28 de febreru

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ast">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>astwiki</dbname>
    <base>https://ast.wikipedia.org/wiki/Portada</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medios</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Especial</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Alderique</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Usuariu</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Usuariu alderique</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia alderique</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ficheru</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ficheru alderique</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki alderique</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Plantía</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Plantía alderique</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Ayuda</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Ayuda alderique</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categoría</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Categoría alderique</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Módulu</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Módulu alderique</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>28 de febreru</title>
    <ns>0</ns>
    <id>901</id>
    <revision>
      <id>4488268</id>
      <parentid>4472658</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:31:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1684" sha1="nvmbmvzt3k523zgvnfgn2bsopwvic06" xml:space="preserve">{{Febreru}}

'''Abreviatures'''

° : fecha de nacencia

† : fecha de la muerte

== Fechos ==
* [[1525]] - [[Hernán Cortés]] fai executar a '''Cuauhtémoc''', postrer emperador [[azteca]] de [[Méxicu]].
* [[1922]] - [[Exiptu]] algama la [[independencia]] de [[Reinu Xuníu]].
* [[1983]] - Llánzase per primer vegada al mercáu el [[CD|Discu compautu]] o [[CD]].
* [[1986]] - [[Olof Palme]], el [[primer ministru]] [[Suecia|suecu]] ye asesináu n'[[Estocolmu]].

== Nacencies ==
* [[1901]] - [[Sylvia Field]], actriz teatral, cinematográfica y televisiva d'Estaos Xuníos († [[1998]])
* [[1901]] - [[Linus Pauling]], químicu de los Estaos Xuníos († [[1994]])
* [[1908]] - [[Honorio Díaz Díaz]], políticu ya líder llabriegu asturianu († [[5 de xunetu]] de [[1993]]).
* [[1912]] - [[Clara Petacci]], amante de Benito Mussolini dende 1933 hasta la muerte de dambos en 1945 († [[1945]])
* [[1915]] - [[Zero Mostel]], [[actor]] de los [[Estaos Xuníos]] († [[1977]]).
* [[1928]] - [[Elena Burke]], cantante cubana († [[2002]]).
* [[1940]] - [[Miguel Montes]], futbolista y entrenador asturianu.
* [[1940]] - [[Antonio Solana]], futbolista y entrenador español.
* [[1953]] - [[Paul Krugman]], economista d'Estaos Xuníos.
* [[1976]] - [[Mónica Farro]], vedette, actriz y playmate uruguaya, aniciada n'Arxentina.
* [[1984]] - [[Karolína Kurková]], supermodelu y actriz checa.

== Muertes ==
* [[2011]] - [[Jane Russell]], actriz d'Estaos Xuníos y símbolu sexual de los años 1940 y 1950 (º [[1921]])
* [[2023]] - [[Pelayo Novo]], futbolista asturianu (º [[1990]])

== Referencies ==
{{llistaref}}

{{meses}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Febreru|28]]</text>
      <sha1>nvmbmvzt3k523zgvnfgn2bsopwvic06</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Izquierda Asturiana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7474</id>
    <revision>
      <id>4488238</id>
      <parentid>2997137</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T00:04:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5009" sha1="rw3w0jk3bkhyqzcvhwnqzpbbqg5fvpx" xml:space="preserve">{{Referencies}}{{partíu políticu
| color = yellow
}}
'''Izquierda Asturiana''' (''IAS'') ye un [[partíu políticu]] asturianu que se define como izquierda republicana, socialista, verde y soberanista d'Asturies.

== Historia ==
Izquierda Asturiana fundóse nel añu [[1992]] por ex-militantes de la ''Unidá Nacionalista Asturiana'' que nun taben d'alcuerdu cola llinia política de la formación. Nel ''I Alcuentru Nacional'', celebráu ente payares de [[1994]] y xineru de [[1995]], diéronse los pasos necesarios pala constitución del partíu y aprobáronse les sos bases ideolóxiques. Tovía nun tuvieron representación na [[Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies]].

El partíu tien ente los sos oxetivos la defensa del [[asturianu]] (dende xunu de [[2004]] ye miembru del ''[[Conceyu Abiertu pola Oficialidá]]'', asina como realizar una política d'izquierda asturiana, ensin influyencies de nengún partíu ayenu a la realidá política asturiana.

Dempués de delles negociaciones, n'abril de [[2007]], presentó xunto a [[Los Verdes-Grupu Verde]] una coalición col nome d'[[UNIDÁ]] pa les [[Eleiciones a la Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies de 2007|eleiciones asturianes d'esi añu]].

En xunetu del [[2012]] faise pública la [http://www.ias.as/nueva-fase-pa-ias/ Resolución de la Direición Nacional d'IAS] aprobada meses enantes onde se fai una valoración de la participación d'IAS na UNA dende la so fundación en 2008 y se fai anuncia de la recuperación de la so soberanía política, renunciando a la so participación na fundación de [[Compromisu por Asturies]].

Nes eleiciones a conceyu de mayu del [[2015]] IAS robla un alcuerdu de collaboración con [[Izquierda Xunida]] (IX) nos conceyos de [[Mieres]] y [[Morcín]], ''nun cuayando la so presencia dientro de les llistes d'IX nos conceyos de [[Llangréu]], [[Siero]], [[Colunga]], [[Cabrales]] y [[Piloña]] ente otros porque nun se daben les condiciones nin les garantíes pa faceles viables.'' Frutu d'estos alcuerdos [[Faustino Zapico]] algama l'acta de conceyal nel Conceyu Mieres, onde xestiona les conceyalíes de Participación Ciudadana, d'Educación y de Política Llingüística, amás de coordinar la Estaya de Servicios Servicios a la Ciudadanía (qu'engloba les conceyalíes d'Infancia, de Mocedá, de Cultura, de Deportes, de Memoria Democrática, d'Educación, de Participación Ciudadana, y de Política Llingüística).

La [[Mocedá d'Izquierda Asturiana|MIAS]] ye la organización moza d'izquierda Asturiana que, en [[2008]], se disuelve, anque la direición nacional del IAS nun lo reconoció.&lt;ref&gt;Mocedá d'Izquierda Asturiana anuncia la so disolución como estaya xuvenil vinculada a Izquierda Asturiana

http://glayiu.org/?accion=ver&amp;tipo=noticia&amp;id=5758 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211208192520/http://glayiu.org/?accion=ver&amp;tipo=noticia&amp;id=5758 |date=2021-12-08 }}&lt;/ref&gt;

==Resultaos eleutorales==
Nesta seición, preséntense los resultaos d'esta formación política en solitario. Los sos resultaos en coalición puen vese en [[Bloque de la Izquierda Asturiana]] y [[UNIDÁ]].

===Eleiciones a conceyu===
{| {{tablaguapa}}
!Añu !! Candidatura!! Conceyu!! votos !! % votos|| Conceyales
|- 
|

[[2003]]

|

Izquierda Asturiana-Verdes

|

[[Mieres]]

|

344

|

1,36%

|

0

|}


{| {{tablaguapa}}
!Añu !! Candidatura!! Conceyu!! votos !! % votos|| Conceyales
|- 
|

[[2003]]

[[2007]]

|

Izquierda Asturiana

|

[[Piloña]]

|

296

429

|

5,17%

7,92%

|

0

1

|}

{| {{tablaguapa}} 
!Añu !! Candidatura!! votos !! % votos|| Conceyales
|- 
|

[[2007]]

|

&lt;center&gt; Unidá por Corvera &lt;br/&gt; ([[Andecha por Corvera d'Asturies|Andecha Corvera]]-IAS-[[LV-GV]]) &lt;/center&gt;

|

&lt;center&gt;138 &lt;/center&gt;

|

&lt;center&gt;1,71%&lt;/center&gt;

|

&lt;center&gt;0&lt;/center&gt;

|}

===Congresu de los Diputaos===
Les úniques eleiciones a les que se presentó en solitario pal [[Congresu de los Diputaos]] fueron les [[Eleiciones xenerales españoles de 2004 (Asturies)|xenerales de 2004]].
{| {{tablaguapa}}
!Añu !! votos !! % votos
|- 
|

[[2004]]

|

854

|

0,12%

|}

===Senáu d'España===
Les úniques eleiciones a les que se presentó en solitario pal [[Senáu]] fueron les [[Eleiciones xenerales españoles de 2004 (Asturies)|xenerales de 2004]].

{| {{tablaguapa}}
!Añu !! Candidatu!! votos
|- 
|

[[2004]]

|

[[Ignacio López Fernández]]

[[Penélope Miranda Fernández]]

[[Xandru Sánchez Hoya]]

|

1.904

1.403

1.167

|}


{{socesión| predecesor = [[Unidá Nacionalista Asturiana]] (UNA) | socesor = [[Bloque de la Izquierda Asturiana]] &lt;br /&gt; (BIA)&lt;br /&gt; [[UNIDÁ]] | títulu = Partíu políticu | periodu = '''IAS''' &lt;br /&gt; [[1992]]-[[1999]] / [[2002]]-[[2007]] / [[2012]]-anguaño }}

== Referencies ==
{{Llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://about.me/ias Páxina oficial de les redes sociales d'IAS]
* [http://www.ias.as Páxina web d'Izquierda Asturiana]

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Nacionalismu asturianu]]
[[Categoría:Partíos políticos d'Asturies]]</text>
      <sha1>rw3w0jk3bkhyqzcvhwnqzpbbqg5fvpx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Real Madrid Club de Fútbol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15656</id>
    <revision>
      <id>4488217</id>
      <parentid>4488208</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:24:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sahaquiel9102</username>
        <id>9918</id>
      </contributor>
      <comment>Undid 3 revisions from [[Special:Diff/4488206|4488206]] until [[Special:Diff/4488208|4488208]]</comment>
      <origin>4488217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3669" sha1="c18p1z7dhbxowftz84nmsajoj0cbeao" xml:space="preserve">{{desactualizáu|t=20220530091444}}
{{referencies|t=20200531185208}}
{{equipu
| pattern_la1 = _realmadrid2526h
| pattern_b1 = _realmadrid2526h
| pattern_ra1 = _realmadrid2526h
| pattern_sh1 = _realmadrid2526h
| pattern_so1 = _adidasonwhite
| leftarm1 = FFFFFF
| body1 = FFFFFF
| rightarm1 = FFFFFF
| shorts1 = FFFFFF
| socks1 = 433e3a
| pattern_la2 = _realmadrid2526a
| pattern_b2 = _realmadrid2526a
| pattern_ra2 = _realmadrid2526a
| pattern_sh2 = _realmadrid2526a
| pattern_so2 = _3_stripes_gray
| leftarm2 = 242c44
| body2 = 242c44
| rightarm2 = 242c44
| shorts2 = 242c44
| socks2 = 242c44
| pattern_la3 = _realmadrid2425t
| pattern_b3 = _realmadrid2425t
| pattern_ra3 = _realmadrid2425t
| pattern_sh3 = _realmadrid2425t
| pattern_so3 = _realmadrid2425t
| leftarm3 = 4b4848
| body3 = 4b4848
| rightarm3 = 4b4848
| shorts3 = 4b4848
| socks3 = 4b4848
}}
[[Archivu:Bernabeu en un Madrid-Atleti.JPG|thumb|300px|Estadiu del [[estadiu Santiago Bernabéu|Santiago Bernabéu]]]]
El '''Real Madrid Club de Fútbol''' ye una entidá deportiva de [[Madrid]] ([[España]]). Fundóse'l día [[6 de marzu]] de [[1902]] col nome de ''Sociedad Madrid Foot-Ball Club''. Tien 85.000 socios y más de 1.800 peñes repartíes per tol planeta.

Tien dos seiciones deportives, una de fútbol onde ye l'equipu más llaureáu de la historia y otra de baloncestu onde ye'l club más lloreáu d'Europa.

El club tuvo siempre en [[Primer División d'España|1ᵉʳ división]]. El so estadiu actual ye'l [[estadiu Santiago Bernabeu|Santiago Bernabeu]], inauguráu'l [[14 d'avientu]] de [[1947]], obra de los arquiteutos Luis Alemany Soler y Manuel Muñoz Monasterio. Tien capacidá pa 80.354 persones sentaes.

Nel historial futbolísticu cunta&lt;ref&gt;[http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/es/Club/1193040475224/PalmaresTotal/Palmares.htm realmadrid.com]&lt;/ref&gt; con 38 lligues españoles, 19 copes del Rei, 12 supercopes d'España, 1 copa de la Lliga, 18 campeonatos rexonales, 5 trofeos Mancomunaos, 1 copa Eva Duarte, 14 lligues de Campeones, 2 copes de la UEFA, 1 supercopa d'Europa, 3 copes Intercontinentales, 1 copa Iberoamericana y 2 copes Llatines.

A nivel individual los xugadores más premiaos fueron:
* Pichichi
** Olivares(1932-33)
** Pahiño(1951-52)
** [[Di Stéfano]](1953-54,1955-56,1956-57,1957-58,1958-59)
** Puskas(1959-60,1960-61,1961-62,1962-63,1963-64)
** Amancio(1968-69,1969-70)
** Juanito(1983-84)
** Hugo Sánchez(1985-86,1986-87,1987-88,1988-89,1989-90)
** [[Emilio Butragueño]](1990-91)
** Zamorano(1994-95)
** [[Raúl González Blanco|Raúl]](1998-99,2000-01)
** Ronaldo(2003-04)
** [[Ruud van Nistelrooy]](2006-07)
* Zamora
** Train(1960-61,1962-63,1963-64)
** Araquistaín(1961-62)
** Betancort(1964-65,1966-67)
** Junquera(1967-68)
** Miguel Ángel(1975-76)
** Agustín(1982-83)
** Buyo(1987-88,1991-92)
** Iker Casillas (2007-08)
* Balones d'Oru
** Di Stéfano(1957,1959)
** [[Kopa]](1958)
** [[Luís Figo|Figo]](2000)
** Ronaldo(2002)
** [[Cannavaro]](2006)
* FIFA World Player
** Figo(2001)
** Ronaldo(2002)
** Zidane(2003)
** Cannavaro(2006)
* Bota d'Oru
** [[Hugo Sánchez]](1990)
* Once d'Oru
** [[Zidane]](2001)
** [[Ronaldo]](2002)
* World soccer
** [[Luís Figo]] (2000)
** [[Ronaldo]] (2002)
** [[Zinedine Zidane|Zidane]] (2003)
* Trofeo Bravo
** Butragueño(1985,1986)
** [[Casillas]](2000)

No tocante a la organización xerárquica del club, [[Florentino Pérez]] ye'l presidente dende xunu de [[2009]], [[Carlo Ancelotti]] ye l'entrenador y l'ex-xugador y ex-entrenador del club [[Jorge Valdano]] ye'l direutor deportivu.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Real Madrid]]</text>
      <sha1>c18p1z7dhbxowftz84nmsajoj0cbeao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jesús Hermida</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27275</id>
    <revision>
      <id>4488383</id>
      <parentid>4313231</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T08:36:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2148" sha1="g6sj940jeocg5hjf0pyajhu8byzfj3m" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Jesús Hermida Pineda''' {{nym}} ye un famosu [[periodista]] [[España|español]], foi'l primer [[corresponsal]] de [[Televisión Española]] en [[Nueva York]].

Fíu d'una familia de [[pescador]]es, cursó estudios na Escuela Oficial de Periodismu y na [[Facultá]] de [[Filosofía]] y [[Lletres]] en [[Madrid]].

== Trayeutoria en TV ==
* ''[[Telediario]]'' (1968-1979), en [[TVE]], comu corresponsal.
* ''[[24 horas (programa de TV d'España)|24 hores]]'' (1970) en [[TVE]].
* ''[[Tribuna internacional]]'' (1979-1980) en [[TVE]].
* ''[[De cerca]]'' (1980-1981) en [[TVE]].
* ''[[Crónica 3]]'' (1981) en [[TVE]].
* ''[[Su turno]]'' (1981-1983) en [[TVE]].
* ''[[Por la mañana (1987)|Por la mañana]]'' (1987-1989) en [[TVE]].
* ''[[A mi manera]]'' (1989-1990) en [[TVE]].
* ''[[Telediario]]'' (1990-1991) en [[TVE]].
* ''[[El Programa de Hermida]]'' (1991-1992) n'[[Antena 3]].
* ''[[Con Hermida y Cía.]]'' (1993-1995) n'[[Antena 3]].
* ''[[La Hora H]]'' (1996-1997) en [[Antena 3]].
* ''[[Sin límites]]'' (1998) n'[[Antena 3]].
* ''[[Los comunes]]'' (1999) n'[[Antena 3]].
* ''[[La imagen de tu vida]]'' (2006) en [[TVE]].

== Premios ==
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! '''Premiu''' || '''Añu''' || '''Categoría''' 
|-
|rowspan=3| '''[[Premiu Ondas]]'''
| 2000
| Nacionales de televisión: Meyor llabor profesional
|- 
| 1989
| Nacionales de televisión
|- 
| 1974
| Nacionales de televisión
|-
|rowspan=2| '''[[Antena d'Oru]]'''
| 1987
| Meyor Presentador
|- 
| 1995
| Estraordinaria
|- 
|rowspan=1| '''[[Premios ATV]]'''
| 2005
| Trayeutoria Profesional
|- 
|rowspan=2| '''[[TP d'Oru]]'''
| 1987
| Meyor Presentador
|- 
| 1982
| Meyor Presentador
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
*{{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Comercial de ''El programa d'Hermida'' |2=http://www.megavideo.com/?d=1TZ9YP0Z |date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot }} (min. 36) 

{{NF|1937|2015|Hermida, Jesus}}
[[Categoría:Periodistes d'España]]
[[Categoría:Presentadores de televisión d'España]]
[[Categoría:Persones d'Andalucía]]</text>
      <sha1>g6sj940jeocg5hjf0pyajhu8byzfj3m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Toyota</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28059</id>
    <revision>
      <id>4488314</id>
      <parentid>4487097</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:56:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53602" sha1="q88m26ee54rfenvx0yhlrj83knybol1" xml:space="preserve">{{Organización|nome=Toyota Motor Corporation}}
'''Toyota Motor Corporation''' (en [[Idioma xaponés|xaponés]]: トヨタ自動車株式会社, ''Toyota Jidosha Kabushiki-gaisha''), ye un [[fabricante d'automóviles]] xaponés con sede en [[Toyota (Aichi)]], [[Xapón]]. Toyota foi'l mayor [[fabricante d'automóviles]] en 2012 (por producción) per delantre del [[Grupu Volkswagen]] y [[General Motors]],&lt;ref name=&quot;OICA2012&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.oica.net/wp-content/uploads/2013/03/ranking-2012.pdf|títulu=World motor vehicle production OICA correspondants survey without double counts world ranking of manufacturers year 2012}}&lt;/ref&gt; y tuvo ventes mundiales averaes de 9,98 millones de [[vehículos]] en [[2013]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.motorpasion.com/industria/ventes-mundiales-2013-toyota-lidero-el mercáu-vag-puede-adelantrar--a-gm|títulu=Ventes mundiales 2013: Toyota lideró'l mercáu, VAG puede adelantrar a GM|obra=Motorpasión|fecha=24 de xineru de 2014|fechaaccesu=18 d'ochobre de 2015}}&lt;/ref&gt; Toyota foi nomada como la marca de coches más pervalible en [[2017]] con un valor de marca de 28.700 millones de dólares d'Estaos Xuníos.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.es.kantar.com/empresas/marques/2017/xunu-2017-ranking-brandz-de-les marques-m%C3%A1s-pervalibles-de-coches-en-2017/|títulu=Kantar - Ranking de les marques de coches más pervalibles en 2017|fechaaccesu=23 d'agostu de 2017|sitiuweb=www.es.kantar.com|idioma=es}}&lt;/ref&gt;

Ye una de les &quot;trés grandes&quot; empreses automovilístiques xaponeses desafiando a los fabricantes d'automóviles d'Estaos Xuníos que tamién inclúi [[Nissan|Nissan Motors]] y [[Honda Motor Co., Ltd.|Honda Motor]] con gran ésitu. Produz [[automóvil|automóviles]], [[camión|camiones]], [[autobús|autobuses]] y [[robot]]s (non pa la venta al públicu); ye la quinta empresa más grande del mundu. La sede de la empresa atopar en [[Toyota (Aichi)|Toyota]], [[Prefeutura d'Aichi|Aichi]], y [[Bunkyō (Tokiu)|Bunkyō]], [[Tokiu]] (Xapón) con fábriques y oficines alredor de tol mundu. La empresa foi fundada en [[1933]] por [[Kiichiro Toyoda]].

Apurre servicios financieros al traviés del so subsidiaria [[Toyota Financial Services]] y participa n'otres llinies de negociu. Fabrica vehículos so les marques de Toyota, Scion y [[Lexus]], tamién tien grandes inversiones en [[Daihatsu]] y [[Hino Motors, Ltd.|Hino]], y un 8,7% de [[Fuji Heavy Industries]], que fabrica vehículos [[Subaru]]. Toyota tien una amplia cuota de [[mercáu]] nos [[Estaos Xuníos]], [[Europa]] y [[África]] y ye'l líder del mercáu n'[[Australia]]. Tamién tien cuotes de mercáu significatives en dellos países del [[Sureste Asiáticu]] d'alta crecedera.&lt;ref&gt;''Toyota's plan for Lexus is a reminder of its real goal'' (August 1 2005). Financial Times, p. 16.&lt;/ref&gt;

== Informaciones varies ==
'''Toyota''' [https://web.archive.org/web/20150420062216/http://fuerzatoyota.blogspot.com/2015/04/modelos-toyota.html] convirtióse nuna de les empreses xaponeses más rentables y con más ésitu y una de les corporaciones líderes na industria del automóvil presentando'l primer automáticu na industria disponible comercialmente (Advanced Parking Guidance System), una caxa de cambeos automática d'ocho velocidaes, guía de [[Información de tráficu|tráficu]] en tiempu real con reasignación de ruta dinámica y un control climáticu de cuatro zones con teunoloxía d'[[Radiación infrarroxo|infrarroxos]] nos sos modelos de la división [[Lexus]] {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://gadgets.autoblog.com/2006/10/26/lexus-ls460-with-agps-look-ma-non-hands-do-not-publish-do-not/ |date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot }}. Ye tamién una de les poques empreses d'automóviles que produció estensamente y promocionó automóviles basaos nuna teunoloxía de combustible [[vehículu híbridu|híbrida]] como nel modelu [[Prius]], Toyota ya inclusive na división d'automóviles de luxu Lexus. Toyota consistentemente figura como fabricante d'unu de los automóviles más fiables del mundu [http://www.msnbc.msn.com/id/15638076/] según encuestes y analises, Toyota tamién anguaño quedárase ensin xefe de diseñu fixu, especifícamente 18 meses, pero agora Tokuo Fukuichi (con 38 años d'esperiencia en diseñu), afirma qu'hai qu'anovar l'actual diseñu de Toyota, por otru más anováu según lo que l'específica. Yá a los principales centros de diseñu de la marca unviáronse-yos nueves formes de diseñu, estos centros son: ED2 en [[Francia]] y Calty en California. TOKIO según diz quier da-y al diseñu más calter yá formó'l 86 GT, nuevu modelu nel cual les sos lluces traseres tán inspiraes nel llexendariu modelu 2000GT del '67, pero tamién les lluces del mesmu proveníen de los autobuses de la dómina. Tamién se tán faciendo conceutos de posible salida al mercáu como'l FT-86 G SPORTS concept7/6/2012.

== Historia ==
Toyota Motor Corporation foi fundada'l 23 de setiembre de [[1933]] cuando Toyoda Automatic Loom creó una nueva división dedicada a la producción d'[[automóvil|automóviles]] so la direición del fíu del fundador, [[Kiichiro Toyoda]]. Poco dempués, la división produció'l so primera motor tipu A en [[1934]], que foi usáu nel primer modelu A1 en mayu de [[1935]] y el camión G1 n'agostu de 1935. La producción del modelu AA empezó en [[1936]].

Anque'l grupu Toyota ye más conocíu anguaño polos sos automóviles, entá ta presente nos negocios [[Industria testil|testiles]] y siguen fabricando [[telar]]es automáticos y [[máquina de coser|máquines de coser]] llétriques que tán disponibles mundialmente.

Toyota Motor Co. foi establecida como una empresa independiente en 1937. Anque l'apellíu de la familia fundadora ye Toyoda (豊田), el nome de la empresa camudar pa significar la vida llaboral de los fundadores de la vida familiar, simplificar la pronunciación, y pa dar a la empresa un empiezu feliz. ''Toyota'' (トヨタ) ta consideráu más afortunáu que ''Toyoda'' (豊田) en Xapón, onde se considera al ocho como un númberu de la suerte, y ocho ye'l númberu de trazos necesarios pa escribir ''Toyota'' en [[Katakana]]. En [[idioma chinu|chinu]] la empresa y los sos vehículos siguen refiriéndose polos calteres equivalentes ([[Chinu tradicional]]: 豐田; [[Chinu simplificáu]]: 丰田), con llectura china.

Mientres la [[Segunda Guerra Mundial]] la empresa dedicar a la producción de camiones pal [[Exércitu Imperial Xaponés]]. Por causa de la severa escasez en [[Xapón]], los camiones militares fueron fabricaos lo más simple posible. Por casu, los camiones teníen namái un faru nel centru del capó. La guerra acabó poco primero de un bombardéu aliáu programáu nes fábriques de Toyota n'[[Prefeutura d'Aichi|Aichi]].

La producción d'automóviles comerciales empezó en 1947 col modelu SA. En 1950 una empresa de ventes separada, Toyota Motor Sales Co. foi creada (duró hasta xunetu de 1982). En mayu de 1953, 5 Land Cruiser fueron esportaos a [[El Salvador]], convirtiéndose nos primeres Toyota n'aportar al continente americanu.&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;[http://www.elsalvador.com/noticias/2003/04/03/negocios/negoc2.html 50 aniversariu de TOYOTA n'El Salvador] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120919154755/http://www.elsalvador.com/noticias/2003/04/03/negocios/negoc2.html |date=2012-09-19 }}, .&lt;/ref&gt; N'abril de 1956 la cadena comerciante Toyopet foi establecida. El siguiente añu, el [[Toyota Crown]] convertir nel primer automóvil xaponés esportáu a los [[Estaos Xuníos]] y les divisiones de Toyota d'Estaos Xuníos (''Toyota Motor Sales Inc.'') y [[brasil]]anas (''Toyota do Brazil S.A.'') fueron establecíes.

Toyota empezó a espandise nos años 1960 con una nueva instalación d'investigación y desenvolvimientu, en [[Tailandia]] una división foi establecida, el modelu diezmillonésimu foi producíu, un [[Premiu Deming]] y asociaciones con [[Hino Motors, Ltd.|Hino Motors]] y [[Daihatsu]] fueron tamién establecíes. A la fin de la década, Toyota estableciera una presencia mundial, una y bones la empresa esportara la so millonésima unidá.

La espansión siguió a lo llargo de los años 1970. Dióse-y a la empresa'l so primer Control calidable xaponés a principios de la década y establecióse una presencia en [[automovilismu]].

En [[1982]], Toyota Motor Company y Toyota Motor Sales fundir nuna empresa, la Toyota Motor Corporation. Dos años dempués, Toyota xunir a [[NUMMI]], la ''New United Motor Manufacturing, Inc''. Toyota entós empezó a establecer nueves marques a finales de los años 1980, col llanzamientu de la so marca de luxu [[Lexus]] en [[1989]].

Con una importante presencia n'[[Europa]], debíu al ésitu de [[Toyota Team Europe]], la corporación decidió crear [[Toyota Motor Europe|TMME]], ''Toyota Motor Europe Marketing &amp; Engineering'', p'ayudar a vender vehículos nel continente. Dos años dempués, Toyota creó una base nel [[Reinu Xuníu]], ''[[TMUK]]'', una y bones los automóviles de la empresa convirtiérense en bien populares ente los conductores británicos. Tamién se crearon bases en [[Indiana]], [[Virxinia]] y [[Tianjin]]. En 1999, la empresa decidió cotizar na [[New York Stock Exchange|Bolsa de Nueva York]] y [[London Stock Exchange|Londres]].

En [[2001]], el [[Toyo Trust and Banking]] de Toyota fundir con otros dos bancos pa formar el [[UFJ Bank]], que foi acusáu de corrupción pol gobiernu por faer malos préstamos a la mafia [[Yakuza]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos=McCurry|nome=Justin|títulu=Japan's three biggest banks face yakuza links inquiry|url=https://www.theguardian.com/world/2013/oct/30/japan-three-biggest-banks-yakuza-links-inquiry|fecha=30 d'ochobre de 2013|fechaaccesu=19 d'ochobre de 2018|periódicu=The Guardian|allugamientu=|páxina=|númberu=}}&lt;/ref&gt; La UFJ convertir nuna de les peores corporaciones con perdes de dineru nel mundu, col presidente de Toyota ocupando'l cargu de direutor.{{demostrar}} Nesi tiempu, el UFJ foi unu de los mayores accionistas de Toyota. Como resultáu de la crisis de banca de Xapón, la UFJ fundir col Bank of Tokyo-Mitsubishi pa convertise nel [[Mitsubishi UFJ Financial Group]].

En [[2002]], Toyota consiguió entrar nun equipu de [[Fórmula 1]] y establecer ''joint ventures'' coles empreses automovilístiques [[Francia|franceses]] [[Citroën]] y [[Peugeot]], esto estableció un añu dempués de que Toyota empezó a producir automóviles en Francia.

Según el [[Fortune Global 500]] de 2008, Toyota ye la quinta empresa más grande del mundu. Nel Forbes Global 2000 de 2006 ye la docena empresa más grande del mundu. Tuvo consistentemente ganando cuota de mercáu nos Estaos Xuníos, mientres encoyíen les ventes de Ford y General Motors nos Estaos Xuníos.

En marzu de [[2009]], Toyota retayó la so producción en más de 50%, p'amenorgar los sos inventarios y enfrentar la cayida de les ventes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://online.wsj.com/article/SB120933848102148321.html?mod=2_1362_middlebox|títulu=What's New|fechaaccesu=24 d'abril de 2 009|fecha=24 d'abril de 2 009|editorial=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt;

== Llamaes a revisión ==
En xineru de 2010 Toyota tuvo que faer una llamada a revisión a 2,3 millones d'automóviles nos Estaos Xuníos casi coles mesmes que la [[NHTSA]] echaba voz de que nun podía vender más estos automóviles nos Estaos Xuníos por cuenta de l'aceleración bonal que presentaben distintos modelos, defectu que podría ser el causante de más de 12 muertes de los sos veceros nos Estaos Xuníos. Revisiones similares llevar a cabu n'Europa. Nun se sabe qué aiciones tomaron n'otros continentes onde los consumidores tán menos protexíos. Finalmente súpose que los automóviles fabricaos pola marca nipona nun teníen nengún fallu y que yeren les mesmes víctimes les que provocaben l'aceleración repentina al equivocar de pedal.&lt;ref&gt;[http://www.autobild.es/noticias/llamaes-revision-mas-grandes-historia-246761]&lt;/ref&gt;

Los modelos que Toyota llamó a revisión son los [[Toyota Avalon|Avalon]], [[Toyota Camry|Camry]], [[Toyota Corolla|Corolla]], [[Toyota RAV4|RAV4]], [[Toyota Matrix|Matrix]], [[Toyota Sequoia|Sequoia]], [[Toyota Highlander|Highlander]], [[Toyota Tundra|Tundra]]. Los años de producción d'estos vehículos varien dende'l [[2007]] hasta'l [[2010]].

== Marketing ==
Al ser una compañía presente nos cinco continentes utilizó [[eslogan]]es heteroxéneos afechos a los distintos mercaos. Esisten países por contra nos que non se utilizaria

Dalgunos [[eslogan]]es históricos que s'utilizaron fueron ''Moving forward'' (''Moviéndose escontra alantre'')&lt;ref&gt;http://www.marketingdirecto.com/actualidad/anunciantes/moving-forward-toyota-camuda-la so-lema/&lt;/ref&gt; o ''It's time to move forward'' (''Ye hora de dir alantre'') y ''Avanza Confiáu'' (pa la comunidá hispana) nos [[Estaos Xuníos]] y en dellos países del mundu. En Méxicu emplegóse ''Siempres más allá'', en Guatemala, Ecuador y Colombia utilizóse ''Toyota ye Toyota'' y ''Toyota, moviendo a los ecuatorianos / colombianos'' y en Perú ''Una vida d'enfotu'' (añu 2000). N'[[Europa]] se estandarizó ''Today. Tomorrow. Toyota'' (''Güei. Mañana. Toyota''). Finalmente n'[[Australia]] emplegábase'l eslogan ''Oh, what a feeling!'' (''¡Oh, qué sensación!'') que foi l'[[eslogan]] de Toyota nos Estaos Xuníos mientres los años 1980.

En [[2016]] los eslóganes de Toyota n'[[Estaos Xuníos]] son ''Let's go places''&lt;ref&gt;http://www.marketingdirecto.com/actualidad/anunciantes/toyota-camuda-la so-lema-en-eeuu-por-lets-go-places-invitandonos-a-participar-en-el futuru-de-la marca/&lt;/ref&gt; y ''Vaigamos xuntos'' n'español [http://www.toyota.com]. En [[Méxicu]] ''Meyores momentos''[http://www.toyota.mx]. N'Europa utilízase ''Always a better way''&lt;ref&gt;http://www.marketingmagazine.co.uk/article/1130761/toyota-brings-always-better-way-global-positioning-uk&lt;/ref&gt; en países como Reinu Uníu [http://www.toyota.co.uk] o Italia [http://www.toyota.it], magar ta traducíu a otros idiomes como ''Siempres meyor'' n'España[http://www.toyota.es] o ''Sempre um melhor caminho'' en Portugal [http://www.toyota.pt].

== Presencia mundial ==
[[Ficheru:Toyota Headquarter Toyota City.jpg|thumb|200px|La sede de Toyota en Toyota City, Xapón.]]
Toyota tien fábriques alredor del mundu, manufactura o ensambla vehículos pa mercaos locales, incluyendo'l [[Toyota Corolla|Corolla]]. Toyota tien plantes de fabricación o ensamble nos [[Estaos Xuníos]], [[Colombia]], [[Ecuador]], [[Xapón]], [[Australia]], [[Canadá]], [[Indonesia]], [[Polonia]], [[Sudáfrica]], [[Turquía]], el [[Reinu Xuníu]], [[Francia]], [[Brasil]], [[Paquistán]], [[India]], [[Arxentina]], [[República Checa]], [[Méxicu]], [[Malasia]], [[Tailandia]], [[China]], [[Venezuela]] y [[Filipines]].

El primer Toyota fabricáu fora de Xapón foi un Land Cruiser FJ-251, construyíu en [[São Paulo]] ([[Brasil]]) en mayu de 1959.

Toyota invierte una gran cantidá de recursos n'investigaciones de vehículos de combustión más llimpia como'l [[Toyota Prius]], basaos en teunoloxía como'l [[Hybrid Synergy Drive]], anque los costos añadíos de la teunoloxía híbrida nun suponen nengún aforru de costos mientres munchos años.{{demostrar}} En 2002, Toyota probó con ésitu en carretera una nueva versión del RAV4 que funcionaba con una [[célula de combustible]] d'hidróxenu. ''[[Scientific American]]'' nomó a la empresa la so ''Business Leader of the Year'' en 2003 por comercializar un [[vehículu híbridu]] algamadizu.

En 2003, Toyota llevó dos de los sos automóviles más populares dende [[Xapón]] (incluyendo'l [[Toyota bB|bB]]) a América, y creó una nueva marca, llamada [[Scion]], significando un descendiente o herederu. Estos automóviles tán empobinaos a los mozos y los mozos de corazón. Tán destinaos a ser personalizaos o usaos como simples automóviles de carretera. Dambos modelos, el xA (conocíu en Xapón como [[Toyota Ist]]) y xB (conocíu en Xapón como [[Toyota bB]]) tán propulsados por un motor 1.5L DOHC I4. Un tercer modelu, el [[Scion tC]], foi introducíu en 2004. Toos tienen típicamente un preciu baxo y algamadizo. En cuenta de importar un modelu esistente de Xapón como se fixo col xA y xB, el tC foi diseñáu específicamente pal mercáu norteamericanu como un reemplazu pal [[Toyota Celica]], usando'l motor de cuatro cilindros y los cambeos del [[Toyota Camry]], y el xasis básicu del européu [[Toyota Avensis]].

Toyota ye tamién famosa na industria pola so filosofía de fabricación, llamada'l [[Sistema de producción Toyota]]. El sistema foi adoptáu por delles empreses nel mundu darréu.

En 2005, Toyota foi la cuarta mayor empresa d'automóviles nel mundu en términos de ventes con $135.820 millones—tres General Motors con $185.520 millones, Ford con $164.200 millones y DaimlerChrysler con $157.130 millones. En mayu de 2006, Toyota algamó a [[DaimlerChrysler]] pola tercer plaza en ventes totales nos Estaos Xuníos. En xunetu de 2006, Toyota pasó a [[Ford Motor Company]] en términos de ventes totales de vehículos nos Estaos Xuníos,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nytimes.com/2006/08/01/business/01cnd-auto.html?_r=0|títulu=Toyota Surpasses Ford as Non. 2 Carmaker in U.S.|obra=The New York Times|idioma=inglés|fecha=1 d'agostu de 2006|fechaaccesu=18 d'ochobre de 2015}}&lt;/ref&gt; anque Ford recuperó la so posición a Toyota nel siguiente mes para de nuevu perdela por cuenta d'altos precios de la gasolina. Nel primer trimestre del 2007 Toyota arrampuñó-y el primer llugar mundial a l'americana General Motors.

Esti lideralgu duró hasta'l segundu semestre del añu 2011, cuando por causa de la recesión industrial asocedida como productu del terremotu del 11 de marzu d'esi añu, qu'afectó prinicipalmente al [[Xapón]], Toyota reculó al tercer puestu, dexando'l lideralgu ante la mesma [[General Motors]] y ante [[Volkswagen]] qu'ocupó'l segundu llugar.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.portalcoches.net/Toyota-pierde-el |títulu=lideralgu mundial/5255.html Toyota pierde'l lideralgu mundial |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210616023042/http://www.portalcoches.net/Toyota-pierde-el |fechaarchivu=2021-06-16 }}&lt;/ref&gt; Les perdes sufríes pola firma nipona, ronden aproximao los 1714 millones d'euros, siendo este un equivalente al 29,9% de la so producción nel añu 2010. Sicasí, en 2012 Toyota volvió asitiase como primer fabricante mundial de coches por ventes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.motorpasion.com/industria/ventes-mundiales-2012-toyota-vence-y-gm-supera-al grupu-vag |títulu=Ventes mundiales 2012: Toyota vence y GM supera al Grupu VAG |fechaaccesu=19 de marzu de 2014 |fecha=15 de xineru de 2013 |obra=Motorpasión }}&lt;/ref&gt;

== Marques ==

=== Lexus ===
[[Ficheru:Lexus IS-F Ultrasonic Blue Metallic.jpg|thumb|right|310px|Lexus IS-F.]]
{{AP|Lexus}}

[[Lexus]] ye la [[marca]] de Toyota pa la so división d'[[automóvil de luxu automóviles de luxu]], según [[Audi]] lo ye para [[Volkswagen]] o [[Infiniti]] lo ye para [[Nissan]]. Los vehículos [[Lexus]] vender n'[[América del Norte]], [[Oriente Mediu]], [[Europa]], [[África]], [[América Llatina]], [[Asia]] y [[Oceanía]]; nos Estaos Xuníos, Lexus ye la marca d'automóviles de luxu más vendida. Hasta 2005, los vehículos Lexus yeren vendíos so la marca Toyota en [[Xapón]], pero a partir d'entós la marca Lexus foi introducida.

Dende'l so debú en 1989, Lexus desenvolvió una reputación pola [[fiabilidá]] de los sos vehículos y la calidá de la so [[serviciu al veceru]]. En 2001, la firma de valoraciones de los veceros J.D. Power nomó a Lexus la marca más fiable nos Estaos Xuníos basáu na so encuesta sobre fiabilidá de vehículos, una midida de más de 47.000 propietarios de vehículos y los problemes qu'esperimentaron nos primeros trés años de propiedá del vehículu. Foi'l docenu añu consecutivu que Lexus consiguió la máxima posición.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060829152732/http://www.jdpower.com/corporate/news/releases/pressrelease.asp?ID=2006133 Lexus and Toyota Models Rank Highest]&lt;/ref&gt; Esi mesmu añu, Consumer Reports tamién nomó a Lexus la marca más fiable na so encuesta añal de fiabilidá d'automóviles de más d'un millón de vehículos a escala nacional.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070313105607/http://www.consumerreports.org/cro/cu-press-room/pressroom/eng0604rel.htm Lexus Ranked First in Predicted Reliability for 2006 Models]&lt;/ref&gt; Amás, Lexus asitiar en posiciones altes n'encuestes sobre la esperiencia del serviciu nos concesionarios.

Modelos de Lexus:

* [[Lexus IS|IS]] - [[automóvil de turismu|turismu]] del [[segmentu D]]
* [[Lexus ES|ES]] - turismu del [[segmentu E]]
* [[Lexus GS|GS]] - turismu del [[segmentu E]]
* [[Lexus LS|LS]] - turismu del [[segmentu F]] 
* [[Lexus CT|CT]] - turismu híbridu del [[segmentu C]]
* [[Lexus RX|RX]] - [[vehículu deportivu utilitariu]] del segmentu E *
[[Lexus GX|GX]] - [[automóvil touterrén|touterrén]] del segmentu E *
[[Lexus SC|SC]] - automóvil deportivu

=== Scion ===
[[Ficheru:2008-Scion-tC.jpg|thumb|right|310px|Scion tC.]]
{{AP|Scion}}

Scion ye una división de Toyota qu'opera namái n'[[Estaos Xuníos]] fundada en [[2003]]. Tamién ye una [[marca]] de Toyota Motor Sales, USA, Inc. Anguaño tien 5 modelos: el [[Scion xA]], el [[Scion xB|xB]] (dambos automóviles del mercáu [[Xapón|xaponés]] renomaos, llamaos [[Toyota Ist|Ist]] y [[Toyota bB|bB]], respeutivamente), el [[Scion tC|tC]] (un nuevu diseñu basáu nel [[Toyota Avensis]] del mercáu européu), y los apocayá introducíos [[iQ]] y el deportivu [[Scion FR-S|FR-S]]. L'oxetivu al llargu plazu de Scion ye atraer a la veceres de la [[Xeneración Y]], esperando que empequeñezca el tamañu de mercáu de la [[Xeneración X]] pal [[2020]]. Scion nació del Proyeutu Genesis de Toyota, un esfuerciu fallíu p'atraer a compradores nuevos a la marca Toyota nos Estaos Xuníos. Scion ye la marca de nivel d'entrada de Toyota, asitiándose debaxo de Toyota na llinia. Anguaño Scion viende los sos vehículos nos [[Estaos Xuníos]], [[Canadá]], [[Guam]] y [[Puertu Ricu]], quedando la posibilidá d'espandise a más mercaos.

Modelos de Scion:

* [[Scion iQ|iQ]]
* [[Scion xA|xA]]
* [[Scion xB|xB]]
* [[Scion xD|xD]]
* [[Scion tC|tC]]
* [[Scion Bb|Bb]]
* [[Scion Hako|Hako]]
* [[Scion Rs-R tc|Rs-R tc]]
* [[Scion FR-S|FR-S]]
* [[Scion Sage|Sage]]
* [[Scion¡Exile|Exile]]

=== Daihatsu ===
[[Ficheru:Daihatsu OFC-1.jpg|thumb|right|310px|Daihatsu OFC-1 (prototipu).]]
{{AP|Daihatsu}}

Daihatsu (ダイハツ) ye un fabricante d'automóviles pequeños, especialmente de los segmentos [[segmentu A|A]] y [[segmentu B|B]].

Modelos de Daihatsu:

* Applause
* Charmant
* Charade
* Charade Giro *
Cuore
* Max Cuore
* Compagno
* [[Daihatsu Acopen]]
* Consorte
* Fellow Max
* Midget (tamién conocíu como Bajaj)
* Mira (tamién conocíu como Cuore)
* Move
* Naked
* Rocky
* Taft (LF20)
* F10
* [[Daihatsu Sirion|Sirion]]
* [[Daihatsu Terios|Terios]]
* [[Feroza]]
* [[Daihatsu Delta|Delta]]

=== Toyota ===
&lt;!-- Por orde alfabéticu de modelu --&gt;
[[Ficheru:Toyota Avensis front 20090814.jpg|thumb|250px|Toyota Avensis.]]
[[Ficheru:2011 Toyota Avalon -- 06-16-2010.jpg|thumb|250px|Toyota Avalon.]]
[[Ficheru:07-Toyota-Yaris-Base-sedan.jpg|thumb|250px|Toyota Yaris.]]
[[Ficheru:2007-Toyota-Tundra-Crew-Max.jpg|thumb|250px|Toyota Tundra.]]
[[Ficheru:1998 Toyota Altezza 01.jpg|thumb|250px|Toyota Altezza.]]
[[Ficheru:2009 Toyota Corolla LE.jpg|thumb|250px|Toyota Corolla.]]
[[Ficheru:2007 Toyota Camry (ACV40R) Sportivo sedan (2007-10-12) 01.jpg|thumb|250px|Toyota Camry.]]
[[Ficheru:2009 Toyota Prius 01.jpg|thumb|250px|Toyota Prius.]]
[[Ficheru:2008 Toyota Sequoia SR5 -- NHTSA.jpg|thumb|250px|Toyota Sequoia.]]
[[Ficheru:2008 Toyota Land Cruiser.jpg|thumb|250px|Toyota Land Cruiser.]]
[[Ficheru:2009 Toyota Land Cruiser-Prado 01.jpg|thumb|250px|Toyota Land Cruiser Prau.]]
[[Ficheru:2010 Toyota 4Runner SR5 -- NHTSA 2.jpg|thumb|250px|Toyota 4Runner.]]
[[Ficheru:Toyota Hilux 2012 2.5 TD Crew Cab.jpg|thumb|250px|Toyota Hilux.]]
[[Ficheru:LANDCRUISER70-2009.JPG|thumb|250px|Toyota Land Cruiser 70.]]

Modelos de Toyota:

[[Ficheru:Toyota FJ Cruiser.jpg|thumb|250px|Toyota FJ Cruiser.]]
[[Ficheru:FortunerKUN60GTRDSportivo.jpg|thumb|250px|Toyota Fortuner.]]
* [[Toyota Sprinter|Sprinter]]
[[Ficheru:Toyota Hiace H200 511.JPG|thumb|250px|Toyota Hiace.]]
* [[Toyota Yaris|Yaris]]
* [[Toyota Yaris|Soluna]]
* [[Toyota Yaris|Vitz]]
* [[Toyota Yaris|Echo]]
* [[Toyota Yaris|Platz]]
* [[Toyota Yaris|Belta]]
* [[Toyota Probox|Probox]]
* [[Toyota Auris|Auris]]
* [[Toyota Corolla|Corolla]]
* [[Toyota Corolla|Altis]]
* [[Toyota Corolla Versu|Corolla Versu]]
* [[Toyota AE86|Corolla Levin]]
* [[Toyota Corolla|Corolla Fielder]]
* [[Toyota Aurion|Aurion]]
* [[Toyota Avalon|Avalon]]
* [[Toyota Prius|Prius]]
* [[Toyota C-HR|C-HR]]
* [[Toyota Allion|Allion]]
* [[Toyota Avensis|Avensis]]
* [[Toyota Caldina|Caldina]]
* [[Toyota Camry|Camry]]
* [[Toyota Camry|Solara]]
* [[Toyota Progres|Progres]]
* [[Toyota Mark X|Mark X]]
* [[Toyota Sequoia|Sequoia]]
* [[Toyota Crown|Crown]]
* [[Toyota Avalon|Avalon]]
* [[Toyota Century|Century]]
* [[Toyota Matrix|Matrix]]
* [[Toyota RAV4|RAV4]]
* [[Toyota GT86|GT86]]
* [[Venza]]
* [[Urban Cruiser]]
* [[Daihatsu Terios|Rush]]
* [[Toyota Highlander|Highlander]]
* [[Toyota iQ|iQ]], competidor del [[Smart Fortwo]], pero pa cuatro pasaxeros&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cochesyconcesionarios.com/novedades/noticias/Toyota/11-2008-958.html|títulu=El Toyota iQ, pa primavera &lt;!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantiya--&gt;|fechaaccesu=2009}}&lt;/ref&gt;
* [[Toyota 4Runner|4Runner]]
* [[Toyota Sequoia|Sequoia]]
* [[Toyota FJ Cruiser|FJ Cruiser]]
* [[Toyota Land Cruiser|Land Cruiser]]
* [[Toyota Sienta|Sienta]]
* [[Toyota Wish|Wish]]
* [[Toyota Ipsum|Ipsum]]
* [[Toyota Sienna|Sienna]]
* [[Toyota Envalora|Estima]]
* [[Toyota Envalora|Tarago]]
* [[Toyota Estima|Previa]]
* [[Toyota Alphard|Alphard]]
* [[Toyota Hilux|Hilux]]
* [[Toyota Tacoma|Tacoma]]
* [[Toyota Tundra|Tundra]]
* [[Toyota Hiace|Hiace]]
* [[Toyota Dyna|Dyna]]
* [[Toyota Coaster|Coaster]]
* [[Toyota Tercel|Tercel]]
* [[Toyota Cressida|Cressida]]
* [[Toyota Starlet|Starlet]]
Llinia de vehículos IMV (principalmente pal sureste asiáticu)
* [[Toyota Fortuner|Fortuner]]
* [[Toyota Fortuner|Hilux SW4]]
* [[Toyota Hilux|Hilux]]
* [[Toyota Hiace|Hiace]]
* [[Toyota Anueva|Anueva]]
* [[Toyota Avanza|Avanza]]

=== Modelos históricos ===
'''Marca Toyota'''
* [[Toyota Land Cruiser|Land Cruiser]]
* [[Toyota Altezza|Altezza]]
* [[Toyota 2000GT|2000GT]]
* [[Toyota Celica|Celica]]
* [[Toyota Starlet|Starlet]]
* [[Toyota AE86|AE86]]
* [[Toyota Corolla|Corolla]]
* Corona y Carina (asocedíu por Altezza, Allion, Avensis)
* Carina Y (Corona Europa)
* Mark II (asocedíu por Mark X), Chaser y Cresta
* Cressida (asocedíu por Avalon)
* [[Toyota Supra|Supra]]
* Town Ace (asocedíos por Noah/Voxy)
* Lite Ace
* Paséu (1991-1998)
* Cynos
* Tercel (1978-1999)
* Stout (asocedíu por Dyna)
* [[Toyota MR2|MR2]]
* Revo (asocedíos por Anueva, vendíu como Kijang Anueva n'Indonesia)
* Kijang
* Unser
* Z-Ace
* Qualis

== Llinia de productos ==

=== Vehículos actuales ===
{{ap|Modelos de Toyota}}

=== Vehículos d'hidróxenu ===
El [[Toyota Mirai]] ye'l segundu vehículu comercial propulsado por Hidróxenu y piles de combustible.

=== Teunoloxía llétrica ===
[[Ficheru:2009 Toyota Prius 01.jpg|right|thumb|[[Toyota Prius]], flagship of Toyota's hybrid technology, and the best selling hybrid car in the world]]

==== Vehículos híbridos llétricos ====
{{AP|Toyota Prius|Hybrid Synergy Drive|Vehículu híbridu llétricu}}

En [[2016]] Toyota comercializa n'[[España]] cinco automóviles con teunoloxía híbrida:&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.toyotaprensa.es/evento/gama-hibrida-toyota |títulu=Gama híbrida Toyota |fechaaccesu=5 de xineru de 2016 |apellíu= |nome= |fecha= |sitiuweb=www.toyotaprensa.es |editorial= |idioma= |cita= }}&lt;/ref&gt; [[Toyota Yaris hybrid]], [[Toyota Auris hybrid]], [[Toyota Prius]], [[Toyota Prius Plug-in]] y [[Toyota Prius+]]. Toyota España anunció'l 1 de xineru de 2016 nos sos perfiles sociales la comercialización del [[Toyota Rav4 hybrid]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.toyota.es/coches/rav4/index.json?WT.mc_id=Facebook&amp;WT.tsrc=owned |títulu=Toyota Rav4 hybrid |fechaaccesu=5 de xineru de 2016 |apellíu= |nome= |fecha= |sitiuweb=www.toyota.es |editorial= |idioma= |cita= }}&lt;/ref&gt; La compañía comercializa n'otros mercaos más automóviles que fornen teunoloxía híbrida como'l Corolla, Highlander, Camry, Sienna, Estima o Alphard. El plan de Toyota ye tener en toles llinies d'automóviles, camiones y SUVs una opción híbrida en [[2030]].

Pela so parte tola gama d'automóviles Lexus que se comercializa n'[[España]] en [[2016]] ye híbrida:&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.lexusauto.es/hybrid |títulu=Gama híbrida Lexus |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190209025708/https://www.lexusauto.es/hybrid/ |fechaarchivu=2019-02-09 }}&lt;/ref&gt; [[Lexus CT 200h]], [[Lexus IS 300h]], [[Lexus GS 300h]], [[Lexus GS 450h]], [[Lexus NX 300h]], [[Lexus RC 300h]], [[Lexus RX 450h]], [[Lexus LS 600h]] y [[Lexus LS 600h L]].

==== Híbridos enchufables ====
[[Ficheru:11-09-04-iaa-by-RalfR-111.jpg|thumb|Production version of the 2012 [[Toyota Prius Plug-in Hybrid]].]]
{{AP|Toyota Prius Plug-in Hybrid}}

==== Vehículos tou llétricos ====
[[Ficheru:Toyota RAV4 EV WAS 2012 0759.JPG|thumb|Primer xeneración del [[Toyota RAV4 EV]]]]
[[Ficheru:I-road - Grenoble.JPG|thumb|250px|Toyota i-road (Grenoble)]]
{{VT|Toyota RAV4 EV|Toyota iQ EV}}
Dientro d'[[Toyota Hai:mo|Hai:mo]], ''Harmonious Mobility Network'', Toyota ta promocionando'l [[Toyota i-ROAD]], un vehículu tou-llétricu que combina'l potencial tantu de los coches como de les motos&lt;ref&gt;[http://www.toyota-global.com/innovation/personal_mobility/i-road/ TOYOTA i-ROAD]&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=_VwuWWK2dZo .Inside Hai:mo, Toyota's Optimized Urban Transport System]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://es.engadget.com/2014/09/13/toyota-i-road-electrico-grenoble-serviciu/ Toyota pon la so monoplaza llétricu al serviciu de los franceses (video)]&lt;/ref&gt;

== Plantes de fabricación ==
[[Australia]]
* [[Melbourne]] - [[Toyota Camry|Camry]] y [[Toyota Aurion|Aurion]] (d'antiguo [[Toyota Avalon|Avalon]]). 409.222 vehículos y 285.769 motores en 2005 ye la fábrica más avanzada del mundu, dempués de la de Tokiu.
[[Arxentina]]
* Zárate - Toyota Arxentina SA- Fundada en 1996 pa la fabricación de la [[Toyota Hilux]] y a empiezos del 2006 la SW4 pal [[Mercosur]].
[[Brasil]]
* [[São Paulo]] - [[Toyota Do Brasil]]. Primer planta de Toyota fora de Xapón.
[[Canadá]]
* Toyota Motor Manufacturing Canadá, [[Cambridge (Ontario)|Cambridge]] ([[Ontario]]) - Motores de 1,8L, [[Toyota Corolla|Corolla]], [[Toyota Matrix|Matrix]], [[Toyota Harrier|Lexus RX]] y a partir de 2008 [[Toyota RAV4|RAV4]].&lt;ref&gt;[http://www.toyota.ca/cgi-bin/WebObjects/WWW.woa/15/wo/Home.TMMC-m4bOLNuN7TaDekaZEbE9Zg/0.13?t121000y%2ehtml]&lt;/ref&gt;
[[Venezuela]] 
* Toyota De Venezuela C.A, [[Cumaná]] ([[Sucre (Venezuela)|Sucre]]). Dende 1981 Toyota produz llocalmente na so planta d'ensamblaxe los modelos: [[Toyota Corolla|Corolla]], [[Toyota Fortuner|Fortuner]], [[Toyota Hilux|Hilux]] y [[Daihatsu Terios|Terios]] (modelu [[Daihatsu]]).
[[Colombia]]
* [[PRACO Didacol|Hino Motor Manufacturing Colombia]], [[Cota (Cundinamarca)|Cota]], [[Cundinamarca]], ensamblaxe de camiones medios y pesaos de la marca [[Hino Motors|Hino Motor Corporation]].
[[Costa Rica]]
* Purdy Motor, Ciudá Toyota, [[San Xosé (Costa Rica)|San Xosé]], [[Costa Rica]]
Ensamblaxe de camiones Toyota Dyna
[[Estaos Xuníos]]
* Toyota Motor Manufacturing Kentucky, [[Georgetown (Kentucky)|Georgetown]] ([[Kentucky]]) - [[Toyota Camry|Camry]] y [[Toyota Avalon|Avalon]].
* Toyota Motor Manufacturing Indiana, [[Princeton (Indiana)|Princeton]] ([[Indiana]]) - [[Toyota Tundra|Tundra]], [[Toyota Sequoia|Sequoia]] y [[Toyota Sienna|Sienna]]. 364.983 vehículos producíos en 2005 (127.431 Tundra, 44.852 Sequoia y 192.700 Sienna).
* Toyota Motor Manufacturing Texas, [[San Antonio (Texas)|San Antonio]] ([[Texas]]) - [[Toyota Tundra|Tundra]]. Capacidá añal de 200.000 furgonetes. N'agostu de 2008 la planta cerró por 3 meses por cuenta de les baxes ventes pola medría de la gasolina, al igual que cola planta asitiada n'Indiana.
[[Francia]]
* Valenciennes - [[Toyota Yaris]]
[[Méxicu]]
* Toyota Motor Manufacturing de Baxa California, [[Baxa California]] - [[Toyota Tacoma|Tacoma]]&lt;ref&gt;[http://www.parentesis.com/autos/noticias/2015_ye_el_meyor_anu_pa_Toyota_en_Mexico Paréntesis (2015 ye'l meyor añu pa Toyota en Méxicu)]&lt;/ref&gt;
[[Reinu Xuníu]]
* Burnaston, [[Derbyshire]] - [[Toyota Avensis|Avensis]], [[Toyota Corolla|Corolla]] y [[Toyota Auris|Auris]]
[[Turquía]]
* Arifiye, [[Sakarya]]&lt;ref name=&quot;Toyota Motor Manufacturing Turkey&quot;&gt;{{cita web |nome1=Toyota Motor Manufacturing Turkey|url=http://www.toyotatr.com|fecha=5 de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt; - [[Toyota Corolla|Corolla]], [[Toyota Auris|Auris]], [[Toyota Corolla Versu|Corolla Versu]], [[Toyota Trato|Versu]] y [[C-HR]]

=== Fábriques contrataes, llicenciaes y empreses conxuntes ===
[[Colombia]]
* [[Sofasa|Sofasa Toyota]]: ensamblaxe de vehículos de Daihatsu y Toyota (Toyota Land Cruiser Prau, Daihatsu Delta), pal grupu andín dende Colombia. La planta ta allugada en [[Envigado]] [[Antioquia]].
* A partir de finales del añu 2009, Sofasa dexó de ensamblar modelos de Toyota, dende esta fecha toes los vehículos son importaos, la distribución asumir Distoyota o Toyota de Colombia, la Hilux, vienen de les plantes n'Arxentina, Brasil o Tailandia, el restu de modelos son importaos de Xapón.
* instálose la unica planta de producción de camiones [[Hino Motors]] como plataforma pa latinoamerica
[[Ecuador]]
* Toyota n'Ecuador cunta con una facilidá de producción na ciudá de [[Guayaquil]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.toyocosta.com/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181105152239/http://www.toyocosta.com/ |fechaarchivu=2018-11-05 }}&lt;/ref&gt;
[[Estaos Xuníos]]
* NUMMI ([[empresa conxunta]] con [[General Motors|GM]]), [[Fremont (California)|Fremont]] ([[California]]) - [[Toyota Corolla|Corolla]] y [[Toyota Tacoma|Tacoma]]
* Subaru of Indiana Automotive, Inc. (fábrica contratada, empezando en primavera de 2007), [[Lafayette (Indiana)|Lafayette]] ([[Indiana]]) - [[Toyota Camry|Camry]]
[[Xapón]]
* Toyota Industries, Xapón (fábrica contratada) - [[Toyota Vitz|Vitz/Yaris]] y [[Toyota RAV4|RAV4]]
[[Tailandia]]
* Fortune Parts Industries Public Co. Ltd, Tailandia (fábrica contratada) - [[Toyota VIGO/HILUX/FORTUNER|VIGO/HILUX/FORTUNER]] y [[Toyota COROLLA/CAMRY/YARIS|COROLLA/CAMRY/YARIS]]
[[República Checa]]
* [[Toyota Peugeot Citroën Automobile|Toyota Peugeot Citroën Automobile Czech s.r.o. (TPCA)]] (''empresa conxunta'' con [[Grupu PSA]]), [[Kolín]], [[República Checa]] - [[Toyota Aygo|Aygo]]

== Historia automovilística ==

=== Rally ===
{{AP|Toyota Castrol Team}}
La presencia de Toyota nel automovilismu remontar a principios de los años 1970, cuando'l conductor [[Suecia|suecu]] [[Ove Andersson]] condució pa Toyota mientres el RAC Rally de Gran Bretaña. Mientres l'iviernu de 1972, Andersson formó ''Andersson Motorsport'' nel so país natal y empezó a crear un programa de rallyes pa Toyota. El movimientu nun resultó práuticu y trés años dempués d'establecer el so equipu, Andersson movió la so base de Suecia a [[Bruxeles]] en [[Bélxica]]. A partir d'entós l'equipu foi renomáu a ''Toyota Team Europe''.&lt;ref&gt;[http://www.juwra.com/tte.html Web con información (inglés).]&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Toyota Monte-Carlo 1999.jpg|thumb|250px|El [[Toyota Corolla]] WRC de [[Carlos Sainz]] mientres el [[Rally de Montecarlu]] de 1999.]]
La primer victoria de Toyota nel automovilismu llegó nel [[Rally de los 1000 llagos]] de [[Finlandia]] de 1975, cuando [[Hannu Mikkola]] y el so copilotu, Atso Aho, ganaron l'eventu nun [[Toyota Corolla]]. Tres años dempués, l'equipu mover a una nueva base en [[Colonia (Alemaña)|Colonia]], n'[[Alemaña]] occidental. Nun foi hasta los años 1980 cuando Toyota empezó a llograr ésitos significativos, especialmente nos rallyes [[África|africanos]], onde [[Bjorn Waldegaard]] y [[Juha Kankkunen]] taben de normal a la cabeza de les clasificaciones. L'equipu entós estableció la so instalación automovilística multipropósito en Colonia tres años dempués, que sigue usándose anguaño.

En 1990, [[Carlos Sainz]] dio a Toyota la so primer victoria nun Campeonatu nun [[Toyota Celica]] con [[tracción a los cuatro ruedes]] y repitió la fazaña 2 años dempués. En 1993, Toyota mercó l'equipu de Andersson y nomar ''Toyota Motorsport GmbH'', nel mesmu añu [[Juha Kankkunen]] ganó'l títulu de WRC y Toyota ganó'l Campeonatu de Constructores, convirtiéndose nel primer fabricante xaponés en faelo. Esti ésitu foi repitíu un añu dempués pero esta vegada pol [[Francia|francés]] [[Didier Auriol]].

[[Ficheru:Saxony rally racing Toyota Corolla WRC 02 (aka).jpg|thumb|250px|A pesar de la salida de Toyota de los rallies en 1999, los automóviles de la empresa, concretamente'l [[Toyota Celica|Celica]] y [[Toyota Corolla|Corolla]] (''na imaxe''), son entá una eleición popular ente los conductores de rallies.]]
El 1995 resultó un añu difícil pa Toyota, una y bones l'equipu foi pilláu usando [[turbocompresor]]es illegales y la [[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] inhabilitó-yos mientres 12 meses. La empresa volvió a los rallies en 1996, pero los sos competidores, notablemente [[Mitsubishi]] y [[Subaru]], teníen una clara ventaya sobre los sos coches.

1997 resultaría ser otru añu pocu competitivu pa Toyota, col equipu inda por detrás del so compatriotes xaponeses, Subaru y Mitsubishi, y Carlos Sainz el conductor de Toyota cola posición más elevada quedando terceru nel Campeonatu de Conductores, 11 puntos detrás del campeón [[Tommi Mäkinen]]. Sainz quedar a 1 puntu del títulu de 1998, cuando'l so Corolla sufrió un fallu nel motor nel tramu final del postreru rally en [[Reinu Uníu|Gran Bretaña]], mientres Toyota tuvo a 6 puntos del Campeonatu de Constructores, muncha xente culpen la eleición de Toyota del belga Freddy Loix como unu de los conductores puntuadores del equipu nel Rally d'España en vegada del conductor habitual Didier Auriol, porque Auriol consiguió ganar l'eventu per delantre de la segunda plaza de Loix.

Toyota decidió dexar de participar nel WRC a la fin de la temporada de 1999, citando que &quot;tolo que puede consiguise consiguióse&quot;. L'equipu consiguió asegurar el títulu de Fabricantes na so última temporada, 18 puntos per delantre del so rival más cercanu Subaru, mientres Didier Auriol quedó a 10 puntos del títulu de Conductores.

Toyota va tornar al [[Campeonatu Mundial de Rally]] na temporada 2017 pa competir con un Toyota Yaris WRC.&lt;ref&gt;[http://www.motorsport.com/wrc/news/toyota-confirms-world-rallying-comeback Toyota confirms World Rallying comeback] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151125105131/http://www.motorsport.com/wrc/news/toyota-confirms-world-rallying-comeback |date=2015-11-25 }}, motorsport.com, 30 de xineru de 2015&lt;/ref&gt;

=== CART ===
Toyota compitió na [[Champ Car|CART]] de 1996 a 2002. Los primeros años na serie tuvieron marcaos por dificultaes. Los automóviles Toyota, propulsando a los equipos All-American Racers y [[PPI Motorsports|Arciero-Wells]], sufrieron a la fin de la parrilla, lentos y pocu fiables. Escontra fines de la década de 1990, Toyota empezó a ver ameyorar la so suerte. [[Alex Barron]] lideró 12 vueltes del [[Gran Premiu de Vancouver]] de 1998 conduciendo una monoplaza con motor Toyota. Na última carrera de la temporada 1999 nel [[California Speedway]], [[Scott Pruett]] llogró la pole position.

L'añu siguiente, [[Juan Pablo Montoya]] dio a Toyota la so primer victoria en CART nel [[Milwaukee Mile]], la primera de les cinco carreres ganaes esi añu polos motores Toyota. Toyota ganó seis carreres en 2001. En 2002, l'últimu añu de Toyota nel campeonatu, dio una vuelta dafechu del so mal debú. Toyota ganó'l campeonatu de fabricantes, 10 carreres y [[Cristianu da Matta]] llevó'l motor Toyota al campeonatu de conductores, con [[Bruno Junqueira]], tamién con motor Toyota, acabando segundu.

=== IndyCar Series ===
Toyota mover de la CART a la [[IndyCar Series]] en 2003 y apurrió soporte de fábrica a los antiguos equipos CART [[Penske Racing]] y [[Chip Ganassi Racing]] según a otros equipos. Fueron unu de los meyores motores nel so primer añu, ganando les [[500 milles d'Indianapolis]] con [[Gil de Ferran]] y el campeonatu con [[Scott Dixon]]. Sicasí, 2004 y 2005 nun fueron tan bonos y les victories fueron poques y distantes. Dempués de la temporada de 2005, los equipos de Penske y Ganassi anunciaron que camudaríen a los motores d'[[Honda Motor Co., Ltd.|Honda]], dexando a Toyota ensin participantes nel campeonatu. Como resultáu d'esto y el so intentu de redestinar recursos pal NASCAR, Toyota anunció fora de temporada que dexaríen les series.

=== Resistencia ===
Na década de 1980 Toyota participaron con distintos sport prototipos de la [[Grupu C]] en distintos campeonatos. L'equipu oficial de la marca, [[TOM'S]] compitió nel [[Campeonatu Mundial de Resistencia]] y nes [[24 Hores de Le Mans]] hasta 1994, con resultancies variables; llogró un segundu llugar nes 24 Hores de Le Mans de 1992 con un [[Toyota TS010]] pilotáu por [[Masanori Sekiya]], [[Pierre-Henri Raphanel]], y [[Kenny Acheson]].

Coles mesmes la marca apostó'l [[Campeonatu IMSA GT]]; primero con un [[Toyota Celica]] na clase GTU, y depués acomuñóse con [[All American Racers]] pa competir na clase GTP, con sport prototipos como'l [[Eagle MkIII]] con motor Toyota, que llogró los títulos de pilotos en 1992 y 1993 llograos por [[Juan Manuel Fangio II]], según los títulos de constructores en dambos años. 

En 1997, Toyota empezó contratando personal pa participar de [[24 hores de Le Mans]], coles mires d'empezar un equipu de [[Fórmula 1]]. Los esfuercios de Toyota por un automóvil para Le Mans dieron como resultancia al [[Toyota GT-One]], que foi conducíu por ex-pilotos de Fórmula 1: [[Martin Brundle]], [[Thierry Boutsen]] y [[Ukyō Katayama]]. Los GT-One de doble turbocompresor y 3,6 llitros fueron batíos en 1998 y 1999 pero tuvieron cerca de la victoria, averiándose más tarde na carrera. Sicasí, el GT-One caltuvo'l récor de vuelta pal Circuitu de la Sarthe hasta 2006.

Toyota tornó a les carreres de resistencia en 2012, col [[Toyota TS030 Hybrid]] de la clase LMP1. Forníu con un sistema de propulsión híbridu llétricu, llogró cinco victories en 14 carreres apostaes nel [[Campeonatu Mundial de Resistencia]] (anque nenguna en Le Mans) y llogró dos subcampeonatos de marques de clase en 2012 y 2013. Pa 2014, la marca compitió col [[Toyota TS040 Hybrid]] nel Mundial de Resistencia; a pesar de nun consiguir la victoria en Le Mans, el sport prototipu socesor de TS030 llogró cinco victories nes 8 feches del campeonatu, llogrando'l títulu de pilotos absolutu con [[Sebastien Buemi]] y [[Anthony Davidson]], y el títulu de marques de la clase LMP1.

=== Fórmula 1 ===
{{AP|Toyota Racing|l1=Toyota Racing}}
[[Ficheru:Kamui Kobayashi (Toyota TF109) on Sunday at 2009 Abu Dhabi Grand Prix.jpg|miniaturadeimagen|250x250px|[[Toyota TF109]] de [[Kamui Kobayashi]] ({{F1|2009}}).]]
En 2002 Toyota empezó a participar en Fórmula 1 col Toyota Team Europe, basáu en [[Colonia (Alemaña)|Colonia]] ([[Alemaña]]). A pesar una enorme inversión, l'equipu caltener na metá de allunar.

En 2004, el diseñador [[Mike Gascoyne]] foi contratáu, y dexó l'equipu a metá de camín de la [[Temporada 2006 de Fórmula 1|temporada de 2006]]; dende 2005 l'equipu avanzara dende la zona media a les posiciones delanteres. [[Jarno Trulli]] consiguió dos segundes places y una tercer plaza nes primeres cinco carreres de la temporada, ayudando al equipu a caltener la segunda posición nel Campeonatu de Constructores mientres delles carreres.

En [[Temporada 2007 de Fórmula 1|2007]], Toyota suministró motores al equipu [[Williams F1|Williams]], quien consiguieron como meyor posición un tercer puestu en Canadá, ensin dexar de competir col so propiu equipu. Esta temporada supunxo un retrasu, pos l'equipu volvió a la parte Entemedia de la parrilla, solo dalgunes de les bones y habituales clasificaciones de [[Jarno Trulli]] maquillar. Llueu se fadría evidente que taben perdiendo dineru constantemente y que precisaben una victoria llueu.

En [[Temporada 2008 de Fórmula 1|2008]], el Toyota ye más competitivu y vuelve a les posiciones ''más o menos'' delantreres, consiguieron 2 podios, Trulli en Francia y Glock n'Hungría.
Williams-Toyota consiguió tamién 2 podios, dambos de Rosberg, pero ambos en carreres caótiques, demostrando que'l Williams yera peor que'l Toyota.

En [[Temporada 2009 de Fórmula 1|2009]] el Toyota sigue evolucionando meyor y nes 4 primeres carreres nun abandonen los puntos, amás xuben al podiu 3 d'eses 4 vegaes y asítiense 3ºs na clasificación. Trulli consiguió ponese 3º na clasificación n'Australia y Glock en China. Tres esti prometedor empiezu de 2009, les coses nun salen como s'esperaben, y yá nun puntúen con tanta frecuencia. Pero en Singapur, Glock consigue un podiu y Trulli otru en Xapón, Nesa carrera Glock mancóse y a partir d'ellí sustituyólu Kobayashi, amosándose bien competitivu y siendo un rival correosu. Esti debutante llogró 3 puntos.
Esi añu, Williams, sería'l postreru qu'usaría motores Toyota. Amosó ser el 4º meyor coche a principiu de temporada, sicasí nun consiguió nengún podiu, siendo la 2ª vegada que pasa eso, amás Nakajima nun consiguió nin un solu puntu frente a los 35,5 de Rosberg, quien tuvo a puntu de ganar la carrera de Malasia, que pudo ser la primer victoria pa un motor Toyota, yá que lideraba hasta la llegada de les caótiques paraes.
Esi añu Toyota abandonaría tres nun consiguir victories y cayer en bancarrota.

=== NASCAR ===
Toyota ye la primer marca non norteamericana en participar nes categoríes nacionales de la [[NASCAR]]. Compite col [[Toyota Tundra]] na [[NASCAR Truck Series]] y col [[Toyota Camry]] na [[NASCAR Cup Series]] y la [[Busch Series]].

=== Toyota Gazoo Racing ===
{{AP|Toyota Gazoo Racing}}
Toyota Gazoo Racing, ye'l nome col que se conoz a partir del añu [[2015]] al brazu deportivu de Toyota. El mesmu, ye una estructura encargada de la representación de la marca xaponesa a nivel global nes distintes disciplines del deporte motor nes que la marca participa. Internamente, cuenta con distintes divisiones qu'asumen la responsabilidá de llevar alantre'l nome, la imaxe y l'atención de los equipos que representen a Toyota en cada categoría, que son identificaes coles sigles de les categoríes nes que participen (a nivel mundial), o bien del país del que son orixinaries (nivel llocal o internacional).

== TRD ==
Toyota Racing Development (tamién conocíu pola so sigla TRD) ye'l tuning shop na casa de tolos Toyota, Lexus y Scion. TRD ye responsable tantu de la meyora de los coches de cai pa llograr más rendimientu y el sofitu a los intereses de carreres de Toyota en tol mundu. TRD produz diversos productos y accesorios tuning, incluyendo componentes de la suspensión de rendimientu, compresores y ruedes.

== Accionistes ==
Toyota cotiza públicamente na [[Bolsa de Tokiu]] sol númberu 7203 (primer seición) y nel {{nyse|TM}}.

== Participaciones ==
Toyota presenta nel so consolidáu estáu financieru 540 subsidiarias consolidaes y 226 afiliaos.
* Toyota Motor North America (100% - 2004)
* Toyota Canada Inc. propiedá al traviés de Toyota Motor North America
* [[Daihatsu|Daihatsu Motor Company]] (51,2% - 31 de marzu de 2005)
* [[Hino Motors]] (50,1% - 31 de marzu de 2005)
* Toyota Industries (23,5% - 31 de marzu de 2006)
* Aisin Seiki Co. (23,0% - 31 de marzu de 2005)
* TRUPU (24,74% - September 30, 2006))
* Fuji Heavy Industries (16,66% - Jun 28th 2008)
* PT Toyota Astra Motor (49% - 2003)
* PT Toyota Motor Manufacturing Indonesia (95% - 2003)
* Isuzu Motors (5,9% - 10 de payares de 2006)
* Mazda Motor Corp. (5% - 3 d'Agostu 2017)
* Toyota (5% en Yamaha Motor Co.)
13 de marzu de 2000

== Actividaes non automovilístiques ==

=== Robótica ===
Toyota tuvo desenvolviendo robots multitarea destinaos al cuidu de vieyos, la fabricación y l'entretenimientu. Toyota Financial Services Corporation apurre financiamientu a los veceros de Toyota.

=== Bioteunoloxía agrícola ===
Toyota invierte en dellos pequeños negocios y asociaciones en [[bioteunoloxía]], incluyendo:

* P.T. Toyota Bio Indonesia, en [[Lampung]], [[Indonesia]].
* Australian Afforestation Pty. Ltd., en [[Australia Occidental]] y [[Australia Meridional]].
* Toyota Floritech Co., Ltd., en Rokkasho-Mura, Distritu de Kamikita, [[Prefeutura d'Aomori]].
* Sichuan Toyota Nitan Development Co., Ltd., en [[Sichuan]], [[China]].
* Toyota Roof Garden Corporation en, Miyoshi-Cho, [[Prefeutura d'Aichi]].

