhenius]] describe la disociación de los [[electrolitu|electrolitos]] en solución, resolviendo unu de los problemes nel estudiu de les propiedaes coligativas.<ref>{{cita publicación | nome = Svante | apellíu = Arrhenius | enllaceautor = Svante Arrhenius | revista = Zeitschrift fur physikalische Chemie | volume = 1 | páxines = 631 | añu = 1887}} [https://web.archive.org/web/20090218052127/http://dbhs.wvusd.k12.ca.us/webdocs/Chem-History/Arrhenius-dissociation.html English translation].</ref> * '''1893''': primer usu rexistráu del términu ''mol'' pa describir una unidá de cantidá de sustancia, por [[Wilhelm Ostwald|Ostwald]] nun llibru de testu universitariu.<ref>{{cita llibru | apellíu = Ostwald | nome = Wilhelm | enllaceautor = Wilhelm Ostwald | añu = 1893 | títulu = Hand- und Hilfsbuch zur ausführung physiko-chemischer Messungen | allugamientu = Leipzig}}</ref> * '''1897''': primer usu rexistráu del términu ''mol'' n'inglés.<ref>{{cita llibru | apellíu =Helm | nome = Georg | títulu = The Principles of Mathematical Chemistry: The Energetics of Chemical Phenomena | autor2 = (Transl. Livingston, J.| autor3 = Morgan, R.) | allugamientu = Nueva York | editorial = Wiley | añu = 1897 | páxines = 6}}</ref> * '''1901''': Van't Hoff recibe'l primer [[Premiu Nobel de Química]], en parte pola determinación de les lleis de la [[presión osmótica]].<ref>Odhner, C.T. (10 d'avientu de 1901). ''[http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1901/press.html Presentation Speech for the 1901 Nobel Prize in Chemistry]''.</ref> * '''1903''': Arrhenius recibe'l Premiu Nobel en Química, en parte pol so trabayu na disociación de los electrolitos.<ref>Törnebladh, D.R. (10 d'avientu de 1903). ''[http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1903/press.html Presentation Speech for the 1903 Nobel Prize in Chemistry]''.</ref> A la llegada del sieglu XX, los partidarios de la teoría atómica de más o menos ganaren la partida, pero quedaben munches cuestiones pendientes, ente elles el tamañu de los átomos y el so númberu. El desenvolvimientu de la [[espectrometría de mases]], una de les téuniques que revolucionó la forma en que los físicos y químicos realicen conexones ente'l mundu microscópicu d'átomos y molécules y les observaciones macroscópiques de los esperimentos de llaboratoriu. * '''1905''': l'informe d'[[Albert Einstein|Einstein]] sobre'l [[movimientu browniano]] estena les últimes duldes sobre la realidá física de los átomos, y abre el camín pa una determinación exacta de la so masa.<ref>{{cita publicación | apellíu = Einstein | nome = Albert | enllaceautor = Albert Einstein | títulu = Über die von der molekularkinetischen Theorie der Wärme geforderte Bewegung von in ruhenden Flüssigkeiten suspendierten Teilchen | url = http://www3.interscience.wiley.com/homepages/5006612/549_560.pdf | revista = Annalen der Physik | volume = 17 | páxines = 549–60 | añu = 1905 | doi = 10.1002/andp.19053220806 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20050410175833/http://www3.interscience.wiley.com/homepages/5006612/549_560.pdf | archivedate = 2005-04-10 | fechaaccesu = 2018-02-24 }}</ref> * '''1909''': [[Jean Baptiste Perrin|Perrin]] acuña'l nome de “[[Númberu de Avogadro|constante de Avogadro]]” y realiza una estimación del so valor.<ref>{{cita publicación | nome = Jean | apellíu = Perrin | enllaceautor = Jean Baptiste Perrin | títulu = Mouvement brownien et réalité moléculaire | revista = [[Annales de Chimie et de Physique]], 8^o Série | volume = 18 | páxines = 1–114 | añu = 1909}} [http://web.lemoyne.edu/~giunta/perrin.html Extract in English, translation by Frederick Soddy].</ref> * '''1913''': descubrimientu d'[[isótopu]] d'elementos non radiactivos por [[Frederick Soddy|Soddy]]<ref>{{cita publicación | apellíu = Soddy | nome = Frederick | enllaceautor = Frederick Soddy | títulu = The Radio-elements and the Periodic Law | url = http://web.lemoyne.edu/~giunta/soddycn.html | revista = Chemical News | volume = 107 | páxines = 97–99 | añu = 1913}}</ref> y [[J. J. Thomson|Thomson]].<ref>{{cita publicación | apellíu = Thomson | nome = J.J. | enllaceautor = J. J. Thomson | títulu = Rays of positive electricity | url = http://web.lemoyne.edu/~giunta/canal.html | revista = Proceedings of the Royal Society A | volume = 89 | páxines = 1–20 | añu = 1913 | doi = 10.1098/rspa.1913.0057}}</ref> * '''1914''': [[Theodore William Richards|Richards]] recibe'l Premiu Nobel de Química “poles sos determinaciones de la masa atómico d'un gran númberu d'elementos”.<ref>[[Henrik Gustaf Söderbaum|Söderbaum, H.G.]] (November 11, 1915). ''[https://web.archive.org/web/20061101042240/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1914/press.html Statement regarding the 1914 Nobel Prize in Chemistry]''.</ref> * '''1920''': [[Francis William Aston|Aston]] propón la [[regla del númberu enteru]], una versión actualizada de la [[hipótesis de Prout]].<ref>{{cita publicación | apellíu = Aston | nome = Francis W. | enllaceautor = Francis William Aston | añu = 1920 | títulu = The constitution of atmospheric neon | revista = Philosophical Magacín | volume = 39 | númberu = 6 | páxines = 449–55}}</ref> * '''1921''': Soddy recibe'l Premiu Nobel en Química “pol so trabayu na química de les sustancies radiactives y les investigaciones sobre isótopos”.<ref>Söderbaum, H.G. (December 10, 1921). ''[http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1921/press.html Presentation Speech for the 1921 Nobel Prize in Chemistry]''.</ref> * '''1922''': Aston recibe'l Premiu Nobel en Química “polos sos descubrimientos de los isótopos d'un gran númberu d'elementos non radiactivos, y pola so regla del númberu enteru”.<ref>Söderbaum, H.G. (December 10, 1922). ''[http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/press.html Presentation Speech for the 1922 Nobel Prize in Chemistry]''.</ref> * '''1926''': Perrin recibe'l [[Premiu Nobel en Física]], en parte pol so trabayu na midida de la constante de Avogadro.<ref>[[Carl Wilhelm Oseen|Oseen, C.W.]] (December 10, 1926). ''[http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1926/press.html Presentation Speech for the 1926 Nobel Prize in Physics]''.</ref> * '''1959/1960''': escala de mases atómiques unificada basada nel ¹²C = 12 adoptada pola [[IUPAP]] y la [[IUPAC]].<ref name="Holden">{{cita publicación | apellíu = Holden | nome = Norman Y. | url = http://www.iupac.org/publications/ci/2004/2601/1_holden.html | revista = Chemistry International | añu = 2004 | númberu = 1 | títulu = Atomic Weights and the International Committee—A Historical Review | volume = 26 | páxines = 4–7}}</ref> * '''1968''': encamiéntase la inclusión del mol nel [[Sistema Internacional d'Unidaes]] (SI) pol [[Comité Internacional de Peses y Midíes]] (CIPM). * '''1972''': apruébase'l mol como [[Sistema Internacional d'Unidaes|unidad fundamental SI]] de cantidá de sustancia. == Ver tamién == * [[Fracción molecular]], ''x'' * [[Unidá de masa atómico]] * [[Masa atómico]] * [[Constante de Avogadro]] * [[Constante de Boltzmann]] * [[Concentración]] * [[Equivalente (química)]] * [[Pesu equivalente|Pesu equivalente (equivalente gramu)]] * [[Constante Universal de los gases ideales]] * [[Llei de los gases ideales]] * [[Constante de Loschmidt]] * [[Masa molecular]] * [[Concentración molar]] * [[Mol]] * [[Volume molar]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{Traducíu ref|en|Amount of substance}} {{Tradubot|Cantidad de sustancia}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Cantidá de sustancia|*]] 23as2p3sba1dv9fgcvk40xr04gs07bx 0 150235 4487909 4467295 2026-04-15T15:48:17Z HF Active 147010 /* Discografía */ 4487909 wikitext text/x-wiki {{persona}} {{Referencies adicionales|t=20180724185307}} '''Camilo Blanes Cortés''' {{nym}}, más conocíu como '''Camilo Sesto''', foi un [[cantante]] y [[compositor]] [[España|español]] de [[balada romántica]], [[pop]] y [[rock]]. Ye unu de los cantantes insinia d'España, gallardoniáu en 2011 cola medaya Máximu arguyu hispano» apurríu na ciudá de [[Las Vegas]] n'[[Estaos Xuníos]]. Con más de 40 producciones discográfiques y gracies a la so frenética actividá nes [[Años 1970|décades de 1970]] y [[Años 1980|1980]], sigue siendo unu de los intérpretes con mayor cantidá de númberos 1, con 52 en total, y 18 na llista de [[los 40 principales]]. Envalórase que les sos ventes superen los 180 millones de copies Como [[compositor]] escribió cantares p'artistes como [[Miguel Bosé]], [[Ángela Carrasco]], [[Lani Hall]], [[Audrey Landers]], [[Lucía Méndez]], [[Manolo Otero (cantante)|Manolo Otero]], [[Sergio Fachelli]], y [[José José]], ente otros. En 1975, protagonizó'l papel de Xesús na [[ópera rock]] ''[[Xesucristu Superstar]]'',<ref>{{cita noticia |nome=Julio |apellíos=Bravu |coautor= |títulu=La memoria histórica, a escena: vuelve «Xesucristu Superstar» |url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/2007/04/18/084.html |obra=Hemeroteca d'[[ABC (periódicu)|ABC]] |editorial= |fecha=18 d'abril de 2007 |fechaaccesu=19 d'abril de 2013 }}</ref> qu'él mesmu financió na so adautación al español.{{ensin referencies}} Nel [[2008]], fixo pública la so intención de retirase de los escenarios, dando entamu a una Xira del adiós» que s'enllargó mientres trés años. Nesti tour editóse un DVD en direuto llamáu ''Tou de mi'' grabáu en [[Madrid]]. Pese al abandonu de les sos actuaciones en direutu, Camilo siguió dende'l [[2014]] con delles presentaciones n'[[Arxentina]], [[Chile]], [[Perú]], [[Colombia]], [[Puertu Ricu]], [[Méxicu]] y [[Estaos Xuníos]]. A finales del [[2016]], coincidiendo col so cumpleaños númberu 70, publica un nuevu recopilatorio llamáu "Camilo70", esti Cd contién 60 cantares, ente ésitos y temes inédites. == Biografía == Nació nuna familia de clase humilde. Los sos padres son Eliseo Blanes y Joaquina Cortés (finaos). Les llingües maternes de Camilo Sesto son el castellán y el valencianu. Amás fala inglés, idioma qu'estudió en Los Angeles. Los sos primeros pasos como cantante dar nel coru del so colexu en [[Alcoi]], pero nun empezó a interesase realmente pola música hasta los 16 años. === Los sos entamos: los años 1960 === Dende mediaos de los años 60 Camilo Sesto (entós entá Camilo Blanes) forma parte del grupu pop [[Los Dayson]], col que canta en bodes y bautizos pola so contorna natal [[Alcoi]]. Interpretaben cantares de [[The Beatles]], los [[Bee Gees]], el [[Dúo Dinámico]] y otros, amás de les primeres composiciones del propiu Camilo. Dempués d'editar un discu, en [[1965]] viaxen a [[Madrid]] pa participar nel concursu de [[Televisión Española]] ''Saltu a la Fama''. Interpreten "[[Flamencu (cantar)|Flamencu]]", de [[Los Brincos]]. Dempués d'esa actuación, la banda delincuente "Los Güeyos Negros" queríen captar una banda de música, polo que-yos buscaron un llocal de Usera dispuestu a concede-yos los sos primeros conciertos na capital<ref>{{cita noticia|títulu=Retrato del Madrid selvaxe (1): Cuando'l barriu de usera foi West Side Story|url=http://www.madriz.com/semeyes-del-madrid-selvaxe-1-cuando-el barriu-de-usera-foi-west-side-story/|fechaaccesu=3 de xineru de 2018|fecha=30 de xunu de 2015}}</ref>. Pero les coses nun salíen como ellos esperaben y los miembros del grupu tornaron a Alcoi, pero Sesto quedar na capital. Tuvo que dedicase a tocar preseos, a faer coros pa otros músicos y a pintar (la so otra gran pasión), pa poder sobrevivir.<ref>[https://web.archive.org/web/20120301155315/http://www.radiocentro.com.ec/content/view/1426/65 Camilo Sesto fai xira pa dedicase a la so otra pasión: la pintura]</ref> En [[1966]] Sesto entra nes files d'otru grupu, Los Botinos, qu'a partir d'entós pasa a llamase Camilo y Los Botinos.<ref name="cami2">[http://www.biografiasyvidas.com/biografia/s/sesto_camilo.htm Biografía de Camilo Sesto] - biografiasyvidas.com. Consultáu'l 12 de payares de 2009</ref> El grupu participa en [[1967]] nel rodaxe de la versión cinematográfica española de ''[[El flauteru de Hamelín]]'' (protagonizada pol cantante español [[Miguel Ríos]]). Sesto llega a tar ente los protagonistes principales en ''[[Los chicos del Preu]]'' (dirixida por [[Pedro Lazaga]]), una de les 100 películes más vistes de la historia del cine español. El papel de Camilo nella contién retazos autobiográficos, y la so profética frase guitarra en mano "Con esta voi armar, voi ser famosu, voi grabar discos que se van vender por millones". === Los años 1970 === Na seronda de 1970 grabó un senciellu coles temes ''Va Llegar el branu'' y ''Ensin direición'', entá sol nome artísticu "Camilo Sesto". En 1970 empecipió la so carrera en solitariu como "Camilo Sesto",<ref name="cami2"/>ganó'l premiu "Revelación", nel Festival de los Olés del Cantar. Participó nel concursu ''Cantar 71'' cola tema ''Bones nueches''. Nel mes de marzu d'esi mesmu añu grabó'l so álbum ''Daqué de mi'' empobináu y realizáu por Juan Pardo, yá como Camilo Sesto y con delles de les sos composiciones. Empezó a faese popular con títulos como "Llanza la to voz", "A ti, Manuela", "Ai, ai, Rosseta" y "Méndigu d'amor". En 1971 modificó'l so nome artísticu pa pasar en delantre a llamase "Camilo Sesto" (con "s" y non con "x").<ref name="cami2"/> La so primer apaición en [[Televisión Española]] como solista foi interpretando la tema ''Bones nueches'', adautación pop del célebre cantar de trubiecu de [[Johannes Brahms|Brahms]]. Gracies al gran ésitu que-y apurrió'l so composición ''Daqué de mi'' (el so primer númberu 1), contenida nel discu homónimu, consagróse definitivamente y pa siempres a nivel popular. En mayu participó nel Festival del Cantar del Atlánticu en [[Puerto de la Cruz]], [[Tenerife]], onde llogró'l segundu llugar, col cantar "Méndigu d'amor" compuesta por Juan Pardo. En [[1972]] la so carrera crució l'[[Océanu Atlánticu]] y llegó a Arxentina onde recibió'l so primer discu d'Oru y empezó una serie d'esitoses presentaciones en [[Buenos Aires]], Arxentina y otros países. Esi añu editó'l so álbum "Solo un home" tamién empobináu y producíu por [[Juan Pardo (cantante)|Juan Pardo]], con ésitos tales como: ''Amor amar'', ''Fresa selvaxe'', ''Como cada nueche'', ''Con razón o ensin razón'' y ''To be a man'' el cual foi nomáu al Grammy como "Meyor cantar estranxeru". En [[1973]] nel II [[Festival OTI del Cantar]], lleváu a cabu en [[Belo Horizonte]] ([[Brasil]]), llogró'l 5ᵘ puestu cola tema ''Daqué más'', que llegaría a convertise, paradóxicamente, nun ésitu de ventes nel ámbitu de la [[OTI]]. Nel Festival del Atlánticu apurriéron-y el premiu al "Meyor Show" n'anguaño. Creó la música pa la obra de teatru ''Quédate a almorzar'', de [[Marisol]]. Llogró, ente otros, el premiu "Aru d'oru" al meyor cantante. Nel ''Maratón 1973'' de la cadena d'emisores de la COPE apurrióse-y el gallardón al "Meyor cantante del añu". Coles mesmes, llogró un premiu de la cadena d'emisores de la REN y el "Troféu a la Popularidá" del ''[[Diariu Pueblu]]''. La revista ''Record World'' y la revista ''El gran musical'' otorgar premios. En payares d'esi añu salió a la venta unu de los sos discos más vendíos: ''Daqué más'', coles temes: "Daqué más", "Ensin remediu" y "Tou por nada", que llegaron a los primeros llugares en tol mundu. En febreru de [[1974]] participó nel [[Festival de Viña del Mar]], [[Chile]]. Dempués editó'l so álbum ''Camilo'' y temes como "¿Quies ser el mio amante?", "Ye xuegu xugáu", "Ayudar", "Isabel", "Déxame participar nel to xuegu" y un clásicu infaltable cada añu y na mesma fecha "Madre", empezaron a xubir nes llistes d'ésitos radiales en tol mundu. Recibió discos d'oru en [[Chile]], [[Méxicu]] y [[Venezuela]] poles sos millonaries ventes cola tema "¿Quies ser el mio amante?". Depués de faer una xira por [[Hispanoamérica]], al tornar a [[España]] recibió un Discu d'Oru. El 6 de payares de [[1975]] Camilo empezó a protagonizar la [[Ópera rock]] ''[[Xesucristu Superstar]]'' nel [[Nuevu Teatru Alcalá|Teatru Alcalá-Palace]] de [[Madrid]] ([[España]]). Tamién la produció, costeándola na so totalidá. Decidiera realizala n'[[España]] n'asistiendo a delles representaciones en [[Londres]]. El proyeutu resultaba por demás complexu y caru, polo que se duldar alrodiu de la so viabilidá. Pero una vegada en marcha, les funciones enllargar por cuatro meses con un gran ésitu de públicu. La magnitú y calidá xeneral de la obra (el compositor de la música, [[Andrew Lloyd Webber]], reconoció que la única producción de toles realizaes a lo llargo del mundu equiparable a la orixinal, norteamericana, foi la española{{ensin referencies}}) contribuyó a alzar a Camilo Sesto n'[[España]] hasta la categoría de meyor artista del momentu. Y amás dio entamu al fenómenu de los musicales n'[[España]], hasta entós inesistentes. Sesto representó'l papel de [[Xesús de Nazaré]]. Tamién participaron nel repartu [[Ángela Carrasco]], nel papel de [[María Madalena]]; [[Teddy Bautista]], como [[Xudas Iscariote|Xudas]] (tamién s'encargó de la direición musical); [[Alfonso Nadal]], como [[Poncio Pilato]], y [[Dick Zappala]], como [[Herodes Antipas]], ente otros. La direición y l'adautación de les lletres orixinales corrió al cargu de [[Jaime Azpilicueta]]. La producción foi del propiu Camilo Sesto, invirtiendo nel proyeutu más de 12 millones de pesetes. N'anguaño edita y produz el so álbum ''Amor llibre'' con grandes ésitos como "Enxamás", "Piel d'ánxel", "Melina" ente otros, amás sale al mercáu ''Xesucristu Superstar''. Al rematar la obra, la empresa [[Global Gillette|Gillette]] ufierta a Sesto cincuenta mil dólares por afaitase la barba pa unu de los sos anuncios. El cantante acepta, pero dona'l dineru a un asilu de neños güérfanos. N'[[Estaos Xuníos]] la tema "¿Quies ser el mio amante?" ye nomáu al [[Grammy]]. Amás, consigue'l premiu a la meyor atraición, dau pola revista ''Show Spress'', según el Premiu Vips d'Oru pol so destacáu llabor. En [[1976]] llanza l'álbum ''Memories'' con ésitos tales como "Daquién", y el roqueru "Solo tu" onde algama rexistros peraltos. Ente los ésitos que contién destaca la primer tema, ''Memories'' que'l so videu promocional tien la peculiaridá de ser grabáu na [[NASA]]. Mientres esi añu compón dos canciones pa [[Miguel Bosé]], a quien llanza como cantante al producir y componer el so primer discu. En mayu de [[1977]] sale a la venta'l so álbum ''Traces'' con grandes ésitos "Si tu te vas", "Col vientu al to favor" y "El mio bon amor". Esi mesmu añu edita otru álbum llamáu ''Ente amigos'' con ésitos de la talla de "Miéntime" y "Celos". El títulu fai referencia a los compositores, a los cualos ábrese Camilo Sesto, convidándolos a esti discu. Ente ellos destaca'l compositor español [[Juan Carlos Calderón]], quien ente otres temes compón-y "Celos", unu de los escasos grandes ésitos sos de los qu'él nun ye autor. Realiza un memorable recital en víspores de la fiesta de [[Día de Reyes|Reyes]], dando un recital benéficu nel escenariu del Teatru Alcalá-Palace a beneficiu de [[discapacitaos|neños con capacidaes distintes]]. Otorgar el títulu de "Cantante español más importante de 1977". En [[1978]] edítase'l so álbum ''Sentimientos''. Coles mesmes,"[[Vivir asina ye morrer d'amor]]" y la so tema "L'amor de la mio vida", del mesmu álbum, tresformar nel senciellu más vendíu de tola década y en tou un clásicu. Esi añu recibe'l Premiu "Atraición" por ser el cantante más contratáu mientres esi añu. Amás, faíse-y entrega d'un [[Discu de Platín]], por vender más d'un millón de discos. En payares realiza una xira por [[Estaos Xuníos]] y [[Méxicu]]. En [[1979]] Sesto efectúa presentaciones con gran ésitu n'[[Alemaña]], [[Francia]] ya [[Italia]]. Toma 3 meses de vacaciones en [[Los Angeles]], afitando ellí la so residencia, col enfotu de conquistar el mercáu norteamericanu y ameyorar el so inglés. N'abril otorgar un Discu de Platín por vender cifrar récor de 13 millones de discos mientres esi añu en tol mundu. El 6 de payares presentar nel [[Madison Square Garden]] de [[Nueva York]], ante más de 45.000 persones, sol reclamu de ser "The [[Frank Sinatra|Sinatra]] of Spain". Actúa convidada por él [[Ángela Carrasco]]. El 27 de xunu, nel Auditorium de [[Palma de Mallorca]], participa xunto con otros cantantes nel Festival a beneficiu d'[[Unicef]]. Escribe un cantar especial pal afamáu cantante mexicanu [[José José]], "[[Si déxesme agora]]" la cual da-y el nome al álbum d'esti intérprete, al igual qu'otru cantar: "Onde vas"; esi discu, producíu en mancuerna pol señor Camilo Blanes ya interpretáu Magistralmente por [[José José]]. Sesto produz n'avientu'l so álbum ''Hores d'amor'' y dispárense a los primeros llugares "La culpa foi mio", "Nacisti llibre" y "Si déxesme agora". A finales d'anguaño, compón y produz quiciabes una de les temes a dúu más importantes de la década "Callaos". === Los años 1980 === Nos años 1980, Camilo Sesto prosigue con gran ésitu la so carrera, pero ensin dexar d'afaese a los nuevos tiempos, principalmente al traviés de l'actualización de los arreglos de les sos composiciones. La tema fundamental de les sos creaciones va siguir siendo l'amor. En xineru de [[1980]], realiza en [[Madrid]] y [[Barcelona]] gales benéfiques en favor de la [[Cruz Bermeya]]. Dende marzu hasta xunu habita en [[Los Angeles]], na casona perteneciente al actor [[Carrol O'Connor]]. Dempués torna a España p'actuar. En mayu apúrre-y un cantar a [[José José]], "Insaciable amante", que vendría incluyida nel álbum ''[[Amor, amor]]'' del cantante mexicanu. A finales de xunu visita [[Arxentina]] con [[Ángela Carrasco]]. La so presencia ye aprovechada pa ser incluyíos na película arxentina ''La discoteca del amor''. N'agostu fai la primer gala de branu en [[Madrid]]. El 1 d'ochobre realiza les gales OTA 80 en [[Palma de Mallorca]]. Canta col deu meñique derechu [[escayola]]do, por causa de una mancadura que sufriera mientres un partíu de tenis. Pel branu torna a [[Madrid]] pa remanecer nuna serie de gales. A finales d'esi añu edita'l so álbum ''Amaneciendo'' col que s'alluga como n° 1 en toa América y España, vendiendo más de 10 millones de copies del álbum, con 5 senciellos editaos, destacando, "Perdóname", "Vivir ensin ti", "Días de vino y rosas", "Onde teas, con quien teas" y "Un amor nun muerre según asina". En xineru de [[1981]] trunfa nel programa de máxima audiencia neerlandesa ''Telebingo''. En febreru [[1981]] ye convidáu al "[[Festival de Viña del Mar]]", [[Chile]], apúrren-y a pidíu del públicu'l Premiu "Gavilueta de Plata". Ye'l primer artista al que se-y concede esti gallardón. Esti premiu va quedar dende entós consagráu como'l símbolu d'esi festival. Dempués d'una xira Camilo preséntase nuevamente nel Casino Las Vegas con nueva exhibición, producción y arreglos, ente'l públicu atópense "Priscilla Presley", "Julio Iglesias", "Miguel Bosé", "José Luis Rodríguez" y "KC and the Sunshine Band", ente otros. En setiembre vase a vivir a [[Los Angeles]], a una casona que'l so dueñu ye l'actor [[Michael York]]. N'ochobre sale al mercáu'l so álbum ''Más y más'' les temes ''Amor nun m'ignores'', ''Tarde o aína'' y el clásicu ''Nun sabes cuánto te quiero'' lleguen a los primeros llugares. El [[Día de la Hispanidá]] vuelve actuar nel [[Madison Square Garden]] de [[Nueva York]], participando nel Festival de la Hispanidá. En [[1982]] ufierta un recital en [[Palma de Mallorca]] ante 16.000 persones, con un emocionante zarru: cuando Camilo dedíca-y el tema ''Perdóname'' a la so madre, y dambos ruempen en lloru, el públicu ponse de pies. Esi mesmu añu saca al mercáu'l so álbum ''Camilo'', grabáu totalmente n'inglés. A finales d'anguaño produz el so álbum ''Con ganes'' con grandes ésitos "El mio mundu tu", "Terciopelu y piedra", "Mientres tu sigas precisándome" y "Devúelveme la mio llibertá", ente otros. En [[1983]] presentar con estraordinariu ésitu na [[BBC]] de Londres, nel ''Show de Grace Kennedy''. La presentadora nomar "Camilo Sesto Superstar"; dambos interpreten a dúu "You don't bring me flowers", y Camilo canta los sos más recién ésitos, incluyendo "Shoulder to Shoulder". El 14 y 15 de mayu d'esi añu Camilo Sesto presentar nel Felt Forum de Nueva York. A finales de mayu, na so xira polos [[Estaos Xuníos]], presentar nel [[The Universal Amphitheatre]]. Camilo Sesto incursiona en [[Hollywood]] al presentase nos [[Estudios Universal]], en dos hores d'actuación ante más de 16.000 persones, asitiar como l'artista estranxeru más importante d'esi añu (Discu Show). Esi añu produz amás un LP pa Ángela Carrasco, ''Xuníos'', compuestu y producíu por él mesmu y otru pa la mexicana [[Lucía Méndez]], intitulado ''[[Cerca de ti (álbum de Lucía Méndez)|Cerca de ti]]'', tamién producíu y escritu por él. A empiezos de payares realiza en [[Méxicu]] más d'una decena de gales benéfiques, onde tou lo recaldao va en beneficiu de los más quitaos, ente otres: l'[[Asociación Mexicana d'Asistencia Cardiovascular]], la [[Asociación de Neños Güérfanos "El Mexicanito"]], la [[Fundación Rotaria de Rehabilitación]], la [[Cruz Roja Mexicana]] y la [[Casa Trubiecu "La Paz"]], ente munches otres. Camilo fai entrega de los cheques personalmente. El 24 de payares naz el so fíu Camilo Míchel, frutu d'una rellación cola mexicana [[Lourdes Ornellas]]. A finales d'añu edita'l so álbum ''Amanecer 84''. Ésitos como "Palombu blancu, palombu mio" y "Amor de muyer" llega a los primeros llugares nos 40 principales. En [[1984]], el 14 de febreru, coincidiendo col día de San Valentín, Camilo recibe de manes d'[[Odette Pinto]], na discoteca Muntaner 4 de [[Barcelona]], el premiu "Romeo del Cantar". A finales de febreru a Camilo bríndase-y un homenaxe nel luxosu restorán "La Bastilla" pol gran ésitu consiguíu nos "Estaos Xuníos" esi añu recibe'l premiu A.C.Y "Meyor artista estranxeru" y "Meyor espectáculu estranxeru" en Nueva York, en Xapón y n'Europa. El 11 de mayu Sesto actúa en [[Chicago]], onde axunta a más de 15 mil persones en -y Pavillon. El senciellu "My love", interpretáu a dúu cola actriz y cantante [[Audrey Landers]] (de la serie [[Dallas (serie de televisión)|''Dallas'']]), tresformar en tou un ésitu nos Estaos Xuníos, n'Alemaña y nos Países Baxos. El 15 d'ochobre, na sala madrilana [[Florida Park]], apúrrense los [[Discu d'Oru|disco d'Oru]] y de Platino a los cantantes más importantes. Estos gallardones tán garantizaos pola [[Sociedá Xeneral d'Autores d'España]] y pola [[Asociación Fonográfica del Videu]]. Sesto taba de xira, pero otorgar 7 Discos d'Oru y otru de Platino. Ente'l 8 d'ochobre y el 13 de payares realiza una xira per Venezuela, Arxentina y Ecuador. En [[1985]] edita l'álbum ''To'' onde destaquen "Contigo soi capaz de too" y "Ven o voi". En febrero Camilo Sesto llega a la islla de Puertu Ricu, y ye tanta la euforia de los millares de fanes que'l gobernador [[Rafael Hernández Colón]] declara'l 21 de febreru de 1985 "Día Tributo a Camilo Sesto". En marzu recibe un gallardón por ser l'artista que más contribuyó a la defensa y divulgación de la cultura española. En mayu lleva a cabu una esitosa xira por [[Xapón]]: 7 conciertos en total, nos qu'axunta a más de 40.000 persones en cada Show, qu'amás ye tresmitíu a millones de radioescuches y preséntase na televisión Xaponesa con gran ésitu. En setiembre llogra'l "Premiu Ricard del Cantar 1984" al cantante más popular. Escribe la so autobiografía, titulada ''Biografía y memories'', editada por [[Plaza & Janés]]. Nella plasma tola so vida: les sos esperiencies, los sos amores, les sos moliciones, la so familia, les sos referencies musicales y les sos intimidaes.<ref>{{Enllaz rotu|1=[http://foro.univision.com/univision/board/message?board.id=camilosesto&message.id=136&page=3] |2=http://foro.univision.com/univision/board/message?board.id=camilosesto&message.id=136&page=3 |bot=InternetArchiveBot }} Camilo Sesto Biografía y Memories con semeyes.