== Auspicio ==
N'ochobre de 2009, Toyota fixo saber mundialmente el auspicio del club de fútbol City B. Fixeron un alcuerdu por 5 años dende xunetu de 2009 hasta avientu de 2014. El club lleva'l logo de Toyota nel centru del pechu de la camiseta. Tamién en 2009, empezó a venceyase comercialmente n'Arxentina colos Clubes San Isidro Club, Duendes R.C., Cardenales (Tucumán), Los Tordos (Mendoza) y La Tablada (Córdoba).

Mientres los años 2003-2008 patrocinó al equipu de fútbol español Valencia Club de Fútbol.

== Producción y ventes ==
{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align:right&quot;
|-
! rowspan=2 | Añu natural
! colspan=2 | Total
! colspan=2 | Xapón
|-
! Producción
! Ventes
! Producción
! Ventes
|-
| 2005
| 8.232.143&lt;ref name=ToyotaCY2005&gt;{{cita nota de prensa|url=http://www.toyota.co.jp/en/news/06/0126.html|títulu=TMC Announces Results for December 2005 and CY2005|editorial=Toyota Motor Corporation |fecha=26 de xineru de 2006 |fechaaccesu=18 d'ochobre de 2015}}&lt;/ref&gt;
|
| 4.611.076&lt;ref name=ToyotaCY2005/&gt;
| 2.368.817&lt;ref name=ToyotaCY2005/&gt;
|}

&lt;!--
'''Toyota Motor Corp.''' ('''TMC''') (en [[Idioma xaponés|xaponés]]: トヨタ自動車株式会社, ''Toyota jidōsha kabushiki kaisha'') ye un fabricante d'[[automóvil|automóviles]] del [[Xapón]].
[[Ficheru:Toyota Headquarter Toyota City.jpg|thumbnail|Toyota City ([[Xapón]])]]
Esta empresa toma'l so nome d'una variación del apellíu del so fundador [[Sakichi Toyoda]]. El cambéu ''Toyoda'' (トヨダ、豊田) ''Toyota'' (トヨタ) débese, per una parte, a la simplificación fonética, y por otra, a que'l númberu [[ocho|8]] ye de bon badagüeyu en Xapón, y son 8 los trazos con que s'escribe ''Toyota'' nel silabariu [[katakana]].

Nun principiu la empresa dedicar a la fabricación de telares nos años 1920. A finales de los años 1930 fúndase Toyota Motor y dedícase a la fabricación d'automóviles.

Gana posiciones nel mercáu local xaponés y en 1957 esporta'l so primer automóvil a los Estaos Xuníos. 

Nos años 1970 [[Taiichi Ohno]] enllanta en Toyota el [[métodu xustu a tiempu]] (Just in time), y la empresa llega a niveles de producción cimeres a los de cualquier compañía nel mundu del automóvil.

En 2003 la empresa convertir nel segundu productor mundial d'automóviles percima de [[Ford Motor Company]] y solamente superada por [[General Motors]] (GM). Nuna presentación realizada en payares de 2004 titulada &quot;Podemos y vamos facer&quot;, Toyota delineó planes agresivos p'aumentar la producción global a 8,5 millones de vehículos pa [[2006]], un retu directu pa GM.

El gastu añal de Toyota n'investigación y desenvolvimientu supero los 5.000 millones d'[[Euru|Euros]] mientres l'añu fiscal 2004-05, una alza frente a los US$4.500 billones a principios de la década.

Toyota Motor, cuenta con unes reserves d'efectivu de 3,3 billones de yenes, equivalentes a unos 25.000 millones d'Euros (setiembre [[2004]]). Esta cifra ye cimera al valor de mercáu d'empreses como GM o Ford Motor. En tol mundu, solamente [[Microsoft]] cuenta con reserves similares.
[[Imaxe:Prius2004.JPG|thumbnail|[[Toyota Prius]].]]

Anguaño la empresa ye líder na fabricación de vehículos ecolóxicos, gracies al ésitu comercial del so modelu Prius, un [[Vehículu híbridu]] que se comercializa n'Estaos Xuníos, Europa y Xapón. Per otra parte Toyota estableció alcuerdos con Peugeot y Citroen pa producir conjuntamente trés modelos de baxu costu pal mercáu européu a partir de 2005.

Otros modelos esitosos de automoviles son Yaris, Corolla y Camry. El modelu de [[SUV]] más esitosu ye'l [[Toyota RAV4]].
--&gt;

== Ver tamién ==
* [[Toyota F1]]
* [[Toyotismo]]
* [[Toyota Park]]
* [[Estadiu Toyota]]
* [[Estadiu Toyota (Texas)]]
* [[Toyota Field]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Toyota}}
* [https://global.toyota/ Páxina web oficial de Toyota.]

{{Tradubot|Toyota}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Toyota]]
[[Categoría:Fabricantes d'autobuses]]
[[Categoría:Fabricantes d'automóviles de Xapón]]
[[Categoría:Autorización Real]]
[[Categoría:Prefeutura d'Aichi]]
[[Categoría:Empreses fundaes en 1937]]
[[Categoría:Empreses patrocinadores d'equipos ciclistes]]
[[Categoría:Empreses de defensa de Xapón]]</text>
      <sha1>q88m26ee54rfenvx0yhlrj83knybol1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jabaco</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35628</id>
    <revision>
      <id>4488243</id>
      <parentid>3615313</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T00:42:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1397" sha1="8nk7kxuo1ecxyjr9meoctbeyzefmusa" xml:space="preserve">'''Jabaco''' ye un [[llinguaxe de programación]] [[freeware]] pa la [[máquina virtual Java]]. Dexa programar emplegando la sintaxis de [[Visual Basic|Visual Basic 6]] magar qu'implementa tamién la posibilidá de [[programación empobinada a oxetos]].

Anguaño esiste solamente una implementación d'esti llinguaxe que pue descargase y usase gratuitamente dende la páxina oficial del proyeutu.

El compilador Jabaco ye una aplicación Java que xenera a partir del códigu fonte Jabaco (Visual Basic 6) ''bytecodes'' executables pola [[máquina virtual Java]], ya inclúi un entornu integráu de desenvolvimientu ([[Entornu de desenvolvimientu integráu|IDE]]), y un depurador de códigu.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.jabaco.org/ The Jabaco Programming Language], páxina oficial del proyeutu Jabaco
* [http://visualbasic.about.com/od/usevb6/a/jabrev.htm Write VB6 Code for the Java Platform Using the New Jabaco Compiler] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906153241/http://visualbasic.about.com/od/usevb6/a/jabrev.htm |date=2015-09-06 }}
* [http://www.jabaco.org/wiki/Main_Page Jabaco-Wiki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120509154651/http://www.jabaco.org/wiki/Main_Page |date=2012-05-09 }}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Compiladores y interpretadores llibres]]
[[Categoría:Llinguaxes implementaos en Java]]</text>
      <sha1>8nk7kxuo1ecxyjr9meoctbeyzefmusa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Myiobius atricaudus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50174</id>
    <revision>
      <id>4488329</id>
      <parentid>4485249</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:02:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7681" sha1="ntf8ybfiw7d49yypbdeo0nym9kgzyfg" xml:space="preserve">{{Tradubot|Myiobius atricaudus}}
{{noaves}}
{{Ficha de taxón
| ''Moscareta colinegra''
| image = Myiobius atricaudus - Black-tailed Flycatcher.JPG
| image_caption = Exemplar de moscareta colinegra (''Myiobius atricaudus'') en [[São Luiz do Paraitinga]], [[estáu de São Paulo]], [[Brasil]].
| status = LC 
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =&lt;ref name=iucn&gt;{{IUCN |id = 22699726/0|asesores = BirdLife International|añu = 2012 |títulu = Myiobius atricaudus|edición IUCN = 2014.1|consultáu = 23 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Passeriformes]]
| familia = [[Tyrannidae]]
| genus = ''[[Myiobius]]''
| species = ''M. atricaudus''
| binomial = ''Myiobius atricaudus''
| binomial_authority = [[George Newbold Lawrence|Lawrence]], [[1862]]
| synonyms = 
| subdivision_ranks = subespecies
| subdivision =&lt;center&gt;7, vease testu }}.


'''''Myiobius atricaudus''''', tamién denomada '''atrapamoscas colinegro''' ([[Colombia]], [[Venezuela]]), '''mosquerito colinegro''' ([[Costa Rica]]) o '''assanhadinho-de-cauda-preta''' (en portugués [[Brasil]]),&lt;ref&gt;[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=ES&amp;avibaseid=608B826015B81497 Moscareta Colinegra (''Myiobius atricaudus'') Lawrence, 1863] en Avibase. Consultada'l 23 de xunu de 2014.&lt;/ref&gt; ye una [[especie]] d'[[ave]] [[Passeriformes|paseriforme]] perteneciente al [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] ''[[Myiobius]]'' qu'integra la familia [[Tyrannidae]].&lt;ref name=Cle&gt;Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson. 2013. The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.8. Downloaded from http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/&lt;/ref&gt; Habita n'[[América del Sur]] y [[América Central|Central]].

== Descripción == 
Mide 12,5&amp;nbsp;a 13&amp;nbsp;[[cm]]. Aseméyase enforma con ''[[Myiobius barbatus]]'' con quien ye sintópico n'enforma llugares. Ye verde oliva penriba, el machu con una mancha mariella oculta na corona; rabadilla mariella bien visible y cola negra (la más escura del so xéneru); gargüelu blancu y mariellu más uniforme pembaxo con pocu o nengún pardu. Goches llargues alredor del picu.&lt;ref name=TS&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=apc&gt;Ridgely, Robert, ''Myiobius atricaudus'', p. 222, en Gwyne, John, Ridgely, Robert, Tudor, Guy &amp; Argel, Martha, 2010. Aves do Brasil Vol.1 Pantanal e Cerrado. Editora Horizonte. ISBN 978-85-88031-29-6&lt;/ref&gt;

== Distribución y hábitat ==
Alcuéntrase en [[Brasil]], [[Colombia]], [[Costa Rica]], [[Ecuador]], [[Panamá]], [[Perú]] y [[Venezuela]].&lt;ref name=iucn&gt;&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
Habita en tou tipu de florestas tropicales y subtropicales, seques y húmedes, prefiriendo la cercanía d'agua. Na [[Amazonia]] prefier matos inundables siendo subsituído por ''M. barbatus'' en matos de tierra firme.&lt;ref name=iucn&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=TS&gt;Guia de Campu Avis Brasilis – Avifauna brasileira / Tomas Sigrist; ilustráu por Tomas Sigrist – São Paulo: Avis Brasilis, 2013; p. 400. ISBN 978-85-60120-25-3&lt;/ref&gt; Hasta los 1400 [[msnm]].&lt;ref&gt;Kirwan, Guy M. 2010. Black-tailed Flycatcher (Myiobius atricaudus), Neotropical Birds Online (T. S. Schulenberg, Editor). Ithaca: Cornell Lab of Ornithology; baxáu de Neotropical Birds Online: [http://neotropical.birds.cornell.edu/portal/species/overview?p_p_spp=452236 ''Myiobius atricaudus'']&lt;/ref&gt;

== Comportamientu ==
Presenta vezos bien asemeyaos a ''M. barbatus'', pero la rellación ecolóxica ente les dos especies nun ta perbién entendida. Vive dientro del matu, a baxu altor, xeneralmente en pareya, onde se xunta a bandaes mistes de la soviesca. Exhibe la so cola negra, abrir n'abanicu con frecuencia.&lt;ref name=TS&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=apc&gt;&lt;/ref&gt;

=== Alimentación ===
Aliméntase d'[[inseutu|inseutos]] que prinda mientres se mueve pola xamasca, solmenáu, abriendo la cola y baxando les ales darréu.&lt;ref name=apc&gt;&lt;/ref&gt;

=== Reproducción ===
Constrúi un nial suspendíu en cañes ente 2&amp;nbsp;y 6&amp;nbsp;[[metru|m]] del suelu, que consiste nuna bolsa en formatu de campana o daqué piriforme, con entrada inferior llateral.&lt;ref name=TS&gt;&lt;/ref&gt;

== Sistemática ==
=== Descripción orixinal ===
La especie ''M. atricaudus'' describióse per primer vegada pol ornitólogu d'Estaos Xuníos [[George Newbold Lawrence]] en [[1863]] sol mesmu nome científicu; llocalidá tipu «ismu de Panamá».&lt;ref name=ibc&gt;[http://ibc.lynxeds.com/species/black-tailed-flycatcher-myiobius-atricaudus (''Myiobius atricaudus'')] en IBC - The Internet Bird Collection. Consultada'l 23 de xunu de 2014.&lt;/ref&gt;

== Taxonomía ==
La [[subespecie]] ''portovelae'' delles vegaes ye arrexuntada cola nominal por cuenta de similaridades nel plumaxe y a les llendes xeográfiques ente los dos tar ruinamente definíos.&lt;ref name=ibc&gt;&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
Otres clasificaciones, como'l [[Congresu Ornitolóxicu Internacional|IOC]]&lt;ref&gt;Gill, F &amp; D Donsker (Eds). 2014. IOC World Bird List (v 4.2). Disponible en [http://www.worldbirdnames.org/bow/cotingas/ IOC – World Birds names - Cotingas, manakins, tityras &amp; becards]. Consultada'l 23 de xunu de 2014.&lt;/ref&gt; y Zoonomen,&lt;ref&gt;[http://www.zoonomen.net/avtax/pa1c.html Tityridae] en Zoonomen. Consultada'l 23 de xunu de 2014.&lt;/ref&gt; asitien esti [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] na familia [[Tityridae]]. Yá'l [[CBRO]] (Comité Brasilanu de Rexistru Ornitolóxicos) asitiar nuna nueva familia [[Onychorhynchidae]] &lt;small&gt;(Tello, Moyle, Marchese &amp; Cracraft, 2009)&lt;/small&gt;.&lt;ref&gt;Comitê Brasileiro de Registros Ornitológicos (2014) Llistes das aves do Brasil. 11ª Edição, 1/1/2014 (en português). Disponible en &lt;http://www.cbro.org.br&gt;. Consultáu'l 23 de xunu de 2014; p. 28.&lt;/ref&gt;

=== Subespecies ===
Reconócense 7&amp;nbsp;[[subespecie|subespecies]]&lt;ref name=Cle&gt;&lt;/ref&gt; estremaes en dos grupos, cola so correspondiente distribución xeográfica:&lt;ref name=ibc&gt;&lt;/ref&gt;

Grupu [[politípico]] ''atricaudus'':
* ''Myiobius atricaudus atricaudus'' &lt;small&gt;(Lawrence, 1863)&lt;/small&gt; - suroeste de [[Costa Rica]] escontra'l sur hasta l'oeste de [[Colombia]]. 
* ''Myiobius atricaudus modestus'' &lt;small&gt;([[Walter Edmond Clyde Todd|Todd]], 1912)&lt;/small&gt; - llocalmente nel centru y este de [[Venezuela]] (norte de [[Bolívar (Venezuela)|Bolívar]]). 
* ''Myiobius atricaudus portovelae'' &lt;small&gt;([[Frank Michler Chapman|Chapman]], 1924)&lt;/small&gt; - oeste d'[[Ecuador]] y noroeste de [[Perú]]. 
* ''Myiobius atricaudus adjacens'' &lt;small&gt;([[John Todd Zimmer|J. T. Zimmer]], 1939)&lt;/small&gt; - sur de Colombia, esti d'Ecuador, esti de Perú, y oeste de [[Brasil]] al sur del [[Ríu Amazones]]. 
* ''Myiobius atricaudus connectens'' &lt;small&gt;(J. T. Zimmer, 1939)&lt;/small&gt; - centro norte y nordeste de Brasil al sur del Amazones. 
* ''Myiobius atricaudus snethlagei'' &lt;small&gt;([[Carl Edward Hellmayr|Hellmayr]], 1927)&lt;/small&gt; - mariña del nordeste de Brasil. 
Y el grupu [[monotípicu]]:
* ''Myiobius atricaudus ridgwayi'' &lt;small&gt;([[Hans von Berlepsch|Berlepsch]], 1888)&lt;/small&gt; - sureste de Brasil.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{wikispecies}}
{{commonscat}}
* [http://ibc.lynxeds.com/species/black-tailed-flycatcher-myiobius-atricaudus Videos, semeyes y soníos de '''''Myiobius atricaudus'''''] en The Internet Bird Collection.
* [http://www.wikiaves.com.br/assanhadinho-de-cauda-preta Semeyes y soníos de '''''Myiobius atricaudus'''''] en Wikiaves.
* [http://www.xeno-canto.org/species/myiobius-atricaudus Soníos y mapa de distribución de '''''{{PAGENAME}}'''''] en xeno-canto.
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Myiobius|atricaudus]]
[[Categoría:Aves d'América del Sur]]
[[Categoría:Aves d'América Central]]
[[Categoría:Animales descritos en 1863]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>ntf8ybfiw7d49yypbdeo0nym9kgzyfg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Thryorchilus browni</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51424</id>
    <revision>
      <id>4488320</id>
      <parentid>4485350</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:58:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6817" sha1="3coopqugh76ifpdkjkyyoqtyl0fse52" xml:space="preserve">{{Tradubot|Thryorchilus browni}}
{{noaves}}
{{Ficha de taxón
| Cucarachero del bambú |
image = Thryorchilus browni -Costa Rica-8.jpg
| image_caption = Exemplar de cucarachero del bambú (''Thryorchilus browni'') en [[Costa Rica]].
| status = LC 
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =&lt;ref name=&quot;IUCN&quot;&gt;{{IUCN|asesores = [[BirdLife International]]|añu = 2012 |edición IUCN = 2014.3|consultáu = 16 d'avientu de 2014}}&lt;/ref&gt;
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Passeriformes]]
| familia = [[Troglodytidae]]
| genus = '''''Thryorchilus'''''
| genus_authority = [[Harry Church Oberholser|Oberholser]], 1904
| species = '''''T. browni'''''
| binomial = ''Thryorchilus browni''
| binomial_authority = ([[Outram Bangs|Bangs]]), [[1902]]
| subdivision_ranks = subspecies
| subdivision = &lt;center&gt;3
| synonyms = ''Troglodytes browni''&lt;ref name=ibc&gt;[http://ibc.lynxeds.com/species/timberline-wren-thryorchilus-browni Timberline Wren (''Thryorchilus browni'')] en IBC - The Internet Bird Collection. Consultada'l 16 d'avientu de 2014.&lt;/ref&gt; 
}}
'''''Thryorchilus browni''''', tamién denomináu '''mura del cantu del monte''' o '''soterrey del bambú''' ([[Costa Rica]]),&lt;ref&gt;[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=ES&amp;avibaseid=A3B575604D4D6AE6 Cucarachero del Bambú (''Thryorchilus browni'') (Bangs, 1902)] en Avibase. Consultada'l 16 d'avientu de 2014.&lt;/ref&gt; ye una [[especie]] d'[[ave]] [[Passeriformes|paseriforme]], la única perteneciente al [[Xéneru (bioloxía)|xéneru]] [[monotípicu]] '''''Thryorchilus''''' qu'integra la [[Familia (bioloxía)|familia]] [[Troglodytidae]]. Ye nativu d'[[América Central]].

== Descripción ==
Mide 10&amp;nbsp;[[cm]] y pesa 14&amp;nbsp;[[gramu|g]]. Ye relativamente pequeñu, de cola recortada, con ceyes anches y manches blanques sobre l'ala doblada. Los adultos son de color café leonado brillante percima, con un barreteado angostu y negru nes ales y la cola. Presenten de 5 a 6 primaries más esternes, con un cantu ampliu. Cunten con una ceya ancha y el [[aniellu ocular]] de color blancu. La llista postocular ye gruesa y café. Los llaos del pescuezu presenten un llistáu blancu y negru. Per debaxo son d'un blancu más o menos enllordiáu o un tisnáu fusco nos llaos; los lladrales son café anteado. La mexella ye gruesa, el quexal ye color carne y les pates son café claro. 
Nos especímenes xuveniles les ceyes, el gargüelu y el pechu presenten un tinte ante olivaceo; la nuca, los llaos del pescuezu y el pechu ostenten un llistáu fusco indistintu.&lt;ref name=inbio&gt;{{aut|Luis Humberto Elizondo}} [http://atta2.inbio.ac.cr/neoportal-web/species/Thryorchilus%20browni ''Thryorchilus browni''] en Biodiversidá de Costa Rica. Consultada'l 16 d'avientu de 2014.&lt;/ref&gt;

== Distribución y hábitat ==
Alcuéntrase nel centru y sur de [[Costa Rica]] y oeste de [[Panamá]].&lt;ref name=ibc/&gt;&lt;br /&gt;
Habita en carbes (especialmente de [[Bambusoideae|bambú]]) tropicales y subtropicales d'altitú y forestas montiegues húmedes&lt;ref name=&quot;IUCN&quot;/&gt; ente los 2800&amp;nbsp;y los 3600 &amp;nbsp;[[msnm]], sobremanera enriba de la llende cimera de la esistencia d'árboles.&lt;ref name=inbio/&gt;

== Comportamientu ==
Ye probable que formen pareyes mientres tol añu. Son activos y curiosos y frecuentemente llevanten y ximielguen la cola.&lt;ref name=inbio/&gt;

=== Alimentación ===
Busca ente los nuedos de fueyes, mete'l picu ente fueyes endolcaes y hendiduras. Mover a lo llargo de les cañes; dacuando tamién brinca pel suelu. Acostuma esnalar p'atrapar la preses del viesu de les fueyes o les cañes. Aliméntase d'[[inseutu|inseutos]] pequeños, guxanos o arañes.&lt;ref name=inbio/&gt;

=== Reproducción ===
La so [[Nial d'aves|nial]] consiste nuna pelota bueca con entrada llateral, texida por completu de fueyes de bambú, con un forru escasu de fibres fines, a un altor de 1 a 3 [[metru|m]], allugáu sobre un arbustu o un bambú. Ponen 2 güevos blancos, chiscaos finamente con café pálido per toos llaos. Reproducir d'abril a xunu.&lt;ref name=inbio/&gt;

== Sistemática ==
=== Descripción orixinal ===
La especie ''T. browni'' describióse per primer vegada pol ornitólogu d'Estaos Xuníos [[Outram Bangs]] en [[1902]] sol nome científicu ''Troglodytes browni''; llocalidá tipu «Volcán de Chiriquí, 3050 m, Chiriquí, Panamá».&lt;ref name=ibc/&gt;
=== Taxonomía ===
Recuerda a los integrantes de ''[[Henicorhina]]'' en munchos aspeutos (cantar, plumaxe, nial), pero recién trabayos d'analises d'[[Adn|ADN]] suxeren que ye más próximu a ''[[Troglodytes]]''; anguaño asitiáu nel so propiu xéneru pola mayoría de los autores, pendiente de más investigaciones. La validái de les [[subespecie|subespecies]] ye apostada, y sería meyor considerada [[monotípica]].&lt;ref name=ibc/&gt;
=== Subespecies ===
Según la clasificación Clements Checklist 6.9,&lt;ref name=cle&gt;{{aut|Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson}}. 2014. The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.9. Downloaded from [http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ Downloadable checklist|Clements Checklist 6.9]&lt;/ref&gt; reconócense 3&amp;nbsp;[[subespecies]], cola so correspondiente distribución xeográfica:&lt;ref name=ibc/&gt;

* ''Thryorchilus browni ridgwayi'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;Bangs, 1906&lt;/span&gt; - tierres altes del centru de [[Costa Rica]] ([[Volcán Turrialba]], [[Volcán Irazú]] y árees axacentes). 
* ''Thryorchilus browni basultoi'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;[[Robert Ridgway|Ridgway]], 1908&lt;/span&gt; - [[Cordal de Dota]], nel centru sur de Costa Rica. 
* ''Thryorchilus browni browni'' &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps&quot;&gt;(Bangs, 1902)&lt;/span&gt; - oeste de [[Panamá]] ([[Volcán Barú]], [[Volcán de Chiriquí]], [[Cuetu Copete]]).

El [[Congresu Ornitolóxicu Internacional]] (IOC) (Versión 4.4, 2014)&lt;ref name=ioc&gt;{{aut|Gill, F &amp; D Donsker (Eds)}}. 2014. IOC World Bird List (v 4.4). doi:10.14344/IOC.ML.4.4. Disponible en [http://www.worldbirdnames.org/bow/sugarbirds/ IOC – World Birds names - Dapple-throats, sugarbirds, fairy-bluebirds, kinglets, hyliotas, wrens &amp; gnatcatchers ]. Consultada'l 16 d'avientu de 2014.&lt;/ref&gt; considerar [[monotípica]]. 

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{wikispecies}}
{{commonscat}}
* [http://ibc.lynxeds.com/species/timberline-wren-thryorchilus-browni Videos, semeyes y soníos de '''''Thryorchilus browni'''''] en The Internet Bird Collection.
* [http://www.xeno-canto.org/species/Thryorchilus-browni Soníos y mapa de distribución de '''''Thryorchilus browni'''''] en xeno-canto.
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Troglodytidae]]
[[Categoría:Aves d'América Central]]
[[Categoría:Xéneros monotípicos d'aves]]
[[Categoría:Animales descritos en 1902]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>3coopqugh76ifpdkjkyyoqtyl0fse52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ji Draconis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53171</id>
    <revision>
      <id>4488386</id>
      <parentid>4272894</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T08:47:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3938" sha1="luq54vm8rdpte62fxhiui083cpwpbfr" xml:space="preserve">{{Tradubot|Ji Draconis}}
{{ficha d'oxetu celeste}}
'''Ji Draconis''' o '''Chi Draconis''' (χ Dra / 44 Draconis / HD 170153)&lt;ref&gt;[http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?protocol=html&amp;Ident=chi+dra&amp;NbIdent=1&amp;Radius=2&amp;Radius.unit=arcmin&amp;submit=submit+id Chi Dra -- Star in double system] ([[SIMBAD]])&lt;/ref&gt; ye un [[sistema estelar]] na [[constelación]] de [[Draco (constelación)|Draco]] de [[magnitú aparente]] +3,55. Dacuando recibe'l nome de '''Batentaban Borealis''', proveniente del [[Idioma árabe|árabe]] بطن الثعبان ''baţn al-thubān'', que'l so significáu ye «el banduyu del dragón».
Alcuéntrase relativamente próximu al [[Sistema Solar]], a namái 26,3 [[añu lluz|años lluz]] de distancia.

Ji Draconis ye una [[estrella binaria]], que la so componente principal, '''Ji Draconis A''', ye una [[nana mariella]] de [[tipu espectral]] F7V con una [[temperatura efectivo]] de 6150 [[Kelvin|K]].
Casi dos veces más lluminosa que'l [[Sol]], la so masa ye un 3% mayor que la [[masa solar]]&lt;ref name=Torres&gt;{{cita publicación
| autor = Torres, G.; Andersen, J.; Giménez, A.
| títulu = Accurate masses and radii of normal stars: modern results and applications
| añu = 2010
| publicación = The [[Astronomy and Astrophysics]] Review
| volume = 18
| númberu = 1-2
| id = páxs. 67-126 
| url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2010A%26ARv..18...67T&amp;db_key=AST&amp;nosetcookie=1
}}&lt;/ref&gt; y tien un radiu averáu de 1,12 [[radiu solar|radios solares]].
La so compañera estelar, '''Ji Draconis B''', ye una [[nana naranxa]] de tipu espectral K0V y 4950 K de temperatura.
La so masa ye de 0,74 mases solares y relluma con una lluminosidá equivalente al 29% de la [[lluminosidá solar]].&lt;ref name=Torres/&gt;

La separación ente dambes componentes varia ente 0,6 y 1,4 [[unidá astronómica|UA]] a lo llargo d'una [[órbita]] [[Escentricidá (ciencies exautes)|escéntrica]] que completen cada 280,55 díes. La [[zona de habitabilidad]] asítiase alredor de les 1,45 UA del [[centru de mases]], demasiáu cerca de dambes estrelles por que la órbita d'un hipotéticu [[planeta]] fuera estable.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.solstation.com/stars/chidrac2.htm |títulu=Chi Draconis (Solstation) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060506160258/http://solstation.com/stars/chidrac2.htm |fechaarchivu=2006-05-06 }}&lt;/ref&gt;

Nun esiste consensu tocantes a la edá d'esti sistema; un estudiu indica una edá de 5.300 millones d'años,&lt;ref name=Geneva2009/&gt; pero otru aumenta dicha cifra a más de 10.000 millones d'años.&lt;ref name=Ramirez&gt;{{cita publicación
| autor = Ramírez, I.; Allende Prieto, C.; Lambert, D. L.
| títulu = Oxygen abundances in nearby stars. Clues to the formation and evolution of the Galactic disk
| añu = 2007
| publicación = [[Astronomy and Astrophysics]]
| volume = 456
| númberu = 1
| id = páxs. 271-289 (Tabla consultada en CDS)
| url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2007A%26A...465..271R&amp;db_key=AST&amp;nosetcookie=1
}}&lt;/ref&gt;
La so [[cinemática]], sicasí, suxer que ye una estrella del discu finu —como'l Sol— magar el so [[metalicidá]] ye equivalente al 39% de la solar ([Fe/H] = -0,41).&lt;ref name=Geneva2009&gt;{{cita publicación
| autor = Holmberg, J.; Nordström, B.; Andersen, J.
| títulu = The Geneva-Copenhagen survey of the solar neighbourhood. III. Improved distances, ages, and kinematics
| añu = 2009
| publicación = [[Astronomy and Astrophysics]] 
| volume = 501
| númberu = 3
| id = páxs. 941-947 (Tabla consultada en CDS)
| url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2009A%26A...501..941H&amp;db_key=AST&amp;nosetcookie=1
}}&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Llista d'estrelles brilloses más cercanes]]

== Referencies ==
{{llistaref}}
{{CieluWD}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Estrelles]]
[[Categoría:Nanes marielles]]
[[Categoría:Nanes naranxes]]
[[Categoría:Estrelles binaries]]
[[Categoría:Constelación de Draco]]</text>
      <sha1>luq54vm8rdpte62fxhiui083cpwpbfr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ji1 Orionis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53180</id>
    <revision>
      <id>4488385</id>
      <parentid>3793502</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T08:44:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6126" sha1="ej4v3ddlxzjifk79y7hq4iqidniurgw" xml:space="preserve">{{Tradubot|Ji1 Orionis}}
{{Ficha d'estrella |nome =
 Ji1 Orionis
|imaxe = 
|imaxe_tamañu = 
|imaxe_pie = 
|desc = 
|añu = 
&lt;!-- Datos d'observación --&gt;
|dómina = [[J2000.0]]
|constelación = [[Orión (constelación)|Orión]]
|α = 05h 54m 22,98s
|δ = +20º 16’ 34,2’’
|magapa_v = +4,41
|color = 
&lt;!-- Carauterístiques físiques --&gt;
|clase = G0V
|tipu = 
|msol = 1,03
|diam = 
|dsol =
|radio = 
|rsol = 1,05
|índiz = 
|índiz_ub= 
|índiz_vr= 
|índiz_ri= 
|magabs_v = +4,67
|gravedá = 
|lumen = 1,08
|temp = 5942 ± 26
|metal = [Fe/H] = -0,04
|rota = 8 díes
|vari = 
|osci = 
|edá = 100 &amp;times; 10⁶ años
&lt;!-- Astrometría --&gt;
|movα = 
|movδ = 
|vel_rad = -13,5
|dist_al = 28,7 ± 0,2
|dist_pc = 
|parax = 115,43 ± 0,27
&lt;!-- Sistema --&gt;
|comp = 2
|acomp = 
|pla = 
&lt;!-- Referencies --&gt;
|simbad = chi1+Ori
|nsted = 
|aricns = 
|epe = 
&lt;!-- Otres designaciones --&gt;
|nomes =54&amp;nbsp;Orionis / [[Catálogu Henry Draper|HD]]&amp;nbsp;39587 / [[Bright Star Catalogue|HR]]&amp;nbsp;2047 / [[Catálogu Hipparcos|HIP]]&amp;nbsp;27913 / [[Catálogu Gliese|GJ]]&amp;nbsp;222 / [[Catálogu SAO|SAO]]&amp;nbsp;77705 
}}

'''Ji1 Orionis''' o '''Chi1 Orionis''' (χ&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Ori / 54 Orionis)&lt;ref&gt;[http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?protocol=html&amp;Ident=Chi1+Ori&amp;NbIdent=1&amp;Radius=2&amp;Radius.unit=arcmin&amp;submit=submit+id Chi1 Orionis] ([[SIMBAD]])&lt;/ref&gt; ye una [[estrella]] na [[constelación]] d'[[Orión (constelación)|Orión]] de [[magnitú aparente]] +4,41. Comparte la [[denominación de Bayer]] «[[Ji]]» con [[Ji2 Orionis]], magar nun esiste rellación física ente elles: ente que Ji1 Orionis ye una estrella cercana distante 28,7 [[añu lluz|años lluz]], Ji2 Orionis alcuéntrase a unos 4900 años lluz del [[Sistema Solar]].

== Carauterístiques ==
Ji1 Orionis ye una [[nana mariella]] de [[tipu espectral]] G0V, non bien distinta del [[Sol]], con una temperatura de 5942 ± 26 [[kelvin|K]],&lt;ref name=Wu/&gt; unos 160 K más caliente que la nuesa estrella.
La so [[lluminosidá]] ye un 8% superior a la [[lluminosidá solar]] y la so masa ye apenes un 3% mayor que la del [[Sol]].&lt;ref name=Takeda&gt;{{cita publicación
| autor = Takeda, Genya; Ford, Eric B.; Sills, Alison; Rasio, Frederic A.; Fischer, Debra A.; Valenti, Jeff A.
| títulu = Structure and Evolution of Nearby Stars with Planets. II. Physical Properties of ~1000 Cool Stars from the SPOCS Catalog
| añu = 2007
| publicación = The Astrophysical Journal Supplement Series
| volume = 168
| númberu = 2
| id = páxs. 297-318 
| url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2007ApJS..168..297T&amp;db_key=AST&amp;nosetcookie=1
}}&lt;/ref&gt;
Tocantes al so tamañu, tien un radiu de 1,047 ± 0,053 [[radiu solar|radios solares]].&lt;ref name=Belle&gt;{{cita publicación
| autor = van Belle, Gerard T.; von Braun, Kaspar
| títulu = Directly Determined Linear Radii and Effective Temperatures of Exoplanet Host Stars
| añu = 2009
| publicación = [[The Astrophysical Journal]]
| volume = 694
| númberu = 2
| id = páxs. 1085-1098
| url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2009ApJ...694.1085V&amp;db_key=AST&amp;nosetcookie=1
}}&lt;/ref&gt;
El so [[periodu de rotación]] ye menos d'un terciu del que tien el Sol, lo que produz actividá magnética y [[radiación X]]. Con una edá envalorada de 100 millones d'años, paez ser muncho más nuevu que la nuesa estrella, que la so edá ye de 4600 millones d'años.&lt;ref name=Jim_Kaler&gt;[http://www.astro.uiuc.edu/~kaler/sow/chi1ori.html Chi1 Orionis (Stars, Jim Kaler)]&lt;/ref&gt;
Amuesa una [[metalicidá]] comparable a la solar ([Fe/H] = -0,04).&lt;ref name=Wu&gt;{{cita publicación
| autor = Wu, Yue; Singh, H. P.; Prugniel, P.; Gupta, R.; Koleva, M.
| títulu = Coudé-feed stellar spectral library - atmospheric parameters
| añu = 2011
| publicación = [[Astronomy and Astrophysics]]
| volume = 525
| númberu =
| id = A71
| url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2011A%26A...525A..71W&amp;db_key=AST&amp;nosetcookie=1
}}&lt;/ref&gt;

Ji1 Orionis forma parte de la corriente d'estrelles de l'[[Asociación estelar del sietestrellu]].&lt;ref name=Nakajima&gt;{{cita publicación
| autor = Nakajima, Tadashi; Morino, Jun-Ichi; Fukagawa, Misato
| títulu = Potential Members of Stellar Kinematical Groups within 20 pc of the Sun
| añu = 2010
| publicación = [[The Astronomical Journal]]
| volume = 140
| númberu = 3
| id = páxs. 713-722
| url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2010AJ....140..713N&amp;db_key=AST&amp;nosetcookie=1
}}&lt;/ref&gt;
La estrella conocida más cercana a ella ye la [[nana colorada]] [[Gliese 232]], distante 3,6 años lluz.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.solstation.com/stars/chi1ori2.htm |títulu=Chi1 Orionis (Solstation) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081208193536/http://www.solstation.com/stars/chi1ori2.htm |fechaarchivu=2008-12-08 }}&lt;/ref&gt;

== Compañera estelar ==
Ji1 Orionis tien una compañera estelar de 0,15 mases solares que completa una [[órbita]] alredor d'ella cada 14,1 años. A una distancia media de 6,1 [[unidá astronómica|UA]], xira nuna [[órbita]] [[Escentricidá (ciencies exautes)|escéntrica]] (ε = 0,45)&lt;ref name=Eggleton&gt;{{cita publicación
| autor = Eggleton, P. P.; Tokovinin, A. A.
| títulu = A catalogue of multiplicity among bright stellar systems
| añu = 2008
| publicación = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]
| volume = 389
| númberu = 2
| id = páxs. 869-879
| url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2008MNRAS.389..869Y&amp;db_key=AST&amp;nosetcookie=1
}}&lt;/ref&gt; que fai la separación ente dambes varie ente 3,3 y 8,9 UA. Considerando la mocedá del sistema, la compañera de baxa masa posiblemente entá tea nel procesu d'axuste internu y nun llegó a la llamada «edá cero», momentu nel cual empiézase a contabilizar la edá d'una estrella. A partir d'esi puntu va empezar la so andadura como una [[nana colorada]] de tipu M6.&lt;ref name=Jim_Kaler/&gt;

== Ver tamién ==
* [[Llista d'estrelles brilloses más cercanes]]

== Referencies ==
{{llistaref}}
{{CieluWD}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Estrelles]]
[[Categoría:Nanes marielles]]
[[Categoría:Estrelles binaries]]
[[Categoría:Constelación d'Orión]]</text>
      <sha1>ej4v3ddlxzjifk79y7hq4iqidniurgw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jessica Alba</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55027</id>
    <revision>
      <id>4488380</id>
      <parentid>4482609</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T08:14:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 8 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21902" sha1="kt028bpluwjv60knqi7gkbuwy9cwzcj" xml:space="preserve">{{Tradubot|Jessica Alba}}
{{persona}}
'''Jessica Marie Alba''' {{nym}}&lt;ref name=&quot;AlbaH&quot;&gt;{{cita web |url=http://movies.msn.com/celebrities/celebrity-biography/jessica-alba/ |títulu=Jessica Alba:Biography on MSN |fechaaccesu=14 de xunetu de 2008 |añu=2008 |editorial=MSN |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120603130314/http://movies.msn.com/celebrities/celebrity-biography/jessica-alba/ |fechaarchivu=2012-06-03 }}&lt;/ref&gt;, meyor conocida como '''Jessica Alba''', ye una [[Actuación|actriz]] d'[[Estaos Xuníos]] de [[cine]] y [[televisión]]. Empezó les sos apaiciones pa televisión y cine a los trelce años en ''[[Camp Nowhere]]'' y ''[[The Secret World of Alex Mack]]'' en 1994. Alba saltó a la fama como actriz principal na serie ''[[Dark Angel (serie de televisión)|Dark Angel]]'' en 2000 hasta 2002. Depués apaeció en delles películes incluyendo ''[[Honey, la reina del baille|Honey]]'', ''[[Sin City (película)|Sin City]]'', ''[[Fantastic Four (película)|Fantastic Four]], [[Into the Blue (película)|Into the Blue]], [[Fantastic Four: Rise of the Silver Surfer]]'' y ''[[Good Luck Chuck]]'' en 2007.

Alba ye considerada un símbolu sexual, y de cutiu xenera atención de los medios pol so aspeutu. Apaeció na seición &quot;Hot 100&quot; de ''[[Maxim (revista)|Maxim]]'' y foi votada númberu unu en AskMen.com en &quot;Les 99 muyeres más deseyaes&quot; en 2006, como tamién &quot;La muyer más sexy del mundu&quot; por ''[[FHM]]'' en 2007. L'usu de la so imaxe na portada de ''[[Playboy]]'' en marzu de 2006 provocó una demanda per parte d'ella, que depués foi abandonada. 

Tamién ganó dellos premios poles sos actuaciones, incluyendo Actriz d'eleición de ''[[Teen Choice Awards]]'' y el Premiu Saturn como meyor actriz en televisión, y una nominación al [[Premios Globu d'Oru|Globu d'Oru]] pol so papel na serie ''[[Dark Angel (serie)|Dark Angel]].''

== Biografía ==

Jessica Alba ye la fía de Mark Alba y Catherine Jensen y tien un hermanu menor, [[Joshua Alba|Joshua]]. La so madre ye d'ascendencia [[danesa]] y [[Francia|francu]]-[[Canadá|canadiense]], y el so padre ye de [[Méxicu]]. Mientres la so infancia la so familia treslladóse a [[Biloxi]], [[Mississippi]]. Tres años más tarde, el so padre, miembru de la Fuercia Aérea, decidió volver a California, pa más tarde dir a [[Del Ríu]] ([[Texas]]), enantes d'asitiase finalmente nel sur de California. Jessica cuntaba entós con nueve años.

Jessica sufrió munches enfermedaes mientres la infancia: tuvo [[Atelectasia|pulmones colapsaos]] en dos causes, [[neumonía]] 4-5 vegaes al añu, rotura del [[Apéndiz vermiforme|apéndiz]] y un duviesu [[Amígdala (anatomía)|amigdalar]]. Amás careció d'[[asma]]. Por cuenta de les frecuentes hospitalizaciones, yera una desconocida ente los sos compañeros de colexu. Jessica tamién reconoció que sufrió de [[trestornu obsesivu-compulsivu]]s mientres la so infancia.&lt;ref&gt;{{cita noticia| url = http://www.news.com.au/entertainment/story/0,23663,22244110-5006050,00.html| títulu = My obsession |apellíu = Cullen | nome = Denise | formatu = Reprint from [[Sunday Telegraph]]| editorial = [[News.com.au]]| fecha = 19 d'agostu de 2007 | fechaaccesu = 12 d'avientu de 2007|urlarchivu=https://archive.today/FI5R|fechaarchivu=26 de mayu de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Interview on ''[[The Tonight Show with Jay Leno (1992 TV series)|The Tonight Show with Jay Leno]]''; 26 September 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.contactmusic.com/info/jessica_alba &quot;Jessica Alba - Contactmusic.com&quot;]. ''contactmusic.com''. Retrieved August 1, 2010.&lt;/ref&gt; Jessica Alba terminó los sos estudios secundarios a los 16 años, y darréu afilióse al [[Atlantic Theater Company]].&lt;ref name=&quot;peoplealba&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.people.com/people/jessica_alba |títulu=Jessica Alba|fechaaccesu=23 d'abril de 2008 |obra= [[People (magacín)|People]]}}&lt;/ref&gt;

== Carrera ==

Encaprichada cola idea de ser actriz desque tenía cinco años, nun foi hasta los dolce cuando tomó la so primer clase de teatru. Nueve meses más tarde, foi contratada por un axente de cine y llogró'l so primer papel en 1993 na comedia ''[[Camp Nowhere]]'' (1994). Contratada en principiu por dos selmanes, llegó-y el so gran oportunidá cuando una actriz protagonista abandonó'l so papel de secute. Jessica almite que nun foi'l so prodixosu talentu o'l so encantu lo que fizo al direutor decantase por ella pa reemplazala, sinón el so pelo, bien paecíu al de l'actriz orixinal. Asina, el trabayu de dos selmanes allargar a dos meses y Jessica terminó la película consiguiendo una gran reconocencia.

[[Ficheru:Jessica Alba cropped.jpg|thumb|left|200px|Jessica Alba en 2007]]
Empezó a trabayar pola so cuenta na televisión en 1994 con un papel recurrente na serie risible de Nickelodeon ''[[The Secret World of Alex Mack]]'' (1994). Interpretó a una moza insoportable dedicada a face-y la vida imposible a la protagonista, interpretada por [[Larisa Oleynik]]. Esi mesmu añu, consiguió'l papel de Maya en [[Flipper – The New Adventures]] (1995) y participó nos dos primeres temporaes de la serie. Pasó tol añu grabando la primer temporada d'episodios n'Australia.

En 1996 apaeció en Venus Rising (1995) como Young Eve. En 1997 apaeció en The Dini Petty Show (1989), un espectáculu canadiense, y faló sobre'l so papel en Flipper y la so carrera como actriz polo xeneral pero al añu siguiente decidió nun siguir nesta serie y retiróse a la fin del últimu episodiu de la segunda temporada de Flipper – The New Adventures. Empezó, en 1998, a trabayar en ''P.O.N.K.S.'' (1999). Poco dempués, en 1998, apaeció como Melissa en ''Brooklyn South'' (1997). El mesmu añu apaeció en dos episodios de ''Beverly Hills, 90210'' (1990) como Leanne, y en dos episodios de ''The Love Boat: The Next Wave'' (1998). Apaeció en ''Teen Magacín'' en 1995 y en delles revistes europees mientres los siguientes años, inclusive foi portada de ''Vanity Fair'' en febreru de 1999. Amás, consiguió papeles importantes en dos películes esi mesmu añu: ''Nunca me besaron'' (1999) y ''Idle Hands'' (1999). Nel añu 2000 consiguió tamién papeles en ''Paranoya'' (2000) ''Dark Angel'' xunto a Jensen Ackles (2000). Fantastic Four y Silver Surfer (2007).

Jessica, gran nadadora y buceadora col certificáu PADI, realizó un show que-y dexó xugar colos delfines. L'ésitu de la serie fixo posible una segunda temporada, que tamién protagonizó. La so implicación na serie duró dende 1995 hasta 1997. Desque la serie terminó, Jessica apaeció en numberosos espectáculos y películes na televisión.

== Imaxe pública ==
[[Ficheru:Jessica Alba @ Declare Yourself Inauguration Ball (cropped).jpg|thumb|right|200px|Jessica en 2007]]
Alba tarrez ser encasillada como un &quot;sex kitten&quot; basada na mayoría de papeles que-y ufierten, comento, &quot;De dalguna forma, nun creo qu'esto-y asocede a [[Natalie Portman]].&quot; Na entrevista, Alba dixo que quier ser tomada en serio como actriz, pero cree que tien que faer películes qu'otra manera nun ta interesada de construyir na so carrera, señalando qu'a lo llargo espera ser más selectiva nos sos proyeutos de película.&lt;ref name=&quot;afwt&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.moono.com/news/news01099.html |títulu=Alba Fears Whore Typecast |fechaaccesu=31 de xunetu de 2007 |obra=WEEN |editorial=Moono |fecha=9 de payares de 2005}}&lt;/ref&gt; Alba tamién caltién una estricta cláusula de non-desnudos nel so contratu. Dióse-y la opción d'apaecer desnuda en ''[[Sin City]]'' película de los direutores, pero tornó la ufierta, diciendo: &quot;Yo nun faigo desnudos. Yo non. Seique eso faime una mala actriz. Seique nun voi ser contratada en delles coses. Pero tengo demasiada ansiedá.&quot; Ella comentó d'una sesión de semeyes pa [[GQ]] na que taba vistida con poca ropa, &quot;Nun queríen que me ponga les bragues de güela, pero Díxi-y: 'Si yo voi tar topless preciso usar bragues de abuelita.&quot;&lt;ref name=&quot;christian&quot;&gt;{{cita web |apellíu=Gardetta |nome=Dave |url=http://www.contactmusic.com/new/xmlfeed.nsf/mndwebpages/alba%20turns%20her%20back%20on%20christian%20pals%20who%20made%20her%20feel%20ashamed |títulu=Alba Turns Her Back on Christian Pals Who Made Her Feel Ashamed |fechaaccesu=23 d'abril de 2008 |obra=[[GQ]] |editorial=[[Contactmusic.com]] |fecha=23 de marzu de 2005}}&lt;/ref&gt;

== Vida personal ==
=== Relixón ===
[[Ficheru:Jessica Alba 2011.jpg|thumb|right|200px|Jessica en 2011]]
Alba foi criada como católica,&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://movies.msn.com/movies/article.aspx?news=458443&amp;gt1=28101 |títulu=Movies.msn.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100220135941/http://movies.msn.com/movies/article.aspx?news=458443 |fechaarchivu=2010-02-20 }}&lt;/ref&gt; al traviés de los sos años d'adolescente,,&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Gardetta|nome=Dave|url=http://men.style.com/gq/features/full?id=content_847 |títulu=The Sinner|fechaaccesu=23 d'abril de 2008 |obra=[[GQ]]|editorial=[[Style.com]]|mes=abril | añu=2005 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080416165610/http://men.style.com/gq/features/full?id=content_847 |fechaarchivu = 16 d'abril de 2008}}&lt;/ref&gt; pero dexó la ilesia dempués de cuatro años, porque sintió que taba siendo xulgada pola so apariencia. Esplicó: &quot;Los homes mayores me coqueteaban, y el mio sacerdote dixo que yera porque llevaba ropa provocatible, cuando nun lo faía. A cencielles faíame sentir como sí nun fuera deseable al sexu opuesto, que yera la mio culpa, y fíxome avergoñame del mio cuerpu y de ser una muyer.&lt;ref&gt;{{cita web | fecha=11 d'ochobre de 2006 | fechaaccesu=14 de mayu de 2009 | títulu=Alba Alters Religious Beliefs | url=http://www.moono.com/news/news03203.html | editorial=moono.com}}&lt;/ref&gt;

Alba tamién tenía oxeciones a les condenes de la Ilesia sobre les [[rellaciones sexuales prematrimoniales]] y la [[homosexualidá]], y lo qu'ella vio como una fuerte falta de modelos femeninos na Biblia. Esplicó: &quot;Pensé que yera una guía prestosa, pero ensin dulda nun yera como diba vivir la mio vida.&quot;&lt;ref name=&quot;Elle2006&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.elle.com/coverstory/9917/jessica-alba.html | títulu = Jessica Alba – ELLE | apellíu = Itzkoff | nome = Dave | editorial = Elle.com | fechaaccesu = 12 d'avientu de 2007 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071128005412/http://www.elle.com/coverstory/9917/jessica-alba.html | fechaarchivu = 2007-11-28 }}&lt;/ref&gt; El so &quot;devoción relixosa empezó a menguar&quot; a los 15 años cuando actuó como convidada con [[gonorrea]] nel gargüelu nel episodiu de la serie de ''[[Chicago Hope]]'' en 1996. Los sos amigos na Ilesia reaccionaron negativamente al so papel, faciendo perder la so fe na Ilesia.&lt;ref name=peoplebio&gt;{{cita web|autor=Jessica Alba |url=http://www.people.com/people/jessica_alba/biography |títulu=Jessica Alba Biography |obra=People |fechaaccesu=2 de setiembre de 2009}}&lt;/ref&gt; Sicasí, dixo qu'inda caltién la so creencia en Dios a pesar de salir de la Ilesia.&lt;ref name=&quot;new&quot;&gt;{{cita web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2001_Sept_10/ai_78019584|títulu=Glamour's October Cover Girl – Dark Angel Jessica Alba Reveals Her Obsessions, Love, and God – p.256; October issue on newsstands Sept. 11, 2001 | autor=Glamour Magacín|fechaaccesu=18 de mayu de 2008 |añu=2008 |editorial=[[Glamour Magacín]]}}&lt;/ref&gt;

=== Rellaciones y familia ===

Mientres filmaba ''Dark Angel'' en xineru de 2000, Alba empezó una rellación de tres años con [[Michael Weatherly]], que causó discutiniu por cuenta de la diferencia d'edá de doce años.&lt;ref&gt;{{cita noticia | url = https://www.imdb.com/news/wenn/2001-10-16#celeb3 | títulu = Dark Angel Lovers Defend Relationship | fechaaccesu =29 d'avientu de 2007 | obra=WENN | fecha = 16 d'ochobre de 2001}}&lt;/ref&gt; Weatherly propúnxo-y casoriu a Alba nel so cumpleaños númberu 20, ella aceptó.&lt;ref name=&quot;indalba&quot;&gt;{{cita noticia |url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/film-and-tv/features/jessica-alba-she-wooed-hollywood-with-her-sultry-looks-ndash-but-now-shes-getting-serious-812464.html |títulu=Jessica Alba: She wooed Hollywood with her sultry looks – but now she's getting serious |apellíu=Mottram|nome=James|fechaaccesu=23 d'abril de 2008 |obra=The Independent |allugamientu=UK | fecha=21 d'abril de 2008}}&lt;/ref&gt; N'agostu de 2003, Alba y Weatherly anunciaron que terminaren la so rellación. En xunetu de 2007, Alba faló sobre la so rotura, diciendo &quot;Nun sé por qué comprometí. Yera virxe. Él yera 12 años mayor que yo. Pensé que me conocía meyor. Los mios padres nun taben felices. Ellos son realmente relixosos. Ellos creen que Dios nun dexaría la Biblia siendo escrita sí nun fuera lo que se supón que creeríen. Soi dafechu distintu.&quot;&lt;ref name=&quot;starpulse&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.starpulse.com/news/index.php/2007/07/11/jessica_alba_s_parental_relationship_was/|títulu=Jessica Alba's Parental Relationship Was Strained By Engagement|fechaaccesu=23 d'abril de 2008|obra=Starpulse|fecha=11 de xunetu de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080531001548/http://www.starpulse.com/news/index.php/2007/07/11/jessica_alba_s_parental_relationship_was/|fechaarchivu=2008-05-31}}&lt;/ref&gt; Alba una vegada dixo que la visión d'ella de los homes mayores yera la so pareya ideal, faciendo referencies a [[Morgan Freeman]], [[Sean Connery]], [[Robert Redford]] y [[Michael Caine]]. Dixo, &quot;Tengo una cosa polos homes mayores. Tuvieron cerca y saben demasiáu.&quot;&lt;ref name=&quot;femalefirst&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.femalefirst.co.uk/celebrity/56902004.htm|títulu=Jessica Alba: Older men are ideal partners|fechaaccesu=23 d'abril de 2008 |obra=Femalefirst.co.uk}}&lt;/ref&gt;

Alba conoció a Warren ([[1979]]), fíu del actor [[Michael Warren]], mientres faía ''[[Fantastic Four (película)|Fantastic Four]]'' en 2004.&lt;ref name=&quot;peopleengaged&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.people.com/people/article/0,,20168345,00.html |títulu=Jessica Alba Engaged!|apellíu=Jordan|nome=Julie|fechaaccesu=23 d'abril de 2008 |obra=[[People (magacín)|People]]|fecha=27 d'avientu de 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eonline&quot;&gt;{{cita web |apellíu=Finn|nome=Natalie |url=http://www.eonline.com/news/article/index.jsp?uuid=fd542a5d-6126-4059-ab62-9df839abe451&amp;sid=fd-news |títulu=Jessica Alba Engaged! |fechaaccesu=23 d'abril de 2008 |obra=[[Y!]] Online |fecha=27 d'avientu de 2007}}&lt;/ref&gt; Alba casóse con Warren en Los Angeles el llunes 21 de mayu de 2008.&lt;ref&gt;{{cita noticia |url=http://socialitelife.celebuzz.com/2008/05/20/breaking_jessica_alba_married.php |títulu=Jessica Alba Marries Cash Warren |obra=A Socialite's Life |fecha=20 de mayu de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527034616/http://socialitelife.celebuzz.com/2008/05/20/breaking_jessica_alba_married.php |archivedate=2008-05-27 |fechaaccesu=2015-10-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.people.com/people/article/0,,20201377,00.html |títulu=Jessica Alba Gets Married to Cash Warren! |apellíu=Jordan |nome=Julie |obra=[[People (magacín)|People Magazine]] |fecha=20 de mayu de 2008}}&lt;/ref&gt; El 7 de xunu de 2008, Alba dio a lluz a una neña, Honor Marie Warren,&lt;ref&gt;{{cita noticia |agency=Reuters |url=http://uk.reuters.com/article/idUKSP1459620080609 |títulu=Jessica Alba has baby girl |fecha=9 de xunu de 2008 |fechaaccesu=21 de setiembre de 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101205031745/http://uk.reuters.com/article/idUKSP1459620080609 |archivedate=2010-12-05 }}&lt;/ref&gt; en Cedars-Sinai Medical Center en Los Angeles, California.&lt;ref name=&quot;Jessica Alba Welcomes Baby Girl&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.people.com/people/article/0,,20204184,00.html |títulu=Jessica Alba Welcomes a Baby Girl|fechaaccesu=7 de xunu de 2008 |obra=[[People Magazine]]|fecha=7 de xunu de 2008}}&lt;/ref&gt; Les primeres fotografíes d'Honor Marie apaecieron na revista ''OK!'', que pagó $1.5 millones por elles.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.accesshollywood.com/top-ten-most-expensive-baby-photos_gallery_1458/image_77021 |títulu=Top Ten Most Expensive Baby Photos |obra=Access Hollywood |fechaaccesu=2 de setiembre de 2009}}&lt;/ref&gt;
El 13 d'agostu de 2011, dio lluz a la so segunda fía: Haven Garner Warren

== Filmografía ==
{| {{tablaguapa}}
|- 
! colspan=3 style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Cine 
|-
style=&quot;text-align:center&quot;
! style=&quot;background:#ccc;&quot;| Añu 
! style=&quot;background:#ccc;&quot;| Película 
! style=&quot;background:#ccc;&quot;| Papel
|-
| 1994 
| ''[[Camp Nowhere]]'' 
| Gail 
|-
| 1995 
| ''[[Venus Rising]]'' 
| Young Eve 
|-
| rowspan=3| 1999 
| ''[[P.O.N.K.S.]]'' 
| Samantha Swoboda 
|-
| ''[[Never Been Kissed]]'' 
| Kirsten Liosis 
|-
| ''[[Idle Hands]]'' 
| Molly 
|-
| 2000 || ''[[Paranoid (película)|Paranoid]]'' 
| Chloe 
|-
|rowspan=2| 2003 
| ''[[El llinguaxe de los suaños]]'' 
| Selima 
|-
| ''[[Honey, la reina del baille]]''
| Honey Daniels 
|-
|rowspan=3| 2005 
| ''[[Sin City (película)|Sin City: Ciudá del pecáu]]'' 
| Nancy Callahan
|-
| ''[[Fantastic Four (película)|Fantastic Four]]'' 
|Sue Storm / Muyer invisible 
|-

| ''[[Into the Blue (película)|Azul estremo]]'' 
| Sam 
|-
|rowspan=5| 2007 
| ''[[Knocked Up]]'' 
| Como ella mesma 
|-

| ''[[Fantastic Four: Rise of the Silver Surfer|Fantastic Four y Silver Surfer]]'' 
|Sue Storm / Muyer invisible 
|-

| ''[[The Ten]]'' 
| Liz Anne Blazer 
|-
| ''[[Good Luck Chuck]]'' 
| Cam Wexler 
|-
| ''[[Awake (película)|Awake]]'' 
| Sam Lockwood 
|-
|rowspan=3| 2008 
| ''[[The Eye (película de 2008)|The Eye]]'' 
| Sydney Wells 
|-
| ''[[Meet Bill]]'' 
| Lucy 
|-
| ''[[The Love Guru]]'' 
| Jane Bullard 
|-
|rowspan=5| 2010 
| ''[[Valentine's Day (película)|Valentine's Day]]''
| Morley Clarkson
|-
| ''[[Machete (película)|Machete]]''
| Sartana Rivera
|-
| ''[[An Invisible Sign]]''
| Mona Gray
|-
| ''[[Little Fockers]]''
| Andi García 
|-

| ''[[The Killer Inside Me]]''
| Joyce Lakeland
|-
| 2011
| ''[[Spy Kids 4: All the Time in the World]]''
| Marissa Cortez 
|-
|rowspan=1| 2012
| ''[[A.C.O.D.]]''
| Michelle
|-
|rowspan=2| 2013
| ''[[Escape from Planet Earth]]''
| Lena
|-
| ''[[Machete Kills]]''
| Sartana Rivera
|-
|rowspan=1| 2014
| ''[[Sin City: A Dame to Kill For]]''
| Nancy Callahan
|-
|- style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background: LightSteelBlue;&quot;|Televisión
|- style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! Añu 
! Títulu 
! Papel
|-
| 1994
| ''[[The Secret World of Alex Mack]]''
| Jessica 
|-
| 1995-
1997 
| ''[[Flipper – The New Adventures]]'' 
| Maya Graham 
|- 
| 1996 
| ''ABC Afterschool Special''
| Christy
|- 
| 1996
| ''[[Chicago Hope]]''
| Florie Hernández
|-
|1998
| ''Brooklyn South''
| Melissa Hauer
|-
| 1998
| ''[[Beverly Hills, 90210]]''
| Leanne
|-
| 1998
| ''The Love Boat: The Next Wave''
|
|- 
| 2000–
2002 
| ''[[Dark Angel (serie de televisión)|Dark Angel]]'' 
| Max Guevara/X5-452 
|-
| 2003
| ''[[MADtv]]''
| [[Jessica Simpson]]
|-
| 2004
| ''[[Entourage]]''
| Ella mesma 
|-

| 2005
| ''Trippin'''
| Ella mesma 
|-

| 2009
| ''[[The Office|La Oficina]]''
| Sophie
|-
|
|- style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background: LightSteelBlue;&quot;|Música 
|-
style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! Cantar
! Grupu 
! Papel
|-
| ''[[I Just Had Sex]]'' 
| [[The Lonely Island]] 
| Actuación
|-
| [[Bad Blood]]
| [[Taylor Swift]]
| Domino
|}

== Premios y nomamientos ==
{| {{tablaguapa}}
|-
! Añu 
! Premiu 
! Categoría 
! Trabayu nomáu 
! Resultáu 
|-

| rowspan=2|[[2001]]
| ALMA Award
| Actriz Revelación del Añu |
''Ella mesma''
| {{Celda|Ganadora}}
|-
| [[Premiu Globu d'Oru de 2000|Premiu Globu d'Oru]]
| Meyor Actuación por una actriz nuna Serie de Televisión – Drama |
''[[Dark Angel (serie de televisión)|Dark Angel]]''
| {{Celda|Nomada}}
|-
| [[2002]]
| [[Nickelodeon Kids Choice Awards]]
| Heroína Favorita d'Aición
| ''[[Dark Angel (serie de televisión)|Dark Angel]]''
| {{Celda|Nomada}}
|-
| [[2005]]
| Young Hollywood Awards
| Superestrella de la Mañana |
''Ella mesma''
| {{Celda|Ganadora}}
|-
| [[2006]]
| [[Nickelodeon's Kids Choice Awards 2006|Nickelodeon Kids Choice Awards]]
| Actriz Favorita de Película |
''[[Fantastic Four (película)|Fantastic Four]]''
| {{Celda|Nomada}}
|-
| rowspan=2|[[2007]]
| TV Land Awards
| Estrella de la Pantalla Chica / Pantalla Grande (Muyer)
| ''Ella mesma''
| {{Celda|Nomada}}
|-
| Spike TV Guys' Choice Awards
| La Jessica más Hot
| ''Ella mesma''
| {{Celda|Ganadora}}
|-
| rowspan=3|[[2008]]
| [[Premios People's Choice]]
| Estrella Femenina Favorita d'Aición
| ''Ella mesma''
| {{Celda|Nomada}}
|-
| [[Premios People's Choice]]
| Protagonista Femenina Favorita |
''Ella mesma''
| {{Celda|Nomada}}
|-
| [[Nickelodeon Kids Choice Awards]]
| Estrella Femenina Favorita de Película |
''[[Fantastic Four: Rise of the Silver Surfer]]''
| {{Celda|Ganadora}}
|-
| rowspan=1|[[2012]]
| [[Nickelodeon's Kids Choice Awards 2012|Nickelodeon Kids Choice Awards]]
| Patisca-Traseros Favorita |
''[[Spy Kids 4: All the Time in the World]]''
| {{Celda|Nomada}}
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; colspan=&quot;5&quot;| {{small|(fonte: [https://www.imdb.com/name/nm0004695/awards IMDb.com])}}
|}

{{clear}}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
* {{IMDb nome}}
* Perfil de [http://peliculas.about.com/od/Jessica-Alba/a/Perfil-De-Jessica-Alba.htm Jessica Alba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121123153516/http://peliculas.about.com/od/Jessica-Alba/a/Perfil-De-Jessica-Alba.htm |date=2012-11-23 }} en About.com - Películes.
* [http://www.nndb.com/people/776/000025701/ Ficha na NNDB]
* [http://www.tv.com/people/jessica-alba/ Jessica Alba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151102063533/http://www.tv.com/people/jessica-alba/ |date=2015-11-02 }} at TV.com
* [http://short-biography.com/actress/jessica-alba.htm Jessica Alba] Short Biography
* [http://www.people.com/people/jessica_alba/biography Jessica Alba] people.com

{{NF|1981||Alba, Jessica}}
[[Categoría:Actores y actrices de California]]
[[Categoría:Persones de Pomona]]</text>
      <sha1>kt028bpluwjv60knqi7gkbuwy9cwzcj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paul America</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55060</id>
    <revision>
      <id>4488361</id>
      <parentid>4271527</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4203" sha1="6alcksyrp0puesj1z5rrjfyf2a99muh" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Paul Johnson''' {{nym}}, más conocíu como '''Paul America''', foi un miembru del «grupu de les superestrelles de Warhol», creáu pol cineasta d'Estaos Xuníos [[Andy Warhol]], que participó na película ''My Hustler''. Amás, tamién apaeció nel últimu filme d'[[Edie Sedgwick]], ''[[Ciao! Manhattan]]'' (1972), y nel documental ''Superartist''.

== Años xunto a Warhol ==
Según delles versiones, Warhol afayó a America nuna [[discoteca]] llamada Ondine a mediaos del añu 1965 y convidólu a visitar con él [[The Factory]]. De primeres, Paul solo averábase pa faer arreglos nuna motocicleta, pero acabó formando una estrecha rellación con Warhol y les persones cercanes a este. D'esta miente, vivió mientres un tiempu con [[Chuck Wein]] y tuvo un curtiu romance con Edie Sedgwick.
Warhol describió a America como un «mochachu increíblemente guapu; al igual qu'un dibuxu de Mr. América, llimpiu, curiosu y bien simétricu». Coles mesmes, suxirió que quiciabes recibiría'l so nome d'un apartamentu del hotel América nel qu'él viviera, «un hotel super-[[funky]] del centru de la ciudá». Paul almitió que tuvo problemes col so nome:

{{cita|Travesé un periodu de paranoya por él. Refiérome a que, cada vegada que vía esa pallabra y ver en tolos sitios— pensaba que tenía que ver conmigo. Los problemes del país yeren ''los mios'' problemes.}}

America convirtióse aparentemente nun [[iconu gai]], gracies a la so actuación en ''[[My Hustler]]''. Tres esta película, America apaeció n'otros munchos filmes de Warhol del añu 1965: les remortines ensin estrenar, ''[[My Hustler: In Apartment]]'' y ''[[My Hustler: Ingrid]]'', y tamién na película muda de Dan William, ''[[Harold Stevenson]]'', na que America, [[Gerar Malanga]], Stevenson, Sedgwick, y otros más parolen y beben vieno mientres posen fotogénicamente nel sofá de l'habitación d'un hotel de Nueva York. Otra [[película biográfica]] de curtia duración alrodiu de Paul America, rodada na sablera mientres el montaxe de ''My Hustler'', foi atopada na versión llarga» d'esi filme, nel montaxe editáu por Dan Williams que foi añadíu a la cinta de seis minutos en 1967.

== Últimos años y fallecimientu ==
Esi mesmu añu —nel 1967—, en sirviendo al exércitu d'Estaos Xuníos mientres un curtiu periodu de tiempu, America llogró asistencia llegal y convenció a Warhol por que-y embolsara cierta cantidá de dineru con calter retroactivu pol ésitu de ''My Hustler'', na qu'él tuviera un papel importante. Gracies a esti pidimientu, recibió 1000 [[Dólar de los Estaos Xuníos|dólares d'Estaos Xuníos]] en distintos abonos.

America tamién participó xunto con Edie Sedgwick en ''[[Ciao! Manhattan]]'' (1972), una película empobinada por John Palmer y [[David Weisman]] que'l so rodaxe llevar a cabu ente los años 1967 y 1971. Sicasí, el so papel na película foi menos importante de lo que nun principiu diba ser yá que foi imputáu con cargos por tráficu de drogues en [[Michigan]]. Paul trató de contautar con Warhol per última vegada en 1982.

El 19 d'ochobre de 1982, Paul America foi truñáu por un coche y finó nel actu, mientres tornaba a la so casa d'[[Ormond Beach]], [[Florida]] tres una cita col dentista.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.warholstars.org/paul_america.html|títulu=Paul America|editorial=Warhol stars|fechaaccesu=3 de xunetu de 2013|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Nesi momentu, Paul tenía 38 años d'edá.

== Bibliografía ==
*{{Obra citada|títulu=Edie: American Girl|editorial=Grove Press|añu=1982|nome=Jean|apellíos=Stein|nome2=George|apellíos2=Plimpton|isbn=0-8021-3410-6|url=https://books.google.es/books?id=nSk4pPeDsukC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Edie:+American+Girl&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=4tLTUYDmMIn17AbGlIGABQ&amp;ved=0CDAQ6AEwAA|fechaaccesu=3 de xunetu de 2013.}}

== Notes ==
{{llistaref|grupu=nota}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{traducíu ref|en|Paul America|oldid=535725779|fecha=3 de xunetu de 2013}}
{{enllaces persona}}
*[http://www.allmovie.com/artist/p1342 Paul Simon] en [[AllRovi]].

{{NF|1944|1982|America, Paul}}
[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Persones de Nueva Jersey]]</text>
      <sha1>6alcksyrp0puesj1z5rrjfyf2a99muh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lucille Ball</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55197</id>
    <revision>
      <id>4488342</id>
      <parentid>4399616</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:10:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62496" sha1="qv0mtm0aaj3m32f0kyt3zw58awbuhuc" xml:space="preserve">{{Tradubot|Lucille Ball}}
{{persona}}
'''Lucille Désirée Ball''' {{nym}} foi una [[comediante]], [[actriz]], [[modelu (moda)|modelu]] y [[Productor executivu|productora executiva]] d'[[Estaos Xuníos]], famosa por protagonizar los programes ''[[I Love Lucy]]'', ''[[The Lucy–Desi Comedy Hour]]'', ''[[The Lucy Show]]'', ''[[Here's Lucy]]'' y ''[[Life with Lucy]]''. Foi una de les estrelles más populares ya influyentes nel so país, con una de les carreres más llargues de [[Hollywood]],&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.tv.com/lucille-ball/person/10038/biography.html | títulu = Lucille Ball | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = tv.com | cita = | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20101125002115/http://www.tv.com/lucille-ball/person/10038/biography.html | fechaarchivu = 2010-11-25 }}&lt;/ref&gt; especialmente na televisión, onde Ball empezó a actuar na década de 1930, convirtiéndose n'actriz de radiu y estrella de películes [[clase B (cine)|clase B]] nos años 1940. Ente les décades de 1960 y 1970, entá siguía grabando películes.

En 1929, Ball empezó a trabayar como modelu y más tarde empezó la so carrera en [[Broadway]] col nome artísticu de '''Dianne Belmont'''. Nos años 1930 apaeció en munchos papeles pequeños, gracies a un contratu con [[RKO Pictures|RKO Radio Pictures]]. Ball foi etiquetada como la Reina de les Bs», refiriéndose a los sos munchos papeles en películes de clase B. En 1951, foi fundamental na creación de la serie de televisión ''I Love Lucy''. Nel programa tamién compartía creitos al pie del so entós home, Desi Arnaz como Ricky Ricardo y con [[Vivian Vance]] y [[William Frawley]]. El ''show'' terminó en 1957, dempués de 180 episodios.&lt;ref&gt;«[https://www.imdb.com/title/tt0043208/ I Love Lucy]» (n'inglés). Ficha nel sitiu [[IMDb]]. Consultáu'l 3 d'agostu de 2011.&lt;/ref&gt; Darréu fixéronse dellos axustes menores al formatu del programa y camudóse el nome de la serie a ''[[The Lucy-Desi Comedy Hour]]'', que desenvolvióse mientres tres temporaes (1957–1960) y 13 episodios.&lt;ref&gt;«[https://www.imdb.com/title/tt0050033/ The Lucy-Desi Comedy Hour]» (n'inglés). Ficha nel sitiu [[IMDb]]. Consultáu'l 3 d'agostu de 2011.&lt;/ref&gt; Ball llegó a protagonizar otros dos series de televisión esitoses: ''[[The Lucy Show]]'', que se tresmitió en [[CBS]] dende 1962 a 1968 (156 episodios) y ''[[Here's Lucy]]'' dende 1968 a 1974 (144 episodios). El so últimu trabayu nuna serie de televisión foi ''[[Life with Lucy]]'' en 1986, que fracasó n'emitiendo 8 episodios anque se producieron 13.

Ball recibió 17 nominaciones a los [[premios Emmy]], de les cualos ganó cuatro.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.punoftheday.com/lucille-ball.html | títulu = Lucille Ball | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = punoftheday.com | cita =  | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20180614072100/https://www.punoftheday.com/lucille-ball.html | fechaarchivu = 2018-06-14 }}&lt;/ref&gt; En 1977, foi una de les primeres ganadores del premiu «Women in Film Crystal».&lt;ref name=WIF&gt;{{cita web | títulu = Past Recipients Crystal Award | url = http://wif.org/past-recipients | obra = Women In Film | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20150215230321/http://www.wif.org/past-recipients | fechaarchivu = 2015-02-15 }}&lt;/ref&gt; Tamién recibió'l [[premiu Cecil B. DeMille]] en 1979, el premiu a la trayeutoria del [[Centro John F. Kennedy pa les Artes Escéniques|Centro John F. Kennedy]] en 1986 y el premiu Gobernadores de l'[[Academia d'Artes y Ciencies de la Televisión]] en 1989.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.kennedy-center.org/calendar/index.cfm?fuseaction=showIndividual&amp;entitY_id=3692&amp;source_type=A | títulu = Lucille Ball | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = Kennedy Center | cita =  | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100412044639/http://www.kennedy-center.org/calendar/index.cfm?fuseaction=showIndividual&amp;entitY_id=3692&amp;source_type=A | fechaarchivu = 2010-04-12 }}&lt;/ref&gt;

En 1940, Ball conoció y casóse col [[cuba|cubanu]] [[Desi Arnaz]]. En 1951, dio a lluz a la so primer fía, Lucie Désirée Arnaz;&lt;ref name=&quot;titleLucie Arnaz Filmography&quot;/&gt; un añu y mediu más tarde, tuvo al so segundu fíu, Desiderio Alberto Arnaz IV, conocíu como Desi Arnaz, Jr.&lt;ref name=&quot;titleLucille Ball Timeline and Biography&quot;/&gt; Ball y Arnaz divorciáronse'l 4 de mayu de 1960. Finalmente, el 26 d'abril de 1989, Ball morrió d'una [[diseición aórtica]] a los 77 años.&lt;ref name = &quot;Morbid&quot;/&gt; Nel momentu de la so muerte taba casada col so segundu home y sociu, el comediante [[Gary Morton]], con quien contraxera matrimoniu faía 28 años.&lt;ref name=&quot;titleDesilu: The Story of Lucille Ball ... - Google Book Search&quot;&gt;{{cita llibru | url=https://books.google.com/books?id=y1pXKrPW0DoC&amp;pg=PA216&amp;lpg=PA216&amp;dq=Paula+Stewart+introduces+Lucille+BAll+to+Gary&amp;source=web&amp;ots=gjwScHiIgk&amp;sig=6SluUMvwAhufBa1XgEmANi67YIk&amp;hl=en | títulu = Desilu: The Story of Lucille Ball | editorial = Google Books | cita = | isbn = 9780688135140 | idioma = inglés}}&lt;/ref&gt;

== Biografía ==
=== Infancia y mocedá ===

Ball foi fía de Henry Durrell Ball (16 de setiembre de 1886-19 de febreru de 1915) y Desiree «DeeDee» Evelyn Hunt (21 de setiembre de 1892-20 de xunetu de 1977). Anque Lucy nació en [[Jamestown (Nueva York)|Jamestown, Nueva York]], el [[6 d'agostu]] de 1911, cuntó-y a munches persones que naciera en [[Butte (Montana)|Butte]], [[Montana]].&lt;ref&gt;{{cita noticia |nome= |apellíos= |coautores= |títulu=TIME 100: Artist &amp; Entertainers - Lucille Ball |url=http://www.time.com/time/time100/artists/profile/lucy_related2.html |obra= |editorial=[[Time]] |fecha= |fechaaccesu=28 de xunu de 2011 |cita= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080406060542/http://www.time.com/time/time100/artists/profile/lucy_related2.html |archivedate=2008-04-06 }}&lt;/ref&gt; El so padre, un telefonista de la compañía [[Anaconda Copper Company|Anaconda Copper]], yera treslladáu con frecuencia por cuenta de la so ocupación. Pa la edá de tres años, la so familia camudárase en repitíes ocasiones de Jamestown a [[Anaconda (Montana)|Anaconda, Montana]], y depués a [[Wyandotte (Michigan)|Wyandotte, Michigan]] y [[Trenton|Trenton, Nueva Jersey]].&lt;ref&gt;Library.thinkquest.org. «[http://library.thinkquest.org/TQ0312191/lu_ball.htm Lucille D. Ball] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204183332/http://library.thinkquest.org/TQ0312191/lu_ball.htm |date=2012-02-04 }}» Consultáu'l 28 de xunu de 2011.&lt;/ref&gt; La so familia yera [[Ilesies bautistes|bautista]]; el so padre yera d'ascendencia [[Escocia|escocesa]],{{harvnp|Kanfer|2003|p=10|sp=sí}} ente que la so madre tenía raigaños [[Irlanda|irlandeses]], [[Inglaterra|ingleses]] y [[Francia|franceses]].{{harvnp|Ball|1997|pp=168-9|sp=sí}} La so xenealoxía remontar a los primeros colonos que llegaron al continente.&lt;ref name=&quot;titleGenealogy.com: Ancestry of Lucille Ball&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.genealogy.com/famousfolks/lucilleb/index.html | títulu = Genealogy.com: Ancestry of Lucille Ball | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011| editorial = Genealogy.com | cita =}}&lt;/ref&gt;

DeeDee Ball taba embarazada del so segundu fíu, Frederick, cuando Henry Ball contraxo [[fiebre tifoideo]] y morrió en febreru de 1915.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.edwardsly.com/ball.htm |títulu=Lucille Ball|fechaaccesu=28 de xunu de 2011 | cita = |autor= |fecha= |idioma=inglés |fechaarchivu=3 de xunetu de 2003 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20030703121906/http://www.edwardsly.com/ball.htm}}&lt;/ref&gt; Ball recordaba bien pocu del día en que morrió'l so padre, namái alcordances fugaces, como cuando un cuadru cayó y un páxaru quedó atrapáu dientro de la casa. Dende esi día tuvo una intensa fobia a les aves.&lt;ref&gt;Stefan Kanfer (2003). ''Ball of Fire: the Tumultuous Life and Comic Art of Lucille Ball''. Ediciones Alfred A. Knopf. ISBN 0-375-41315-4&lt;/ref&gt;

Tres la muerte del so padre, Ball y el so hermanu, Fred Henry Ball (17 de xunetu de 1915-5 de febreru de 2007), fueron criaos pola so madre y güelos en [[Celoron]], Nueva York, un pueblu allugáu a veres del [[llagu Chautauqua]] xusto al oeste de Jamestown.&lt;ref name=&quot;notable&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.notablebiographies.com/Ba-Be/Ball-Lucille.html | títulu = Lucille Ball Biography | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = Notable Biographies | cita = | idioma = inglés}}&lt;/ref&gt; El so güelu, Fred Hunt, yera un excéntrico que tamién esfrutaba del [[teatru]]. Con frecuencia llevó a la so familia a espectáculos de [[vodevil]] y animó a la nueva Lucy a tomar parte n'actuaciones propies y escolares.&lt;ref name=&quot;tribe.net&quot;&gt;{{cita web | url = http://classicfilmcomedy.tribe.net/thread/hala069f44-0c26-4b74-b1a8-05fe3eb85fe7 | títulu = 8/6 Lucille Ball - Classic Film Comedy | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = Classic Film Comedy | cita =  | idioma = inglés }}&lt;/ref&gt;

Cuatro años dempués de la muerte del so padre, la madre de Ball casóse de nuevo. Mientres el so padrastru nuevu, Edward Peterson, y la so madre fueron a buscar trabayu n'otra ciudá, Ball quedar sol cuidu de los sos nuevos güelos. Los Peterson yeren una pareya [[Suecia|sueca]] [[puritanismu|puritana]] que s'oponía primero de too a la frivolidá, a tal manera de prohibir l'usu d'espeyos en tola casa, sacante unu asitiáu sobre'l llavamanes del bañu. Cuando la moza Ball foi sorprendida almirándose a sigo mesma nel espeyu, foi reprendida severamente por ser vanidosa.{{harvnp|Harris|1991|p=23|sp=sí}} Esti periodu de tiempu afectó a Ball tan fondamente que más tarde afirmó que pasó cola pareya unos siete o ocho años, cuando en realidá, nun llegó a vivir más d'un añu con ellos.{{harvnp|Harris|1991|p=24|sp=sí}} Sicasí, pa Ball esistía un aspeutu positivu del nuevu matrimoniu de la so madre: Edward Peterson yera un [[Antigua Orde Árabe de los Nobles del Relicariu Místicu|Shriner]] y cuando la so organización precisó vocalistas pal coru nel so próximu conciertu, animó a la so fiyasca de doce años a realizar una audición.{{harvnp|Kanfer|2003|p=16|sp=sí}} Mientres Ball taba nel escenariu empezó a dase cuenta de que si unu buscaba aponderamientos y reconocencies, ésta yera una forma brillosa de llogralos: les sos enganíes de fama empezaben a temprana edá.{{harvnp|Kanfer|2003|p=20|sp=sí}} En 1927, la so familia sufrió una desgracia cuando la so casa y los sos muebles furon embargaos mientres un xuiciu llegal, depués de qu'un neñu del vecinderu resultara mancáu mientres una práutica de [[tiru deportivu|tiru]], que taba so supervisión del güelu de Ball. La familia treslladóse a un pequeñu apartamentu en Jamestown.{{harvnp|Ball|1997|p=41|sp=sí}}

En 1927, Ball empezó a salir col fíu d'un [[gánster]] llamáu Johnny DeVita. DeeDee nun taba contenta cola rellación, pero nun fixo nada al respeutu, esperando que'l romance terminara nunes selmanes. Cuando esto nun asocedió, DeeDee aprovechó'l deséu de Lucille d'entrar al mundu del espectáculu y dexó-y dir a la Escuela d'Artes Dramátiques John Murray Anderson na ciudá de [[Nueva York]].&lt;ref name=&quot;titleEntertainment Celebrities - Google Book Search&quot;&gt;{{cita llibru | url=https://books.google.com/books?id=mzTW9Nitee4C&amp;pg=PA736&amp;lpg=PA736&amp;dq=Lucille+Ball+dates+Johnny+Devita&amp;source=web&amp;ots=EuW9OxGj1c&amp;sig=T41q1fSgQ8nJZTpGpBWa1d8ik1s&amp;hl=en#PPA736,M1 | títulu = Entertainment Celebrities | editorial = Google Books | cita = | nome = Norbert B. | apellíu = Laufenberg | isbn = 9781412053358 | idioma = inglés}}&lt;/ref&gt; Ende, Ball conoció a la so compañera actriz [[Bette Davis]]. Ball tornó a casa unes selmanes más tarde, cuando los profesores de teatru dixéron-y que «nun tenía nengún futuru n'absolutu como actriz».&lt;ref name=&quot;titleBall, Lucille&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.museum.tv/archives/etv/B/htmlB/balllucille/balllucille.htm | títulu = Ball, Lucille | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = Museum TV | cita = | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090207003324/http://www.museum.tv/archives/etv/B/htmlB/balllucille/balllucille.htm | fechaarchivu = 2009-02-07 }}&lt;/ref&gt;

=== Primeros trabayos y matrimoniu con Arnaz ===

Ball decidió demostrar que los sos profesores taben equivocaos y tornó a Nueva York en 1929, onde consiguió trabayu como [[modelu (moda)|modelu]]. La so carrera taba espolletando cuando careció d'[[artritis reumatoide]] y nun pudo trabayar mientres dos años.&lt;ref name=Netglimpse.com&gt;{{cita web | url = http://www.netglimse.com/celebs/pages/lucille_ball/index.shtml | títulu = Lucille Ball Biography, Bio, Profile, pictures, photos | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = Netglimpse.com | cita = | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20050521083356/http://www.netglimse.com/celebs/pages/lucille_ball/index.shtml | fechaarchivu = 2005-05-21 }}&lt;/ref&gt; Camudar a Nueva York una vegada más en 1932 pa volver a entamar la so busca d'una carrera como actriz y tuvo ciertu ésitu como modelu pal diseñador [[Hattie Carnegie]] y como la moza de los pitos Chesterfield». Poco dempués empezó a trabayar en [[Broadway]] sol nome de Dianne Belmont. Foi contratada —pero rápido despidida— pol empresariu [[Earl Carroll]] pa ''Vanities'' y por [[Florenz Ziegfeld]] pa la obra ''[[Rio Rita]]''.&lt;ref name=&quot;titleLucille Ball at Hollywood.com&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.hollywood.com/celebrity/Lucille_Ball/199957 | títulu = Lucille Ball | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = Hollywood.com | cita = | idioma = inglés|urlarchivu=http://archive.today/OK4bw|fechaarchivu=26 de xineru de 2013}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Lucille Ball 1943.jpg|thumb|left|Lucille Ball en 1943.]]
D'esta forma, pasó a la producción de los hermanos Shubert de ''Stepping Stones''.&lt;ref name=&quot;tribe.net&quot;/&gt; Dempués de pasar una temporada ensin acreitar como una de les ''[[Goldwyn Girls]]'' en ''[[Roman Scandals]]'' (1933), camudóse permanentemente a [[Hollywood]] pa participar n'otres películes. Apaeció en munchos papeles pequeños na década de 1930, sol contratu de [[RKO Pictures|RKO Radio Pictures]], incluyendo una comedia curtia con [[The Three Stooges]] (''Three Little Pigskins'', 1934) y una película colos [[Hermanos Marx]] (''[[Room Service (película de 1938)|Room Service]]'', 1938). Tamién pudo ser vista como una de les modelos destacaes na película de [[Fred Astaire]] y [[Ginger Rogers]], ''[[Roberta (película)|Roberta]]'' (1935), de volao como la moza de les flores en ''[[Sombreru de copa (película)|Sombreru de copa]]'' (1935), según nun papel secundariu al empiezu de la cinta ''[[Sigamos la flota]]'' (1936).&lt;ref&gt;«[https://www.imdb.com/title/tt0027630/ ''Follow the Fleet'' (1936)]» IMDb.com. Consultáu'l 24 de marzu de 2012.&lt;/ref&gt; Ginger Rogers yera prima alloñada de Ball, per parte de la familia de la so madre. Dambes interpretaron a un par d'actrices na esitosa película ''[[Dames del teatru]]'' (1937), coprotagonizada por [[Katharine Hepburn]]. En 1936, llogró'l papel qu'esperaba que la llevaría a Broadway, na obra de [[Bartlett Cormack]] ''Hey Diddle Diddle'', una comedia que tien llugar nun apartamentu en Hollywood. La obra estrenar en [[Princeton (Nueva Jersey)|Princeton, Nueva Jersey]] el 21 de xineru de 1937, con Ball interpretando'l papel de Julie Tucker, «una de les trés compañeres qu'enfrentaben a direutores neuróticos, executivos confundíos y estrelles avaricioses qu'interfieren cola capacidá de les moces pa salir alantre». La obra recibió bones crítiques, pero hubo problemes, principalmente cola so estrella, [[Conway Tearle]], que carecía problemes de salú. Cormack quería reemplazalo, pero la productora, Anne Nichols, dixo que l'ésitu recayía nesi personaxe de calter y aportunó en que'l papel tenía de ser reformáu y reescritu. Los dos fueron incapaces de ponese d'alcuerdu pa solucionar de manera definitiva'l problema. Anque se programó l'estrenu de la obra en Broadway nel [[Teatru Vanderbilt]], la producción atayóse dempués d'una selmana en [[Washington, D.C.]] cuando Tearle cayó gravemente enfermu de secute.{{harvnp|Brady|2001|pp=73-4|sp=sí}} Nos años 1940, Ball robló un contratu con [[Metro-Goldwyn-Mayer]], pero nunca consiguió un protagónico importante nestes películes.{{harvnp|Crouse|2003|p=196|sp=sí}}

En Hollywood, Ball yera conocida como la Reina de les Bs», un títulu enantes dau a [[Fay Wray]], gracies a que protagonizó un gran númberu de películes de [[clase B (cine)|clase B]], como ''[[Five Came Back]]'' de 1939. Como munches estrelles nos sos empiezos, Ball consiguió trabayu na [[radio (mediu de comunicación)|radio]] pa recibir más ingresos y coles mesmes llograr más popularidá. En 1937 convirtióse nuna convidada regular en ''The [[Phil Baker (comediante)|Phil Baker]] Show''. Un añu dempués, cuando terminó la so temporada, Ball xunir al repartu de ''The Wonder Show'', protagonizáu pol actor [[Jack Haley]]. Foi ellí onde empezó la so rellación profesional de cincuenta años con [[Gale Gordon]], quien yera'l llocutor del programa. ''The Wonder Show'' namái duró una temporada, col estrenu del episodiu final el 7 d'abril de 1939.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.lucyfan.com/wondershow.html | títulu = Lucy: &quot;The Wonder Show&quot; | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = The Wonder Show | cita = | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20200803232053/http://www.lucyfan.com/wondershow.html | fechaarchivu = 2020-08-03 }}&lt;/ref&gt;

En 1940, Ball conoció al direutor d'orquesta [[cuba|cubanu]] [[Desi Arnaz]], mientres el rodaxe de la película de [[Rodgers y Hart]], ''[[Too Many Girls]]''. De primeres, Arnaz non congenió con Ball, pero cuando s'atoparon más tarde esi día, dambos conectáronse de manera inmediata, y esi mesmu añu escapar pa contraer matrimoniu. Ball yera seis años mayor que la so pareya, pero aparentemente creíen que nun yera socialmente aceptable qu'una muyer mayor casóse con un home más nuevu; pa menguar la diferencia d'edaes, dambos alegaron nacer en 1914.&lt;ref&gt;{{cita web | url=http://www.answers.com/topic/lucille-ball?cat=entertainment | títulu = Lucille Ball: Biography from Answers.com | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = US Census Bureau | cita = | idioma = inglés}}&lt;/ref&gt; En 1942, Arnaz foi reclutado pal [[Exércitu de los Estaos Xuníos]], pero terminó siendo clasificáu pa serviciu llindáu por cuenta de una mancadura na rodía. Como resultancia, Arnaz permaneció en [[Los Angeles]], entamando una serie de conciertos a nome de la [[United Service Organizations]], pa tolos soldaos mancaos que llegaben dende'l Pacíficu; esi mesmu añu, Ball apaeció con [[Henry Fonda]] en ''[[The Big Street]]''. En 1944, l'actriz solicitó'l divorciu y, anque llogró un decretu interlocutorio de divorciu, al poco tiempu reconciliar con Arnaz.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.essortment.com/all/lucilleballbi_rtkn.htm | títulu = Lucille Ball Biography | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = Essortment.com | cita = | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080331065840/http://www.essortment.com/all/lucilleballbi_rtkn.htm | fechaarchivu = 2008-03-31 }}&lt;/ref&gt;

=== ''I Love Lucy'' y Desilu ===
{{AP|I Love Lucy}}

En 1948, Ball foi escoyida como Liz Cugat (más tarde «Cooper»), una esposa estravagante, en ''My Favorite Husband'', un programa de radio tresmitíu por [[CBS]]. El programa foi un ésitu y CBS pidiólu que desenvolviera una adautación pa la [[televisión]]. Aceptó, pero aportunó en trabayar xunto a Arnaz. Los executivos de CBS negáronse, pensando que'l públicu nun aceptaría una pelirroxa d'Estaos Xuníos y un cubanu como pareya. CBS primeramente nun quedó impresionáu col episodiu piloto producíu por [[Desilu Productions]] —compañía fundada por Arnaz y Ball— polo que dambos viaxaron pela carretera con un actu de [[vodevil]] nel qu'ella actuaba como l'ama de casa delirante que deseyaba entrar nel espectáculu de Arnaz. La xira foi un ésitu, y CBS punxo a ''[[I Love Lucy]]'' na so programación; el primer episodiu foi emitíu'l 15 d'ochobre de 1951.&lt;ref name=&quot;title=Sotomayor: More 'Splainin' to Do&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.huffingtonpost.com/allison-silver/sotomayer-more-splainin-t_b_236347.html | títulu = Sotomayor: More 'Splainin' to Do | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = The Huffington Post | cita = Los executivos de la CBS orixinalmente nun queríen a Ball, una pelirroxa descarada, casada con un llatín nel programa | idioma = inglés}}&lt;/ref&gt; El programa non yá foi'l vehículu al estrellalgu de Lucille Ball, sinón una forma pa tratar de salvar el so matrimoniu con Desi Arnaz, que se convirtiera nuna rellación bien tirante, en parte porque cada unu tenía una axenda solmenada que de cutiu-yos torgar axuntase.

[[Ficheru:I Love Lucy Cast.JPG|thumb|right|200px|Semeya publicitaria del repartu de ''I Love Lucy'': [[William Frawley]], [[Desi Arnaz]], [[Vivian Vance]] y Ball.]]
A lo llargo de la duración del programa, Ball creó una dinastía na televisión y volvióse una pionera en dellos aspeutos. Foi la primer muyer na televisión que yera xefa d'una empresa de producción: Desilu, la compañía que Arnaz y ella fundaron. Dempués del so divorciu, Ball mercó parte del estudiu de Arnaz, polo que pasó a desempeñase como una xefa d'estudiu bien activa.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.pbs.org/previews/american_masters_lucy | títulu = American Masters &quot;Lucille Ball: Finding Lucy&quot; | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = PBS | cita =  | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090106091906/http://www.pbs.org/previews/american_masters_lucy/ | fechaarchivu = 2009-01-06 }} (Ríquese suscripción).&lt;/ref&gt; Desilu y ''I Love Lucy'' fueron pioneros nuna serie de métodos qu'entá s'utilicen nes producciones de televisión, tales como'l rodaxe ante una audiencia en direuto con delles cámares d'estudiu y el construyir dellos ''[[estudiu de televisión|sets]]'' distintos pero axacentes.&lt;ref name=&quot;titleDesi Arnaz&quot;/&gt; Mientres esti tiempu, Ball tamién impartía un cursu de comedia de trenta y dos selmanes nel Institutu Bardin Brandeis. Ball foi citada diciendo, «nun puede enseñase a daquién comedia, tener o nun lo tienen».{{harvnp|Karol|2004|p=201|sp=sí}}

Na dómina cuando ''I Love Lucy'' estrenóse, la mayoría de los programes de televisión yeren tresmitíos en direuto dende estudios na ciudá de Nueva York a audiencies de la [[Tiempu estándar del centro|zona horaria central]] y [[Tiempu del este|del este]] y grabáu por [[kinescopio]] pa la so posterior emisión a la [[Costa Oeste de los Estaos Xuníos|costa oeste]]. La imaxe del kinescopio yera de menor calidá que la d'una película, y como resultáu les tresmisiones na mariña oeste teníen menor calidá que les d'otros llugares del país. Ball y Arnaz deseyaben permanecer na so casa de Los Angeles, pero la loxística de la zona horaria faía que la emisión fuera imposible. El [[horariu central]] de Los Angeles yera demasiáu tarde na mariña este pa emitir la serie más importante de la cadena, lo que significaba que la mayoría de los televidentes non yá tendríen que ver la imaxe de menor calidá del kinescopio, sinón que tamién tendríen que velo a lo menos un día dempués de la so emisión orixinal.&lt;ref name=&quot;titleI Love Lucy Turns 50 - Lucille Ball, Desi Arnaz, background info on influential, groundbreaking TV comedy|USA Today (Society for the Advancement of Education)|Find Articles at BNET.com&quot;&gt;{{cita noticia |nome=Wes |apellíos=Gehring |coautor= |títulu=&quot;I Love Lucy&quot; Turns 50 - Lucille Ball, Desi Arnaz, background info on influential, groundbreaking TV comedy|editorial=USA Today (Society for the Advancement of Education)|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1272/is_2676_130/ai_78256901 |obra= |editorial= |fecha=2001 |fechaaccesu=28 de xunu de 2011 |cita=|urlarchivu=http://archive.today/4Jsk|fechaarchivu=8 de xunetu de 2012}}&lt;/ref&gt; 

El patrocinador Philip Morris nun aceptó amosar grabaciones de kinescopios de diba díes a los principales mercaos de la mariña este, pero tampoco quería pagar los costos extras que riquíen la filmación, edición y procesamientu d'una película, primiendo a Ball y Arnaz a camudase a la ciudá de Nueva York. La pareya ufiertó financiar el rodaxe, a condición de que la so empresa, Desilu, pudiera caltener los derechos de la película una vegada que fora emitida. CBS dio los derechos del programa a Desilu dempués de la so emisión inicial, ensin dase cuenta de que taben agasayando un productu pervalible y duradero. Desilu fixo millones de dólares coles retresmisiones de ''I Love Lucy'' al traviés de la [[redifusión]] y convirtióse nun exemplu clásicu de cómo un programa puede ser rentable entá na so segunda emisión. Nos entamos de la televisión, entá nun se formara'l conceutu de les repeticiones, y munchos na industria preguntaron quién querdría ver un programa per segunda vegada.&lt;ref name=&quot;titleSitcoms Online - I Love Lucy&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.sitcomsonline.com/ilovelucy.html | títulu = Sitcoms Online - I Love Lucy | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = sitcomsonline.com | cita = | idioma = inglés}}&lt;/ref&gt; Ello ye que ente qu'otros programes célebres d'esta dómina sobreviven namái en conxuntos incompletos de grabaciones de kinescopios, demasiáu degradaos p'amosar a les xeneraciones posteriores, ''I Love Lucy'' práuticamente nunca dexó de distribuyise, siendo vista per cientos de millones de persones alredor del mundu nos últimos cincuenta años. Mientres les décades siguientes, l'ésitu del alcuerdu de Ball y Arnaz foi importante por que la producción de programes de televisión treslladóse dende Nueva York a Hollywood.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.calendarlive.com/tv/cl-ca-125tv21may21,0,5824081.htmlstory | títulu = Stars of the living room | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = [[Los Angeles Times]] | cita = | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080606034611/http://www.calendarlive.com/tv/cl-ca-125tv21may21,0,5824081.htmlstory| fechaarchivu = 6 de xunu de 2008 | idioma = inglés}}&lt;/ref&gt;


Desilu contrató al camarógrafu [[Alemaña|alemán]] [[Karl Freund]], llexendariu direutor de fotografía. Freund trabayara para [[F.W. Murnau]] y para [[Fritz Lang]], amás de filmar parte de la película ''[[Metrópolis (película)|Metrópolis]]'' (1927) y de dirixir una serie de películes en Hollywood por sigo mesmu. Pa cualquier grabación, Freund utilizaba un conxuntu de trés cámares, que convirtióse nuna práutica estándar pa la filmación de [[comedies de situación]].{{harvnp|Adir|2001|pp=4-10|sp=sí Les tomes de llarga y media distancia, según los ''[[planu cinematográficu|close-ups]]'' nuna comedia con una audiencia en vivu, esixíen disciplina, téunica y una coreografía exacta. Ente otres téuniques non estándares utilizaes na filmación del programa atopaben les llates de pintura (en tonos que diben del blancu al gris mediu) que s'utilizaben en xunto pa «pintar» les solombres desaparentes y amarutar los defectos de llume.&lt;ref name=&quot;titleDesi Arnaz&quot;&gt;{{cita web | url = http://lucille-ball.info/desi-arnaz-biography/ | títulu = Desi Arnaz | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = Clown Ministry | cita =| idioma = inglés}}&lt;/ref&gt;{{harvnp|Gilbert|1994|pp=72-81|sp=sí}}

''I Love Lucy'' apoderó los ''ratings'' de televisión nos Estaos Xuníos mientres la mayor parte de la so emisión. Hubo un intentu pa llevar el programa a la radio, cuando los actores y escritores afixeron l'episodiu «Breaking the Lease» pa grabalo nun discu d'audición que nunca salió al aire, pero qu'entá perdura.&lt;ref&gt;«[http://www.archive.org/download/Singles_And_Doubles_Singles_H-K/52-02-26_xxx_I_Love_Lucy_-_Breaking_The_Lease.mp3 I Love Lucy - Breaking The Lease]» (mp3) - archive.org. Consultáu'l 28 de xunu de 2011.&lt;/ref&gt; Na escena onde Lucy y Ricky practiquen [[tangu]] nel episodiu «Lucy Does The Tango», producióse la risa del públicu d'estudiu más llarga rexistrada na historia de la televisión. La so duración foi tal, que l'editor de soníu tuvo qu'amenorgar esa parte de la grabación a la metá.{{harvnp|Hofstede|2006|p=149|sp=sí}} Los trabayosos ensayos y la demanda del estudiu Desilu caltuvieron a los Arnaz demasiáu ocupaos pa entender el verdaderu ésitu del programa. De manera adicional, mientres les poses de producción de la serie, xuntos protagonizaron delles películes: ''The Long, Long Trailer'' (1954) y ''Forever, Darling'' (1956).

Desilu produció otros programes esitosos, más en particular ''[[Our Miss Brooks]]'' (1937, protagonizada pola compañeru de Ball, [[Eve Arden]]), ''[[Los Intocables (serie de televisión)|Los Intocables]]'', ''[[Star Trek]]'', y ''[[Mission: Impossible (serie de 1966)|Mission: Impossible]]''. Amás, munches series fueron filmaes nos estudios Desilu y amosaben el so logotipu, especialmente ''[[My Three Sons]]'' nes sos primeres siete de doce temporaes, la serie producida por [[Sheldon Leonard]] ''[[Make Room for Daddy]]'', según ''[[The Dick Van Dyke Show]]'', ''[[The Andy Griffith Show]]'' y ''[[I Spy]]''.

=== Atestiguo ante'l Comité d'Actividaes Antiamericanes ===

En 1953, en plena grabación de la serie ''I Love Lucy'', Ball viose envolubrada nun discutiniu al atopase so investigación del [[Comité d'Actividaes Antiamericanes]] de la [[Cámara de Representantes d'Estaos Xuníos]]. L'asuntu remontaba años tras, cuando Ball rexistrar pa les eleiciones de 1936 y definió la so afiliación al [[Partíu Comunista de los Estaos Xuníos|Partíu Comunista]],&lt;ref&gt;«[https://web.archive.org/web/20110707140727/http://blogs.ancestry.com/ancestry/wp-content/uploads/2008/01/bal-lucy-actress-cst-1936-la-co-highlight.jpg Index to Register of Voters]» Los Angeles City Precinct Non. 1598, Los Angeles, California, 1936. Consultáu'l 28 de xunu de 2011.&lt;/ref&gt; polo qu'en 1938, utilizóse'l mesmu rexistru.&lt;ref&gt;Suzann Campbell, «[http://blogs.ancestry.com/ancestry/2008/01/30/new-california-voter-registrations-reveal-celebrity-party-lines/ New California Voter Registrations Reveal Celebrity Party Lines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180909112101/https://blogs.ancestry.com/ancestry/2008/01/30/new-california-voter-registrations-reveal-celebrity-party-lines/ |date=2018-09-09 }}» Ancestry.com. 30 de xineru de 2008. Consultáu'l 28 de xunu de 2011.&lt;/ref&gt; Pa patrocinar al candidatu del Partíu Comunista pal distritu 57 de l'[[Asamblea Estatal de California]], Ball robló un certificáu nel qu'afirmaba: «Toi rexistrada como miembru del mesmu».&lt;ref&gt;Testimoniu de Lucille Désirée Ball Arnaz, 4 de setiembre de 1953, Comité d'Actividaes Antiamericanes, Casa de Representantes, 83ᵘ Cong., 1ᵘ ses., «[http://www.archive.org/stream/investigationofc07unit/investigationofc07unit_djvu.txt Investigation of Communist Activities in the Los Angeles Area— part 7]», 4 de setiembre de 1953 (Washington: Oficina d'Impresión del Gobiernu d'Estaos Xuníos, 1953), p. 2567 (PDF p. 14).&lt;/ref&gt; El mesmu añu, foi nomada pal [[Comité Central]] Estatal del Partíu Comunista de California, según rexistros de la [[Secretariu d'Estáu de los Estaos Xuníos|Secretaria d'Estáu]] californiana. En 1937, la escritora Rena Vale, una excomunista declarada, asistió a la inducción de los miembros nuevos del partíu na casa de Ball, según el testimoniu de Vale ante'l Comité d'Actividaes Antiamericanes, dau'l 22 de xunetu de 1940.&lt;ref&gt;Memorando del FBI: D.M. Ladd a Hoover, Asignatura: Lucille Ball, [[Desi Arnaz|Dezi [sic] Arnaz]], 17 de setiembre de 1953, ([http://vault.fbi.gov/lucille-ball/lucille-ball-part-01-of-01 Archivu del FBI: Lucille Ball, parte 1]), PDF pp. 10-13. Consultáu'l 28 de xunu de 2011.&lt;/ref&gt; Dos años más tarde, Vale reafitó esti testimoniu nuna declaración xurada:

{{cita|... unos díes dempués de realizar la mio tercer solicitú pa xunime al Partíu Comunista, recibí un avisu p'asistir a una xunta en North Ogden Drive, Hollywood; anque yera una nota escrita a máquina, ensin roblar, a cencielles solicitando la mio presencia na direición a les 8 de la nueche nun día determináu, sabía que yera l'anunciu esperáu p'asistir a la inducción de nuevos miembros del Partíu Comunista... al llegar a esta direición atopé a otres persones presentes; un vieyu informónos que eramos convidaos de l'actriz Lucile Ball y amosónos delles fotografíes, llibros y otros oxetos pa confirmar esti fechu y declaró qu'ella taba contenta d'emprestar la so casa pa llevar a cabu la inducción de nuevos miembros del Partíu Comunista...&lt;ref&gt;Declaración xurada de Rena M. Vale, 23 de payares de 1942. Informe: ''Un-American Activities in California'', Comité d'Actividaes Antiamericanes en California. (Sacramento: Oficina d'Impresión del Estáu de California, 1943), pp. 127-128.&lt;/ref&gt;}}

En 1944, un noticieru británicu producíu por Pathé News, tituláu ''La recaldación de fondos pa Roosevelt'', amosaba a Ball con delles celebridaes y estrelles de cine y televisión nun eventu de recaldación de fondos en sofitu de la campaña de [[Reeleición presidencial|reeleición]] del presidente demócrata [[Franklin D. Roosevelt]].&lt;ref name=&quot;pathe&quot;&gt;{{cita videu |títulu=Fund
Raising for Roosevelt|persona=|añu=|url=http://www.britishpathe.com/record.php?id=55256|mediu=programa de televisión editorial=British Pathé|llocalización=Washington, DC|fechaaccesu=28 de xunu de 2011|añoacceso=|mesacceso=|tiempu=|cita=|id=}}&lt;/ref&gt; En 1952, Ball tamién señaló que nes eleiciones presidenciales votó pol republicanu [[Dwight Eisenhower]].&lt;ref name=&quot;Huffington&quot;&gt;{{cita web | títulu = I Love Red Lucy | url = http://www.huffingtonpost.com/eric-alterman/i-love-red-lucy_b_74120.html | editorial = Huffington Post | fechaaccesu = 31 de marzu de 2012 | idioma = inglés}}&lt;/ref&gt;

El 4 de setiembre de 1953, Ball axuntar en priváu en Hollywood col investigador del [[Comité d'Actividaes Antiamericanes|HUAC]], William A. Wheeler, a quien-y dio un testimoniu selláu. Dixo qu'ella s'inscribió pa votar como comunista o «intentó votar pol candidatu del Partíu Comunista» en 1936 por insistencia del so güelu [[socialismu|socialista]].&lt;ref&gt;Ball esplicó: «Naquellos díes faer eso nun yera una gran cosa tarrecible. Yera casi tan tarrecible como un republicanu nesi entós.» Testimoniu de Lucille Désirée Ball Arnaz, 4 de setiembre de 1953, Comité d'Actividaes Antiamericanes, Casa de Representantes, 83ᵘ Cong., 1ᵘ ses., «[http://www.archive.org/stream/investigationofc07unit/investigationofc07unit_djvu.txt Investigation of Communist Activities in the Los Angeles Area— part 7]», 4 de setiembre de 1953 (Washington: Oficina d'Impresión del Gobiernu d'Estaos Xuníos, 1953), p. 2571 (PDF p. 18)&lt;/ref&gt; Afirmó que «en nengún momentu tuvi la intención de votar como un comunista».

{{cita|Ball dixo que «al so consentimientu» nunca foi un miembru del Partíu Comunista;... nun sabía o nunca se celebraron nenguna de les xuntes na so casa allugada nel 1344 de North Ogden Drive; dixo... [que si fuera nomada] como delegada pal Comité Central Estatal del Partíu Comunista de California en 1936 facer ensin la so conocencia o consentimientu; [y declaró qu'ella] nun recuerda roblar un documentu patrocinando a Emil Freed na so candidatura pa ser miembru de l'Asamblea del distritu 57... 

Una revisión del archivu del suxetu nun reflexa nenguna actividá que xustifique la so inclusión nel índiz de seguridá.&lt;ref&gt;Memorando del FBI: SAC Los Angeles a Hoover, Asignatura: Lucille Ball, 16 d'avientu de 1953, («[http://vault.fbi.gov/lucille-ball/lucille-ball-part-01-of-01 Archivu del FBI: Lucille Ball, parte 1]»), PDF p. 24. Cf. Coyne Steven Sanders y Tom Gilbert, ''[https://books.google.com/books?id=y1pXKrPW0DoC Desilu: The Story of Lucille Ball and Desi Arnaz]'' (HarperCollins, 1994) ISBN 0-688-13514-5, pp. 77-78.&lt;/ref&gt;}}

[[J. Edgar Hoover]], entós direutor del [[FBI]], nomó a «Lucy y Dezi» [sic] ente los sos «favoritos del mundu del espectáculu».&lt;ref&gt;Vincent X. Flaherty, «Hoover Hits Crime Trends in Movies», ''Los Angeles Examiner'', 23 d'ochobre de 1956, («[http://vault.fbi.gov/lucille-ball/lucille-ball-part-01-of-01 Archivu del FBI: Lucille Ball, parte 1]»), PDF p. 32.&lt;/ref&gt; Darréu enantes de la filmación del episodiu 68 de ''I Love Lucy'' («The Girls Go Into Bussiness»), Arnaz, en cuenta de faer el so habitual calentamientu cola audiencia, faló col públicu alrodiu de Ball y el so güelu. Arnaz bromió diciendo: «Lo único colloráu que tien Lucy ye'l so pelo, y entá ésti nun ye real». De siguío, presentó a la so esposa y recibió una ovación del públicu.&lt;ref name=&quot;tribe.net&quot;/&gt;&lt;ref&gt;The Museum of Broadcast Communications. «[http://www.museum.tv/archives/etv/B/htmlB/balllucille/balllucille.htm Ball, Lucille] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207003324/http://www.museum.tv/archives/etv/B/htmlB/balllucille/balllucille.htm |date=2009-02-07 }}». Consultáu'l 28 de xunu de 2011.&lt;/ref&gt;

=== Fíos y divorciu ===
[[Ficheru:Lucille Ball and Desi Arnaz 1955.jpg|thumb|right|Lucille Ball col so maríu [[Desi Arnaz]] en 1955.]]
El 17 de xunetu de 1951, un mes enantes de cumplir 40 años y dempués de dellos albuertos bonales, Ball dio a lluz a la so fía mayor, Lucie Désirée Arnaz.&lt;ref name=&quot;titleLucie Arnaz Filmography&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.fandango.com/luciearnaz/filmography/p2323 | títulu = Lucie Arnaz Filmography | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = Fandangu | cita = | idioma = inglés}}&lt;/ref&gt; Un añu y mediu dempués, nació'l so segundu fíu, Desiderio Alberto Arnaz IV, conocíu como Desi Arnaz, Jr.&lt;ref name=&quot;titleLucille Ball Timeline and Biography&quot;/&gt; Cuando nació, ''I Love Lucy'' yera un ésitu sólidu ente los televidentes y Ball y Arnaz incluyeron l'embaranzu dientro de la hestoria del programa (ello ye que Ball tuvo al so fíu na vida real el mesmu día que'l so personaxe de Lucy Ricardo dio a lluz).&lt;ref name=&quot;titleLucille Ball Timeline and Biography&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.twoop.com/people/lucille_ball.html | títulu = Lucille Ball Timeline | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = twoop.com | cita = | idioma = inglés}}&lt;/ref&gt; Hubo delles torgues per parte de CBS pa la so realización, aportunando en qu'una muyer embarazada nun podría apaecer na televisión, y que tampoco se podría pronunciar la pallabra embarazada» nel aire. Dempués de l'aprobación de delles figures relixoses,&lt;ref name=&quot;Avantu&quot;&gt;{{cita noticia |nome= |apellíos= |coautores= |títulu=Radio: Birth of a Avantu |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,817789,00.html |obra= |editorial=Time |fecha=26 de xineru de 1953 |fechaaccesu=28 de xunu de 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081222122816/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,817789,00.html |archivedate=2008-12-22 }}&lt;/ref&gt; la cadena dexó la hestoria del embaranzu, pero aportunó en que la pallabra «esperando» utilizar en llugar de «embarazada». Arnaz llogró rises cuando deliberadamente pronunciaba ''spectin'' en cuenta de ''expecting''.&lt;ref name=&quot;titleCelebrity Commercials in TV's Golden Age|A Teletronic Classic TV History Article&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.teletronic.co.uk/ustvads.htm |títulu=Celebrity Commercials in TV's Golden Age |fechaaccesu=24 de marzu de 2012 |autor= |fecha=2011 |idioma=inglés |fechaarchivu= 10 d'ochobre de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071010031108/http://www.teletronic.co.uk/ustvads.htm}}&lt;/ref&gt; El títulu oficial del episodiu foi «Lucy Is Enceinte», utilizando un préstamu del [[idioma francés|francés]] pa referise a un embaranzu;&lt;ref&gt;«[http://www.contactomagazine.com/articulos/desiarnaz0610.htm Desi Arnaz, el Primer Llatín na TV]» Contautu. Consultáu'l 24 de xunetu de 2011.&lt;/ref&gt; sicasí, el títulu del episodiu nunca apaeció na pantalla. La nacencia del so fíu foi la primera portada de la publicación ''[[TV Guide]]'' en xineru de 1953.&lt;ref name=&quot;titleBiography of Lucille Ball, famous TV clown&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.clown-ministry.com/index_1.php?/site/articles/biography_of_lucille_ball_famous_tv_clown | títulu = Biography of Lucille Ball, famous TV clown | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = Clown Ministries | cita = | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120325215319/http://www.clown-ministry.com/index_1.php?%2Fsite%2Farticles%2Fbiography_of_lucille_ball_famous_tv_clown | fechaarchivu = 2012-03-25 }}&lt;/ref&gt; 

Los instintos de negocios de Ball de cutiu yeren sorprendentemente atolenaos y el so amor por Arnaz yera descritu como apasionante, pero dacuando les rellaciones colos sos fíos yeren tirantes. Lucie Arnaz, la so fía, falaba de la naturaleza controladora» de la so madre.&lt;ref name=&quot;titleLucille Balls grave&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.hollywoodusa.co.uk/HollHillsObituaries/lucilleball.htm | títulu = Lucille Ball's grave | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = Hollywoodusa.com | cita = | idioma = inglés}}&lt;/ref&gt; Ball asitióse abiertamente en contra de la rellación que Desi Jr. tenía con [[Liza Minnelli]]. Foi citada diciendo, «estrañu a Liza, pero nun-y la puede adomar».{{harvnp|Kanfer|2003|pp=35-37|sp=sí}}

A finales de la década de 1950, Desilu convirtiérase nuna gran empresa, causando un gran estrés en Ball y Arnaz, que los sos problemes d'[[alcoholismu]] agravárense entá más.&lt;ref name=&quot;titleDesi Arnaz History&quot;&gt;{{cita web | url = http://members.tripod.com/TropicanaNightclub/desihistory.html | títulu = Desi Arnaz History | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = Desi History | cita =| idioma = inglés}}&lt;/ref&gt; El 4 de mayu de 1960, apenes dos meses dempués de filmar l'episodiu final de ''[[The Lucy-Desi Comedy Hour]]'', la pareya divorcióse. Sicasí, Arnaz y Ball permanecieron como amigos y de cutiu vióse-yos falando bien cercanamente l'unu del otru.&lt;ref name=&quot;titlelucilleinfo_.htm&quot;&gt;{{cita web | títulu = Lucille Ball's Biography | url = http://library.thinkquest.org/CR0215629/lucilleinfo_.htm | editorial = Library.Thinkquest | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | cita = | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120220011645/http://library.thinkquest.org/CR0215629/lucilleinfo_.htm | fechaarchivu = 2012-02-20 }}&lt;/ref&gt; El so divorciu manifestóse indireutamente nes sos series de televisión posteriores, yá que Ball siempres optaba pol papel d'una muyer soltera.&lt;ref name=&quot;titlePowells Books - Review-a-Day - Ball of Fire: The Tumultuous Life and Comic Art of Lucille Ball by Stefan Kanfer, reviewed by The New Republic Online&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.powells.com/review/2003_09_25.html | títulu = Powell's Books - Review-a-Day - Ball of Fire: The Tumultuous Life and Comic Art of Lucille Ball by Stefan Kanfer | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = Powell's Books | cita = | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20110604215011/http://www.powells.com/review/2003_09_25.html | fechaarchivu = 2011-06-04 }}&lt;/ref&gt;{{harvnp|Kanfer|2003|pp=72-84|sp=sí}}

Al añu siguiente, Ball produció un musical de Broadway, ''[[Wildcat]]'', coprotagonizado por [[Paula Stewart]]. Esto marcó l'entamu d'una amistá de trenta años ente Ball y Stewart, quien-y presentó al que sería'l so segundu home, [[Gary Morton]], un [[comediante en vivu]] de [[Borscht Belt]], trece años menor qu'ella.&lt;ref name=&quot;titleDesilu: The Story of Lucille Ball ... - Google Book Search&quot;/&gt; Morton afirmó que nunca viera un episodiu de ''I Love Lucy'' por cuenta de la so axenda de trabayu entamanada.{{harvnp|Kanfer|2003|p=94|sp=sí}} Ball darréu contrató a Morton na so empresa de producción, enseñándo-y el negociu de la televisión y finalmente promover a productor. Morton tamién realizó papeles ocasionales en delles series de Ball.{{harvnp|Kanfer|2003|p=103|sp=sí}}

=== Carrera posterior ===

[[Ficheru:John Wayne Lucille Ball The Lucy Show 1966.JPG|thumb|left|190px|[[John Wayne]] y Ball mientres un episodiu de ''The Lucy Show'', 1966.]]El musical de Broadway de 1960 ''Wildcat'', terminó la so temporada cuando Ball careció demasiáu pa siguir nel espectáculu.{{harvnp|Kanfer|2003|p=220|sp=sí}} Esta obra foi l'orixe d'un cantar que se fixo bien famosa, «[[Hey, Look Me Over]]», qu'interpretó con Paula Stewart en ''[[The Ed Sullivan Show]]''. En recuperándose fixo delles películes más, incluyendo ''[[Yours, Mine and Ours]]'' (1968) y el musical ''[[Mame (obra de teatru)#Mame 1958 y 1974 (filme)|Mame]]'' (1974) y dos series más esitoses de llarga duración pa CBS: ''[[The Lucy Show]]'' (1962–68), xunto a [[Vivian Vance]] y [[Gale Gordon]]; y ''[[Here's Lucy]]'' (1968–74), que tamién incluyó a Gordon, según a los sos fíos Lucie Arnaz y Desi Arnaz, Jr. Ball apaeció con [[Dick Cavett]] en 1974 y faló de la so historia y la so vida con Arnaz, onde reveló lo que pensaba sobre otros actores y actrices, según l'amor que sentía pol so exesposo. Siguió diciendo a Cavett que l'ésitu de la so vida deber a «desfacer de lo que taba mal y sustituyilo polo que ta bien», falando del so divorciu de Arnaz y el so matrimoniu con Morton.

Ball tamién reveló nesta entrevista que lo más interesao que-y asocedió na so vida, foi que dempués de faese dellos trabayos dentales y d'asitiar rellenos de [[plomu]] nos sos dientes, empezó a escuchar estaciones de radio na so cabeza. Esplicó qu'una nueche al llegar de la so casa, al pasar per cierta área, escuchó lo qu'ella pensaba que yera un [[códigu morse]] o un «golpeteo». Afirmó que mientres más m'averaba yera más fuerte. A la mañana siguiente, informé a les autoridaes y dempués de realizar una investigación, atoparon un tresmisor de radio [[Xapón|xaponés]] que fuera soterráu y que taba activáu pa tresmitir códigos a los xaponeses».{{harvnp|Karol|2004|p=164|sp=sí}}&lt;ref name=&quot;snopes&quot;&gt;{{cita web | títulu = Brace Yourself | url = http://www.snopes.com/radiotv/tv/fillings.asp Snopes.com | fecha = 5 d'agostu de 2007 | editorial = snopes.com | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | idioma = inglés}}&lt;/ref&gt; Orixinalmente, Ball foi considerada por [[Frank Sinatra]] pa faer el papel de la Sra. Iselin en ''[[The Manchurian Candidate (1962)|The Manchurian Candidate]]''. Sicasí, el direutor y productor [[John Frankenheimer]], trabayara con [[Angela Lansbury]] nun papel de madre n'otra película y aportunó n'da-y el papel a ella.&lt;ref&gt;Comentariu de Frankenheimer nun DVD d'audiu.&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:LucilleBall.jpg|thumb|right|180px|Ball na so última apaición pública mientres la [[Premiu Óscar de 1988|61ª entrega de los premios Óscar]] en 1989, namái cuatro selmanes enantes del so decesu.]]
Mientres mediaos de la década de 1980, intentó resurdir la so carrera televisiva. En 1982, Ball foi la anfitriona d'un programa de retrospectiva de dos partes de la serie ''[[Three's Company]]'', amosando imáxenes de les primeres cinco temporaes, resumiendo trames memorables y comentando sobre'l so amor pol espectáculu.&lt;ref name=&quot;titleTV Land March 2007 --To Be Continued Free Fridays; Threes Company 30th Anniversary - Sitcoms Online Message Boards&quot;&gt;{{cita web | url=http://www.sitcomsonline.com/boards/showthread.php?t=192779 | títulu = TV Land March 2007 --To Be Continued Free Fridays; Three's Company 30th Anniversary - Sitcoms Online Message Boards | fechaaccesu = 6 d'abril de 2008 | editorial = TV Land | cita =| idioma = inglés}}&lt;/ref&gt; En 1985 protagonizó una película fecha pa televisión sobre una vieya ensin llar, ''Stone Pillow'', que recibió crítiques mistes. Un añu dempués, la comedia cola que tornó a la televisión ''[[Life With Lucy]]'', coprotagonizada pol so vieyu amigu [[Gale Gordon]] y producida por Ball, Morton y [[Aaron Spelling]], foi atayada a menos de dos meses de salir al aire por [[American Broadcasting Company|ABC]].&lt;ref name=&quot;titleLife With Lucy&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.tvparty.com/movlucy4.html | títulu = Life With Lucy | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = TV Party | cita =| idioma = inglés}}&lt;/ref&gt; Díxose que'l fracasu d'esta serie llevó a Ball a una depresión grave, y amás de les sos apaiciones en delles premiaciones, tuvo ausente de la vida pública nos últimos años de la so vida. La so última apaición pública, xusto un mes enantes de la so muerte, foi nos [[premios Óscar]] de 1989, onde ella y el so compañeru presentador, [[Bob Hope]], recibieron una ovación de pies.

=== Muerte ===

En mayu de 1988, Ball sufrió un ataque cardiacu que lu dexó parcialmente paralizada. El 18 d'abril de 1989, taba na so casa de [[Beverly Hills]] cuando se quexó de dolores nel pechu. Una ambulancia treslladar d'urxencia a la sala d'emerxencies del Centru Médicu Cedars-Sinai. Foi diagnosticada con una [[diseición aórtica]] y sometióse a una ciruxía de corazón que duró casi ocho hores, na que recibió una [[aorta]] d'un donante masculín de 27 años d'edá. La ciruxía foi esitosa y Ball empezó a recuperase, inclusive llogró caminar alredor de la so habitación con poca asistencia.&lt;ref name=&quot;Morbid&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.morbid-curiosity.com/id125.htm | títulu = Lucille Ball | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = Morbid Curiosity | cita =  | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20180930131645/http://www.morbid-curiosity.com/id125.htm | fechaarchivu = 2018-09-30 }}&lt;/ref&gt; El 26 d'abril, poco enantes del amanecer, Ball espertar con graves dolores nel llombu. La so aorta rompiérase nun segundu allugamientu y rápido perdió la conocencia. Tolos intentos p'alicar resultaron infructuosos, y morrió aproximao a les 05:47 [[Tiempu del Pacíficu|PST]]. Tenía 77 años.&lt;ref name=&quot;Morbid&quot;/&gt; Les sos cenices fueron soterraes primeramente nel campusantu [[Forest Lawn Memorial Park]] de [[Hollywood Hills]], en Los Angeles; en 2002, los sos fíos treslladaron los sos restos a la parcela familiar nel campusantu Lake View en [[Jamestown (Nueva York)|Jamestown]], Nueva York, onde tamién tán soterraos la so madre, padre, hermanu y güelos.&lt;ref name=&quot;titleLucille Balls grave&quot;/&gt;

== Legáu y reconocencia póstuma ==
[[Ficheru:Lucy signature cropped.svg|thumb|right|Robla de Lucille Ball.]]
El legáu de la carrera de Lucille Ball puede apreciase en munchos de los premios prestixosos que recibió a lo llargo de la so trayeutoria, incluyendo dalgunos que recibió póstumamente como la [[Medaya Presidencial de la Llibertá]] apurrida pol presidente [[George H. W. Bush]] el 6 de xunetu de 1989,&lt;ref name=&quot;titlePresidential Medal of Freedom Recipient Lucille Ball, I Love Lucy&quot;&gt;{{cita web | url = http://articles.latimes.com/1989-07-06/news/mn-4245_1_lucille-ball | títulu =NATION : Lucille Ball Gets Medal of Freedom | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = ''Los Angeles Times'' | cita = | idioma = inglés}}&lt;/ref&gt; y el premiu «Living Legacy» apurríu pel Centru Internacional de la Muyer.&lt;ref name=&quot;titleWelcome to Womens International Center&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.wic.org | títulu = Welcome to Women's International Center | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = Women's International Center | cita =| idioma = inglés}}&lt;/ref&gt; Tamién s'honró la so memoria col Centru Lucille Ball-Desi Arnaz, un muséu allugáu na so ciudá natal de Jamestown, Nueva York. La cortil ''The Little Theater'' camudó'l so nome pol de ''Lucille Ball Little Theater'' nel so honor.&lt;ref name=&quot;titleThe Lucille Ball Little Theater of Jamestown, INC.&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.designsmiths.net/lucilleball/index.html | títulu = The Lucille Ball Little Theater of Jamestown, Inc. | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = Designsmiths | cita =  | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20040219213914/http://www.designsmiths.net/lucilleball/index.html | fechaarchivu = 2004-02-19 }}&lt;/ref&gt; Amás, Ball figuró na llista de les «100 persones más importantes del sieglu XX» realizada pola revista ''[[Time]]''.&lt;ref name=&quot;titleTIME Magacín: TIME 100 - People of the Century&quot;&gt;{{cita noticia |nome= |apellíos= |coautores= |títulu=TIME 100 Persons Of The Century |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,991227,00.html |obra= |editorial=Time |fecha= |fechaaccesu=29 de xunu de 2011 |cita= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070510101237/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,991227,00.html |archivedate=2007-05-10 }}&lt;/ref&gt;

El 6 d'agostu de 2001, nel que sería'l so noventenu cumpleaños, el [[Serviciu Postal d'Estaos Xuníos]] honrar con un [[sellu postal]] conmemorativo como parte de la so serie de lleendes de Hollywood.&lt;ref name=&quot;Post&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.lucyfan.com/stampunveiling.html | títulu = New Lucy Stamp Unveiled | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = Lucyfan.com | cita = | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20160305033640/http://www.lucyfan.com/stampunveiling.html | fechaarchivu = 2016-03-05 }}&lt;/ref&gt; Ball apaeció na portada de ''[[TV Guide]]'' más vegaes que cualesquier otra persona: figuró na portada de trenta y nueve ediciones, incluyendo la primer publicación en 1953, col so fíu Desi Arnaz, Jr.&lt;ref name=&quot;titleLucille Ball - Photos, Bio and News for Lucille Ball|TVGuide.com&quot;&gt;{{cita web | url =http://www.tvguide.com/celebrities/lucille-ball/bio/163025 | títulu = Lucille Ball | editorial = TVGuide.com | fechaaccesu = 29 de xunu de 2011 | editorial = TV Guide | cita = | idioma = inglés}}&lt;/ref&gt; ''TV Guide'' nomó a Lucille Ball como la «mayor estrella de TV de tolos tiempos»; más tarde conmemoró'l cincuentenariu de ''I Love Lucy'' con ocho [[póster]]es de coleición con escenes memorables de la serie, y n'otra instancia, asitiaron a ''I Love Lucy'' como'l segundu meyor programa de televisión na historia d'Estaos Xuníos, dempués de ''[[Seinfeld]]''.&lt;ref name=&quot;titleTiVo Community Forums Archives - TV Guides 50 Best Shows of All Time&quot;&gt;{{cita web | url = http://archive.tivocommunity.com/tivo-vb/history/topic/56036-1.html+http://archive.tivocommunity.com/tivo-vb/history/topic/56036-1.html | títulu = TiVo Community Forums Archives - TV Guide's 50 Best Shows of All Time | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = TV Guide | cita = | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080606032032/http://archive.tivocommunity.com/tivo-vb/history/topic/56036-1.html%2Bhttp%3A//archive.tivocommunity.com/tivo-vb/history/topic/56036-1.html | fechaarchivu = 2008-06-06 }}&lt;/ref&gt; Por cuenta de la so mentalidá lliberal y el so sofitu al movimientu [[feminista]], Ball foi incluyida nel [[National Women's Hall of Fame]].&lt;ref name=&quot;titleNational Womens Hall of Fame&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.greatwomen.org | títulu = National Women's Hall of Fame | fechaaccesu = 28 de xunu de 2011 | editorial = Great Women Organization | cita = | idioma = inglés}}&lt;/ref&gt; Décades enantes, el 8 de febreru de 1960, fuera gallardoniada con dos estrelles nel [[Paséu de la Fama de Hollywood]]: una nel 6436 de [[Hollywood Boulevard]] poles sos contribuciones a les producciones cinematográfiques, y otra al 6100 pol so apurra a la televisión.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.walkoffame.com/lucille-ball |títulu=Walk of Fame: Lucille Ball |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2011 |editorial=walkoffame.com |ubicación=Estaos Xuníos |idioma=inglés |cita= }}&lt;/ref&gt; Ball ye la tema central de dos telefilmes, ''Lucy'' (2003, onde ye representada por Rachel York) y ''Lucy &amp; Desi: Before the Laughter'' (1991).&lt;ref&gt;«[https://www.imdb.com/title/tt0361856/ ''Lucy'' (2003)]» IMDb.com. Consultáu'l 24 de marzu de 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«[https://www.imdb.com/title/tt0102353/ ''Lucy &amp; Desi: Before the Laughter'' (1991)]» IMDb.com. Consultáu'l 24 de marzu de 2012.&lt;/ref&gt;
A lo último, en 2007 recibió'l premiu «Legacy of Laughter» na quinta entrega de los [[premios TV Land]],&lt;ref&gt;{{cita noticia |títulu=TV Land loves Lucy |url=http://theenvelope.latimes.com/tv/la-env-tvland15apr15,0,2045170.story?coll=env-tv |obra= |editorial=Los Angeles Times |fecha=15 d'abril de 2007 |fechaaccesu=28 de xunu de 2011 }}&lt;/ref&gt; coles mesmes que ''I Love Lucy'' foi nomada la «meyor serie de televisión» por ''Hall of Fame Magacín''.&lt;ref name=Netglimpse.com/&gt; En payares d'esi añu, Ball foi escoyida nel segundu puestu de los «50 grandes íconos de la televisión», namái por detrás de [[Johnny Carson]].&lt;ref&gt;{{cita noticia |nome= |apellíos= |coautores= |títulu=Carson tops list of 50 greatest TV icons |url=http://www.msnbc.msn.com/id/21772917 |obra=MSNBC |editorial=Associated Press |fecha=16 de payares de 2007 |fechaaccesu=28 de xunu de 2011 }}&lt;/ref&gt;

El 6 d'agostu de 2011, conmemoróse'l so centenariu y recibió múltiples tributos; [[Google]] diseñó un ''[[Logo de Google#Google Doodle|doodle]]'' con siete momentos de la comedia ''[[I Love Lucy]]'',&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://content.usatoday.com/communities/technologylive/post/2011/08/google-doodle-pays-charming-tribute-to-lucille-ball-on-her-100th/1 |títulu=Google Doodle pays charming tribute to Lucille Ball on her 100th
 |fechaaccesu=6 d'agostu de 2011 |apellíu=Blair |nome=Nancy |enllaceautor= |fecha=6 d'agostu de 2011 |formatu= |obra= |editor= |editorial=USA Today |ubicación=Estaos Xuníos |idioma=inglés |cita= }}&lt;/ref&gt; ciclu del que de casualidá se cumplía'l 60ᵘ aniversariu de la so primer emisión. Per otra parte, na so ciudá natal, Jamestown, llevar a cabu un festival nel Centru Lucille Ball-Desi Arnaz llamáu «Sé una Lucy: Récor Mundial de Guinness» del cual participaron ente 500 y 1000 muyeres caracterizaes coles traces distintives de Lucille Ball. Tamién incursionaron [[Joan Rivers]] y Paula Poundstone.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.impre.com/la xente-diz/viewArticle.action?articleId=281474978858382 |títulu=Lucille Ball: Récor Guinness pol so centenariu |fechaaccesu=6 d'agostu de 2011 |apellíu=de les Cases |nome=Elvira |enllaceautor= |fecha=4 d'agostu de 2011 |editorial=Impre.com |ubicación= |idioma= |cita= }}&lt;/ref&gt; De la mesma, la canal de televisión MeTV emitió 100 episodios de ''I Love Lucy'' y ''The Lucy Show''.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://metvnetwork.com/Lucy100.php |títulu=Lucy's 100th Birthday Celebration |fechaaccesu=6 d'agostu de 2011 |enllaceautor= |editorial=MeTV |ubicación=Estaos Xuníos |idioma=inglés |cita= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120712073021/http://metvnetwork.com/Lucy100.php |fechaarchivu=2012-07-12 }}&lt;/ref&gt;

== Filmografía parcial ==

* ''[[Roman Scandals]]'' (1933)
* ''[[The Three Musketeers (película de 1935)|The Three Musketeers]]'' (1935)
* ''[[Stage Door|Dames del teatru]]'' (1937)
* ''[[Room Service (película de 1938)|Room Service]]'' (1938)
* ''[[Five Came Back]]'' (1939)
* ''[[Dance, Girl, Dance]]'' (1940)
* ''[[The Big Street]]'' (1942)
* ''[[Best Foot Forward]]'' (1943)
* ''[[Forever, Darling]]'' (1956)
* ''[[Yours, Mine and Ours]]'' (1968)
* ''[[Mame (obra de teatru)#Mame 1958 y 1974 (filme)|Mame]]'' (1974)

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Bibliografía ==
* {{Obra citada|apellíu=Sanders|nome=Coyne Steven|títulu=Desilu: The Story of Lucille Ball and Desi Arnaz|url=|editorial=HarperCollins|lugar=Estaos Xuníos|añu=1993|isbn=9780688135140|idioma=inglés}}
* {{Obra citada|apellíu=Kanfer|nome=Stefan|títulu=Ball of Fire: the tumultuous life and comic art of Lucille Ball|url=|editorial=Alfred A. Knopf|lugar=Estaos Xuníos|añu=2003|isbn=0-375-41315-4 |idioma=inglés}}
* {{Obra citada|apellíu=Ball|nome=Lucille|títulu=Love, Lucy|url=|editorial=Boulevard Books|lugar=Estaos Xuníos|añu=1997|isbn=9781572973237 |idioma=inglés}}
* {{Obra citada|apellíu=Harris|nome=Warren G.|títulu=Lucy &amp; Desi: the legendary love story of television's most famous couple|url=|editorial=Thorndike Pr.|lugar=Estaos Xuníos|añu=1991|isbn=9781560549369 |idioma=inglés}}
* {{Obra citada|apellíu=Brady|nome=Kathleen|títulu=Lucille: the life of Lucille Ball|url=|editorial=Billboard Books|lugar=Estaos Xuníos|añu=2001|isbn=9780823089130 |idioma=inglés}}
* {{Obra citada|apellíu=Karol|nome=Michael|títulu=The Lucille Ball Quiz Book |url=|editorial=¡Universe |lugar=Estaos Xuníos|añu=2004|isbn=9780595766680 |idioma=inglés}}
*{{Obra citada|apellíu=Adir|nome=Karin|títulu=The Great Clowns of American Television (McFarland Classics)|url=|editorial=McFarland &amp; Company |llugar=Jefferson, N.C|añu=2001|isbn=0-7864-1303-4 |idioma=inglés}}
*{{Obra citada|apellíu=Gilbert|nome=Tom|títulu=Desilu: The Story of Lucille Ball and Desi Arnaz|url=|editorial=McFarland &amp; Company |llugar=Nueva York|añu=1994|isbn=0-688-13514-5 |idioma=inglés}}
*{{Obra citada|apellíu=Hofstede|nome=David|títulu=5000 Episodes and Non Commercials: The Ultimate Guide to TV Shows on DVD 2007|url=|editorial=Back Stage Books |llugar=Nueva York|añu=2006|isbn=0-8230-8456-6 |idioma=inglés}}
*{{Obra citada|apellíu=Crouse|nome=Richard J.|títulu=The 100 Best Movies You've Never Seen|url=|editorial=ECW Press |llugar=Toronto|añu=2003|isbn=1550225901|idioma=inglés}}

== Enllaces esternos ==
{{Traducíu ref|en|en=inglés|Lucille Ball|trad=total}}
{{commons|Lucille Ball|Lucille Ball}}
* [http://www.lucilleball.com/ Sitiu web oficial]
* {{IBDB nome|30752}}
* {{IMDb nome}}
* {{Amg nome|3574}}
* [http://www.museum.tv/archives/etv/B/htmlB/balllucille/balllucille.htm Lucille Ball] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207003324/http://www.museum.tv/archives/etv/B/htmlB/balllucille/balllucille.htm |date=2009-02-07 }} en [[Museum of Broadcast Communications]].
* [http://www.nytimes.com/1989/04/27/obituaries/lucille-ball-spirited-doyenne-of-tv-comedies-dies-at-77.html Obituariu nel ''New York Times'']
* [http://www.archive.org/details/1944OrsonWellesRadioAlmanacpart1 1944 Orson Welles Radiu Almanac (part 1)]

{{NF|1911|1989|Ball, Lucille}}

[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Ganadores del Premiu Kennedy]]
[[Categoría:Comediantes]]
[[Categoría:Humoristes d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Modelos d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Productores de televisión d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Ganadores del premiu Emmy]]
[[Categoría:Persones de Nueva York]]</text>
      <sha1>qv0mtm0aaj3m32f0kyt3zw58awbuhuc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jack Black</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55379</id>
    <revision>
      <id>4488244</id>
      <parentid>4337836</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T00:52:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 3 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11597" sha1="3es4uvd56acrjogbox65u5tumdcq4lr" xml:space="preserve">{{tradubot|Jack Black}}
{{referencies|t=20130803}}
{{persona}}
'''Thomas Jacob''' &quot;'''Jack'''&quot; '''Black''' {{nym}}&lt;ref&gt;{{cita noticia|url=http://www.cbsnews.com/stories/2003/10/02/earlyshow/leisure/celebspot/main576347.shtml|títulu=Jack Black Rocks 'School'|cita=Black was born in Santa Monica, Calif. on Aug.&amp;nbsp;28, 1969|fecha=3 d'ochobre de 2003|editorial=[[CBS News]]|fechaaccesu=12 d'abril de 2012}}&lt;/ref&gt; ye un [[cómicu]], [[actor]], y [[músicu]] d'[[Estaos Xuníos]].

== Biografía ==
===Primeros años===
Fíu de Thomas Jack Black (d'ascendencia: Inglesa, escocesa, irlandesa, y alemana)&lt;ref&gt;[https://www.imdb.com/name/nm0085312/bio|the Jack Black Biography]. ''IMDB''. Retrieved 2014-024-04.&lt;/ref&gt; y Judith Cohen (criada xudía),&lt;ref name=&quot;hubble&quot;&gt;{{cita noticia|apellíu=Potton|nome=Ed|títulu=Jack Black does Hollywood on the cheap in Be Kind Rewind|obra=The Times|allugamientu=UK|fecha=16 de febreru de 2008|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/article3357790.ece|fechaaccesu=15 de febreru de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110624113809/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/article3357790.ece|archivedate=2011-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.moviecrazed.com/outpast/jackblack.html|títulu=Jack Black—Graduate of the School of Hard Rocks|fechaaccesu=8 de payares de 2008|editorial=Moviecrazed}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.zoominfo.com/p/Judith-Cohen/1287539&lt;/ref&gt; y descendiente del inglés [[:m:w:en:Jack_Black_(rat_catcher)|Jack Black]], foi criáu xudíu, asistió a una escuela hebrea y tuvo una celebración de [[Bar Mitzvah]].&lt;ref name=&quot;black1&quot;&gt;{{cita web|url=http://movies.about.com/od/tenaciousd/a/tenacious111506.htm|títulu=Kyle Gass and Jack Black Discuss &quot;Tenacious D in The Pick of Destiny&quot;|fechaaccesu=20 de payares de 2006|apellíu=Murray|nome=Rebecca|fecha=15 de payares de 2006|editorial=[[About.com]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100509215224/http://movies.about.com/od/tenaciousd/a/tenacious111506.htm|fechaarchivu=2010-05-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.interfaithfamily.com/arts_and_entertainment/movies_theater_tv_and_music/Interfaith_Celebrities_Is_Harry_Potter_Half-Jewish.shtml|títulu=Interfaithfamily|fechaaccesu=24 de marzu de 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[The Tonight Show with Jay Leno]], 7 d'agostu de 2008&lt;/ref&gt;

Los padres de Black divorciáronse cuando tenía 10 años; él treslladóse a [[Culver City]] col so padre y con frecuencia visitaba la casa de la so madre.

===Educación===
Los sos padres inscribir nuna escuela secundaria privada diseñada específicamente pa los estudiantes con dificultaes nel sistema escolar tradicional.&lt;ref&gt;{{cita noticia | títulu = Jumpin' Jack Black|obra=Sydney Morning Herald | fecha =3 de payares de 2003 | url =http://www.smh.com.au/articles/2003/11/02/1067708067856.html?from=storyrhs | fechaaccesu =20 de payares de 2006}}&lt;/ref&gt;
Black tamién asistió a una escuela de Santa Monica (California), onde se destacar en drama. Más tarde asistió a [[Universidá de California en Los Angeles]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.tft.ucla.edu/alumni/notable-alumni-actors/|títulu=NOTABLE ALUMNI ACTORS|fechaaccesu=29 de setiembre de 2014|editorial=UCLA School of Theater, Film and Television|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141006111604/http://www.tft.ucla.edu/alumni/notable-alumni-actors/|fechaarchivu=2014-10-06}}&lt;/ref&gt;

==Carrera==
===Actor===
L'actor ye primu del los actores [[Owen Wilson]], [[Luke Wilson]], y [[Andrew Wilson]]. Tamién del reconocíu otaku Dr. Werner Creixell de la Universidá Téunica Federico Santa María. Esisten reportes que constaten la so adicción a l'animación nipona y los Maruchan. Na [[Universidá de California]] conoció al so amigu [[Kyle Gass]] y por aciu d'este a [[Tim Robbins]], quien-y consiguió un papel en ''Ciudadanu Bob Roberts'' ([[1992]]). Foi'l so amigu, miembru de la compañía de teatru ''The actor's gang'', quien lu enseñó a tocar la guitarra pa formar el grupu ''[[Tenacious D]]''.

En participando como secundariu en películes como ''[[Dead Man Walking]]'' ([[1995]]) o ''[[The Cable Guy]]'' ([[1996]]), Black algamó la fama internacional pol so papel en ''[[Gargüelos fondos XXVI (película)|Alta Fidelidá]]'' ([[2000]]). A partir d'esi momentu empezó a protagonizar comedies como ''[[Amor ciego (película)|Amor ciego]]'' ([[2001]]) -xunto a [[Gwyneth Paltrow]]- o ''[[The School of Rock (película)|The School of Rock]]'' ([[2003]]) -que la so secuela &quot;The School of Rock 2&quot; entá nun foi confirmada. En [[2005]], [[Peter Jackson]] contratar pa ''[[King Kong (película de 2005)|King Kong]]'' y un añu más tarde debutó como productor d'una película protagonizada por él mesmu: [[Nacho Llibre]].

En [[2006]], amás de presentar los [[Nickelodeon Kids' Choice Awards]] -daqué que repitiría en [[2008]] y [[2011]]-, estelarizó la película de ''Tenacious D and the Pick of Destiny'' al pie del so amigu Kyle, na cual produció al pie del so segundu discu. Na película hubo apaiciones de [[Ronnie James Dio]], Meat Loaf, Ben Stiller y Dave Grohl, batería de [[Nirvana (banda)|Nirvana]] y líder de [[Foo Fighters]].

En [[2009]] dio imaxe y voz a Eddie Riggs; protagonista del videoxuegu de [[Heavy metal]], [[Brütal Legend]].
En [[2014]] participó nel videu musical &quot;Ugly Boy&quot; de [[Die Antwoord]].

===Carrera musical===
En [[2005]] estrenaron una película autobiográfica a manera de comedia musical titulada ''[[Tenacious D in The Pick of Destiny]]''. En [[2006]] llanzaron el so segundu trabayu, tituláu precisamente ''[[The Pick of Destiny]]'' y que recoyía los cantares de la película.

El grupu collaboró col videoxuegu [[Guitar Hero]], que recueye dalgunos de los sos trabayos y tamién participó nun videu de presentación y dando vida al protagonista del xuegu &quot;Brutal Legend&quot; d'estilu Heavy metal

Black collaboró amás con grupos como [[Foo Fighters]], [[Eagles of Death Metal]] o [[Sum 41]] ente otros.

==Filmografía==
* [[2016]]: ''[[Kung Fu Panda 3]]'' (voz) Como Po.
* 2015: ''[[Goosebumps]]''
* 2015: ''The Brink'' (Serie de televisión)
* 2015: ''[[The D Train]]''
* [[2014]]: ''[[Sex Tape]]'' (Ye'l dueñu de YouPorn)
* [[2013]]: ''[[Drunk History]]'' (serie de televisión)
* 2013: ''[[Adult Wolf]]''
* [[2012]]: ''[[Pretty sweet|Pretty Sweet]]'' (cameo)
* 2012: ''[[OFF! - Wrong with Jack Black]]''
* 2012: ''[[All in for the 99%]]''
* 2012: ''[[The Roadie]]''
* [[2011]]: ''[[Kung Fu Panda: Secrets of the Masters]]''
* 2011: ''[[Los Muppets]]'' (cameo)
* 2011: ''[[The Big Year|El gran añu]]''
* 2011: ''[[Bernie (película)|Bernie]]''
* 2011: ''[[Victorious]]'' (Serie de televisión)
* 2011: ''[[Kung Fu Panda 2]]'' (voz). Como Po.
* 2011: ''[[Fight for Your Right Revisited]]'' (curtiu).
* [[2010]]: ''[[Los viaxes de Gulliver (película de 2010)|Los viaxes de Gulliver]]''
* 2010: ''[[iCarly]]'' ([[serie de televisión]]).
* [[2009]]: ''[[The Office]]'' (Serie de televisión)
* 2009: ''[[Community]]'' (serie de televisión)
* [[2008]]: ''[[The Year One]]''
* 2008: ''[[Prop 8: The Musical]]''.
* 2008: ''[[Tropic Thunder]]''.
* 2008: ''[[Kung Fu Panda]]'' (voz). Como Po.
* 2008: ''[[Be Kind Rewind]]''.
* [[2007]]: ''[[Walk Hard: The Dewey Cox Story]]''.
* 2007: ''[[Husbands and Knives|The Simpsons: Husbands and Knives]]'' (serie de televisión).
* 2007: ''[[Margot at the Wedding]]''.
* 2007: ''[[The Naked Trucker and T-Bones Show|The Naked Trucker and T-Bones Show: &quot;Break Up&quot;]]'' (Serie de televisión).
* [[2006]]: ''[[The Holiday]]''.
* 2006: ''[[Tenacious D in The Pick of Destiny]]''.
* 2006: ''[[Nacho Llibre]]''.
* 2006: ''[[Danny Roane: First Time Direutor]]''.
* 2006: ''[[WWE Velocity]] (Serie de televisión).
* [[2005]]: ''[[King Kong (película de 2005)|King Kong]]''.
* 2005: ''[[Awesometown]]''.
* [[2004]]: ''[[Tom Goes to the Mayor: Bear Traps]]'' (serie de televisión).
* 2004: ''[[Shark Tale]]'' (voz).
* 2004: ''[[Envy (película)|Envy]]''.
* [[2003]]: ''[[The School of Rock (película)|The School of Rock]]''.
* [[2002]]: ''[[Orange County (película)|Orange County]]''.
* 2002: ''[[Ice Age]] (voz).
* [[2001]]: ''[[Amor ciego (película)|Amor Ciego]]''.
* 2001: ''[[Saving Silverman]]''.
* [[2000]]: ''[[Alta Fidelidá (película)|High Fidelity]]''.
* [[1999]]: ''[[The Love Letter]]''.
* [[1999]]:''[[ Jesus' Son]]''.
* [[1999]]: ''[[Cradle Wlll Rock]]''.
* [[1998]]: ''[[Enemy of the State|Enemy of the state]]''.
* 1998: ''[[I Still Know What You Did Last Summer|Inda sé lo que fixeron el branu pasáu]]''
* [[1997]]: ''[[The Jackal]]''.
* 1997: ''[[Bongwater (película)|Bongwater]]''
* [[1996]]: ''[[Mars Attacks!]]''.
* 1996: ''[[The Cable Guy]]''.
* [[1995]]: ''[[Dead Man Walking]]''.
* 1995: ''[[Waterworld]]''.
* 1995: ''[[Espedientes Secretos X]]'' Capítulu 3 de la 3ª temporada: D.P.O.
* [[1994]]: ''[[La hestoria inacabable 3]]''.
* [[1993]]: ''[[Airborne (película)|Airborne]]''.
* 1993: ''[[Demolition Man]]''.
* 1993: ''[[Northern Exposure]]''.

===Xuegos===
* [[2014]]: ''[[Broken Age]]'' (voz)
* [[2009]]: ''[[Brutal Legend]]'' (voz)

==Productor==
* [[2015]]: ''[[Madame X (Miniserie)|Madame X]] (miniserie [[HBO]])
* [[2013]]: ''[[Ghost Girls]]'' (serie de televisión)
* [[2007]]: ''[[Year of the Dog]]'' ([[Productor cinematográficu|productor]]).
* [[2007]]: ''[[Acceptable TV]]'' ([[serie de televisión]], [[productor executivu]]).
* [[2006]]: ''[[Tenacious D in The Pick of Destiny]]'' (productor).
* [[2006]]: ''[[Nacho Llibre]]'' (productor).
* [[2006]]: ''[[Channel 101]]'' (productor executivu).
* [[2003]]: ''[[Computerman]]'' (serie de televisión, productor executivu).
* [[2003]]: ''[[60 Spins Around the Sun]]'' (productor executivu).
* [[2003]]: ''[[The School of Rock (película)|The School of Rock]]'' (productor)
* [[1999]]: ''[[Tenacious D (serie de televisión)|Tenacious D]]'' (serie de televisión, productor executivu).

==Premios==
===[[Premios Globu d'Oru]]===
{| class=wikitable
|-
! Añu || Categoría || Película || Resultáu 
|-

|align=&quot;center&quot;| 2003
|align=&quot;center&quot; rowspan=2|[[Globu d'Oru al meyor actor - Comedia o musical|Meyor actor - Comedia o musical]]
|align=&quot;center&quot;|''[[The School of Rock (película)|School of Rock]]'' &lt;ref&gt;https://www.elmundo.es/elmundo/2003/12/18/cultura/1071778145.html&lt;/ref&gt;
|{{Celda|Nomáu}}
|-
|align=&quot;center&quot;| 2011
|align=&quot;center&quot;|''[[Bernie (película)|Berniek]]''
|{{Celda|Nomáu}}
|-
|}

===[[Premios Independent Spirit]]===
{| class=wikitable
|-
! Añu || Categoría || Película || Resultáu 
|-

|align=&quot;center&quot;| 2011
|align=&quot;center&quot; rowspan=2|[[Premiu Independent Spirit al meyor actor|Meyor actor]]
|align=&quot;center&quot;|''[[Bernie (película)|Berniek]]''
|{{Celda|Nomáu}}
|-
|}

===[[Premios Razzie]]===
{| class=wikitable
|-
! Añu || Categoría || Película || Resultáu 
|-

|align=&quot;center&quot;| 2010
|align=&quot;center&quot; rowspan=2|[[Razzie al peor actor|Peor actor]]
|align=&quot;center&quot;|''[[Los viaxes de Gulliver (película de 2010)|Los viaxes de Gulliver]]''
|{{Celda|Nomáu}}
|-
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons|Jack Black}}

{{NF|1969||Black, Jack}}

[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Actores y actrices de doblaxe d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Cantantes de California]]
[[Categoría:Cantantes de rock d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Guionistes de televisión d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Guitarristes d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Humoristes d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Persones de Santa Monica (California)]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]</text>
      <sha1>3es4uvd56acrjogbox65u5tumdcq4lr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bruce Campbell</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55637</id>
    <revision>
      <id>4488311</id>
      <parentid>4392617</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:54:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14612" sha1="sg0t619j9ycg642mdyfjo2l2d5rv9gi" xml:space="preserve">{{Tradubot|Bruce Campbell}}
{{persona}}
{{intro bio}} Ye conocíu por interpretar a [[Ash Williams]] na triloxía de ''[[The Evil Dead]]''.