</ref> En [[1986]] llanza'l so álbum "Axenda de baille" y la so nueva versión de " Querete a tì". En febreru llevar a cabu la entrega de Premios "Grammy" el single " Corazón encadenáu" producíu y escritu por Camilo ya interpretáu a dúu xunto a "Lany Hall" ye'l ganador en [[Los Angeles]]. N'ochobre realiza una xira por [[Méxicu]] mientres pocu más d'un mes. A finales d'ochobre realiza una esitosa xira polos Estaos Xuníos. Amás, presentar en [[Disneylandia]], en participando nel desfile de moñecos de Disney; da un recital pa más de seis mil persones y graba un videu xunto a [[Blancanieve]]. Este ye, sicasí, l'añu del so retiru voluntariu de los escenarios. En marzu de 1987 va declarar na revista ''[[¡Hola!]]'': "''Voi porque quiero faeme mayor viendo faese mayor al mio fíu''". Siendo esa la principal razón, tamién pueden señalase como causes pal so adiós el cansanciu de Camilo tres la so llarga y trupa trayeutoria artística, y los más de 6000 conciertos dende 1970 a 1987 per tol mundu ensin parar. Tresllada la so residencia a [[Miami]] ([[Florida]]). En [[1988]], dende marzu alterna l'usu de la so residencia norteamericana cola de la so [[chalé]] en [[Torrelodones]], [[Madrid]] ([[España]]), siempres xunto col so fíu. Realiza delles actuaciones esporádiques por [[España]]: el 15 de xunetu en [[L'Eliana]] ([[Valencia]]); el 27 d'agostu en [[Santa Pola]] ([[Alicante]]); el 5 de setiembre en [[Rocafort (Valencia)|Rocafort]] ([[Valencia]]), y el 8 de setiembre en [[Monóvar]] ([[Alicante]]). === Los años 1990 === En [[1991]] torna al mundu de la música col álbum "A voluntá del cielu" con nuevos soníos y ésitos "Bienvenido amor", "Vuelve" y el yá clásicu "Amor mio, ¿qué me fixisti?", qu'amás vien acompañáu con un videu promocional, catalogáu por munchos como'l meyor de la so carrera, y que ruempe récores de ventes n'[[América]], y de permanencia nel primer llugar na revista ''[[Billboard]]''. Lleva a cabo actuaciones en [[Caraques]] ([[Venezuela]]) y en [[Bogotá]] ([[Colombia]]), tres les cualos ye ovacionado de pies mientres más de media hora. Llega a [[Arxentina]] pa promover el so álbum ''A voluntá del cielu'', presentándose nos programes de [[Susana Giménez]] amás [[Mirtha Legrand]] y [[Raúl Mates]] en [[Chile]]. A finales d'esi añu, la tema [[Amor mio, ¿qué me fixisti?]] ostenta'l récor de 18 selmanes consecutives nel puestu númberu 1 de la revista "Billboard. Amás ye nomáu al "Grammy", categoría Meyor producción. En [[1992]] sale a la venta l'álbum ''Furacán d'amor''. En marzu de [[1993]] presentar en [[Méxicu]] na celebración de los 30 años de carrera de [[José José]], recitándo-y unes pallabres y cantándo-y el cantar que 14 años tras escribiólu: "[[Si déxesme agora]]". En [[1994]] sale al mercáu l'álbum ''Amor ensin vértigu'' onde s'inclúi un cantar cantáu col so fíu ''Sentimientos d'amor''. Sigue viviendo na so casona de [[Coconut Grove]]. El 21 d'abril de [[1997]], nel programa ''Güei ye Posible'', de [[Televisión Española]], actúa xunto a la so almiradora la mexicana nacionalizada española [[Alaska (cantante)|Alaska]], líder entós del grupu [[Fangoria]]. Interpreten dos de los grandes ésitos de Camilo: ''[[Vivir asina ye morrer d'amor]]'' y ''L'amor de la mio vida''. El 2 d'avientu d'esi añu apúrren-y el premiu honoríficu polos sos 25 años de carrera artística, y por vender más de 100 millones de discos en tol mundu. Sale al mercáu con un récor atayante de ventes el recopilatorio con 30 grandes ésitos Camilo Superstar. En [[1998]] editar n'[[América]] les escoyetes denominaes ''The Best'', volúmenes I y II. === Los años 2000 d'equí p'arriba === Nel añu [[2000]] llogra grabar el que fuera unu de los proyeutos musicales que más-y ilusionaben: el musical ''[[The Phantom of the Opera (musical de 1986)|La pantasma de la ópera]]'', d'[[Andrew Lloyd Webber]]. Collabora nél la cantante [[Isabel Patton]]. Pero problemes llegales tórguen-y la publicación del discu. En [[2001]] tresplántase-y el fégadu, por causa d'una [[hepatitis]] que contraxera nos años 80. En [[2002]] dempués de recuperase de la operación, Camilo Sesto vuelve componer: surde'l cantar ''Dulda d'amor'' pal primer álbum de [[David Bustamante]]. Unu de les temes qu'había cantáu Bustamante mientres la so participación nel programa ''[[Operación Triunfo España|Operación Triunfo]]'' foi ''Perdóname'', de Camilo. Esi mesmu añu llanza l'álbum ''Alma'', col senciellu ''Mola mazo'' (espresión coloquial española que significa "Ye estupendu" o "Gústame enforma") gana popularidá ente'l públicu nuevu español. Nesi discu inclúi la so versión de "Dulda d'amor" que llega rápido al n.° 1 n'América; tamién la so nueva versión del so clásicu ''Fresa selvaxe'' y ''El mio ánxel azul'', que asitiar nuevamente como primer figura. En [[2003]] lleva a cabu una xira per dellos países americanos Chile, Perú, Colombia y Méxicu. En [[2004]] participa na segunda xornada del "[[Festival de Viña del Mar]]". Ellí percuerre los sos ésitos d'ayeri y güei. La so actuación val-y retirase del escenariu con "dos antorches", una de "plata" y otra de "oru", y una "Gavilueta de Plata". N'avientu d'esi mesmu añu edita un recopilatorio llamáu ''Camilo Sesto nᵘ 1'', con un inmensu ésitu de ventes "50 discos de diamantes". Nél, xunto a los sos grandes ésitos, ven la lluz les temes "Nada va asoceder" y "Quién va ser", inéditos hasta entós; namái dos tarrezas d'a lo menos un centenar d'inéditos que se tresformaron en verdaderes, úniques y invaluables pieces de coleición catalogaos güei polos coleicionistes como "duros de topar" y que según "Universal Music" podríen ver la lluz. En [[2005]] reedítase l'álbum ''[[Xesucristu Superstar]]'', remasterizado digitalmente a partir de les grabaciones orixinales, pa conmemorar los 30 años dende la puesta n'escena en [[Madrid]] de la [[ópera rock]] homónima. El discu inclúi semeyes de la representación y les lletres de los cantares. A finales de [[2006]] compón el ''Himnu a Bujalance'', dedicáu primeramente al equipu de fútbol sala "Madera Miguel Pérez" de la ciudá de [[Bujalance]], [[Provincia de Córdoba (España)|Córdoba]] ([[España]]). Camilo dexa tolos derechos de la tema al so conceyu, colo cual les ganancies íntegres de la venta del discu destinar a beneficiar al deporte local. El 1 de febreru de [[2007]], nel marcu de la [[Feria Internacional de Turismu]] ([[FITUR]]), la [[Mancomunidá del Altu Guadalquivir]], a la que pertenez la población de [[Bujalance]], noma a Camilo Sesto la so "Embaxador Cultural". Nesi actu faíse-y entrega d'una placa por cuenta de tal nomamientu, que reza: «Nomar a don Camilo Blanes Cortés, “Camilo Sesto”, Embaxador Cultural de la Contorna del Altu Guadalquivir, en reconocencia a la estraordinaria y desinteresáu llabor que vien desenvolviendo en pro de la cultura y el deporte na contorna del Altu Guadalquivir.» Esi añu Camilo Sesto foi escoyíu «el famosu español más famosu de la hestoria» por votación telefónica nel programa español "Sé lo que hicisteis", dexando bien tras a otros como [[Julio Iglesias]], [[Raphael (cantante)|Raphael]], [[Miguel Bosé]] y [[Nino Bravo]], ente munchos más. En [[2008]] empecipia la so xira "Camilo Pura Vida" que ye l'entamu del so Tour de Despidida con presentaciones n'[[América]].. y cientos de llocalidaes vendíes. En [[2009]] sigue con esitoses presentaciones en EE. XX.: el 9 d'ochobre, Nueva York nel [[The United Palace]]; el 10 d'ochobre, Nueva Jersey nel [[Teatru Ritz]]; el 17 d'ochobre, Miami nel monumental estadiu "[[American Airlines Arena]]" con toles llocalidaes vendíes; y prosigue per Méxicu (Arena Monterrey, Auditoriu D. F., Auditoriu Chiapas, Guadalaxara), Venezuela, Perú, con llenos totales en toes y cada unu de los megaeventos, toles entraes escoses a los pocos díes. «Quiero visitar los países que vi cuasi como una pincelada, como un cuadru enteru, daqué que l'escenariu, l'hotel y los camarinos nun me lo dexen. Quiero conocer les sableres, la xente, la comida, los raigaños y tou, pero enriba del escenariu nun puedo.» Na so xira ''Pura vida'' enllenó cada unu de los conciertos. En mayu de [[2010]], robla un contratu cola discográfica "[[Universal Music Spain]]" pa faer un álbum en direuto que foi grabáu en dos conciertos qu'ufiertó en Madrid. Dichu material en direutu versión "DVD" del artista salió a la venta a finales de 2010. Este foi'l primeru en formatu DVD, pos enantes en direutu editara los sos conciertos n'otros formatos: Betamax, VHS y otros que tamién podríen volver ser reeditaos en formatu DVD; conciertos afitaos na so carrera, como "Casino Las Vegas", "Palmas de Mallorca", "De Madrid con amor", "Historia de un triunfador" ente los tantos. El 6 de xunetu de 2010, Camilo en conferencia de prensa con medios españoles ya internacionales. anuncia que va actuar en Madrid dempués de 20 años, y que se va editar l'últimu discu de la so carrera, llamáu "Tou de mi", CD/DVD en direutu que va salir a la venta a finales d'esi mesmu añu. Al empecipiar el mes d'ochobre, Camilo actúa en Madrid depués de 20 años, en dos conciertos nel Palaciu de los congresos de Madrid l'artista interpreta nun apoteósico, emotivu conciertu con más de 30 cantares y que'l so material ye grabáu en DVD. L'álbum ''Tou de mi'' de Camilo, salió a la venta'l 30 de payares, conteniendo un llibru con un resume de la vida de Camilo, con fotografíes de la so carrera. Esta producción contién 2 CD con 29 cantares y un DVD grabaes nos conciertos de los díes 1 y 2 d'ochobre en Madrid. El [[12 de xineru]] de [[2013]] foi atracáu nel so xalé de Madrid onde los lladrones entraron y amordazaron al cantante. Sustraxéronse distintos oxetos de valor y una cantidá de dineru.<ref>[http://ccaa.elpais.com/ccaa/2013/01/12/madrid/1358018660_855370.html Camilo Sesto sufre un asaltu nel so xalé nel que foi amordazáu cuatro hores]</ref> Dende'l [[2014]] y magar el so retiru anunciáu, Camilo siguió realizando actuaciones en países como [[Arxentina]], [[Chile]], [[Perú]], [[Colombia]], [[Puertu Ricu]], [[Méxicu]] y [[Estaos Xuníos]]. Al pie de ello haise confirmáu que'l [[2016]] realizara más de 20 presentaciones n'[[España]] lo que significaría los so retiru definitivu. == Filmografía == * ''[[La sablera del amor]]'' (1980) * ''[[La discoteca del amor]]'' (1980) * ''[[Les vacaciones del amor]]'' (1981) == Premios == El 28 de mayu de 2011, en [[Las Vegas]] concédese-y el premiu "[[Máximu arguyu hispano]]" en reconocencia a les sos cuasi 50 años de carrera musical.{{ensin referencies}} Amás de la presea, en Nevada, les autoridaes estatales proclamaron el día 28 de mayu "[[Día de Camilo Sesto]]".{{ensin referencies}} El 1 de xunetu de 2011. Camilo Sesto recibió un premiu en reconocencia a la so trayeutoria musical. Recibió'l gallardón na Plaza de Callao de Madrid. Dedicando a los ellí presentes unes emotives pallabres, y cantando el so famosu cantar "[[Vivir asina, ye morrer d'amor]]".{{ensin referencies}} El 29 d'ochobre de 2012, dempués de 2 meses de votaciones nun concursu radial en Perú, escoyer a Camilo Sesto como "El más grande de la música n'español".<ref>{{cita noticia|títulu=´El Más Grande de la música n'español´ ye Camilo Sesto|url=http://www.felicidad.com.pe/2012-10-29--el-mas-grande-de-la-musica-en-espanol-ye-camilo-sesto-noticia_535298.html|fecha=29 d'ochobre de 2012|fechaaccesu=11 d'agostu de 2013}}</ref> El 18 de payares de 2016 ye nomáu Fíu Predilectu d'Alcoi. == Discografía == === Grupos === * '''1964:''' ''[[Los Dayson]]'' * '''1966:''' ''[[Los Botinos]]'' === Álbumes === * '''1970:''' ''[[Va Llegar el branu/Ensin direición]]'' * '''1971:''' ''[[Daqué de mi]]'' * '''1972:''' ''[[Namái un home]]'' * '''1973:''' ''[[Daqué más (álbum de Camilo Sesto)|Daqué más]]'' * '''1974:''' ''[[Camilo (álbum)|Camilo]]'' * '''1975:''' ''[[Amor llibre (álbum)|Amor llibre]]'' * '''1975:''' ''[[Xesucristu Superstar (álbum de Camilo Sesto)|Xesucristu Superstar]] '' * '''1976:''' ''[[Memories (álbum de Camilo Sesto)|Memories]] '' * '''1976:''' ''[[Look in the eye]]'' (entá inéditu){{ensin referencies}} * '''1977:''' ''[[Traces (álbum de Camilo Sesto)|Traces]]'' * '''1977:''' ''[[Ente amigos]]'' * '''1978:''' ''[[Sentimientos (álbum de Camilo Sesto)|Sentimientos]]'' * '''1979:''' ''[[Hores d'amor (álbum)|Hores d'amor]]'' * '''1980:''' ''[[Amaneciendo]]'' * '''1981:''' ''[[Más y más (álbum de Camilo Sesto)|Más y más]]'' * '''1982:''' ''[[Camilo (álbum n'inglés)|Camilo]]'' (n'inglés)'' * '''1983:''' ''[[Con ganes (álbum de Camilo Sesto)|Con ganes]]'' * '''1984:''' ''[[Amanecer/84]]'' * '''1985:''' ''[[To (álbum de Camilo Sesto)|To]]'' * '''1986:''' ''[[Axenda de baille]]'' * '''1991:''' ''[[A voluntá del cielu]]'' * '''1992:''' ''[[Furacán d'amor]]'' * '''1994:''' ''[[Amor ensin vértigu]]'' * '''2000:''' ''[[La Pantasma de la Ópera (álbum)|La Pantasma de la Ópera]]'' (entá inéditu){{ensin referencies}} * '''2002:''' ''[[Alma (álbum de Camilo Sesto)|Alma]]'' (con Isabel Patton) * '''2003:''' ''[[Alma (álbum de Camilo Sesto)|Alma (Segunda edición)]]'' (con Andrea Bronston) * '''2006:''' ''[[Camilo Sesto canta a Bujalance]]'' * '''2010:''' ''Tou de mi'' - 2 CD y DVD grabáu en direutu'l 1 y 2 d'ochobre en Madrid === Recopilatorios === * '''1982:''' ''[[Bien personal (álbum de Camilo Sesto)|Bien personal]]'' * '''1997:''' ''[[Camilo Superstar]]'' * '''2004:''' ''[[Camilo Sesto Nᵘ 1]]'' * '''2005:''' ''[[Xesucristu Superstar (álbum de Camilo Sesto)|Xesucristu Superstar]] '' (edición 30 Aniversariu) * '''2016:''' ''[[Camilo70|Camilo 70]] '' (álbum recopilatorio, 70 años de Camilo Sesto) * '''2018:''' ''Camilo Sinfónico'' * '''2022:''' ''Camilo'' ''Forever'' * '''2025:''' ''Camilo Love Sound Typhoon'' (Osaka '85 en direutu'l) == Senciellos ya inéditos == Camilo Sesto al momentu de llanzar la so producciones n'álbumes, siempres tuvo más cantares de les que se precisaben y que nun incluyía nos sos discos y de esa manera solo dar a conocer por aciu senciellos y dalgunos quedaron inéditos hasta que los fans camilistas y el mesmu Camilo dar al descubiertu. === Temes a dúu === * [[Vivir asina ye morrer d'amor]] (con Alaska) * Amanecí nos tos brazos (con Rocío Dúrcal) * Amor bruxu (con Lisa Ball) * Callaos (con Ángela Carrasco) * Corazón encadenáu (con Lani Hall) * Corazones de fueu (con Ángela Carrasco) * Ella (con Rocío Dúrcal) * El mio amor (con Audrey Landers) * Nin tu, nin yo (con Charytin Goyco) * Nun digas non (con Scarlata) * Por amor (con Raquel Ramírez) * Si tu fueres capaz (con Lani Hall) * You don't bring me flowers (con Lisa Ball) * Sentimientu d'amor (con Camilo Michael Blanes -el so fíu-) * Perdóname (con Rocío Dúrcal) * Volver, volver (con Rocío Dúrcal) === Temes n'otru idioma === * ''Ajudadme ''(Versión n'alemán d'Ayudar) * ''Aiutatemi ''(Versión n'italianu d'Ayudar) * ''Daqué mais ''(Versión en portugués de Daqué más) * ''Melina'' (Versión en portugués de Melina) * ''¿Queres ser minha amigu?'' (Versión en portugués de ¿Quies ser el mio amante?) * ''Só tu'' (Versión en portugués de Namái tu) * '' Only you (Versión n'inglés de solo tu) * ''Amor...amarti ''(Versión n'italianu d'Amor...amar) * ''Un uomo così ''(Versión n'italianu de Solo un home) * ''Tutto per niente ''(Versión n'italianu de too por nada) * ''Gelosia ''(Versión n'italianu de Celos) * '' Someone''(Versión n'inglés de Alguién) * '' Where are you'' (Versión n'inglés de Qué difícil ye ser feliz) * ''Dont say a word'' (Versión n'inglés d'Amor Llibre) * Rote Rosen im Haar (n'alemán) * Delles temes n'inglés y dos en valencianu: "Som" y "El meu cor ye D'Alcoi". === Otres temes === * ''Amar y vivir'' * ''[[Colorina]] 1980 ''(Tema de telenovela) * ''Cómo voi faer pa