== Biografía ==
=== Primeros años ===
[[imaxe:BruceCampbellUSONov09.JPG|200px|thumb|Bruce Campbell (2009).]]
Campbell nació en [[Royal Oak (Michigan)]], fíu de Joanne Louise Pickens, ama de casa, y Charles Newton Campbell, un actor ya inspeutor de valles publicitaries.&lt;ref name=&quot;filmreference&quot;&gt;{{cita web |títulu=Bruce Campbell Biography (1958-) |url=http://www.filmreference.com/film/95/Bruce-Campbell.html |editorial=FilmReference.com |idioma=inglés |fechaaccesu=25 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt; Tien un hermanu mayor, Don, y un mediohermanu mayor, llamáu Michael.&lt;ref name=&quot;ym-bc&quot;&gt;{{cita web |títulu=Bruce Campbell Biography |url=http://movies.yahoo.com/movie/contributor/1800051843/bio |editorial=Yahoo! Movies |idioma=inglés |fechaaccesu=25 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt; Anguaño vive nuna granxa de [[Jacksonville, Oregon]], xunto a la so esposa, la diseñadora [[Ida Gearon]]. Campbell tien ascendencia [[Escocia|escocesa]].

Campbell empezó a actuar cuando yera adolescente y fixo delles películes xunto a los sos amigos en formatu [[Super 8 mm]]. En conociendo a [[Sam Raimi]] nel institutu los dos convirtióse en bonos amigos y empezaron a faer películes xuntos. Campbell estudió na [[Western Michigan University]] mientres siguía trabayando como actor. 

Un par d'años dempués y tres cincuenta pequeñes películes, xunto a familiares trabayaron na película ''[[The Evil Dead]]''. Campbell foi'l protagonista y trabayó tres les cámares, recibiendo'l creitu de coproductor executivu; Raimi escribió, dirixó y editó. Cuatro años dempués la película convertir nun [[película de cultu|oxetu de cultu]] en [[Gran Bretaña]], lo que llevó a crear dos [[Remortina (arte)|secuela]]s: ''[[Evil Dead II]]'' y ''[[Army of Darkness]]''.

=== Papeles importantes ===
El papel más importante que tuvo Campbell ye'l de Ashley J. &quot;Ash&quot; Williams pa la película de Sam Raimi ''Evil Dead'', l'actor apaeció tamién n'otres películes de Raimi. Campbell siempres escoyó papeles estrafalarios, como a [[Elvis Presley]] na película ''[[Bubba Ho-Tep]]'', y la mayoría de les vegaes apaez en películes que van direutu a videu o [[televisión per cable]]. En 1988 intervieno na famosa película de William Lustig, (protagonizada por Tom Atkins); ''[[Maniac Cop]]'', onde interpretaba a Forrest, un axente de policía infiel a la so muyer y sospechosu de los brutales crímenes d'un llocu homicida. Amás de ''Bubba Ho-Tep'', Campbell trabayó na película del 2005 ''[[Sky High]]'', y protagoniza la próxima ''[[My Name is Bruce]]''. Tamién ye'l narrador de dambos videoxuegos de Spiderman basaos nes películes y protagonista del videoxuegu [[Evil Dead: Regeneration]]

Campbell diba protagonizar la película ''[[Darkman]]'', pero l'estudiu aportunó en [[Liam Neeson]], yá que nun taben seguros de les habilidaes de Campbell pa interpretar al personaxe.&lt;ref&gt;[http://IMDb.com/title/tt0099365/trivia Darkman (1990) - Trivia&lt;!-- Títulu xeneráu por un bot --&gt;]&lt;/ref&gt; Campbell participó tres les cámares, siendo acreditáu pol so trabayu de voz, y apaez na última escena de la película. 

Foi tamién una de les opciones pa protagonizar la película de ''[[The Phantom]]'', basada nel popular personaxe d'historieta, pero'l papel foi dau a [[Billy Zane]],&lt;ref&gt;[http://IMDb.com/title/tt0117331/trivia The Phantom (1996) - Trivia&lt;!-- Títulu xeneráu por un bot --&gt;]&lt;/ref&gt; quien taba interesáu nel trabayu. El so compañeru n'[[Hércules los viaxes llexendarios|Hercules: The Legendary Journeys]], [[Kevin Smith (actor neozelandés)|Kevin Smith]] taba interesáu en ser unu de los trés enemigos de [[Lee Falk]].

=== Cameos ===
Campbell tuvo dellos cameos en películes, y ye conocíu por haber apaecíu en distintos xéneros, cuasi siempres pa sirvir como actor cómicu. Fixo cameos nes trés películes de ''Spider-Man''. Na primera fixo d'un presentador de llucha llibre que-y da al &quot;home araña&quot; el so nome. Na secuela, fixo d'un porteru, Dylan Reid, quien critica a Peter Parker pola so apariencia y nun lo dexa entrar a la obra de Mary-Jane. Na tercera fai de Maître francés nel restorán onde Peter va pidir la mano de Mary-Jane.

El personaxe apaez en Amazing Spider-Man #515, dibuxáu esautamente como Campbell. Tamién apaez como un ciruxanu plásticu na película de [[John Carpenter]] ''[[Escape from L.A.]]''. Fixo un cameo tamién na famosa película de [[Frank Darabont]], [[The Majestic]], protagonizada por Jim Carrey. Fixo pequeños papeles en películes de [[Hermanos Coen|Joel y Ethan Coen]], como ''[[Fargo (película)|Fargo]]'', ''[[Intolerable Cruelty]]'', ''[[The Hudsucker Proxy]]'' y ''[[The Ladykillers (película de 2004)|The Ladykillers]]''.

Nel cómic de la Nueva Triloxía, ''Star Wars: Unión'', unu de los imperiales tien la so cara, xunto con otros actores famosos que ponen cara a diversos personaxes.

=== Estilu y personalidá ===
[[imaxe:Bruce_Campbell_.jpg|200px|thumb|Campbell roblando un [[VHS]] de la película ''The Evil Dead''.]]
Muncha xente considera a Campbell como la estrella más grande del cine &quot;[[Clase B (cine)|clase B]]&quot; de tolos tiempos. El so estilu d'actuación reflexa un marcáu machismu que lo fai interpretar personaxes como Ash Williams, al cual Campbell refierse como &quot;un fatu como'l restu de nós&quot;.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.spawn.com/news/news.aspx?id=5132 |títulu=Spawn.Com &gt;&gt; News&lt;!-- Títulu xeneráu por un bot --&gt; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071011181705/http://spawn.com/news/news.aspx?id=5132 |fechaarchivu=2007-10-11 }}&lt;/ref&gt; Esti estilu ye asonsañáu na película ''[[The Majestic]]'' onde Campbell apaez como Roland, un esplorador desacobardáu na película de clase B ''Pirates of the Sahara'', escrita pol personaxe qu'interpreta [[Jim Carrey]].

Al traviés de los años, Bruce adquirió un gran númberu d'almiradores y ye l'actor favoritu en convenciones de cine. Campbell tien la reputación de ser unu de los personaxes más simpáticos nel mediu yá que ayuda a muncha xente comenenciudo nel área, y da conseyos sobre'l cine nel so sitiu web.

== Televisión y videoxuegos ==
Fora de les películes, Campbell apaeció en diverses series de televisión. Trabayó en ''[[The Adventures of Brisco County, Jr.]]'', una comedia western creada por Jeffrey Boam y [[Carlton Cuse]] (quien escribió y produció ''[[Lost]]'' d'ABC) que duró una temporada y ''[[Jack of All Trades]]'', serie allugada nos primeros díes de la independencia d'Estaos Xuníos. 

Ye conocíu tamién pol so papel secundariu [[Autolycus]] (&quot;el rei de los lladrones&quot;) nes series de fantasía ''[[Hercules: The Legendary Journeys]]'' y ''[[Xena: Warrior Princess]]''. Tamién dirixó un númberu d'episodios de ''Hércules'' y ''Xena'', incluyendo'l final de la serie &quot;Hércules&quot;. Tamién tuvo un papel dramáticu como un detective que busca vengación pola muerte del so padre en dos episodios de ''[[Homicide: Life on the Street]]''. 

Tamién ye conocíu pola serie ''[[Burn Notice]]'' (llamada ''Últimu avisu'' n'España) na que mientres delles temporaes interpreta unu de los papeles principales, l'EX-SEAL [[Sam Axe]]. Irónicamente, anque nesi tiempu dedicar a trabayos más dramáticos, Campbell non fizo una audición pa esi papel. El productor de ''Homicide'', [[Tom Fontana]], yera fanáticu de Campbell y preguntó-y si quería apaecer nel programa. Campbell tamién fixo'l papel d'un demoniu nel episodiu de [[The X-Files]] &quot;Terms of Endearment&quot;.

Campbell trabayó como narrador en dellos videoxuegos. Ye la voz de Ash nos trés últimos xuegos de Evil Dead, amás participar n'otros como ''[[Pitfall 3-D: Beyond the Jungle]]'', ''[[Spider-Man: The Movie]]'' y ''[[Spiderman 2]]''. Amás fai la voz del personaxe Jake Logan nel videoxuegu d'ordenador, ''[[Tachyon: The Fringe]]'' y la voz de Magnanimous en ''[[Megas XLR]]''. Tuvo delles apaiciones n'otros programes de televisión, incluyendo ''[[Robot Chicken]]'' como él mesmu.

Nel 2015 incluyir a la saga de Videoxuegos de [[Call Of Duty]] en [[Call Of Duty: Advanced Warfare]] nel conteníu descargable Exo Zombies como'l personaxe &quot;Lennox&quot; suplantando a &quot;Oz&quot; por [[John Malkovich]] .

== Escritura ==
Amás d'actuar y dacuando dirixir, Campbell convirtióse nun escritor activu, faciendo una [[autobiografía]], ''[[If Chins Could Kill: Confessions of a B Movie Actor]]'',&lt;ref&gt;If Chins Could Kill: Confessions of a B Movie Actor (ISBN 0-312-24264-6)&lt;/ref&gt; qu'esplica la so carrera como actor en películes de baxu presupuestu. Una edición posterior inclúi un capítulu onde amiesta la reacción de los sos siguidores escontra dichu llibru. 

Campbell tamién escribió un llibru tituláu ''[[Make Love! The Bruce Campbell Way]]'',&lt;ref&gt;Make Love! The Bruce Campbell Way (ISBN 0-312-31260-1)&lt;/ref&gt; una novela risible protagonizada por él mesmu, quien intenta trunfar nes superproducciones del cine. Darréu grabó una versión actuada de ''Make Love'' cola so voz y la de compañeros actores, incluyendo al so collaborador Ted Raimi. La grabación consta de 6 discos con 6 hores de material.

Amás de les sos noveles Campbell tamién escribió una columna na revista ''[[X-Ray Magacín]]'' el 2001, un númberu del cómic &quot;The Hire&quot;, una adautación de &quot;Man With The Screaming Brain&quot; al cómic y la introducción a &quot;The Complete Guide To Low Budget Feature Film Making&quot; de [[Josh Becker]].

== Filmografía ==
{| {{tablaguapa}}
| '''Añu''' || '''Película''' || '''Papel''' || '''Notes adicionales'''
|-
| 1978 || ''[[Within the Woods]]'' || Bruce ||
|-
| 1981 || ''[[The Evil Dead]]'' || [[Ash Williams|Ashley «Ash» J. Williams]] || Coproductor
|-
| 1983 || ''[[Going Back (película de 1983)|Going Back]]'' || Brice Chapman ||
|-
| 1987 || ''[[Evil Dead II]]'' || [[Ash Williams|Ashley «Ash» J. Williams]] || Coproductor
|-
| 1988 || ''[[Maniac Cop]]'' || Jack Forrest || 
|-
| 1989 || ''[[Moontrap]]'' || Ray Tanner ||
|-
| 1990 || ''[[Mindwarp]]'' || Stover ||
|-
| 1991 || ''[[Sundown: The Vampire in Retreat]]'' || Robert Van Helsing ||
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| [[1992]] || ''[[Waxwork II: Lost in Time]]'' || John Loftmore ||
|-
| ''[[Army of Darkness]]'' || [[Ash Williams|Ashley «Ash» J. Williams]] || Coproductor
|-
| 1994 || ''[[The Hudsucker Proxy]]'' || Smitty, Argus Reporter ||
|-
| 1995 || ''[[Congo (película)|Congo]]'' || Charles Travis ||
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 1996 || ''[[Menno's Mind]]'' || Mick Dourif, Rebel Leader ||
|-
| ''[[Escape from L.A.]]'' || Surgeon General of Beverly Hills ||
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 1997 || ''[[Running Time]]'' || Carl ||
|-
| ''[[McHale's Navy]]'' || Virgil ||
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 1998 || ''[[The Ice Rink]]'' || Actor ||
|-
| ''[[La fiebre del oru (película de 1998)|La fiebre del oru]]'' || [[Pierce Thomas 'PT' Madison]] ||
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| [[1999]] || ''[[Icebreaker]]'' || Carl Greig ||
|-
| ''[[From Dusk Till Dawn 2: Texas Blood Money]]'' || Barry ||
|-
| 2001 || ''[[The Majestic]]'' || Roland the Intrepid Explorer ||
|-
|rowspan=&quot;4&quot;| 2002 || ''[[Timequest]]'' || William Roberts ||
|-
| ''[[Bubba Ho-Tep]]'' || [[Elvis Presley]]/Sebastian Haff ||
|-
| ''[[Spiderman (película)|Spider-Man]]'' || Ring Announcer ||
|-
| ''[[Serving Sara]]'' || Gordon Moore ||
|-
|rowspan=&quot;1&quot;| 2004 || ''[[Spider-Man 2]]'' || Snooty Usher ||
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2005 || ''[[Alien Apocalypse]]'' || Dr. Ivan ||
|-
| ''[[Man with the Screaming Brain]]'' || William Cole || Direutor y guionista
|-
| ''[[Sky High]]'' || Coach Boomer ||
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2006 || ''[[The Woods]]'' || Joe Fasulo ||
|-
| ''[[The Ant Bully]]'' || Fugax || Voz
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2007 || ''[[Aqua Teen Hunger Force Colon Movie Film for Theaters]]'' || Chicken Bittle || 
|-
| ''[[Spider-Man 3]]'' || Maitre || 
|-
| ''[[My Name is Bruce]]'' || Bruce Campbell || Direutor
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2009 || ''[[Cloudy with a Chance of Meatballs]]'' || Alcalde Shelbourne || Voz
|-
| ''[[White on Rice]]'' || Muramoto || Voz
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2011 || ''[[Burn Notice|Burn Notice: The Fall of Sam Axe]]'' || Sam Axe || Película pa televisión
|-
| ''[[Cars 2]]'' || Rod Redline || Voz
|-
|2012
|''[[Tar (filme)|Tar]]''
| Goody
| 
|-
|rowspan=&quot;3&quot; | 2013
|''[[Oz the Great and Powerful]]''
|Winkie Guard
|Caméu
|-
|''[[Evil Dead (película de 2013)|Evil Dead]]''
|Ash Williams
|Caméu
|-
|''[[1600 Penn]]''
|Doug
|Serie de televisión,&lt;br /&gt; nel episodiu &quot;Skip the Tour&quot;
|-
|rowspan=2|2014
|''[[Psych]]''
| Dr. Ashford N. Simpson
|Serie de televisión,&lt;br /&gt; nel episodiu &quot;A Nightmare on State Street&quot;
|-
|''The Librarians''
| Santa Claus
|Serie de televisión,&lt;br /&gt; nel episodiu &quot;And Santes Midnight Run&quot;
|-
|rowspan=5|2015
|''[[Welcome to Purgatory]]''
|Man in Hawaiian Shirt
|''Post producción''
|-
|''The Escort''
|Charles Cooper
|
|-
|''[[Ash vs. Evil Dead]]''
|[[Ash Williams]]
| Serie de televisión
|-
|''[[Fargo (serie de televisión)|Fargo]]''
|[[Ronald Reagan]]
| Serie de televisión
|-
|''[[Randy Cunningham: 9th Grade Ninja|Randy Cunningham 9th Grade Ninja]]''
|[[The Creep]]
| Serie de televisión
|-
|}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{commons|Bruce Campbell}}
* [http://www.bruce-campbell.com/ Sitiu oficial]
* {{IMDb nome}}
* [http://www.bruce-campbell.blogspot.com Noticies de Bruce Campbell]
* [http://dir.salon.com/story/books/int/2005/07/14/campbell/print.html Entrevista a Bruce Campbell]
* [http://www.kittenpants.org/21_ray/bruce.asp Entrevista de Kittenpants.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061111114130/http://www.kittenpants.org/21_ray/bruce.asp |date=2006-11-11 }}
* [https://web.archive.org/web/20061004232645/http://www.thegate.ca/gallery/thumbnails.php?album=11 ''Make Love the Bruce Campbell Way''] - Galería de semeyes
* [http://www.sweatpantserection.com/bruce-campbell-interview.html Entrevista a Bruce Campbell]
* [http://www.pixelsurgeon.com/interviews/interview.php?id=166 Entrevista de Pixelsurgeon]
* [http://www.badmouth.net/interview-bruce-campbell-part-1-of-3/ Entrevista a Bruce Campbell]
* [http://www.sliceofscifi.com/2006/07/15/searching-for-the-cinematic-messiah-an-qa-interview-with-bruce-campbell/ Entrevista a Bruce Campbell]

{{NF|1958||Campbell, Bruce}}

[[Categoría:Direutores de cine d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Guionistes de cine d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Productores de cine d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Actores y actrices de doblaxe d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Actores y actrices de videoxuegos]]
[[Categoría:Persones de Michigan]]</text>
      <sha1>sg0t619j9ycg642mdyfjo2l2d5rv9gi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>James Caviezel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55713</id>
    <revision>
      <id>4488255</id>
      <parentid>4298816</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T02:32:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 3 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8037" sha1="i6i87qb64bonbfknymdrsgvv65b3msc" xml:space="preserve">{{Tradubot|James Caviezel}}
{{persona}}
'''James Patrick Caviezel, Jr.''' {{nym}}, conocíu comúnmente como '''Jim Caviezel''', ye un [[actor]] d'[[Estaos Xuníos]].

Ye conocíu internacionalmente pola so interpretación de [[Xesucristu]] na película ''[[The Passion of the Christ]]'' (2004) dirixida por [[Mel Gibson]].

Amás gocia de fama por papeles como ''Edmundo Dantès'' en ''[[The Count of Monte Cristo (película de 2002)|The Count of Monte Cristo]]'' (2002) y por interpretar al soldáu ''Witt'' en ''[[The Thin Red Line (película de 1998)|The Thin Red Line]]'' (1998).

Anguaño protagoniza la esitosa serie &quot;Person of Interest&quot; onde interpreta al ex-axente de la CIA John Reese.
== Infancia y mocedá ==
Caviezel nació en [[Mount Vernon (Washington)|Mount Vernon]], [[Washington (estáu)|Washington]], fíu de Margaret Lavery, ama de casa y actriz de teatru, y de James Patrick Caviezel, Sr., [[Quiropráctica|quiropráctico]].&lt;ref&gt;[http://www.filmreference.com/film/13/James-Caviezel.html James Caviezel Biography (1968-)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://qctimes.com/news/local/article_c961613b-12a6-5y4a-bb5f-00a794fcd3d1.html&lt;/ref&gt; Tien un hermanu menor, Timothy, y trés hermanes, Ann, Amy y Erin. Crióse en [[Conway (Washington)]], nel senu d'una familia fervientemente católica.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://worldfilm.about.com/cs/actor1/p/jimcaviezel.htm|títulu=Jim Caviezel|obra=[[About.com]]|cita=One of five children, he grew up as part of a devout Catholic family.|fechaaccesu=22 de xunu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110707075448/http://worldfilm.about.com/cs/actor1/p/jimcaviezel.htm|fechaarchivu=2011-07-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.parade.com/articles/editions/2004/edition_02-22-2004/in_step_with_0 |títulu=James Caviezel (Film and TV actor)|editorial= [[Parade (magacín)|Parade]] |fechaaccesu=18 de febreru de 2011}}&lt;/ref&gt; L'apellíu Caviezel ye d'orixe [[romanche]]; el so padre ye d'ascendencia [[Eslovaquia|eslovaca]] (pel llau maternu) y [[suiza]] (paternu), ente que la so madre tien ascendencia [[Irlandés estauxunidense|irlandesa]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-114265490.html|títulu=Passion loses realism with its blue-eyed Jesus (commentary)|obra=The Virginian Pilot|editorial=highbeam.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121021125157/http://www.highbeam.com/doc/1G1-114265490.html|fechaarchivu=2012-10-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-113741201.html|títulu=I almost died on the cross - just like Jesus; My Irish mother called acting 'blarney' but..(News)|obra=The People (London, England)|editorial=highbeaum.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121021125243/http://www.highbeam.com/doc/1G1-113741201.html|fechaarchivu=2012-10-21}}&lt;/ref&gt;

Estudió dos años en Mount Vernon High School, depués camudóse a [[Seattle]], a casa d'amigos de la familia, pa poder xugar al baloncestu nel colexu católicu O'Dea High School. Na siguiente primavera treslladóse del O'Dea a otru colexu, el John F. Kennedy Memorial High School de Burien, Washington, nel que se convirtió na estrella del equipu de baloncestu, graduándose en 1987. Dempués de la secundaria, Caviezel matricular nel Bellevue Community College onde siguió xugando al baloncestu, pero una mancadura nun pie mientres el so segundu añu terminó coles sos esperances de tener una carrera profesional na [[NBA]]. Treslladóse a la [[Universidá de Washington]] onde se concentró na actuación y convirtióse nun miembru de la Fraternidá Sigma Chi.

== Carrera ==
N'apaeciendo en ''[[Wyatt Earp (película)|Wyatt Earp]]'' y ''[[G.I. Jane]]'', Caviezel llogró una gran actuación en ''[[The Thin Red Line (película de 1998)|The Thin Red Line]]'' de [[Terrence Malick]]. Orixinalmente diba interpretar el personaxe de Cyclops/Scott Summers en ''[[X-Men (película)|X-Men]]'' (2000), pero tuvo qu'abandonar el proyeutu por cuenta de conflictos col horariu de la película, ''[[Frequency]]''. Famosu foi'l so papel en ''[[The Passion of the Christ]]'' (''The Passion of the Christ'') interpretando al propiu [[Xesús de Nazaré]]. En 2009 incursiona na televisión, protagonizando la miniserie The Prisoner de la cadena AMC, una remake onde comparte escena con ''[[Ian McKellen]]''. Pero ye en 2011 onde llogra'l papel estelar nuna serie con fuerte impautu d'audiencia, encarnando a John Reese nel thriller de la CBS ''[[Person of Interest|Vixilaos: Person of Interest]]''.

== Vida privada ==
Ta casáu con Kerri Browitt, una profesora de secundaria, con quien realiza obres de caridá y diversos proyeutos solidarios. Tienen tres fíos adoptivos d'orixe [[China|chinu]] (Bo James, Lynn Elizabeth y David Patrick).

== Filmografía ==

{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
! Añu !! Película !! Personaxe !! Direutor
|-
| [[1991]] || ''[[My Own Private Idaho]]'' || Airline Clerk || [[Gus Van Sant]]
|-
| [[1992]] || ''[[El golpe perfectu]]'' || Billy Hargrove || [[Michael Ritchie]]
|-
| [[1994]] || ''[[Wyatt Earp (película)|Wyatt Earp]]'' || Warren Earp || [[Lawrence Kasdan]]
|-
| [[1996]] || ''[[Ed]]'' || Dizzy Anderson || [[Bill Couturié]]
|-
| [[1996]] || ''[[The Rock (película)|The Rock]]'' || Pilotu d'un Rear F-18 || [[Michael Bay]]
|-
| [[1997]] || ''[[G.I. Jane]]'' || Slov' Slovnik || [[Ridley Scott]]
|-
| [[1998]] || ''[[The Thin Red Line (película de 1998)|The Thin Red Line]]'' || Soldáu Witt || [[Terrence Malick]]
|-
| [[1999]] || ''[[Acaballando col diañu]]'' || Black John || [[Ang Lee]]
|-
| [[2000]] || ''[[Frequency]]'' || John Sullivan || [[Gregory Hoblit]]
|-
| [[2000]] || ''[[Cadena de favores]]'' || Jerry || [[Mimi Leder]]
|- 
| [[2000]] || ''[[Madison (película)|Madison]]'' || Jim McCormick || [[William Bindley]]
|-
| [[2001]] || ''[[Angel Eyes (película)|Angel Eyes]]'' || Steven 'Catch' Lambert || [[Luis Mandoki]]
|-
| [[2002]] || ''[[The Count of Monte Cristo (película de 2002)|The Count of Monte Cristo]]'' || Edmundo Dantès || [[Kevin Reynolds]]
|-
| [[2002]] || ''[[High Crimes]]'' || Tom Kubik || [[Carl Franklin]]
|-
| [[2003]] || ''[[Rápidos y mortales]]'' || James 'Rennie' Cray || [[Robert Harmon]]
|-
| [[2004]] || ''[[Bobby Jones: Una hestoria de grandor]]'' || [[Bobby Jones]] || [[Rowdy Herrington]]
|-
| [[2004]] || ''La fuercia del valor (I am David)'' || Johannes || [[Paul Feig]]
|-
| [[2004]] || ''[[La memoria de los muertos]]'' || Fletcher || [[Omar Naimt]]
|-
| [[2004]] || ''[[The Passion of the Christ]]'' || [[Xesucristu]] || [[Mel Gibson]]
|-2005- Ensin Aliendu 
|-

| [[2006]] || ''[[Déjà Vu (2006)|Déjà Vu]]'' || Carroll Oerstadt || [[Tony Scott]]
|-
| [[2007]] || ''[[Mentes en blancu]]'' || Jean Jacket || [[Simon Brand]]
|-
| [[2008]] || ''[[Outlander]]'' || Kainan || [[Howard McCain]]
|-
| [[2008]] || ''[[The Stoning of Soraya M.]]'' || Freidoune || [[Cyrus Nowrasteh]]
|-
| [[2012]] || ''[[Transit]]'' || Nate || [[Antonio Negret]]
|-
| [[2013]] || ''[[Escape Plan]]'' || Willard Hobbs || [[Mikael Håfström]]
|-
| [[2014]] || ''[[When the Game Stands Tall]]'' || Bob Ladouceur || [[ Thomas Carter]]
|}

== Series ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
! Añu Empecipio !! Añu Finalización!! Nome !! Personaxe !! Direutor
|-
| [[2009]] || [[2009]] || ''[[The Prisoner (miniserie de 2009)|The Prisioner]]'' || Michael/Six ||
|-
| [[2011]] || ''N'emisión'' ||''[[Person of Interest]]'' || John Reese || [[Jonathan Nolan]]
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
*[https://www.youtube.com/watch?v=XxU5-WPmC9Q La pasion de Cristu (Testimoniu de Jim Caviezel) Español.]
* {{IMDb nome}}

{{NF|1968||Caviezel, James}}
[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Persones de Mount Vernon]]</text>
      <sha1>i6i87qb64bonbfknymdrsgvv65b3msc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>James Dean</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56116</id>
    <revision>
      <id>4488256</id>
      <parentid>4467149</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T02:36:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19769" sha1="nrz4ltt1c13ij0jmjrd4w85a85xhs6g" xml:space="preserve">{{Tradubot|James Dean}}
{{persona}}
'''James Byron Dean''' {{nym}} foi un [[actuación|actor]] d'[[Estaos Xuníos]] de cine, teatru y televisión. Dempués de realizar papeles menores en programes de televisión y obres de teatru mientres empiezos de la década de 1950, Dean treslladóse a [[Los Angeles]].

Dean ye un iconu cultural de desilusión adolescente, tal como s'espresa nel títulu de la so película más célebre: ''[[Rebel Without a Cause Rebalba ensin Causa]]'' (1955), na qu'interpretó'l papel del problemáticu adolescente de [[Los Angeles]], Jim Stark. Los otros papeles que definieron el so estrellalgu fueron el del solitariu Cal Trask en ''[[East of Eden (película)|East of Eden]]'' (1955) y el del peón Jett Rink en ''[[Xigante (película)|Xigante]]'' (1956). La duradera fama y la popularidá de Dean basar nes sos actuaciones nestos trés películes, y en caúna d'elles encarnó al so protagonista.&lt;ref&gt;[http://www.alohacriticon.com/elcriticon/article146.html Biografia de James Dean, El Criticon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150512025453/http://www.alohacriticon.com/elcriticon/article146.html |date=2015-05-12 }} Consultáu'l 27 d'avientu de 2013.&lt;/ref&gt;

La muerte prematura de Dean nun accidente automovilísticu encimentó'l so estatus de lleenda.&lt;ref name=&quot;lifemag&quot;&gt;{{cita noticia|títulu=Delirium over dead star|last=Goodman|first=Ezra|date=24 de setiembre de 1956|work=[[Life (magacín)|Life]]|pages=75–88|location=Vol. 41 Non. 13}}&lt;/ref&gt;

Dean foi'l primer actor en recibir una nominación póstuma al [[Premios Óscar|Óscar]] como Meyor Actor y entá se caltién como l'únicu actor que tuvo dos nominaciones póstumes.&lt;ref name=&quot;KidderOppenheim2008&quot;&gt;{{cita llibru|author1=David S. Kidder|author2=Noah D. Oppenheim|títulu=The Intelectual Devotional Modern Culture: Alica Your Mind, Complete Your Education, and Parole Confidently with the Culturati|url=https://books.google.com/books?id=9KOHEPbBBbIC&amp;pg=PA228|fechaaccesu=21 de xunetu de 2013|date=14 d'ochobre de 2008|publisher=Rodale|isbn=978-1-60529-793-4|page=228|quote=Dean was the first to receive a posthumous Academy Award nomination for acting and is the only actor to have received two such posthumous nominations.}}&lt;/ref&gt; En 1999, el [[American Film Institute]] asitiar nel puestu 18º como meyor estrella de cine masculina na so llista ''AFI's 100 Years...100 Stars''.&lt;ref&gt;http://connect.afi.com/site/DocServer/stars50.pdf?docID=262&lt;/ref&gt;

== Primeros años ==
Nació como ''James Byron Dean'' en [[Marion (Indiana)|Marion]], nel estáu d'[[Indiana]]. Los sos padres fueron Mildred Winslow y Winton Dean. Seis años dempués de que'l so padre dexara de ser llabrador pa ser téunicu dental, James y la so familia coló a [[Santa Monica (California)]]. La familia pasó dellos años ellí, cúntase que'l mozu Dean foi un fíu bien apegáu a la so madre; según Michael DeAngelis, ella foi &quot;la única persona capaz d'entendelu&quot;. Matricular na escuela pública de primaria Brentwood, nel vecinderu del mesmu nome de la ciudá de Los Angeles hasta que la so madre morrió de cáncer (Dean tenía nueve años nesi entós).

Ensin opción de poder curiar al so fíu, Winton Dean mandó a James cola so hermana, Ortense, y el so home, Marcus Winslow a una granxa en Fairmount, Indiana, onde foi educáu nuna redolada d'influencia [[Cuáquera]]. Dean emponer polos conseyos y l'amistá del pastor metodista Reverendu James DeWeerd. A DeWeerd supónse-y tener una influencia formativa sobre Dean, especialmente en crear un interés nos toros, les carreres de coches y el teatru. Según Billy J. Harbin, &quot;Dean caltuvo una rellación bien cercana col so pastor... la cual empezó nel so últimu añu d'escuela secundaria y duró munchos años&quot;. Na escuela secundaria, les representaciones teatrales feches por Dean pueden considerase como probes. Sicasí, aportó a un atleta popular, yá que xugó nos equipos de baloncestu y de baseball y amás estudió dramatización.

Años dempués súpose que Dean llevóse un secretu a la tumba que foi desveláu gracies a [[Elizabeth Taylor]]. L'actriz cuntar a un periodista y pidió-y que nun lo sacara a la lluz hasta qu'ella morriera. En 1997, Taylor foi entrevistada por Kevin Sessums pa la revista ‘'POZ'’ d'activismu contra'l SIDA. Naquella entrevista, l'actriz reveló un datu ensin conocer sobre Dean:

«Amaba a Jimmy (James Dean). Te voi dicir una cosa, pero ye ‘off the record' hasta que muerra, ¿d'alcuerdu? Cuando Jimmy tenía 11 años y la so madre morrió, empezó a sufrir abusos sexuales per parte del pastor de la so ilesia», desveló entós l'actriz, según recueye ''The Daily Beast''. «Creo qu'aquello-y acoradó pol restu de la so vida. En realidá, sé que foi asina. Falábamos enforma sobre ello. Mientres el rodaxe de ‘Xigante’ pasábamos nueches en vela falando y falando, y esa foi una de les coses que me confesó», afirmó Taylor.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.thedailybeast.com/blogs-and-stories/2011-03-23/elizabeth-taylor-interview-about-her-aids-advocacy-plus-stars-remember/?cid=sexybeast:mainpromo4|títulu=Elizabeth Taylor Interview About Her AIDS Advocacy|fecha=23 de marzu de 2011|apellíu=Sessums|nome=Kevin|fechaaccesu=24 de marzu de 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.lanacion.com.ar/1360935-el secretu-de-james-dean-que-liz-taylor-guardo-hasta-la so-muerte El secretu de James Dean que Liz Taylor guardó hasta la so muerte] Consultáu'l 27 d'avientu de 2013.&lt;/ref&gt;

Amaba'l teatru, empezó a estudialo y a practicalo dende bien nuevu. Antes de salir del so pueblu yá representara delles obres. A los 18 años viaxó a [[Los Angeles]] onde cursó los sos estudios na [[Universidá de California]], (UCLA). N'avientu de [[1947]] empezó a consiguir pequeños papeles en cine y televisión, tamién fixo un famosu anunciu de Pepsi (esi día conoció al so representante [[Isabelle Dreasemer]]). Llueu se treslladó a [[Nueva York]] pa estudiar interpretación nel famosu [[Actor's Studio]].

== Carrera ==
=== Primeros trabayos como actor ===
Antes de viaxar a Nueva York consiguió en 1951 un papel na película ''Fixed Bayonets'', tamién fixo otros dos pequeños papeles nes películes ''Sailor Beware'' y ''Has Anybody Seen My Gal?'', dambes en 1952. Dempués de solicitar a numberoses axencies d'actores trabayó nuna obra de teatru, ufiertáron-y en [[1952]] intervenir en ''See the Jaguar'', na qu'interpretó a un adolescente qu'había estáu zarráu nuna xaula la mayor parte de la so vida. Tamién fixo delles apaiciones en televisión, que sicasí nun trescendieron. En [[1953]] diéron-y otru papel en [[Broadway]], ''The Immoralist'', que tuvo una acoyida bien positiva pola crítica, esi añu tamién tuvo otru papel na película ''Trouble Along the Way''.

=== ''East of Eden'' ===
[[Ficheru:James Dean - Julie Harris.jpg|thumb|Dean xunto a [[Julie Harris]] nuna imaxe promocional de la película ''[[East of Eden (película)|East of Eden]]'' (1955).]]

Finalmente, ''Jimmy'', como se-y conocería, consiguió convertise n'actor de cine, cuando en [[1954]] el direutor [[Elia Kazan]], que rodara ''A Streetcar Named Desire'' con [[Marlon Brando]], ufiertó-y el papel principal de Cal Trask en ''[[East of Eden]]''. El direutor escoyó a Dean pola so semeyanza col personaxe, introvertíu, toscu, murniu y apasionáu.

Dean y Kazan volaron xuntos dende Nueva York a Los Angeles el 8 de marzu. Dean camudar a un pisu nel plató de la Warner con Richard Davalos (que fadría de Aaron, hermanu de Cal). El rodaxe empezó'l 27 de mayu. Mientres la so estancia en [[Hollywood]], Dean salió con munches muyeres, pero l'amor de la so vida foi l'actriz [[Pier Angeli]], a quien conoció mientres el rodaxe de ''East of Eden''. A pesar de que la madre de Angeli oponer a esi romance, tuvieron xuntos un tiempu hasta que Angeli comunicólu que diba casase col cantante Vic Damone. Dean nun aceptó esa decisión y, según dellos biógrafos, cutir. Mientres la ceremonia de la boda de Angeli, asitiar cola so moto delantre de la puerta de la ilesia y caltuvo aceleráu'l motor pa faer ruíu. El matrimoniu de Angeli duró poco tiempu. Ella suicidóse en [[1971]]. El rodaxe de la película acabó'l 9 d'agostu.

Dean nun allegó al estrenu de ''East of Eden'' el 9 de marzu de 1955. Nada menos que [[Marilyn Monroe]] y [[Marlene Dietrich]] trabayaron nesa ocasión como acomodadores. Díes dempués Dean vio la so película pasando desapercibíu nes files del cine, como un espectador más. Pola so actuación en dicha película tuvo la so primer nominación al Óscar.

=== ''Rebel Without a Cause'' y ''Xigante'' ===
[[Ficheru:James Dean and Natalie Wood in Rebel Without a Cause trailer.jpg|left|thumb|James Dean y [[Natalie Wood]] en ''[[Rebel Without a Cause]]'', (1955).]]
Al poco tiempu, [[Nicholas Ray]] contrató-y pal papel de Jim Stark en ''Rebel Without a Cause'', coprotagonizada por [[Natalie Wood]]. Cuando llegó a Hollywood pa trabayar na película mercó'l so primer [[Porsche]] un Speedster 356 descapotable blancu. El 26 de marzu corrió'l so primera y segunda carrera onde foi'l primeru nuna y el segundu n'otra. La película empezó a rodase'l 28 de marzu de 1955 en blancu y negru, pero al ver l'ésitu de ''East of Eden'' volvieron empezar en color, terminar a los dos meses y la post-producción unos meses más tarde. El 1 de mayu corrió na so tercer carrera onde quedó terceru. Mientres esti tiempu Dean rodó ''Xigante'' (Dean xunir al rodaxe más tarde yá que taba terminando ''Rebel Without a Cause''), de [[George Stevens]], xunto a [[Rock Hudson]] y a [[Elizabeth Taylor]]. El so personaxe, Jett Rink, tenía tamién traces de Dean, una y bones dambos yeren persones solitaries. Na so cuarta y última carrera, mientres diba cuartu, un pistón del Speedster españó y túvose que retirar. Tamién nesta película prohibióse-y participar en carreres de coches mientres la filmación. La película rodóse cerca de la frontera con Méxicu. Mientres los descansos del rodaxe Dean grababa la película ente bastidores col so [[Bolex]] de 16 mm. Por esta película llogró la so segunda nominación al Óscar (nesta ocasión póstuma) y tamién el so compañeru de repartu Rock Hudson llogró otra nominación na mesma categoría. Dambos fueron ganaos por Yul Brynner por &quot;El rei y yo&quot;.

== Fallecimientu ==
[[Ficheru:James Dean Memorial.JPG|thumb|150px|El ''James Dean Memorial'' en Cholame. Dean morrió a unos 800 metros al este d'esti árbol.]]
[[Ficheru:James Dean and Porsche Speedster 23F at Palm Springs Races March, 1955.jpg|left|220x220px|thumb|James Dean nel so [[Porsche 550|Porsche]] 356 Speedster. Fotografía tomada escontra marzu de 1955.]]
Mientres trabayaba en ''Xigante'', Dean mercóse un [[Porsche 550|Porsche Spyder 550]], bautizáu como “Little Bastard” por Bill Hickman, otru corredor, amigu personal de Dean que formó parte del so equipu como instructor, siendo especialista en rodaxes d'escenes peligroses con coches. El 17 de setiembre (díes enantes de la so muerte) fixo un anunciu publicitariu na qu'alvertía a los mozos de conducir con prudencia.&lt;ref&gt;[http://www.myspace.com/video/james/anuncio-james-dean-1955/6595056 Anuncio James Dean 1955]&lt;/ref&gt; Asina terminó'l rodaxe de la película, Dean foi a competir nuna carrera d'automóviles en Salinas, cerca de [[San Francisco (California)|San Francisco]]. La nueche anterior dexó'l so gatu a [[Elizabeth Taylor]] por que lo curiara, yá que tarrecía que daqué-y asocediera.&lt;ref&gt;[http://www.clarin.com/espectaculos/James-Dean-famosu-mato-Porsche_0_1039696078.html James Dean, otru famosu que se mató nun Porsche] Consultáu'l 27 d'avientu de 2013.&lt;/ref&gt;

El [[30 de setiembre]] de [[1955]] engabitó'l Porsche na so ranchera pa llevalo a Competition Motors pa una puesta a puntu. Ellí axuntóse col fotógrafu Sanford Roth y el so amigu l'actor Bill Hickman. El so mecánicu Rolf Wütherich pasó tres hores poniendo a puntu el motor d'altu rendimientu y una petrina de seguridá nel asientu del conductor. Antes de dir a Salinas, Dean paró nuna gasolinera a seis manzanes de la so casa pa recargar. Entós decidió conducir el Porsche a lo llargo de la mariña pa face-y unos quilómetros (cuando nun principiu diba llevar el Porsche nel remolque de la so ranchera). Mientres Dean rodaba pela carretera, acompañáu pol so mecánicu, averóse-y nel encruz [[41-46]], na llocalidá de [[Cholame]], [[California]], un Ford a gran velocidá, conducíu por un estudiante. Dean trató de tornalo, pero nun pudo. Encuallar contra'l Ford frontalateralmente pela izquierda y rompióse el pescuezu nel choque, perdiendo la vida instantáneamente el 30 de setiembre de 1955, a la edá de 24 años. El conductor del Ford, que solamente se rompió la ñariz y mancóse un costazu, morrió de cáncer en [[1995]], ente que'l mecánicu de Dean salió despidíu del coche, estrozóse una pierna y rompióse el quexal, pero morrió años dempués nun accidente de coche n'Alemaña ([[1981]]).{{ensin referencies}}

James foi soterráu nel Park Cemetery de Fairmount (Indiana). En 1977 inauguróse un memorial nel so honor cerca del llugar del accidente, en Cholame.

En 2005, [[Channel 5]] emitió un documental nel que se desvelaben nuevos datos sobre l'accidente de Dean.
De mano, Dean nun intentó tornar el Ford; sinón que frenó a xeitu el so 550 Spyder.
James Dean nun morrió nel actu, sinón que salió despidíu contra'l parabrís del Ford (puede trate l'impautu del cristal nes fotografíes del incidente). Tres esi impautu, el so cuerpu reboto al interior del Porsche, cayéndo nel asientu del copilotu.
Según Hickman, cuando llegaron (a los trés minutos), él mesmu sacó a James del coche y morrió nos sos brazos.
El conductor del Ford aseguró que &quot;nun vio'l coche&quot; de Dean, y afirmó ver cómo dos cuerpos salíen volando del coche: unu cayó na cuneta (el del mecánicu de Dean) y otru &quot;cayó sobre'l mio coche y rebotó&quot;.

Dellos investigadores, periodistes y biógrafos atopen ciertos detalles que cuestionen la versión del accidente. Falar d'un suicidiu entamáu, planiáu pol mesmu James Dean. Pa sofitar esta estraña conxetura, remanar distintes teoríes. La primera abre una interrogante sobre por qué Dean nun tornó al vehículu col que diba topetar y que pola declaración del mecánicu Weutherich nun s'esplica. De segundes, otru datu remanáu que lleva a pensar en que Dean buscaba de dalguna manera la fatalidá fueron les distintes visites que realizó a dalgunos de los sos meyores amigos y dalgunos de los sos compañeros de repartu de les sos películes. Dizse que tres l'accidente toos convinieron no estraño del casu, pos se presentó ante toos vistíu con un traxe escuru, nada habitual na so vistimienta.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&amp;v=o_sj5HNKX0A#at=52}}&lt;/ref&gt;

== Filmografía ==
{|{{tablaguapa}} style=&quot;font-size: 90%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; background: #f9f9f9;
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Añu 
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Película 
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Papel
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Notes
|-
| 1951
| ''[[Fixed Bayonets!]]''
| Doggie
| 
|-
|rowspan=&quot;2&quot; | 1952
| ''[[Sailor Beware]]''
| Boxeador
| 
|-
| ''[[Has Anybody Seen My Gal?]]''
| Extra |
 
|-
| 1953
| ''[[Trouble Along the Way]]''
| Extra |
 
|-
|rowspan=&quot;2&quot; | 1955
| ''[[East of Eden (película)|East of Eden]]''
| Cal Trask
|Nomáu al [[Óscar al meyor actor]]&lt;br /&gt;Nomáu al [[BAFTA al meyor actor]]
|-
| ''[[Rebel Without a Cause]]''
| Jim Stark
|&lt;br /&gt;Nomáu al [[BAFTA al meyor actor]]
|-
| 1956
| ''[[Xigante (película)|Xigante]]''
| Jett Rink
|Recibió un [[Globu d'Oru]] especial pola so interpretación&lt;br /&gt;Nomáu al [[Óscar al meyor actor|Óscar a meyor actor]]
|}

== Teatru ==
==== Broadway ====
* ''[[See the Jaguar]]'' ([[1953]])
* ''[[The Immoralist]]'' ([[1954]]) — basáu na novela d'[[André Gide]].

==== Off-Broadway ====
* ''[[The Metamorphosis]]'' ([[1952]]) — basáu na novela de [[Franz Kafka]].
* ''[[The Scarecrow (obra de teatru)|The Scarecrow]]'' ([[1954]]).
* ''[[Women of Trachis]]'' ([[1954]]) — traducíu por [[Ezra Pound]].

== Televisión ==
* ''Father Peyton's Family Theatre'', &quot;Hill Number One&quot; ([[1 d'abril]]; domingu de Pascua, [[1951]]).
* ''The Web'', &quot;Sleeping Dogs&quot; ([[20 de febreru]] de [[1952]]).
* ''Studio One'', &quot;Ten Thousand Horses Singing&quot; ([[3 de marzu]] de [[1952]]).
* ''Lux Video Theater'', &quot;The Foggy, Foggy Dew&quot; ([[17 de marzu]] de [[1952]]).
* ''Kraft Television Theater'', &quot;Prologue to Glory&quot; ([[21 de mayu]] de [[1952]]).
* ''Studio One'', &quot;Abraham Lincoln&quot; ([[26 de mayu]] de [[1952]]).
* ''Hallmark Hall of Fame'', &quot;Forgotten Children&quot; ([[2 de xunu]] de [[1952]]).
* ''The Kate Smith Show'', &quot;Hounds of Heaven&quot; ([[15 de xineru]] de [[1953]]).
* ''Treasury Men In Action'', &quot;The Case of the Watchful Dog&quot; ([[29 de xineru]] de [[1953]]).
* ''You Are There'', &quot;aliens&quot; ([[8 de febreru]] de [[1953]]).
* ''Danger'', &quot;Non Room&quot; ([[14 d'abril]] de [[1953]]).
* ''Treasury Men In Action'', &quot;The Case of the Sawed-Off Shotgun&quot; ([[16 d'abril]] de [[1953]]).
* ''Tales of Tomorrow'', &quot;The Evil Within&quot; ([[1 de mayu]] de [[1953]]).
* ''Campbell Soundstage'', &quot;Something For An Empty Briefcase&quot; ([[17 de xunetu]] de [[1953]]).
* ''Studio One Summer Theater'', &quot;Sentence of Death&quot; ([[17 d'agostu]] de [[1953]]).
* ''Danger'', &quot;Death Is My Neighbor&quot; ([[25 d'agostu]] de [[1953]]).
* ''The Big Story'', &quot;Rex Newman, Reporter for the Globe and News&quot; ([[11 de setiembre]] de [[1953]]).
* ''Omnibus'', &quot;Glory In Flower&quot; ([[4 d'ochobre]] de [[1953]]).
* ''Kraft Television Theater'', &quot;Keep Our Honor Bright&quot; ([[14 d'ochobre]] de [[1953]]).
* ''Campbell Soundstage'', &quot;Life Sentence&quot; ([[16 d'ochobre]] de [[1953]]).
* ''Kraft Television Theater'', &quot;A Long Time Till Dawn&quot; ([[11 de payares]] de [[1953]]).
* ''Armstrong Circle Theater'', &quot;The Bells of Cockaigne&quot; ([[17 de payares]] de [[1953]]).
* ''Robert Montgomery Presents the Johnson's Wax Program'', ''Harvest'' ([[23 de payares]] de [[1953]]).
* ''Danger'', &quot;The Little Women&quot; ([[30 de marzu]] de [[1954]]).
* ''Philco TV Playhouse'', &quot;Run Like A Thief&quot; ([[5 de setiembre]] de [[1954]]).
* ''Danger'', &quot;Padlocks&quot; ([[9 de payares]] de [[1954]]).
* ''General Electric Theater'', &quot;I'm a Fool&quot; ([[14 de payares]] de [[1954]]).
* ''General Electric Theater'', &quot;The Dark, Dark Hour&quot; ([[12 d'avientu]] de [[1954]]).
* ''U.S. Steel Hour'', &quot;The Thief&quot; ([[4 de xineru]] de [[1955]]).
* ''Lux Video Theatre'', &quot;[[The Life of Emile Zola]]&quot; ([[10 de marzu]] de [[1955]]) — apaecíu nuna entrevista promocional pa ''East of Eden'' emitida dempués del programa.
* ''Schlitz Playhouse of Stars'', &quot;The Unlighted Road&quot; ([[6 de mayu]] de [[1955]]).

== Premios ==
=== [[Premios Óscar|Óscar]] ===

{| class=&quot;tablabonita&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Película''' || '''Resultáu'''
|-
|1956 || [[Óscar al meyor actor|Meyor Actor]] || ''[[Xigante (película)|Xigante]]''||Candidatu 
|-

|1955 || [[Óscar al meyor actor|Meyor Actor]] || ''[[East of Eden]]''||Candidatu 
|-

|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{wikiquote}}
{{commonscat}}
{{IMDb nome}}
* [http://www.jamesdean.com Sitiu oficial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200314201756/https://www.jamesdean.com/ |date=2020-03-14 }}; n'[[Idioma inglés|inglés]].
* {{Enllaz rotu|1=Información sobre la muerte de James Dean |2=http://www.blogodisea.com/2012/anunciu-james-dean-conduccion-temeraria-muerte/famosos-famoses/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}.

{{NF|1931|1955|Dean, James}}

[[Categoría:Persones d'Indiana]]
[[Categoría:Ganadores del premiu Globu d'Oru]]</text>
      <sha1>nrz4ltt1c13ij0jmjrd4w85a85xhs6g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Peter Dinklage</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56196</id>
    <revision>
      <id>4488286</id>
      <parentid>4333889</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:41:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15901" sha1="nc5812661nwyly9piii98ywughwamco" xml:space="preserve">{{Tradubot|Peter Dinklage}}
{{persona}}
'''Peter Hayden Dinklage'''&lt;ref name=sec&gt;Según Nevada Marriage Index, 1956-2005, http://search.ancestry.com/search/db.aspx?dbid=1100&lt;/ref&gt; {{nym}} ye un actor de cine, televisión y teatru d'[[Estaos Xuníos]]. Anque'l so papel más conocíu hasta la fecha ye'l de [[Tyrion Lannister]] na serie ''[[Game of Thrones]]'' ([[HBO]]), que valió-y dos [[Premios Emmy|Emmy]] y un [[Globu d'Oru]], Dinklage participó en proyeutos como la independiente ''[[The Station Agent]]'' ([[2003]]), ''[[Elf (película)|Elf]]'' ([[2003]]), ''[[Find Me Guilty]]'' ([[2006]]), ''[[Underdog (película)|Underdog]]'' ([[2007]]), ''[[Death at a Funeral|Death at funeral]]'' ([[2007]]) y el so [[Death at a Funeral (película de 2010)|remake de 2010]] o ''[[The Chronicles of Narnia: Prince Caspian]]'' ([[2008]]). L'actor ta casáu con Erica Schmidt, cola que ye padre d'una neña.

== Biografía ==

=== Primeros años ===
Peter Dinklage, que nació en Morristown ([[Nueva Jersey]]) y crióse en Mendham Township (Nueva Jersey), ye fíu d'una profesora de música llamada Diane y un vendedor de seguros llamáu John Carl Dinklage.&lt;ref&gt;Meoli, Daria. [http://www.njmonthly.com/issues/oct05/entertain.html &quot;That's Entertainment&quot;], ''[[New Jersey Monthly]]'', Ochobre de 2005. Accessed [[26 d'avientu]] de [[2007]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.filmreference.com/film/77/Peter-Dinklage.html |títulu=Peter Dinklage Biography (1969-) |fechaaccesu=9 de payares de 2007 }}&lt;/ref&gt; En [[1987]], con dieciocho años, graduar na escuela ''Delbarton'', na so ciudá natal, llugar onde empezó a actuar y cuatro años dempués graduóse nel ''Bennington College'' ([[Vermont]]).&lt;ref name=nyt&gt;Smith, Dinitia. [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940CE5DE163CF931A35753C1A9659C8B63 &quot;Dark, Handsome And Short; Star of a Sundance Hit Is Ready for an Encore&quot;], ''[[The New York Times]]'', October 2, 2003. Accessed December 7, 2007.&lt;/ref&gt;

=== Carrera profesional ===
El papel que definitivamente llanzó la carrera de Dinklage foi na gallardoniada ''[[The Station Agent]]'' (2003), onde fixo'l papel del protagonista.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.rottentomatoes.com/m/station_agent/ |títulu=''The Station Agent'' en Rotten Tomatoes |fechaaccesu=9 de payares de 2007 }}&lt;/ref&gt; Por dichu papel recibió nominaciones como Meyor actor nos [[Independent Spirit Awards]] y [[Screen Actors Guild Awards]]. Esi mesmu añu, participó en ''[[Tiptoes]]'', estrenada direutamente en DVD, xunto a [[Gary Oldman]]. Años enantes, destacara nel so rol debú en ''[[Living in Oblivion]]'' (1995) onde fai'l papel de Tito, un desganáu actor de [[cine independiente]] que cuestiona'l trabayu del direutor de la película. Amás de la so carrera nel cine, trabayó delles vegaes en producciones teatrales [[off-Broadway]], onde la so estatura ye menor torga qu'en Hollywood.&lt;ref name=&quot;lives large&quot;/&gt;

En ''[[Elf (película)|Elf]]'', Dinklage interpreta a un pretencioso escritor de cuentos infantiles que cute al personaxe de [[Will Ferrell]] dempués de ser faltáu por fuercia. En 2005, protagonizó la serie de ciencia ficción ''[[Threshold]]'' y trabayó na comedia ''[[The Baxter]]'' como un estravagante organizador de bodes. En 2006, actuó nel drama xudicial de [[Sidney Lumet]], ''[[Find Me Guilty]]'', xunto a [[Vin Diesel]]. Tamién fixo de sigo mesmu nun episodiu de la serie de HBO ''[[Entourage]]'' y tuvo un papel en ''[[30 Rock]]''.

Dinklage tuvo un papel na película británica de 2007, ''[[Death at a Funeral]]''. Interpreta'l mesmu papel nel [[Death at a Funeral (película de 2010)|remake d'Estaos Xuníos]] del mesmu nome estrenada en 2010. Tamién en 2007, interpretó al villanu Simon Bar Sinister en ''[[Underdog (película)|Underdog]]''.

Foi escoyíu pol direutor [[Andrew Adamson]] pal papel de [[Trumpkin]] na película ''[[The Chronicles of Narnia: Prince Caspian]]'' (2008).&lt;ref&gt;{{cita noticia | apellíu = | nome = | coautor = | títulu =Peter Dinklage and Vincent Grass Set for Prince Caspian | obra = | páxina = | idioma = | editorial =Movieweb.com | fecha =6 de febreru de 2007 | url =http://www.movieweb.com/news/88/17488.php | fechaaccesu =11 de setiembre de 2007 }}&lt;/ref&gt; El críticu de cine Bill Gibron describió'l papel como un &quot;estereotipu cursi que Dinklage trató d'evitar&quot;.&lt;ref&gt;[http://www.filmcritic.com/misc/emporium.nsf/reviews/The-Chronicles-of-Narnia-Prince-Caspian The Chronicles of Narnia: Prince Caspian Movie Review, DVD Release - Filmcritic.com&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; La escritora de cómics, [[Gail Simone]], citó a Dinklage como la eleición perfecta pa interpretar al malváu Doctor Psycho nuna posible adautación filmica de la ''[[Wonder Woman]]''.

El [[14 de febreru]] de [[2013]], el direutor de cine [[Bryan Singer]] anunció al traviés de la so cuenta de Twitter la incorporación de Peter Dinklage a ''[[X-Men: Days of Future Past]]''&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://twitter.com/BryanSinger/status/301886258572046338 |fechaaccesu=14 de febreru de 2013|autor=Bryan Singer|fecha=14 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; papel d'antagonista principal como [[Bolivar Trask]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.variety.com/article/VR1118066221/|títulu='X-Men' casts Dinklage as villain |fechaaccesu=14 de febreru de 2013 |autor=Variety|fecha=14 de febreru de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://twitter.com/BryanSinger/status/301886258572046338 |títulu= Bryan Singer twitter|fechaaccesu=14 de febreru de 2013|autor=Bryan Singer|fecha=14 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

=== ''[[Game of Thrones]]'', la serie ===

En [[2009]], Dinklage foi confirmáu pa interpretar a [[Tyrion Lannister]] na serie que preparaba la cadena [[HBO]] de la [[heptalogía]] más conocida de [[George R. R. Martin]]: ''[[Cantar de xelu y fueu]]''.&lt;ref name=hr-got&gt;{{enllaz rotu|{{cita noticia|títulu=Two will play HBO's 'Game'|apellíu=Andreeva|nome=Nellie|fecha=5 de mayu de 2009|fechaaccesu=12 de mayu de 2009|url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/television/news/y3i30b29365238b3652295a5a9y328518de|obra=[[Hollywood Reporter]]|urlarchivu=https://web.archive.org/20090507215708/www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/television/news/y3i30b29365238b3652295a5a9y328518de|fechaarchivu=7 de mayu de 2009}}|http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/television/news/y3i30b29365238b3652295a5a9y328518de}}&lt;/ref&gt; La serie de televisión foi estrenada en 2011 y la so actuación recibió escelentes crítiques.

{{cita|«Si Dinklage nun gana un Emmy pol so intelixente y descortés Tyrion Lannister, quedaré patitieso»&lt;ref name=&quot;Entertainment Weekly Review&quot;&gt;{{cita web|autor=Reviewed by Ken Tucker |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20481542,00.html |títulu=Entertainment Weekly Review |editorial=Ew.com |fecha=14 d'abril de 2011 |fechaaccesu=11 de mayu de 2011}}&lt;/ref&gt;|''[[Entertainment Weekly]]''}}

{{cita|«Si esti home nun gana un Emmy, tienen de rodar cabeces».&lt;ref name=&quot;Los Angeles Times Review&quot;&gt;{{cita web|apellíu=McNamara |nome=Mary |url=http://www.latimes.com/entertainment/news/tv/la-et-game-of-thrones-review-20110415,0,5959180.story |títulu=Los Angeles Times Review |editorial=Latimes.com |fecha=15 d'abril de 2011 |fechaaccesu=11 de mayu de 2011}}&lt;/ref&gt;|''[[Los Angeles Times]]''}}

Finalmente, esi mesmu añu, Dinklage consiguió'l [[Premiu Emmy|Emmy]] como [[Primetime Emmy al meyor actor de repartu - Serie dramática|meyor actor de repartu]] y un añu más tarde fadríase con un [[Globu d'Oru]] pol mesmu papel.&lt;ref&gt;{{cita web|url = http://www.emmys.com/sites/emmys.com/files/63rdPrimetimeEmmyWinners.pdf|títulu = Academy of Television Arts and Sciences. 63rd Primetime Emmy Awards|fechaaccesu = 19 de setiembre de 2011|editorial = [[National Academy of Television Arts and Sciences]]|idioma = inglés}}&lt;/ref&gt;

=== Vida privada ===

Dinklage ye d'ascendencia [[Inmigración alemana n'Estaos Xuníos|alemana]] y [[Irlandés d'Estaos Xuníos|irlandesa]].&lt;ref name=NYFL&gt;[http://www.jigsawlounge.co.uk/film/reviews/neil-youngs-filme-lounge-interview-with-tom-mccarthy-peter-dinklage-bobby-cannavale/] Interview, Neil Young's Film Lounge&lt;/ref&gt; En 2005, casóse con Erica Schmidt, una direutora de teatru. En 2011 nació la so primer fía, de la cual nun trescendió'l nome, anque hai una versión que diz que se llama Zelig&lt;ref&gt;The daughter's name has not been revealed publicly, though some false reports in media, denied by Dinklage, have called her &quot;Zelig&quot;.{{cita noticia|work=The Guardian|títulu=Peter Dinklage: 'Tyrion has a sense of humour – even in the worst of times' |url=http://www.theguardian.com/tv-and-radio/2015/aug/07/peter-dinklage-tyrion-lannister-game-of-thrones-pixels |fechaaccesu=August 9, 2015|date=August 7, 2015}}&lt;/ref&gt; . Amás, ye [[veganu]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.goveg.com/f-peterdinklage.asp |títulu=Peter Dinklage: The ‘Station Agent' With a Heart of Gold |fechaaccesu=9 de payares de 2007 }}&lt;/ref&gt;
{{cita|«''Gústenme los animales, tolos animales. Nun mancaría un gatu o un perru nin Vaques, nin a una pita nin a una vaca. Y nun-y pidiría a daquién más que los manque por mi. Esa ye la razón pola cual soi veganu.''».&lt;ref&gt;[http://www.goveg.com/f-peterdinklage.asp GoVeg.com // Features // The Station Agent and Underdog Star Peter Dinklage's Vegetarian-Testimonial PSA]&lt;/ref&gt;|Peter Dinklage nuna entrevista}}

=== Estatura ===
Dinklage nació con [[acondroplasia]], la causa más habitual de [[nanismu]]. El so altor ye de 1,35 [[Metro (Midida)|m]] (4'5&quot;).

{{cita|«''Cuando yera nuevu, definitivamente, eso afectábame. Como adolescente, amargábame y enoxaba. Pero al avieyar, te das cuenta que solo tienes que tener sentíu del humor. Sabes que nun ye'l to problema, ye d'ellos''».&lt;ref name=&quot;lives large&quot;&gt;{{cita publicación | apellíu = | nome = | coautor = | títulu =Peter Dinklage lives large | obra = | páxina = | idioma = | editorial =MSNBC | fecha =10 de febreru de 2003 | url =http://www.msnbc.msn.com/id/3130881/ | fechaaccesu =11 de setiembre de 2007 }}&lt;/ref&gt;|Peter Dinklage}}

== Filmografía ==

'''Cine'''

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Añu 
! Títulu 
! Rol
! Notes
|-
|1995
|[[Living in Oblivion]]
|Tito |

|-
|1996
|Bullet
|Encargáu d'edificiu |Ensin
acreitar
|-
|1998
|Safe Men
|Leflore
|
|-
|1999
|Pigeonholed
|Roy
|
|-
|2001
|Never Again
|Harry Appleton
|
|-
|2001
|Human Nature
|Frank
|
|-
|2002
|[[13 Moons]]
|Binky
|
|-
|2002
|[[Just a Kiss]]
|Dink
|
|-
|2003
|[[Elf (película)|Elf]]
|Miles Finch
|
|-
|2003
|[[The Station Agent]]
|Finbar McBride
| Nomáu— [[Asociación de Críticos de Cine de Chicago]]- Meyor actor/actriz promisorio/a &lt;br /&gt;Nomáu— [[Premiu Independent Spirit al meyor actor|Independent Spirit Award - Meyor actor]] &lt;br /&gt;Nomáu—Online Film Critics Society Award - Meyor Actor Revelación &lt;br /&gt;Nomáu—[[Premios Phoenix Film Critics Society|Phoenix Film Critics Society]] - Revelación del añu &lt;br /&gt;Nomáu— [[Premios Phoenix Film Critics Society|Phoenix Film Critics Society Award]] - Meyor repartu &lt;br /&gt;Nomáu— [[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor actor|Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance - Meyor actor]]&lt;br /&gt;Nomáu—[[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor repartu|Screen Actors Guild Award - Meyor repartu]]
|-
|2003
|[[Tiptoes]]
|Maurice
|
|-
|2004
|Surviving Eden
|
|
|-
|2004
|89 Seconds at Alcázar
|Mari Babola
|
|-
|2004
|Jail Bait 
|Lindo |

|-
|2005
|[[The Baxter]]
|Benson Hedges
|
|-
|2005
|Escape Artists
|Sr. Duff
|
|-
|2005
|[[Lassie (película de 2005)|Lassie]] 
|Rowlie
|
|-
|2005
|Fortune
|Mike Kirkwood
|
|-
|2006
|The Limbo Room
|Dusty Spitz
|
|-
|2006
|[[Find Me Guilty]]
|Ben Klandis
|
|-
|2006
|[[Penelope (2006)|Penelope]] 
|Lemon
|
|-
|2006
|Little Fugitive
|Sam Norton
|
|-
|2007
|Ascension Day
|Brantly
|
|-
|2007
|[[Death at a Funeral|Un funeral de muerte]] 
|Peter
|
|-
|2007
|[[Underdog (película)|Underdog]] 
|Dr. Simon Barsinister
|
|-
|2008
|[[The Chronicles of Narnia: Prince Caspian]]
|Trumpkin
|
|-
|2009
|[[Saint John of Las Vegas]]
|Sr. Townsend
|
|-
|2010
|[[Death at a Funeral (película de 2010)|Death at a Funeral]] 
|Frank
|
|-
| 2010
|The Last Rites of Ransom Pride
|Dwarf
|
|-
|2010
|[[I Love You Too]]
|Charlie
|
|-
|2010
|Pete Smalls is Dead
|K.C. Munk
|
|-
|2011
|[[A Little Bit of Heaven]] 
|Vinnie
|
|-
|2012
|[[Ice Age: Continental Drift]]
|Capitán Gutt
|Voz
|-
|2013
|A Case of You
|Gerard
|
|-
|2013
|Knights of Badassdom
|Hung
|
|-
|2014
|Low Down
|Alain
|
|-
|2014
|[[X-Men: Days of Future Past]]
|Bolivar Trask
|
|-
|2014
|''[[The Angriest Man in Brooklyn]]''
|Aaron Altmann
|
|-
|2015
|Taxi
|Marc
|''Post-producción'' 
|-
|2015
|''[[Pixels (película de 2015)|Pixels]]''
|Eddie Plant
|''Filmada''
|}


'''Televisión:'''
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;

|-
! Añu 
! Títulu 
! Rol
! Notes
|-
|1995
|[[Seinfeld]]
|James (voz del teléfonu)
|Episodiu: &quot;The Wink&quot;&lt;br /&gt;Ensin acreitar
|-
|2000
|[[Oz]]
|Victima de: Carmen &quot;Chicu&quot; Guerra |Episodio:
4x15 &quot;Even the Score&quot;
|-
|2001
|The $treet
|Persona pequeña |Episodiu:
&quot;Junk Bonds&quot;
|-
|2002
|[[Third Watch]]
|Drug Dealer
|Episodiu: &quot;The Long Guns&quot;
|-
|2004
|I'm with Her
|Elliot Rosen
|3 episodios
|-
|2005
|[[Diariu adolescente|Life As We Know It]]
|Dr. Belber
|2 episodios
|-
|2005
|Testing Bob
|Robinson &quot;Bob&quot; Hart
|Piloto 
|-

|2006
|Ultra |

|Piloto 
|-

|2005–2006
|Threshold 
|Arthur Ramsey
|13 episodos
|-
|2006
|[[Nip/Tuck]]
|Marlowe Sawyer
|7 episodios
|-
|2009
|30 Rock
|Stewart
|Episodiu: Señor Machu Solu 
|-

|2011–presente |[[Game of Thrones
(serie de televisión)|Game of Thrones]]
|Tyrion Lannister
|46 episodios
Ganador - [[Primetime Emmy al meyor actor de repartu - Serie dramática]] &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Ganador - [[Globu d'Oru al meyor actor de repartu de serie, miniserie o telefilme]] &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Ganador - Satellite Award al meyor actor de repartu de serie, miniserie o telefilme &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Ganador - Scream Award al meyor actor de repartu &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Ganador - Primetime Emmy al meyor actor de repartu - Serie dramática &lt;small&gt;(2015)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;Nomáu — [[Primetime Emmy al meyor actor de repartu - Serie dramática]] &lt;small&gt;(2012, 2013)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Nomáu — Festival de Televisión de Montecarlu al meyor actor - serie dramática &lt;small&gt;(2012)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Nomáu — Satellite Award al meyor actor de repartu de serie, miniserie o telefilme &lt;small&gt;(2012)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Nomáu — [[Scream Awards]] &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Nomáu — [[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor actor de televisión - Drama]] &lt;small&gt;(2014)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Nomáu — [[Premiu del Sindicatu d'Actores a la meyor repartu de televisión - Drama]] &lt;small&gt;(2011, 2014)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Nomáu — TCA Award por llogru individual - Drama]] &lt;small&gt;(2011, 2012)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt; 
|-
|2013
|Saturday Night Live
|Peter Drunklage
|Episodiu: &quot;Melissa McCarthy/Phoenix&quot;
|-
|2013
|Sesame Street
|Simon&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://mashable.com/2013/09/21/dinklage-sesame-street/ |títulu=Simon Says Watch This Video of Peter Dinklage on 'Sesame Street' |nome=Jessica |apellíu=Catcher |obra=mashable.com |añu=2014 |fechaaccesu=25 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;
|Episodiu: &quot;Simon Says&quot;
|-
|2014
|Family Guy
|Mr. Stone (voz)
|Episode: &quot;Secondhand Spoke&quot;
|}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
* {{IMDb nome}}
* [http://romanticmovies.about.com/cs/thestationagent/a/stationagentpd.htm Entrevista con Peter Dinklage alrodiu de ''The Station Agent''] (n'inglés)
* [https://web.archive.org/web/http://rubinland.com/writing/gqdinklage.html &quot;Peter Dinklage Walks Into A Bar...&quot; Entrevista por Peter Rubin] (n'inglés)

{{NF|1969||Dinklage, Peter}}

[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Persones de Nueva Jersey]]
[[Categoría:Ganadores del premiu Emmy]]
[[Categoría:Ganadores del premiu Globu d'Oru]]</text>
      <sha1>nc5812661nwyly9piii98ywughwamco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bobby Driscoll</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56251</id>
    <revision>
      <id>4488281</id>
      <parentid>4341474</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:38:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37120" sha1="oeoe036mbb9bsy8fseipqg4b2frrau3" xml:space="preserve">{{Tradubot|Bobby Driscoll}}
{{persona}}
'''Bobby Driscoll''' {{nym}} foi un actor infantil d'Estaos Xuníos que trabayó pal cine y la televisión ente 1943 y 1960. Protagonizó dalgunes de les películes de [[The Walt Disney Company]] más famoses de la dómina, ente elles ''[[Cantar del sur]]'' (1946), ''[[Dientro del mio corazón]]'' (1948), y ''[[La islla de l'ayalga (película)|La islla de l'ayalga]]'' (1950). Tamién sirvió como modelu d'animación y dio voz al personaxe principal en ''[[Peter Pan (película de 1953)|Peter Pan]]'' (1953). En 1950 recibió un [[Premios Óscar|Premiu Óscar]] Xuvenil pol so trabayu.

Mediada la década de 1950, la carrera de Driscoll empezó a tornar, dedicándose principalmente a les actuaciones como convidáu en series televisives. Amás, fíxose adictu a los [[narcóticu|narcóticos]] y foi sentenciáu a prisión per dichu motivu. Tres les so escarcelación enfocó la so atención nel teatru de [[vanguardismu]]. Arruináu y enfermu por causa de la so drogadicción, finó en marzu de 1968.

== Biografía ==
=== Infancia ===
El so verdaderu nome yera '''Robert Cletus Driscoll''', y nació en [[Cedar Rapids (Iowa)]]. Yera'l fíu únicu de Cletus Driscoll, un vendedor, y Isabelle Kratz Driscoll, una maestra. Poco dempués de nacer, la familia camudar a [[Des Moines]],&lt;ref&gt;&quot;[http://www.desmoinesregister.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/99999999/FAMOUSIOWANS/50106010/-1/famousiowans Famous Iowans] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120630143117/http://www.desmoinesregister.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/99999999/FAMOUSIOWANS/50106010/-1/famousiowans |date=2012-06-30 }}&quot;. ''Des Moines Register''&lt;/ref&gt; onde permaneció hasta empiezos de 1943. Siguiendo conseyu médicu referente a una enfermedá pulmonar que'l so padre carecía, y que se rellacionaba col manexu d'[[asbesto]] nel so trabayu, la familia marchó a vivir a [[Los Angeles]], [[California]]. El peluqueru de Driscoll dixo a los sos padres qu'intentaren que'l mozu dedicar al cine, y el fíu d'esi home, actor ocasional, consiguió-y una prueba en [[MGM]] pa un pequeñu papel nel drama familiar de 1943 ''[[Lost Angel]]'', protagonizáu por [[Margaret O'Brien]]. El direutor quedó impresionáu pol interés ya intelixencia de Driscoll, de cinco años d'edá entós, y escoyer ente otros cuarenta aspirantes.&lt;ref&gt;{{cita noticia |nome=Peggy |apellíu=Pelegrine |títulu=Studio Round-Up meets Bobby Driscoll |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=261057191209906271&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial=Picturegoer |fecha=19 de payares de 1949 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita noticia |nome=Zelda |apellíu=Cini |títulu=Hot-Rod Stage Shares Affections of Bobby Driscoll |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=643779671168900040&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial=Hollywood Studio Magacín|volume=2|númberu=4|páxines=12|fecha=1977-03 |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2008}}&lt;/ref&gt;

=== &quot;Wonder Child&quot; ===
El curtiu debú de Driscoll&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?page=text&amp;id=422220411168355591&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |títulu=LOST ANGEL'' - Bobby's very first filmrole |obra= www.bobbydriscoll.net |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}&lt;/ref&gt; ayudólu a consiguir el papel del mozu Al Sullivan, el menor de los cinco [[hermanos Sullivan]], nel drama bélicu de [[20th Century Fox]] rodáu en 1944 ''[[The Fighting Sullivans]]'', xunto a [[Thomas Mitchell (actor)|Thomas Mitchell]] y [[Anne Baxter]]. Gracies al so talentu, llueu foi consideráu un nuevu &quot;Wonder Child (Neñu Maravía)&quot;.&lt;ref&gt;{{cita noticia |títulu=Youthful Find Signed By 20th Century Fox |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=565670811181224603&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial=Los Angeles Times|fecha=5 de febreru de 1944 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}&lt;/ref&gt; Nesa dómina participó en ''[[Sunday Dinner for a Soldier]]'' (1944), foi l'hermanu de [[Richard Arlen]] en ''The Big Bonanza'' (1944), y el mozu Percy Maxim en ''[[So Goes My Love]]'' (1946),&lt;ref&gt;{{cita noticia |nome=Edwin |apellíu=Schallert |títulu=SO GOES MY LOVE - Engaging Trumpery |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=357997891168363760&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial=Los Angeles Times |fecha=24 de mayu de 1946|fechaaccesu=2 de setiembre de 2008}}&lt;/ref&gt; con [[Don Ameche]] y [[Myrna Loy]]. Amás, fixo munchos pequeños papeles en películes como ''Identity Unknown'' (1945), ''Mrs Susie Slagel's'' (1946), ''From This Day Forward'' (1946), y ''U.S.S.'' (1946, con [[Alan Ladd]]).

=== Disney ===
[[Walt Disney]] contrató a Driscoll pa protagonizar en 1946 ''[[Cantar del sur]]'', película na que, amás de los momentos d'animación, había escenes con personaxes reales, per primer vegada nos filmes de la productora. Esti títulu convirtieron a Driscoll y a [[Luana Patten]], la co-protagnista, n'estrelles infantiles, aldericándose la posibilidá de da-yos un [[Premios Óscar|Premiu Óscar]] Xuvenil.&lt;ref&gt;{{cita noticia |nome=Luella |apellíu=Parsons |títulu=That Little Girl in 'Song of the South' a Big Girl Now |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=905147061207559454&amp;userid=48045629 |editorial=Lincoln Sunday Journal and Star |fecha=28 de febreru de 1960|fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}&lt;/ref&gt;

Agora moteyaos pola prensa'l &quot;Sweetheart Team&quot; de Walt Disney,&lt;ref&gt;{{cita noticia |títulu=Walt's &quot;Sweetheart Team&quot; |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=906334621187943086&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial= Lincoln Sunday Journal and Star |fecha=10 de payares de 1946 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}&lt;/ref&gt; Driscoll y Patten trabayaron xuntos en ''So Dear to My Heart'', xunto a [[Burl Ives]] y [[Beulah Bondi]]. La película, la primera de Disney planiada ensin animación,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tcm.com/tcmdb/title.jsp?stid=90643 |títulu=SO DEAR TO MY HEART - actual production dates |fechaaccesu=17 d'ochobre de 2008 |obra=http://tcm.com }}&lt;/ref&gt; nun s'estrenó hasta 1948 por causa de la esixencia de la distribuidora [[RKO Radio Pictures]] d'introducir delles escenes de dibuxos na cinta.