entender'' (Ranchera Mexicana) * ''Non zarros los tos güeyos'' (Ranchera Mexicana) * ''Contra l'aire 1979'' * ''Cuando tengo fríu'' * ''Demasiao mozu'' * ''Don't tell my mama'' * ''El xuegu del amor'' * ''Good bye, my love'' * ''Hasta ónde'' * ''Jamie my love'' * ''Nada va asoceder 1973'' * ''Naide ámame'' * ''Now is my time'' * ''Qué nos pasa esta mañana'' * ''Quien va ser 1979'' * ''Sálvate'' * ''Soledad'' * ''Suañando o despiertu'' * ''Te quiero y lo demás escarez d'importancia'' * ''Winning'' * ''Yesterday'' * ''Yo tamién te quiero 1974'' * ''Por un ensin querer queriendo'' (entá inéditu - 2007) == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [https://www.facebook.com/camilosestooficial/ Facebook oficial de Camilo Sesto] {{NF|1946|2019|Sesto, Camilo}} {{Tradubot|Camilo Sesto}} [[Categoría:Actores y actrices de teatru d'España]] [[Categoría:Cantantes de la Comunidá Valenciana]] [[Categoría:Cantautores d'España]] [[Categoría:Cantantes de balada]] [[Categoría:Representantes d'España nel Festival OTI del Cantar|1973]] [[Categoría:Cantantes en castellanu]] [[Categoría:Persones d'Alcoi]] 2g0fedxd1v9zhxiidg9zc13t6padwq2 4487910 4487909 2026-04-15T15:53:38Z HF Active 147010 /* Discografía */ 4487910 wikitext text/x-wiki {{persona}} {{Referencies adicionales|t=20180724185307}} '''Camilo Blanes Cortés''' {{nym}}, más conocíu como '''Camilo Sesto''', foi un [[cantante]] y [[compositor]] [[España|español]] de [[balada romántica]], [[pop]] y [[rock]]. Ye unu de los cantantes insinia d'España, gallardoniáu en 2011 cola medaya Máximu arguyu hispano» apurríu na ciudá de [[Las Vegas]] n'[[Estaos Xuníos]]. Con más de 40 producciones discográfiques y gracies a la so frenética actividá nes [[Años 1970|décades de 1970]] y [[Años 1980|1980]], sigue siendo unu de los intérpretes con mayor cantidá de númberos 1, con 52 en total, y 18 na llista de [[los 40 principales]]. Envalórase que les sos ventes superen los 180 millones de copies Como [[compositor]] escribió cantares p'artistes como [[Miguel Bosé]], [[Ángela Carrasco]], [[Lani Hall]], [[Audrey Landers]], [[Lucía Méndez]], [[Manolo Otero (cantante)|Manolo Otero]], [[Sergio Fachelli]], y [[José José]], ente otros. En 1975, protagonizó'l papel de Xesús na [[ópera rock]] ''[[Xesucristu Superstar]]'',<ref>{{cita noticia |nome=Julio |apellíos=Bravu |coautor= |títulu=La memoria histórica, a escena: vuelve «Xesucristu Superstar» |url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/2007/04/18/084.html |obra=Hemeroteca d'[[ABC (periódicu)|ABC]] |editorial= |fecha=18 d'abril de 2007 |fechaaccesu=19 d'abril de 2013 }}</ref> qu'él mesmu financió na so adautación al español.{{ensin referencies}} Nel [[2008]], fixo pública la so intención de retirase de los escenarios, dando entamu a una Xira del adiós» que s'enllargó mientres trés años. Nesti tour editóse un DVD en direuto llamáu ''Tou de mi'' grabáu en [[Madrid]]. Pese al abandonu de les sos actuaciones en direutu, Camilo siguió dende'l [[2014]] con delles presentaciones n'[[Arxentina]], [[Chile]], [[Perú]], [[Colombia]], [[Puertu Ricu]], [[Méxicu]] y [[Estaos Xuníos]]. A finales del [[2016]], coincidiendo col so cumpleaños númberu 70, publica un nuevu recopilatorio llamáu "Camilo70", esti Cd contién 60 cantares, ente ésitos y temes inédites. == Biografía == Nació nuna familia de clase humilde. Los sos padres son Eliseo Blanes y Joaquina Cortés (finaos). Les llingües maternes de Camilo Sesto son el castellán y el valencianu. Amás fala inglés, idioma qu'estudió en Los Angeles. Los sos primeros pasos como cantante dar nel coru del so colexu en [[Alcoi]], pero nun empezó a interesase realmente pola música hasta los 16 años. === Los sos entamos: los años 1960 === Dende mediaos de los años 60 Camilo Sesto (entós entá Camilo Blanes) forma parte del grupu pop [[Los Dayson]], col que canta en bodes y bautizos pola so contorna natal [[Alcoi]]. Interpretaben cantares de [[The Beatles]], los [[Bee Gees]], el [[Dúo Dinámico]] y otros, amás de les primeres composiciones del propiu Camilo. Dempués d'editar un discu, en [[1965]] viaxen a [[Madrid]] pa participar nel concursu de [[Televisión Española]] ''Saltu a la Fama''. Interpreten "[[Flamencu (cantar)|Flamencu]]", de [[Los Brincos]]. Dempués d'esa actuación, la banda delincuente "Los Güeyos Negros" queríen captar una banda de música, polo que-yos buscaron un llocal de Usera dispuestu a concede-yos los sos primeros conciertos na capital<ref>{{cita noticia|títulu=Retrato del Madrid selvaxe (1): Cuando'l barriu de usera foi West Side Story|url=http://www.madriz.com/semeyes-del-madrid-selvaxe-1-cuando-el barriu-de-usera-foi-west-side-story/|fechaaccesu=3 de xineru de 2018|fecha=30 de xunu de 2015}}</ref>. Pero les coses nun salíen como ellos esperaben y los miembros del grupu tornaron a Alcoi, pero Sesto quedar na capital. Tuvo que dedicase a tocar preseos, a faer coros pa otros músicos y a pintar (la so otra gran pasión), pa poder sobrevivir.<ref>[https://web.archive.org/web/20120301155315/http://www.radiocentro.com.ec/content/view/1426/65 Camilo Sesto fai xira pa dedicase a la so otra pasión: la pintura]</ref> En [[1966]] Sesto entra nes files d'otru grupu, Los Botinos, qu'a partir d'entós pasa a llamase Camilo y Los Botinos.<ref name="cami2">[http://www.biografiasyvidas.com/biografia/s/sesto_camilo.htm Biografía de Camilo Sesto] - biografiasyvidas.com. Consultáu'l 12 de payares de 2009</ref> El grupu participa en [[1967]] nel rodaxe de la versión cinematográfica española de ''[[El flauteru de Hamelín]]'' (protagonizada pol cantante español [[Miguel Ríos]]). Sesto llega a tar ente los protagonistes principales en ''[[Los chicos del Preu]]'' (dirixida por [[Pedro Lazaga]]), una de les 100 películes más vistes de la historia del cine español. El papel de Camilo nella contién retazos autobiográficos, y la so profética frase guitarra en mano "Con esta voi armar, voi ser famosu, voi grabar discos que se van vender por millones". === Los años 1970 === Na seronda de 1970 grabó un senciellu coles temes ''Va Llegar el branu'' y ''Ensin direición'', entá sol nome artísticu "Camilo Sesto". En 1970 empecipió la so carrera en solitariu como "Camilo Sesto",<ref name="cami2"/>ganó'l premiu "Revelación", nel Festival de los Olés del Cantar. Participó nel concursu ''Cantar 71'' cola tema ''Bones nueches''. Nel mes de marzu d'esi mesmu añu grabó'l so álbum ''Daqué de mi'' empobináu y realizáu por Juan Pardo, yá como Camilo Sesto y con delles de les sos composiciones. Empezó a faese popular con títulos como "Llanza la to voz", "A ti, Manuela", "Ai, ai, Rosseta" y "Méndigu d'amor". En 1971 modificó'l so nome artísticu pa pasar en delantre a llamase "Camilo Sesto" (con "s" y non con "x").<ref name="cami2"/> La so primer apaición en [[Televisión Española]] como solista foi interpretando la tema ''Bones nueches'', adautación pop del célebre cantar de trubiecu de [[Johannes Brahms|Brahms]]. Gracies al gran ésitu que-y apurrió'l so composición ''Daqué de mi'' (el so primer númberu 1), contenida nel discu homónimu, consagróse definitivamente y pa siempres a nivel popular. En mayu participó nel Festival del Cantar del Atlánticu en [[Puerto de la Cruz]], [[Tenerife]], onde llogró'l segundu llugar, col cantar "Méndigu d'amor" compuesta por Juan Pardo. En [[1972]] la so carrera crució l'[[Océanu Atlánticu]] y llegó a Arxentina onde recibió'l so primer discu d'Oru y empezó una serie d'esitoses presentaciones en [[Buenos Aires]], Arxentina y otros países. Esi añu editó'l so álbum "Solo un home" tamién empobináu y producíu por [[Juan Pardo (cantante)|Juan Pardo]], con ésitos tales como: ''Amor amar'', ''Fresa selvaxe'', ''Como cada nueche'', ''Con razón o ensin razón'' y ''To be a man'' el cual foi nomáu al Grammy como "Meyor cantar estranxeru". En [[1973]] nel II [[Festival OTI del Cantar]], lleváu a cabu en [[Belo Horizonte]] ([[Brasil]]), llogró'l 5ᵘ puestu cola tema ''Daqué más'', que llegaría a convertise, paradóxicamente, nun ésitu de ventes nel ámbitu de la [[OTI]]. Nel Festival del Atlánticu apurriéron-y el premiu al "Meyor Show" n'anguaño. Creó la música pa la obra de teatru ''Quédate a almorzar'', de [[Marisol]]. Llogró, ente otros, el premiu "Aru d'oru" al meyor cantante. Nel ''Maratón 1973'' de la cadena d'emisores de la COPE apurrióse-y el gallardón al "Meyor cantante del añu". Coles mesmes, llogró un premiu de la cadena d'emisores de la REN y el "Troféu a la Popularidá" del ''[[Diariu Pueblu]]''. La revista ''Record World'' y la revista ''El gran musical'' otorgar premios. En payares d'esi añu salió a la venta unu de los sos discos más vendíos: ''Daqué más'', coles temes: "Daqué más", "Ensin remediu" y "Tou por nada", que llegaron a los primeros llugares en tol mundu. En febreru de [[1974]] participó nel [[Festival de Viña del Mar]], [[Chile]]. Dempués editó'l so álbum ''Camilo'' y temes como "¿Quies ser el mio amante?", "Ye xuegu xugáu", "Ayudar", "Isabel", "Déxame participar nel to xuegu" y un clásicu infaltable cada añu y na mesma fecha "Madre", empezaron a xubir nes llistes d'ésitos radiales en tol mundu. Recibió discos d'oru en [[Chile]], [[Méxicu]] y [[Venezuela]] poles sos millonaries ventes cola tema "¿Quies ser el mio amante?". Depués de faer una xira por [[Hispanoamérica]], al tornar a [[España]] recibió un Discu d'Oru. El 6 de payares de [[1975]] Camilo empezó a protagonizar la [[Ópera rock]] ''[[Xesucristu Superstar]]'' nel [[Nuevu Teatru Alcalá|Teatru Alcalá-Palace]] de [[Madrid]] ([[España]]). Tamién la produció, costeándola na so totalidá. Decidiera realizala n'[[España]] n'asistiendo a delles representaciones en [[Londres]]. El proyeutu resultaba por demás complexu y caru, polo que se duldar alrodiu de la so viabilidá. Pero una vegada en marcha, les funciones enllargar por cuatro meses con un gran ésitu de públicu. La magnitú y calidá xeneral de la obra (el compositor de la música, [[Andrew Lloyd Webber]], reconoció que la única producción de toles realizaes a lo llargo del mundu equiparable a la orixinal, norteamericana, foi la española{{ensin referencies}}) contribuyó a alzar a Camilo Sesto n'[[España]] hasta la categoría de meyor artista del momentu. Y amás dio entamu al fenómenu de los musicales n'[[España]], hasta entós inesistentes. Sesto representó'l papel de [[Xesús de Nazaré]]. Tamién participaron nel repartu [[Ángela Carrasco]], nel papel de [[María Madalena]]; [[Teddy Bautista]], como [[Xudas Iscariote|Xudas]] (tamién s'encargó de la direición musical); [[Alfonso Nadal]], como [[Poncio Pilato]], y [[Dick Zappala]], como [[Herodes Antipas]], ente otros. La direición y l'adautación de les lletres orixinales corrió al cargu de [[Jaime Azpilicueta]]. La producción foi del propiu Camilo Sesto, invirtiendo nel proyeutu más de 12 millones de pesetes. N'anguaño edita y produz el so álbum ''Amor llibre'' con grandes ésitos como "Enxamás", "Piel d'ánxel", "Melina" ente otros, amás sale al mercáu ''Xesucristu Superstar''. Al rematar la obra, la empresa [[Global Gillette|Gillette]] ufierta a Sesto cincuenta mil dólares por afaitase la barba pa unu de los sos anuncios. El cantante acepta, pero dona'l dineru a un asilu de neños güérfanos. N'[[Estaos Xuníos]] la tema "¿Quies ser el mio amante?" ye nomáu al [[Grammy]]. Amás, consigue'l premiu a la meyor atraición, dau pola revista ''Show Spress'', según el Premiu Vips d'Oru pol so destacáu llabor. En [[1976]] llanza l'álbum ''Memories'' con ésitos tales como "Daquién", y el roqueru "Solo tu" onde algama rexistros peraltos. Ente los ésitos que contién destaca la primer tema, ''Memories'' que'l so videu promocional tien la peculiaridá de ser grabáu na [[NASA]]. Mientres esi añu compón dos canciones pa [[Miguel Bosé]], a quien llanza como cantante al producir y componer el so primer discu. En mayu de [[1977]] sale a la venta'l so álbum ''Traces'' con grandes ésitos "Si tu te vas", "Col vientu al to favor" y "El mio bon amor". Esi mesmu añu edita otru álbum llamáu ''Ente amigos'' con ésitos de la talla de "Miéntime" y "Celos". El títulu fai referencia a los compositores, a los cualos ábrese Camilo Sesto, convidándolos a esti discu. Ente ellos destaca'l compositor español [[Juan Carlos Calderón]], quien ente otres temes compón-y "Celos", unu de los escasos grandes ésitos sos de los qu'él nun ye autor. Realiza un memorable recital en víspores de la fiesta de [[Día de Reyes|Reyes]], dando un recital benéficu nel escenariu del Teatru Alcalá-Palace a beneficiu de [[discapacitaos|neños con capacidaes distintes]]. Otorgar el títulu de "Cantante español más importante de 1977". En [[1978]] edítase'l so álbum ''Sentimientos''. Coles mesmes,"[[Vivir asina ye morrer d'amor]]" y la so tema "L'amor de la mio vida", del mesmu álbum, tresformar nel senciellu más vendíu de tola década y en tou un clásicu. Esi añu recibe'l Premiu "Atraición" por ser el cantante más contratáu mientres esi añu. Amás, faíse-y entrega d'un [[Discu de Platín]], por vender más d'un millón de discos. En payares realiza una xira por [[Estaos Xuníos]] y [[Méxicu]]. En [[1979]] Sesto efectúa presentaciones con gran ésitu n'[[Alemaña]], [[Francia]] ya [[Italia]]. Toma 3 meses de vacaciones en [[Los Angeles]], afitando ellí la so residencia, col enfotu de conquistar el mercáu norteamericanu y ameyorar el so inglés. N'abril otorgar un Discu de Platín por vender cifrar récor de 13 millones de discos mientres esi añu en tol mundu. El 6 de payares presentar nel [[Madison Square Garden]] de [[Nueva York]], ante más de 45.000 persones, sol reclamu de ser "The [[Frank Sinatra|Sinatra]] of Spain". Actúa convidada por él [[Ángela Carrasco]]. El 27 de xunu, nel Auditorium de [[Palma de Mallorca]], participa xunto con otros cantantes nel Festival a beneficiu d'[[Unicef]]. Escribe un cantar especial pal afamáu cantante mexicanu [[José José]], "[[Si déxesme agora]]" la cual da-y el nome al álbum d'esti intérprete, al igual qu'otru cantar: "Onde vas"; esi discu, producíu en mancuerna pol señor Camilo Blanes ya interpretáu Magistralmente por [[José José]]. Sesto produz n'avientu'l so álbum ''Hores d'amor'' y dispárense a los primeros llugares "La culpa foi mio", "Nacisti llibre" y "Si déxesme agora". A finales d'anguaño, compón y produz quiciabes una de les temes a dúu más importantes de la década "Callaos". === Los años 1980 === Nos años 1980, Camilo Sesto prosigue con gran ésitu la so carrera, pero ensin dexar d'afaese a los nuevos tiempos, principalmente al