Driscoll interpretó al fíu d'[[Eddie Cantor]] nel musical rodáu en 1948 por [[RKO Pictures]] ''If You Knew Susie'', na qu'actuaba con [[Margaret Kerry]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tinkerbelltalks.com/history.htm |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080502072000/http://www.tinkerbelltalks.com/history.htm |fechaarchivu=2008-05-02 |títulu=Margaret Kerry - Official Homepage |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}&lt;/ref&gt; Tamién participó con Patten y [[Roy Rogers]] nel segmentu tituláu ''Pecos Bill'' del filme d'animación de Disney ''[[Melody time]]'', estrenáu en 1948.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?page=text&amp;id=685576991168342925&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |títulu=Melody Time |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 |obra=www.bobbydriscoll.net }}&lt;/ref&gt;

Driscoll foi &quot;emprestáu&quot; a RKO&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.weblore.com/satterwhite/window.html |títulu=THE WINDOW'' - A Fansite |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120209070600/http://www.weblore.com/satterwhite/window.html |fechaarchivu=2012-02-09 }}&lt;/ref&gt; p'actuar en ''[[The Window]]'', basada na obra de [[Cornell Woolrich]] ''The Boy Who Cried Murder''. [[Howard Hughes]], propietariu de RKO, retrasó l'estrenu hasta mayu de 1949, pos duldaba sobre los resultaos del filme'l cual, finalmente, foi un ésitu económicu y de crítica.&lt;ref&gt;
{{cita noticia |títulu=The Window, &quot;Depicting Terror of Boy in Fear of His Life [...]''|url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=191982401170183868&amp;userid=48045629|editorial=The Nueva York Times (via www.nytimes.com)|fecha=8 d'agostu de 1949 |fechaaccesu=16 de payares de 2008 }}&lt;/ref&gt;

''So Dear to My Heart'' y ''The Window'' valiéron-y a Driscoll un Premiu Óscar Xuvenil en marzu de 1950 como l'actor de la so edá más destacáu de 1949.&lt;ref&gt;{{cita noticia |títulu=Baby Óscar For Young Star |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=732261201204570590&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial=The Daily Courier, Conellesville (Pennsylvania) |fecha=31 de marzu de 1950 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}, {{cita noticia |títulu= Winners Of Honors Named |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=732261201204570590&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial=The News, Frederick (Maryland)|fecha=24 de marzu de 1950 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.popculturemadness.com/Trivia/Óscars/Top-1949-O.html |títulu=Óscar-Winners and Nominees of 1949 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}&lt;/ref&gt;

Driscoll foi escoyíu pa encarnar a [[Jim Hawkins]] na producción de Walt Disney ''[[La islla de l'ayalga (película)|La islla de l'ayalga]]'', basada na novela de [[Robert Louis Stevenson]], y que cuntó col actor británicu [[Robert Newton]] como [[Long John Silver]]. Foi la primer cinta del estudiu rodada dafechu en [[imaxe real]].&lt;ref&gt;{{cita noticia |títulu=British Court Upholds Bobby Driscoll Fine |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=541213071207500051&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial= unknown |fecha=1949-10 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008}}, {{Cita llibru |títulu=Byron Haskin, interviewed by |apellíos=Adamson |nome=Joe |añu=1984 |editorial=The Director's Guild of America and The Scarecrow Press, Inc. |allugamientu=Metuchen, N.Y. and London |isbn=0-8108-1740-3 |páxines=174–175 |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=541213071207500051&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita llibru |títulu=[[Byron Haskin]] - interviewed by ... |apellíos=Adamson |nome=Joe |añu=1984 |editorial=The Director's Guild Of America and The Scarecrow Press, Inc. |allugamientu=Metuchen, N.Y. and London |isbn= ISBN 0-8108-1740-3 |páxines=174–175 }}&lt;/ref&gt; El trabayu de Driscoll nesta película valió-y ganar una estrella nel [[Paséu de la Fama de Hollywood]], nel 1560 de Vini Street.

''La islla de l'ayalga'' foi un ésitu de taquilla a nivel internacional. Garcias a ello, embaraxáronse diversos proyeutos a rodar con Driscoll, anque nengún materializóse. Unu de los más destacaos foi l'interés de Disney en que Driscoll interpretara al personaxe de [[Mark Twain]] [[Tom Sawyer]].&lt;ref&gt;{{Cita llibru |títulu=[[Byron Haskin]] - interviewed by ... |apellíos=Adamson |nome=Joe |añu=1984 |editorial=The Director's Guild Of America and The Scarecrow Press, Inc. |allugamientu=Metuchen, N.Y. and London |isbn= ISBN 0-8108-1740-3 |páxines=168}}&lt;/ref&gt; Sicasí, por causa de problemes sobre los derechos d'autor, Disney finalmente atayó'l proyeutu.

Darréu, Driscoll, emprestáu por Disney a la independiente Horizon Pictures, fixo'l doble papel de Danny/Josh Reed en ''When I Grow Up'' (1951), siendo escoyíu pa l'actuación por suxerencia del guionista Michael Kanin.

Amás de la so curtia actuación nel primer show navidiegu de Walt Disney televisáu en 1950, ''One Hour in Wonderland'', Driscoll dio voz a [[Max Goof]] nos curtios ''Fathers are People'' y ''Father's Lion,'' estrenaos en 1951 y 1952, respeutivamente.

En 1952 Driscoll foi Robert &quot;Bibi&quot; Bonnard na comedia de [[Richard Fleischer]] ''[[The Happy Time]]'', basada na obra de teatru de [[Samuel A. Taylor]] representada en [[Broadway]]. Na repartida apaecíen [[Charles Boyer]], [[Marsha Hunt]], [[Louis Jordan]], y [[Kurt Kasznar]].

El postreru gran ésitu de Driscoll, ''[[Peter Pan (película de 1953)|Peter Pan]]'', producióse principalmente ente mayu de 1949 y mediaos de 1951.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tcm.com/tcmdb/title.jsp?stid=86554 |títulu=PETER PAN - actual production data |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 |obra=Turner Classic Movies (Official Homepage) }}&lt;/ref&gt; Driscoll trabayó con [[Kathryn Beaumont]], qu'encarnaba a [[Wendy Darling]], y foi utilizáu como modelu de referencia pa la imaxe de Peter Pan, amás de da-y voz, ente que'l baillarín y coreógrafu Roland Dupree foi la base pa los movimientos del personaxe.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.dupreexpo.com/AboutUs.html |títulu=About us (Biography) |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 |obra=www.dupreeexpo.com (Official Homepage of Roland Dupree) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091018142621/http://www.dupreexpo.com/AboutUs.html |fechaarchivu=2009-10-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tinkerbelltalks.com/shop/peter_pan.html |títulu=Memorablia &amp; Collectibles (signed production photographs with detailed captions |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 |obra=Tinker Bell Talks - Official Homepage of Margaret Kerry (Tinker Bell) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121204022716/http://www.tinkerbelltalks.com/shop/peter_pan.html |fechaarchivu=2012-12-04 }}&lt;/ref&gt;

En completándose ''Peter Pan'', Disney afirmó que nesi momentu vía a Driscoll más apropiáu pa interpretar a mozos matonos qu'a personaxes adorables. El salariu del actor xubía entós a 1.750 dólares selmanales&lt;ref&gt;{{cita noticia |títulu=$300-A-Week Smile - There Is a Film Santa |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=019096541207505457&amp;userid=48045629 |editorial=Syracuse Herald Journal |fecha=22 de febreru de 1946 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008}}, {{cita noticia |títulu=$400-A-Week |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=019096541207505457&amp;userid=48045629 |editorial=Renu Evening Gazette |fecha=14 de febreru de 1947 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}, {{cita noticia |títulu=New Contract For Boy Film Actor Approved |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=019096541207505457&amp;userid=48045629 |editorial=unknown|fecha=1949-02|fechaaccesu=2 de setiembre de 2008}}&lt;/ref&gt; y, acorde al mesmu, tenía a partir de 1952 poques bones ufiertes de trabayu. En marzu de 1953, la opción adicional pa estender el contratu con Disney mientres otros dos años atayóse. Per otra parte, Driscoll viose afeutáu por un intensu [[acné]] acompañando la so entrada na pubertá&lt;ref&gt;{{cita noticia |nome=Barbara |apellíu=Berch Jamison|títulu=The Dangerous Years |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=141768441168901354&amp;userid=48045629&amp;starteintrag |editorial=Motion Picture And Television Magazine |páxina=47,84|fecha=April 1953|fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}&lt;/ref&gt; que faía necesariu qu'utilizara grandes cantidaes de maquillaxe nes sos actuaciones en docenes de shows televisivos. Finalmente, de manera oficial dar por terminada la so conexón colos estudios Disney.

Asina se convirtió nuna de les grandes estrelles na historia de la compañía Disney, con un gran legáu de pelculas y doblaxes. Na actualidá va ser reconocíu col premiu &quot;Disney Legends&quot; que dean a les grandes figures que tuvieron na compañía.

=== Televisión y radio ===
Driscoll atopar con una creciente indiferencia per parte de los otros estudios de [[Hollywood]]. Inda percibíu como &quot;el neñu actor de Disney&quot;,&lt;ref&gt;{{cita web |url= https://web.archive.org/web/http://www.classicimages.com/past_issues/view/?x=/1999/june99/booth.html |títulu=A Tribute to Shirley Booth, paragraph: Dean Martin on Shirley Booth - Dean Martin recalling an encounter with Driscoll at a party in the mid-1950s, literally terming him ... ''that Disney kid actor'' ... |fechaaccesu=26 d'avientu de 2008 }}&lt;/ref&gt; yera incapaz de consiguir papeles como un actor d'interpretación seriu. A partir de 1953, y na mayor parte de los siguientes trés años, el gruesu del so trabayu foi televisivu, participando en series como ''[[Fireside Theatre]]'', ''Schlitz Playhouse of Stars'', ''Front Row Center'', ''Navy Log'', ''TV Reader's Digest'', ''[[Climax!]]'', ''[[Ford Theatre]]'', ''[[Studio One]]'', ''[[Dragnet]]'', ''Medic'', y ''[[Dick Powell's Zane Grey Theater]]''. En dellos programes enfocaos en diverses estrelles artístiques actuó xunto a [[Loretta Young]], [[Gloria Swanson]], y [[Jane Wyman]].

Ente 1948 y 1957 tamién intervieno en numberoses producciones radiofóniques, ente elles una versión de ''La islla de l'ayalga'' en xineru de 1951 y otra de ''Peter Pan'' n'avientu de 1953. Y, como práutica habitual del negociu na dómina, Driscoll y Luana Patten fixeron actuaciones promocionales na radio (empezando a finales de 1946 parar ''Song of the South''), amás de participar en diversos eventos benéficos a lo llargo del país.&lt;ref&gt;{{cita noticia |títulu=Flower Classes Open Tomorrow |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=494157911170103473&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial=Los Angeles Times |fecha=11 de xineru de 1948 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}, {{cita noticia |nome=Hedda |apellíu=Hopper |títulu=Santa Claus Lane Parái |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=494157911170103473&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial=Los Angeles Times |fecha=28 de payares de 1950 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}{{cita noticia |títulu=Block-long Flag to Mark Dimes Parade |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=494157911170103473&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial=Los Angeles Times |fecha=18 de xineru de 1952 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}{{cita noticia |títulu=Back-To-School Show |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=847000401171143343&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial=Los Angeles Times |fecha=24 d'agostu de 1950 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}&lt;/ref&gt;

En 1947 grabó una versión especial versión de &quot;So Dear to My Heart&quot; para [[Capitol Records]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://bobby-on-air.chapso.de/ |títulu=Bobby On Air |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 |obra=www.bobbydriscoll.net }}&lt;/ref&gt; y en 1954 foi gallardoniáu con un premiu Milky Way Gold Star, escoyíu nuna encuesta nacional pol so trabayu televisivu y radiofónicu.&lt;ref&gt;{{cita noticia |títulu=Radio-TV Youth Win Top Awards |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=513514661189715226&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial=Los Angeles Times |fecha=18 de marzu de 1954 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}&lt;/ref&gt;

=== Años posteriores a Disney ===
En dexando los estudios Disney, los padres de Driscoll fixéron-y salir de la Hollywood Professional School, institución empobinada a actores infantiles,&lt;ref&gt;{{cita noticia |nome=Aline |apellíu=Mosby |títulu=Pupils In Hollywood School Drew More pay Than Their Teachers |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=262778121182844442&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial=The Coshocton Tribune (Ohio) |fecha= 19 de febreru de 1956 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}{{cita noticia |nome=Aline |apellíu=Mosby |títulu=Strangest Grammar School In Nation Found In Hollywood |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=262778121182844442&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial=The Daily Courier, Cornellsville (Pennsylvania) |fecha=18 de febreru de 1956 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cita web |url=http://www.squareone.org/HPS/ |títulu=Hollywood Professional School |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Hollywood Professional School at Wikipedia:''Hollywood Professional School''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cita web |url=http://www.seeing-stars.com/schools/hps.shtml |títulu=Hollywood Professional School |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 |obra=Seeing Stars }}&lt;/ref&gt; y mandáronlu a la pública University High School de Los Angeles. Ellí'l so rendimientu cayó notoriamente, foi fechu risión polos sos papeles cinematográficos, y empezó a esperimentar coles drogues.&lt;ref&gt;{{cita noticia |nome=Barbara |apellíu=Berch Jamison|títulu=The Dangerous Years |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=141768441168901354&amp;userid=48045629&amp;starteintrag |editorial=Motion Picture And Television Magazine |páxina=47, 84 |fecha=April 1953|fechaaccesu=2 de setiembre de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita noticia |nome=Barbara |apellíu=Epstein |títulu=The Lonely Death Of a Star |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=054156691170964035&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial=Movie Digest|páxines=104|fecha=July 1972 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cita noticia |títulu=Little Discipline|url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=551999211181123083&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial=Violette Messenger, Valparaiso (Indiana)|fecha=27 de mayu de 1958|fechaaccesu=2 de setiembre de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cita noticia |nome=Barbara |apellíu=Epstein |títulu=The Lonely Death of a Star |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=054156691170964035&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial=Movie Digest |páxines=100–107 |fecha=July 1972 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008}}&lt;/ref&gt; A pidimientu so, los sos padres decidieron lleva-y de nuevu al añu siguiente a la Hollywood Professional School, onde se graduó en mayu de 1955.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?page=text&amp;id=478475961213645555&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |títulu=Bobby's graduation at Hollywood Professional School |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 |obra=www.bobbydriscoll.net }}&lt;/ref&gt;

Sicasí, la so drogadicción diba n'ascensu.&lt;ref&gt;
{{cita noticia |títulu=The Long Road Back – Bobby Driscoll, a Film Star at 6, an Addict at 17, Sent to Chino|url= http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=602828531171404138&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial=The Los Angeles Times |fecha=19 d'ochobre de 1961|fechaaccesu=19 de payares de 2008}}&lt;/ref&gt; En 1956 foi arrestáu per primer vegada por posesión de [[mariguana]], pero los cargos fueron retiraos.&lt;ref&gt;{{cita noticia |títulu=Bobby Driscoll, Friend Denies Narcotic Charge - This Is Non Act |url= http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=452965951184268596&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial=Los Angeles Times |fecha= 12 de xunetu de 1956 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}{{cita noticia |nome=Hedda |apellíu=Hopper |títulu=Serious Matter |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=452965951184268596&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial= Los Angeles Times |fecha=24 de xunetu de 1956 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}{{cita noticia |títulu=Actor Bobby Driscoll, 19, Seized On Dope Charge |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=452965951184268596&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial=Los Angeles Times |fecha=11 de xunetu de 1956 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}, {{cita noticia |títulu=Narcotic Charge Dismissed |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=452965951184268596&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial=Renu Evening Gazette |fecha=17 de xunetu de 1956 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}&lt;/ref&gt; En 1957 protagonizó un únicu papel televisivu, el del hermanu d'un criminal na serie ''[[M Squad]]'', protagonizada por [[Lee Marvin]].

N'avientu de 1956, Driscoll fugar a [[Méxicu]] cola so novia, Marilyn Jean Rush, col fin de casase, y evitando d'esa manera les oxeciones de los padres de dambos. La pareya volvió casase en [[Los Angeles]] en marzu de 1957.&lt;ref&gt;{{cita noticia |títulu=Actor Driscoll reveals To Plan To Rewed Girl, 19 |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=992707091181124381&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial=Los Angeles Times |fecha=9 de marzu de 1957 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}, {{cita noticia |títulu=Actor Driscoll Needs Job As Clerk To Finance Marriage |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=992707091181124381&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial=Newport Daily News (Rhode Island) |fecha=9 de marzu de 1957 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}
&lt;/ref&gt; Tuvieron tres fíos, pero divorcióse en 1960.&lt;ref&gt;{{cita noticia |títulu=The Long Road back - Bobby Driscoll, a Film Star At 6, An Addict At 17, Sent To Chino |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=602828531171404138&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial=Los Angeles Time |fecha=19 d'ochobre de 1961 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}&lt;/ref&gt;

=== Papeles posteriores ===
Driscoll empezó a utilizar el nome artísticu de &quot;Robert Driscoll&quot;&lt;ref&gt;{{cita noticia |nome=Bob |apellíu=Thomas |títulu=Hollywood ... |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=483371831169290831&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial=Violette Messenger, Valparaiso (Indiana) |fecha=27 de mayu de 1958 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}&lt;/ref&gt; con cuenta d'alloñase de les sos actuaciones anteriores. Finalmente consiguió dos papeles, que fueron les sos últimes actuaciones cinematográfiques: unu nel filme de 1955 interpretáu por [[Cornel Wilde]] ''[[The Scarlet Coat]]'', y otru, xunto a [[Mark Damon]], [[Connie Stevens]] y [[Frances Farmer]], en ''The Party Crashers'' (1958).&lt;ref&gt;{{cita noticia |nome=Bob |apellíu=Thomas |títulu=Bobby Driscoll Hopes To Rebuild Film Life |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=672408471207491113&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial=Violette Messenger, Valparaiso (Indiana) |fecha=27 de mayu de 1958 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}, {{cita noticia |títulu=Actors Seem More Intent, State Stars |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=672408471207491113&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |editorial=Van Nuys News (California) |fecha=21 d'agostu de 1958 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}&lt;/ref&gt;

Foi acusáu de &quot;alteriar l'orde&quot; y de &quot;asaltu con una arma letal&quot; n'afrellando con una pistola a un alborotador que lu faltó. Los cargos fueron retiraos.&lt;ref&gt;{{cita noticia |títulu=Bobby Driscoll pleads guilty |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=356904751226986276&amp;userid=48045629 |editorial=Indiana Evening Gazette |fecha=19 d'ochobre de 1960 |fechaaccesu=18 de payares de 2008 }}
{{cita noticia |títulu=Ex-Child Actor Cleared in Court|url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=356904751226986276&amp;userid=48045629 |editorial=Indiana Evening Gazette |fecha=24 d'ochobre de 1960 |fechaaccesu=18 de payares de 2008 }}
{{cita noticia |títulu=Bobby Driscoll Freed On Bail After Fracas|url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=356904751226986276&amp;userid=48045629 |editorial=Los Angeles Times |fecha=19 de xunu de 1960 |fechaaccesu=18 de payares de 2008 }}&lt;/ref&gt; Más palantre, en 1961, foi sentenciáu por drogadicción ya ingresáu nun centru de rehabilitación en [[Chino (California)]]. Les sos últimes actuaciones fueren dos pequeños papeles televisivos nes series ''The Best of the Post'' y ''[[The Brothers Brannagan]]'', esta postrera protagonizada por [[Stephen Dunne]] y [[Mark Roberts (actor)|Mark Roberts]]. Cuando Driscoll dexó Chino a principios de 1962, yá foi incapaz d'atopar trabayu como actor.

=== Nueva York ===
En 1965, un añu dempués de rematar el so [[llibertá condicional]], foi vivir a [[Nueva York]], esperando reiniciar la so carrera nel teatru de [[Broadway]], pero nun tuvo ésitu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?page=text&amp;id=894334561184330655&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |títulu=His mother on his downslide |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 |obra=The Lonely Death Of A Star (on www.bobbydriscoll.net) |editorial=Movie Digest |mes=July | añu=1972 }}&lt;/ref&gt; Entró a formar parte de [[The Factory]], un estudiu artísticu fundáu por [[Andy Warhol]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.billyname.com/roothtmls/print-fs.shtml |títulu=Bobby Driscoll sitting on a couch (on portfolio, page 38, third row - it's the last known photograph of him, ca. late) 1967 |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 |obra=OvoWorks, Nueva York City - Official Homepage |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150923185631/http://www.billyname.com/roothtmls/print-fs.shtml |fechaarchivu=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt; siendo animáu a ello pol artista y poeta [[Wallace Berman]], con quien fixera amistá en Los Angeles en 1956. En 1965, de primeres de la so ocupación en The Factory, Driscoll fixo la so última actuación conocida, nuna cinta underground de Piero Heliczer, ''Dirt''.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mefeedia.com/entry/780715/ |títulu=DIRT- Review and a downloadable clip of the so-called &quot;Bath-sequence&quot; |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}&lt;/ref&gt;

=== Fallecimientu ===
Dexó The Factory a finales de 1967 o entamos de 1968 y, arruináu, sumió nel soterrañu de [[Manhattan]]. El 30 de marzu de 1968, tres selmanes tres el so 31 cumpleaños, dos mochachos atoparon el so cuerpu nuna casa despoblada d'[[East Village (Manhattan)|East Village]]. L'exame médicu determinó que finara por causa de un [[infartu agudu de miocardiu]] motiváu por una avanzada [[arteriosclerosis]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?page=text&amp;id=757800231184340704&amp;userid=48045629&amp;starteintrag= |títulu=The cause of his death |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 |obra=www.bobbydriscoll.net }}&lt;/ref&gt; secundaria a una drogadicción. El cuerpu, en principiu, nun foi identificáu, y foi soterráu nuna tumba pa indixentes en Hart Island.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.correctionhistory.org/html/chronicl/nycdoc/html/hart.htm |títulu=Hart Island (Potter's Field) - Official Homepage (controlled by the &quot;Department Of Correction&quot; and wth that inaccessible to visitors)|fechaaccesu=2 de setiembre de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.hartisland.org/ |títulu=The Hart Island Project |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008 }}&lt;/ref&gt;

A finales de 1969, unos diecinueve meses dempués de morrer, la madre de Driscoll pidió ayuda a los estudios Disney p'alcontra-y, pos el so padre taba a puntu de finar. Finalmente, y por aciu del [[Departamentu de Policía de Nueva York]], alcontróse la so tumba en Hart Island.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&amp;GSln=Driscoll&amp;GSfn=Bobby&amp;GSbyrel=all&amp;GSdyrel=all&amp;GSob=n&amp;GRid=9272&amp; |títulu=Bobby Driscoll's page |fechaaccesu=2 de setiembre de 2008|obra=Find A Grave}}&lt;/ref&gt;

== Filmografía ==
{|{{tablaguapa}} style=&quot;font-size: 90%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; background: #f9f9f9;
|- align=&quot;center&quot;
! colspan=4 style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Cine
|-align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Añu
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Film
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Papel
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Observaciones
|-
| 1943
| ''Lost Angel''
| Bobby, rapazu nel tren
| Ensin creitos
|-
|rowspan=3|1944
| ''[[The Fighting Sullivans]]''
| Al Sullivan de neñu |
Ensin creitos
|-
| ''Sunday Dinner for a Soldier''
| Jeep Osborne
|-
| ''The Big Bonanza''
| Spud Kilton
|-
| 1945
| ''Identity Unknown''
| Toddy Loring
|-
|rowspan=5|1946
| ''Miss Susie Slagle's''
| Rapazu con un perru mancáu |
Ensin creitos
|-
| ''From This Day Forward''
| Timmy Beesley
|-
| ''[[So Goes My Love]]''
| Percy Maxim
| Otru títulu: ''A Genius in the Family''
|-
| ''U.S.S.''
| Gerard
|-
| ''[[Cantar del sur]]''
| Johnny
|-
|rowspan=3|1948
| ''Pecos Bill/[[Melody time]]''
| Como él mesmu
|-

| ''If You Knew Susie''
| Junior Parker
|-
| ''[[Dientro del mio corazón]]''
| Jeremiah Kincaid
|-
| 1949
| ''[[The Window]]''
| Tommy Woodry
| [[Premios Óscar|Premiu Óscar]] Xuvenil
|-
| 1950
| ''[[La islla de l'ayalga (película)|La islla de l'ayalga]]''
| Jim Hawkins
|-
|rowspan=2|1951
| ''When I Grow Up''
| Josh/Danny Reed
|-
| ''Fathers are People''
| Goofy, Jr.
| Voz
|-
|rowspan=2|1952
| ''Father's Lion''
| Goofy, Jr.
| Voz
|-
| ''[[The Happy Time]]''
| Robert &quot;Bibi&quot; Bonnard
|-
| 1953
| ''[[Peter Pan (película de 1953)|Peter Pan]]''
| Peter Pan
| Voz y modelu
|-
| 1955
| ''[[The Scarlet Coat]]''
| Ben Potter
|-
| 1958
| ''The Party Crashers''
| Josh Bickford
|-
| 1965
| ''Dirt''
| Desconocíu |
Producida por [[Andy Warhol]]
|-
|- align=&quot;center&quot;
! colspan=4 style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Televisión
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Añu
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Títulu
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Papel
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Observaciones
|-
| 1951
| ''[[The Lux Videu Theatre]]''
| Billy Crandall
| Episodiu: &quot;Tin Badge&quot;
|-
| rowspan= 2|1952
| ''Schlitz Playhouse of Stars''
| Capitán d'una tripulación adolescente |
Episodiu: &quot;Early Space Conquerors&quot;
|-
| ''The Unexpected''
| Julian
| Episodiu: &quot;Some Day They Will Give Us Guns&quot;
|-
|rowspan= 1|1953
| ''[[Dragnet]]''
| Harry Thomas Dunbar
| Episodiu: &quot;The Big Sophomore&quot;
|-
|rowspan=3|1954
| ''Medic''
| Pete Koslow
| Episodiu: &quot;Laughter is a Boy&quot;
|-
| ''Big Town''
| Desconocíu |
Episodiu: &quot;Juvenile Crime Pack&quot;
|-
| ''Letter to Loretta''
| Jimmy Skinner
| Episodiu: &quot;Big Jim&quot;
|-
| 1954–1955
| ''Fireside Theatre''
| Desconocíu |
Episodios: &quot;His Fathers Keeper&quot;&lt;br /&gt;&quot;The Double Life of Barney Peters&quot;
|-
| rowspan=5|1955
| ''The Crown Theatre with Gloria Swanson'' -
| desconocíu |
Episodiu: &quot;The Best Years&quot;
|-
| ''Front Row Center''
| Richard Miller
| Episodiu: &quot;Ah, Wilderness&quot;
|-
| ''Schlitz Playhouse of Stars''
| Desconocíu |
Episodiu: &quot;Too Late to Run&quot;
|-
| ''Screen Directors Playhouse''
| Soldáu Zane
| Episodiu: &quot;Day is Done&quot;
|-
| ''Navy Log''
| Billy Sayers (Specs)
| Episodiu: &quot;Navy Corpsman&quot;
|-
| 1955–1956
| ''TV Reader's Digest''
| Dellos papeles
| 3 episodios
|-
| rowspan=6|1956
| ''[[Crusader (serie de televisión)|Crusader]]''
| Josef
| Episodiu: &quot;Fear&quot;
|-
| ''[[Climax!]]''
| Gary
| Episodiu: &quot;The Secret of River Lane&quot;
|-
| ''The Ford Television Center''
| Stump
| Episodiu: &quot;Try Me for Size&quot;
|-
| ''[[Studio One]]''
| Peter
| Episodiu: &quot;I Do&quot;
|-
| ''Fireside Theatre''
| Johnny Bridges
| Episodiu: &quot;Dirty Face&quot;
|-
| ''[[Dick Powell's Zane Grey Theater]]''
| Trumpeter Jones
| Episodiu: &quot;Death Watch&quot;
|-
| 1957
| ''[[M Squad]]''
| Stephen/Steve Wikowski
| Episodiu: &quot;Pete Loves Mary&quot;
|-
| rowspan= 3|1958
| ''Men of Anapolis''
| Desconocíu |
Episodiu: &quot;The Irwin Allen Story&quot;
|-
| ''Frontier Justice''
| Trumpeter Jones
| Episodiu: &quot;Death Watch&quot;
|-
| ''[[The Millionaire]]''
| Lew Conover
| Episodiu: &quot;The Norman Conover Story&quot;
|-
| 1959
| ''[[Trackdown]]''
| Mike Hardesty
| Episodiu: &quot;Blind Alley&quot;
|-
| 1959–1960
| ''[[Rawhide]]''
| Wilt Mason&lt;br /&gt;Billy Chance
| Episodios: &quot;The Incident of Fear in the Streets&quot;&lt;br /&gt;&quot;The Incident of the Captive&quot;
|-
| rowspan= 3|1960
| ''The Chevy Mystery Show''
| Fred Forbes
| Episodiu: &quot;The Summer Hero&quot;
|-
| ''The Best of the Post''
| desconocíu |
Episodiu: &quot;A Cop Without a Badge&quot;
|-
| ''The Brothers Brannagan''
| Johnny
| Episodiu: &quot;The Twisted Root&quot;
|-
|}

=== Teatru ===
{|{{tablaguapa}} style=&quot;font-size: 90%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; background: #f9f9f9;
|- align=&quot;center&quot;
! colspan=4 style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Teatru
|-align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Añu
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Actuación
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Papel
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Feches
|-
|rowspan= 2|1954
| ''The Boy With a Cart''&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?page=text&amp;id=905529271170089740&amp;userid=48045629&amp;starteintrag=|títulu=''The Boy With a Cart'' 1953-54|editorial=oyla20.de}}&lt;/ref&gt;
| El chicu |
Febreru de 1954
|-
| ''[[Ah, Wilderness!]]''&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?page=text&amp;id=953062141170095003&amp;userid=48045629&amp;starteintrag=|títulu=Pasadena Playhouse - ''Ah, Wilderness!''|editorial=oyla20.de}}&lt;/ref&gt;
| Richard Miller
| Agostu de 1954 (Pasadena Playhouse)
|-
| 1957
| ''Girls of Summer''&lt;ref&gt;{{cita noticia|url=http://www.oyla20.de/cgi-bin/designs/clock/index.cgi?páxina=text&amp;id=910968871170455594&amp;userid=48045629&amp;starteintrag=|títulu=Players Ring Theatre - ''Girl of Summer'', 1957|editorial=oyla20.de}}&lt;/ref&gt;
| desconocíu |
Mayu de 1957 (Teatru Players Ring)
|-
|}

== Referencies ==
* Maltin, Leonard Maltin. ''The Disney Films''. Crown Publishers Inc., Nueva York, 1973. LOC Non. 72-84292. ISBN unknown - pages 74, 76, 78, 83-85, 87-88, 97-100, 107
* Mosley, Leonard. ''The Real Walt Disney''. Grafton Books, 1986. ISBN 0-246-12439-3.
* Zanuck, Darryl F. and Rudy Behlmer, editor. ''Avantu from Darryl F. Zanuck: The Golden Years at Twentieth Century-Fox''. (1995) ISBN 0-8021-3332-0.
{{llistaref|3}}
{{traducíu ref|en|Bobby Driscoll}}

== Enllaces esternos ==
* {{IMDb|0237985}}
* {{Amg name|20171}}
* {{tv.com person|79160}}

{{NF|1937|1968|Driscoll, Bobby}}

[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>oeoe036mbb9bsy8fseipqg4b2frrau3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jackie Evancho</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56380</id>
    <revision>
      <id>4488246</id>
      <parentid>4467122</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:10:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58710" sha1="tejko4duw7k1unatl40wjhv8j2dlikx" xml:space="preserve">{{Tradubot|Jackie Evancho}}
{{persona}}
'''Jacqueline Marie &quot;Jackie&quot; Evancho''' (pronúnciase &quot;IVANKO&quot;) {{nym}} ye una cantante d'[[Estaos Xuníos]] que ganó popularidá dempués de presentase na quinta temporada del programa televisivu ''[[America's Got Talent]]'', cola aria de Puccini &quot;O Mio Babbino Caro&quot; sorprendiendo a los xueces cola so potente voz de sopranu a pesar de solo tener 10 años d'edá. Jackie quedó en segundu llugar nel programa. La so primer grabación, ''[[O Holy Night]]'', llogró'l númberu&amp;nbsp;2 na revista ''[[Billboard]]'' y discu de platín vendiendo 1 millón de copies.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://twitter.com/jackieevancho |títulu=jackie evancho (jackieevancho) on Twitter |títulu= |fechaaccesu=19 de marzu de 2011|autor=jackieevancho}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.billboard.com/#/charts/billboard-200?tag=chscr1|editorial=Billboard Charts |títulu=Billboard 200 - Week of December 04, 2010 |fechaaccesu=19 de marzu de 2011}}&lt;/ref&gt; Evancho canta nel estilu de fusión o [[Crossover (música)|''classical crossover'']] de [[Sarah Brightman]] y [[Hayley Westenra]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.classical-crossover.co.uk/artprofiles/178-jackie-evancho.html |títulu=Jackie Evancho on Classical-Crossover |fechaaccesu=19 de marzu de 2011}}&lt;/ref&gt;

Grabó seis discos: ''[[Prelude to a Dream]]'' (2009), ''[[O Holy Night (álbum de Jackie Evancho)|O Holy Night]]'' (2010), ''[[Dream With Me]]'' (2011), ''[[Heavenly Christmas]]'' (2011), ''[[Songs from the Silver Screen]]'' (2012) y ''[[Awakening (álbum de Jackie Evancho)|Awakening]]'' (2014).

Ente 2008 y 2010, Evancho participó en dellos concursos de talentos y fixo delles pequeñes apaiciones n'eventos, sobremanera en Pennsylvania (incluyendo cantar l'himnu nacional d'Estaos Xuníos nun partíu de béisbol de los Pirates de Pittsburgh); grabó un álbum independiente, &quot;Prelude to a Dream&quot; y creó una canal en YouTube onde llogró espertar l'interés de dellos productores y del públicu polo xeneral. Jackie impresionó a compositores como Tim Janis y David Foster, cada unu de los cualos incluyir nos sos conciertos a partir de 2009. Más tarde, en 2010, ella ganó bastante popularidá depués del so pasu por &quot;America's Got Talent&quot;.
Con &quot;O Holy Night&quot; Evancho convertir nel artista debú más vendíu de 2010, llogrando allugase nel Top 10 como artista debú más nuevu na historia de los Estaos Xuníos y la solista más nueva en consiguir certificación platino por ventes. Actuó per primer vegada ante'l presidente d'Estaos Xuníos Barack Obama nel llume Árbol de Navidá Nacional en Washington DC en 2010. En xunu de 2011, el so primer álbum de llarga duración con un sellu importante como Columbia &quot;Dream With Me&quot; foi producíu por David Foster, debutando nel puestu N° 2 na llista Billboard 200, y llegó al Top 5 d'artista debú más nuevu na historia del Reinu Xuníu. Billboard clasificó a Jackie na parte cimera d'Artistes de Albums Clásicos en 2011. Llanzó otru álbum d'estudiu, &quot;Heavenly Christmas&quot; en payares de 2011. Nel mesmu mes, convertir na persona más nueva en dar un conciertu en solitariu nel Lincoln Center de Nueva York como parte de la so tour &quot;Dream With Me&quot;. Realizó trés Especiales de PBS del Serviciu d'Espardimientu Públicu en solitariu, el primeru d'ellos &quot;Dream With Me in Concert&quot; foi l'especial con más espardimientu y ésitu en tola historia de la Cadena PBS, el terceru d'ellos empezóse a emitir a partir del 29 de payares de 2014.

== Comienzos ==
Fíu de Mike y Lisa Evancho. El so padre yera dueñu d'una empresa de seguridá y operaciones hasta'l 2010, estudió Marketing na Universidá de Pittsburgh, la so madre estudió la carrera d'enfermería. Jackie tien una hermana mayor Juliet, un hermanu menor, Zachary y una hermana pequeña, Rachel. La so familia ye de formación católica. Ellos moren en Richland Township, un suburbiu al norte de Pittsburgh, Pennsylvania. Evancho empezó los sos estudios nes escueles públiques del Distritu Escolar de Pine Richland, pero a finales de 2010, por cuenta del so calendariu de xira, ella camudóse a la educación en llinia. En xineru de 2014, sicasí, ella tornó a la escuela pública, entá ta asistiendo a la mesma en 2015. Los pasatiempos de Jackie inclúin tocar el violín y el pianu, la cordura, nadar, dibuxar, pintar, pasar tiempu colos sos hermanos y los sos amigos, xugar coles sos mascotes, y el tiru con arcu.

La dedicación de Jackie a la música empezó dempués de qu'ella viera la versión cinematográfica del musical de Andrew Lloyd Weber &quot;La Pantasma de la Ópera&quot; nel cine; polo que la so madre mercó-y el DVD ante del so octavu cumpleaños, a Jackie gustába-y tanto la película que la aprendió de memoria y empezó a cantar los cantares dando vueltes pola so casa. Los sos padres dixeron qu'ellos non se daben cuenta de que la so voz yera inusual hasta que llegó la so primer competencia de talentu. En marzu-abril de 2008, Jackie compitió en Kean Idol, un concursu de talentos local, terminando en segundu llugar detrás d'una cantante d'ópera 20 años d'edá. Entós ella empezó a tomar pequeñes clases de cantar dempués del so ésitu nel concursu, pero les mesmes nun fueron intensives nin estenses. Llueu los sos padres empezaron a recibir solicitúes por qu'ella cantara en dellos eventos y llugares, como ilesies y llares de vieyos, la mayoría en Pennsylvania. Ella tamién empezó una canal de YouTube, cantó nel Festival Infantil del Coru de Pittsburgh mientres la temporada 2008-09, representó'l papel principal nuna versión musical pa la escuela de Caperucita Colorada en 2009.

En xineru de 2009, Evancho compitió en Las Vegas nel 15° Concursu Añal d'EE.XX. World Showcase Talent, onde tamién terminó en segundu llugar. Ella compitió de nuevu nel concursu Kean Idol en 2009 y volvió ser subcampeona. Participó n'otros concursos de talentu, n'unu de los cualos ganó'l Premiu d'Oru Ribby del WonderworldTV n'abril de 2009 y el Talent Quest TV Show en xunu de 2009 (dambos en Massachusetts). Tamién en 2009, ella cantó &quot;Ave María&quot; en televisión xunto al compositor y direutor d'orquesta, Tim Janis nel so especial pa PBS &quot;Celebrate America&quot; y ella participó n'otros conciertos y programes de televisión con Janis, quien s'interesó nella dempués vela en YouTube. Jackie tamién fixo delles apaiciones de cantar alredor de Pennsylvania en 2009 y 2010.

== Carrera ==

=== David Foster y ''Prelude To A Dream'' ===

Jackie primero llamó l'atención del productor David Foster en 2009. Dempués d'unvia-y un videu a él, foi escoyida pa les semifinales rexonales del &quot;Hitman Talent Search Contest&quot;, pa terminar como subcampeona y n'ochobre de 2009 cantó nel eventu &quot;David Foster &amp; Friends&quot; nel Prudential Center en Newark, Nueva Jersey.

En payares de 2009, Evancho llanzó'l so álbum debú independiente, &quot;Prelude To A Dream&quot; (Preludiu d'un Suañu). L'álbum contién principalmente covers de cantares de crossover clásicu como &quot;Con te Partirò&quot;, &quot;The Prayer&quot;, &quot;To Where You Are&quot; &quot;Concrete Angel&quot;, &quot;Amazing Grace&quot;, ente otres. L'álbum debutó nel Billboard 200 nel númberu 121, y nel puestu númberu 2 nel Billboard Albums Clásicos, n'agostu de 2010, dempués de la primer actuación de Jackie en America's Got Talent. Los sos padres retiraron l'álbum más tarde nel mesmu mes, citando'l progresu vocal de Jackie dende'l so llanzamientu. Dende'l so ésitu en America's Got Talent, l'álbum convirtióse nuna pieza de coleición, siendo bien malo de consiguir, y les poques copies llegando a precios de venta exorbitantes.

=== America's Got Talent ===

Dempués de dos audiciones anteriores ensin ésitu pal show, Jackie foi aceptada como concursante na quinta temporada del programa de televisión America's Got Talent (AGT), el so padre unvió un video d'ella cantando &quot;Panis Angelicus&quot; pa una audición online que'l programa abrió a metá de la quinta temporada, el video llegó al primer llugar na competencia de YouTube 2010 recibiendo la mayor cantidá de votos. El 10 d'agostu de 2010, Jackie cantó l'aria &quot;O mio babbino Caro&quot; en cuartos de final de la serie. Ella recibió una ovación de pies dempués de la so actuación y como ganó l'audición online, el programa premiar con un viaxe familiar a Universal Studios en Florida por recibir la mayor cantidá de votos de los aficionaos ente toles presentaciones de YouTube de la serie, el xuez Howie Mandel díxo-y a Jackie na so revisión depués de la so presentación, que l'espectáculu buscaba &quot;atopar un momentu, una xoya, una estrella nun llugar onde nunca busquemos enantes...Este ye'l momentu. Tu yes la estrella&quot;. Dempués de l'actuación de Evancho, surdieron comentarios que preguntaben si la so actuación fuera con sincronización de llabios y si yera realmente la so voz. Nel show en direuto de la siguiente nueche, Jackie improvisó un exerciciu de voz pa demostrar que yera realmente la so voz. Nuna entrevista, Mandel encetó la cuestión:. &quot;lo que la xente ta diciendo en realidá [ye] que ye realmente ye demasiáu bonu pa ser verdá. Ésto ye tan perfectu y tan maraviyosu que la xente nunca oyó falar d'un talentu como este. Unu tien que tomar eso como un cumplíu. Inclusive si non te gusta esti tipu de música, nun puede negase que [ella] ye la perfeición mesma&quot;.

La so actuación na semifinal foi &quot;Time To Say Goodbye&quot;, el 31 d'agostu de 2010. Ella avanzó al Top 10 onde, el 7 de setiembre de 2010, cantó'l Requiem de Andrew Lloyd Webber &quot;Pie Jesu&quot; y foi votáu llogrando llegar a cuartos de final. Los líderes de Pittsburgh declararon la siguiente selmana como la &quot;Selmana de Jackie Evancho&quot; n'agradecimientu &quot;pola so representación positiva de la nuesa ciudá&quot;, amosando &quot;aplomu y determinación muncho más allá de los sos años&quot;. La so última actuación na competencia foi'l &quot;Ave María&quot; de Gounod el 14 de setiembre. La nueche siguiente, nel final de temporada de AGT, Jackie cantó &quot;Time to Say Goodbye&quot;, xunto cola artista convidada Sarah Brightman y depués Evancho foi anunciada como la subcampeona, terminando segunda detrás del cantante Michael Grimm. Munchos espectadores y comentaristes consideraron qu'ella tendría de ganar ya inclusive Grimm espresó la so sorpresa al sabese ganador. L'espectáculu traxo l'amplia esposición d'ella ante les audiencies norteamericanes, como un máximu de 16 millones d'espectadores viendo les sos actuaciones cada selmana. L'espectáculu final foi l'episodiu más vistu de AGT en tres años. Evancho convirtióse n'unu de los dos ex participantes de AGT más esitosos de la historia del show. Ella foi convidada a &quot;The Tonight Show&quot; con Jay Leno el 23 de setiembre de 2010, una selmana dempués de la final, onde cantó y dio la so primer entrevista con Leno. Darréu Jackie formó parte del llibru de 2013 &quot;Dientro de AGT: Los casos secretos de America's Got Talent&quot;.

Jackie presentar en 10 de les 25 ciudaes del Tour en direuto de Ammerica's Got Talentdel 1 d'ochobre al 5 de payares de 2010. El 8 d'ochobre de 2010, Evancho robló un contratu de grabación cola productora SYCO y Columbia Records. Una selmana más tarde Jackie cantó en Las Vegas con David Foster. A partir de xunu de 2010 hasta mediaos de 2011, ella tuvo entrenamientu cola maestra de voz Yvie Burnett, una mezzosopranu d'Escocia, que trabayó con munchos de los cantantes qu'apaecen en AGT. Tim Janis programó a Evancho pa cantar nel so espectáculu nel Carnegie Hall de Nueva York el 2 d'avientu de 2010, onde ella sería la solista vocal femenina más nueva en presentase nesi llugar. Mientres la xira de AGT, sicasí, los sos padres retirar del eventu nel Carnegie Hall, porque pa esi tiempu Jackie yá empezara a faer apaiciones promocionales pa Columbia Records.

=== O Holy Night ===

El primer llanzamientu de Jackie con un importante sellu discográficu foi'l album O Holy Night, con Columbia Récores. Foi llanzáu'l 16 de payares de 2010 y entró nel Billboard 200 nel númberu 2, asitiando a Evancho como l'artista debú más vendíu de 2010 y el solista más nuevu en debutar na parte cimera del Top 10. Tamién debutó nel puestu númberu 1 na llista d'álbumes clásicos de Billboard. Foi Non. 2 nel Billboard Holiday Albums Chart. L'álbum vendió 239.000 copies na so primer selmana. El 10 d'avientu de 2010 l'álbum foi certificáu platino pola RIAA, poles ventes de más d'un millón de copies nos EE.XX. convirtiendo a Jackie na solista más nueva en llograr platino.

La primera gran oportunidá de Jackie pa promocionar l'álbum en televisión llegó cuando foi entrevistada nel programa de Oprah Winfrey el 19 d'ochobre de 2010, y cantó &quot;Pie Jesu&quot;. Ente otros programes d'entrevistes, apaiciones en QVC y apaiciones en programes d'entretenimientu, Jackie cantó cantares del álbum y foi entrevistada en The Today Show y Fox &amp; Friends, The View y Martha Stewart Living. Jackie cantó &quot;O Holy Night&quot; nel Holiday Parade del Macy's presentáu por WPXI en Pittsburgh el 27 de payares de 2010. El 30 de payares, ella cantó &quot;O Holy Night&quot; y xunto a Katherine Jenkins cantó &quot;Nueche de Paz&quot;, nel llume del árbol de Navidá del Rockefeller Center nel especial de la NBC &quot;Navidá nel Rockefeller Center&quot; un dueto como esi fuera antemanáu desque Piers Morgan comentó sobre l'apariencia similar de los dos cantantes. El 9 d'avientu de 2010, Evancho presentar nel eventu de llume del árbol de Navidá Nacional en Washington DC, cantando &quot;O Holy Night&quot; onde s'axuntó col presidente Obama y la so familia. El 15 d'avientu tornó a la Tonight Show. Tamién cantó na 27ª edición añal del Disney Christmas Day Parade, que s'emitió al traviés de la cadena de televisión ABC el 25 d'avientu.

Nos charts de 2011 con cuenta d'añu (incluyendo les lliberaciones derivaes de payares de 2010), la revista Billboard clasificó a &quot;O Holy Night&quot; nel puestu númberu 1 nel so chart d'álbumes clásicos. Tamién ocupó'l N° 15 como álbum más vendíu de 2011 nos EE.XX. &quot;O Holy Night&quot; tamién foi clasificáu como'l númberu 31 del chart d'Álbumes en Canadá en 2011.

=== Dream With Me ===

El segundu álbum llarga duración de Jackie (el so primeru con un sellu discográficu grande) &quot;Dream With Me&quot;, producíu por David Foster pa Sony y Syco Music, foi llanzáu'l 14 de xunu de 2011. L'álbum debutó nel puestu númberu 2 en Billboard 200, algamó'l númberu 1 nos Estaos Xuníos nel chart de músiques clásiques de Billboard y foi certificáu Oru pola RIAA. L'álbum tamién llogró bones resultaos a nivel internacional con Evancho convirtiéndose na artista más nueva en debutar nel Reinu Xuníu nel top 5. L'álbum inclúi 14 temes que van dende cantares populares (&quot;Angel&quot;) a aries clásiques (&quot;Ombra Mai Fu&quot;) y cantares orixinales, incluyendo'l cantar &quot;Dream With Me&quot; que foi tamién títulu del álbum, cantar na que Jackie contribuyó cola lletra. Tamién canta a dúu con Barbra Streisand (&quot;Somewhere&quot;) y Susan Boyle (&quot;The Prayer&quot;). Una edición de luxu de &quot;Dream With Me&quot; disponible namái para EE.XX. y Canadá incluyía cuatro bonus tracks: &quot;Someday&quot;, &quot;El mio Mancherai&quot;, &quot;The Impossible Dream&quot; y &quot;A Time For Us&quot;. Allmusic dio-y al álbum 3-1/2 estrelles de 5 posibles, comentando: &quot;Dream With Me&quot; cute toles notes correutes, anque hai poques sorpreses nin atopes munchos grandes momentos, pero resultando nun bien sólidu&quot; debú oficial &quot;nun aumentu de protagonizar los alboreceres de la so carrera&quot;. USA Today -y dio 2-1/2 estrelles de 4 &quot;dulce, tonu vocal intachable [de Evancho], lentu y cuidadosu vibrato apenes traiciona la so curtia edá....Pero &quot;Dream With Me&quot; tien odes predecibles y de cutiu rimbombantes avera del amor y la fe, que pueden socavar la cualidá más curiosa del album: la inocencia. Prefiriera un pocu menos de pómpara y Puccini, y más maravía xuvenil&quot;.

Evancho promovió l'álbum en programes d'entrevistes y en conciertos nos EE.XX. y Canadá. Ella grabó un solu conciertu especial de televisión pa la serie de 2011 de PBS Great Performances qu'inclúi casi los mesmos cantares que l'álbum. L'especial tituláu &quot;Dream With Me In Concert&quot;, foi'l programa de más espardimientu del añu de la rede PBS. Jackie foi la persona más nueva en tener un especial na serie. &quot;Convertir n'unu de los especiales más vistos nos 38 años d'historia de la serie Great Performances y recaldó cantidá récor de dineru pa les estaciones de PBS. &quot;El conciertu foi entamáu conxuntamente por David Foster, que tocaba'l pianu na orquesta pa munches de les seleiciones musicales, ente que Conrad Tau tocaba'l pianu o'l violín en delles seleiciones. L'especial emitir nes estaciones de PBS a partir de xunu de 2011 y foi llanzáu como un conxuntu de CD/DVD en setiembre de 2011, &quot;Dream With Me In Concert&quot; llegó al N° 1 nes llistes de Top Music Video de Billboard, Allmusic dio la so paecer: &quot;la versión de conciertu suena casi idéntica (fora de les foles d'aplausos) que l'álbum d'estudiu, pero'l DVD qu'acompaña, que cunta col rendimientu en gran midida coreograficamente, según una estensa galería de semeyes y entevistes con dambos, Evancho y Foster, tien d'apurrir suficiente pal güeyu y l'oyíu p'apangar a los fans de la cantante, tan talentosa y nueva, tantu qu'apaez un siguimientu fayadizu&quot;. The Sun escribió que'l &quot;conxuntu de crossover clásicu amuesa la estraordinaria guapura de les cuerdes vocales de la neña&quot;.

En xunetu de 2011 la cantante empezó la so primer xira en solitariu por tou Estaos Xuníos, pa promocionar l'álbum. Componer d'una serie d'actuaciones con orquestes sinfóniques, empezando con ocho paraes nos EE.XX. mientres l'añu 2011 incluyendo a la so ciudá natal de Pittsburgh el 16 d'ochobre Jackie fixo'l so debú en Nueva York nun conciertu en solitariu nel Avery Fisher Hall en payares de 2011, convirtiéndose na persona más nueva en cantar un conciertu en solitariu nel Lincoln Center. La so última apaición nel añu 2011 foi en Las Vegas el 29 d'avientu de 2011, onde encabezó un conciertu con David Foster y Kenny G, cola mayoría de los cantares de &quot;Dream Wwith Me&quot;. En 2012 siguió la so xira per Estaos Xuníos pa promocionar l'álbum, xunto al tenor Josh Page, que cantó a dúu &quot;The Prayer&quot; con ella y cantó dos solos como entemediu del conciertu. Ella fixo siete conciertos en California y Utah dende de xineru a marzu de 2012, trés paraes de xirar febreru de Evancho constituyeron la décima xira más taquillera reportada por Billboard pa la selmana en cuestión. En Xunu ​​de 2012, concluyó la so xira con actuaciones na mariña este.

Nel so chart de 2011 con cuenta d'añu, la revista Billboard clasificó &quot;Dream With Me&quot; como'l Nº 2 más vendíu ente los Álbumes Clásicos del añu y como'l N° 45 de discos n'Estaos Xuníos de 2011. &quot;Dream With Me&quot; foi incluyíu nel gráficu d'Álbumes Clásicos mientres un total de 74 selmanes. Billboard clasificó a &quot;Dream With Me in Concert&quot; como'l N° 21 ente DVD's del 2011 y el CD nel puestu N° 16 de 2012. &quot;Dream With Me in Concert&quot; clasificó nel Top Billboard.biz del chart de videos musicales mientres más de 60 selmanes. &quot;Dream With Me&quot; y la producción de Foster del álbum aldericar en detalle en 2013 na disertación del tíu de Jackie, el compositor y Ph.D. Mathew Evancho.

=== Heavenly Christmas ===

L'álbum de Navidá de Jackie en 2011 &quot;Heavenly Christmas&quot; tien 12 cantares y foi producíu por Rob Mounsey que dirixe a la Orquesta de St. Luke nel álbum. Les seleiciones inclúin villancicos tradicionales como &quot;The First Noel&quot; y &quot;O Little Town of Bethlehem&quot; estándares como &quot;I'll Be Home for Christmas&quot;, &quot;White Christmas&quot; y cantares más recién como &quot;Walking in the Air&quot; (de la película animada de 1982 The Snowman) y &quot;Believe&quot; (de la película The Polar Express). L'álbum foi llanzáu'l 1 de payares de 2011, puramente en Walmart nos EE.XX. y n'otros minoristes d'Estaos Xuníos n'ochobre de 2012.

L'álbum entró nos álbumes clásicos de Billboard nel Non. 1 y ente los álbumes de vacaciones nel puestu N° 3 y nel Billboard 200 nel puestu N° 16, con un picu nel N° 11. Algamó'l puestu Nº 9 nel chart d'álbumes en Canadá. La revisión de Allmusic da-y al álbum 3 estrelles, comentando: &quot;la voz de Evancho ye impresionantes, como siempres, y los arreglos son na so mayoría de bon gustu, con momentos namái ocasionales de grandilocuencia&quot;. El Salt Lake City Tribune clasificó l'álbum como &quot;A-&quot; escribiendo: &quot;dalgunos de nós inda tamos asoraos cuando escuchamos esa voz femenina tan fuerte pero saliendo d'una neña de 11 años d'edá. La so meyor amuesa ye l'anxelical &quot;Believe&quot;. Christopher John Farley de The Wall Street Journal escribió: &quot;cuando ella canta, suena como si tuviera enriando una vida pasada, un ser del futuru, o posiblemente un ánxel real.&quot;

Al igual que nos sos anteriores discos, Jackie fixo apaiciones en talk shows en toles principales cadenes de televisión pa promover &quot;Heavenly Christmas&quot; cantando &quot;The First Noel&quot; en The View y The Talk y &quot;Believe&quot; en The Tonight Show. Ella dio conciertos cantando cantares d'esi álbum amás del so álbum anterior n'avientu de 2011 en Buffalo, Nueva York, Atlantic City, Nueva Jersey y Pittsburgh, teniendo como compañeru de dúu al tenor Christopher Dallo. A partir de xineru de 2012 más de 300.000 copies de &quot;Heavenly Christmas&quot; vendiérense nos EE.XX. Nos sos charts finales del años Billboard clasificar como'l N° 4 más vendíu ente álbumes clásicos del añu y clasificó nel puestu N° 41 nel 2012 con cuenta d'añu ente los álbumes canadienses.

=== Songs From The Silver Screen ===

El cuartu álbum de llarga duración de Jackie, &quot;Songs From The Silver Screen&quot; foi llanzáu'l 2 d'ochobre de 2012, foi producíu por Humberto Gatica, cuenta con 12 cantares utilizaos en películes populares, entamaes por Bill Ross. Les pistes van dende la caprichosa &quot;Pure Imagination&quot; de Willy Wonka y la fábrica de chocolate, hasta cantares de Disney como &quot;Can You Feel The Love Tonight&quot; d'El Rei Lleón y &quot;I See the Light&quot; de Tangled, tamién tien himnos inspiradores como &quot;My Heart Will Go On&quot; de Titanic, con Joshua Bell nel violín y les clásiques romántiques como &quot;Some Enchanted Evening&quot; de Pacíficu Sur, otres collaboraciones nel álbum son &quot;The Summer Knows&quot; de Branu del 42 con Chris Botti na trompeta y &quot;Come What May&quot; de Moulin Rouge cola collaboración de The Canadian Tenors. Una revisión de Allmusic concedió l'álbum de 3-1/2 estrelles de 5, qu'indicaba que'l CD &quot;amuesa a Evancho más al altor de la xera, amosando maduror y aplomu.&quot;

Un especial de PBS Great Performances llamáu Jackie Evancho: &quot;Music Of The Movies&quot; filmado nel Teatru Orpheum de Los Angeles, cuenta con casi les mesmes seleiciones que l'álbum. La película foi dirixida y co-producida por David Horn y Humberto Gatica y empobináu y entamáu por Bill Ross. La emisión del especial nes estaciones de PBS foi a partir del 11 d'agostu de 2012. Una revisión del especial comentó que los cantares encaxaben n'estilu de crossover clásicu de Evancho.

Empezó una xira en direuto pa promocionar l'álbum n'agostu de 2012, dando'l so primer conciertu en solitariu con cantares del álbum en Xapón cola Orquesta Filarmónica de Tokiu. Ella siguió la xira nos EE.XX. apaeciendo per primer vegada cola Orquesta de Cámara de Filadelfia. La primer etapa de la xira incluyó conciertos en dos docenes de ciudaes d'América del Norte, ente setiembre de 2012 y xunu de 2013. Jackie tamién apaeció en programes de televisión de la NBC, ABC, CBS, Fox y CNN n'ochobre y payares de 2012, onde cantó cantares del álbum y foi entrevistada. Volvió a entamar la xira d'ochobre de 2013 a xineru de 2014 con apaiciones nuna docena más de ciudaes y los últimos seis conciertos de la serie fueron dende abril a agostu de 2014.

L'álbum debutó nel puestu númberu 7 nel Billboard 200 como N° 1 na llista d'Álbumes Clasicos ​​y nel N° 22 na llista d'álbumes de Canadá. El debú fizo que la neña de 12 años d'edá convertir nel segundu artista que llogró &quot;atropar trés meyores álbumes nel Top 10 nel Billboard 200 a una edá tan nueva.&quot; L'álbum caltener nel Billboard 200 mientres 13 selmanes y apaeció nos álbumes clásicos de Billboard mientres 72 selmanes. &quot;Songs From The Silver Screen&quot; llogró'l puestu N° 4 d'álbumes clásicos de 2013 y el N° 36 del Classical Album chart de 2014.

=== Awakening ===

Jackie llanzó'l so quintu álbum d'estudiu de llarga duración &quot;Awakening&quot; el 23 de setiembre de 2014, dempués de camudase de Syco/Columbia a Portrait Records/Sony Masterworks. Ella ta promoviendo l'álbum con una xira de conciertos qu'empezó en payares de 2014, un tercer especial de PBS basáu nel álbum empezó a ser tresmitíu poles estaciones de PBS el mesmu mes. L'álbum consta de 12 cantares, incluyendo un amiestu de pieces clásiques como &quot;Vocalise&quot; de Rachmaninoff, el cantar d'arte &quot;Dormi Jesu&quot; y la versión de &quot;Ave María&quot; de Vavilov; caltener nel estilu de classical crossover pero consta de más pieces contemporánees como &quot;With or Without You&quot; d'O2, &quot;Your Love&quot; de Ennio Morricone, &quot;Je t'aime&quot; de Lara Fabian y &quot;Memories&quot; de Whitin Temptation, amás de dellos cantares orixinales. Walmart ta ufiertando una edición de luxu qu'inclúi seis canciones navidiegues como bonus. Una cover de bonus track de &quot;My Immortal&quot; de Evanescence ta incluyíu puramente na versión del álbum vendíu en Xapón.

En xunu de 2014 llanzó'l so primer single del álbum, una versión de &quot;The Rains Of Castamere&quot; de la serie de TV &quot;Game of Thrones&quot;. Un escritor pal Orlando Sentinel dixo del cantar que la voz de Evancho yera una &quot;voz madura que suena impresionante&quot;. Jackie llanzó un video pal single en xunetu de 2014. Ella ufiertó una segunda pista, &quot;Think Of Me&quot; de &quot;La Pantasma de la Ópera&quot; pa la so descarga online en xunetu de 2014. Un videu pal cantar foi llanzáu xunto con un adelantu al traviés de People en setiembre de 2014. Jackie tamién llanzó una descarga dixital d'un bonus track llamáu &quot;Go Time&quot; en xunetu de 2014 pa la marca de ropa xuvenil &quot;Justice&quot; qu'apaez na so páxina web, poner a disposición pa la so descarga gratuita a los sos compradores y el video túvose reproduciendo nes tiendes de ropa en tol país. En setiembre la revista Billboard streaming llanzó'l tercer single de del álbum, tituláu &quot;Your Love&quot;, que tuvo disponible pa la so descarga nel día de la publicación del álbum. Un últimu single en video (del especial de PBS) de &quot;Ave María&quot; foi llanzáu en payares de 2014.

Jackie empezó les sos promociones televisives del álbum con una torna a America's Got Talent como artista convidada, cantando &quot;Think Of Me&quot; nel Radiu City Music Hall el 10 de setiembre de 2014, mientres la novena temporada de la serie. Otres actuaciones de televisión incluyíes The Today Show el 22 de setiembre onde cantó &quot;Your Love&quot;. Ente otres presentaciones na televisión y los medios de comunicación, cantó en The Queen Latifah Show el 3 d'ochobre, y foi reseñada na rede de Oprah Winfrey el 5 ochobre de 2014. Jackie fixo un tercer especial de PBS pa promocionar l'álbum, l'especial llamóse &quot;Awakening: Live in Concert&quot;. Foi filmado n'agostu de 2014 nos xardinos de Longwood en Pennsylvania y empezó a tresmitise nes estaciones de PBS el 29 de payares de 2014; Cheyenne Jackson foi'l co-anfitrión del show y cantó &quot;Say Something&quot; a dúu con Evancho. L'especial inclúi tolos cantares de &quot;Awakening&quot; y dos canciones adicionales &quot;Say Something&quot; y &quot;O Mio Babbino Caro&quot;. Jackie apaeció nel Show del Dr. Phil el 16 d'avientu de 2014, cantando &quot;Ave María&quot;.

&quot;Awakening&quot; debutó nel puestu N° 17 na llista Billboard 200 y nel N° 1 nel Billboard Classical Albums chart. Este foi'l quintu llanzamientu consecutivu de Jackie nel puestu númberu 1 nel Billboard Classical Albums chart. Markos Papadatos del Dixital Magacín dio álbum una calificación A, y calificar de &quot;impresionante de principiu a fin gracies a la so voz clásico y templao&quot;. Llamó a la so interpretación de los cantares de &quot;etérea&quot;, &quot;cristalina&quot; y &quot;esmolecedor&quot;. En 2014 los charts de fin d'añu de la revista Billboard clasificó a &quot;Awakening&quot; como'l N° 11 ente los álbumes clásicos más vendíos del añu.

=== Otres presentaciones y Filantropía ===
;2009 a 2011

Jackie cantó l'himnu nacional d'Estaos Xuníos en dellos eventos en 2009 y 2010, incluyendo la ceremonia de setiembre 2009 en memoria de les víctimes del Vuelu 93 de United, y en 2010 el primer partíu en casa del equipu de béisbol de los Pirates de Pittsburgh, y la NHL na temporada d'Iviernu Classic el 1 de xineru de 2011 nel Heinz Field de Pittsburgh. En xineru de 2011, cantó &quot;Nella Fantasia&quot; nel Beverly Hills Chefs pal eventu en sofitu a los esfuercios pa poner fin a la caza indiscriminada de foques nácaru que se lleva a cabu cada añu en Canadá. L'eventu foi patrocináu pola Sociedá Proteutora d'Animales d'Estaos Xuníos, de la cual Jackie ye la embaxadora de la &quot;Misión: Proteutora d'Animales&quot;, un programa qu'anima a los neños a ayudar a protexer a los animales. En febreru de 2011, ella realizó'l so primer conciertu de llarga duración como cabeza de cartelu, en Houston, Texas, col Coru de Cámara de Houston. En marzu de 2011 cantó nel Festival de les Artes de Boca Raton, Florida, xunto a nueves estrelles de la Metropolitan Opera. Evancho cantó nel &quot;Celebrity Fight Night&quot; eventu de caridá de Muhammad Ali pa combatir la enfermedá de Parkinson, en Phoenix, Arizona, más tarde, esi mesmu mes. Tamién cantó la introducción a &quot;Somewhere Over the Rainbow&quot; na emisión especial de despidida de Oprah el 25 de mayu de 2011.

En xunu de 2011, cantó como artista convidada na temporada final de Britain's Got Talent. Dempués de viaxar mientres el branu, en setiembre, volvió a America's Got Talent como artista convidada, interpretando &quot;Nessun Dorma&quot; mientres el final de la sesta temporada. Fixo un dueto del cantar &quot;When You Wish Upon A Star&quot; con Tony Bennett, qu'apaez como un bonus track na edición de luxu del so álbum Duets II de 2011 y emprestó la so voz pa un homenaxe de &quot;Feliz cumpleaños&quot; pa Bennett como parte d'un anunciu publicitariu de Target en 2011. Ella tamién canta &quot;Pie Jesu&quot; nel álbum de 2011 tituláu &quot;HitMan Returns: David Foster &amp; Friends&quot; (2011). L'álbum foi grabáu en direuto en Las Vegas n'ochobre de 2010, y PBS tresmitió'l conciertu con &quot;Pie Jesu&quot; y &quot;O Mio Babbino Caro&quot; cantaos por Jackie, a partir de marzu de 2011. La so grabación de &quot;Nueche de Paz&quot; ta incluyida nel álbum de Sony de 2011 &quot;30 Estrelles de Navidá.&quot; Ella cantó en dos conciertos de &quot;David Foster &amp; Friends&quot; n'ochobre de 2011, en Tokiu, onde tamién apaeció en delles entrevistes de televisión del país nipón.

;2012 a 2013

Jackie tornó a Xapón pa participar nel programa de l'apocayá reabierta Bunkamura Orchard Concert Hall, llamáu &quot;Musical d'Unión de la Sinfónica&quot; y dar el so propiu conciertu del &quot;Dream With Me&quot; Tour ellí cola Orquesta Filarmónica de Tokiu en xineru de 2012. Amás cantó pal Emperador de Xapón y familia imperial. En febreru de 2012 cantó nel &quot;Almuerzu d'Oración Nacional&quot; d'Estaos Xuníos primero que'l presidente Obama y líderes del Congresu ya invitaos internacionales realicen l'eventu central, tamién cantó pa la cena de gala del eventu. N'abril Jackie apaeció en &quot;Dancing With The Stars&quot; y cantó &quot;Ave María&quot; y &quot;Dark Waltz&quot; p'acompañar a dos de los equipos del certame. Actuó como estrella convidada nel final de temporada de Canada's Got Talent en mayu de 2012. En xunu cantó en Rusia na ceremonia d'apertura del Foru Económicu Internacional en San Petersburgu. El conciertu al campu na Plaza del Palaciu, denomináu como &quot;Bouquet d'Ópera&quot; tamién cuntó con Dmitry Hvorostovsky (Rusia) y Sumi Jo (Corea del Sur), nel eventu, onde asistieron más de 100.000 persones, Jackie cantó delles seleiciones de los sos álbumes y fixo un dúu de &quot;Time To Say Goodbye&quot; con Sumi Jo.

Jackie, xunto al direutor John Mario Di Costanzo realizó un conciertu con Tony Bennett n'agostu de 2012, tamién cantó n'agostu de 2012 na xunta añal de la Gala a beneficiu de la Fundación Starkey Hearing, qu'abastez d'[[audífonu|audífonos]] pa persones precisaes nos EE.XX. y otros países. Cantó n'Hiroshima, Xapón, más tarde n'agostu, nel conciertu &quot;Paz pal mundu&quot; con Christopher Cross y otros. A la fin del mes, Jackie cantó xunto a Tony Bennett nel Ironstone Amphitheatre en Murphys, California, onde foi acompañada por miembros de la Sinfónica de Stockton. N'ochobre cantó cola Orquesta Sinfónica de Dallas como parte de les celebraciones d'apertura pa Klyde Warren Park en Dallas, Texas. A finales de 2012 Jackie robló un contratu con WhyHunger philosophy.com y Sephora pa ufiertar un productu de bañu (xel, shampoo, etc) &quot;Believe&quot; inspiraos na lletra del so cantar &quot;To Believe&quot;, toles ganancies netes de les ventes del productu de WhyHunger fueron direutamente pa sofitar la llucha p'acabar cola fame mundial.

Jackie participó con más de 200 artistes nun eventu del Cirque du Soleil nel Bellagio en Las Vegas en marzu de 2013 nel eventu &quot;One Night One Drop&quot; nel Día Mundial de l'Agua. Ella realizó una presentación na agua y un espectáculu aereu, l'eventu yera en sofitu a que la xente beneficiar de programes d'accesu a l'agua llimpio en tol mundu y d'educación na Fundación One Drop. Robin Leach escribió alrodiu de ella: &quot;la cantante súper estrella, 12 años d'edá, Jackie [Evancho] robóse la nueche cola so &quot;Bridge Over Troubled Water&quot; cantáu descalza na agua faciendo un gigantezco solu, sacante pol pianista de fondu. Ella tamién apoderó'l fantásticu final volando como un ánxel nun arnés dende l'azotea del teatru&quot;. Al mes siguiente cantó nun conciertu en Taiwán frente a 30.000 espectadores xunto al tenor español José Carreras. Ella realizó otru conciertu con Tony Bennett en mayu en Alpharetta (Georgia) cola Orquesta Sinfónica d'Atlanta. Al respective de cantar con Evancho, Bennett dixo: &quot;Ella ye a cencielles maraviyosa, la mio propia reaición ye: &quot;¿Cómo diaños voi sigui-y el ritmu a eso?&quot;. El 4 de xunetu d'esi añu Jackie foi artista destacada nel televisáu espectáculu añal &quot;A Capitol Fourth&quot;, cantando l'himnu nacional y &quot;Can You Feel the Love Tonight&quot; del so álbum &quot;Songs From The Silver Screen&quot;.

Jackie encabezó un conciertu benéficu llamáu &quot;Jackie Evancho &amp; Friends: We Are Hope&quot; nel Palaciu de LDS en Salt Lake City en payares de 2013, pa sofitar a los programes de la Fundación Mundial Muzart pa fomentar la enseñanza de la música y l'arte nes escueles públiques de los Estaos Xuníos. Ella cantó l'himnu nacional d'Estaos Xuníos nel Día d'Aición de Gracies nel partíu de fútbol de los Green Bay Packers vs Detroit Lions, ​​tresmitíu por Fox. Ella encabezó un conciertu benéficu de Navidá nel Carnegie Hall producíu pol so antiguu mentor Tim Janis y con James Galway n'avientu d'esi añu.

;2014 - presente

Jackie foi la cantante central del eventu &quot;The Perfect Pink Party&quot; de Susan G. Komen en Palm Beach, Florida, en xineru de 2014, pa beneficiar a la investigación sobre'l cáncer de mama. En marzu Jackie encabezó un conciertu cola Orquesta Sinfónica de San Bernardino nel Citizens Business Bank Arena en Ontario, California, a beneficiu del Hospital Neños de la Universidá de Loma Linda. Ella apaeció na gala añal a beneficiu de la canal de TV Chicago WTTW y estaciones de radio WFMT en mayu de 2014 y en Washington DC nel Conciertu del Día Nacional de los Cayíos tresmitíu por PBS. Jackie cantó nel Salón de la Fama de Compositores, na cena de gala de la entrega de premios 2014, nel mes de xunu y cantó el clásicu &quot;Over The Rainbow&quot;.

En setiembre de 2014 cantó nel conciertu de la Fundación David Foster pa beneficiar a les families con neños que precisen un tresplante d'órganu, nel mesmu eventu Jackie adoptó a una familia p'ayudar col tratamientu mientres 1 añu. En payares cantó una &quot;conmovedora versión&quot; del cantar &quot;Imagine&quot; de John Lennon nes Naciones Xuníes pa presentar el programa de UNICEF #Imagine. Esi mesmu mes dio'l so primer conciertu en Latinoamerica, promoviendo'l so álbum &quot;Awakening&quot; nel Hotel Internacional en San José de Costa Rica, nesa ocasión Jackie cantó'l so repertoriu habitual con cantares de tolos sos álbumes y realizando un dúu col tenor Joaquin Yglesias del cantar &quot;Say Somenthing&quot;, tamién s'axuntó xunto cola so familia na residencia del ex presidente y Premiu Nobel de la Paz Oscar Arias, quien s'amosó bien impresionáu col so talentu y la so carrera, l'ésitu de Jackie nel país centroamericanu foi atayante. Tamién en 2014 grabó'l cantar de Leonard Cohen &quot;Hallelujah&quot; con Peter Hollens pal so discu homónimu y los dos dieron a conocer un video del cantar. Que darréu se volvió viral n'Internet. Un críticu de Mashable llamar &quot;un regalu de los dioses a capella&quot;. Tamién en 2015 llanzó al traviés de la so canal oficial en YouTube (Jackie Evancho Official) un video especial pa sofitar a la campaña de llucha contra la caza indiscriminada de foques nácaru de la &quot;Sociedá Proteutora d'Animales&quot; y ella ye portada del sitio web de la fundación, según vocera de la llucha contra la caza indiscriminada. 

El 26 d'abril de 2015 cantó nel conciertu d'Andrea Bocelli en Tailandia, dirixíu por David Foster xunto a otros cantantes invitaos, Jackie cantó dellos cantares de los sos álbumes y cerró el conciertu cantando'l clásicu &quot;Time To Say Goodbye&quot; (Con Te Patiró) cantar que'l mesmu Bocelli fixo famosa col dueto xunto a Sarah Brightman va dellos años tras. Jackie fixo una presentación impresionante al llau del tenor italianu, quien quedó totalmente impresionáu cola so voz y talentu a pesar de la so curtia edá.

El 14 d'Agostu de 2015 formó parte de la Xira Asiática de &quot;David Foster &amp; Friends&quot; en Malasia, don ufiertó dos conciertos col multigalardonado productor, dexando al públicu asiáticu absolutamente impresionáu col so talentu y la so voz.

El 21 d'Agostu 2015 llanzó un nuevu senciellu juntamente con un video del cover d'[[Ed Sheeran]], [[All of the Stars]], que automáticamente convertir nun boom, primero por tratase d'un cantar pop, bien distintu al so estilu Classical Crossover, el públicu quedó gratamente impresionáu cola so capacidá de cantar impecablemente el xéneru pop, el video causó discutiniu, yá que se trata d'un video onde se cunta la historia d'un mozu que ta travesando por una transición pa convertise en moza. Jackie publicó darréu nel so sitiu web lo siguiente avera del video: &quot;Inspiré pa faer esti video dempués de guardar personalmente la llucha que la xente pasa, sobremanera los mozos y adolescentes na transición. La persona que ven nel espeyu nun coincide cola persona que siente nel interior. Y ente que les nueses lluches son distintes, podría rellacionase coles inseguridaes, yá que tengo los mios propios problemes de autoimagen tamién...como creo que la mayoría de los adolescentes tener nun momentu o otru. Esti video trata sobre la empatía, la comunicación y l'autu-aprecio. Pa mi, foi un constante aprendizaxe d'amar a mi mesma, con defectos y tou. Pa otros, tratar de ser fiel a la persona que siempres quixo ser. Tol mundu quier sentise aceptáu, pero creo que s'empecipia dende l'interior, inclusive si la xente non siempres ta acordies coles sos opciones. Toos somos estrelles úniques nel cielu y lo que nos fai únicos, fainos bellos&quot;. [http://www.jackieevancho.com/see-jackies-new-music-video-ed-sheerans-all-of-the-stars/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150828080149/http://jackieevancho.com/see-jackies-new-music-video-ed-sheerans-all-of-the-stars/ |date=2015-08-28 }}. El senciellu foi llanzáu al traviés de [[Sony Masterworks]] y [[Portrait Records]].&lt;ref&gt;Evancho, Jackie. [https://www.youtube.com/watch?v=PmmSYvShuCc &quot;All of the Stars&quot;], Sony Music Entertainment, August 21, 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.amazon.com/All-of-the-Stars/dp/B013XBYSE6/ref=sr_1_1?ie=UTF8&amp;qid=1439583545&amp;sr=8-1&amp;keywords=jackie+evancho+all+of+the+stars &quot;All of the Stars&quot;], Amazon.com, August 21, 2015 ASIN B013XBYSE6&lt;/ref&gt;

Del 9 al 15 de Setiembre de 2015 Jackie formó parte de la magnífica xira del &quot;Celebrity Fight Night&quot; n'Italia a beneficiu de la Fundación Muhammad Ali de llucha contra'l mal de parkinson. Mientres 7 díes Jackie, xunto a Andrea Bocelli, David Foster y un montón de celebridaes percorrieron distintes ciudaes italianes faciendo conciertos, cenes de gala y presentaciones, incluyida una cena de gala con un conciertu na esclusiva Villa del tenor Italianu. Unu de los conciertos foi en Florencia onde Jackie cantó nel célebre &quot;Palazzo Veccio&quot;, y una cena de gala nel David de Miguel Ángel, cerrando la xira con un conciertu y cena de gala nes bodegues del prestixosu viñéu Barriccaia. Jackie recibió magnífiques crítiques nes sos presentaciones n'Europa.