traviés de l'actualización de los arreglos de les sos composiciones. La tema fundamental de les sos creaciones va siguir siendo l'amor. En xineru de [[1980]], realiza en [[Madrid]] y [[Barcelona]] gales benéfiques en favor de la [[Cruz Bermeya]]. Dende marzu hasta xunu habita en [[Los Angeles]], na casona perteneciente al actor [[Carrol O'Connor]]. Dempués torna a España p'actuar. En mayu apúrre-y un cantar a [[José José]], "Insaciable amante", que vendría incluyida nel álbum ''[[Amor, amor]]'' del cantante mexicanu. A finales de xunu visita [[Arxentina]] con [[Ángela Carrasco]]. La so presencia ye aprovechada pa ser incluyíos na película arxentina ''La discoteca del amor''. N'agostu fai la primer gala de branu en [[Madrid]]. El 1 d'ochobre realiza les gales OTA 80 en [[Palma de Mallorca]]. Canta col deu meñique derechu [[escayola]]do, por causa de una mancadura que sufriera mientres un partíu de tenis. Pel branu torna a [[Madrid]] pa remanecer nuna serie de gales. A finales d'esi añu edita'l so álbum ''Amaneciendo'' col que s'alluga como n° 1 en toa América y España, vendiendo más de 10 millones de copies del álbum, con 5 senciellos editaos, destacando, "Perdóname", "Vivir ensin ti", "Días de vino y rosas", "Onde teas, con quien teas" y "Un amor nun muerre según asina". En xineru de [[1981]] trunfa nel programa de máxima audiencia neerlandesa ''Telebingo''. En febreru [[1981]] ye convidáu al "[[Festival de Viña del Mar]]", [[Chile]], apúrren-y a pidíu del públicu'l Premiu "Gavilueta de Plata". Ye'l primer artista al que se-y concede esti gallardón. Esti premiu va quedar dende entós consagráu como'l símbolu d'esi festival. Dempués d'una xira Camilo preséntase nuevamente nel Casino Las Vegas con nueva exhibición, producción y arreglos, ente'l públicu atópense "Priscilla Presley", "Julio Iglesias", "Miguel Bosé", "José Luis Rodríguez" y "KC and the Sunshine Band", ente otros. En setiembre vase a vivir a [[Los Angeles]], a una casona que'l so dueñu ye l'actor [[Michael York]]. N'ochobre sale al mercáu'l so álbum ''Más y más'' les temes ''Amor nun m'ignores'', ''Tarde o aína'' y el clásicu ''Nun sabes cuánto te quiero'' lleguen a los primeros llugares. El [[Día de la Hispanidá]] vuelve actuar nel [[Madison Square Garden]] de [[Nueva York]], participando nel Festival de la Hispanidá. En [[1982]] ufierta un recital en [[Palma de Mallorca]] ante 16.000 persones, con un emocionante zarru: cuando Camilo dedíca-y el tema ''Perdóname'' a la so madre, y dambos ruempen en lloru, el públicu ponse de pies. Esi mesmu añu saca al mercáu'l so álbum ''Camilo'', grabáu totalmente n'inglés. A finales d'anguaño produz el so álbum ''Con ganes'' con grandes ésitos "El mio mundu tu", "Terciopelu y piedra", "Mientres tu sigas precisándome" y "Devúelveme la mio llibertá", ente otros. En [[1983]] presentar con estraordinariu ésitu na [[BBC]] de Londres, nel ''Show de Grace Kennedy''. La presentadora nomar "Camilo Sesto Superstar"; dambos interpreten a dúu "You don't bring me flowers", y Camilo canta los sos más recién ésitos, incluyendo "Shoulder to Shoulder". El 14 y 15 de mayu d'esi añu Camilo Sesto presentar nel Felt Forum de Nueva York. A finales de mayu, na so xira polos [[Estaos Xuníos]], presentar nel [[The Universal Amphitheatre]]. Camilo Sesto incursiona en [[Hollywood]] al presentase nos [[Estudios Universal]], en dos hores d'actuación ante más de 16.000 persones, asitiar como l'artista estranxeru más importante d'esi añu (Discu Show). Esi añu produz amás un LP pa Ángela Carrasco, ''Xuníos'', compuestu y producíu por él mesmu y otru pa la mexicana [[Lucía Méndez]], intitulado ''[[Cerca de ti (álbum de Lucía Méndez)|Cerca de ti]]'', tamién producíu y escritu por él. A empiezos de payares realiza en [[Méxicu]] más d'una decena de gales benéfiques, onde tou lo recaldao va en beneficiu de los más quitaos, ente otres: l'[[Asociación Mexicana d'Asistencia Cardiovascular]], la [[Asociación de Neños Güérfanos "El Mexicanito"]], la [[Fundación Rotaria de Rehabilitación]], la [[Cruz Roja Mexicana]] y la [[Casa Trubiecu "La Paz"]], ente munches otres. Camilo fai entrega de los cheques personalmente. El 24 de payares naz el so fíu Camilo Míchel, frutu d'una rellación cola mexicana [[Lourdes Ornellas]]. A finales d'añu edita'l so álbum ''Amanecer 84''. Ésitos como "Palombu blancu, palombu mio" y "Amor de muyer" llega a los primeros llugares nos 40 principales. En [[1984]], el 14 de febreru, coincidiendo col día de San Valentín, Camilo recibe de manes d'[[Odette Pinto]], na discoteca Muntaner 4 de [[Barcelona]], el premiu "Romeo del Cantar". A finales de febreru a Camilo bríndase-y un homenaxe nel luxosu restorán "La Bastilla" pol gran ésitu consiguíu nos "Estaos Xuníos" esi añu recibe'l premiu A.C.Y "Meyor artista estranxeru" y "Meyor espectáculu estranxeru" en Nueva York, en Xapón y n'Europa. El 11 de mayu Sesto actúa en [[Chicago]], onde axunta a más de 15 mil persones en -y Pavillon. El senciellu "My love", interpretáu a dúu cola actriz y cantante [[Audrey Landers]] (de la serie [[Dallas (serie de televisión)|''Dallas'']]), tresformar en tou un ésitu nos Estaos Xuníos, n'Alemaña y nos Países Baxos. El 15 d'ochobre, na sala madrilana [[Florida Park]], apúrrense los [[Discu d'Oru|disco d'Oru]] y de Platino a los cantantes más importantes. Estos gallardones tán garantizaos pola [[Sociedá Xeneral d'Autores d'España]] y pola [[Asociación Fonográfica del Videu]]. Sesto taba de xira, pero otorgar 7 Discos d'Oru y otru de Platino. Ente'l 8 d'ochobre y el 13 de payares realiza una xira per Venezuela, Arxentina y Ecuador. En [[1985]] edita l'álbum ''To'' onde destaquen "Contigo soi capaz de too" y "Ven o voi". En febrero Camilo Sesto llega a la islla de Puertu Ricu, y ye tanta la euforia de los millares de fanes que'l gobernador [[Rafael Hernández Colón]] declara'l 21 de febreru de 1985 "Día Tributo a Camilo Sesto". En marzu recibe un gallardón por ser l'artista que más contribuyó a la defensa y divulgación de la cultura española. En mayu lleva a cabu una esitosa xira por [[Xapón]]: 7 conciertos en total, nos qu'axunta a más de 40.000 persones en cada Show, qu'amás ye tresmitíu a millones de radioescuches y preséntase na televisión Xaponesa con gran ésitu. En setiembre llogra'l "Premiu Ricard del Cantar 1984" al cantante más popular. Escribe la so autobiografía, titulada ''Biografía y memories'', editada por [[Plaza & Janés]]. Nella plasma tola so vida: les sos esperiencies, los sos amores, les sos moliciones, la so familia, les sos referencies musicales y les sos intimidaes.<ref>{{Enllaz rotu|1=[http://foro.univision.com/univision/board/message?board.id=camilosesto&message.id=136&page=3] |2=http://foro.univision.com/univision/board/message?board.id=camilosesto&message.id=136&page=3 |bot=InternetArchiveBot }} Camilo Sesto Biografía y Memories con semeyes.</ref> En [[1986]] llanza'l so álbum "Axenda de baille" y la so nueva versión de " Querete a tì". En febreru llevar a cabu la entrega de Premios "Grammy" el single " Corazón encadenáu" producíu y escritu por Camilo ya interpretáu a dúu xunto a "Lany Hall" ye'l ganador en [[Los Angeles]]. N'ochobre realiza una xira por [[Méxicu]] mientres pocu más d'un mes. A finales d'ochobre realiza una esitosa xira polos Estaos Xuníos. Amás, presentar en [[Disneylandia]], en participando nel desfile de moñecos de Disney; da un recital pa más de seis mil persones y graba un videu xunto a [[Blancanieve]]. Este ye, sicasí, l'añu del so retiru voluntariu de los escenarios. En marzu de 1987 va declarar na revista ''[[¡Hola!]]'': "''Voi porque quiero faeme mayor viendo faese mayor al mio fíu''". Siendo esa la principal razón, tamién pueden señalase como causes pal so adiós el cansanciu de Camilo tres la so llarga y trupa trayeutoria artística, y los más de 6000 conciertos dende 1970 a 1987 per tol mundu ensin parar. Tresllada la so residencia a [[Miami]] ([[Florida]]). En [[1988]], dende marzu alterna l'usu de la so residencia norteamericana cola de la so [[chalé]] en [[Torrelodones]], [[Madrid]] ([[España]]), siempres xunto col so fíu. Realiza delles actuaciones esporádiques por [[España]]: el 15 de xunetu en [[L'Eliana]] ([[Valencia]]); el 27 d'agostu en [[Santa Pola]] ([[Alicante]]); el 5 de setiembre en [[Rocafort (Valencia)|Rocafort]] ([[Valencia]]), y el 8 de setiembre en [[Monóvar]] ([[Alicante]]). === Los años 1990 === En [[1991]] torna al mundu de la música col álbum "A voluntá del cielu" con nuevos soníos y ésitos "Bienvenido amor", "Vuelve" y el yá clásicu "Amor mio, ¿qué me fixisti?", qu'amás vien acompañáu con un videu promocional, catalogáu por munchos como'l meyor de la so carrera, y que ruempe récores de ventes n'[[América]], y de permanencia nel primer llugar na revista ''[[Billboard]]''. Lleva a cabo actuaciones en [[Caraques]] ([[Venezuela]]) y en [[Bogotá]] ([[Colombia]]), tres les cualos ye ovacionado de pies mientres más de media hora. Llega a [[Arxentina]] pa promover el so álbum ''A voluntá del cielu'', presentándose nos programes de [[Susana Giménez]] amás [[Mirtha Legrand]] y [[Raúl Mates]] en [[Chile]]. A finales d'esi añu, la tema [[Amor mio, ¿qué me fixisti?]] ostenta'l récor de 18 selmanes consecutives nel puestu númberu 1 de la revista "Billboard. Amás ye nomáu al "Grammy", categoría Meyor producción. En [[1992]] sale a la venta l'álbum ''Furacán d'amor''. En marzu de [[1993]] presentar en [[Méxicu]] na celebración de los 30 años de carrera de [[José José]], recitándo-y unes pallabres y cantándo-y el cantar que 14 años tras escribiólu: "[[Si déxesme agora]]". En [[1994]] sale al mercáu l'álbum ''Amor ensin vértigu'' onde s'inclúi un cantar cantáu col so fíu ''Sentimientos d'amor''. Sigue viviendo na so casona de [[Coconut Grove]]. El 21 d'abril de [[1997]], nel programa ''Güei ye Posible'', de [[Televisión Española]], actúa xunto a la so almiradora la mexicana nacionalizada española [[Alaska (cantante)|Alaska]], líder entós del grupu [[Fangoria]]. Interpreten dos de los grandes ésitos de Camilo: ''[[Vivir asina ye morrer d'amor]]'' y ''L'amor de la mio vida''. El 2 d'avientu d'esi añu apúrren-y el premiu honoríficu polos sos 25 años de carrera artística, y por vender más de 100 millones de discos en tol mundu. Sale al mercáu con un récor atayante de ventes el recopilatorio con 30 grandes ésitos Camilo Superstar. En [[1998]] editar n'[[América]] les escoyetes denominaes ''The Best'', volúmenes I y II. === Los años 2000 d'equí p'arriba === Nel añu [[2000]] llogra grabar el que fuera unu de los proyeutos musicales que más-y ilusionaben: el musical ''[[The Phantom of the Opera (musical de 1986)|La pantasma de la ópera]]'', d'[[Andrew Lloyd Webber]]. Collabora nél la cantante [[Isabel Patton]]. Pero problemes llegales tórguen-y la publicación del discu. En [[2001]] tresplántase-y el fégadu, por causa d'una [[hepatitis]] que contraxera nos años 80. En [[2002]] dempués de recuperase de la operación, Camilo Sesto vuelve componer: surde'l cantar ''Dulda d'amor'' pal primer álbum de [[David Bustamante]]. Unu de les temes qu'había cantáu Bustamante mientres la so participación nel programa ''[[Operación Triunfo España|Operación Triunfo]]'' foi ''Perdóname'', de Camilo. Esi mesmu añu llanza l'álbum ''Alma'', col senciellu ''Mola mazo'' (espresión coloquial española que significa "Ye estupendu" o "Gústame enforma") gana popularidá ente'l públicu nuevu español. Nesi discu inclúi la so versión de "Dulda d'amor" que llega rápido al n.° 1 n'América; tamién la so nueva versión del so clásicu ''Fresa selvaxe'' y ''El mio ánxel azul'', que asitiar nuevamente como primer figura. En [[2003]] lleva a cabu una xira per dellos países americanos Chile, Perú, Colombia y Méxicu. En [[2004]] participa na segunda xornada del "[[Festival de Viña del Mar]]". Ellí percuerre los sos ésitos d'ayeri y güei. La so actuación val-y retirase del escenariu con "dos antorches", una de "plata" y otra de "oru", y una "Gavilueta de Plata". N'avientu d'esi mesmu añu edita un recopilatorio llamáu ''Camilo Sesto nᵘ 1'', con un inmensu ésitu de ventes "50 discos de diamantes". Nél, xunto a los sos grandes ésitos, ven la lluz les temes "Nada va asoceder" y "Quién va ser", inéditos hasta entós; namái dos tarrezas d'a lo menos un centenar d'inéditos que se tresformaron en verdaderes, úniques y invaluables pieces de coleición catalogaos güei polos coleicionistes como "duros de topar" y que según "Universal Music" podríen ver la lluz. En [[2005]] reedítase l'álbum ''[[Xesucristu Superstar]]'', remasterizado digitalmente a partir de les grabaciones orixinales, pa conmemorar los 30 años dende la puesta n'escena en [[Madrid]] de la [[ópera rock]] homónima. El discu inclúi semeyes de la representación y les lletres de los cantares. A finales de [[2006]] compón el ''Himnu a Bujalance'', dedicáu primeramente al equipu de fútbol sala "Madera Miguel Pérez" de la ciudá de [[Bujalance]], [[Provincia de Córdoba (España)|Córdoba]] ([[España]]). Camilo dexa tolos derechos de la tema al so conceyu, colo cual les ganancies íntegres de la venta del discu destinar a beneficiar al deporte local. El 1 de febreru de [[2007]], nel marcu de la [[Feria Internacional de Turismu]] ([[FITUR]]), la [[Mancomunidá del Altu Guadalquivir]], a la que pertenez la población de [[Bujalance]], noma a Camilo Sesto la so "Embaxador Cultural". Nesi actu faíse-y entrega d'una placa por cuenta de tal nomamientu, que reza: «Nomar a don Camilo Blanes Cortés, “Camilo Sesto”, Embaxador Cultural de la Contorna del Altu Guadalquivir, en reconocencia a la estraordinaria y desinteresáu llabor que vien desenvolviendo en pro de la cultura y el deporte na contorna del Altu Guadalquivir.» Esi añu Camilo Sesto foi escoyíu «el famosu español más famosu de la hestoria» por votación telefónica nel programa español "Sé lo que hicisteis", dexando bien tras a otros como [[Julio Iglesias]], [[Raphael (cantante)|Raphael]], [[Miguel Bosé]] y [[Nino Bravo]], ente munchos más. En [[2008]] empecipia la so xira "Camilo Pura Vida" que ye l'entamu del so Tour de Despidida con presentaciones n'[[América]].. y cientos de llocalidaes vendíes. En [[2009]] sigue con esitoses presentaciones en EE. XX.: el 9 d'ochobre, Nueva York nel [[The United Palace]]; el 10 d'ochobre, Nueva Jersey nel [[Teatru Ritz]]; el 17 d'ochobre, Miami nel monumental estadiu "[[American Airlines Arena]]" con toles llocalidaes vendíes; y prosigue per Méxicu (Arena Monterrey, Auditoriu D. F., Auditoriu Chiapas, Guadalaxara), Venezuela, Perú, con llenos totales en toes y cada unu de los megaeventos, toles entraes escoses a los pocos díes. «Quiero visitar los países que vi cuasi como una pincelada, como un cuadru enteru, daqué que l'escenariu, l'hotel y los camarinos nun me lo dexen. Quiero conocer les sableres, la xente, la comida, los raigaños y tou, pero enriba del escenariu nun puedo.» Na so xira ''Pura vida'' enllenó cada unu de los conciertos. En mayu de [[2010]], robla un contratu cola discográfica "[[Universal Music Spain]]" pa faer un álbum en direuto que foi grabáu en dos conciertos qu'ufiertó en Madrid. Dichu material en direutu versión "DVD" del artista salió a la venta a finales de 2010. Este foi'l primeru en formatu DVD, pos enantes en direutu editara los sos conciertos n'otros formatos: Betamax, VHS y otros que tamién podríen volver ser reeditaos en formatu DVD; conciertos afitaos na so carrera, como "Casino Las Vegas", "Palmas de Mallorca", "De Madrid con amor", "Historia de un triunfador" ente los tantos. El 6 de xunetu de 2010, Camilo en conferencia de prensa con medios españoles ya internacionales. anuncia que va actuar en Madrid dempués de 20 años, y que se va editar l'últimu discu de la so carrera, llamáu "Tou de mi", CD/DVD en direutu que va salir a la venta a finales d'esi mesmu añu. Al empecipiar el mes d'ochobre, Camilo actúa en Madrid depués de 20 años, en dos conciertos nel Palaciu de los congresos de Madrid l'artista interpreta nun apoteósico, emotivu conciertu con más de 30 cantares y que'l so material ye grabáu en DVD. L'álbum ''Tou de mi'' de Camilo, salió a la venta'l 30 de payares, conteniendo un llibru con un resume de la vida de Camilo, con fotografíes de la so carrera. Esta producción contién 2 CD con 29 cantares y un DVD grabaes nos conciertos de los díes 1 y 2 d'ochobre en Madrid. El [[12 de xineru]] de [[2013]] foi atracáu nel so xalé de Madrid onde los lladrones entraron y amordazaron al cantante. Sustraxéronse distintos oxetos de valor y una cantidá de dineru.<ref>[http://ccaa.elpais.com/ccaa/2013/01/12/madrid/1358018660_855370.html Camilo Sesto sufre un asaltu nel so xalé nel que foi amordazáu cuatro hores]</ref> Dende'l [[2014]] y magar el so retiru anunciáu, Camilo siguió realizando actuaciones en países como [[Arxentina]], [[Chile]], [[Perú]], [[Colombia]], [[Puertu Ricu]], [[Méxicu]] y [[Estaos Xuníos]]. Al pie de ello haise confirmáu que'l [[2016]] realizara más de 20 presentaciones n'[[España]] lo que significaría los so retiru definitivu. == Filmografía == * ''[[La sablera del amor]]'' (1980) * ''[[La discoteca del amor]]'' (1980) * ''[[Les vacaciones del amor]]'' (1981) == Premios == El 28 de mayu de 2011, en [[Las Vegas]] concédese-y el premiu "[[Máximu arguyu hispano]]" en reconocencia a les sos cuasi 50 años de carrera musical.{{ensin referencies}} Amás de la presea, en Nevada, les autoridaes estatales proclamaron el día 28 de mayu "[[Día de Camilo Sesto]]".{{ensin referencies}} El 1 de xunetu de 2011. Camilo Sesto recibió un premiu en reconocencia a la so trayeutoria musical. Recibió'l gallardón na Plaza de Callao de Madrid. Dedicando a los ellí presentes unes emotives pallabres, y cantando el so famosu cantar "[[Vivir asina, ye morrer d'amor]]".{{ensin referencies}} El 29 d'ochobre de 2012, dempués de 2 meses de votaciones nun concursu radial en Perú, escoyer a Camilo Sesto como "El más grande de la música n'español".<ref>{{cita noticia|títulu=´El Más Grande de la música n'español´ ye Camilo Sesto|url=http://www.felicidad.com.pe/2012-10-29--el-mas-grande-de-la-musica-en-espanol-ye-camilo-sesto-noticia_535298.html|fecha=29 d'ochobre de 2012|fechaaccesu=11 d'agostu de 2013}}</ref> El 18 de payares de 2016 ye nomáu Fíu Predilectu d'Alcoi. == Discografía == === Grupos === * '''1964:''' ''[[Los Dayson]]'' * '''1966:''' ''[[Los Botinos]]'' === Álbumes === * '''1970:''' ''[[Va Llegar el branu/Ensin direición]]'' * '''1971:''' ''[[Daqué de mi]]'' * '''1972:''' ''[[Namái un home]]'' * '''1973:''' ''[[Daqué más (álbum de Camilo Sesto)|Daqué más]]'' * '''1974:''' ''[[Camilo (álbum)|Camilo]]'' * '''1975:''' ''[[Amor llibre (álbum)|Amor llibre]]'' * '''1975:''' ''[[Xesucristu Superstar (álbum de Camilo Sesto)|Xesucristu Superstar]] '' * '''1976:''' ''[[Memories (álbum de Camilo Sesto)|Memories]] '' * '''1976:''' ''[[Look in the eye]]'' (entá inéditu){{ensin referencies}} * '''1977:''' ''[[Traces (álbum de Camilo Sesto)|Traces]]'' * '''1977:''' ''[[Ente amigos]]'' * '''1978:''' ''[[Sentimientos (álbum de Camilo Sesto)|Sentimientos]]'' * '''1979:''' ''[[Hores d'amor (álbum)|Hores d'amor]]'' * '''1980:''' ''[[Amaneciendo]]'' * '''1981:''' ''[[Más y más (álbum de Camilo Sesto)|Más y más]]'' * '''1982:''' ''[[Camilo (álbum n'inglés)|Camilo]]'' (n'inglés)'' * '''1983:''' ''[[Con ganes (álbum de Camilo Sesto)|Con ganes]]'' * '''1984:''' ''[[Amanecer/84]]'' * '''1985:''' ''[[To (álbum de Camilo Sesto)|To]]'' * '''1986:''' ''[[Axenda de baille]]'' * '''1991:''' ''[[A voluntá del cielu]]'' * '''1992:''' ''[[Furacán d'amor]]'' * '''1994:''' ''[[Amor ensin vértigu]]'' * '''2000:''' ''[[La Pantasma de la Ópera (álbum)|La Pantasma de la Ópera]]'' (entá inéditu){{ensin referencies}} * '''2002:''' ''[[Alma (álbum de Camilo Sesto)|Alma]]'' (con Isabel Patton) * '''2003:''' ''[[Alma (álbum de Camilo Sesto)|Alma (Segunda edición)]]'' (con Andrea Bronston) * '''2006:''' ''[[Camilo Sesto canta a Bujalance]]'' * '''2010:''' ''[[Tou de mi]]'' (2 CD y DVD grabáu en direutu'l 1 y 2 d'ochobre en Madrid) === Recopilatorios === * '''1982:''' ''[[Bien Personal (álbum de Camilo Sesto)|Bien Personal]]'' * '''1997:''' ''[[Camilo Superstar]]'' * '''2004:''' ''[[Camilo Sesto Nᵘ 1]]'' * '''2005:''' ''[[Xesucristu Superstar (álbum de Camilo Sesto)|Xesucristu Superstar]] '' (edición 30 Aniversariu) * '''2016:''' ''[[Camilo70|Camilo 70]] '' (álbum recopilatorio, 70 años de Camilo Sesto) * '''2018:''' ''[[Camilo Sinfónico]]'' * '''2022:''' ''[[Camilo Forever]]'' * '''2025:''' ''[[Camilo Love Sound Typhoon]]'' (Osaka '85 en direutu'l) == Senciellos ya inéditos == Camilo Sesto al momentu de llanzar la so producciones n'álbumes, siempres tuvo más cantares de les que se precisaben y que nun incluyía nos sos discos y de esa manera solo dar a conocer por aciu senciellos y dalgunos quedaron inéditos hasta que los fans camilistas y el mesmu Camilo dar al descubiertu. === Temes a dúu === * [[Vivir asina ye morrer d'amor]] (con Alaska) * Amanecí nos tos brazos (con Rocío Dúrcal) * Amor bruxu (con Lisa Ball) * Callaos (con Ángela Carrasco) * Corazón encadenáu (con Lani Hall) * Corazones de fueu (con Ángela Carrasco) * Ella (con Rocío Dúrcal) * El mio amor (con Audrey Landers) * Nin tu, nin yo (con Charytin Goyco) * Nun digas non (con Scarlata) * Por amor (con Raquel Ramírez) * Si tu fueres capaz (con Lani Hall) * You don't bring me flowers (con Lisa Ball) * Sentimientu d'amor (con Camilo Michael Blanes -el so fíu-) * Perdóname (con Rocío Dúrcal) * Volver, volver (con Rocío Dúrcal) === Temes n'otru idioma === * ''Ajudadme ''(Versión n'alemán d'Ayudar) * ''Aiutatemi ''(Versión n'italianu d'Ayudar) * ''Daqué mais ''(Versión en portugués de Daqué más) * ''Melina'' (Versión en portugués de Melina) * ''¿Queres ser minha amigu?'' (Versión en portugués de ¿Quies ser el mio amante?) * ''Só tu'' (Versión en portugués de Namái tu) * '' Only you (Versión n'inglés de solo tu) * ''Amor...amarti ''(Versión n'italianu d'Amor...amar) * ''Un uomo così ''(Versión n'italianu de Solo un home) * ''Tutto per niente ''(Versión n'italianu de too por nada) * ''Gelosia ''(Versión n'italianu de Celos) * '' Someone''(Versión n'inglés de Alguién) * '' Where are you'' (Versión n'inglés de Qué difícil ye ser feliz) * ''Dont say a word'' (Versión n'inglés d'Amor Llibre) * Rote Rosen im Haar (n'alemán) * Delles temes n'inglés y dos en valencianu: "Som" y "El meu cor ye D'Alcoi". === Otres temes === * ''Amar y vivir'' * ''[[Colorina]] 1980 ''(Tema de telenovela) * ''Cómo voi faer pa entender'' (Ranchera Mexicana) * ''Non zarros los tos güeyos'' (Ranchera Mexicana) * ''Contra l'aire 1979'' * ''Cuando tengo fríu'' * ''Demasiao mozu'' * ''Don't tell my mama'' * ''El xuegu del amor'' * ''Good bye, my love'' * ''Hasta ónde'' * ''Jamie my love'' * ''Nada va asoceder 1973'' * ''Naide ámame'' * ''Now is my time'' * ''Qué nos pasa esta mañana'' * ''Quien va ser 1979'' * ''Sálvate'' * ''Soledad'' * ''Suañando o despiertu'' * ''Te quiero y lo demás escarez d'importancia'' * ''Winning'' * ''Yesterday'' * ''Yo tamién te quiero 1974'' * ''Por un ensin querer queriendo'' (entá inéditu - 2007) == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [https://www.facebook.com/camilosestooficial/ Facebook oficial de Camilo Sesto] {{NF|1946|2019|Sesto, Camilo}} {{Tradubot|Camilo Sesto}} [[Categoría:Actores y actrices de teatru d'España]] [[Categoría:Cantantes de la Comunidá Valenciana]] [[Categoría:Cantautores d'España]] [[Categoría:Cantantes de balada]] [[Categoría:Representantes d'España nel Festival OTI del Cantar|1973]] [[Categoría:Cantantes en castellanu]] [[Categoría:Persones d'Alcoi]] 5g03kappqspfa46a9j447avtzhjzqts 0 152087 4487914 4487417 2026-04-15T20:22:36Z Поль Крол Злой Диктатор 79364 4487914 wikitext text/x-wiki {{correxir|t=20250802072121}} {{formatu de cita|t=20160825020914}} {{Ficha de conflictu militar |nome = Guerra d'El Líbanu de 1982 |coordenaes = |descripción = |casus = |territoriu = |resultáu = Victoria táctica y derrota estratéxica israelina<br />Ventaya política siria |consecuencies = * Espulsión de la [[Organización pa la Lliberación de Palestina|OLP]] d'El Líbanu a [[Tunicia]]. * Fracasu de l'alianza maronita-israelina. * Aumentu de la influencia siria n'El Líbanu. * [[Conflictu del sur d'El Líbanu (1985-2000)|Conflictu nel sur d'El Líbanu]]. * Retirada israelina de Beirut (1983).<ref>[http://www.mediterraneosur.es/fondu/conflibano.html Libano conflictu - Mediterraneu Sur]</ref><br />Ocupación israelina del sur d'El Líbanu hasta [[2000]]. |combatientes1 = {{bandera2|Israel}} * [[Exércitu del Sur d'El Líbanu]] |combatientes2 = {{bandera|Palestina}} [[Organización pa la Lliberación de Palestina|OLP]] * {{bandera|El Líbanu}} [[Frente Nacional de Resistencia Libanés|FNRL]] * {{bandera|Siria|1980}} Milicies siries * {{bandera imaxe |Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Hezbolá]] * {{bandera imaxe |Flag of the Amal Movement.svg}} [[Movimientu Amal]] * {{bandera imaxe |Flag of Mourabitoun.gif}} Al-Mourabitoun * {{bandera imaxe |Flag_of_ASALA.png}} [[Exércitu Secretu Armeniu pa la Lliberación d'Armenia|ESALA]] |comandante1 = {{bandera|Israel}} [[Ariel Sharón]] * {{bandera|Israel}} [[Ariel Sharon]] * {{bandera|Israel}} [[Rafael Eitan]] * {{bandera|Israel}} [[David Ivry]] * {{bandera|Israel}} [[Ze'ev Almog]] |comandante2 = {{bandera|Palestina}} [[Yasir Arafat]] * {{bandera|Siria|1980}} [[Hafez al-Assad]] |soldaos1 = {{bandera|Israel}} 100&nbsp;000 '''(1982)'''<ref name= REF >{{cita llibru |títulu=La Historia d'Israel y Palestina |otros Tomu II |editorial=Ercilla |añu=2009 |ubicación=Santiago de Chile |editor=Osvaldo Cifuentes |páxines=43}}</ref> * {{bandera|Israel}} 1500 tanques '''(1982)'''<ref name= REF /> * {{bandera|Israel}} 10&nbsp;000-15&nbsp;000 '''(1985)'''<ref>{{cita web |url=http://www.globalsecurity.org/military/library/report/1987/SGC.htm |títulu=The Israeli Experience In Lebanon, 1982-1985}}</ref> |soldaos2 = {{bandera|Palestina}} 15&nbsp;000-18&nbsp;000 '''(1982)'''<ref name= Ref2>{{cita web |url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/Lebanon_War.html |títulu=The Lebanon War}}</ref> * {{bandera|Palestina}} 2000 '''(1985)'''<ref name= Ref1985 /> * {{bandera|Siria|1980}} 30&nbsp;000-35&nbsp;000<ref name= REF /><ref name= Ref1985 >{{cita llibru |títulu=The Middle East and North Africa |otros Volume 50 |editorial=Europa Publications Limited |páxines=532 |editorial=Routledge |añu=2003}}</ref> '''(1982)''' * {{bandera|Siria|1980}} 400 tanques '''(1982)'''<ref name= REF /> * {{bandera|Siria|1980}} 25&nbsp;000 '''(1985)'''<ref name= Ref1985 /> * 5000-6000 [[mercenarios]]<ref name= Ref2 /><ref>La mayoría de [[Libia]], [[Iraq]], [[India]], [[Sri Lanka]], [[Mozambique]] y [[Chad]].</ref> |baxes1 = {{bandera|Israel}} 657 muertos y 4000 mancaos<ref name= Ref2 /><ref>{{cita web |url=http://www.liberty05.com/civilwar/civi2.html |títulu=Lebanese Civil War 1982 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120419021422/http://www.liberty05.com/civilwar/civi2.html |fechaarchivu=2012-04-19 }}</ref> |baxes2 = {{bandera|Siria|1980}}&nbsp;{{bandera|Palestina}} 9798 muertos * {{bandera|El Líbanu}} 17&nbsp;825 muertos<ref>{{cita web |url=http://users.erols.com/mwhite28/warstat3.htm |títulu=Twentieth Century Atles - Death Tolls and Casualty Statistics for Wars, Dictatorships and Genocides |urlarchivu=https://www.webcitation.org/5gbBg9Jlu?url=http://users.erols.com/mwhite28/warstat3.htm |fechaarchivu=7 de mayu de 2009 }}</ref> * {{bandera|Palestina}} 6000-9000 prisioneros<ref name= Ref2 /> |baxes3 = |campaña = Conflictu árabe-israelín |campaña2 = |campaña3 = |campaña4 = }} La '''Guerra d'El Líbanu de 1982''', denominada por [[Israel]] «'''Operación Paz pa Galilea'''» y tamién dacuando conocida como '''Primer Guerra d'El Líbanu''', foi un conflictu armáu que dio entamu'l [[6 de xunu]] de [[1982]] cuando les [[Fuercies de Defensa d'Israel]] invadieron el [[sur d'El Líbanu]] coles mires d'espulsar a la [[OLP]] de dichu [[país]]. El [[Gobiernu d'Israel]] ordenó la invasión como respuesta al intentu d'asesinatu del [[Embaxador|embaxador israelín]] nel [[Reinu Xuníu]], [[Shlomo Argov]], per parte del grupu d'[[Abu Nidal]]. Vease tamién la [[Operación Litani]].