El 26 de Setiembre Jackie va cantar pal Papa Francisco nel eventu &quot;World Meeting of Families 2015&quot; en Philadelphia, nel marcu de la visita del Sumu Pontífiz a los Estaos Xuníos.

N'unu de los sos últimos conciertos del &quot;Tour Awakening&quot; Jackie dixo al so públicu que va llanzar un nuevu álbum a principios del 2016.

El 12 d'Ochobre de 2015 la Revista &quot;People&quot; llanzó una entrevista esclusiva de Jackie, el so padre y la so hermana Juliet, alrodiu de la transición d'ésta última como tresxéneru, ellos falaron de la importancia de sofitase como familia y de les consecuencies que podríen afectar a los mozos que se ven refugaos por esa condición [http://www.people.com/article/jackie-evancho-sister-juliet-comes-out-transgender] Jackie manifestó públicamente'l so sofitu de la so hermana y amosó el so sofitu a la llucha en contra del Bullying. 

=== Actuación y Modelaje ===

Jackie tuvo dalguna esperiencia temprana n'actuación presentándose nel teatru col musical High School nel Teatru Musical de Pittsburgh en 2007 y na versión musical pa teatru de &quot;Un cuentu de Navidá&quot; y &quot;Caperucita Colorada&quot; onde interpretó'l papel principal en 2009. Ella tamién apaeció de volao como extra na película de 2010 &quot;She's Out of My League&quot;. La so primer apaición principal en televisión foi nel 2011 nel episodiu &quot;Back To Max&quot; de la comedia de Disney Channel &quot;Los Bruxos de Waverly Place&quot; onde'l so personaxe cantaba la música &quot;America the Beautiful&quot; nun eventu cultural de la escuela pa pagar un castigu y salir de detención.

Tamién apaez na película The Company You Keep, un thriller políticu que s'estrenó en festivales de cine en 2012. La película foi llanzada pal estranxeru y Estaos Xuníos n'abril de 2013. Na película Jackie interpreta a Isabel la fía de 11 años d'edá d'un abogáu viudu (Jim Grant) que darréu se convierte nun fuxitivu, interpretáu por Robert Redford, quien tamién dirixó la película. Cuando s'afaya la verdadera identidá de Grant como un ex militante &quot;Weather Underground&quot; y ye escorríu al traviés de los EE.XX. pol FBI y por un ambiciosu periodista (Shia LaBeouf). P'axuntase de nuevu con Isabel, Grant tien de llimpiar el so nome. Jon Weisman escribió que Evancho &quot;ella demostró que ye más qu'una maravía del cantar, cola so dulzura seria como la fía del personaxe de Robert Redford&quot;. Redford llamó a Jackie por que faiga el papel namái unos díes enantes d'empezar el rodaxe, él cuntó que desesperáu por nun atopar a la persona fayadiza pal personaxe d'Isabel, una nueche sentáu na cama del hotel diendo d'una canal a otru de la televisión ensin poner demasiada atención, de sópitu vió una neñina rubia cantando na canal PBS, y quedó impresionáu con Jackie (el conciertu que'l taba viendo yera'l so especial de PBS &quot;Dream With Me In Concert&quot; y díxose a sigo mesmu, si ella puede faer tou eso nel escenariu, ella tamién va poder actuar, y decidió buscala por qu'actúe na so película. Al respeutu de l'actuación, Jackie dixo en 2012: &quot;Yo nun creo que quiera actuar a tiempu completu Creo que me gustaría faer daqué con un especial de Disney o faer una película de xemes en cuando que me daría tiempu abondu pa cantar y grabar, pero eso ye tou.&quot;

Jackie modeló pa GUESS Kids en 2012 pa llanzar la temporada Seronda/Iviernu dela marca, tamién modeló pa la llinia de ropa xuvenil &quot;Justice Girls Clothing&quot; en 2014, y n'ocasiones apaeció n'otros anuncios de productos y anuncios de serviciu públicu.

== Receición y Reputación ==
=== Primeres apreciaciones ===
Dempués de l'actuación de Jackie de &quot;Ave María&quot; en America's Got Talent el xuez Piers Morgan dixo: &quot;Nunca vi un actu asina, nesti espectáculu o nel show británicu o cualesquier de los otros concursos de talentos nel mundu, con más potencial que Jackie Evancho. Esta foi la perfeición. La perfeición!&quot; Christopher Hahn, Direutor Xeneral de la Ópera de Pittsburgh, comentó l'actuación de Jackie de &quot;O Mio Babbino Caro&quot; en AGT &quot;Ye bien raru qu'una neña pequeña tenga una voz que suena tan rica y desenvuelta.&quot; &quot;Yo creo que ye una maravía, con una dulzura convincente&quot; dixo Hahn. &quot;Ye bien raru escuchar a una persona tan nueva con esi nivel de calidez y redondez na so voz.&quot; dixo Hahn emponderando'l fraseo de Evancho.

El compositor Tim Janis comentó en 2010 que Jackie &quot;toma una pieza clásica y fai que sea atenta y accesible. La so voz ye tan pura y natural, nun hai defectu nella. La xente diz 'puedo oyer venir el so potencial&quot; pero non, ta equí y agora. El críticu Tim Page nun tuvo d'alcuerdu, escribió al respeutu de los resultaos AGT de la presentación de Jackie de &quot;O Mio Babbino Caro&quot; qu'ella &quot;tien munchos años de trabayu per delantre primero que se convierta en cualquier tipu de músicu.&quot; Claudia Benack, Profesora Asistente de teatru musical na Universidá Carnegie Mellon, dixo que Evancho &quot;tien un aire inusualmente adultu pal repertoriu. Ella canta la parte importante de la frase, y depués recula. Eso ye instintivu. Ella toma respiraciones dacuando onde un adultu nun lu fadría, pero eso ye namái porque ella ye nuevu y pequeña. Canta dende la parte sana de la so voz.&quot; El doctor Clark Rosen, direutor de la Universidá de Pittsburgh y el Voice Center, comentó que'l talentu de Jackie ye posible gracies a la forma en que'l so celebru coordina'l so cuerpu pa cantar: &quot;Bien poques persones son lo suficientemente dotaes pa faer eso naturalmente, o col aprendizaxe posterior, pa crear una voz que nos encantar oyer.&quot;

=== 2011 y posteriores ===

Una revisión de 2011 del conciertu de Jackie cola Pittsburgh Opera señaló que &quot;lo que yera más impresionante. yera lo musical que yera ella, el so enfoque nel fraseo y una comprensión de la emoción de la música en sí.&quot; La revisión tamién emponderó &quot;la so voz de pechu reverberante [y] la so voz de cabeza, cutiendo'l más altu rexistru cola entonación y la pureza perfectes&quot; y fíxose ecu Janis: &quot;Qu'ella siga siendo recibida con escepticismu ye inxustu. Sí, el conciertu demostró que Jackie ye una moza nueva, sicasí, una con un arte pa ser apreciada agora ensin aldericar alrodiu de lo que'l so futuru pueda deparar&quot; Antony Walker, direutor musical de la Ópera de Pittsburgh, dixo: &quot;ella tien una manera bien sincera de cantar. La so voz tien un preciosa calidá nella. Ye una manera simple de cantar pero vien del corazón. Escasamente oise a daquién tan nuevu con una voz tan formosa&quot;. Nekesa Mumbi Moody, escribiendo pa Associated Press y ABC News, comentó que, anque &quot;nun hai una cualidá xuvenil na voz de Jackie, ye casi infantil: Ye una sopranu que traviesa hábilmente les escales musicales&quot;. Bob Boilen de NPR escribió: &quot;Yo a cencielles nun podía creer lo que los mios güeyos y oyíos taben esperimentando. Ver Jackie Evancho cantar per primer vegada ye casi increíble. &quot;Llamó a la so voz&quot;, más allá de lo formoso &quot;cuando actuó&quot; pa un públicu plasmáu nes oficines NPR Music. Claramente ye una neña bien feliz con un regalu musical increíble.&quot; Una revisión del so conciertu de 2011 en Sun Valley declaró que &quot;Evancho tresportó a [el so públicu], con notes pures y allegres, y movió al aplausu xeneral dempués de cada cantar.&quot;

El diariu Los Angeles Times comentó en xunu de 2011 na revisión de &quot;Dream With Me&quot; que &quot;la so voz maureció enforma nos postreros 10 meses.&quot; El periódicu siguió, &quot;lo que nos fai sentir como si ella va sobrevivir el viaxe d'estrella infantil a intérprete adultu ye'l so magníficu sentíu del tonu, la so habilidá natural pa dar forma a les frases y la facilidá con que lo llogra. Esto ye lo que la convierte nuna allegría d'escuchar. Anque ella ye inda una neña, y toos tenemos afectaciones de les que tamos aprendiendo, vamos asonsañar que nun notamos los brazos de Brightman.&quot; Na revisión del so conciertu na Ópera de Pittsburgh en 2011, el Pittsburgh Tribune-Review llamó a la so voz &quot;maraviosamente en sintonía y bien sofitada, la sinceridá de Evancho na so entrega ye total.&quot; Un miembru de The New York Times escribió del so conciertu nel Avery Fisher Hall de 2011 que: &quot;Na primer metá del espectáculu la Srta. Evancho de cutiu reculó, pero escontra'l final de la nueche atopar col so propósitu, la entrega 'A Time For Us&quot; con esi golpe y cerrando &quot;Angel&quot; de Sarah McLachlan colo que paecía ser el pruyimientu de verdá&quot;. The Wall Street Journal en 2011 dixo del rendimientu de Jackie del cantar &quot;Angel&quot; nel programa The Tonight Show &quot;realmente conmovedora&quot;.

Una reseña del San Francisco Chronicle d'un conciertu de 2012 xulgó'l so cantar como &quot;daqué impresionante de guardar, la precisión téunica de Evancho y la so enorme gama namái sirven pa faer que paeza menos increible. Esta moza sí que puede cantar&quot;, pero consideró que &quot;cada cantar sonaba igual.&quot; Otru críticu escribió que Evancho &quot;amuesa'l so famosu combu d'equilibriu y articulación&quot;, pero señaló que &quot;la carga de ser una neña sopranu, un verdaderu fenómenu. La xente paga enforma para vierti y les orquestes faen cola pa consiguir que cantes con ellos. Pero entá asina la xente pregunta si realmente faes la to vida, y si nun tienes de tar en casa, comiendo xeláu en llugar de tar en Denver. Y sicasí, ellos pónense de pies, una vegada más, cuando termina de cantar.&quot; Una revisión el Naples Daily News dixo: &quot;El so aplomu, el control de la so gama. la so voz y la so actuación escosaron tolos superlativos nel diccionariu.&quot; En 2013, un críticu comentó: &quot;Los sos puros y bien formaos soníos vocales tocaron los corazones de toos nel conciertu. Añu tres d'añu, la so voz paez ser meyor y meyor.&quot; Un críticu de The Atlanta Journal-Constitution llamó a Jackie &quot;increíblemente talentosu&quot; y &quot;téunicamente impecable&quot; al comentar: &quot;Evancho tien la voz d'un ánxel&quot;. Un reporteru del Buffalo News escribió: &quot;hai una intensidá col soníu d'esta voz madura que sale d'esti neñu. Les sos notes altes son una allegría.&quot;

En 2014, un críticu de la revista Billboard comentó: &quot;la voz estratosférica de Jackie Evancho ye de xacíu impresionante pa daquién de la so edá, anque les cuerdes vocales d'esta moza son increíbles pa casi cualquier persona&quot; en 2015, el críticu del Dixital Magacín escribió: &quot;El control qu'amuesa en de la so voz ye terrible y ella llega con fuercia a les notes altes, ensin esfuerciu, amosando la so voz anxelical y unes cuerdes vocales impecables. La voz de Evancho ye la octava maravía del mundu.&quot; Robin Leach escribió en xineru de 2015 avera del conciertu de Evancho en Las Vegas: &quot;Inda tien la voz d'un ánxel, eso ye notable, y el so poder ye cada vegada mayor a midida que crez [Ella] tenía al públicu n'ovación de pies a la fin de cada cantar.&quot;

=== Honores ===
Jackie apaeció na llista del &quot;National League of Junior Cotillion&quot; ente les &quot;Diez persones con meyores modales de 2011&quot; por demostrar humildá y cortesía como una nueva intérprete.&quot; Tamién foi honrada'l 13 d'abril de 2012 pol senador John Heinz nel History Center nel so 20ª Cena Añal de los que Faen Historia y recibió el premiu como unu de los cinco &quot;distinguíos de Pittsburgh&quot; reconocíu poles sos contribuciones escepcionales a la historia del Oeste de Pennsylvania, la nación y el mundu&quot;. Jackie ye la persona más nueva en recibir esti honor. El Kean Quest Talent Search, dende 2011 declaráu y apurríu el &quot;Premiu Jackie Evancho&quot; añalmente al concursante que &quot;ye un exemplu de coraxe y motivación y llucha pa siguir los sos suaños.&quot; En 2011 y 2012, la revista Billboard nomó a Evancho na so llista de &quot;Los 21 con menos de 21: Los menores más más influyentes de la Industria de la Música&quot;

== Discografía ==
{| {{tablaguapa}}
|-
! Añu!! Títulu!! Notes
|-
| 2009 || ''[[Prelude to a Dream]]'' || [[Independiente]] [[álbum d'estudiu]]
|-
| 2010 || ''[[O Holy Night (Jackie Evancho album)|O Holy Night]]'' || [[Extended play|EP]]
|-
| rowspan=3 | 2011 || ''[[Dream with Me]]'' || álbum d'estudiu 
|-

| ''Dream with Me in Concert || [[Discu compactu|CD]]/[[DVD]], [[Blu-ray]]&lt;ref&gt;[http://www.amazon.com/Dream-Concert-Blu-ray-Jackie-Evancho/dp/B005FY0FPG/ &quot;Dream With Me in Concert (Blu-ray)&quot;], Amazon.com, en October 27, 2011&lt;/ref&gt; y versión en DVD
|-
| ''[[Heavenly Christmas]]'' || álbum d'estudiu 
|-

| rowspan=2 | 2012 || ''[[Songs from the Silver Screen]]'' || álbum d'estudiu 
|-

| ''[[Songs from the Silver Screen#PBS Special|Jackie Evancho: Music of the Movies]]'' || DVD (parte de ''Songs from the Silver Screen'' edición de luxu en Target)
|-
| rowspan=2 | 2014
| ''[[Awakening (Jackie Evancho album)|Awakening]]'' || álbum d'estudiu 
|-

| ''Awakening: Live in Concert'' Especial de PBS || DVD disponible realizando donaciones a PBS - Llanzamientu 2 de xunu 2015
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{Commonscat}}
* {{Official website|www.jackieevancho.com}}
* {{IMDb nome}}
* [http://www.theexpressionist.com/2009/10/02/jackie-evancho-uses-little-darlin-podcast/ Podcast interview of Evancho with ''The Expressionist Magacín''], ochobre 2009
* [https://www.youtube.com/watch?v=SJ9yuXpJbgc&amp;feature=player_detailpage Evancho's parents discuss the promise and possible pitfalls of early fame], avientu 2009
* [http://abcnews.go.com/2020/video/evancho-jackie-wonder-girl-super-humans-2020-14140078 &quot;Super Humans: Wonder Girl Jackie Evancho&quot;, ABC ''20/20'' report], xunetu 2011
* {{Enllaz rotu|1=Radiu interview with Evancho and David Foster |2=http://www.knpr.org/son/archive/detail2.cfm?SegmentID=8424&amp;ProgramID=2386 |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, avientu 2011

;Videos
* 7 años d'edá: [https://www.youtube.com/watch?v=_TSIGOKjOZ4 &quot;Wishing You Were Somehow Here Again&quot;], Kean Idol competition, marzu 2008
* 9 años d'edá: {{Enllaz rotu|1=U.S. national anthem |2=http://pittsburgh.pirates.mlb.com/video/play.jsp?content_id=11406245&amp;c_id=pit |date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, Pittsburgh Pirates home opener, abril 2010
* 10 años d'edá: [http://www.jackieevancho.com/us/videos/pie-jesu &quot;Pie Jesu&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120517181153/http://www.jackieevancho.com/us/videos/pie-jesu |date=2012-05-17 }}, AGT, setiembre 2010
* 10 años d'edá: [http://www.vevo.com/watch/jackie-evancho/silent-night/USSM21002099 &quot;Silent Night&quot;], Rockefeller Center, Navidá 2010
* 11 años d'edá: [http://vimeo.com/23212330 &quot;Angel&quot;], ''Dream With Me in Concert'', PBS special, abril 2011
* 11 años d'edá: [http://www.npr.org/event/music/136336310/jackie-evancho-tiny-desk-concert &quot;Ombra Mai Fu&quot;], NPR Tiny Desk Concert, mayu 2011 (cliquear en &quot;download audiu&quot; pa oir &quot;Lovers&quot;)
* 11 años d'edá: [http://vimeo.com/24743935 &quot;Nessun Dorma&quot;], BGT, xunu 2011
* 11 años d'edá: [http://theview.abc.go.com/video/jackie-evancho-performs-first-noel &quot;The First Noel&quot;], ABC TV, avientu 2011
* 12 años d'edá: [http://vimeo.com/48956391# &quot;Pure Imagination&quot;], ''Music of the Movies'', PBS special, xunu 2012
* 12 años d'edá: [http://theview.abc.go.com/video/jackie-evancho-performs-music-night &quot;Music of the Night&quot;], ABC TV, ochobre 2012
* 12 años d'edá: [https://www.youtube.com/watch?v=Twpywyle5hai&amp;feature=c4-overview&amp;list=UUSnSuxcTat7twxvOC-ZoCJg &quot;Bridge Over Troubled Waters&quot;], [[One Drop Foundation]], marzu 2013
* 14 años d'edá: [https://www.youtube.com/watch?v=eWT9kKS8RBE &quot;The Rains of Castamere&quot;], xunetu 2014
* 14 años d'edá: [https://www.youtube.com/watch?v=BppODZAy7xk &quot;Go Time&quot;], xunetu 2014
* 15 años d'edá: [https://www.youtube.com/watch?v=PmmSYvShuCc &quot;All Of The Stars&quot;], agostu 2015

;Semeyes
* [http://jgospel.net/media/24358/.29492.bt.jpg Evancho] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131114004732/http://jgospel.net/media/24358/.29492.bt.jpg |date=2013-11-14 }} on the cover of her album ''[[Prelude to a Dream]]'' – 2009
* {{Enllaz rotu|1=''Northern Connection'' magacín – Evancho's first magacín cover (feature article on p. 10) |2=http://www.swansonpublishing.com/northernconnectionmag/images/Jan10/NCjan10.pdf |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} – xineru 2010
* [http://www.zimbio.com/photos/Jackie+Evancho/President+Obama+First+Family+Light+National/Ue_n8F_zljK At the National Christmas Tree lighting with President Obama] – Christmas 2010 (cliquear nes fleches pa más semeyes)
* [http://msnbcmedia.msn.com/i/MSNBC/Components/Slideshows/_production/ss-110518-oprah-farewell/ss-110518-oprah-farewell-07.jpg At Oprah's Farewell Spectacular] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304050943/http://msnbcmedia.msn.com/i/MSNBC/Components/Slideshows/_production/ss-110518-oprah-farewell/ss-110518-oprah-farewell-07.jpg |date=2016-03-04 }} with [[Josh Groban]] y [[Patti LaBelle]] – mayu 2011
* [https://www.facebook.com/photo.php?fbid=423149431109260&amp;set=oa.288730524583194&amp;type=1&amp;src=https%3A%2F%2Ffbcdn-sphotos-d-a.akamaihd.net%2Fhphotos-ak-ash3%2F860192_423149431109260_1691789048_o.jpg&amp;smallsrc=https%3A%2F%2Ffbcdn-sphotos-d-a.akamaihd.net%2Fhphotos-ak-ash4%2F484255_423149431109260_1691789048_n.jpg&amp;size=1280%2C851 As Isabel] in ''[[The Company You Keep (filme)|The Company You Keep]]'' – payares 2011
* [http://www.adistinctivestyle.com/i/85709 On the cover of ''A Distinctive Style'' magacín (feature article on pp. 30–31)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150302011422/http://www.adistinctivestyle.com/i/85709 |date=2015-03-02 }} – branu 2012
* [https://www.facebook.com/jackieevancho/photos/a.476875196130.288921.164162761130/10152485070491131/?type=1 Red carpet ] at the [[Songwriters Hall of Fame]] awards dinner – xunu 2014

{{NF|2000||Evancho, Jackie}}

[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Cantantes d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Cantantes d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Sopranos d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Persones de Pittsburgh]]</text>
      <sha1>tejko4duw7k1unatl40wjhv8j2dlikx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fergie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56433</id>
    <revision>
      <id>4488294</id>
      <parentid>4486818</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:45:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37439" sha1="c6xuv04589t9jr0doixoydnw3igdg8m" xml:space="preserve">{{Tradubot|Fergie}}
{{referencies|t=20150101002416}}

{{persona}}
'''Fergie Duhamel''' {{nym}}, nacida Stacy Ann Ferguson y más conocida como '''Fergie''', ye una [[cantante]], [[rapera]] y [[actriz]] d'Estaos Xuníos. Formó parte del grupu [[Wild Orchid]], y anguaño forma parte del grupu [[The Black Eyed Peas]]. Amás de los sos dos principales rubros artísticos, Fergie tamién ye [[baillarina]], [[actriz de voz]], [[compositora]], [[modelu (moda)|modelu]], [[diseñadora de moda]], [[productora musical]], [[socialité]] y [[filántropa]].

Fergie, ye considerada unu de los mayores ''Sex Symbols'' contemporáneos. Sicasí, Fergie tamién foi reconocida pola so habilidá artística, como una de les meyores voces d'esta xeneración, al ser comparada con grandes artistes como [[Christina Aguilera]] o [[Nicole Scherzinger]].&lt;ref&gt;http://www.youtube.com/watch?v=d324q1o9LnY&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.youtube.com/watch?v=AMQfQ7-SaBc&lt;/ref&gt;

Ye una de les poques solistes que llogró asitiar los sos cinco primeros senciellos nel top 5 del '''Billboard Hot 100''',&lt;ref&gt;http://www.billboard.com/#/artist/fergie/chart-history/542673&lt;/ref&gt; y tou esto con un solu discu solista dende empiezos de la so carrera.

Na so llarga trayeutoria musical, Fergie collaboró con distinguíos artistes de diversos xéneros, tales como: unu de los mayores esponentes del rap y hip-hop [[Nelly]], el distinguíu DJ electro [[David Guetta]], hasta íconos de la música de tolos tiempos, tal como la vilba del reggae [[Rita Marley]], el llexendariu guitarrista [[Slash (músicu)|Slash]] y el fináu rei del [[pop]]: [[Michael Jackson]].

Fergie foi asitiada nel puestu #44 de los Mayores Artistes del Deceniu, según Billboard, per delantre d'artistes como [[The Beatles]], [[Madonna]], [[U2]] o [[Celine Dion]].&lt;ref&gt;http://www.billboard.com/#/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009&amp;begin=41&amp;order=position&lt;/ref&gt;

Amás de la música, Fergie demostró talentu na moda, sacando la so propia llinia de ropa y el so propiu arume, '''Outspoken''' d'[[Avon Products, Inc.|Avon]], que foi reconocida como l'arume más esitoso y con mayores ventes na historia de la compañía.&lt;ref&gt;http://www.billboard.com/#/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009&amp;begin=41&amp;order=position&lt;/ref&gt; Tamién actuó en dos películes nomaes al Oscar, [[Poseidon]] con una nominación y [[Nine (película de 2009)|Nine]] con cuatro.

Fergie, asitióse en llista de Maxim Hot 100: &quot;llista definitiva de les muyeres más belles del mundu&quot;; dende l'añu [[2004]] hasta'l presente. Destacando la posición del añu 2007, cuando foi considerada la segunda muyer más formosa. Anguaño ocupa'l puestu númberu '''#7''' ente &quot;les muyeres más belles del mundu&quot;

== Vida temprana y personal ==
Los sos padres son los profesores católicos Terri Jackson Gore y Patrick Ferguson y la so hermana ye l'actriz Dana Ferguson. ''Fergie'' nació en [[Hacienda Heights]] ([[California]]), y foi criada so la fe católica.&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|http://www.ecanadanow.com/entertainment/2007/04/02/fergie-admits-to-having-lesbian-relationship/}}&lt;/ref&gt; Estudió nel Glen A. Wilson High School, foi miembru de los [[scouts]], foi animadora y una estudiante destacada con bones calificaciones, Fergie recuerda ser del tipu «''La típica adolescente popular del institutu...''.» Sicasí dempués de la rotura del so ex grupu Wild Orchid, Fergie cayó nuna crisis emocional aguda, Fergie tuvo arreyada con bandes contrabandistes de drogues. Convirtiéndose asina n'adicta a les metanfetaminas. Según les sos propies pallabres: «''Non te das cuenta de lo que fexes, inclusive si tienes una pistola na to cabeza''.»{{ensin referencies}}

Pero Fergie namái se dio cuenta que precisaba ayuda cola so adicción cuando, dempués de tar consumiendo droga ensin parar mientres dellos díes, terminó falando con un canastón de ropa na so habitación mientres ocho hores.&lt;ref&gt;http://www.mtvla.com/noticias/ed00y6b5-15ce-4565-a6y6-03f44y7dc3cf/&lt;/ref&gt;

{{Cita|&quot;Llamé a la mio madre y díxi-y que tuviera consumiendo crystal meth más d'un añu y fui a vivir con ella nuevamente. Tenía 25 años.&lt;ref&gt;&quot;http://www.mtvla.com/noticias/ed00y6b5-15ce-4565-a6y6-03f44y7dc3cf/&lt;/ref&gt;}}

Decidió buscar la cura a la so adicción al traviés de la [[hipnoterapia]]:{{Cita|&quot;Tuvi qu'aprender a quereme y amar como ser humanu y facer cola hipnoterapia. Nun son tontures, la hipnoterapia ye real, nun ye como si fores onde un psíquicu o un bruxu.&quot;&lt;ref&gt;http://www.mtvla.com/noticias/ed00y6b5-15ce-4565-a6y6-03f44y7dc3cf/&lt;/ref&gt;}}

El so heriedu ye un amiestu qu'inclúi [[irlandeses]], [[escoceses]] y [[mexicanos]] pero que, «''nun me siento arreyada a nenguna cultura''.» La so güela paterna nació en [[Guanajuato]] pero «''soi mayoría escoceses-irlandeses, sicasí''.» Visitó la tierra natal de la so bisagüela en [[Cabo San Lucas]] pero nun se considera [[Llatín (Estaos Xuníos)|llatina]]: «''Yo nun voi perhí diciéndolo a lo grande, (...) porque hai munches más Llatines completes criaes que tán allá fora pa representar.''.»&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.latina.com/entertainment/music/exclusive-fergie-breaks-down-her-llatina-roots|títulu=Exclusive: Fergie Breaks Down Her Llatina Roots|apellíu=Herrera|nome=Monica|fecha=10 d'abril de 2011|editorial=Llatina.com|fechaaccesu=5 de marzu de 2011}}&lt;/ref&gt;

== Carrera musical ==
Stacy Ann Ferguson empezó la so carrera interpretativa emprestando la so voz a Sally, nos famosos dibuxos animaos [[Charlie Brown]] y [[Snoopy]], emitíes nel añu 1983. Destaquen dos películes d'esta serie d'animación onde Stacy ponía la voz de Sally: ''It's Flashbeagle, Charlie Brown'' ([[1987]]) y ''Snoopy's Getting Married, Charlie Brown'' ([[1985]]). En 1984, en protagonizando un anunciu televisivu para Rice Krispies, presentó l'esitosu programa musical pa televisión ''[[Kids Incorporated]]''. Nél participaron futures estrelles como [[Jennifer Love Hewitt]] y [[Martika]], foi un ésitu y llogró altos índices d'audiencia nes mañanes de los sábados. Nesi programa, foi onde Stacy dio los sos primeros pasos nel mundu de la música. En 1986, trabayó na película ''Monster in the Closet'', y en más programes de televisión como ''Kids Incorporated: Chartbusters'' y ''Kids Incorporated: Rock In the New Year''. Siempres cola música como principal oxetivu, Stacy xunir a Stefanie Ridel y a la so compañera de trabayu en ''Kids Incorporated'', [[Renee Sandstrom]], pa formar la banda [[Wild Orchid]]. En [[1999]], la banda emite'l so propiu programa tolos sábados pela mañana na canal [[Fox Broadcasting Company|FOX]] Family. El grupu llanzó'l so primer álbum en [[1997]], cola compañía discográfica RCA, autotitulado ''Wild Orchid''. Un añu dempués, llanzaron el so segundu álbum, ''Oxygen''. El senciellu ''Declaration'' llogró un ésitu notable, y formó parte de la banda sonora d'un episodiu de la famosa serie de los noventa ''[[Beverly Hills, 90210]]''. Nel añu [[2001]], Wild Orchid se desintegra por problemes cola discográfica, que s'opón dafechu al llanzamientu del tercer álbum del grupu. De resultes, Stacy sufrió una crisis emocional pola que tuvo que recibir terapia. Mientres los años siguientes, Stacy siguió actuando como baillarina, o formando parte de coros en numberosos conciertos.

=== Black Eyed Peas ===
{{AP|Black Eyed Peas}}
[[Ficheru:Black Eyed Peas Performing at END.jpg|left|thumb|300px|Fergie y los sos compañeros de Black Eyed Peas nun conciertu en [[2010]].]]
Tres la decepción sufrida cola disolución del so antiguu grupu, Fergie conoció a [[will.i.am]], integrante de [[Black Eyed Peas]]. Stacy y will.i.am axuntáronse delles vegaes y la cantante foi convidada a xunise al grupu y grabar un álbum. Tres cinco canciones que consiguieron convencer a los miembros del grupu, los Black Eyed Peas decidieron que Stacy tenía de ser unu d'ellos. Los Black Eyed Peas empezaren la so andanza nel mundu de la música en [[1989]], sol nome de Atban Klan, y con namái dos integrantes: Will.i.am y [[apl.de.ap]]. Decidieron camudar el nome del grupu en [[1995]], cuando Taboo y Kim Hill xunir al grupu. 

[[Ficheru:Black Eyed Peas @ Jacksonville Veterans Memorial Arena 01.jpg|240px|thumb|Fergie con [[Black Eyed Peas]] nun conciertu en [[Jacksonville (Florida)|Jacksonville]], en febreru de 2010.]]
En [[1998]], llanzaron el so primer álbum, tituláu ''Behind The Front'' y, nel añu [[2000]], llanzaron ''Bridging the Gap''. Anque'l so estilu musical yera un ésitu y collaboraron con grandes estrelles como [[Macy Gray]] y [[Wyclef Jean]], les rellaciones ente los miembros del grupu empezaron a deteriorase y Kim Hill dexó la banda.

En [[2003]] graben el so tercer álbum, ''[[Elephunk]]'', onde yá cuntaben con Fergie, y consiguen l'ésitu mundial, que hai vendiendo más de 10 millones de copies.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.rollingstonela.com/notaMostrar_cs.asp?nota_id=852569 |títulu=Entrevista y biografía de Fergie |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070926234335/http://www.rollingstonela.com/notaMostrar_cs.asp?nota_id=852569 |fechaarchivu=2007-09-26 }}&lt;/ref&gt; Y con singles de gran ésitu que se convirtieron en parte de la cultura pop tales como: ''Where Is the Love?'', ''Shut Up'', ''Hey Mama'', ''Let's Get It Started'' y la combinación de [[funk]], [[jazz]] y [[hip-hop]], que resulta novedosa nel panorama musical de la dómina. Esti álbum dio-yos el so primer nominación nos premios Grammy.

&quot;Un mexicanu, un filipín, un negru y una roxa. ¡Somos el suañu de Benetton 
fechu realidá!&quot;. Comentó Fergie nuna entrevista.&lt;ref&gt;http://www.lanacion.com.ar/859366-hip-hop-risonderu-y-multirracial&lt;/ref&gt;

Tres l'ésitu de ''Elephunk'' llegó ''[[Monkey Business]]'', onde la banda cuntó cola participación del célebre ''padrín del soul'' [[James Brown]] y la banda vuelve a los primeros puestos col ésitu del primer single, ''Don't Phunk with My Heart'' siguíu de los singles ''Pump It'', ''Don't Lie'' y al ésitu internacional ''My Humps''.
Esti álbum concedió-yos los premios al meyor grupu de R&amp;B y de hip-hop y al meyor álbum de hip-hop por ''Monkey Business'', apurríos polos ''American Music Awards'', premios concedíos por votación popular. Amás esti esitosu álbum apurriólos 3 premios Grammy mientres tres años consecutivos, 2005, 2006 y 2007 respeutivamente.

En [[2006]], la cantante anunció que diba empezar la so carrera en solitariu, según los demás componentes de la banda, pero ensin abandonar Black Eyed Peas. {{cita|&quot;Somos una gran familia y siempres fuimos honestos los unos colos otros. Encántame tener dos posibilidaes, porque ser artista solista ye'l mio suañu, pero coles mesmes gústame trabayar con BEP. Creo que toos pensamos igual.&quot;}}
El rumor de que la formación californiana eslleiríase yera cada vegada mayor, pero Fergie desmentir y aseguró que volveríen grabar un nuevu álbum.

&quot;Fueron dómines difíciles. Agora la cosa camudó, pero de primeres, cuando quixi faer la mio carrera de solista sentíame bien nerviosa, y con muncho mieu.
Dempués pensé qu'eso (la so carrera) yera'l mio suañu, y que tola vida deseyara que llegara'l momentu, y ende taba, entós tenía que tomalo tou&quot;
&quot;Ye maraviyosu tener el mio propiu proyeutu, eso fíxome sentir muncho meyor como persona, como muyer, porque ye daqué que toi faciendo por mi mesma, nun dependo d'un home pa faelo, y anque tolos músicos tienen un equipu al so alredor pa supervisalos, lo cierto ye qu'esti viaxe en solitariu diome muncho más enfotu pa creer en Fergie&quot;, señaló nuna conferencia de prensa en Méxicu.&lt;ref&gt;http://www.elmanana.com.mx/notes.asp?id=18675&lt;/ref&gt;

A pesar del ésitu actual del qu'esfruta Fergie, los sos principios fueron delicaos y bien complicaos: “Sentíame nun segundu planu. Taba buscando'l mio camín. Pero había munches crítiques como '¿qué fai una moza blanca nun grupu de rap?'. Pero eso diome más fame de victoria y amás cuntaba col enfotu de los mios compañeros”.&lt;ref&gt;http://www.26noticias.com.ar/fergie-güel-bien-bien-133647.html&lt;/ref&gt;

Depués del so gran ésitu como solista y yá con una carrera consolidada como artista femenina na industria musical, Fergie y los demás componentes de '''B.Y.P''', volvieron xunir fuercies pa crear asina, [[The Y.N.D]], un esitosu discu electro-hop que-yos dio'l so primer #1 na llista Billboard Hot 100, [[Boom Boom Pow]], y qu'hasta la fecha fuera la so single con mayor ésitu a nivel mundial. Sicasí la dómina de gloria taba a cencielles empezando; en tando mientres 12 selmanes consecutives nel top de la llista, apaeció l'himnu de les fiestes actuales a quitar el so tronu, [[I Gotta Feeling]]; el cantar convertir nel mayor ésitu de la banda, siendo hasta la fecha, el Quintu cantar más esitosa de la historia musical.
Depués d'embarcase por una xira magnífica, aclamada pola crítica y que llogró vender toles entraes en tolos estadios masivos onde Fergie y compañía faíen presencia, B.Y.P, decidió llanzar al mercáu, [[The Beginning (álbum de Black Eyed Peas)|The Beginning]], una secuela del so anterior discu y anque con un ésitu menor que'l de la so producción anterior, Black Eyed Peas consolidóse como unu de los mayores artistes en ventes musicales de los tiempos contemporáneos.

Anguaño, Fergie alcuéntrase preparando la xira 'The Beginning Tour' con [[Black Eyed Peas]].

&quot;[[Quincy Jones]] ye una gran inspiración&quot; dixo Will.i.am. &quot;Él dio vida a la carrera solista de [[Michael Jackson]], él nutrió la carrera de Oprah Winfrey, Whoopi Goldberg, l'actor Will Smith,... él construyó una plataforma por qu'ellos pudieren presentase y faese super-mega-astros. Yo soi un aspirante a faer eso y Fergie foi la mio primer tentativa de faelo – producir y escribir y caminar de manes agarraes lliteralmente con ella y nutrir la so música y lo qu'ella significa como una artista. Yo quixi estremala de les otres neñes, les Britney's, Christina's y Beyoncé's... y yo creo qu'asina fiximos un bellu trabayu. Yo toi arguyosu d'ella. Yo nunca podría trabayar con una persona meyor qu'ella, nun hai naide más duce, ella ye una escelente persona y ye bien simple. Ella nun se porta como una cualesquier&quot;.&lt;ref name=&quot;webconferencia.net&quot;&gt;http://www.webconferencia.net/will-i-am/escelente-entrevista-de-will-i-am-472528.html&lt;/ref&gt;

&quot;Como parte de Black Eyed Peas, nós somos un grupu consciente. Nós faemos música risondera, pero nós tamién pensamos nel mundu, nós faemos donaciones y tenemos proyeutos filantrópicos. Ella (Fergie) podría ser del tipu 'Al mio nun m'importa eso, yo namái quiero'l mio salariu y ser popular'. Toos tienen esi derechu. Pero ella somorguióse na nuesa amistá y tien la mente abierta pa importase de les coses que nós queremos faer. Ella engarró poles cuestiones y Eso, ye Escelente&quot;.&lt;ref name=&quot;webconferencia.net&quot;/&gt;

=== Carrera en solitariu ===
El [[19 de setiembre]] de [[2006]] salió a la venta'l discu en solitariu de Fergie, tituláu ''[[The Dutchess]]'',&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.stagestars.net/fergie/discography/|títulu=Fergie Discografía|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081012213408/http://www.stagestars.net/fergie/discography/|fechaarchivu=2008-10-12}}&lt;/ref&gt; onde cuntó coles collaboraciones de [[will.i.am]], [[Ludacris]] y [[John Legend]]. El so discu ''[[The Dutchess]]'', consiguió debutar na posición nᵘ3 del Billboard 200, a pesar que nesa selmana llanzaben segundos álbumes, cantantes consolidaos como [[Beyoncé]], [[Christina Aguilera]], [[Nelly Furtado]], [[Justin Timberlake]] y [[John Mayer]]; sicasí a les 56 selmanes de ser llanzáu l'álbum el discu llegó a la posición númberu 1.

El so single &quot;Fergalicious&quot; esta nel llibru de récores [[Guinness World Records]]; pola xubida más rápida d'un cantar na tabla del Billboard ( de #79 a #1 en 4 díes).

[[Ficheru:MMVA2007 Fergie 1 cropped.jpg|left|thumb|Fergie en [[2007]]|200px]]

Nel so discu, Fergie trata nes lletres tarrezas difíciles, como'l so escuru pasáu cola adicción a les [[drogues]]. Asegura que ''«ye autobiográficu. Tolos cantares son d'amor, sobre los novios que tuvi. Pero tomé la decisión de nun dar nengún nome. Tamién cunto la mio dura batalla coles drogues, daqué que nun creo que la xente notara desque toi en The Black Eyed Peas»''.

El debú de la cantante californiana convertir nun ésitu conquistando n'[[Estaos Xuníos]] y el mundu, asitiando cuatro números unu del [[Billboard Hot 100]] colos sos 4 senciellos: &quot;[[London Bridge]]&quot;, &quot;[[Fergalicious]]&quot;, &quot;[[Glamorous]]&quot; y &quot;[[Big Girls Don't Cry]]&quot;. 

&quot;[[Clumsy]]&quot; foi'l so postreru senciellu, que llegó al quintu puestu nel ''Billboard''. Cada senciellu de Fergie llogró más de 2,000,000 de ventes, qu'al pie de los singles de Black Eyed Peas, converten a Fergie na artista con más singles con ventes cimeres a los 2 millones de ventes llegales.

Fergie ye una de les artistes principales del conciertu ''Fashion Rocks'', que se celebra en [[Nueva York]], y que cunta amás, con diversos artistes cada añu, Fergie tuvo nel dende l'añu 2005. Dientro d'este nes sos presentaciones hai echo duos con [[Elton John]] col so cantar &quot;Here I Comi&quot;; con Aerosmith nel clásicu roqueru &quot;[[Walk This Way]]&quot; y tamién con [[Debbie Harry]], la llexendaria ex vocalista del grupu [[Blondie]] nel so cantar &quot;Call Me&quot;.

Fergie tuvo presentaciones en direuto dientro tolos VMA, tantu en versiones Americanes como estranxeres.

Fergie, ganó grandes premiu como los [[MMA]], [[American Music Awards|AMA]], [[MTV Video Music Awards|MTV]], [[Kids Choice Awards]], [[Grammy]] ente munchos otros. Na mayoría ganando nes categoríes de &quot;Meyor Artista del añu&quot;, &quot;Meyor Artista Femenina del añu&quot; o &quot;Cantar del Añu&quot;, el so single con mayor proyeición hasta'l momentu ye ''Big Girls Don't Cry'', que llegó a vender más de 8 millones de copies solo n'USA.
The Dutchess foi unu de los discos debú más vendíos por una solista.

La cantante tamién fixo una edición de luxu del mesmu, ''The Dutchess: Deluxe Edition'', y una edición especial pa Xapón, con una nueva portada y cuatro canciones nueves.

En 2007 Fergie impactó al faer una collaboración con unu de los mayores esponentes del JPop: [[Koda Kumi]], el cantar tituláu &quot;That Ain't Cool&quot;, foi un ésitu en Xapón, siendo radiada en munches estaciones. El videoclip foi dirixíu por Fatima Robinson, la mesma direutora de videos como &quot;[[My Humps]]&quot; y &quot;[[Fergalicious]]&quot;. Esti videu tuvo un discutiniu y el cantar tamién por cuenta de que, a pesar de que'l cantar yera pal álbum de Koda Kumi, la mayoría de les vocales, yeren de Fergie lo que descontentu a munchos de los sos fans, per otra parte nel videu Fergie tuvo munches más escenes y protagonismu.

Fergie sorprendió a tolos sos fans realizando un dúu col fináu y llexendariu cantante [[Michael Jackson]]. La vocalista de los [[Black Eyed Peas]] sumar a la llista de celebridaes que participaron de la celebración del 25 aniversariu de “Thriller”, re-edición del álbum que llanzó al estrellalgu a Michael Jackson. &quot;Beat It 2008&quot;, ye la tema escoyida por Fergie, quién llogró imprimir el so sellu personal nel cantar que foi revelada nel llanzamientu de la producción [[Thriller 25th Anniversary Edition]], el 11 de febreru de 2008. El discu llanzar en dos ediciones: un estándar, con un llibru de 20 páxines; y otra d'edición llindada, con un llibru de 48 páxines.
Ente los cantantes que participaron d'esta presentación de luxu tamién figuren tamién [[Paul McCartney]], [[Kanye West]], [[Akon]] y el so compañeru de grupu y productor del CD [[will.i.am]].

En setiembre de 2008 Fergie grabó xunto a otros trelce cantantes el cantar &quot;[[Just Stand Up]]&quot;. Los catorce cantantes interpretaron la tema'l 5 de setiembre de 2011 nel maratón &quot;Stand Up to Cancer&quot; y Los beneficios llograos fueron destinaos a una organización de llucha contra'l [[cáncer de mama]].

Al pie del so compañeru de banda Will.i.am apaecieron nel remake del cantar &quot;[[We Are the World]]&quot;, onde Fergie cantaba un versu acompañada de la voz de la cantante [[Celine Dion]].

En 2009, Fergie foi una de les numberoses estrelles que cantó una tema pal álbum ''[[Slash &amp; Friends|Slash]]'', primer discu en solitariu del so amigu [[Slash (guitarrista)|Slash]], l'antiguu guitarrista de Guns N'Roses que salió a la venta n'abril de 2010. La tema cantada por Fergie titúlase &quot;Beautiful Dangerous&quot; y foi puesta en llinia por amazon.com el 24 de marzu 2010.&lt;ref&gt;http://www.amazon.com/Slash/y/B000APVSRE/ref=ac_dpt_sa_link &quot;Beautiful Dangerous&quot; en amazon.com, 24 de marzu 2010&lt;/ref&gt; Amás, Fergie canta una versión de &quot;[[Paradise City]]&quot; na cara B del single tituláu &quot;[[Sahara (cantar)|Sahara]]&quot; que salió a la venta en payares de 2009.&lt;ref&gt;http://eil.com/shop/moreinfo.asp?catalogid=486870&amp;from=Eil_AG01D271-Fri Fergie interpreta Paradise City nel primer single de Slash, eil.com, ochobre 2009&lt;/ref&gt;

En 2010 participa de la mano de David Guetta, na tema “Getting Over You“, nel que participen amás Chris Willis y LMFAO.
El cantar ta incluyida nel discu de Guetta 'One Love', que orixinalmente namái cuntaba cola participación de Willis, pero pa esta nueva versión amestáronse Fergie y LMFAO.

Fergie tamién apaez como una de les numberosos artistes convidaos nel discu de [[Kanye West]], pal cantar All of the lights, el so nome y voz apaecen como parte del videu y cantar respeutivamente.

El 10 de payares del 2014 llanza la so más recién senciellu que lleva por nome &quot;LA LOVE (LA LA)&quot; marcando asina'l so regresu a la música dempués de 8 años.

== Arte ==
=== Estilu ya influencia conocen munches influencies en Fergie, por cuenta que'l so estilu nun ye unu solu si non variaos ente los que s'atopen el Hip-Hop, Pop, R&amp;B, Reggae, Rock &amp; Roll y Soul; ente les sos principales influencies Hip-Hop, atópense [[Queen Latifah]], [[Salt-N-Pepa]] y [[Erykah Badu]]. No que ye'l Pop l'estilu de Fergie básase principalmente en [[Janet Jackson]], [[Madonna]] y [[Michael Jackson]]. El so estilu R&amp;B ta basáu principalmente en [[Mariah Carey]], [[Whitney Houston]], [[Mya]] y [[Gwen Stefani]].

Hai de solliñar que Fergie en tolos sos conciertos solistes, tenía un medley de rock onde cantaba covers clásicos de bandes como los [[Rolling Stones]], [[Poison]], [[Guns N' Roses]] y [[Heart (banda)|Heart]].

Fergie ye conocida por haber influyíu a diverses otres artistes tocantes a imaxe, estilu, capacidá de vocal y baille conozse, ente elles podemos atopar a [[Cheryl Cole]], [[Miley Cyrus]], [[Kelly Rowland]], [[Ashley Tisdale]], [[JoJo]], [[Rihanna]](nos sos entamos), ente otres.&lt;ref&gt;http://www.youtube.com/watch?v=ikPXPOLfkoM&lt;/ref&gt;

=== Capacidá vocal ===
Destaca l'usu de [[melisma]], tanto como la capacidá del usu d'algamar notes completes en voz de pechu, soporte de voz de pechu, l'usu de notes baxes completes y anque nun espón a cabalidad l'usu de voz de cabeza, si ye capaz d'algamar notes ensin esfuerciu.
Anque se duldó sobre la capacidá vocal de Fergie, ella pudo demostrar la so gran capacidá vocal desque s'integró al grupu [[The Black Eyed Peas]] col cantar [[Shut Up (cantar de The Black Eyed Peas)|Shut Up]], onde precisaben una voz femenina fuerte. 
Una de les sos meyores fazañes vocales y como interpretación ye'l de dar un G#5 en voz de pechu, mientres da un cucurrabucu con una mano.


Numberosos artistes falaron sobre la voz de Fergie, ente ellos: [[Slash (músicu)|Slash]], [[David Guetta]] y [[Kelly Rowland]].

Nuna entrevista nel NY Post a la lleenda del Rock, [[Slash (músicu)|Slash]] preguntáron-y:

{{cita|¿El cantar “Beautiful Dangerous” ye bien hard-rock pa Fergie?
Slash: De xacíu que non; yo conocer nel club Avalon en Los Angeles va cuatro años tras. Realizamos un pequeñu medley de rock, y cantó “Black Dog”, “Live and Let Die” y “Barracuda” cómo naide nesti mercáu. Yo nun escuchara a más grandes cantantes de rock como ella. Eso foi increíble, Bonalmente ella ye más una cantante de rock n roll qu'una cantante pop, yo creo qu'hasta Will [Will.i.am del Black Eyed Peas] sabe eso.&lt;ref&gt;[http://www.webconferencia.net/stacy-ann-ferguson-fergie/slash-vuelve falar-de-fergie-489777.html]&lt;/ref&gt;}}

N'otra ocasión foi entrevistáu por una performance nel show d'apertura d'un conciertu d'O2 y falo de Fergie,&quot;Foi la mio primer vegada, salir y tocar &quot;Sweet Child O' Mine&quot; frente a miles de persones nel Rose Bowl con una banda distinta&quot;, dixo Slash. &quot;Nunca tocara esi cantar con naide amás de Guns N' Roses. Fergie preguntóme si tocar con ella, y honestamente, ella ye una de los pocos cantantes a los que-y confiaría esa cantar&quot;.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/http://www.rockinslashforum.com/noticies-f1/entrevista-a-slash-el legáu-de-gn-r-por-que-scom-y-fergie-el so-proxima-xira-y-mas-t1975.htm]&lt;/ref&gt;

Una vegada Slash nel so Twitter comentó la participación de Fergie nel so primer álbum en solitariu nel cantar 'Paradise City'. “Hasta agora, poques persones oyeron a Fergie cantando rock, pero ella canta meyor que la mayoría de los cantantes que conozo“, dixo'l famosu roqueru.&lt;ref&gt;[http://www.webconferencia.net/stacy-ann-ferguson-fergie/slash-vuelve falar-de-fergie-489777.html]&lt;/ref&gt;

[[Kelly Rowland]], ex vocalista del tríu [[Destiny's Child]], mentó &quot;Siempres fui una gran fan de la so voz. Ella realmente tien un enorme don. Como llogra faer eses notes enormes y siguir saltando o baillando enriba del escenariu, ye un regalu, un don...&quot;&lt;ref&gt;http://www.bepfanclub.com/news/kelly_rowland_quier_faer_una_cancion_con_fergie/2011-06-03-2792&lt;/ref&gt;

Per otru llau el famosu DJ-House, David Guetta faló con La BBC Radio 1 sobre “Gettin' Over You”, collaboración del DJ con Fergie y claro, sobre como foi trabayar con Fergie, él dixo: “Fergie ye máxica. Ella ye increíble. Ella puede cantar cualquier cosa, ella puede cantar hip-hop, rap, pop, rock lo que sía, ye realmente almirable.” Remata'l DJ.&lt;ref&gt;[http://www.webconferencia.net/noticies-fergie/gettin-over-you-1-uk-reino-492179.html]&lt;/ref&gt;

=== Llogros y curiosidad ===
{{Imaxe múltiple|posición_tabla = right|direición = horizontal|semeya1 =Mmva2007 Fergie a.jpg |anchu1 = 148|semeya2 =Flickr - moses namkung - Black Eyed Peas 5.jpg|anchu2 = 148|testu = Nes imáxenes puede vese el cambéu de [[Fergie]]. La primer semeya ye del 2007 y la segunda del 2010. Hai de solliñar qu'anguaño, la cantante volvió ser rubia.}}
* Nel añu [[2008]] collaboró con [[Michael Jackson]]. Nesti mesmu añu foi escoyida 'La Muyer del Añu' según la revista [[Blender]].
* Nel [[2008]] foi escoyida la muyer meyor vistida.
* Foi la segunda muyer en presentase nos [[Grammy]] llatinos (oficialmente la tercera dempués de [[Christina Aguilera]] y [[Jessica Simpson]], por cuenta de que Fergie presentóse xunto a [[The Black Eyed Peas]] y non como solista).
* Al pie del so maríu [[Josh Duhamel]] son una de les pareyes de [[Hollywood]] con más ingresos al añu.
* En [[2009]] foi escoyida como &quot;Iconu d'Estilu Del añu&quot; 
* Nel branu de [[2009]], Fergie se tiñó el pelo, camudando'l so natural color rubiu onduláu a un negru llisu intensu con tono café; Sicasí en setiembre de [[2010]] volvió tener el pelo rubiu, nel llanzamientu del so discu [[The Beginning (álbum de Black Eyed Peas)|The Beginning]].
* En [[2010]] foi escoyida como &quot;La Muyer del Añu&quot; pola reconocida revista musical [[Billboard]] y la revista de modes femenina [[Allure]].

== Carrera fora de la música ==
Fergie pudo combinar la so carrera musical col so trabayu como actriz, participando en películes como ''[[Be Cool]]'' (2005) o ''[[Poseidón (película)|Poseidón]]'' (2006).
[[Quentin Tarantino]] y [[Robert Rodriguez]] tamién contrataron a la cantante californiana pa ''[[Grindhouse]]''. La película estremar en dos apurres (caúna de 75 minutos) empobinaes una por Tarantino y la otra por Rodríguez. Robert contrató a Fergie pa un papel secundariu nel so metraxe particular; [[Planet Terror]].

Amás de los sos papeles nel cine, Fergie actuó en series de televisión como ''[[Las Vegas (serie)|Las Vegas]]'' y ''[[Married with children]]''.

Fergie tuvo presente en numberoses revistes de too tipu tales como ''[[Maxim (revista)|Maxim]]'', ''[[Blender]]'', ''[[Seventeen (revista)|Seventeen]]'', ''[[FHM]]'', ente munches otres con espectaculares semeyes y entrevistes. La revista ''Maxim'' caltener en categoríes tales como: una de les 5 muyeres más apetecedores, una de les 8 muyeres más ''picantes'' o una de les 10 féminas más sexis.
''Maxim'' asitiar mientres 8 años consecutivos en toes estes categoríes.

Fergie actuó nel anunciu del móvil [[Motorola O9]] onde'l cantar &quot;[[Here I Comi]]&quot; foi usada de fondu, tamién foi cara de Candie's, la nueva cara de ''Dr.Pepper Cherry'', Imaxe de Mac VIVA GLAM, cara del Vodca VOLI LIGHT y voceru de Avon en diverses campañes contra'l cáncer y nos sos productos especializaos nel cuidu del pelo.

La so participación nel apatayáu filme pola crítica musical, ''[[Nine (película de 2009)|Nine]]'' onde encarna a una prostituta llamada &quot;Saraghina&quot;. La crítica foi benevolente con Fergie y allabando les sos dotes de baillarina, cantante ya intérprete, a diferencia de les sos compañeres; un artículu de revisión de la película llamáu &quot;¿Ye Fergie lo Meyor de Nine?&quot;, foi llanzáu pol diariu &quot;El País&quot;, onde epondera a Fergie por sobre les sos otres compañeres (ganadores del Oscar toes elles) n'actuación, baille y cantar.&lt;ref&gt;https://www.elpais.com/articulo/portada/Fergie/meyor/Nine/elpepisupep3/20100122elptenpor_7/Tes&lt;/ref&gt;

== Vida personal ==
La cantante casóse col actor [[Josh Duhamel]] nel [[2009]]. El 18 de febreru de 2013, Fergie confirma'l so primer embaranzu per mediu de la so cuenta de [[Twitter]].&lt;ref&gt;[http://www.quien.com/espectaculos/2013/02/18/fergie-esta-embarazada-per primer vegada Fergie ta embarazada per primer vegada] Quien.com&lt;/ref&gt; El 29 d'agostu, dio a lluz al so primer fíu, Axl Jack Duhamel. Ye abiertamente [[bisexual]].&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Simon Rothstein|títulu=Singer Fergie: I Am Bisexual|url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/showbiz/bizarre/2433712/Black-Eyed-Peas-singer-Fergie-says-I-am-a-bisexual.html|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

== Discografía ==
{{AP|Discografía de Fergie}}

;[[Álbum d'estudio|Álbumes d'estudiu]]
* 2006: ''[[The Dutchess]]''

== Filmografía ==
Películes o series nes qu'apaez Fergie yá sea interpretando un papel o como un [[caméu]].

{|{{tablaguapa}}
! Añu
!Títulu
! Personaxe
! Otros datos 
! Xéneru 
|-

|[[1984]] ||''It's Flashbeagle, Charlie Brown''||Sally Brown || Voz del personaxe ||Animación/Familiar/Musical
|-
|[[1985]] ||'' Snoopy's Getting Married, Charlie Brown''||Sally Brown ||Voz del personaxe ||Animación
|-
|[[1986]] ||'' Mr. Belvedere''||Beth ||Episodiu de televisión ||Serie de televisión
|-
|[[1986]] ||'' Monster in the Closet'' ||Lucy ||||Comedia/Terror
|-
|[[1994]] ||'' Married... with Children''||Ann ||Episodiu de televisión|| Serie de televisión
|-
|[[1995]] ||'' California Dreams''||Christy ||Episodiu de televisión|| Serie de televisión
|- 
|[[1998]] ||'' Outside Ozona'' ||Ella mesma Serie infantil
|-
|[[2005]] ||'' Las Vegas'' || Nel episodiu &quot;2x07 Los Montecito Lancers&quot; como Ella mesmu Episodiu de televisión||Aición
|-
|[[2005]] ||'' Be Cool'' ||Ella mesma Comedia 
|-

|[[2006]] ||'' [[Poseidón (película)|Poseidón]]'' ||Gloria ||Fergie canta ''Baillamos'' y ''Won't let you fall'' ||Aición/Aventura 
|-

|[[2007]] ||'' [[Planet Terror]]'' ||Tammy Visen || Metá de la película ''Grindhouse'' empobinada por [[Robert Rodríguez]] ||Aición/Terror
|-
|[[2008]]
|[[Madagascar: Escape 2 Africa]]
|Hipopotama(Gloria)
|Animación Infantil
|-
|[[2009]] ||'' [[Nine (película de 2009)|Nine]] '' ||Saraghina||||Musical
|-
|[[2009]] ||''[[Arthur and the Revenge of Maltazard]]'' || Replay || voz || Animación
|-
|[[2010]] ||''[[Marmaduke (película)|Marmaduke]]'' || Jezabel || voz || Comedia 
|-

|[[2012]] ||''[[Kick Buttowski: Suburban Daredevil]]'' || April (voz) || Episodiu: &quot;Bromance&quot;
|}

== Premios y nomamientos ==

{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|+ Premios y nominaciones
|-
! scope=&quot;col&quot;|Añu 
! scope=&quot;col&quot;|Premiación
! scope=&quot;col&quot;|Categoría 
! scope=&quot;col&quot;|Trabayu 
! scope=&quot;col&quot;|Resultáu 
|-
|rowspan=&quot;17&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|2007
|rowspan=&quot;8&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Billboard Music Awards
| Artista del Añu 
|rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Fergie
| {{Celda|Nomada}}
|-
| Artista Femenina del Añu 
| {{Celda|Ganadora}}
|-
| HOT 100 Artistes del Añu 
| {{Celda|Nomada}}
|-
| HOT 100 Artista Femenina del Añu 
| {{Celda|Ganadora}}
|-
| Meyor Cantar Dixital d'un Artista 
| {{Celda|Ganadora}}
|-
| Artista Pop 100 del Añu 
| {{Celda|Ganadora}}
|-
| Cantar Pop 100 del Añu 
| {{Celda|Ganadora}}
|-
| Meyor Cantar Dixital
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Big Girls Don't Cry]]
| {{Celda|Ganadora}}
|-
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| MuchMusic Videu Awards
| Meyor Videu Internacional - Artista 
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Fergalicious]]
| {{Celda|Ganadora}}
|-
|Artista Internacional Favorita 
|rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Fergie
| {{Celda|Nomada}}
|-
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Teen Choice Awards]]
| Artista Femenina 
| {{Celda|Ganadora}}
|-
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| [[American Music Awards]]
| Meyor Artista Femenina Pop/Rock
| {{Celda|Ganadora}}
|-
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| MTV Australian Video Music Awards
| Videu Más Sexy
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Fergalicious]]
| {{Celda|Ganadora}}
|-
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Los Premios MTV Llatinoamérica]]
| [[Premios MTV 2007|Meyor Artista Nuevu — Internacional]]
|rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Fergie
| {{Celda|Ganadora}}
|-
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| [[World Music Awards]]
| Meyor Artista R&amp;B Vendíu 
| {{Celda|Nomada}}
|-
| Meyor Nuevu Artista Vendíu 
| {{Celda|Ganadora}}
|-
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| [[MTV Video Music Awards]]
| [[Ganadores de los MTV Video Music Awards #2007|Artista Femenina del Añu]]
| {{Celda|Ganadora}}
|-
|rowspan=&quot;12&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|2008
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| MTV Video Music Awards Japan
| Meyor Videu Femenín
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Big Girls Don't Cry]]
| {{Celda|Ganadora}}
|-
| Meyor Videu Pop 
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Clumsy]]
| {{Celda|Nomada}}
|-
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Premios Juno]]
| Meyor Álbum Internacional
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| [[The Dutchess]]
| {{Celda|Ganadora}}
|-
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Much Music Video Awards
| Videu más vistu 
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Big Girls Don't Cry]]
| {{Celda|Nomada}}
|-
| Meyor Videu Internacional
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Clumsy]]
| {{Celda|Nomada}}
|-
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Premios Grammy|Grammy Award]]
| [[Premios Grammy de 2008|Meyor interpretación vocal femenina]]
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Big Girls Don't Cry]]
| {{Celda|Nomada}}
|-
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| [[NRJ Music Awards]]
| Artista Internacional Femenina del Añu 
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Fergie
| {{Celda|Nomada}}
|-
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| MTV Asia Awards
| Artista Internacional Favorita 
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Fergie
| {{Celda|Nomada}}
|-
| Videu Star
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Clumsy]]
| {{Celda|Nomada}}
|-
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Nickelodeon Kids Choice Awards]]
| Cantante Femenina Favorita 
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Fergie
| {{Celda|Ganadora}}
|-
|rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Premios People's Choice|People Choice's Awards]]
| Cantante Femenina Favorita 
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Fergie
| {{Celda|Nomada}}
|-
| Cantar Pop Favorita 
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Big Girls Don't Cry]]
| {{Celda|Nomada}}
|-
|rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|2009
| Cantar Favoritu 
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Labels or Love]]
| {{Celda|Nomada}}
|-
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| MTV Video Music Awards Japan
| Meyor Collaboración
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Party people]] &lt;small&gt;(con [[Nelly]])&lt;/small&gt;
| {{Celda|Ganadora}}
|-
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Teen Choice Awards]]
| Summer:Celebrity Dancer
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Fergie
| {{Celda|Nomada}}
|-
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Premios del Sindicatu d'Actores]]
| [[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor repartu|Meyor repartu]]
|rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Nine (película de 2009)|Nine]]
| {{Celda|Nomada}}
|-
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{wikiquote}}
{{commonscat}}
* {{IMDb|0004914}}
* [http://www.fergie.com/ Sitiu web oficial]

{{NF|1975|}}

[[Categoría:Cantantes d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Cantantes de pop d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Cantantes de rhythm and blues]]
[[Categoría:Cantantes n'inglés]]
[[Categoría:Cantantes de California]]
[[Categoría:Actores y actrices de doblaxe d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Persones de California]]
[[Categoría:Contraltos d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Músicos y músiques de hip hop]]</text>
      <sha1>c6xuv04589t9jr0doixoydnw3igdg8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>J.E. Freeman</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56549</id>
    <revision>
      <id>4488240</id>
      <parentid>4301846</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T00:30:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1903" sha1="7j49aj69ubuusn6knxtdulzc5ixkc6n" xml:space="preserve">{{Tradubot|J.E. Freeman}}
{{persona}}
'''J.E. Freeman''' {{nym}} foi un [[actuación|actor]] d'[[Estaos Xuníos]].

== Vida y carrera ==
De cutiu escoyíu pa interpretar personaxes duros, una de les sos primeres películes foi a principios de los años 1980, ''[[An Eye for an Eye]]'', onde interpreta al conductor d'un remolque qu'intercambia pallabres con [[Chuck Norris]].

Freeman foi conocíu por interpretar [[actor de repartu secundarios]] amenazadores: el malváu gangster Marcello Santos en ''[[Wild at Heart (película de 1990)|Wild at Heart]]'' de [[David Lynch]], l'asesín a sueldu homosexual Eddie Dane en ''[[Miller's Crossing]]'' de los [[hermanos Coen]], y el infame científicu Wren en ''[[Alien: resurrección]]''. Interpretó otros personaxes notables en ''[[Ruthless People]]'', ''[[Patriot Games]]'', ''[[Copycat (película)|Copycat]]'' y ''[[Go (película)|Go]]''.

Freeman yera abiertamente [[homosexual]], y [[seropositivu]]. En 2009 publicó una carta nel ''[[San Francisco Chronicle]]'' detallando alcordances sobre los [[disturbios de Stonewall]] de 1969.&lt;ref&gt;[http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/06/26/DDOH18BVH7.DTL &quot;Letters to datebook&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128212053/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/06/26/DDOH18BVH7.DTL |date=2012-01-28 }}. ''[[San Francisco Chronicle]], 26 de xunu, 2009.&lt;/ref&gt; Amás escribe poesía y tien un [[Tumblr]] dedicáu a ella.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://freedapoet.tumblr.com/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151029011223/http://freedapoet.tumblr.com/ |fechaarchivu=2015-10-29 }}&lt;/ref&gt;

Finó na tarde del 9 d'agostu del 2014 a los 68 años. Desconozse si la so muerte ta rellacionada col [[VIH]].

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* {{IMDb nome}}

{{NF|1946|2014|Freeman, J.E.}}
[[Categoría:Persones de Brooklyn]]</text>
      <sha1>7j49aj69ubuusn6knxtdulzc5ixkc6n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jennifer Garner</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56616</id>
    <revision>
      <id>4488374</id>
      <parentid>4431488</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T07:21:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 8 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25471" sha1="45x9tzzifumrbwd6i77v0suedd7nyn7" xml:space="preserve">{{Tradubot|Jennifer Garner}}
{{persona}}
'''Jennifer Anne Affleck'''&lt;ref&gt;[http://archive.today/20120629051917/http://www.hollywood.com/news/Garner_Changes_Her_Name_to_Affleck/3473623 Garner Changes Her Name to Affleck at Hollywood.com&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; {{nym}} nacida '''Jennifer Garner''', ye una [[actriz]] y productora d'[[Estaos Xuníos]] de [[cine]] y [[televisión]], conocida principalmente pol so papel como l'axente de la [[CIA]] [[Sydney Bristow]] na serie de televisión ''[[Alias (serie)|Alias]]'', emitida pola cadena d'Estaos Xuníos [[American Broadcasting Company|ABC]], y pola que ganó un [[Premios Globu d'Oru|Globu d'Oru]] a la meyor interpretación femenina.&lt;ref name=&quot;GloboAlias&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.goldenglobes.org/browse/member/29212|títulu=JENNIFER GARNER - HFPA - Awards Search|autor=Hollywood Foreign Press Association|editorial=www.goldenglobes.org|fechaaccesu=30 de payares de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120310124051/http://www.goldenglobes.org/browse/member/29212|fechaarchivu=2012-03-10}}&lt;/ref&gt;

== Biografía ==

=== Primeros años ===
Jennifer Garner nació en [[Houston]], Texas. Garner ye la segunda de trés hermanes, siendo la so hermana mayor Melissa Lynn Garner Wiley (nacida'l 5 de febreru de 1969, residente en [[Boston]], [[Massachusetts]]), y la menor Susannah Kay Garner Carpenter (nacida'l 24 de xineru de 1975 en Texas, y residente en [[Charleston (Virxinia Occidental)|Charleston]], [[Virxinia Occidental]]). La so familia ye [[Metodista]].&lt;ref name=&quot;ambassador&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.celebspin.com/ben-affleckn-and-jennifer-garners-daughter-baptized/ |títulu=Ben Affleck and Jennifer Garner's Daughter Baptized&lt;!-- Bot generated title --&gt; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070922180035/http://www.celebspin.com/ben-affleckn-and-jennifer-garners-daughter-baptized/ |fechaarchivu=2007-09-22 }}&lt;/ref&gt; A los trés años d'edá Garner empezó a recibir clases de ballet, actividá que siguiría mientres la so mocedá. A pesar de reconocer qu'ama la danza, Garner nunca tuvo l'ambición de convertise en baillarina clásica.&lt;ref&gt;Murray, R, [http://movies.about.com/cs/13goingon30/a/garner13041204_2.htm Interview with Jennifer Garner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927203326/http://movies.about.com/cs/13goingon30/a/garner13041204_2.htm |date=2011-09-27 }}. ''About.com''. April 12, 2004. Retrieved on December 12, 2006.&lt;/ref&gt;

A la edá de cuatro años, Garner y la so familia camudar a Princeton, Virxinia Occidental, y darréu a Charleston, Virxinia Occidental, por razones del trabayu del so padre na Unión Carbide, onde moró hasta empecipiar los sos estudios universitarios.&lt;ref name=AllMovieGuide&gt;Allmovie, [http://movies2.nytimes.com/gst/movies/filmography.html?p_id=230436&amp;mod=bio Jennifer Garner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140908073638/http://movies2.nytimes.com/gst/movies/filmography.html?p_id=230436&amp;mod=bio |date=2014-09-08 }}. ''The New York Times''. Retrieved on December 12, 2006.&lt;/ref&gt;

=== Educación ===
En [[1990]] graduar nel ''George Washington High School'' en Charleston (Virxinia Occidental), onde estudió [[saxofón]]. Tamién estudió [[balé]] mientres nueve años, enantes d'entrar na Universidá de Denison (Granville, [[Ohio]]) pa estudiar [[inxeniería química]], pero esfrutaba más actuando que cola ciencia, polo que camudó los sos estudios universitarios a [[Artes Escéniques]]. Mientres la so estancia en Denison foi almitida na hermandá Pi Beta Phi. En [[1994]] Garner se gradúa, pa siguir los sos estudios nel National Theater Institute de Waterford, [[Connecticut]], onde recibió ensayamientu per parte del coreógrafu d'artes marciales David Chandler, quien-y dixo que'l combate escénicu yera daqué natural nella. Ansiosa por ganar esperiencia, Garner visita al so amigu Clayton Kirlew en [[Nueva York]] en [[1995]], y decide quedase pa intentar consiguir dalgún papel nel teatru.

== Carrera ==

=== 1995 - 2001: Empiezos ===
En [[Nueva York]], Garner ganaba 300 dólares a la selmana como suplente na obra de teatru ''A Month in the Country'' pa la compañía de teatru Roundabout, en 1995. Foi entós cuando consiguió'l so primer papel na película pa televisión ''Zoya'', basada na novela de [[Danielle Steel]]. En 1996 apaez nun episodiu de ''Spin City'', nel papel de la novia d'institutu de James, y nun episodiu del drama de la [[National Broadcasting Company|NBC]] ''[[Law &amp; Order|Llei y Orde]]'', onde interpreta'l papel d'una moza estudiante qu'empezaba a salir col detective Rei Curtis.

Darréu, Garner camudar a [[Los Angeles]] ([[California]]), onde tuvo que trabayar como camarera nun restorán enantes de ser escoyida pal papel de Hannah Bibb na serie de la productora [[Warner Bros.|Warner]] ''[[Felicity]]''. Nel rodaxe, conoció al so futuru home, [[Scott Foley]], al interpretar a la so novia na ficción. Los sos siguientes trabayos fueron en dos series de televisión de poca relevancia, ''Significant Others'' y ''Time of Your Life''. Depués interpretó un pequeñu papel na serie ''The Pretender'', y nel añu [[2000]] Garner apaez na comedia ''[[Dude, Where's My Car?]]'', interpretando a la novia d'[[Ashton Kutcher]]. En [[2001]], interpreta a una enfermera na película épica d'altu presupuestu ''[[Pearl Harbor (película)|Pearl Harbor]]'', compartiendo repartu con [[Kate Beckinsale]] y el so futuru maríu [[Ben Affleck]].

=== 2001 - 2005: ésitu televisivu y transición cinematográfica ===
[[Ficheru:Goldenglobes2013.png|thumb|Garner y [[Ben Affleck]], nos premios [[Premios Globu d'Oru de 2005|Globu d'Oru de 2013]].]]

Más tarde esi añu, el productor de la serie ''Felicity'', [[J. J. Abrams]], propúnxo-y protagonizar una nuevu proyeutu que taba desenvolviendo pa la cadena ABC. Garner aceptó y, tres una audición, consiguió'l papel de [[Sydney Bristow]] nel drama d'espionaxe ''[[Alias (serie de televisión)|Alias]]''. La serie convertir nun ésitu d'audiencia y crítica, y sirviólu pa consiguir el premiu a meyor actriz de serie dramática nos [[Premios Globu d'Oru]] en xineru de [[2002]]. ''Alias'' empezara a emitise unos pocos meses enantes, y Garner ganó'l premiu con namái la metá de la temporada emitida. La serie caltúvose 5 temporaes n'antena hasta'l so fin el 22 de mayu de [[2006]]. Mientres esi tiempu, el sueldu de Jennifer xubió dende los 45.000 a los 150.000 dólares per episodiu, a la fin de la serie, y foi nomada cuatro veces consecutives a los Premios Globu d'Oru y a los [[Premios Emmy]]. En [[2005]] Garner ganó un [[premiu del Sindicatu d'Actores]] pola so interpretación na serie. En marzu de 2005 dirixe l'episodiu de la cuarta temporada de ''Alias'' tituláu “In Dreams”, que s'emitió en mayu. Mientres la temporada final de la serie, Garner figura nos creitos tamién como productora.

Tres l'ésitu de ''Alias'', Garner vuelve al mundu del cine con un pequeñu papel na película ''[[Catch Me If You Can]]'' de [[Steven Spielberg]], y actúa nel papel d'[[Elektra Natchios]] xunto a [[Ben Affleck]] na película d'aición ''[[Daredevil (película)|Daredevil]]'', adautación del [[Daredevil|cómic]] del mesmu nome. Dempués, l'actriz amosó'l so llau más risible na comedia romántica ''[[El Suañu de la mio Vida]]'', que foi un ésitu de taquilla y convirtióse nuna de les actrices meyor pagues y más importantes en [[Hollywood]], amás de favorecer la so repetición nel papel de Elektra na película derivada de ''Daredevil'', titulada tamién ''[[Elektra (película)|Elektra]]'', en 2005. Jennifer Garner ye conocida por interpretar les sos propies escenes de riesgu na pantalla, como s'afayó mientres la xira promocional de ''Elektra'', de la que tuvo que retirase al sufrir daños nel llombu mientres el rodaxe de la cuarta temporada de ''Alias''.&lt;ref&gt;Susman, G, &quot;[http://www.ew.com/ew/report/0,6115,1014529_1%7C%7C524946%7C0_0_,00.html Spy vs. Spine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081123010754/http://www.ew.com/ew/report/0,6115,1014529_1%7C%7C524946%7C0_0_,00.html |date=2008-11-23 }}&quot;. ''[[Entertainment Weekly]]''. January 6, 2005. Retrieved on December 12, 2006.&lt;/ref&gt;

Mientres la ceremonia d'entrega de los [[Premios Óscar|Premiu Óscar]] en 2006, Garner zarapicó col so vistíu, diseñáu por [[Michael Kors]], mientres la presentación del premiu a la meyor edición de soníu, provocando unu de los momentos más risonderos de la gala. Nun llegó a cayese, pero sí a perder l'equilibriu, lo que provocó'l plasmu de los asistentes hasta qu'ella mesma declaró enantes d'apurrir el premiu ente rises; «¡Faigo les mios propies escenes d'aición!».

=== 2006 - 2009 ===
[[Ficheru:Jennifer Garner TIFF, 2011.jpg|left|thumb|Jennifer Garner nel [[Festival Internacional de Cine de Toronto]] [[2011]].]]

''[[Catch and Release]]'', una comedia romántica, estrénase'l 26 de xineru de [[2007]]. Garner creó una compañía productora llamada Vandalia Films, que va producir la so primer película en 2007. L'actriz produz tamién les siguientes películes de la compañía, ''Sabbatical'' y ''Be with You''. Toma parte per primer vegada nun repartu coral en ''[[The Kingdom (película)|The Kingdom]]'', xunto con [[Jamie Foxx]], [[Jason Bateman]] y Ashraf Barhom. Los analistes de resultancies de taquilla comentaron que dicha eleición per parte de Garner foi un movimientu intelixente, una y bones los demás proyeutos con ella como protagonista principal yeren apuestes ventureres. Garner diba tamién a protagonizar la película ''Open Hearts'' de [[Zach Braff]], pero finalmente se descolgó del proyeutu col enfotu de pasar más tiempu cola so familia.

Garner actuó na comedia dramática ''[[Juno (película)|Juno]]'', del direutor [[Jason Reitman]], estrenada en [[2008]]. Tres la premiere de la película nel [[Festival de Cine de Toronto]], la revista [[Entertainment Weekly]] declaró'l papel de Garner como meyor actuación secundaria femenina del festival, diciendo “la estrella de ''Alias'' y ''The Kingdom'' nun patisca traseros nesta prestosa comedia. En llugar d'ello, como nueva esposa desesperada por adoptar, ye prestada, un pocu dura, y increíblemente tienra”.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://popwatch.ew.com/popwatch/2007/09/the-toroscars.html |títulu=Óscar Worthy Performances in Toronto |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080525094707/http://popwatch.ew.com/popwatch/2007/09/the-toroscars.html |fechaarchivu=2008-05-25 }}&lt;/ref&gt; ''Juno'' tuvo una gran acoyida y acaba ganando l'Óscar al meyor guión orixinal.

[[Ficheru:Jennifer_Garner_2013.jpg|thumb|Jennifer Garner en [[2013]].]]

En 2008, Garner vuelve apaecer como presentadora de los Óscars. Sicasí, pa Garner, esta parte de la ceremonia quedó de dalguna forma clisada nel alderique na prensa del día siguiente, alrodiu de la inesperada interrupción de la so entrevista na alfombra colorada por [[Gary Busey]], quien darréu s'esculpa públicamente pol incidente, acotando qu'a cencielles pretendía felicitar a [[Laura Linney]], quien taba siendo entrevistada al llau de Garner, y nun se dio cuenta de que taben siendo nesi momentu entrevistaes.&lt;ref&gt;[http://www.sfgate.com/cgi-binblogssfgate/detail?blogid=7&amp;entry_id=24501 Busey Apologizes for Óscar Red-Carpet Moment SFGate.com]&lt;/ref&gt; En [[2009]], Garner apaez nes películes ''[[The Ghosts of Girlfriends Past]]'' y ''[[The Invention of Lying (película)|The Invention of Lying]]''.

Garner actúa nel papel de Roxanne na obra ''[[Cyrano de Bergerac (obra)|Cyrano de Bergerac]]'', nel Teatru Richard Rodgers de [[Broadway]], dende'l 1 de payares de 2007, xunto con [[Kevin Kline]] nel papel de Cyrano. Este ye'l so debú en Broadway.&lt;ref&gt;[http://www.eonline.com/news/article/index.jsp?uuid=0y1hala7a1-38a1-43ef-8cf2-d5497636b457&amp;entry Y! News - Garner Has Nose for Broadway - Jennifer Garner | Kevin Kline&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; La obra taba orixinalmente entamada pa tar en cartel hasta'l 23 d'avientu de 2007, pero prorrogar hasta'l 6 de xineru de 2008 de resultes de la fuelga de tramoyistas de Broadway a finales de 2007.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://garnerwatch.com/more-changes-to-see-jen/jennifer-garner/2007/12/04/ |títulu=More Chances To See Jen! {{!}} GarnerWatch&lt;!-- Bot generated title --&gt; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090107064440/http://garnerwatch.com/more-changes-to-see-jen/jennifer-garner/2007/12/04/ |fechaarchivu=2009-01-07 }}&lt;/ref&gt; Gracies a esti papel, Garner ganó'l Premiu a l'Actriz Favorita del Públicu, nos Novenos Premios Añales de Broadway.com.&lt;ref&gt;[http://www.broadway.com/Xen/Buzz_Story.aspx?ci=566271 2008 Audience Award Winners Announced: Young Frankenstein Tops List of Fan Faves], broadway.com&lt;/ref&gt;

== Ingresos y estáu ==
Garner entró en 2005 na llista de la revista norteamericana ''[[Forbes]]'' &quot;Les 100 Celebridaes Más Poderoses&quot;, nel númberu 70. De xunu de 2004 a xunu de 2005 les sos ganancies envalórase en $ 14 millones, lo que-y supunxo figurar nel quintu llugar del ranking d'actrices meyor pagues, y octava, tres [[Cameron Diaz]], na clasificación de muyeres más poderoses.

Llogró unos $ 3 millones pol so primer papel principal en ''[[13 Going On 30]]''. L'actriz llogró entós dar un emburrión a los sos ingresos, llegando hasta los $ 5 millones por ''[[Elektra (película)|Elektra]]'' y una suma similar pa ''[[Catch and Release]]''. Axustó un salariu oficial de $ 7 millones por ''The Kingdom''. En llugar d'esixir un salariu de primera estrella pa la pequeña película independiente ''[[Juno (película)|Juno]]'', alcordó un porcentaxe sobre la recaldación en taquilla. Esti xestu de bona voluntá supúnxo-y llograr más de $ 8,5 millones, cuando la película convertir nun ésitu arrollador na taquilla.&lt;ref&gt;[http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=Juno.htm ''Juno'' at Box Office Mojo]&lt;/ref&gt;

== Vida personal ==
Garner esfruta cola [[gastronomía|cocina]], la [[xardinería]], l'[[escursionismu]] y el [[kickboxing]] (un hobby adquiríu mientres la preparación del so papel en ''[[Alias]]''). Caltién una estrecha amistá con [[Reese Witherspoon]] y tamién cola actriz Jean Louisa Kelly, quien entrevistó a Garner pa la edición de xunu de 2005 de la revista ''Self''.

N'avientu de 2005 Garner foi nomada por La Gaceta de Charleston-El Corréu Personaxe del Añu de Virxinia Occidental &quot;pola so dedicación, ética de trabayu y rol únicu como modelu a siguir y embaxadora de Virxinia Occidental&quot;.&lt;ref name=&quot;ambassador&quot;&gt;{{Cita web |url=http://wvgazette.com/section/News/2007122918 |títulu=Jennifer Garner: our ambassador to Hollywood |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080508003254/http://wvgazette.com/section/News/2007122918 |fechaarchivu=2008-05-08 }}&lt;/ref&gt;

Tien una perra Llabrador Golden Retriever llamada &quot;Martha Stewart&quot; (n'alcordanza de la personalidá televisiva del mesmu nome), qu'apaeció con ella na [[serie de televisión]] ''Martha'' el 24 de xineru de 2007.

=== Rellaciones ===

==== Scott Foley ====
El 19 d'ochobre del añu [[2000]] Garner casóse col actor [[Scott Foley]], al que conoció mientres el rodaxe de ''Felicity''. En dixebrándose de Foley en marzu de 2003, Garner solicita'l divorciu en mayu d'esi mesmu añu, alegando diferencies irreconciliables. Negando los rumores d'infidelidá, Foley aprofió que la razón de la so separación foi la creciente fama de Garner tres l'ésitu de ''Alias''. Igualmente, Garner adució que l'estilu de vida hollywoodiense de la pareya llevó-yos a la rotura del so matrimoniu y que &quot;realmente yeren víctimes de Hollywood&quot;. El divorciu ye oficial en mayu de 2004.

==== Michael Vartan ====
Garner ye conocida pola so discreción alrodiu de la so vida privada. Esto constátase na so rellación con Michael Vartan y con Ben Affleck. Mientres el cursu de la rellación col so compañeru de la serie ''Alias'' [[Michael Vartan]], nun fixo nenguna apaición pública con él, y nun confirmó la rellación hasta agostu de 2003. Jennifer Garner empieza a salir con [[Michael Vartan]] a mediaos de 2003, y a pesar de que los rumores de rotura empezaron en marzu de [[2004]], nun foi hasta agostu d'esi añu cuando Garner confirmó dicha rotura.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.moono.com/news/news00425.html Jennifer Garner and Michael Vartan]&quot;. ''Moono.com''. August 21, 2004. Retrieved on January 23, 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[http://www.askmen.com/gossip/jennifer-garner/garner-confirms-love-split.html Garner Confirms Love Split]&quot;. ''[[AskMen.com]]''. August 19, 2004. Retrieved on January 23, 2007.&lt;/ref&gt;

==== Ben Affleck ====
Dempués de la so rotura con Michael Vartan rellacionar col tamién actor norteamericanu [[Ben Affleck]] col que compartió cartelera na película ''[[Daredevil (película)|Daredevil]]''.

La rellación de Garner col so compañeru de repartu y co-protagonista en ''Daredevil'' [[Ben Affleck]], empecipiada en xunetu de 2004, foi tamién bien discreta. Pasaron meses primero que un paparazzi consiguiera llograr una semeya de los dos comos pareya. Les rellaciones públiques de dambes estrelles negaron la rellación, hasta la so apaición pública nun partíu de los Boston Red Sox. Cuando apaecieron rumores sobre l'embaranzu de Garner, tamién se producieron repitíes negatives sobre ello.

Nel 33 cumpleaños de Garner, Affleck propúnxo-y matrimoniu con un aniellu de diamantes de 4,5 quilates (900 mg), de Harry Winston, y la pareya casó'l 29 de xunu de [[2005]], nuna ceremonia sorpresa celebrada nel complexu turísticu Parrot Cay, nes islles Turk y Caicos. Finalmente, les sos rellaciones públiques confirmaron el matrimoniu y l'embaranzu. Ofició la ceremonia'l so compañeru de repartu en ''Alias'' [[Victor Garber]].

El so embaranzu foi incorporáu al argumentu de ''Alias'', amenorgándose'l númberu d'episodios de la temporada de los 22 primeramente previstos a 17, por que Garner pudiera acoyese a la baxa por maternidá. El 1 d'avientu de 2005 Jennifer Garner dio a lluz a la so primer fía, Violet Anne Affleck. El 17 de xunetu de 2008 el so compañeru de repartu en ''Alias'' Victor Garber confirmó que Garner y Affleck taben esperando'l so segundu fíu, y que Garner taba embarazada de tres meses. El [[6 de xineru]] de [[2009]] l'actriz dio a lluz a la so segunda fía, Seraphina Rose Elizabeth Affleck. El 22 d'agostu de 2011, Garner y Affleck anunciaron qu'esperaben un tercer fíu. El 27 de febreru de 2012 nació'l so tercer fíu, Samuel Garner Affleck.&lt;ref&gt;[https://www.elmundo.es/elmundo/gentes/fotos_gente/2009/01/07/index_1.html?a=2b3540bf2dfd6dbee001da7ead4670b2&amp;t=1231342113 Jennifer y Ben padres d'otra neña, Seraphina Rose Elizabeth]&lt;/ref&gt;

El 30 de Xunu de 2015 la pareya anuncia la so separación dempués de 10 años de matrimoniu.

== Premios ==
Jennifer Garner tien un [[Premios Globu d'Oru|Globu d'Oru]] ente otros 7 gallardones y foi nomada en 38 ocasiones en distintos certámenes y categoríes,&lt;ref group=&quot;Premios&quot;&gt;IMDb (n'inglés): {{Cita|Won Golden Globe. Another 7 wins &amp; 38 nomination}}&lt;/ref&gt; na so mayoría pola interpretación del personaxe que más premios y nominaciones dio-y hasta la fecha: [[Sydney Bristow]] de la serie [[Alias (serie)|Alias]].&lt;br /&gt;Amás del Globu d'Oru, dicha interpretación foi reconocida cola concesión d'otros siete premios ente los que destaquen el Saturn, el del Sindicatu d'Actores, el MTV Movie Award o'l Teen Choice Award, amás de munches otres nominaciones a lo llargo de la emisión de la serie: 4 al Globu d'Oru, 4 al Saturn, 4 al Emmy y delles al MTV y Satellite ente otros.&lt;ref group=&quot;Premios&quot;&gt;Nominaciones al Globu d'Oru de 2002 a 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;Premios&quot;&gt;Nominaciones al Saturn de 2003 a 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;Premios&quot;&gt;Nominaciones al Emmy de 2002 a 2005.&lt;/ref&gt;

Dalgunos de los sos trabayos reconocíos pola crítica, yá sea al traviés de gallardones, nominaciones o menciones, fueron la so interpretación de [[Elektra Natchios|''Elektra'']] nes películes [[Daredevil (película)|Daredevil]] (2003)&lt;ref group=&quot;Premios&quot;&gt;MTV Movie Awards, Teen Choice Awards; 2003&lt;/ref&gt; y la mesma [[Elektra (película)|Elektra]] (2005);&lt;ref group=&quot;Premios&quot;&gt;MTV Movie Awards, Teen Choice Awards; 2005&lt;/ref&gt; o la so participación en [[Juno (película)|Juno]],&lt;ref group=&quot;Premios&quot;&gt;Critic's Choice Awards (Repartu), Online Film Critics Society Awards; 2008&lt;/ref&gt; l'ésitu de 2007 del cine de baxu presupuestu sinón independiente.&lt;ref name=&quot;IMDbGlobal&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;GloboAlias&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IMDbAwards&quot; /&gt;

== Filmografía ==

=== Cine ===
{|{{tablaguapa}} style=&quot;font-size: 90%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; background: #f9f9f9;
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Añu
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Títulu
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Papel
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Notes
|-
| 1995
| ''Zoya''
| Sasha
| aka ''Danielle Steel's Zoya''
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|1996
| ''Harvest of Fire''
| Sarah Troyer
| Película pa TV
|-
| ''Dead Man's Walk''
| Clara Forsythe
| aka ''Larry McMurtry's Dead Man's Walk''
|-
| rowspan=&quot;6&quot;|1997
| ''In Harm's Way''
| Kelly
|
|-
| ''The Player''
| Celia Levison
| Película pa TV
|-
| ''Rose Hill''
| Mary Rose Clayborne
| Película pa TV
|-
| ''[[Deconstructing Harry]]''
| Muyer nel elevador
|
|-
| ''Washington Square''
| Marian Almond
|
|-
| ''Mr. Magoo (película)''
| Stacey Sampanahodrita
|
|-
| 1998
| ''1999''
| Annabell
|
|-
| 1999
| ''[[Aftershock: Earthquake in New York]]''
| Diane Agostini
|
|-
| 2000
| ''[[Dude, Where's My Car?]]''
| Wanda
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|2001
| ''[[Pearl Harbor (película)|Pearl Harbor]]''
| Enfermero Sandra |
aka ''Pearl Harbour''
|-
| ''Rennie's Landing''
| Kiley Bradshaw
| aka ''Pearl Harbour''
|-
| 2002
| ''[[Catch Me If You Can]]''
| Cheryl Ann
| Caméu
|-
| 2003
| ''[[Daredevil (película)|Daredevil]]''
| Elektra Natchios
|
|-
| 2004
| ''[[13 Going On 30]]''
| Jenna Rink
|
|-
| 2005
| ''[[Elektra (película)|Elektra]]''
| Elektra Natchios
|
|-
| 2006
| ''[[Catch and Release]]''
| Gray
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|2007
| ''[[The Kingdom (película)|The Kingdom]]''
| Janet Mayes
| aka ''Operation: Kingdom''
|-
| ''[[Juno (película)|Juno]]''
| Vanessa Loring
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot;|2009
| ''[[The Ghosts of Girlfriends Past]]''
| Jenny Parotti
|
|-
| '' [[The Invention of Lying (película)|The Invention of Lying]]''
| Anna |

|-
| ''Be with You''
| Alice
|
|-
| 2010
| ''[[Valentine's Day (película)|Valentine's Day]]''
| Julia Fitzpatrick
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|2011
| ''[[Arthur (película de 2011)|Arthur]]''
| Susan
|
|-
| '' [[Butter]]''
| Laura Pickler
|
|-
| 2012
| ''[[La estraña vida de Timothy Green]]''
| Cindy Green
|
|-
| 2013
| ''[[Dallas Buyers Club]]''
| Dra. Eve Saks
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|2014
| ''[[Draft Day]]''
| Ali
|
|-
| ''[[Alexander and the Terrible, Horrible, Non Good, Very Bad Day (película)|Alexander and the Terrible, Horrible, Non Good, Very Bad Day]]''
| Kelly
|
|}

=== Series de televisión ===
{|{{tablaguapa}} style=&quot;font-size: 90%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; background: #f9f9f9;
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Añu
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Títulu
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Papel
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Notes
|-
| 1998 || ''Significant Others'' || Nell Nell || Seis episodios
|-

| 1999–2002 || ''Time of Your Life'' || Romy Sullivan || diecinueve episodios
|-

| 2001–2006 || ''[[Alias]]'' || [[Sydney Bristow]] || Papel principal; 105 episodios
|}

=== Apaiciones en televisión ===
{|{{tablaguapa}} style=&quot;font-size: 90%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; background: #f9f9f9;
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Añu
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Títulu
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Papel
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Notes
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |1996
| ''Swift Justice''
| Allison
| un episodiu - Non Holds Barréi
|-

| ''[[Law &amp; Order]]''
| Jaime |
un episodiu - Aftershock
|-
| ''[[Spin City]]''
| Becky
| un episodiu - The Competition
|-
| 1998
| ''[[Fantasy Island]]''
| Sally
| un episodiu - Dreams
|-
| 1998–2002
| ''[[Felicity]]''
| Hannah Bibb
| tres episodios: &quot;The Power of the Ex&quot;, &quot;The Fugue&quot;, &quot;Thanksgiving&quot;
|-
| 1999
| ''[[The Pretender]]''
| Billie H. Vaughn
| 1 episodiu
|-

| 2013
| ''[[Martha Speks]]''
| Jennifer Garner
| 1 episodiu
|}

=== Video xuego ===
{|{{tablaguapa}} style=&quot;font-size: 90%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; background: #f9f9f9;
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Añu
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Títulu
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Papel
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Notes
|-
| 2004
| ''[[Alias]]''
| [[Sydney Bristow]]
| aka ''Alias: Underground''
|}

=== Productora ===
{|{{tablaguapa}} style=&quot;font-size: 90%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; background: #f9f9f9;
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Añu
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Títulu
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Papel
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Notes
|-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;|2009
| ''Sabbatical''
| Productora |
''Pre-Producción''
|-
| ''Be With You''
| Co-Productora |
''Anunciada''
|-
| 2005–2006
| ''[[Alias]]''
| Productora |
17 Episodios
|}

== Notes ==
{{llistaref|grupu=&quot;Premios&quot;}}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces persona}}

{{NF|1972||Garner, Jennifer}}
[[Categoría:Actores y actrices de Texas]]
[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Productores de televisión d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Ganadores del Globu d'Oru a la meyor actriz dramática (televisión)]]
[[Categoría:Persones de Houston]]</text>
      <sha1>45x9tzzifumrbwd6i77v0suedd7nyn7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jake Goldberg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56707</id>
    <revision>
      <id>4488250</id>
      <parentid>4147232</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:57:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2267" sha1="q6y44ju9sey9t5l2zy1c9p53laryj4w" xml:space="preserve">{{Tradubot|Jake Goldberg}}
{{persona}}
{{Intro bio}} Ye conocíu pol so papel de ''Greg Feder'' en [[Son como neños]] y [[Son como neños 2]].

== Carrera ==
En [[2008]] tuvo actuación nel episodiu ''Unorthodox'' de la serie [[Law &amp; Order: Special Victims Unit]], sol papel de ''Adam Trembley''. Fixo la voz de ''Pablo'' nel programa infantil [[The Backyardigans]] nes temporaes 2, 3 y 4. En [[2009]] interpretó a Connor nun episodiu de la serie [[30 Rock]]. En [[2010]] apaeció na película [[Grown Ups]] interpretando a ''Greg Feder'', fíu de Lenny Feder ([[Adam Sandler]]).

El [[15 de xineru]] de [[2014]] foi nomáu a los [[Premios Golden Raspberry]], xunto a tol repartu de [[Grown Ups 2]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://insidemovies.ew.com/2014/01/15/razzie-nominations-2014/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141016192522/http://insidemovies.ew.com/2014/01/15/razzie-nominations-2014/ |fechaarchivu=2014-10-16 }}&lt;/ref&gt;

== Vida privada ==
Nació en [[Nueva York]], y vivió mientres cinco años n'[[Israel]]. Anguaño vive en [[Chappaqua]] onde asisti al [[w:en:Horace Greeley High School|Horace Greeley High School]]. Goldberg xuega [[baloncestu]] y [[fútbol|fútbol soccer]].

== Filmografía ==
{| class=wikitable
|-
! Añu !! Títulu !! Papel !! Notes
|-
| 2006 || ''[[The Backyardigans]]'' || Voces adicionales || Programa infantil (Episodiu &quot;Samurai Pie&quot;)
|-
| 2008 || ''[[Law &amp; Order: Special Victims Unit]]'' || Adam Trembley || Serie de televisión (Episodiu &quot;Unorthodox&quot;)
|-
| 2008 || ''[[The Backyardigans]]'' || Pablo || Programa infantil (temporaes 2–4)
|-
| 2009 || ''[[30 Rock]]'' || Connor || Serie de televisión (Episodiu &quot;Jackie Jormp-Jomp&quot;)
|-
| 2010 || ''[[Choose]]'' || Young Scarlip ||
|-
| 2010 || ''[[Grown Ups]]'' || Greg Feder ||
|-
| 2011 || ''[[The Upside Down Show]]'' || ||
|-
| 2013 || ''[[Grown Ups 2]]'' || Greg Feder ||Nominación - [[Premios Golden Raspberry]]
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{IMDb|2326353}}

{{NF|1996||Goldberg, Jake}}

[[Categoría:Persones de Nueva York]]
[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Actores y actrices de doblaxe d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]</text>
      <sha1>q6y44ju9sey9t5l2zy1c9p53laryj4w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Coleen Gray</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56773</id>
    <revision>
      <id>4488354</id>
      <parentid>4337873</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:18:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4331" sha1="4iol5atpy9yp8ge3rglc53eieo5zkrl" xml:space="preserve">{{Tradubot|Coleen Gray}}
{{persona}}
'''Doris Bernice Jensen''', más conocida como '''Coleen Gray''' {{nym}}, foi una actriz d'[[Estaos Xuníos]].&lt;ref&gt;{{cita web |url =http://www.hollywoodreporter.com/news/coleen-gray-dead-kiss-death-812916 |títulu =Coleen Gray, Star of 'Kiss of Death' and 'Nightmare Alley' |autor = hollywoodreporter|ubicación =Estaos Xuníos|fecha =8 de marzu de 2015 |fechaaccesu = 4 d'agostu de 2015|idioma = inglés}}&lt;/ref&gt;

== Entamu ==
Nació sol nome de Doris Bernice Jensen el [[23 d'ochobre]] de [[1922]] en [[Staplehurst (Nebraska)|Staplehurst]], [[Nebraska]]. Foi la fía d'un llabrador. Dempués de que se graduara de la [[educación secundaria]], estudió arte dramático na [[Universidá Hamline]], de la cual graduóse con honores y recibió un [[Bachelor of Arts]]. Depués decidió viaxar a [[California]]. Cuando llegó a [[La Jolla]] llogró un emplegu como camarera nun restorán, dempués de delles selmanes ende, camudar a [[Los Angeles]] ya inscribióse na [[Universidá de California]]. Ella tamién trabayó na biblioteca de la escuela y nun [[YWCA]] mientres estudiaba la universidá.

== Teatru ==
Tuvo papeles principales nes producciones teatrales de Los Angeles ''Letters to Lucerne'' y ''Brief Music'', que ganaron el so contratu cola compañía d'Estaos Xuníos [[20th Century Fox]] en 1944.

== Películes ==
[[Ficheru:Coleen Gray in Kansas City Confidential.jpg|thumb|left|Coleen Gray en 1952.]]
Dempués d'interpretar un pequeñu papel nel filme musical ''[[State Fair]]'' (1945), embarazóse y de volao dexó de trabayar, namái pa tornar un añu dempués como l'interés amorosu del personaxe interpretáu por [[John Wayne]] en ''[[Ríu Colorado (película)|Ríu Colorado]]'' (1948). Gray apaeció en 2 películes del [[cine negru]] en ''[[El besu de la muerte (película de 1947)|El besu de la muerte]]'' como esposa del exconvicto [[Victor Mature]] y como'l blancu de [[Richard Widmark]]; y en ''[[Nightmare Alley]]'' como la esposa carnival performer, de [[Tyrone Power]], &quot;Electra&quot;.

== Televisión ==
Dende la década de 1950, Gray apaeció como estrella convidada n'episodios de series de televisión tales como ''[[Four Star Playhouse]]'', ''[[Maverick (serie de televisión)|Maverick]]'', ''[[Alfred Hitchcock Presents]]'', ''[[Perry Mason]]'', ''[[Mister Ed]]'', ''[[Rawhide]]'' en 1962 nel episodiu &quot;The Devil and the Deep Blue&quot; como Helen Wade, ''[[77 Sunset Strip]]'', ''[[Bonanza]]'', ''[[The Deputy]]'', ''[[Have Gun – Will Travel]]'', ''[[The Dakotas]]'', ''[[Family Affair]]'', ''[[Ironside (serie de televisión)|Ironside]]'', ''[[Audacia ye'l xuegu]]'' y ''[[Branded]]''.

== Vida privada ==
Gray casóse col guionista Rodney Amateau el 10 d'agostu de 1945, divorciáronse'l 11 de febreru de 1949, y tuvo una fía Susan (nacida en 1946). El so segundu home foi William Clymer Bidlack, un executivu de l'aviación. Ellos casaron el 14 de xunetu de 1953, hasta la muerte d'él en 1978, fueron padres d'un fíu, Bruce Robin Bidlack (nacíu en 1954).

En 1979, Gray casóse con Joseph Fritz Zeiser, permanecieron xuntos hasta la muerte d'él en marzu de 2012. Ellos tuvieron vixentes cola [[organización ensin ánimu d'arriquecimientu]], Prison Fellowship fundada en 1976 por [[Charles Colson]], un delincuente convicto nel [[Escándalu Watergate]].

== Fallecimientu ==
Gray finó'l 3 d'agostu de 2015, a los 92 años en Los Angeles, California por causes naturales.

== Filmografía ==
[[Ficheru:Glenn_Langan-Coleen_Gray_in_Fury_at_Furnace_Creek.JPG|thumb|Coleen Gray y Glenn Langan]]
* 1947, ''[[El besu de la muerte (película de 1947)|El besu de la muerte]]''
* 1947, ''Nightmare Alley''
* 1948, ''Fury at Furnace Creek''
* 1948, [[Ríu Colorado (película)|Ríu Colorado]]
* 1949, ''Sand''
* 1950, ''Father Is a Bachelor''
* 1950, ''Riding High''
* 1951, ''I'll Get You for This''
* 1952, ''Kansas City Confidential''
* 1953, ''Sabre Jet''
* 1956, ''[[The Killing (película)|The Killing]]''
* 1956, ''Town Tamer''
* 1957, ''Cielu de cobre''
* 1957, ''The Vampire''
* 1960, ''The Leech Woman''
* 1985, ''Cry from the Mountain''

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons|Category:Coleen Gray|Coleen Gray}}

{{NF|1922|2015|Gray, Coleen}}

[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Persones de Nebraska]]</text>
      <sha1>4iol5atpy9yp8ge3rglc53eieo5zkrl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jake Gyllenhaal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56838</id>
    <revision>
      <id>4488251</id>
      <parentid>4351963</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:59:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 14 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46155" sha1="pob9r22ff8gz0mq8brr0tjxxz9pe77s" xml:space="preserve">{{Tradubot|Jake Gyllenhaal}}

{{persona}}
'''Jacob''' «'''Jake'''» '''Benjamin Gyllenhaal''', —pron. {{AFI|/ˈdʒɪlənhɔːl/}}— {{nym}} ye un [[actor]] y [[productor de cine]] d'[[Estaos Xuníos]], fíu del [[Direutor de cine|direutor]] Stephen Gyllenhaal y de la [[guionista]] Naomi Foner.&lt;ref name = &quot;Jakesprogress&quot; /&gt; Gyllenhaal empezó a actuar a la edá de diez años. El so primer papel protagonista foi na película ''[[October Sky]]'' (1999), a la cual siguiéron-y la [[Cine independiente|película independiente]] [[Película de cultu|de cultu]] ''[[Donnie Darko]]'', na que daba vida a un adolescente con problemes psicolóxicos y na que compartía repartida cola actriz [[Maggie Gyllenhaal]], la so hermana na cinta y na vida real, y ''[[The Day After Tomorrow]]'' ([[2004]]), una película de la tema catastrófica del [[enfriamientu global]] que supunxo'l so debú nel cine de gran presupuestu y nel qu'interpretaba a un estudiante, fíu de [[Dennis Quaid]]. [[2005]] foi de xuru l'añu de la so consagración como actor ante'l gran públicu, gracies a la so interpretación d'un [[United States Marine Corps|marine]] atayáu en ''[[Jarhead]]'' y, sobremanera, al personaxe del vaqueru Jack Twist en ''[[Brokeback Mountain]]'', d'[[Ang Lee]], onde compartía protagonismu xunto a [[Heath Ledger]]. El trabayu de Gyllenhaal, al igual que'l de Ledger, foi aclamáu pola crítica, que yá nel so día allabara la so interpretación en ''Donnie Darko''.&lt;ref name=&quot; The one Jake: why Gyllenhaal spells success&quot; /&gt;
Gyllenhaal convirtióse nun activista políticu, promoviendo diverses causes polítiques y sociales. Nos últimos años, apaeció na [[publicidá]] de la campaña [[Rock the Vote]], emprestó públicamente'l so sofitu al [[Partíu Demócrata de los Estaos Xuníos]] nes [[Eleiciones presidenciales d'Estaos Xuníos de 2004|eleiciones de 2004]] y hai promovíu distintes causes [[ambiente|ambiental]] y en favor de la [[Unión Americana poles Llibertaes Civiles]].&lt;ref name=&quot;unión&quot; /&gt;

== Primeros años de vida y educación ==
Gyllenhaal nació en [[Los Angeles]], [[California]], fíu del [[direutor de cine]] [[Stephen Gyllenhaal]] y la productora de cine y guionista [[Naomi Foner Gyllenhaal|Naomi Foner]] ([[Nomes de nacencia y de matrimoniu|como soltera]] Achs).&lt;ref name = &quot;Jakesprogress&quot; /&gt; [[Maggie Gyllenhaal]], la so hermana mayor, ye tamién actriz, ya interpretó a la so hermana na película de ''[[Donnie Darko]]''. El padre de Gyllenhaal foi criáu na relixón [[Emanuel Swedenborg|swedenborgianista]] y ye descendiente de rusos, letones, ingleses y de la familia de la [[nobleza]] [[Suecia|sueca]] [[familia Gyllenhaal|Gyllenhaal]]. El so últimu ancestru nativu suecu foi'l so trastatarabuelo, Anders [[Leonard Gyllenhaal]].&lt;ref&gt;Bloom, Nate (11 de xunu de 2004) [http://wc.rootsweb.ancestry.com/cgi-bin/igm.cgi?op=GET&amp;db=arc150&amp;id=I098841 Rootsweb.com]. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt; La madre de Jake Gyllenhaal provién d'una familia [[xudía]] de la ciudá de [[Nueva York (ciudá)|Nueva York]]. La celebración [[Benei Mitzvá]] de Gyllenhaal asocedió nun abellugu pa persones ensin llar porque los sos padres quixeron inculcarle un sentimientu de gratitud por el so estilu de vida privilexáu.&lt;ref&gt;Contact Music (6 de payares de 2005), [http://www.contusic.com/new/xmlfeed.nsf/mndwebpages/gyllenhaals%20homeless%20shelter%20chigre-mitzvah &quot;Gyllenhaal's Homeless Shelter Bar-Mitzvah&quot;]. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt; Gyllenhaal dixo que se considera a sí mesmu &quot;más [[xudíu]] que cualesquier otra cosa&quot;.&lt;ref&gt;Bloom, Nate (11 de xunu de 2004), [http://www.jewishsf.com/content/2-0-/module/displaystory/story_id/22714/edition_id/455/format/html/displaystory.html &quot;Celebrity Jews&quot;], ''Jewish News Weekly''. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt; Los padres de Gyllenhaal aportunaron en que trabayara nel branu por que se caltuviera a sigo mesmu. Mientres esi tiempu trabayó como [[salvavides]] y [[Camareru|ayudante de camareru]] nun restorán empobináu por un amigu de la so familia.&lt;ref name = &quot;HornInterview&quot; /&gt;

== Carrera como actor ==
=== Primeros años de carrera ===
[[Ficheru:Low Library Columbia University 8-11-06.jpg|200px|thumb|Jake Gyllenhaal estudió por un tiempu na [[Universidá de Columbia]]; dexó d'asistir a ella porque decidió concentrase na actuación. Fotografía de Low Memorial Library, biblioteca de dicha escuela.]]
Mientres la so infancia, Gyllenhaal tuvo una esposición regular al cine, por cuenta de que la so familia taba bien venceyada a la industria. A los once años d'edá fixo'l so debú como actor interpretando al fíu de [[Billy Crystal]] na [[película de comedia]] de [[1991]] ''[[City Slickers]]''. Los sos padres nun-y dexaron apaecer na película de 1992 ''The Mighty Ducks'' porque la producción riquía que Jake dexara'l so llar por dos meses.&lt;ref name=&quot;Jakesprogress&quot;&gt;Schruers, Fred (30 d'ochobre de 2005), [http://www.guardian.co.uk/film/2005/oct/30/awardsandprizes.oscars2006 &quot;Jake's progress&quot;],''The Guardian''. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt; N'años vivientes, los sos padres dexáron-y participar en pruebes de ''[[casting]]'' pa distintos papeles, pero regularmente refugaben que'l so fíu aceptara'l papel en casu de resultar electu.&lt;ref name=&quot;HornInterview&quot;&gt;Horn, Steven (2004), [http://movies.ign.com/articles/519/519613p1.html &quot;Interview with Jake Gyllenhaal&quot;], ''Ign.com''. Consultáu'l 16 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt; Contrariamente, tuvo la oportunidá d'apaecer en delles ocasiones en delles de les películes del so padre. Apaeció nel filme de [[1993]] ''[[A Dangerous Woman]]'' (al pie de la so hermana Maggie); en &quot;Bop Gun&quot;, un episodiu de la serie ''[[Homicide: Life on the Street]]'', en [[1994]], y na comedia de [[1998]] ''[[Homegrown]]''. Al pie de Maggie Gyllenhaall y la so madre apaeció en dos episodios de ''Molto Mario'', un programa de cocina italianu de la canal [[Food Network]]. Antes del so últimu añu na escuela secundaria, la única película non dirixida pol so padre onde a Gyllenhaal dióse-y permisu p'actuar foi na cinta de [[1993]] ''Josh and S.A.M.'', una pocu conocida aventura infantil.&lt;ref&gt;Wills, Dominic (2006), [http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/jake_gyllenhaal_biog/4 &quot;Jake Gyllenhaal biography&quot;], ''Tiscali.com'', páxina 4. Consultáu'l 16 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt;

Graduóse na escuela de [[Harvard-Westlake]] en [[Los Angeles]] en [[1998]], y dempués asistió a la [[Universidá de Columbia]], onde la so hermana cursaba'l nivel cimeru y de la cual la so madre habíase graduáu, pa estudiar [[relixones orientales]] y [[filosofía]]. Abandonó la universidá dos años dempués pa poder concentrase na actuación, anque espresó la so intención de terminar la so llicenciatura.&lt;ref name=&quot;Jakesprogress&quot; /&gt; El primer papel protagonista de Gyllenhaal asocedió en ''[[October Sky]]'', una adautación de l'[[autobiografía]] de [[Homer Hickam]] ''Rocket Boys'', dirixida por [[Joe Johnston]], onde interpretó a un mozu de [[Virxinia Occidental]] que trata de ganar una beca de ciencia p'asina evitar convertise nun mineru de carbón. La película recaldó [[dólar|$]]32 millones y describióse en ''Sacramento News and Review'' como la &quot;interpretación revelación&quot; de Gyllenhaal.&lt;ref&gt;Wills, Dominic (2006), [http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/jake_gyllenhaal_biog/5 &quot;Jake Gyllenhaal biography&quot;], ''Tiscali.com'', páxina 5. Consultáu'l 16 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Halverson, Mark (1998), [http://www.rottentomatoes.com/m/october_sky/articles/167357/a_breakout_performance_by_jake_gyllenhaal October Sky review], ''News &amp; Review''. Consultáu'l 21 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt;

=== De ''Donnie Darko'' al teatru de Londres ===
''[[Donnie Darko]]'', la segunda película de gran presupuestu de Gyllenhaal, nun foi un [[taquilla|éxito de taquilla]] tres el so estrenu en [[2001]], sicasí, a la fin, convirtióse una [[película de cultu]].&lt;ref&gt;Snider, Mike (2 de febreru de 2005), [http://www.usatoday.com/life/movies/news/2005-02-14-dvd-donnie-darko_x.htm &quot;'Darko' takes a long, strange trip&quot;],''USA Today''. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt; La cinta, dirixida por [[Richard Kelly]], allugar nel añu [[1988]] y presenta a Gyllenhaal como un mozu adolescente problemáticu que, dempués d'escapar de la muerte por bien pocu, esperimenta visiones d'un coneyu de 6 pies (1,8 m) d'altor llamáu Frank, quien-y diz que'l mundu ta llegando al so fin. La interpretación de Gyllenhaal foi perbién recibida poles crítiques. Gary Mairs, de culturevulture.net, afirmó que «Gyllenhaal remana'l trucu difícil de paecer tantu una persona selemente normal como una fondamente alteriada, frecuentemente dientro d'una mesma escena».&lt;ref&gt;Kois, Dan (23 de xunetu de 2004), [http://dir.salon.com/story/ent/movies/feature/2004/07/23/darko/index.html?pn=1 &quot;Everything you were afraid to ask about &quot;Donnie Darko&quot;&quot;],''Salon.com''. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mairs, Gary, {{cita web |url=http://www.culturevulture.net/Movies3/DonnyDarko.htm |títulu= Donnie Darko review |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060615103304/http://culturevulture.net/Movies3/DonnyDarko.htm |fechaarchivu=15 de xunu de 2006}},''CultureVulture.net''. Consultáu'l 21 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt;

Dempués del ésitu críticu de ''Donnie Darko'', el siguiente papel de Gyllenhaal foi'l personaxe principal de ''[[Highway (película)|Highway]]'', una película de [[2002]] inorada pola audiencia ya igualmente polos críticos. La so actuación describióse por un críticu como «tonta, clixé y [[direutamente pa video|direuta pa video]]».&lt;ref&gt;Wills, Dominic (2006), [http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/jake_gyllenhaal_biog/7 &quot;Jake Gyllenhaal biography&quot;], ''Tiscali.com'', páxina 7. Consultáu'l 16 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt; Sicasí, llogró una mayor fama al protagonizar al llau de [[Jennifer Aniston]] la película ''[[The Good Girl]]'', que'l so estrenu mundial asocedió en 2002, nel [[Festival de Cine de Sundance]]; coles mesmes protagonizó ''[[Lovely &amp; Amazing]]'' con [[Catherine Keener]].&lt;ref&gt;Hubbell, Anne (16 de xineru de 2002), [http://archives.cnn.com/2002/SHOWBIZ/Movies/01/16/sun.white/ &quot;Direutor, writer talk about 'The Good Girl'&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060922212740/http://archives.cnn.com/2002/SHOWBIZ/Movies/01/16/sun.white/ |date=2006-09-22 }}, CNN Entertainment. Consultáu'l 16 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt; En dambes películes caracterizó a un inestable personaxe qu'empieza una aventura temeraria con una muyer mayor d'edá. Dempués, Gyllenhaal describió al so personaxe como un &quot;adolescente en plenu cambéu&quot;.&lt;ref&gt;Michael, David (21 d'ochobre de 2002), [https://www.bbc.co.uk/films/2002/10/21/jake_gyllenhaal_donnie_darko_interview.shtml BBC Films]. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt; Dempués protagonizó la [[comedia romántica]] de [[Touchstone Pictures]] ''[[Bubble Boy]]'', que basóse bien pocu na historia homónima de [[David Vetter]]. La película retrata les aventures del personaxe que da títulu a la película, este escuerre al amor de la so vida primero que'l mesmu cásese col home equivocáu.&lt;ref&gt;Gonzalez, Ed (2001), [http://www.slantmagazine.com/film/film_review.asp?ID=71 ''Slant Magazine'' review]. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt; La película resultó fuertemente criticada pola [[Crítica cinematográfica|prensa especializada]] y calificar como una otomía de mal gustu, caótica y tonta».&lt;ref&gt;Swietek, Frank, [http://www.oneguysopinion.com/Review.php?ID=434 Bubble Boy Review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071010140336/http://www.oneguysopinion.com/Review.php?ID=434 |date=2007-10-10 }}, oneguysopinion.com. Consultáu'l 21 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt;

Siguíu de ''Bubble Boy'', protagonizó xunto a [[Dustin Hoffman]], [[Susan Sarandon]] y [[Ellen Pompeo]] la película ''[[Moonlight Mile]]'', interpretando a un mozu que s'enfrenta a la muerte de la so novia y la congoja de los sos padres. La historia, que recibió crítiques variaes,&lt;ref&gt;[http://www.rottentomatoes.com/m/moonlight_mile/ RottenTomatoes.com compilation of critical reviews]. Consultáu'l 21 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt; ta llibremente basada nes esperiencies personales del escritor y direutor [[Brad Silberling]], tres l'asesinatu de la so pareya, Rebecca Schaeffer.&lt;ref&gt;Murray, Rebecca (2006), [http://movies.about.com/library/weekly/aa092502a.htm &quot;Jake Gyllenhaal and Brad Silberling Talk About &quot;Moonlight Mile&quot;&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607035416/http://movies.about.com/library/weekly/aa092502a.htm |date=2011-06-07 }}, ''About.com''. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt;

Casi foi contratáu pa interpretar a [[Spider-Man]] en ''[[Spider-Man 2]]'', por cuenta de la esmolición del direutor [[Sam Raimi]] pola salú del actor principal y orixinal de ''[[Spider-Man (película)|Spider-Man]]'', [[Tobey Maguire]].&lt;ref&gt;Otto, Jeff. &quot;[http://movies.ign.com/articles/430/430006p1.html An Interview with Tobey Maguire.]&quot; ''IGN'', 23 de xunetu de 2003. Consultáu'l 14 d'agostu de 2007.&lt;/ref&gt; Sicasí, Maguire recuperóse, polo que la secuela rodar ensin Gyllenhaal.&lt;ref&gt;Morales, Wilson (xunu de 2004), [http://www.blackfilm.com/20040625/features/samraimi.shtml &quot;Spiderman 2: An Interview with Sam Raimi&quot;], Blackfilm.com. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt; Nel so llugar, protagonizó la producción de gran presupuestu ''[[The Day After Tomorrow]]'' en 2004, coprotagonizada por [[Dennis Quaid]], quien interpretó al padre de Gyllenhaal.&lt;ref&gt;Mottram, James (12 de mayu de 2004), [https://www.bbc.co.uk/films/2004/05/12/jake_gyllenhaal_day_after_tomorrow_interview.shtml BBC Film]. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jakesprogress&quot; /&gt;

Nel so debú teatral, protagonizó la renacencia de [[Kenneth Lonergan]], ''[[This is Our Youth]]'', nel escenariu de [[Londres]].&lt;ref&gt;Billington, Michael (18 de marzu de 2002), [http://www.guardian.co.uk/stage/2002/mar/18/theatre.artsfeatures This Is Our Youth review], ''The Guardian''. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt; Al respeutu, l'actor dixo: «Cada actor que llegué a almirar fixo apaiciones nel teatru, asina que supi que yo tamién debía de faer un intentu».&lt;ref&gt;Gritten, David (13 d'abril de 2002), [http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2002/04/13/btgrit13.xml &quot;Fast growing up to be famous&quot;], ''The Telegraph''. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt; La obra, que foi una sensación crítica nel [[teatru de Broadway]], presentar por ocho selmanes nel [[Teatros del West End|West End]]. Gyllenhaal recibió crítiques favorables y el [[premiu Evening Standard Theatre]] na categoría &quot;Próxima estrella sobresaliente&quot;.&lt;ref&gt;Loveridge, Lizzie (marzu de 2002), [http://www.curtainup.com/thisisouryouthlond.html &quot;A CurtainUp London Review: This is Our Youth&quot;], CurtainUp.com. Consultáu'l 21 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Albemarle-London, [https://web.archive.org/web/20061023103112/www.albemarle-london.com/awards/AwardWinners.php?Award_Type=Evening+Standard+Awards&amp;Year=2002 Albemarle]. Consultáu'l 21 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt;

=== ''Brokeback Mountain'' y otres actuaciones ===
El [[2005]] foi un añu prolíficu pa Gyllenhaal, yá que protagonizó les películes perbién recibíes pola crítica ''[[Proof (película)|Proof]]'', ''[[Jarhead]]'' y ''[[Brokeback Mountain]]''. En ''Proof'', trabayando xunto a [[Gwyneth Paltrow]] y [[Anthony Hopkins]], interpretó a un estudiante graduáu de matemátiques que trata de convencer al personaxe de Paltrow de publicar una revolucionaria [[demostración matemática|prueba]] a un problema esconcertante de la comunidá de los matemáticos. En ''Jarhead'', concentrar nuna actuación contraria al so estilu &quot;sensible anque venáu&quot; avezáu al amosar un tipu d'agresividá masculina como un violentu [[United States Marine Corps|marín d'Estaos Xuníos]] mientres la primer [[Guerra del Golfu]]. Tamién fixo una prueba de ''casting'' pa encarnar a [[Batman]] para unu de los mayores ésitos de taquilla, ''[[Batman Begins]]'',&lt;ref&gt;Silverman, Stephen M. [http://www.people.com/people/article/0,,626747,00.html Jake Gyllenhaal: The New Batman?], ''[[People]]'', 3 de setiembre de 2003. Consultáu'l 14 d'avientu de 2009.&lt;/ref&gt; y, anque tuvo a puntu de consiguir el papel,&lt;ref&gt;Jeff Otto (27 de febreru de 2004), [http://movies.ign.com/articles/495/495335p1.html David S. Goyer Talks ''Batman'', ''Iron Man'', Comics and More], [[IGN (sitiu web)|IGN]]. Consultáu'l 18 d'avientu de 2009.&lt;/ref&gt; finalmente [[Christian Bale]] resultó ser l'escoyíu pa dar vida al personaxe.

En ''Brokeback Mountain'', l'actor&lt;ref name=&quot; The one Jake: why Gyllenhaal spells success&quot;&gt;Hiscock, John (12 d'avientu de 2005), [http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2005/12/10/bfgyllen10.xml &quot; The one Jake: why Gyllenhaal spells success&quot;],''The Telegraph''. Consultáu'l 6 de payares de 2006.&lt;/ref&gt; y [[Heath Ledger]] interpreten a dos nuevos que se conocen como pregueros d'oveyes y comprométense nuna [[rellación sexual]] qu'empieza nel branu de [[1963]] y sigue hasta la muerte del personaxe de Gyllenhaal, en [[1981]]. Frecuentemente, la película yera acomuñada cola frase taquigráfica &quot;la película del vaqueru homosexual&quot;,&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.indyweek.com/gyrobase/Content?oid=oid%3A27050|nome=Godfrey|apellíu=Cheshire|editorial=The Independent Weekly|títulu=Somewhere over the rainbow|fecha=4 de xineru de 2006|fechaaccesu=7 de setiembre de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160110164519/http://www.indyweek.com/gyrobase/Content?oid=oid%3A27050|fechaarchivu=2016-01-10}}&lt;/ref&gt; anque hubo opiniones distintes alrodiu de la [[orientación sexual]] de los personaxes. La película ganó'l premiu [[Golden Lion]] nel [[Festival Internacional de Cine de Venecia]]. Amás, llegó a ganar cuatro [[Globos d'Oru]], cuatro premios de l'[[Academia Británica de les Artes Cinematográfiques y de la Televisión|Academia Británica de les Artes Cinematográfiques y de la Televisión (BAFTA)]], y trés [[Premios Óscar|Premiu Óscar]]. De la mesma nomáu a un premiu Óscar na categoría de &quot;[[Óscar al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]]&quot; pola so actuación, que perdió frente a [[George Clooney]] por ''[[Syriana]]''. Tamién se fixo acreedor al BAFTA por &quot;meyor actor de repartu&quot; pol mesmu papel y recibió una nominación nel mesmu rubro, xunto con otra por &quot;meyor película&quot; pol [[Sindicatu d'Actores]]. Tamién, por ''Brokeback Mountain'', Ledger y él ganaron un [[MTV Movie Awards 2006|Premiu MTV]] por &quot;Meyor Besu&quot; en 2006. Poco dempués de los [[Premiu Óscar de 2005|Premiu Óscar de 2006]], foi convidáu a xunise a l'Academia en reconocencia a la so carrera como actor.&lt;ref&gt;{{cita press release | date = 6 de xunetu de 2006 | url = http://www.oscars.org/press/pressreleases/2006/06.07.01a.html | títulu = Academy Convides 120 to Membership | publisher = Academy of Motion Picture Arts and Sciences
| fechaaccesu = 7 de setiembre de 2008}}&lt;/ref&gt; Coles mesmes, premióse-y col Premiu Young Award a la excelencia artística pol so papel.&lt;ref&gt;Flowers, Michelle (18 d'ochobre de 2006), [http://www.backstage.com/bso/news_reviews/announcement/article_display.jsp?vnu_content_id=1003283415 Gyllenhaal Gets Nod from Americans for the Arts], backstage.com. Consultáu'l 4 de payares de 2006.&lt;/ref&gt;

Espresó distintos sentimientos sobre la esperiencia de tar so la direición d'[[Ang Lee]] en ''Brokeback Mountain'', pero, a nivel xeneral, la cinta consiguió una mayor cantidá d'aponderamientos que crítiques pol estilu de direición de Lee. Magar se quexó de la manera en que Lee tiende a desconectase colos sos actores una vegada qu'empieza dalguna filmación, emponderó la so manera de dirixir y coles mesmes el so enfoque sensible al material.&lt;ref&gt;Wenn (20 d'avientu de 2005 2005), [http://archive.today/20120525083040/http://www.hollywood.com/news/Gyllenhaal_Suffered_with_Unfriendly_Llee_/3472467 Hollywood.com]. Consultáu'l 29 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cavagna, Carla (avientu de 2005), [http://www.aboutfilm.com/movies/b/brokebackmountain/gyllenhaal.htm &quot;Interview: Jake Gyllenhaal&quot;], aboutfilm.com. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt; Na ceremonia del [[Directors Guild of America Awards]], el [[28 de xineru]] de 2006, Gyllenhaal volvió emponderar a Lee por &quot;la so humildá y el so respetu escontra tou aquel que lu arrodia&quot;.&lt;ref&gt;CBS news, AP, (26 de xineru de 2005), [http://www.cbsnews.com/stories/2006/01/29/entertainment/main1249075.shtml &quot;'Brokeback' Direutor Grabs Top Award&quot;]. Consultáu'l 29 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt;

Cuando se-y preguntar sobre les escenes en que se besó con Heath Ledger en ''Brokeback Mountain'', dixo: «Como actor, creo que precisamos tomar los momentos en que nos sentimos más incómodos».&lt;ref name=Details&gt;Denizet-Lewis, Benoit [http://men.style.com/details/features/full?id=content_4026&amp;pageNum=2 &quot;Jake&quot;], ''Details''. Consultáu'l 19 de septiebre de 2006.&lt;/ref&gt; Tamién, cuando se-y cuestionó sobre les más íntimes escenes con Ledger, Gyllenhaal comparar con: &quot;faer una escena de sexu con una muyer pola que nun me sienta particularmente atraíu&quot;.&lt;ref name=&quot; The one Jake: why Gyllenhaal spells success&quot; /&gt; Siguíu del estrenu de ''Brokeback Mountain'', circularon rumores en rellación cola [[orientación sexual]] de los actores. Cuando se-y preguntar alrodiu de ello mientres una entrevista, Gyllenhaal dixo:

{{cita|Bonu, tu sabes que ye falagador cuando hai un rumor que diz que soi bisexual. Eso significa que puedo interpretar más tipos de papeles. Toi abiertu a cualquier cosa que la xente quixera llamame. Sexualmente, nunca interesé nun home, pero nun creo que vaya a tener mieu si tal cosa pasara.&lt;ref&gt;[http://www.glaad.org/eye/brokeback_mountain.php &quot;All the latest interviews, reviews and awards for Brokeback Mountain.&quot;], [[Gay &amp; Lesbian Alliance Against Defamation|GLAAD]]. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt;}}

[[Ficheru:Jake_Gyllenhaal_Proof.jpg|thumb|200px|Gyllenhaal mientres l'estrenu de ''[[Proof (película de 2005)|Proof]]'' en 2005.]]
Gyllenhaal narró'l [[curtiumetraxe]] [[Animación|animáu]] ''[[The Man Who Walked Between the Towers]]'',&lt;ref&gt;[http://www.amazon.com/dp/B000G1R3Z8 Amazon ad listing Gyllenhaal as star and narrator]&lt;/ref&gt; basáu nel llibru de Mordicai Gerstein del mesmu nome alrodiu de la famosa azaña de [[Philippe Petit]].&lt;ref&gt;[http://www.ala.org/ala/newspresscenter/news/pressreleases2007/january2007/carnegie07.cfm Andrew Carnegie Medal Winner, 2007. Author/Illustrator Mo Willems and Weston Woods Studios.] Association for Library Service to Children. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006&lt;/ref&gt; En xineru de 2007, como anfitrión de ''[[Saturday Night Live]]'', púnxose un vistíu de nueche brillosa y cantó el cantar &quot;And I Am Telling You I'm Not Going&quot; del musical ''[[Dreamgirls]]'' pal so monólogu d'apertura,&lt;ref&gt;Edgeboston.com (17 de xineru de 2007), [http://www.edgeboston.com/index.php?ci=108&amp;ch=news&amp;sc=glbt&amp;sc2=news&amp;sc3=&amp;id=17496 YouTube Extras: Jake as Effie, and a Musical &quot;Scrubs&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204170145/http://www.edgeboston.com/index.php?ci=108&amp;ch=news&amp;sc=glbt&amp;sc2=news&amp;sc3=&amp;id=17496 |date=2012-02-04 }}. Consultáu'l 27 de xineru de 2007.&lt;/ref&gt; dedicando'l cantar al so &quot;única base de fans... los fans de ''Brokeback''&quot;.&lt;ref&gt;Saturday Night Live Opening Monologue, [http://www.dailymotion.com/relevance/search/jake+gyllenhaal/video/xzovb_jake-gyllenhaal-sings_events].&lt;/ref&gt;

En 2007, protagonizó la película ''[[Zodiac (película)|Zodiac]]'', dirixida por [[David Fincher]]; la película ta basada nuna historia real, onde l'actor interpretó a [[Robert Graysmith]], un caricaturista de ''[[San Francisco Chronicle]]'' y autor de dos llibros sobre'l [[Asesín del Zodiacu]].&lt;ref name=&quot;MottramJakesprogress&quot;&gt;Mottram, James (11 d'avientu de 2005), [https://web.archive.org/web/20060101194436/http://www.sundayherald.com/53241 &quot;Jake's Progress&quot;], ''Sunday Herald''. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt; Gyllenhaal trabayó al llau de [[Meryl Streep]], [[Alan Arkin]], y [[Reese Witherspoon]] en ''[[Rendition]]'', de 2007, un ''[[Thriller (xéneru)|thriller]]'' políticu empobináu por [[Gavin Hood]] sobre la política d'Estaos Xuníos de [[rindición estraordinaria]].&lt;ref&gt;Mcnary, Dave, Fleming, Michael (26 de setiembre de 2006), [http://www.variety.com/article/VR1117950781.html?categoryid=1236&amp;cs=1&amp;query=rendition &quot;New Line renders cast&quot;], ''Variety.com''. Consultáu'l 16 de payares de 2006.&lt;/ref&gt; En [[2009]], apaeció con [[Tobey Maguire]] nel ''[[remake]]'' de ''[[Brothers (película)|Brothers]]'', cinta danesa de 2004 dirixida por [[Susanne Bier]], so la direición de [[Jim Sheridan]].&lt;ref&gt;Siegel, Tatiana (2 d'ochobre de 2007), [http://www.variety.com/article/VR1117973231.html?categoryid=13&amp;cs=1 &quot;Natalie Portman to star in 'Brothers'&quot;], ''Variety.com''. Consultáu'l 16 de payares de 2007.&lt;/ref&gt; Los sos siguientes papeles inclúin la comedia ''[[Nailed]]'', pa la cual grabó les sos escenes en [[Carolina del Sur]] con [[Jessica Biel]],&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cita noticia|url=http://news.ccpblogs.com/2008/03/03/sc-statehouse-to-double-as-capital-hill-gyllenhaal-and-biel-to-star/|títulu=SC Statehouse to Double as Capitol Hill; Gyllenhaal and Biel to Star|apellíu=Hambrick|nome=Greg|year=2008|obra=Charleston City Paper|fechaaccesu=16 de payares de 2008}}&lt;/ref&gt; y el filme, entá ensin nome, de [[Doug Llimen]] sobre la carrera pa la [[Colonización de la Lluna|colonización llunar]].&lt;ref&gt;Siegel, Tatiana (8 d'ochobre de 2007), [http://www.variety.com/article/VR1117973661.html?categoryid=1236&amp;cs=1 Jake Gyllenhaal flies to the 'Moon'], ''Variety.com''. Consultáu'l 16 de payares de 2007.&lt;/ref&gt;

Vistu internacionalmente como un [[símbolu sexual]], foi llistáu nel ''ranking'' de les &quot;50 persones más belles&quot;, de la revista ''[[People]]'', en 2006.&lt;ref&gt;''People'' Magacín, &quot;50 Most Beautiful People&quot;, 28 d'abril de 2006.&lt;/ref&gt; N'otra llista de ''People'', &quot;Solteros más sexys de 2006&quot;, tamién foi incluyíu.&lt;ref&gt;''People magacín'', (10 de payares de 2005), [http://www.people.com/people/gallery/0,,1127388,00.html &quot;Ten Things to Love about Jake&quot;]. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt; Asonsañando esti tipu convencional de llistaos, cientos d'homes homosexuales y bisexuales fueron consideraos pa la llista de 2007 y 2008 de &quot;los 100 más sexys por [[AfterEllen.com]]&quot;. Gyllenhaal asitiar nel númberu unu nos dos años consecutivos.&lt;ref name=&quot;AlterElton Hot 100 2007&quot;&gt;Jenson, Michael. (23 de xunetu de 2007), [http://www.afterelton.com/people/2007/7/hot100 &quot;The AfterElton.com Hot 100 List&quot;], ''AfterElton''. Consultáu'l 24 de xunetu de 2007.&lt;/ref&gt; Ocupó'l puestu númberu dos nes votación de ''Gay Wired Magacine'' sobre los actores masculinos qu'interpretaron a personaxes gais nes películes.&lt;ref&gt;[http://www.gaywired.com/Article.cfm?ID=19151 GayWired Top Ten Celebrity Countdown Results. ‘Gay 4 Pay 2']&lt;/ref&gt;

El [[20 de mayu]] de 2008 anuncióse que Gyllenhaal interpretaría'l papel principal na adautación del videoxuegu ''[[Prince of Persia: The Sands of Time (película)|Prince of Persia: Sands of Time]]'', so la producción de [[Jerry Bruckheimer]]. La película foi estrenada'l [[28 de mayu]] de [[2010]].

[[2011]] foi l'añu nel que s'estrenó ''[[Source Code]]'', la segunda película de Duncan Jones (''Moon''), na que Gyllenhaal interpretó a un axente policial del futuru qu'investiga un atentáu reculando nel tiempu y alicar una y otra vez.&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.revistamarvin.com/noticia.php?art_id=1529|títulu= Prince Of Persia - En cines el próximu mes de Mayu|fecha= 3 de marzu de 2010|editorial= ''Marvin''|fechaaccesu= 6 de marzu de 2010|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20211015143706/http://www.revistamarvin.com/noticia.php?art_id=1529|fechaarchivu= 2021-10-15}}&lt;/ref&gt; Al añu siguiente actuó na película ''[[End of Watch]]'' xunto a [[Michael Peña]], interpretando a un par de policías de los Ánxeles.

Una de les sos últimes actuaciones incluyir na adautación cinematográfica de la novela de [[José Saramago]], ''[[L'home duplicáu]]'', que lleva por títulu ''[[Enemy (película)|Enemy]]''.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.sensacine.com/noticias/cine/noticia-18517593/|títulu=Jake Gyllenhaal ('Enemy'): &quot;Encantaríame repitir el mio papel de detective en 'Prisioneros&quot;|fecha=24 de marzu de 2014 |editorial= ''Sensacine''|fechaaccesu= 25 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; Tamién protagonizó la cinta nomada a [[Óscar a la meyor fotografía|meyor fotografía]] nos Premios Óscar ''[[Prisoners (película)|Prisoners]]''. Amás d'actuar en ''[[End of Watch]]'' y ''[[Nightcrawler (película)|Nightcrawler]]'' tamién contribuyó como productor en dambes películes.

== Vida personal ==
=== Familia ===
[[Ficheru:Maggie Gyllenhaal at the 82nd Academy Awards (cropped).jpg|thumb|left|140px|L'actriz [[Maggie Gyllenhaal]], hermana del actor.]]

Siendo fíu del direutor Stephen Gyllenhaal y de la guionista Naomi Foner, la familia inmediata de Gyllenhaal inclúi a la so hermana, l'actriz [[Maggie Gyllenhaal|Maggie]], que ta casada con [[Peter Sarsgaard]], l'actor que yá trabayara con Gyllenhaal co-protagonizando en ''[[Jarhead]]'' y en ''[[Rendition]]''. N'avientu de 2006, Jake y la so hermana escaparon de la quema que destruyó Manka's, un famosu restorán y casa d'agospéu en Inverness, [[California]], onde s'atopaben de vacaciones.&lt;ref&gt;Whitaker, Tad (27 d'avientu de 2006), [http://marinij.com/marin/ci_4911533 Inverness fire engulfs lodge, Manka's eatery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140726213756/http://marinij.com/marin/ci_4911533 |date=2014-07-26 }}, ''Marin Independent Journal''. Consultáu'l 6 de xineru de 2006.&lt;/ref&gt; La sobrina de Gyllenhaal, Ramona Sarsgaard, nació'l 3 d'ochobre de 2006. [[Jamie Lee Curtis]] ye la so madrina,&lt;ref name=&quot;Jakesprogress&quot; /&gt; y delles vegaes él mentó que los sos padrinos formen una pareya gai.&lt;ref&gt;Sumi, Glen (12 d'avientu de 2005), [http://www.nowtoronto.com/issues/2005-12-15/cover_story2.php Jake Gyllenhaal], ''Now Magacín''. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Applebaum, Stephen (27 de xineru de 2006), [http://www.netribution.co.uk/content/view/86/267/ &quot;Love and War&quot;], ''Netribution''. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt; El mesmu Gyllenhaal ye padrín de Matilda Rose Ledger (nacida'l [[28 d'ochobre]] de 2005), la fía de [[Michelle Williams (actriz)|Michelle Williams]] y del difuntu actor [[Heath Ledger]], con quien trabayó en ''[[Brokeback Mountain]]''.&lt;ref&gt;[https://archive.today/20120525083037/www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,23100660-661,00.html Jake Gyllenhaal to help a devastated Michelle Williams]&lt;/ref&gt; El so tíu, Anders Gyllenhaal, ye l'editor executivu del periódicu ''[[The Miami Herald]]''. El so difuntu tíu foi'l direutor de cine [[Robert Achs]].

Caltuvo una rellación sentimental con [[Kirsten Dunst]] del 2002 al 2004. Gyllenhaal tuvo nuna rellación amorosa cola so compañera de ''Rendition'', [[Reese Witherspoon]]. Witherspoon confirmó dicha rellación sentimental, que los medios de comunicación especularon dende principios de 2007,&lt;ref&gt;{{cita web| títulu=Reese Witherspoon &amp; Jake Gyllenhaal Get Close |obra=[[People]] |fecha=5 d'abril de 2008 |url=http://www.people.com/people/article/0,,20033710,00.html|fechaaccesu=19 de payares de 2008}}&lt;/ref&gt; nuna entrevista pa la edición de payares de 2008 de la revista ''[[Vogue (revista)|Vogue]]''.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Reese Witherspoon On Kids, Jake, And Working With Vince Vaughn |editorial=[[Huffington Post]] |fecha=14 d'ochobre de 2008|url=http://www.huffingtonpost.com/2008/10/14/reese-witherspoon-on-kids_n_134648.html |fechaaccesu=19 de payares de 2008}}&lt;/ref&gt; Informóse que la pareya dixebrárase en payares de 2009,&lt;ref&gt;{{cita web |nome=Ulrica |apellíu=Wihlborg |coauthor=Stephen M. Silverman |títulu=Reese Witherspoon and Jake Gyllenhaal Split |url=http://www.people.com/people/article/0,,20323257,00.html |fecha=29 de payares de 2009 |fechaaccesu=29 de payares de 2009|obra=[[People]]}}&lt;/ref&gt; pero l'informe foi negáu polos publicistes de Witherspoon y Gyllenhaal, lo cualos declararon que &quot;entá s'atopaben xuntos&quot;. Apocayá viose a l'actriz nun nuevu romance col representante Jim Toth, asina se confirma la rotura con Jake Gyllenhaal quien foi la so pareya por casi dos años.&lt;ref&gt;{{cita web |nome=Ulrica |apellíu=Wihlborg |coauthor=Stephen M. Silverman |títulu=Reps Claim Jake and Reese Are Still Together |url=http://www.people.com/people/article/0,,20323262,00.html |fecha=29 de payares de 2009 |fechaaccesu=30 de payares de 2009|obra=[[People]]}}&lt;/ref&gt; Depués tuvo una curtia rellación cola cantante y actriz [[Taylor Swift]] que duró a finales de 2010 y principios de 2011. Dempués de terminar la rellación, Taylor escribió'l cantar &quot;All too well&quot;, dedicada a Gyllenhaal. L'actor tamién caltuvo una rellación cola modelu [[Emily DiDonato]], de 22 años d'edá. Coles mesmes, caltuvo una rellación con [[Alyssa Miller]], modelu de traxes de bañu, de 24 años d'edá, que la so rotura dar a conocer a los medios el 7 de xineru de 2014. Sicasí retomen la so rellación enantes del día de San Valentín del 2014.

=== Política ya intereses ===
Gyllenhaal considérase coles mesmes como una personalidá política activa; dempués de grabar un comercial para [[Rock the Vote]], visitó xunto cola so hermana Maggie la [[Universidá del Sur de California]] pa convencer a los estudiantes de votar mientres les eleiciones presidenciales d'Estaos Xuníos en [[2004]].&lt;ref&gt;Nichols, Kara (21 de setiembre de 2004), [http://www.dailytrojan.com/news/1.217867 &quot;Celebrities rally voters&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212143547/http://www.dailytrojan.com/news/1.217867 |date=2009-02-12 }}, ''The Daily Trojan''. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt; Amás, creó una campaña pal candidatu presidencial demócrata [[John Kerry]].&lt;ref&gt;Pelleymounter, Alison (28 d'ochobre de 2004), [http://media.www.spectatornews.com/media/storage/paper218/news/2004/10/28/CampusNews/Celebrity.Politics-784494.shtml?norewrite200608241448&amp;sourcedomain=www.spectatornews.com &quot;Star of Donnie Darko visits EC&quot;], ''The Spectator''. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt; Sicasí, confirmó entós que &quot;atáyame cuando los actores falen de política; soi políticu y faigo eleiciones nes mios películes que pienso que son polítiques. Tratu de [ser coherente al] dicir les coses colo que faigo. Tean bien o mal, los actores nuevos tienen tol poder del so llau&quot;.&lt;ref name=&quot;MottramJakesprogress&quot; /&gt; Nuna entrevista pa la cinta ''[[Rendition]]'', sorrayó: &quot;ye murniu cuando los actores son políticos y cuando los políticos son actores&quot;.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.stv.tv/content/out/film/videointerviews/display.html?id=opencms:/out/films/video_interviews/stv__Movies__Jake_Gyllenhaal_video_int_20071019 |títulu=''Jake Gyllenhaal: How do you pronounce that?'' video interview with stv.tv |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081023135856/http://www.stv.tv/content/out/film/videointerviews/display.html?id=opencms%3A%2Fout%2Ffilms%2Fvideo_interviews%2Fstv__Movies__Jake_Gyllenhaal_video_int_20071019 |fechaarchivu=2008-10-23 }}&lt;/ref&gt;

Criáu nuna familia consciente de los problemes sociales, Gyllenhaal fixo campaña pa sofitar la [[Unión Americana poles Llibertaes Civiles]] (ACLU), una organización que la so familia sofita na so totalidá.&lt;ref name=&quot;unión&quot;&gt;ACLU Official Statement (15 de mayu de 2003),[http://www.aclu.org/safefree/xeneral/16776prs20030915.html &quot;Celebrities Speak out for Civil Rights&quot;]. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dennis Van Tine, Jen Lowery, Bennett Marcus (4 d'ochobre de 2005), [http://www.oanmedia.com/2004/09/aclu_freedom_concert.php &quot;ACLU Freedom Concert&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303165052/http://www.oanmedia.com/2004/09/aclu_freedom_concert.php |date=2016-03-03 }}, ''Open all night''. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt; Consciente del mediu ambiente, Jake tamién suel reciclar con frecuencia, diciendo nuna entrevista que gasta hasta $400 dólares al añu pa llantar árboles nun monte de [[Mozambique]], lo cual débese en parte a la promoción que realiza pal programa de The Carbon Neutral Company, ''Future Forests''.&lt;ref&gt;Foley, Jack (2003), [http://www.indielondon.co.uk/film/day_after_tomorrow_gyllenhaalQ&amp;A.html &quot;The Day After Tomorrow - Jake Gyllenhaal Q&amp;A&quot;], ''Indie London''. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Curry, Carolann (27 de mayu de 2004), [https://web.archive.org/web/20040924144857/http://www.geocities.com/youthquakemagazine/actor_articles/jake.htm &quot;2004: The year of Jake Gyllenhaal&quot;], ''Youth Quake'' magacín. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt; N'acabando'l rodaxe de ''[[The Day After Tomorrow]]'', visitó'l [[Árticu]] pa promover la conciencia mundial sobre'l [[cambéu climáticu]].&lt;ref&gt;Eilperin, Juliet (26 d'abril de 2005), [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/04/25/AR2005042501579.html &quot;Ice Crusade&quot;], ''The Washington Post''. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Spectral Productions Inc. (21 y 22 d'abril de 2005), [http://arcticwisdom.org/home.shtml Arctic Wisdom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050426152425/http://arcticwisdom.org/home.shtml |date=2005-04-26 }}. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt;

Nel so tiempu llibre, Gyllenhaal esfruta trabayar cola madera y cocinar.&lt;ref&gt;Femalefirst (2006), [http://www.femalefirst.co.uk/celebrity/79122004.htm &quot;Carpenter Jake Gyllenhaal&quot;]. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt; Sobre la so costume de meditar tolos díes, dixo: &quot;Nun soi un budista de carné, pero intento practicalo&quot;.&lt;ref&gt;Eimer, David (23 de mayu de 2004), [http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/article429340.ece &quot;Jake's Progress&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615140127/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/article429340.ece |date=2011-06-15 }}, ''The Times''. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Denizet-Lewis, Benoit, [http://men.style.com/details/features/full?id=content_4026&amp;pageNum=2 &quot;Jake&quot;], ''Details''. Consultáu'l 19 de setiembre de 2006.&lt;/ref&gt;
Tien dos perros, un pastor alemán llamáu Atticus y un puggle llamáu Boo Radley. Dambos dében-y los sos nomes al llibru favoritu de Gyllenhaal, Matar a un Ruiseñor.

== Filmografía ==
{|{{tablaguapa}} style=&quot;font-size: 90%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; background: #f9f9f9;
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Añu
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Títulu
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Papel
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Notes
|-
| 1991
| ''[[City Slickers]]''
| Danny Robbins
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 1993
| ''[[Josh and S.A.M.]]''
| Leon
|
|-
| ''[[A Dangerous Woman]]''
| Edward
| como Jacob Gyllenhaal
|-
| 1994
| ''[[Homicide: Life on the Street]]''
| Matt Ellison
| Episodiu: &quot;Bop Gun&quot;
|-
| 1998
|''[[Homegrown]]''
| Jake/Blue Kahan
|
|-
| 1999
| ''[[October Sky]]''
| [[Homer Hickam|Homer Hickam Jr.]]
|
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2001
| ''[[Donnie Darko]]''
| Donald J. &quot;Donnie&quot; Darko
| Ganó'l Premiu Chlotrudis por meyor actor en 2002
|-
| ''[[Bubble Boy]]''
| Jimmy Livingston
|
|-
| ''[[Lovely &amp; Amazing]]''
| Jordan
|
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2002
| ''[[Highway (película)|Highway]]''
| Pilotu Kelson
|
|-
| ''[[Moonlight Mile]]''
| Joe Nast
|
|-
| ''[[The Good Girl]]''
| Thomas &quot;Holden&quot; Worther
|
|-
| 2003
| ''[[Abby Singer]]''
| Él mesmu
| ([[Caméu]])
|-
| 2004
| ''[[The Day After Tomorrow]]''
| Sam Hall
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot;| 2005
| ''The Man Who Walked Between the Towers''
| Narrador
| Curtiumetraxe
|-

| ''[[Brokeback Mountain]]''
| Jack Twist
|
|-
| ''[[Jarhead|Soldáu Anónimu]]''
| [[Anthony Swofford]]
| (&quot;Swoff&quot;)
|-
| ''[[Proof (película de 2005)|Proof]]''
| Harold &quot;Hal&quot; Dobbs
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2007
| ''[[Zodiac (película)|Zodiac]]''
| Robert Graysmith
|
|-
| ''[[Rendition]]''
| Douglas Freeman
|
|-
|rowspan=&quot;1&quot;| 2009
| ''[[Brothers (película)|Brothers]]''
| Tommy Cahill
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2010
| ''[[Prince of Persia: The Sands of Time (película)|Príncipe de Persia: Los Sables del Tiempu]]''
| Príncipe Dastan
|
|-
| ''[[Love and Other Drugs]]''
| Jamie Randall
|
|-
| rowspan=&quot;1&quot;| 2011
| ''[[Source Code]]''
| Colter Stevens
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| 2011
| ''Time to Dance''
|
| Curtiumetraxe
|-

| ''[[End of Watch]]''
| Oficial Brian Taylor
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| 2013
| ''[[Prisoners (película)|Prisoners]]''
| Detective Loki
|
|-
| ''[[Enemy (película)|Enemy]]''
| Adam + Anthony
|
|-
| 2014
| ''[[Nightcrawler (película)|Nightcrawler]]''
| Louis Bloom
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot;| 2015
| ''[[Accidental Love]]''
| Howard Birdwell
|
|-
| ''[[Southpaw (película)|Southpaw]]''
| Billy Hope
|
|-
| ''[[Everest (película)|Everest]]''
| [[Scott Fischer]]
|
|-
| ''[[Demolition (película)|Demolition]]''
| Davis Mitchell
|
|-
| 2016
| ''[[Nocturnal Animals]]''
| Tony
| ''En producción''
|}

== Premios ==
{|{{tablaguapa}} style=&quot;font-size: 90%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; background: #f9f9f9;
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Añu
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Ceremonia
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Premiu
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Resultáu
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Película
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2002
| Premios Young Hollywood
| Actuación masculina sobresaliente
| '''Ganó'''
|
|-
|[[Premios Independent Spirit]]
| [[Premiu Independent Spirit al meyor actor|Meyor actor]]
| Nomáu
| rowspan=&quot;2&quot; | ''[[Donnie Darko]]''
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2003
| [[Premiu Chlotrudis]]
| Meyor actor
| '''Ganó'''
|-
|Premiu DVD Exclusive
| Meyor actor
| Nomáu
| ''[[Highway (película)|Highway]]''
|-
| [[Premios Teen Choice]]
| Estrella masculina sobresaliente nuna película Nomáu
| ''[[The Good Girl]]''
|-
| 2005
| [[National Board of Review]]
| Meyor actor de repartu
| '''Ganó'''
| rowspan=&quot;10&quot; | ''[[Brokeback Mountain]]''
|-
| rowspan=&quot;11&quot; | 2006
| rowspan=&quot;2&quot; | [[MTV Movie Awards]]
| Meyor actuación
| '''Ganó'''
|-
| Meyor besu
| '''Ganó'''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Premios del Sindicatu d'Actores de Cine]]
| Meyor actor de repartu Nomada
|-

| Meyor conxuntu
| Nomáu
|-

| Broadcast Film Critics Association
| Meyor actor de repartu Nomada
|-

| [[Premios BAFTA]]
| [[BAFTA al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]]
| '''Ganó'''
|-
| [[Palm Springs]] International Film Festival
| Meyor actor
| '''Ganó'''
|-
| [[Premios Óscar|Premiu Óscar]]
| [[Óscar al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]]
| Nomáu
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | [[Premios Satellite]]
| Meyor actor de repartu Nomada
|-

| Meyor actor
| Nomáu
| ''[[Jarhead]]''
|-
|Premios National Arts
| Premiu Young Artist a la excelencia artística
| '''Ganó'''
|
|-
| 2008
|Premios Teen Choice
| Meyor actor: Drama
| Nomáu
| ''[[Rendition]]''
|-
| 2011
|[[Premios Globu d'Oru]]
| Meyor Actor: Comedia o Musical
| Nomáu
| ''[[Love and Other Drugs]]''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2013
|Hollywood Awards
| Meyor actor secundariu
| '''Ganó'''
| rowspan=&quot;2&quot; | ''[[Prisoners (película)|Prisoners]]''
|-
|[[Premios Satellite]]
| Meyor Actor Secundariu
| Nomáu
|-

| rowspan=&quot;21&quot; |2014
|Canadian Screen Awards
| Meyor Actor
| Nomáu
|rowspan=&quot;2&quot; | ''[[Enemy (película de 2013)|Enemy]]''
|-
|Crítica de Vancouver
| Meyor Actor Protagonista d'una Película Canadiense
| Nomáu
|-

|[[Premios Independent Spirit]]
| Meyor Actor
| Nomáu
| rowspan=&quot;19&quot; | ''[[Nightcrawler (película)|Nightcrawler]]''
|-
|[[Premios Satellite]]
| Meyor Actor
| Nomáu
|-

|[[Sociedá de Críticos de Cine Online]]
| Meyor Actor
| Nomáu
|-

||[[Premios del Sindicatu d'Actores de Cine]]
| Meyor Actor
| Nomáu
|-

||[[Asociación de críticos de cine de Chicago]]
| Meyor Actor
| Nomáu
|-

|Crítica de San Diego
| Meyor Actor
| '''Ganó'''
|-
|Crítica de St Louis
| Meyor Actor
| '''Ganó'''
|-
|Crítica de Detroit
| Meyor Actor
| Nomáu
|-

|Crítica de San Francisco
| Meyor Actor
| Nomáu
|-

||[[Premios de la Crítica Cinematográfica]]
| Meyor Actor
| Nomáu
|-

|Crítica de Londres
| Meyor Actor
| Nomáu
|-

|Crítica de Houston
| Meyor Actor
| '''Ganó'''
|-
|Círculu Críticos de Florida
| Meyor Actor
| Nomáu
|-

|Crítica de Phoenix
| Meyor Actor
| Nomáu
|-

||[[Asociación de críticos de cine d'Austin]]
| Meyor Actor
| '''Ganó'''
|-
||[[Círculu de Críticos de Cine de Dublín]]
| Meyor Actor
| '''Ganó'''
|-
|Sociedá de Críticos de Cine de Nevada Meyor Actor
| '''Ganó'''
|-
|Crítica de Vancouver
| Meyor Actor Protagonista Internacional
| '''Ganó'''
|-
|Village Voice Critics
| Meyor Actor
| '''Ganó'''
|-
| rowspan=&quot;12&quot; |2015
| rowspan=&quot;3&quot; | Crítica d'Ohio Central
| Actor del Añu |
'''Ganó'''
| rowspan=&quot;1&quot; | ''[[Enemy (película de 2013)|Enemy]]''
|-
| Meyor Actor
| Nomáu
| rowspan=&quot;11&quot; | ''[[Nightcrawler (película)|Nightcrawler]]''
|-
| Actor del Añu
| '''Ganó'''
|-
|Asociación Críticos North Texas
| Meyor Actor
| '''Ganó'''
|-
|Asociación Críticos de Georgia
| Meyor Actor
| '''Ganó'''
|-
|[[Premios Globu d'Oru]]
| [[Globu d'Oru al meyor actor - Drama|Meyor actor - Drama]]
| Nomáu
|-

|Academia Cine y Televisión Australiana |
Meyor Actor Internacional
| Nomáu
|-

|Gremiu de Productores Productor en Meyor Película
| Nomáu
|-

||[[Premios BAFTA]]
| Meyor Actor
| Nomáu
|-

||[[Alianza de Muyeres Periodistes de Cine]]
| Meyor Actor
| Nomáu
|-

|Premios Dorian
| Meyor Actor
| Nomáu
|-

||[[Premios Saturn]]
| Meyor Actor
| Nomáu
|}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{Commonscat}}
{{IMDb|0350453}}
* [http://www.jakegyllenhaal.com/ Sitio web] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121021618/http://jakegyllenhaal.com/ |date=2021-01-21 }} {{n'idioma|en}}.