<ref>https://web.archive.org/web/20110717100553/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/spanish/chapter11.pdf</ref> == Antecedentes == El conflictu ente [[El Líbanu]] ya Israel remóntase a los años 70 y dio llugar a numberoses y sangrientes incursiones militares israelines contra grupos armaos palestinos y [[Hezbolá]]. En 1978, Israel ocupó parte del territoriu libanés na ''[[Operación Litani]]'', asitiándose nuna franxa asitiada al sur del ríu del mesmu nome. Más de 1&nbsp;000 civiles morrieron na guerra. Esi mesmu añu, el Conseyu de Seguridá de la ONX aprobó dos talos resoluciones nes qu'encamentaba a Israel a abandonar los territorios ocupaos y creaba una fuercia provisional internacional col fin de confirmar esa retirada y garantizar el reestablecimientu de la paz. En xunu de 1978, les fuercies israelines retirar d'El Líbanu, quitando lo que Tel Aviv denominó "zona de seguridá". Nesta rexón, los israelinos cuntaron cola ayuda d'una milicia cristiana libanesa, l'[[Exércitu del Sur d'El Líbanu]] (ESL), al qu'apurren instrucción militar y ayuda económica. Mientres el branu de 1982, Israel punxo en marcha nuevamente una gran ofensiva contra'l país vecín. Nesta ocasión facer col control de [[Beirut]], que foi sitiada y bombardiada mientres dos meses, hasta que les fuercies de la [[Organización pa la Lliberación de Palestina]] (OLP) aceptaron salir de la ciudá. La operación militar recibió'l nome de 'Paz pa Galilea'. Mientres la ocupación israelina de [[Beirut]], dexóse la entrada de [[Falanxes Libaneses|milicies cristianu-falanxistes libaneses]] a la zona oeste de la ciudá, onde s'atopaben dos campos de refuxaos. El [[16 de setiembre]], diches milicies entraron a los campos y empecipiaron la execución d'unos 3.500 [[refuxaos palestinos]] na ciudá (vease [[Matanzas de Sabra y Chatila]]).<ref>{{Cita web |url=http://archives.cnn.com/2000/WORLD/meast/09/16/palestinians.anniversary.reut/ |títulu=Beirut Palestinians recall Sabra, Shatila massacre en CNN.com. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120728071726/http://archives.cnn.com/2000/WORLD/meast/09/16/palestinians.anniversary.reut/ |fechaarchivu=2012-07-28 }}</ref> Les fuercies israelines ocuparon Beirut hasta xunetu de 1983, cuando se retiraron al ríu [[Awali (ríu)|Awali]], al norte de [[Sidón]]. Tola zona entendida ente esti ríu y la frontera siguió ocupada hasta 1985, cuando recularon nuevamente a la 'zona de seguridá'. Les fuercies de Tel Aviv fueron asediadas mientres esti periodu por ensame de grupos armaos libaneses, ente los que destaquen los surdíos de la comunidá xiina, la más numberosa del sur d'El Líbanu. Ente ellos ocupa un llugar preferente la organización [[Hezbollah]], fundada en 1982. Les rellaciones ente les distintes milicies libaneses caracterizáronse de cutiu pola rivalidá, lo que provocó diversos enfrentamientos armaos. La [[Lliga Árabe]] punxo fin a estos ataques cola firma del [[Alcuerdu de Taif]] en 1989. == El poder de Hezbolá == Pela so parte, el Gobiernu libanés decretó'l desarme de tolos grupos armaos del país, con esceición de [[Hezbolá]], que desmanteló la so estructura en Beirut, pero caltener nel sur d'El Líbanu pa siguir el so conflictu con Israel. Dende [[1981]], los combates nel sur d'El Líbanu arreyaren a Hezbolá y a les fuercies israelines y del ESL. El 25 de xunetu de 1983, tres l'asesinatu de siete soldaos israelinos, Tel Aviv punxo en marcha la ''operación Rindición de Cuentes'' (la 'Guerra de los Siete Díes' dende la óptica panarábica), na que'l sur del país sufrió la mayor ofensiva militar. Los combates acabaron al llegar les partes contendientes, cola mediación d'[[Estaos Xuníos]], a un alcuerdu pol que s'axustaba que los combatientes de Hezbolá nun atacaríen el norte d'Israel y que los israelinos nun atacaríen a persones o blancos civiles n'El Líbanu.<ref>https://web.archive.org/web/20111108210928/http://caei.com.ar/es/programes/dys/29.pdf</ref> Sicasí, esti alcuerdu nun acabó colos combates, treslladaos a la 'zona de seguridá' y al norte d'Israel. El [[11 d'abril]] de [[1996]], tres los asesinatos de dellos israelinos na frontera norte del país, Israel entamó la '[[operación Uves de la Roxura]]', que s'enllargó per espaciu de 17 díes y que supunxo la continuación de los ataques contra [[Beirut]] per primer vegada dende [[1982]]. Más de 300&nbsp;000 libaneses y 30&nbsp;000 israelinos viéronse obligaos a fuxir de los sos llares pa nun perecer na guerra. Les baxes civiles fueron, sicasí, cuantiosas. Les hostilidaes acabaron con un nuevu alcuerdu, con disposiciones relatives a la proteición de los civiles. Pa supervisar el so aplicación creóse un Grupu de Vixilancia formáu per Estaos Xuníos, [[Francia]], [[Siria]], Líbanu ya Israel. == La retirada d'Israel == En mayu de 2000, l'[[exércitu israelín]] retirar de los territorios ocupaos nel sur d'El Líbanu, más de seis selmanes antes de alcordar. La tensión ente los dos países enfoscar pola decisión de los libaneses de faese con parte del caudal de l'agua d'unu de los afluentes del [[ríu Xordán]]. Israel calificó de «intolerable» la postura y amenació col usu de la fuercia pa evitalo. De magar, el clima de tensión y desencuentro foi constante na zona. Tanto Israel como'l Líbanu contribúin a alimentalo con ocasionales escarceos en territoriu enemigu y velaes amenaces contra la integridá del país contendiente. == Nel cine == La [[Masacre de Sabra y Chatila|matanza de Sabra y Shatila]] foi reflexada pol direutor Ari Folman ye'l so documental animáu "[[Valse con Bashir]]" de 2008, onde en primer persona esplora les sos alcordances como soldáu naquella guerra. Tamién se refier esti conflictu bélicu nel llargumetraxe "[[Lebanon]]" de 2009, del direutor Samuel Moaz. == Ver tamién == * [[Operación Litani]] (1978) * [[Guerra Civil Libanesa]] (1975-1990) * [[Guerra d'El Líbanu de 2006]] == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Guerra del Líbano de 1982}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conflictu árabe-israelín]] [[Categoría:Guerres d'Oriente Mediu]] [[Categoría:Guerres del sieglu XX|Libano 1982]] [[Categoría:Guerres de Siria|Libano]] [[Categoría:Guerra Civil Libanesa]] gpyu5wrzbj0uufi6w75du6uq21py633 0 268471 4487915 4268716 2026-04-15T21:31:08Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4487915 wikitext text/x-wiki {{Xeografía|mapa=Océanu Pacíficu}} La '''islla Wallis''' ({{lang-fr|île Wallis}}), tamién conocida como '''ʻUvea''', ye una islla nel [[océanu Pacíficu]] que pertenez a la coleutividá [[Idioma francés|francesa]] d'ultramar (''coleutividá d'outre-mer'' o ''COM'') de [[Wallis y Futuna]]. Tien una superficie de 96 km² en total, incluyendo les islles axacentes. == Historia == Los primeros signos de presencia humana nestes islles son artefactos carauterísticos de la cultura lapita, que daten aprosimao d'ente 850 y 800 e.C. Les islles sirvieron como escales naturales pal tráficu d'embarcaciones, principalmente ente [[Islles Fixi|Fixi]] y [[Samoa]]. Mientres les invasiones tonganes de los sieglos XV y XVI, les islles defendiéronse con distintos niveles de resistencia, pero tamién aceptaron distintos graos d'asimilación. Futuna caltuvo más de les sos carauterístiques culturales anteriores a [[Tonga]], mientres que Wallis esperimentó mayores cambeos fundamentales na so sociedá, idioma y cultura. Los habitantes orixinales construyeron fuertes y otres estructures identificables nes islles (munches de les cuales tán en ruines), dalgunos d'ellos tán parcialmente intactes. La historia oral y la evidencia arqueolóxica suxeren que los invasores tonganos volvieron ocupar y modificaron dalgunes d'estes estructures. La historia oral tamién caltién una memoria cultural de les rellaciones ente Samoa y [[Futuna (Wallis y Futuna)|Futuna]] que son tan antigües que se describen nes histories d'orixe de los isleños. [[Archivu:Wallis Island topographic map (fr).svg|thumb|left|200px|Islla Wallis, mapa topográficu]] Formó parte del imperiu marítimu de [[Tonga]] mientres tol periodu ente los sieglos [[Sieglu XIII|XIII]] y [[Sieglu XVI|XVI]]. Nesa dómina, la influencia de los Tui Tonga menguara tanto que Uvea convirtióse importante en sí mesma. Dellos de los títulos actuales d'altu rangu de Tonga, al igual que [[Halaevalu]], aniciáronse de la so descendencia d'Uvea. Una gran canoa llexendaria, el [[Lomipeau]], foi construyida na islla como una donación a la Tui Tonga. La gran fortaleza [[Talietumu]], cerca de Lotoalahi, en Mua, foi l'últimu partaz de los habitantes de Tonga hasta que fueron derrotaos. Les ruines del llugar siguen siendo una atracción turística. [[Archivu:Talietumu.jpg|thumb|right|250x250px|Ruines de la fortaleza de Talietumu.]] La islla pasó a llamase Wallis dempués de qu'un navegante de [[Cornualles]], el capitán [[Samuel Wallis]], afayárola mientres navegaba nel [[HMS Dauphin]], el [[16 d'agostu]] de [[1767]], arriendes del so descubrimientu de Tahití. En [[1886]], convirtióse nun protectoráu francés. == Xeografía == La islla principal tien una superficie de 77,5 [[Quilómetru cuadráu|km²]] y una circunferencia de cerca de 50 km. El so puntu más altu ye'l Monte Lulu Fakahega (131 metros). Tamién hai un puñáu de grandes llagos, un signu del orixe volcánicu de les islles; los círculos de dalgunos d'ellos son casi perfectos y rectos, con parés verticales, como'l llagu Lalolalo.<ref>[https://integre.spc.int/en/in-wallis-futuna/wallis-island-and-lagoon Pacific Community, Wallis island and lagoon, {{en}}]</ref> Uvea o Wallis alcuéntrase a 240 km al nordeste de les islles de Futuna y Alofi. Xuntu con unes 15 islles más pequeñes que l'arrodien, na so gran barrera de petones que forma l'archipiélagu de Wallis, d'unos 96 km². Wallis tien un suelu volcánicu fértil y agua abondo como pa dexar que l'agricultura de subsistencia espollete.<ref>[https://www.britannica.com/place/Wallis-Islands Britannica Wallis Islands islands, Wallis and Futuna, {{en}}]</ref> [[Archivu:Lano_Lalolalo.jpg|thumb|right||250x250px|Llagu Lalolalo]] == Demografía == La población de la islla en [[2003]] foi de 10.071 (el 67 % de la población del territoriu). La mayoría de los habitantes falen uveano (o wallisiano) como la so llingua materna. Casi toos son cristianos [[Ilesia Católica|católicos]], y hai numberosos edificios relixosos na islla. == Alministración == La islla ye unu de los trés reinos tradicionales de Wallis y Futuna; les otres dos son Alo y Sigave, nes isles Hoorn (Isles Futuna). La so capital, Matāutu, asitiada na mariña oriental, ye tamién la capital de too el territoriu de Wallis y Futuna. En Wallis, el rei d'Uvea (llamáu ''lavelua'') ye la cabeza de la xerarquía llocal. Ta asistíu por un primer ministru (''kivalu'') y cinco ministros. A propuesta de la población, 3 xefes de distritu (''faipule'') tienen autoridá sobro los líderes de 21 aldegues reconocíos pola población. Los líderes d'aldega son aclamaos o retiraos mientres les xuntes xenerales del pueblu (''fono''), celebraes los domingu usando una caxa común (fale ''fono''). El reinu estremase en trés distritos que se numberen de norte a sur: {| {{tablaguapa}} !Distritu (''significáu'') ![[Capital (política)|Capital]] !Área (km²) !Población censu 2003 !Villes |- style="background: #ffffff;" |Hihifo (''occidente'') |Vaitupu | align="right" |23,4 | align="right" |2 422 | align="right" |5 |- style="background: #ffffff;" |Hahake (''este'') |Matu-Utu | align="right" |27,8 | align="right" |3 950 | align="right" |6 |- style="background: #ffffff;" |Mu'a (''primero'') |Mala'efo'ou (¹) | align="right" |26,3 | align="right" |3 699 | align="right" |12 |- style="background: #DDDDDD;" |'Uvea (''Wallis'') |Matu-Utu | align="right" |77,5 | align="right" |10 071 | align="right" |23 |} (¹) Antes llamáu Mua. == Ver tamién == * [[Francia d'ultramar]] * [[Imperiu colonial francés]] * [[Llista d'islles controlaes por Francia nos océanos Índicu y Pacíficu|Islles controlaes per Francia nos océanos Índicu y Pacíficu]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces xeografía}} *[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/wallis-and-futuna/ Cia.gov Imáxenes de satéllite de les islles Wallis y Futuna, {{en}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210424005145/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/wallis-and-futuna |date=2021-04-24 }} {{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Wallis y Futuna]] cyl0uny7ox5ahzqbotxj1pma8iybnxe 0 275436 4487923 4300206 2026-04-16T00:17:56Z Xqbot 5110 Iguando la redireición doble a [[Herencia xenética]] 4487923 wikitext text/x-wiki #REDIRECCIÓN [[Herencia xenética]] 6f4fvxu51l9vsl5jbjvqls00bfhp96i 2 277252 4487922 4480333 2026-04-15T22:54:27Z Dostojewskij 25653 15 abr 2026 4487922 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Linguistic map of asturleonese es.svg|thumb|[[Asturianu]]]] {| align="center" border="0" cellpadding="5" cellspacing="2" style="border: 1px solid #A4FFA4; background-color: #F3FFF3; border: 5px solid #F3FFF3" |- | * ID d'usuariu: 25.653 * Data de rexistru: 2014-07-21 |- |} {| class="wikitable" |- ! Date !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Main !! Pages edited (total) |- | 20 avi 2014 || 1 || 0 || 1 || 1 || 1 |- | 18 mar 2025 || 19 || 0 || 19 || 15 || 17 |- | 23 xun 2025 || 24 || 0 || 24 || 19 || 22 |- | 11 xin 2026 || 62 || 0 || 62 || 56 || 58 |- | 20 xin 2026 || '''100''' || 0 || '''100''' || 93 || 89 |- | 26 xin 2026 || 108 || 0 || 108 || '''100''' || 94 |- | 26 xin 2026 || <span style="color:#0000FF">111</span> || 0 || <span style="color:#0000FF">111</span> || 102 || 97 |- | 27 xin 2026 || 117 || 0 || 117 || 107 || '''101''' |- | 4 mar 2026 || '''206''' || 0 || '''206''' || 195 || 155 |- | 16 mar 2026 || 242 || 0 || 242 || '''230''' || 180 |- | 15 abr 2026 || 285 || 0 || 285 || 271 || '''208''' |- ! Date !! Ediciones en vivo !! Ediciones desaniciaes !! Total d'ediciones !! Artículu !! Páxines editaes (total) |- |} == Cuentes del añu == [[Ficheru:Flag of Asturias (gala).svg|thumb|[[Bandera d'Asturies]]]] {| class="wikitable" |- ! Year !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Namespace Main |- | 2014 || 1 || 0 || 1 || 1 |- | 2015 || 2 || 0 || 2 || 1 |- | 2016 || 2 || 0 || 2 || 2 |-style='background:#DDAA77' | 2017 || 3 || 0 || 3 || 2 |-style='background:#DDAA77' | 2018 || 3 || 0 || 3 || 2 |- | 2019 || 1 || 0 || 1 || 1 |- | 2020 || 0 || 0 || 0 || 0 |- | 2021 || 1 || 0 || 1 || 1 |- | 2022 || 2 || 0 || 2 || 2 |- | 2023 || 0 || 0 || 0 || 0 |- | 2024 || 2 || 0 || 2 || 2 |-style='background:#C0C0C0' | 2025 || 44 || 0 || 44 || 41 |-style='background:#FFEE77' | 2026<br/><small><small>(16.04.2026)</small></small> || '''224''' || 0 || '''224''' || '''216''' |- |} * [https://xtools.wmflabs.org/ec/ast.wikipedia.org/Dostojewskij xtools.wmflabs] * [https://ast.wikiscan.org/?menu=userstats&user=Dostojewskij ast.wikiscan] <div style="border: 3px solid green; margin: 2px; background-color: white;"><div style="margin: 10px;"> * [[Ficheru:Wikidata-logo.svg|20px]] [[wikidata:User:Dostojewskij/Contributions]] * [[Ficheru:Commons-logo.svg|20px]] [[commons:User:Dostojewskij/Contributions]] </div></div> [[de:Benutzer:Dostojewskij/Bearbeitungen]] [[ca:Usuari:Dostojewskij/Contribucions]] [[oc:Utilizaire:Dostojewskij/Contribucions]] [[ru:Участник:Dostojewskij/Мои правки]] [[pl:Wikipedysta:Dostojewskij/Wkład]] [[nl:Gebruiker:Dostojewskij/Gebruikersbijdragen]] [[fr:Utilisateur:Dostojewskij/Contributions]] [[pt:Usuário(a):Dostojewskij/Contribuições]] [[scn:Utenti:Dostojewskij/Cuntribbuti]] [[en:User:Dostojewskij/Contributions]] [[es:Usuario:Dostojewskij/Contribuciones]] [[uk:Користувач:Dostojewskij/Внесок]] [[no:Bruker:Dostojewskij/Bidrag]] [[wuu:User:Dostojewskij/我个贡献]] [[sv:Användare:Dostojewskij/Bidrag]] [[zh-min-nan:Iōng-chiá:Dostojewskij/Kòng-hiàn]] [[cs:Wikipedista:Dostojewskij/Příspěvky]] [[ht:Itilizatè:Dostojewskij/Kontribisyon]] [[bg:Потребител:Dostojewskij/Приноси]] [[ro:Utilizator:Dostojewskij/Contribuții]] [[lv:Dalībnieks:Dostojewskij/Devums]] [[tr:Kullanıcı:Dostojewskij/Katkılarım]] [[mai:प्रयोगकर्ता:Dostojewskij/योगदान]] [[id:Pengguna:Dostojewskij/Kontribusi]] [[mg:Mpikambana:Dostojewskij/Fandraisan'anjara]] [[da:Bruger:Dostojewskij/Bidrag]] [[bn:ব্যবহারকারী:Dostojewskij/অবদান]] [[ml:ഉപയോക്താവ്:Dostojewskij/സംഭാവനകൾ]] [[lmo:Utent:Dostojewskij/Contribuzzion]] [[szl:Używacz:Dostojewskij/Edycyje]] [[crh:Qullanıcı:Dostojewskij/İsseler]] [[kn:ಸದಸ್ಯ:Dostojewskij/ನನ್ನ ಕಾಣಿಕೆಗಳು]] [[ky:Колдонуучу:Dostojewskij/Салымдарым]] [[mk:Корисник:Dostojewskij/Придонеси]] [[sk:Redaktor:Dostojewskij/Príspevky]] [[ne:प्रयोगकर्ता:Dostojewskij/मेरो योगदानहरू]] [[ko:사용자:Dostojewskij/기여]] [[zh:User:Dostojewskij/贡献]] [[ja:利用者:Dostojewskij/投稿記録]] [[kk:Қатысушы:Dostojewskij/Үлесім]] [[it:Utente:Dostojewskij/Contributi]] [[be:Удзельнік:Dostojewskij/Уклад]] [[pa:ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Dostojewskij/ਯੋਗਦਾਨ]] [[fi:Käyttäjä:Dostojewskij/Muokkaukset]] [[ceb:Gumagamit:Dostojewskij/Mga tampo]] [[hi:सदस्य:Dostojewskij/योगदान]] [[uz:Foydalanuvchi:Dostojewskij/Hissam]] [[ms:Pengguna:Dostojewskij/Sumbangan]] [[la:Usor:Dostojewskij/Conlationes]] [[sat:ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ:Dostojewskij/ᱮᱱᱮᱢᱠᱩ]] [[bcl:Paragamit:Dostojewskij/Mga ambag]] [[nn:Brukar:Dostojewskij/Bidrag]] [[pam:User:Dostojewskij/Deng ambag]] [[fa:کاربر:Dostojewskij/مشارکت‌ها]] [[bs:Korisnik:Dostojewskij/Doprinosi]] [[vi:Thành viên:Dostojewskij/Đóng góp]] [[tg:Корбар:Dostojewskij/Ҳисса]] [[cv:Хутшăнакан:Dostojewskij/Хывнӑ тӳпе]] [[mn:Хэрэглэгч:Dostojewskij/Хэрэглэгчийн хувь нэмэр]] [[sq:Përdoruesi:Dostojewskij/Kontributet]] [[tl:Tagagamit:Dostojewskij/Mga ambag ko]] [[mr:सदस्य:Dostojewskij/माझे योगदान]] [[simple:User:Dostojewskij/My changes]] [[te:వాడుకరి:Dostojewskij/నా మార్పులు]] [[sh:Korisnik:Dostojewskij/Doprinos]] [[so:User:Dostojewskij/Ku darsashooyinka]] [[af:Gebruiker:Dostojewskij/Bydraes]] [[et:Kasutaja:Dostojewskij/Kaastöö]] [[nds:Bruker:Dostojewskij/Mien Arbeid]] [[yo:Oníṣe:Dostojewskij/Àwọn àfikún]] [[az:İstifadəçi:Dostojewskij/Töhfələrim]] [[war:Gumaramit:Dostojewskij/Akon mga ámot]] [[sco:Uiser:Dostojewskij/Contreibutions]] [[sl:Uporabnik:Dostojewskij/Prispevki]] [[se:Geavaheaddji:Dostojewskij/Mu rievdadusat]] [[vec:Utensa:Dostojewskij/Contribusion]] [[eu:Lankide:Dostojewskij/Nire ekarpenak]] [[bar:Nutza:Dostojewskij/Mei Gschriebnas]] [[dty:प्रयोगकर्ता:Dostojewskij/मेरो योगदानहरू]] [[hr:Suradnik:Dostojewskij/Doprinosi]] [[jv:Naraguna:Dostojewskij/Pasumbang]] [[be-tarask:Удзельнік:Dostojewskij/Унёсак]] [[gl:Usuario:Dostojewskij/Contribucións]] [[ka:მომხმარებელი:Dostojewskij/წვლილი]] [[sc:Usuàriu:Dostojewskij/Contributos mios]] [[sah:Кыттааччы:Dostojewskij/Суруйуу тиһилигэ]] [[th:ผู้ใช้:Dostojewskij/ส่วนร่วม]] [[ln:Utilisateur:Dostojewskij/Nkásá nakomí]] [[si:පරිශීලක:Dostojewskij/මගේ දායකත්වය]] [[eo:Uzanto:Dostojewskij/Kontribuoj]] [[ku:Bikarhêner:Dostojewskij/Beşdariyên min]] [[kw:Devnydhyer:Dostojewskij/Kevrohow]] [[sw:Mtumiaji:Dostojewskij/Michango]] [[ta:பயனர்:Dostojewskij/பங்களிப்புக்கள்]] [[kaa:Paydalanıwshı:Dostojewskij/Úlesim]] [[sr:Корисник:Dostojewskij/Доприноси]] [[cy:Defnyddiwr:Dostojewskij/Fy nghyfraniadau]] [[lt:Naudotojas:Dostojewskij/Mano indėlis]] [[ga:Úsáideoir:Dostojewskij/Iarrachtaí]] [[el:Χρήστης:Dostojewskij/Η συνεισφορά μου]] [[hy:Մասնակից:Dostojewskij/Ներդրում]] [[li:Gebroeker:Dostojewskij/Mien biedrages]] [[hu:Szerkesztő:Dostojewskij/Közreműködések]] [[rue:Хоснователь:Dostojewskij/Приспівкы]] [[mhr:Пайдаланыше:Dostojewskij/Мыйын надырем]] [[an:Usuario:Dostojewskij/Contribucions]] [[qu:Ruraq:Dostojewskij/Llamk'apusqaykuna]] [[vep:Kävutai:Dostojewskij/Tehtud rad]] [[lo:ຜູ້ໃຊ້:Dostojewskij/ປະກອບສ່ວນ]] [[olo:Käyttäi:Dostojewskij/Kohendukset]] [[ha:User:Dostojewskij/Gudummawa]] [[is:Notandi:Dostojewskij/Framlög]] [[lb:Benotzer:Dostojewskij/Kontributiounen]] [[io:Uzanto:Dostojewskij/Mea adportado]] [[os:Архайæг:Dostojewskij/Бавæрд]] [[gan:用戶:Dostojewskij/貢獻]] [[su:Pamaké:Dostojewskij/Kontribusi kuring]] [[or:ବ୍ୟବହାରକାରୀ:Dostojewskij/ଅବଦାନ]] [[pdc:Yuuser:Dostojewskij/Mei Ardickele]] [[haw:Mea hoʻohana:Dostojewskij/He aha ka'u i lūlū ai]] [[hsb:Wužiwar:Dostojewskij/Přinoški]] 6d9zp7994xgl9cxkufg79j9er9viow8 0 283721 4487912 2026-04-15T17:03:43Z Fueyo221 103750 Creada traduciendo la páxina «[[:es:Special:Redirect/revision/172936980|Maullido]]» 4487912 wikitext text/x-wiki [[Archivo:A_lion_is_roaring_to_human.jpg|vínculo=https://es.wikipedia.org/wiki/Archivo:A_lion_is_roaring_to_human.jpg|miniaturadeimagen|Polo xeneral, el miagáu d'un gatu ta mayormente dirixíu al dueñu humanu, yá que'l humanu nun ye a entender les señes hormonales o'l llinguaxe corporal qu'éstos gasten pa comunicase con otros gatos,<ref>{{Cita web|url=https://www.psychologytoday.com/es/blog/por-que-los-gatos-les-maullan-los-humanos|títulu=|nombre=Jessica|fecha=24 de febreru de 2020|título=¿Por qué los gatos les maúllan a los humanos?|idioma=es|publicación=Psychology Today|fechaaccesu=|apellido=Plerce|fechaacceso=20 de abril de 2024}}</ref> el miagáu ye la forma de consiguir l'atención del dueñu humanu, como la de la ma, dalgo que desapaez a midida qu'avieya.<ref>{{Cita web|url=https://www.livescience.com/why-cats-meow.html|títulu=|nombre=Isobel|año=2022|título=Why do cats meow?|idioma=en|publicación=Live Sience|fechaaccesu=|apellido=Whitcomb|fechaacceso=20 d'abril de 2024}}</ref>]] {{Multimedia|archivo=Meow normalized.opus|título=Miagáu|descripción=Miagaos d'un [[Felis silvestris catus|gatu domésticu]].}}Un '''miagáu'''<ref>{{DALLA|miagáu}}</ref>, '''miagada'''<ref>{{DALLA|miagada}}</ref>, '''miagatu'''<ref>{{DALLA|miagatu}}</ref>, '''miaguida'''<ref>{{DALLA|miaguida}}</ref>, '''miaguíu'''<ref>{{DALLA|miaguíu}}</ref>, '''miagurríu'''<ref>{{DALLA|miagurríu}}</ref> (toos derivaos del verbu ''miagar'') ye la [[voz]] animal más típica que caracteriza a un [[Gatu domésticu|gatu]]. == Onomatopeyes == Trescríbese [[Onomatopeya|onomatopéyicamente]] como «miau»<ref>{{DALLA|miau}}</ref> (dialectalmente tamién ''miao''<ref>{{DGLA|miao}}</ref>) n'[[asturianu]], nes más de les llingües europees y el [[chinu mandarín]], con variantes asemeyaes: ''meow, miaow, maw, mieaou...'' En [[xaponés]] trescríbese como ''nyaa'' o ''nyan'', en [[Idioma coreanu|coreanu]] ye ''yaong'' o ''nyaong'' y n'[[árabe]] utilízase ''mowa'a'', así y too hai munches variantes d'esta onomatopeya pel mundu. El soníu d'un gatu mui furiosu trescríbese como ''mkgnao'', ''mrkgnao'' y ''mrkrgnao'' na novela ''[[Ulises (novela)|Ulises]]'',<ref>{{cita llibru|idioma=inglés|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20120623143515/http://www.robotwisdom.com/jaj/ulysses/calypso.html|títulu=[[Ulises (novela)|Ulises]]|apellíos=Joyce|capítulu=Capítulu 4: Calypso|enllazautor=James Joyce|fechaaccesu=11 d'ochobre de 2012|fechaarchivo=23 de xunu de 2012|URL=http://www.robotwisdom.com/jaj/ulysses/calypso.html|nome=James}}</ref> de [[James Joyce]]. Esiste la palabra ''bufiatu''<ref>{{DGLA|bufiatu}}</ref> (derivao del verbu ''bufar'') n'asturianu pa referise a esti soníu. == El miagáu de los gatos == La pronunciación d'esta llamada varía significativamente dependiendo del envís. Normalmente vocalicen indicando sufrimientu, pidiendo atención humana (por exemplu, pa que-yos dean de comer), como un saludu o comunicándose con otru gatu. Dalgunos vocalicen cuantiosamente, mentes qu'otros raramente lo fain. Son a emitir cuasi cien menes de vocalizaciones diferentes, incluyendo soníos que s'asemeyen al [[Llingua natural|llinguaxe humanu]].<ref>{{cita web|url=http://www.youtube.com/watch?v=z3U0udLH974|títulu=Videu de gatos faciendo diferentes vocalizaciones|fechaaccesu=}}</ref>Los machos tienen una voz más fuertes y grave que les femes. Los gatos domésticos miaguen muncho más que los monteses, pos ye una forma d'ellos llamar l'atención. Pa interpretar cada miagáu ye esencial conocer el llinguaxe corporal de los gatos, pos la vocalización vien acompañada de ciertes postures y biecos que revelen qué siente nesi momentu, amás tamién habremos de tar sollertes al tonu, la intensidá y la frecuencia, en llinies xenerales, cuanto más fuerte, intensu y frecuente ye'l miagáu, más urxente y importante ye'l mensaxe que'l felín quier tresmitir. Delles razones poles qu'un gatu miaga son:<ref>{{Cita web|url=https://diarioextra.info/por-que-mi-gato-maulla/|títulu=¿Porqué'l mio gatu miaga?|título=|idioma=es|fechaaccesu=}}</ref> ta dándote la bienvenida, quier o precisa daqué, indica sospresa, interés o gustu, quier falar contigo, miaga porque ta aburríu, precisa ayuda o ta enfurruñáu. El [[ritual d'apareyamientu]] consiste nuna persecución d'ún o varios machos a una fema que tea bitondia. Nesti ritual, la fema encárgase de que los machos la sigan, y nos casos nos que ve que nun la sigue dengún machu, miaga. Los machos fain lo mesmo y ansina s'indentifiquen. == Véase tamién == * [[Rinxir]] * [[Síndrome del miagáu de gatu]] * [[Zoosemiótica]] == Referencies == {{Llistaref}} 4pwp54wttgs8v1fri3qt8hhvdloopyb 4487913 4487912 2026-04-15T17:05:02Z Fueyo221 103750 4487913 wikitext text/x-wiki [[Archivu:A_lion_is_roaring_to_human.jpg|enllaz=https://es.wikipedia.org/wiki/Archivo:A_lion_is_roaring_to_human.jpg|miniaturadeimagen|Polo xeneral, el miagáu d'un gatu ta mayormente dirixíu al dueñu humanu, yá que'l humanu nun ye a entender les señes hormonales o'l llinguaxe corporal qu'éstos gasten pa comunicase con otros gatos,<ref>{{Cita web|url=https://www.psychologytoday.com/es/blog/por-que-los-gatos-les-maullan-los-humanos|nome=Jessica|fecha=24 de febreru de 2020|títulu=¿Por qué los gatos les maúllan a los humanos?|idioma=es|publicación=Psychology Today|fechaaccesu=|apellíu=Plerce|fechaacceso=20 de abril de 2024}}</ref> el miagáu ye la forma de consiguir l'atención del dueñu humanu, como la de la ma, dalgo que desapaez a midida qu'avieya.<ref>{{Cita web|url=https://www.livescience.com/why-cats-meow.html|títulu=|nombre=Isobel|año=2022|título=Why do cats meow?|idioma=en|publicación=Live Sience|fechaaccesu=|apellido=Whitcomb|fechaacceso=20 d'abril de 2024}}</ref>]] {{Multimedia|archivo=Meow normalized.opus|título=Miagáu|descripción=Miagaos d'un [[Felis silvestris catus|gatu domésticu]].}}Un '''miagáu'''<ref>{{DALLA|miagáu}}</ref>, '''miagada'''<ref>{{DALLA|miagada}}</ref>, '''miagatu'''<ref>{{DALLA|miagatu}}</ref>, '''miaguida'''<ref>{{DALLA|miaguida}}</ref>, '''miaguíu'''<ref>{{DALLA|miaguíu}}</ref>, '''miagurríu'''<ref>{{DALLA|miagurríu}}</ref> (toos derivaos del verbu ''miagar'') ye la [[voz]] animal más típica que caracteriza a un [[Gatu domésticu|gatu]]. == Onomatopeyes == Trescríbese [[Onomatopeya|onomatopéyicamente]] como «miau»<ref>{{DALLA|miau}}</ref> (dialectalmente tamién ''miao''<ref>{{DGLA|miao}}</ref>) n'[[asturianu]], nes más de les llingües europees y el [[chinu mandarín]], con variantes asemeyaes: ''meow, miaow, maw, mieaou...'' En [[xaponés]] trescríbese como ''nyaa'' o ''nyan'', en [[Idioma coreanu|coreanu]] ye ''yaong'' o ''nyaong'' y n'[[árabe]] utilízase ''mowa'a'', así y too hai munches variantes d'esta onomatopeya pel mundu. El soníu d'un gatu mui furiosu trescríbese como ''mkgnao'', ''mrkgnao'' y ''mrkrgnao'' na novela ''[[Ulises (novela)|Ulises]]'',<ref>{{cita llibru|idioma=inglés|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20120623143515/http://www.robotwisdom.com/jaj/ulysses/calypso.html|títulu=[[Ulises (novela)|Ulises]]|apellíos=Joyce|capítulu=Capítulu 4: Calypso|enllazautor=James Joyce|fechaaccesu=11 d'ochobre de 2012|fechaarchivo=23 de xunu de 2012|URL=http://www.robotwisdom.com/jaj/ulysses/calypso.html|nome=James}}</ref> de [[James Joyce]]. Esiste la palabra ''bufiatu''<ref>{{DGLA|bufiatu}}</ref> (derivao del verbu ''bufar'') n'asturianu pa referise a esti soníu. == El miagáu de los gatos == La pronunciación d'esta llamada varía significativamente dependiendo del envís. Normalmente vocalicen indicando sufrimientu, pidiendo atención humana (por exemplu, pa que-yos dean de comer), como un saludu o comunicándose con otru gatu. Dalgunos vocalicen cuantiosamente, mentes qu'otros raramente lo fain. Son a emitir cuasi cien menes de vocalizaciones diferentes, incluyendo soníos que s'asemeyen al [[Llingua natural|llinguaxe humanu]].<ref>{{cita web|url=http://www.youtube.com/watch?v=z3U0udLH974|títulu=Videu de gatos faciendo diferentes vocalizaciones|fechaaccesu=}}</ref>Los machos tienen una voz más fuertes y grave que les femes. Los gatos domésticos miaguen muncho más que los monteses, pos ye una forma d'ellos llamar l'atención. Pa interpretar cada miagáu ye esencial conocer el llinguaxe corporal de los gatos, pos la vocalización vien acompañada de ciertes postures y biecos que revelen qué siente nesi momentu, amás tamién habremos de tar sollertes al tonu, la intensidá y la frecuencia, en llinies xenerales, cuanto más fuerte, intensu y frecuente ye'l miagáu, más urxente y importante ye'l mensaxe que'l felín quier tresmitir. Delles razones poles qu'un gatu miaga son:<ref>{{Cita web|url=https://diarioextra.info/por-que-mi-gato-maulla/|títulu=¿Porqué'l mio gatu miaga?|título=|idioma=es|fechaaccesu=}}</ref> ta dándote la bienvenida, quier o precisa daqué, indica sospresa, interés o gustu, quier falar contigo, miaga porque ta aburríu, precisa ayuda o ta enfurruñáu. El [[ritual d'apareyamientu]] consiste nuna persecución d'ún o varios machos a una fema que tea bitondia. Nesti ritual, la fema encárgase de que los machos la sigan, y nos casos nos que ve que nun la sigue dengún machu, miaga. Los machos fain lo mesmo y ansina s'indentifiquen. == Véase tamién == * [[Rinxir]] * [[Síndrome del miagáu de gatu]] * [[Zoosemiótica]] == Referencies == {{Llistaref}} c6kod0ccroiuouc29o9xaddnm7pths3