{{NF|1980||Gyllenhaal, Jake}}

[[Categoría:Persones de Los Angeles]]
[[Categoría:Ganadores del premiu BAFTA]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]]</text>
      <sha1>pob9r22ff8gz0mq8brr0tjxxz9pe77s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Christopher Hewett</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57031</id>
    <revision>
      <id>4488323</id>
      <parentid>4274978</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:59:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5668" sha1="dkmsivjzo4ri0itr1cm7fiex8pfz0wd" xml:space="preserve">{{Tradubot|Christopher Hewett}}
{{persona}}
'''Christopher Hewett''' {{nym}} foi un actor y direutor teatral británicu, conocíu principalmente pol so papel de Lynn Belvedere na [[sitcom]] televisiva de l'[[American Broadcasting Company|ABC]] ''[[Mr. Belvedere]]''.

== Biografía ==
El so nome completu yera '''Christopher Michael Hewett''', y nació en Worthing, [[Sussex]] ([[Inglaterra]]), siendo'l so padre un oficial del exércitu y la so madre una [[Irlanda|irlandesa]] descendiente de [[Daniel O'Connell]].&lt;ref name=guardian&gt;{{cita web |url=http://www.guardian.co.uk/news/2001/oct/18/guardianobituaries|títulu=Christopher Hewett Obituary|apellíu=Gaughan |nome=Gavin |fecha=18 d'ochobre de 2001|editorial=guardian.co.uk|fechaaccesu=19 de mayu de 2009}}&lt;/ref&gt; Estudió nel Beaumont College, y a los siete años d'edá debutó n'escena nuna producción representada en [[Dublín]] de ''[[A Midsummer Night's Dream]]''. A los 16 años, Hewett entró a formar parte de la [[Royal Air Force]], dexándola en 1940. Hewett darréu entró na Oxford Repertory Company, debutando nel circuitu teatral del [[West End]] [[Londres|londinense]] en 1943.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.independent.co.uk/news/obituaries/christopher-hewett-729308.html|títulu=Christopher Hewett|fecha=9 d'agostu de 2001|editorial=independent.co.uk|fechaaccesu=19 de mayu de 2009}}&lt;/ref&gt;

Darréu actuó nel [[circuitu de Broadway]] trabayando nos musicales ''[[My Fair Lady (musical)|My Fair Lady]]'', ''[[The Unsinkable Molly]]'', ''[[Music Is]]'', y ''Kean'', amás de la obra ''Sleuth'', ente otres pieces, y dirixó en 1960 en Broadway la [[revista (xéneru)|revista]] ''[[From A to Z]]'' y el musical de [[Richard Rodgers]] y [[Lorenz Hart]] representáu en 1967 [[Off Broadway]] ''[[By Jupiter]]''. Hewett tamién dirixó otres pieces teatrales, ente elles ''[[The Marriage-Go-Round]]'' y ''Beyond the Fringe and Camelot''.&lt;ref name=filmref&gt;{{cita web |url=http://www.filmreference.com/film/84/Christopher-Hewett.html|títulu=Christopher Hewett Biography|editorial=filmreference.com|fechaaccesu=19 de mayu de 2009}}&lt;/ref&gt;

Hewett debutó nel cine col drama criminal de 1951 ''Pool of London'', trabayando más palantre pa la televisión en ''[[Robert Montgomery Presents]]'' y ''[[DuPont Show of the Month]]''. Ente les sos actuaciones cinematográfiques ye de reseñar el so papel del amuyeráu direutor teatral Roger DeBris na comedia de [[Mel Brooks]] de 1968 ''[[The Producers]]''. En 1976 Hewett interpretó al burócrata Federov na [[sitcom]] ''[[Ivan the Terrible]]''. Ente 1983 y 1984 foi Lawrence, el personaxe compinche del Mr. Roarke interpretáu por [[Ricardo Montalbán]] na temporada final de la serie de l'[[American Broadcasting Company|ABC]] ''[[Fantasy Island]]''.

Al añu siguiente Hewett empezó'l que sería'l so papel más conocíu, el de Lynn Aloysius Belvedere, un mayordomu inglés que trabayaba nuna familia d'Estaos Xuníos de clase media na sitcom ''[[Mr. Belvedere]]''. En rematando la serie en 1990, Hewett actuó como convidáu nun episodiu de la producción de la [[NBC]] ''[[California Dreams]]''. El so postreru trabayu ante les cámares foi en 1997, un [[caméu]] nel show de la [[Fox Broadcasting Company|FOX]] ''[[Ned &amp; Stacey]]''.&lt;ref name=filmref /&gt;

Devotu católicu y solteru de tola vida, Hewett foi [[diáconu]] na Ilesia de St. Victor, en [[West Hollywood]]. Nos sos últimos años tuvo afeutáu pola [[artritis]] y la [[diabetes]],&lt;ref name=guardian /&gt; finando por entueyos de la postrera'l 3 d'agostu de 2001 en [[Los Angeles]], [[California]]. Tenía 79 años d'edá. Nun dexó descendencia.

== Filmografía ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Cine
! Añu
! Títulu
! Papel
! class=&quot;unsortable&quot; | Observaciones
|-
| 1951
| ''[[Pool of London]]''
| Mike
|
|-
| 1951
| ''[[The Lavender Hill Mob]]''
| Inspector Talbot
|
|-
| 1954
| ''[[The Million Pound Note]]''
| Inversor airáu |
Ensin creitos&lt;br /&gt;Otru títulu: ''Man with a Million''
|-
| 1968
| ''[[The Producers]]''
| Roger De Bris
|
|-
| 1986
| ''[[Ratboy]]''
| Profesor d'interpretación
|
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Televisión
! Añu
! Títulu
! Papel
! class=&quot;unsortable&quot; | Observaciones
|-
| 1955
| ''[[Robert Montgomery Presents]]''
|
| 1 episodiu
|-

| 1959
| ''[[DuPont Show of the Month]]''
| Policía |
1 episodiu
|-

| 1976
| ''[[Ivan the Terrible]]''
| Federov
| 5 episodios
|-
| 1979
| ''[[ABC Afterschool Special]]''
| Mayordomu |
1 episodiu
|-

| 1982
| ''ABC Theatre of the Month: The Elephant Man''
| Ross
| Telefilme
|-
| 1982
| ''[[Hart y Hart]]''
| Jeremy Lane
| 1 episodiu
|-

| 1982
| ''Massarati and the Brain''
| Anatole
| Telefilme
|-
| 1983–1984
| ''[[Fantasy Island]]''
| Lawrence
| 8 episodios
|-
| 1984
| ''Y/R''
| Inglés
| 1 episodiu
|-

| 1985–1990
| ''[[Mr. Belvedere]]''
| Mr. Lynn Aloysius Belvedere
| 115 episodios
|-
| 1987
| ''[[The New Mike Hammer]]''
|
| 1 episodiu
|-

| 1987
| ''[[Murder, She Wrote]]''
| Humphrey Defoe
| 1 episodiu
|-

| 1990
| ''A Very Retail Christmas''
| Pantasma de les Navidaes Pasaes
| Telefilme
|-
| 1994
| ''[[California Dreams]]''
| Mr. Green
| 1 episodiu
|-

| 1997
| ''[[Ned &amp; Stacey]]''
| Como él mesmu |
1 episodiu
|}

== Ver tamién ==
* [[Mr. Belvedere]]
* [[Bob Uecker]]
* [[Rob Stone]]
* [[Brice Beckham]]
* [[Ilene Graff]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{traducíu ref|en|Christopher Hewett}}
* {{IBDB nome|id=15103}}
* {{IMDb nome}}
* {{Find a Grave|5860419}}

{{NF|1922|2001|Hewett, Christopher}}
[[Categoría:Actores y actrices de teatru d'Inglaterra]]
[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Direutores de teatru del Reinu Xuníu]]</text>
      <sha1>dkmsivjzo4ri0itr1cm7fiex8pfz0wd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Janet Jackson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57197</id>
    <revision>
      <id>4488266</id>
      <parentid>4462860</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:03:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="169702" sha1="rckes0ptnm4150zmamtoh0cjugmkaas" xml:space="preserve">{{persona}}
{{Tradubot|Janet Jackson}}

'''Janet Damita Jo Jackson''' {{nym}} ye una cantante, baillarina y actriz. Conocida por una serie d'ésitos musicalmente innovadores, con conteníu social y sexualmente provocatibles, según por reconocíos shows y papeles en cine y televisión, ye una de les figures más prominentes de la cultura popular dende hai 30 años. La revista [[Forbes]] allugar como una de les muyeres más riques del espectáculu. La más pequeña de los fíos de la familia Jackson, empezó la so carrera nel programa d'entretenimientos ''[[The Jacksons (show)|The Jacksons]]'' en [[1976]]. Depués apaeció n'otros importantes shows televisivos mientres los 70 y principios de los 80, como ''[[Good Times]]'' y ''[[Fame (serie de TV de 1982)|Fame]]''.

En roblando un contratu musical con [[A&amp;M Records]] en [[1982]], convertir nun iconu del [[R&amp;B]] y del [[pop]] col llanzamientu del so tercer álbum d'estudiu, ''[[Control (álbum de Janet Jackson)|Control]]'', en [[1986]]. Los sos trabayos colos productores musicales [[Jimmy Jam y Terry Lewis]] incorporaron elementos de [[R&amp;B]], [[funk]], [[música discu|discu]], [[rap]] y [[música industrial]], que la llevaron a marcar un estilu na [[música popular]]. Amás de recibir reconocencia pola innovación na so música, coreografíes y videos musicales y pola so prominencia nes radios y en [[MTV]], tamién foi reconocida pola so conciencia social.

En [[1991]], robló'l primeru de dos contratos multimillonarios con [[Virgin Records]], estableciéndose como una de les artistes meyor pagaes de la industria. El so primer álbum so esta compañía, ''[[janet.]]'' ([[1993]]), atopar desenvolviendo una imaxe pública de [[sex symbol]], de la qu'empezaba a introducir la sexualidá nel so trabayu. Esi mesmu añu realizó'l so primer papel protagonista nuna película, ''[[Poetic Justice]]''. De magar, realizó delles películes más. Escontra fines de los 90, foi nomada como la segunda cantante más esitosa de la década. Janet llogró un estensu catálogu de hits, con senciellos como ''[[Nasty]]'', ''[[Rhythm Nation]]'', ''[[That's the Way Love Goes]]'', ''[[Together again (cantar de Janet Jackson)|Together Again]]'', ''[[All for You (cantar)|All for You]]'' y ''[[Feedback (cantar)|Feedback]]'', ente los más esitosos.

Vendiendo más de 120 millones de discos, ye una de les cantantes más esitoses de la historia de la música.&lt;ref name=&quot;PR&quot;&gt;{{Obra citada |títulu=Janet Jackson's Greatest Hits Celebrated on Number Ones|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/janet-jacksons-greatest-hits-celebrated-on-number-ones-64079852.html |publicación=[[PR Newswire]]|place=[[Universal Music Enterprises]] |fecha=14 d'ochobre de 2009 |fechaaccesu=14 d'ochobre de 2009}}&lt;/ref&gt; La [[Recording Industry Association of America|RIAA]] (Recording Industry Association of America) allugar como la décima primer cantante muyer más vendedora n'[[Estaos Xuníos]], con más de 26 millones d'álbumes vendíos.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Top Selling Artists |publicación=[[Recording Industry Association of America]] | url = http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=tblTopArt |fechaaccesu=3 de setiembre de 2008}}&lt;/ref&gt; Nel añu [[2008]], la revista [[Billboard]] realizó una llista de los 100 artistes musicales más importantes de tolos tiempos, allugando a Janet nel númberu 7. En [[2010]], la mesma revista realizó una llista de los 50 artistes más importantes del R&amp;B de los postreros 25 años, allugándola nel númberu 5. Una de les artistes más premiaes de la historia, la so permanencia, ésitos y llogros reflexen la so influencia na formación y redefinición del conceutu de [[música popular]]. Foi citada como inspiración por bien de nuevos artistes.

== Vida y carrera ==

=== 1966-1982: Infancia y trabayos en televisión ===
[[Ficheru:Jacksonstvshow.jpg|180px|thumb|right|upright|Jackson (embaxo a la izquierda) nuna semeya pa la CBS de 1976, nel estudiu del show ''[[The Jacksons (show)|The Jacksons]]''.]]

Janet Jackson nació en [[Gary (Indiana)|Gary]], [[Indiana]], siendo la menor de diez hermanos, toos fíos de [[Katherine Jackson|Katherine Esther Scruse]] y [[Joseph Walter Jackson]].&lt;ref name=&quot;JJ by Cornwell&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Cornwell |nome=Jane |títulu=Janet Jackson |publicación=[[Carlton Books]] | añu = 2002 |páxines=2, 10, 24 | isbn = 1-84222-464-6}}&lt;/ref&gt; Los Jackson yeren xente de clase media baxa y devotos [[testigos de Xehová]]. Janet esclarió que, anque foi criada como testiga de Jehová, finalmente dexó de prauticar la relixón, y que ve la so rellación con Dios como &quot;unu a unu&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Norment |nome=Lynn |títulu=Janet: On her sexuality, spirituality, failed marriages, and lessons learned|newspaper=[[Jet (magacín)|Jet]]|volume=57|issue=1 |páxina=104 |fecha=November 2001|issn=0012-9011}}&lt;/ref&gt; Cuando ella yera neña, los sos hermanos homes mayores ([[Jackie Jackson|Jackie]], [[Tito Jackson|Tito]], [[Jermaine Jackson|Jermaine]], [[Marlon Jackson|Marlon]] y [[Michael Jackson|Michael]]) interpretaben música en clubes nocherniegos y teatros sol nome de [[The Jackson 5]]. En marzu de [[1969]], el grupu consiguió un contratu cola compañía discográfica [[Motown Records]], y escontra el final del añu yá grabaren el primeru de cuatro senciellos consecutivos númberu 1. Les escelentes resultaos comerciales llograos por The Jackson 5 dexaron a la familia Jackson camudase al barriu [[Encino (Los Angeles)|Encino]] en [[Los Angeles]], [[California]], en [[1971]], onde s'establecieron nuna casona llamada &quot;Hayvenhurst&quot;.&lt;ref name=&quot;JJ by Cornwell&quot;/&gt; Anque nació nuna familia de músicos profesionales, la pequeña Janet nun tenía aspiraciones d'entrar al mundu del espectáculu. Ella más bien suañaba en convertise en Jockey, por cuenta del so amor polos [[caballos]]. A pesar d'ello, el so padre yá tenía previstu que la so fía tendría de desenvolver una carrera profesional na industria del entretenimientu. Janet Jackson una vegada comentó nuna entrevista: &quot;Nunca naide preguntóme si quería entrar al mundu del espectáculu... Yera daqué que s'esperaba.&quot;.&lt;ref name=&quot;JJ by Cornwell&quot;/&gt;

En [[1973]], a la edá de siete años, Janet apaeció xunto a los sos hermanos nes [[Las Vegas Strip]] nel casino MGM, onde realizaron una rutina musical.&lt;ref name=&quot;JJ by Cornwell&quot;/&gt; Jane Cornwell, na so biografía de la cantante que llanzó nel añu [[2002]], dio a conocer que, cuando Janet tenía ocho años, el so padre Joseph pidiólu que nun-y dixera más &quot;pá&quot;, yá que agora yera'l so representante, y que namái lo llamara &quot;Joseph&quot;.&lt;ref name=&quot;JJ by Cornwell&quot;/&gt; Janet empezó la so carrera como actriz en [[1976]] na serie de televisión ''[[The Jacksons (show)|The Jacksons]]'' de la cadena [[Columbia Broadcasting System|CBS]], na qu'apaecía xunto a los sos hermanos Tito, [[Rebbie Jackson|Rebbie]], [[Randy Jackson (músicu)|Randy]], Michael, Marlon, [[La Toya Jackson|La Toya]] y Jackie.&lt;ref name=&quot;JJ by Cornwell&quot;/&gt; En [[1977]] foi escoyida pol productor Norman Lear pa realizar el papel de Penny Gordon Woods na comedia ''[[Good Times]]''.&lt;ref name=&quot;JJ by Cornwell&quot;/&gt; Dende [[1979]] hasta [[1980]], personificó a Jojo Ashton n'otra comedia familiar llamada ''[[A New Kind of Family]]'', y ente [[1981]] y [[1982]] xunir al repartu de ''[[Diff'rent Strokes]]'', onde protagonizó a Charlene Duprey.&lt;ref name=&quot;JJ by Cornwell&quot;/&gt; A lo último, desempeñó un papel protagonista na cuarta temporada de la serie ''[[Fame (serie de TV de 1982)|Fame]]'', onde interpretó a Cleo Hewitt, anque más tarde comentó que nun esfrutara trabayar na serie.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Fox |nome=Norman |títulu=''Indian Summer'' |publicación=tv.com |url=http://www.tv.com/fame/indian-summer/episode/77620/summary.html |fechaaccesu=3 de setiembre de 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121108042131/http://www.tv.com/fame/indian-summer/episode/77620/summary.html |date=2012-11-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Saunders&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Saunders |nome=Michael |títulu=The 3 Dives Janet Jackson turns her focus inward | newspaper=[[The Boston Globe]] |páxina=D13 |fecha=3 d'ochobre de 1996}}&lt;/ref&gt;

=== 1982-1992: Primeros álbumes, ''Control'' y ''Janet Jackson's Rhythm Nation 1814'' ===
A pesar de que Janet Jackson primeramente nun tenía intenciones d'empezar una carrera musical, taba d'alcuerdu en participar en sesiones de grabación cola so familia. El primer cantar que grabó foi una titulada &quot;''Love Song for Kids''&quot;, a dúu col so hermanu Randy, en [[1978]]. Cuando Janet tenía dieciséis años, el so padre y representante consiguió-y un contratu discográficu cola compañía [[A&amp;M Records]].&lt;ref name=&quot;JJ by Cornwell&quot;/&gt; El so álbum debú, ''[[Janet Jackson (álbum)|Janet Jackson]]'', producíu polos cantantes de [[soul]] [[Angela Winbush]], [[René Moore]] y [[Leon F. Sylvers III]], foi llanzáu en [[1982]]. Tola producción del mesmu foi supervisada pol so padre, Joseph.&lt;ref name=&quot;JJ by Cornwell&quot;/&gt; L'álbum algamó'l númberu 6 na llista d'álbumes de [[R&amp;B]] de [[Billboard]].&lt;ref name=&quot;Billboard Album peaks&quot;&gt;{{Obra citada |títulu=Janet Jackson |publicación=Allmusic | añu = 2006 | url = {{Allmusic|class=artist|id=p4572|pure_url=yes}} |fechaaccesu=13 d'abril de 2008}}&lt;/ref&gt;

El segundu álbum de Jackson, ''[[Dream Street (álbum de Janet Jackson)|Dream Street]]'', foi llanzáu dos años más tarde. El so padre contrató a los sos hermanos p'ayudar a producir l'álbum: Marlon co-escribió dos canciones, ente que Tito, Jackie y Michael collaboraron nel respaldu vocal y nos coros.&lt;ref name=&quot;JJ by Cornwell&quot;/&gt; ''Dream Street'' algamó'l númberu 19 na llista d'álbumes de [[R&amp;B]] de [[Billboard]], y les sos ventes fueron inferiores a les del álbum debú.&lt;ref name=&quot;Billboard Album peaks&quot;/&gt; L'únicu ésitu del álbum foi'l primer senciellu &quot;''[[Don't Stand Another Chance]]''&quot;, qu'algamó'l númberu 9 na llista de senciellos de [[R&amp;B]] de [[Billboard]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.billboard.com/#/charts/r-b-hip-hop-songs?chartDate=1984-10-20 |títulu = Top Hip-Hop and R&amp;B Songs &amp; Singles Charts |obra=Billboard |fechaaccesu=12 de xunu de 2010}}&lt;/ref&gt; A principiu de [[1984]], Janet casóse col so amigu de la infancia y ex cantante de R&amp;B [[James DeBarge]]. Poco tiempu dempués dixebráronse, y el matrimoniu foi anuláu a mediaos de [[1985]].&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Smith |nome=Jessie Carney |títulu=Notable Black American women, Volume 2 |publicación=[[Gale (Cengage)|Gale]]|añu=1996 |páxina=324|isbn=978-0-8103-9177-2}}&lt;/ref&gt; Esi mesmu añu, Janet xunir a la so hermana La Toya como corista del so cantar &quot;''Baby Sister''&quot; nel [[Festival Yamaha Music]], onde se coronaron con una medaya de plata y un premiu por &quot;cantar escepcional&quot;.

Tres el llanzamientu del so segundu álbum ''[[Dream Street (álbum de Janet Jackson)|Dream Street]]'', Jackson decidió dixebrar los sos negocios de la so familia. Tiempu dempués comentó: &quot;Namái quería dime de la casa, salir de la influencia del mio padre, lo que foi una de les coses más difíciles que tuvi que faer, diciéndo-y que nun quería trabayar con él nunca más&quot;.&lt;ref name=&quot;Saunders&quot;/&gt; L'executivu de [[A&amp;M Records]] John McClain contrató a los productores [[Jimmy Jam y Terry Lewis]] por que trabayaren con Jackson. Mientres seis selmanes Jackson, Jam y Lewis ellaboraron el tercer álbum d'estudiu de la cantante, ''[[Control (álbum de Janet Jackson)|Control]]''.&lt;ref name=&quot;cohen&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Cohen |nome=Jonathan |títulu=Billboard Feature: Janet Jackson: Still In Control | url=http://www.allbusiness.com/retail-trade/miscellaneous-retail-retail-stores-not/4614593-1.html |work=Billboard |fecha=15 d'avientu de 1999 |fechaaccesu=2010 - 09 - 06}}&lt;/ref&gt; Mientres la grabación del álbum, Janet foi amenazada por un grupu d'homes na redoma del so hotel en [[Minneapolis]]. Al respeutu, Janet dixo: &quot;En llugar de correr onde taben Jerry y Terry por qu'ellos protexérenme, preferí llantar cara y llogré defendeme d'ellos. Asina ye como cantares como &quot;''[[Nasty]]''&quot; y &quot;''[[What Have You Done for Me Lately]]''&quot; surdieron, dende un sentimientu d'autu-defensa.&quot;.&lt;ref name=&quot;Sexual Healing&quot;/&gt;

A pesar de que Jam y Lewis queríen que la música de Jackson conquistara tolos mercaos, el so oxetivu principal yera crear un siguimientu de la cantante dientro de la comunidá [[afroamericana]].&lt;ref name=&quot;She's a rebel&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Gaar |nome=Gillian G. |títulu=She's a rebel: the history of women in rock &amp; roll |publicación=Seal Press | añu = 2002 |páxines=323–325 | isbn = 1-58005-078-6}}&lt;/ref&gt; Jam una vegada comentó: &quot;Queríamos faer un álbum que tuviera en cada llar negru de los Estaos Xuníos... Díbamos pol álbum negru de tolos tiempos.&quot;.&lt;ref name=&quot;She's a rebel&quot;/&gt; Llanzáu en febreru de [[1986]], l'álbum llegó al númberu 1 na llista [[Billboard 200]], con más de 200.000 copies vendíes nuna selmana.&lt;ref name=&quot;Billboard Album peaks&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada|url=https://books.google.com/?id=B_38rmDqlLQC&amp;pg=PA50&amp;dq=janet+jackson+200,000#v=onepage&amp;q=janet%20jackson%20200%2C000&amp;f=false |títulu=Janet Jackson's Control |publicación=[[Spin (magacín)|Spin]] |fechaaccesu=30 de setiembre de 2010 |fecha=1987-01}}&lt;/ref&gt; El críticu Connie Johnson de &quot;[[Los Angeles Times]]&quot; escribió: &quot;Anque se trate solo d'una adolescente, la presencia d'esta cantante ye remarcablemente ardigosa y madura. Tien un fuerte tipu de seguridá que dexa delles cortes, más l'entrenamientu musical pa sofitalo.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Johnson |nome=Connie |títulu=Jackson Jive|newspaper=[[Los Angeles Times]] |páxina=78 |fecha=23 de febreru de 1986|issn=04583035}}&lt;/ref&gt; La crítica del &quot;[[Newsweek]]&quot; pa ''Control'' señalaba que l'álbum yera una alternativa de les balaes sentimentales y los arreglos opulentos de [[Patti LaBelle]] y [[Whitney Houston]].&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Singer Janet Jackson | volume= 108 | issue = 3 |páxina=61 | newspaper=[[Newsweek]] |fecha=21 de xunetu de 1986| issn = 00289604}}&lt;/ref&gt; Rob Hoerburger de la revista &quot;[[Rolling Stones]]&quot; afirmó: &quot;''Control'' ye un álbum meyor que los que [[Diana Ross]] fixo en 5 años, y pon a Janet nuna posición similar a la nueva [[Donna Summer]], dispuestu a aceptar estáu d'innovación y llevando los sos propios pasos percima d'ella.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |url=http://www.rollingstone.com/artists/janetjackson/albums/album/321531/review/5944692/control |títulu=Janet Jackson: Control: Music Reviews: Rolling Stone |apellíu=Hoerburger |nome=Rob |work=Rolling Stone |fecha=24 d'abril de 1986 |fechaaccesu=6 de setiembre de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080430054634/http://www.rollingstone.com/artists/janetjackson/albums/album/321531/review/5944692/control |fechaarchivu=30 d'abril de 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430054634/http://www.rollingstone.com/artists/janetjackson/albums/album/321531/review/5944692/control |date=2008-04-30 }}&lt;/ref&gt; Cinco de los senciellos llanzaos entraron al Top 5 de la llista [[Billboard Hot 100]]: &quot;''What Have You Done for Me Lately''&quot;, &quot;''Nasty''&quot;, &quot;''[[When I Think of You (cantar de Janet Jackson)|When I Think of You]]''&quot;, &quot;''[[Control (cantar de Janet Jackson)|Control]]''&quot; y &quot;''[[Let's Wait Awhile]]''&quot;.&lt;ref name=&quot;singles peaks&quot;&gt;{{Obra citada |url=http://www.billboard.com/#/artist/janet-jackson/chart-history/4899 |títulu=Artist Chart History – Janet Jackson |work=Billboard |fechaaccesu=6 de setiembre de 2010}}&lt;/ref&gt; &quot;''When I Think of You''&quot; convirtióse amás nel primer senciellu de Jackson en llegar al númberu 1. &quot;''[[The Pleasure Principle (cantar)|The Pleasure Principle]]''&quot; entró al Top 20, llegando al númberu 14.&lt;ref name=&quot;singles peaks&quot;/&gt; La mayoría de les coreografíes de los videu-clips fueron feches por una entós desconocida [[Paula Abdul]]. Jonathan Cohen de la revista [[Billboard]] dixo que los espectaculares soníos y coreografíes de los videos de Jackson fueron irresistibles para [[MTV]], y qu'ayudaron a la canal a evolucionar dende una canal de música [[Música rock|rock]] a unu con una programación muncho más amplia.&lt;ref name=&quot;cohen&quot;/&gt;

''Control'' foi certificáu con cinco discos de platín pola [[Recording Industry Association of America]], y vendió más de 14 millones de copies en tol mundu.&lt;ref name=&quot;PR&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cert&quot;&gt;{{Obra citada |títulu=Gold &amp; Platinum |publicación=Recording Industry Association of America | añu = 1958–2009 | url = http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&amp;table=SEARCH_RESULTS&amp;action=&amp;title=&amp;artist=Janet%20Jackson&amp;format=ALBUM&amp;debutLP=&amp;category=&amp;sex=&amp;releaseDate=&amp;requestNo=&amp;type=&amp;level=&amp;label=&amp;company=&amp;certificationDate=&amp;awardDescription=&amp;catalogNo=&amp;aSex=&amp;rec_id=&amp;charField=&amp;gold=&amp;platinum=&amp;multiPlat=&amp;level2=&amp;certDate=&amp;album=&amp;id=&amp;after=&amp;before=&amp;startMonth=1&amp;endMonth=1&amp;startYear=1958&amp;endYear=2009&amp;sort=Artist&amp;perPage=25 |fechaaccesu=7 d'ochobre de 2009}}&lt;/ref&gt; Amás, ganó 4 [[American Music Awards]] de 12 nominaciones, un récor qu'entá nun foi rotu, y foi nomáu como &quot;[[Premiu Grammy por Álbum del Añu|Álbum del Añu]]&quot; na edición [[1987]] de los [[Grammy Awards]].&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Smith |nome=Kathleen |títulu=American Music Awards tonight to honor Presley posthumously|newspaper=[[St. Petersburg Times]] |páxina=7.D |fecha=26 de xineru de 1987}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Travis tops music award winners|newspaper=[[Houston Chronicle]] |fecha=26 de xineru de 1988 |páxina=1|issn=10747109}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada | apellíu1 = Hamlin | nome1 = Jesse |títulu=Graced With a Grammy / Paul Simon wins award for top album |páxina=48 | newspaper=[[San Francisco Chronicle]] |fecha=25 de febreru de 1987}}&lt;/ref&gt; Richard J. Ripani Ph.D, autor del llibru ''The New Blue Music: Changes in Rhythm &amp; Blues, 1950-1999'' (publicáu en [[2006]]), reparó que ''Control'' foi unu de los primeros álbumes esitosos qu'influyeron nel surdimientu del [[new jack swing]], creando una fusión de R&amp;B, rap, funk, discu y percusión sintetizada.&lt;ref name=&quot;The New Blue Music&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Ripani |nome=Richard J. |títulu=The New Blue Music: Changes in Rhythm &amp; Blues, 1950–1999 |publicación=[[University Press of Mississippi]] | añu = 2006 |páxines=130–153 | isbn = 1-57806-862-2}}&lt;/ref&gt; Según Ripani, l'ésitu de ''Control'' encurtió la fienda ente'l R&amp;B y el rap.&lt;ref name=&quot;The New Blue Music&quot;/&gt;

En setiembre de [[1989]], Jackson publica'l so cuartu álbum d'estudiu, tituláu ''[[Janet Jackson's Rhythm Nation 1814]]''. A pesar de que los executivos de [[A&amp;M Records]] queríen un álbum similar a ''[[Control (álbum de Janet Jackson)|Control]]'', Jackson nun quería comprometer la so integridá artística y taba decidida a trescalar la so música con un mensaxe de conciencia social sobre l'amor y les rellaciones.&lt;ref&gt;{{Obra citada | apellíu1 = Cocks | nome1 = Jay |títulu=Dancing on the charts | volume = 135 | issue = 22 |páxina=87 | newspaper=TIME |fecha=28 de mayu de 1990 | issn = 0040781X}}&lt;/ref&gt; Ella dixo: &quot;Nun soi inocente, sé qu'un álbum o un cantar nun van camudar el mundu. Namái quiero que la mio música y les mios coreografíes puedan atrapar l'atención del públicu y que los caltengan el tiempu abondu por que puedan escuchar les lletres y lo que nós queremos dicir.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu1 =Graham | nome1 = Jefferson |títulu=Janet in command; Jackson rules her own `Nation'; Highlights of a rhythmic life |páxina=01.D | newspaper=[[USA Today]] |fecha=15 d'avientu de 1989}}&lt;/ref&gt; El productor Jimmy Jam dixo nuna entrevista al &quot;[[The Boston Globe]]&quot;: &quot;Siempres solíamos tener una televisión encendida, polo xeneral sintonizado na [[CNN]]... Y creo que'l conteníu social de cantares como &quot;''[[Rhythm Nation]]''&quot;, &quot;''[[State of the World]]''&quot; y &quot;''The Knowledge''&quot; vinieron dende ende.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada| apellíu1 = Morse | nome1 = Steve |títulu=Changing Her Tune Janet Jackson's New Conscience |páxina=30 | newspaper=The Boston Globe |fecha=20 de payares de 1989}}&lt;/ref&gt; Vince Aletti, de la revista &quot;[[Rolling Stones]]&quot;, reparó que Jackson pasó ensin problemes dende la llibertá personal a les esmoliciones más universales, como la inxusticia, l'analfabetismu, la delincuencia y les drogues.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Aletti |nome=Vince |títulu=Rhythm Nation 1814: Janet Jackson: Review: Rolling Stone |work=Rolling Stone |fecha=19 d'ochobre de 1998 |url=http://www.rollingstone.com/artists/janetjackson/albums/album/182747/review/5943659/rhythm_nation_1814 |fechaaccesu=6 de setiembre de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080430054629/http://www.rollingstone.com/artists/janetjackson/albums/album/182747/review/5943659/rhythm_nation_1814 |fechaarchivu=30 d'abril de 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430054629/http://www.rollingstone.com/artists/janetjackson/albums/album/182747/review/5943659/rhythm_nation_1814 |date=2008-04-30 }}&lt;/ref&gt;

Llegando al númberu 1 na llista [[Billboard 200]], l'álbum foi certificáu seis veces platino nos Estaos Xuníos. En total, envalórase que ''Janet Jackson's Rhythm Nation 1814'' vendió más de 14 millones de copies en tol mundu.&lt;ref name=&quot;PR&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Billboard Album peaks&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cert&quot;/&gt; Tamién cabo mentar qu'esti álbum ye l'únicu na historia de la música que produció senciellos que llegaron al númberu 1 na llista [[Billboard Hot 100]] en tres años distintes: &quot;''[[Miss You Much]]''&quot; en [[1989]], &quot;''[[Escapade]]''&quot; y &quot;''[[Black Cat (cantar)|Black Cat]]''&quot; en [[1990]], y &quot;''[[Love Will Never Do (Without You)]]''&quot; en [[1991]]. Amás, ye l'únicu álbum que produció siete senciellos qu'algamaron el Top 5 na llista Hot 100.&lt;ref&gt;{{Obra citada |url=http://djtoma.blogspot.com/2009/01/janet-jackson-rhythm-nation-1814.html |títulu=VINTAGE VYBZ DOWNUNDER: Janet Jackson - Rhythm Nation 1814 |publicación=djtoma.blogspot.com |fecha=12 de xineru de 2009 |fechaaccesu=6 de setiembre de 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dowell&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Dowell |nome=Dowell | coauthors = Kim Jones |títulu=Heritage Signature Entertainment Memorabilia Auction #622 |publicación=Heritage Capital Corporation | añu = 2006 |páxina=139 | isbn = 1-59967-036-4}}&lt;/ref&gt; El video-clip del cantar &quot;''Rhythm Nation''&quot; ganó'l premiu [[Grammy]] na categoría &quot;Meyor videu musical llargu&quot; en [[1989]].&lt;ref name=&quot;Grammy Awards&quot;&gt;{{Obra citada |títulu=Grammy Winners Search |publicación=The Recording Academy | añu = 2008 | url=http://www.grammy.com/GRAMMY_Awards/Winners/Results.aspx?title=&amp;winner=janet%20jackson&amp;year=0&amp;genreID=0&amp;hp=1 |fechaaccesu=27 de xunetu de 2008}}&lt;/ref&gt; La revista [[Billboard]] nomó al álbum como'l más vendíu nel añu [[1990]], ganando numberosos premios.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Macdonald |nome=Patrick |títulu=Ringing In 1991: Northwest Top 10 Video Count-Down |páxina=8 | newspaper=[[The Seattle Times]] |fecha=28 d'avientu de 1990}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada | apellíu1 = Anderson | nome1 = Susan |títulu=Chronicle |páxina=7 | newspaper=[[The New York Times]] |fecha=28 de payares de 1990 | isbn = 0-8118-6207-0 | issn = 03624331}}&lt;/ref&gt; La xira ''[[Rhythm Nation World Tour]]'', la primer xira mundial de conciertos de Jackson en respaldu d'un álbum, convirtióse en xirar debú d'un cantante más esitosa de la historia.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Jaynes |nome=Gerald David |títulu=Encyclopedia of African American Society |publicación=[[SAGE Publications]] | añu = 2005 |páxina=565 | isbn = 0-7619-2764-6}}&lt;/ref&gt; Cuando Jackson empezó la so xira, darréu foi reconocida pol impautu social y cultural de la so música. Joel Selvin del periódicu &quot;[[San Francisco Chronicle]]&quot; escribió lo siguiente: &quot;A los 23 años, la cantante realizó numberoses grabaciones esitoses mientres cuatro años, convirtiéndose nun accesoriu pa [[MTV]] y nun gran modelu pa les adolescentes de tol país.&quot;. William Allen, daquella vicepresidente del ''United Negru College Fund'', dixo en &quot;[[Los Angeles Times]]&quot;: &quot;Jackson ye un modelu a emular pa tolos mozos, y el mensaxe que llegó a ellos nesti país al traviés de les lletres de ''Janet Jackson's Rhythm Nation 1814'' ta teniendo efeutos positivos.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Selvin |nome=Joel |títulu=Just Wholesome Glitz From Janet |páxina=F1 | newspaper=[[San Francisco Chronicle]] |fecha=30 d'abril de 1990}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Names In The News Janet Jackson Benefit Concert |páxina=9 | newspaper=[[Los Angeles Times]] |fecha=5 de febreru de 1990 |issn=04583035}}&lt;/ref&gt; Ella creó'l ''Rhythm Nation Scholarship'' como una unión al colexu ''United Negru College Fund'', según tamién donó ganancies de la so xira a otros proyeutos educativos, apurriendo más de mediu millón de dólares pa costear los mesmos.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Janet Jackson Ends 'Rhythm Nation' Tour, Donates over $1/2 Million to Fund Education Projects |páxina=56 | newspaper=[[Jet (magacín)|Jet]] |volume=79|issue=13 |fecha=14 de xineru de 1991|issn=00215996}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Janet Combines Talent and Appeal for UNCF |páxina=B–3 | newspaper=[[Los Angeles Sentinel]] |fecha=3 de marzu de 1994|issn=08904340}}&lt;/ref&gt; Los editores del llibru ''Routledge International Encyclopedia of Women: Global Women's Issues and Knowledge'' (publicáu nel añu [[2000]]) documentaron na obra que l'ésitu de Jackson mientres ésti periodu foi abondu por qu'igualara a otros artistes como'l so hermanu [[Michael Jackson]], [[Madonna]] y [[Tina Turner]].&lt;ref name=&quot;Routledge&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Kramarae |nome=Cheris | coauthors = Dale Spender |títulu=Routledge International Encyclopedia of Women: Global Women's Issues and Knowledge |publicación=[[Routledge]] | añu = 2000 |páxina=1408 | isbn = 0-415-92091-4}}&lt;/ref&gt;

El contratu de Jackson con [[A&amp;M Records]] terminó col llanzamientu de ''Janet Jackson's Rhythm Nation 1814''. En [[1991]], dempués de que la cantante fuera encetada personalmente pol propietariu de [[Virgin Records]], [[Richard Branson]], Jackson robla un espublizáu contratu multimillonariu cola yá mentada compañía discográfica.&lt;ref name=&quot;Jackson's Double Play&quot;&gt;{{Obra citada | apellíu1 = Wild | nome1 = David |títulu=Jackson's Double Play | issue = 657 |páxina=18 | newspaper=Rolling Stone |fecha=27 de mayu de 1993 | issn = 0035791X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Robert Hilburn&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Hilburn |nome=Robert |títulu=I Think I've Finally Grown Up | newspaper=[[Newsday]] |páxina=10 | añu=1993 |fecha=27 de xunu de 1994}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;virgin contract&quot;&gt;{{Obra citada | apellíu1 = Goldberg | nome1 = M. |títulu=The Jacksons score big |páxina=32 | newspaper=Rolling Stone |fecha=2 de mayu de 1991 | issn = 0035791X}}&lt;/ref&gt; La cifra del contratu, envalorada ente 32 y 50 millones de dólares, fixo d'ella l'artista musical meyor pagada de la música contemporánea, hasta que'l so hermanu Michael robló díes dempués un contratu con [[Sony Music Entertainment|Sony]] por 65 millones de dólares.&lt;ref name=&quot;multimillion&quot;&gt;{{Obra citada |títulu=The Biggest Brother-Sister Stars in Show Business History|newspaper=[[Ebony (magacín)|Ebony]]|volume=46|issue=10 |páxina=40|issn=00129011}}&lt;/ref&gt; La revista &quot;Ebony&quot; escribió: &quot;Nengún solista o grupu impactó tanto al mundu del espectáculu como Michael y Janet Jackson, quien roblaron dambos contratos multimillonarios apocayá. Hai munchos asonsañadores, pero naide puede emular l'impresionante estilu y la maña de los hermanos Jackson.&quot;.&lt;ref name=&quot;multimillion&quot;/&gt; La so reputación como iconu de la moda tamién-y xeneró reconocencia. Jackson taba faciendo cimblar a millones de persones nel so esitosu ''[[Rhythm Nation World Tour]]'', mientres cantidaes de moces adolescentes asonsañaben el so distintivu look: llargues camperas negres semi-militares, pantalones negros apertaos y grandes camises blanques.&lt;ref name=&quot;multimillion&quot;/&gt; Esi mesmu añu, Janet casar por segunda vegada, pero de callao, col so vieyu amigu, baillarín, compositor y direutor [[René Elizondo Jr.]].&lt;ref name=&quot;Gordinier&quot;/&gt; A principios de [[1992]], Jackson graba un cantar tituláu &quot;''[[The Best Things in Life Are Free]]''&quot;, con [[Luther Vandross]], [[Bell Biv DeVoe|BBD]] y [[Ralph Tresvant]], pa la banda sonora de la película ''[[Mo' Money]]''.&lt;ref name=&quot;Janet Jackson: Biography: Rolling Stone&quot;&gt;{{Obra citada |títulu=Janet Jackson: Biography: Rolling Stone |work=Rolling Stone | url = http://www.rollingstone.com/music/artists/janet-jackson |fechaaccesu=9 d'abril de 2008}}&lt;/ref&gt;

=== 1993-1996: ''janet.'', ''Poetic Justice'' y ''Design of a Decade 1986/1996'' ===
N'agostu de [[1992]], dempués de terminar el so trabayu en ''[[Poetic Justice]]'', Jackson poner a trabayar na grabación del so primer álbum con [[Virgin Records]]. Les sesiones de grabación empezaron en setiembre de [[1992]], hasta'l primer cuartu de [[1993]]. En mayu de [[1993]] sale a la venta'l quintu álbum d'estudiu de la cantante, tituláu ''[[janet.]]'' (pronunciáu &quot;Janet, period&quot;, n'[[español (idioma)|español]]: &quot;Janet, y puntu&quot;), que debuta nel númberu 1 del [[Billboard 200]].&lt;ref name=&quot;Billboard Album peaks&quot;/&gt; Jackson referir al títulu del álbum nuna entrevista: &quot;Les persones creen que llegué lloñe namái pol mio apellíu. Ye por eso que namái titulé &quot;Janet&quot; al mio álbum, porque nunca pidí a los mios hermanos qu'escriban o produzan música pa mi.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Gundersen |nome=Edna |títulu=All About Janet | newspaper=[[USA Today]] |páxina=1 |fecha=18 de febreru de 1994}}&lt;/ref&gt; Larry Flick de la revista [[Billboard]] reparó qu'ella tamién amplía'l so espectru musical en ''janet.'', entemeciendo elementos de [[deep house]], [[swing (jazz)|swing jazz]], [[hip-hop]], [[rock]] y [[música caribeña]] con un fuerte predominiu de [[funk]].&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Flick |nome=Larry |títulu=Janet makes definitive statement | newspaper=billboard |páxina=17 |fecha=22 de mayu de 1993}}&lt;/ref&gt; La revista [[Rolling Stones]] comentó lo siguiente: &quot;Como princesa de la familia real americana negra, tou lo que Janet Jackson fai ye importante. Yá sea proclamándose a sigo mesma al cargu de la so vida, como fixo en ''[[Control (álbum de Janet Jackson)|Control]]'', o como una comandante en xefe del exércitu con ritmos de baille pa lluchar contra los problemes de la sociedá, como fixo en ''[[Janet Jackson's Rhythm Nation 1814]]'', ella ye influyente. Y cuando anuncia'l so maduror sexual nel so nuevu discu ''janet.'', tratar d'un finxu cultural.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |url=http://www.rollingstone.com/artists/janetjackson/albums/album/182126/review/6067467/janet |títulu=Janet Jackson: Janet : Music Reviews |work=Rolling Stone |fechaaccesu=9 de setiembre de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080502093343/http://www.rollingstone.com/artists/janetjackson/albums/album/182126/review/6067467/janet |fechaarchivu=2 de mayu de 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080502093343/http://www.rollingstone.com/artists/janetjackson/albums/album/182126/review/6067467/janet |date=2008-05-02 }}&lt;/ref&gt; &quot;The New Rolling Stone Album Guide&quot; (publicáu en [[2004]]) comenta que'l primer senciellu númberu 1 del álbum, &quot;''[[That's the Way Love Goes]]''&quot; (ganador del [[Grammy]] en [[1994]] por &quot;meyor cantar R&amp;B&quot;), y los senciellos Top 10 &quot;''[[If (cantar de Janet Jackson)|If]]''&quot;, &quot;''[[Because of Love]]''&quot;, &quot;''[[You Want This]]''&quot; y &quot;''[[Any Time, Any Place]]''&quot;, toos contienen &quot;deseos adultos&quot;.&lt;ref name=&quot;Grammy Awards&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Brackett |nome=Nathan |títulu=The New Rolling Stone Album Guide |publicación=Simon and Schuster | añu = 2004 |páxina=411 | isbn = 0-7432-0169-8 | coauthors= Christian David Hoard, Christian Hoard}}&lt;/ref&gt; ''janet.'' foi certificáu seis veces de platín pola [[RIAA]], con ventes mundiales de más de 20 millones de copies.&lt;ref name=&quot;cert&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada |url=https://www.abc.net.au/news/stories/2008/01/22/2143685.htm |títulu=Janet Jackson set for return to form |publicación=[[ABC News]] |fecha=22 de xineru de 2008 |fechaaccesu=5 de mayu de 2009}}&lt;/ref&gt;

En xunetu de [[1993]], Jackson debutó en cine, na película ''[[Poetic Justice]]''. &quot;[[Rolling Stones]]&quot; describió'l so trabayu como un &quot;engañador debú en cine&quot; a pesar de la so inesperiencia, ente que &quot;[[The Washington Post]]&quot; considerar &quot;creíblemente excéntrico&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Poetic Justice |work=Rolling Stone |fecha=8 d'avientu de 2000 |url=http://www.rollingstone.com/reviews/movie/5947325/review/5947326/poetic_justice |fechaaccesu=13 de xunu de 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100409203949/http://www.rollingstone.com/reviews/movie/5947325/review/5947326/poetic_justice |date=2010-04-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Howe |nome=Desson |títulu=Poetic Justice |work=The Washington Post |fecha=23 de xunetu de 1993 | url = http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/poeticjusticerhowe_a0afdf.htm |fechaaccesu=13 de xunu de 2008}}&lt;/ref&gt; Delles crítiques fueron tamién negatives, como Owen Gleiberman de &quot;[[Entertainment Weekly]]&quot;, qu'espresó que Janet nun yera una actriz inepta, pero que nun había más arestes na so personalidá que les qu'hai na so plástica cara de muñeca.&lt;ref&gt;{{Obra citada|apellíu=Gleiberman|nome=Owen|títulu=Poetic Justice Movie Review|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,307326,00.html|newspaper=Entertainment Weekly|añu=1993|fechaaccesu=2 d'ochobre de 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091222193058/http://www.ew.com/ew/article/0,,307326,00.html |date=2009-12-22 }}&lt;/ref&gt; La balada &quot;''[[Again (cantar de Janet Jackson)|Again]]''&quot; de Jackson tuvo incluyida na película, y recibió les sos primeres nominaciones al [[Globu d'Oru]] y al [[Premios Óscar|Óscar]] por &quot;meyor cantar orixinal&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Biddle |nome=Frederic M. |títulu=Fashion and fame team on Óscar night | newspaper=The Boston Globe |páxina=61 |fecha=22 de marzu de 1994}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada|títulu=HFPA - Awards Search|url=http://www.goldenglobes.org/browse/member/30554|publicación=[[Hollywood Foreign Press Association]]|añu=1993|fechaaccesu=18 de setiembre de 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100713152201/http://www.goldenglobes.org/browse/member/30554 |date=2010-07-13 }}&lt;/ref&gt; En setiembre de [[1993]], Jackson apaeció en topless na portada de la revista &quot;[[Rolling Stones]]&quot;, coles manes del so entós home René Elizondo Jr. tapando los sos senos. La fotografía ye similar a la usada na portada del álbum ''janet.'', que foi tomada pol fotógrafu Patrick Demarchelier.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Janet Jackson |work=Rolling Stone |fecha=30 de setiembre de 2004 |url=http://www.rollingstone.com/news/story/6478137/janet_jackson |fechaaccesu=23 de xunetu de 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223223513/http://www.rollingstone.com/news/story/6478137/janet_jackson |date=2007-12-23 }}&lt;/ref&gt; Sonia Murray del diariu &quot;The Vancouver Sun&quot; reparó: &quot;Jackson, de 27 años d'edá, permanez claramente establecida como un rol modelu y un sex-symbol. La semeya de ''Rolling Stone'' convirtióse nuna de les más reconocíes y satirizaes portaes de revistes del añu.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada | apellíu1 = Murray | nome1 = Sonia |títulu=Janet: The Queen of Pop: Michael could lose his crown to his hot little sister |páxina=C1 | newspaper=[[The Vancouver Sun]] |fecha=3 de febreru de 1994| issn = 08321299}}&lt;/ref&gt; L'editor de ''Rolling Stone'' David Ritz comparó'l tresformamientu de Jackson cola del cantante [[Marvin Gaye]], diciendo lo siguiente: &quot;Como Marvin Gaye pasó dende ''[[What's Going On]]'' a ''[[Let's Get It On]]'', de lo austero a lo enfervorizado, asina mesmu Janet pasa tan seriamente como Marvin dende ''Janet Jackson's Rhythm Nation 1814'' a ''janet.'', na so declaración de lliberación sexual.&lt;ref name=&quot;Sexual Healing&quot;&gt;{{Obra citada | apellíu1 = Ritz | nome1 = David |títulu=Sexual healing | issue = 665 |páxina=38 | newspaper=Rolling Stone |fecha=16 de setiembre de 1993 | issn = 0035791X}}&lt;/ref&gt; La so segunda xira de conciertos, el ''[[janet. World Tour]]'' xeneró la ovación de la crítica. Michael Snyder del &quot;[[San Francisco Chronicle]]&quot; describió la presencia n'escena de Jacksons como eliminadora de la llinia ente'l tamañu de los estadios de los conciertos de pop y les estravagancies teatrales d'alta escala.&lt;ref name=&quot;Michael Snyder&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Snyder |nome=Michael |títulu=Janet Jackson Makes All The Right Moves / Singer brings extravaganza to San Jose | newspaper=San Francisco Chronicle |páxina=C1 |fecha=18 de febreru de 1994}}&lt;/ref&gt;

Mientres esti periodu, el so hermanu [[Michael Jackson]] viose arreyáu nun escándalu d'abusu sexual infantil, del cual negó cualquier tipu de delitu.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu1=Corliss |nome1=Richard |apellíu2=Sachs |nome2=Andrea |títulu=Society: Who's Bad? An age of innocence may be at an end as Michael Jackson, the Peter Pan of pop, confronts accusations that he sexually abused one of his young friends | newspaper=TIME |páxina=54 |fecha=6 de setiembre de 1993}}&lt;/ref&gt; Janet dio-y sofitu moral al so hermanu, y negó les acusaciones feches pola so hermana [[La Toya Jackson]] nel so llibru &quot;''La Toya: Growing up in the Jackson family''&quot; ([[1991]]), onde denunciaba que los sos padres abusaren d'ella y los sos hermanos mientres la so infancia.&lt;ref name=&quot;Robert Hilburn&quot;/&gt; Nuna entrevista con Lynn Norment de &quot;[[Ebony (revista)|Ebony]]&quot;, faló del alloñamientu de la so hermana de la familia, declarando que'l so home Jack Gordon llavára-y el celebru hasta tal puntu d'alloñar de la so familia.&lt;ref name=&quot;Latoya&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu1=Norment|nome1=Lynn |títulu=Grown-up Janet Jackson talks about racism, sensuality and the Jackson family | newspaper=Ebony|volume=48|issue=11 |páxina=36 |fecha=September 1993|issn=00129011}}&lt;/ref&gt; Amás, denunció al so hermanu [[Jermaine Jackson]] por burllase de Michael nel so senciellu &quot;''Word to the Badd''&quot; en [[1991]].&lt;ref name=&quot;Latoya&quot;/&gt; N'avientu de [[1994]] Janet grabó al pie del so hermanu [[Michael Jackson|Michael]] el cantar &quot;''[[Scream/Childhood|Scream]]''&quot;, que se llanzó como primer senciellu del álbum ''[[HIStory: Past, Present and Future, Book I]]'' de Michael. El cantar foi escrita por dambos hermanos como una respuesta al escrutiniu de la prensa que Michael sufrió al ser acusáu d'abusu sexual infantil.&lt;ref name=&quot;TCI&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Boepple |nome=Leanne |títulu=Scream: space odyssey Jackson-style.(video production; Michael and Janet Jackson video) |páxina=52 |volume=29 | newspaper=Theatre Crafts International |fecha=1 de payares de 1995 |issn=1063-9497}}&lt;/ref&gt; El cantar llogró un gran ésitu, debutando nel númberu 5 nel [[Billboard Hot 100]] d'Estaos Xuníos, convirtiéndose nel primer senciellu de la historia en debutar ente les cinco primeres posiciones. Según el &quot;''[[Llibru Guinness de los Récores]]''&quot;, el video-clip de &quot;''Scream''&quot;, filmáu en mayu de [[1995]], ye'l más caru de la historia de la música, con un costu de 7 millones de dólares. Michael y Janet ganaron con &quot;''Scream''&quot; el [[Grammy]] a &quot;meyor video musical curtiu&quot; en [[1995]].&lt;ref name=&quot;Grammy Awards&quot;/&gt;

N'ochobre de [[1995]], Jackson llanza'l so primer álbum recopilatorio, ''[[Design of a Decade 1986/1996]]'', publicáu sol sellu discográficu de [[A&amp;M Records]]. L'álbum debutó nel númberu 4 y llegó al númberu 3 na llista [[Billboard 200]].&lt;ref name=&quot;Billboard Album peaks&quot;/&gt; El primer senciellu, &quot;''[[Runaway (cantar de Janet Jackson)|Runaway]]''&quot;, convertir nel primer cantar d'una artista femenina en debutar dientro de les 10 primeres posiciones del [[Billboard Hot 100]], y llegó al númberu 3.&lt;ref&gt;{{Obra citada |nome=Bronson |apellíu=Fred |títulu=Janet Jackson Has Done It Again |url=https://books.google.com/?id=6Q0EAAAAMBAJ&amp;printsec=frontcover |work=Billboard |publicación=[[Nielsen Company|Nielsen Business Media, Inc.]] |páxina=96 |fecha=16 de setiembre de 1995 |fechaaccesu=17 d'abril de 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Design of a Decade 1986/1996 &gt; Charts &amp; Awards &gt; Billboard Singles |publicación=Allmusic | añu = 2006 | url = {{Allmusic|class=album|id=r224159|pure_url=yes}} |fechaaccesu=20 de xunetu de 2008}}&lt;/ref&gt; L'álbum foi certificáu dos veces platino pola [[RIAA]], y vendió más de 4 millones de copies en tol mundu.&lt;ref name=&quot;cert&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Jones |nome=Steve |títulu=Janet digs deep Jackson confronts knotty issues with introspective 'Velvet Rope' | newspaper=USA TODAY |páxina=1.D |fecha=7 d'ochobre de 1997|issn=07347456}}&lt;/ref&gt; La influencia de Jackson na música popular siguió ganando reconocencia. Steve Morse de &quot;[[The Boston Globe]]&quot; remarcó: &quot;Si falamos de la más poderosa elite femenina del pop, nun puede falase de daqué más grande que Janet Jackson, [[Bonnie Raitt]], [[Madonna]] y [[Yoko Ono]]. La so influencia coleutiva ta más allá de lo que pueda midise. ¿Y quién puede cuestionar agora que Janet Jackson tenga más credibilidá que'l so hermanu Michael?&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Morse |nome=Steve |títulu=Pure pop for power women Janet Jackson, Bonnie Raitt, Yoko Ono and Madonna flex their musical muscle|newspaper=''The Boston Globe'' |páxina=51 |fecha=3 de payares de 1995|issn=07431791}}&lt;/ref&gt; En xineru de [[1996]], la cantante anueva'l contratu discográficu con [[Virgin Records]], por una suma de 80 millones de dólares, convirtiéndose asina na artista meyor pagada de la música contemporánea, superando a los contratos llograos por [[Madonna]] y [[Michael Jackson]], que taben envaloraos en 60 millones de dólares.&lt;ref name=&quot;80 million&quot;&gt;{{Obra citada |títulu=Janet Jackson Hits Big; $80 Million Record Deal | newspaper=Newsday |páxina=A02 |fecha=13 de xineru de 1996}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;They don't call it jackpot for nothing. After much speculation, Janet Jackson, 29, clinched a reported four-album, $80 million deal with Virgin Records, making her the music industry's highest-paid performer (over brother Michael and Madonna, who each got $60 million deals in the early '90s) {{Obra citada |apellíu1=Davidson |nome1=Casey |títulu=News &amp; Notes | newspaper=Entertainment Weekly |páxina=15 |fecha=26 de xineru de 1996}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu1= Farley |nome1=Christopher John |apellíu2= Thigpen |nome2=David Y. |apellíu3= Ressner |nome3=Jeffrey |títulu=Business: Are they worth all that cash? Janet Jackson's record-breaking $80 million contract could set off a new wave of pop-music megadeals | newspaper=TIME |páxina=54 |fecha=29 de xineru de 1996}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rock band [[R.E.M.]] later signed an $80 million dollar recording contract with [[Warner Bros. Records]] in August 1996; sources compared the group's record deal with Jackson's contract, but quoted her earning a comparatively lower estimate of $70 million dollars. {{Obra citada |títulu=R.E.M. Signs $80M Deal | newspaper=Newsday |fecha=26 d'agostu de 1996}}&lt;/ref&gt;

=== 1997-2003: ''The Velvet Rope'', ''Nutty Professor II: The Klumps'' and ''All for You'' ===
Mientres un periodu de 2 años anteriores al llanzamientu del so sestu álbum d'estudiu, ''[[The Velvet Rope]]'', Jackson sufrió problemes de depresión y ansiedá.&lt;ref name=&quot;Saunders&quot;/&gt; Michael Saunders de &quot;[[The Boston Globe]]&quot; consideró que l'álbum reflexaba una mirada introspectiva sobre la so llucha contra la depresión, describiéndolo como un críticu exame de conciencia y un diariu sobre'l camín d'una muyer escontra'l autodescubrimiento.&lt;ref name=&quot;Saunders&quot;/&gt; ''The Velvet Rope'' tamién introdució'l sadomazoquismo na música de Janet. Eric Henderson, de la revista &quot;[[Slant Magazine]]&quot;, escribió: &quot;''The Velvet Rope'' ye una rica y escura obra maestra qu'ilustra que, metanes llátigos y cadenes, nun hai namás sexy que la desnudez emocional.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Henderson |nome=Eric |títulu=Slant Magazine Music Review: Janet Jackson: The Velvet Rope|work=Slant | añu = 2006 | url = http://www.slantmagazine.com/music/music_review.asp?ID=973 |fechaaccesu=20 de xunetu de 2008}}&lt;/ref&gt; Larry Flick de &quot;[[Billboard]]&quot; calificó a ''The Velvet Rope'' como'l meyor álbum americanu del añu y el más poderosu de tolos sos trabayos.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Flick |nome=Larry |títulu=The Year in Music|newspaper=Billboard|volume=109|issue=52 |páxina=16 |fecha=3 d'avientu de 1998|issn=00062510}}&lt;/ref&gt; Llanzáu n'ochobre de [[1997]], ''The Velvet Rope'' debutó nel númberu 1 del [[Billboard 200]].&lt;ref name=&quot;Billboard Album peaks&quot;/&gt; N'agostu d'esi añu, el primer senciellu del álbum, &quot;''[[Got 'til It's Gone]]''&quot;, foi llanzáu radialmente, algamando'l númberu 12 na llista de cantares R&amp;B radiales de Billboard.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Janet Jackson: Charts &amp; Awards: Billboard Singles |publicación=Allmusic | añu = 1997 | url = {{Allmusic|class=artist|id=p4572|pure_url=yes}} |fechaaccesu=9 de setiembre de 2010}}&lt;/ref&gt; Esta tema inspirar nel cantar &quot;''Big Yellow Taxi''&quot; de [[Joni Mitchell]], quien apaez nel senciellu de Janet xunto al raperu [[Q-Tip]]. &quot;''Got til' It's Gone''&quot; ganó'l [[Grammy]] a &quot;meyor video musical curtiu&quot; en [[1997]].&lt;ref name=&quot;Grammy Awards&quot;/&gt; El segundu senciellu del álbum, &quot;''[[Together again (cantar de Janet Jackson)|Together Again]]''&quot;, convertir nel so octavu ésitu númberu 1 nel [[Billboard Hot 100]], allugando a Janet al par d'[[Elton John]], [[Diana Ross]] y [[The Rolling Stones]].&lt;ref name=&quot;Jacksons Number Ones&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Halstead |nome=Craig | coauthors = Craig Halstead, Chris Cadman |títulu=Jacksons Number Ones |publicación=Authors On line | añu = 2003 |páxines=28, 120 | isbn = 0-7552-0098-5}}&lt;/ref&gt; El senciellu permaneció mientres 46 selmanes na llista, un récor, según tuvo 19 selmanes nes llistes britániques.&lt;ref name=&quot;Jacksons Number Ones&quot;/&gt; &quot;''[[I Get Lonely]]''&quot; llegó al númberu 3 del [[Billboard Hot 100]].&lt;ref name=&quot;singles peaks&quot;/&gt; ''The Velvet Rope'' vendió más de 10 millones de discos en tol mundu, y foi certificáu tres veces platino pola [[RIAA]].&lt;ref name=&quot;PR&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cert&quot;/&gt;

Jackson donó parte de les ganancies llograes de &quot;''Together Again''&quot; a la [[Fundación pa la Investigación sobre'l Sida]].&lt;ref name=&quot;Jacksons Number Ones&quot;/&gt; Neil McCormick de &quot;[[The Daily Telegraph]]&quot; reparó: &quot;Jackson inclusive toma una postura como iconu gai, faciendo una interpretación de diva que recuerda a [[Diana Ross]] en &quot;''Together Again''&quot; (un cantar pop a favor del estudiu del Sida), cantando un himnu a la homosexualidá na jaazística &quot;''Free Xone''&quot; y rematando, si esa ye la pallabra correuta, con una bizarra reinterpretación lésbica del cantar &quot;''Tonight's the Night''&quot; de [[Rod Stewart]].&quot;.&lt;ref name=&quot;McCormick&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=McCormick |nome=Neil |títulu=The Arts: Give her enough rope&amp;nbsp;... Reviews Rock CDs | newspaper=[[The Daily Telegraph]] |páxina=11 |fecha=18 d'ochobre de 1997}}&lt;/ref&gt; &quot;[[Rolling Stones]]&quot; consideró &quot;''Free Xone''&quot; como'l meyor cantar del álbum, describiéndola como un cantar anti-homofóbica que varia maneres y tempo nuna moneda de 10 centavos, diendo d'una especie de soníu tipu [[Prince Roger Nelson|Prince]] hasta un dominante estilu [[Archie Bell and the Drells]] nel so cantar &quot;''Tighten Up''&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |url=http://www.rollingstone.com/artists/janetjackson/albums/album/116269/review/5942564/the_velvet_rope |títulu=Janet Jackson: The Velvet Rope : Music Reviews : Rolling Stone |work=Rolling Stone |fechaaccesu=9 de setiembre de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080503081338/http://www.rollingstone.com/artists/janetjackson/albums/album/116269/review/5942564/the_velvet_rope |fechaarchivu=3 de mayu de 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070214002625/http://www.rollingstone.com/artists/janetjackson/albums/album/116269/review/5942564/the_velvet_rope |date=2007-02-14 }}&lt;/ref&gt; ''The Velvet Rope'' foi honráu pol Foru Nacional de Lideralgu de Gais y Lesbianes Negros, y recibió el premiu por &quot;álbum destacáu&quot; na novena edición de los [[GLAAD Media Awards]].&lt;ref name=gladd&gt;{{Obra citada |url=http://www.glaad.org/media/release_detail.php?id=4308 |títulu=Janet Jackson to be Honored at 19th Annual GLAAD Media Awards in Los Angeles |fechaaccesu=10 de xunu de 2008 |apellíu=McCarthy |nome=Marc |publicación=[[Gai &amp; Lesbian Alliance Against Defamation]] |fecha=1 d'abril de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080608152724/http://www.glaad.org/media/release_detail.php?id=4308 |fechaarchivu=8 de xunu de 2008 |deadurl=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080409095931/http://www.glaad.org/media/release_detail.php?id=4308 |date=2008-04-09 }}&lt;/ref&gt;

En [[1998]], Jackson entamó la xira ''[[The Velvet Rope World Tour]]'', una xira internacional qu'incluyó [[Europa]], [[América del Norte]], [[África]], [[Asia]] y [[Oceanía]]. Robert Hilburn de &quot;[[Los Angeles Times]]&quot; escribió: &quot;Hai enforma de l'ambición y el glamour de los musicales de Broadway en ''The Velvet Rope World Tour'', lo que namái demuestra qu'estos conciertos acreitar como la creadora y direutora del show.&quot;.&lt;ref name=&quot;broadway&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Hilburn |nome=Robert |títulu=Janet Jackson Learns The Ropes\ Singer Learns To Like Herself On The Way To Creating The Lavishly Staged Velvet Rope Tour | newspaper=Pittsburgh Post-Gazette |páxina=G3 |fecha=20 de setiembre de 1998|issn=1068624X}}&lt;/ref&gt; L'especial de [[HBO]] ''The Velvet Rope: Live in Madison Square Garden'' foi vistu por más de 15 millones de persones. El conciertu de 2 hores de duración ganó l'audiencia de les cuatro mayores cadenes en llares suscriptos a HBO.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=HBO's Exclusive Live Concert Event Janet: The Velvet Rope |publicación=[[Time Warner]] |fecha=14 d'ochobre de 1998 |url=http://www.timewarner.com/corp/newsroom/pr/0,20812,666900,00.html |fechaaccesu=9 de marzu de 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927011205/http://www.timewarner.com/corp/newsroom/pr/0,20812,666900,00.html |date=2007-09-27 }}&lt;/ref&gt; Esti especial foi nomáu a 4 premios [[Emmy]], ganando unu d'ellos.&lt;ref&gt;{{Obra citada |url=https://books.google.com/?id=Fz0DAAAAMBAJ&amp;pg=PA57&amp;dq=%22janet+jackson%22+%22nominations%22&amp;cd=3#v=onepage&amp;q=%22janet%20jackson%22%20%22nominations%22 |títulu=Jet - Google Books |publicación=[[Google Books]] |fechaaccesu=29 de xunu de 2010 |fecha=16 d'agostu de 1999}}&lt;/ref&gt; Jackson donó parte de les ganancies del conciertu a America's Promise, una organización ensin fines d'arriquecimientu creada por [[Colin Powell]] p'asistir a mozos privaos de los sos derechos.&lt;ref&gt;{{Obra citada|author=Kim McAvoy |títulu=HBO makes the most of music|newspaper=Broadcasting &amp; Cable|volume=128|issue=36 |páxina=30}}&lt;/ref&gt;

Al mes siguiente, Jackson dixebrar de René Elizondo Jr.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu1=Ryon |nome1=Ruth |títulu=Hot Property; Westside at End of Her 'Rope'; Home Edition| newspaper=[[Los Angeles Times]] |páxina=K1 |fecha=18 d'abril de 1999}}&lt;/ref&gt; Desque la so xira mundial remató en [[1999]], Janet emprestó la so voz a numberosos cantares de distintos artistes: los senciellos &quot;''[[Luv Me, Luv Me]]''&quot; de [[Shaggy (cantante)|Shaggy]] (pa la banda de soníu de la película ''How Stella Got Her Groove Back?''), &quot;''[[Girlfriend/Boyfriend]]''&quot; de [[Blackstreet]], y &quot;''[[What's It Gonna Be?!]]''&quot; de [[Busta Rhymes]] con [[Eve]] y [[Ja Rule]]. Amás, grabó'l cantar &quot;''God's Stepchild''&quot; pa la banda sonora de la película ''Down on the Delta'', y un dueto con [[Elton John]] nel cantar &quot;''I Know The Truth''&quot;. Nos premios [[World Music Awards]] de [[1999]], Jackson recibió'l &quot;premiu lleenda&quot; xunto con [[Cher]], pola so contribución mientres toles sos vides a la industria de la música y la so destacada contribución a la industria del pop.&lt;ref name=&quot;World Music Awards&quot;&gt;{{Obra citada |títulu=Global Pulse: Smith, Hill Top World Awards | work=Global Pulse |work=Billboard |fecha=6 de mayu de 1999 | url = http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=947178 |fechaaccesu=16 de setiembre de 2008}}&lt;/ref&gt; Rematáu l'añu, la revista &quot;[[Billboard]]&quot; allugó a Janet como la segunda artista más esitosa de la década, namái detrás de [[Mariah Carey]].&lt;ref&gt;{{Obra citada | apellíu1 = Mayfield | nome1 = Geoff |títulu=Totally '90s: Diary of a decade | volume = 111 | issue = 112 | newspaper=Billboard |fecha=25 d'avientu de 1999 | issn = 00062510}}&lt;/ref&gt;

En xunetu de [[2000]], Jackson apaez na so segunda película, ''[[Nutty Professor II: The Klumps]]'', como la profesora Denise Gaines, xunto a [[Eddie Murphy]]. Ésta convirtióse na so segunda película en debutar como númberu 1 na taquilla estauxunidense, llogrando aproximao 42,7 millones de dólares na so primer selmana.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=LaSalle |nome=Mick |títulu=`Professor' Moves Out Smartly / Hollywood's summer better than expected| newspaper=San Francisco Chronicle |páxina=D1 |fecha=31 de xunetu de 2000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Box Office; Home Edition| newspaper=Los Angeles Times |páxina=F–28 |fecha=3 d'agostu de 2000}}&lt;/ref&gt; La so contribución a la banda sonora de la película, el cantar &quot;''[[Doesn't Really Matter]]''&quot;, convertir nel so novenu númberu 1 nel [[Billboard Hot 100]]. Esi mesmu añu, el so ex home pidió-y el divorciu. Jeff Gordinier de &quot;[[Entertainment Weekly]]&quot; informó que 8 de los 13 años qu'ella y Elizondo conociérense, tuvieron casaos, un fechu que s'iguar pa escondelo non yá de la prensa internacional, sinón tamién del padre de Janet.&lt;ref name=&quot;Gordinier&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Gordinier |nome=Jeff |títulu=Will the real Janet Jackson please stand up? Is the seductive superstar an enigma wrapped in a riddle? Or just your average nasty girl with a taste for pleasure and pain?| newspaper=Entertainment Weekly |páxina=36 |fecha=4 de mayu de 2001}}&lt;/ref&gt; Elizondo llevó a cabu un pleitu multimillonariu contra Jackson, envaloráu ente 10 y 25 millones de dólares. Nun llegaron a un alcuerdu sinón hasta [[2003]].&lt;ref name=&quot;Gordinier&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=McElroy |nome=Quindelda |títulu=Ex-hubbies can cash in| newspaper=[[The Atlanta Journal-Constitution]] |páxina=Y.2 |fecha=21 d'abril de 2007}}&lt;/ref&gt;

Jackson foi premiada nos [[American Music Awards]] en marzu de [[2001]], recibiendo'l &quot;Premiu al Méritu&quot; por cuenta de los sos finamente ellaboraos, críticamente aclamaos y socialmente formadores álbumes de multiplatín.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Billboard Bits: Ames, They Might Be Giants, Ricky Scaggs |work=Billboard |fecha=4 de xineru de 2001 | url = http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=411513 |fechaaccesu=3 de mayu de 2008}}&lt;/ref&gt; Amás, convertir na homenaxada inaugural del premiu [[mtvICON]], una reconocencia añal a artistes que fixeron contribuciones significatives a la música, a los videos musicales y a la cultura pop, mientres impactaben tremendamente na xeneración [[MTV]].&lt;ref name=&quot;mtvICON&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Jeckell |nome=Barry |títulu=MTV To Honor Janet Jackson |work=Billboard |fecha=10 de xineru de 2001 | url = http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=415363 |fechaaccesu=16 de marzu de 2008}}&lt;/ref&gt; El séptimu álbum d'estudiu de Janet, ''[[All for You (álbum)|All for You]]'', foi llanzáu n'abril de [[2001]], debutando nel númberu 1 del [[Billboard 200]].&lt;ref name=&quot;Billboard Album peaks&quot;/&gt; Con ventes de 605.000 copies na so primer selmana, ''All for You'' convertir nel álbum con una meyor primer selmana en ventes de la so carrera.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Martens |nome=Todd |títulu=Janet Reigns Supreme On Billboard Charts |work=Billboard |fecha=3 de mayu de 2001 | url = http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=857415 |fechaaccesu=17 d'abril de 2008}}&lt;/ref&gt; [[Stephen Thomas Erlewine]] de &quot;[[Allmusic]]&quot; dixo: &quot;Jackson creó un ésitu que ye luxosu y sensual, espardiendo ociu nos sos 70 minutos, llogrando atraer inclusive cuando se sabe más.&quot;. Jon Pareles de &quot;[[The New York Times]]&quot; comentó: &quot;Como otros artistes de R&amp;B que xunen el so trabayu col hip-hop, Jackson allanta en testures tan vertixinoses como un nuevu gustu.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Erlewine |nome=Stephen Thomas |títulu=All for You &gt; Review |publicación=Allmusic | añu = 2001 | url = {{Allmusic|class=album|id=r564427|pure_url=yes}} |fechaaccesu=20 de xunetu de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Pareles |nome=Jon |títulu=Album of the Week |work=The New York Times |fecha=4 de mayu de 2001 | url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0DE7D91238F937A35756C0A9679C8B63 |fechaaccesu=20 de xunetu de 2008}}&lt;/ref&gt;

El cantar que da nome al álbum, &quot;''[[All for You (cantar)|All for You]]''&quot;, debutó nel [[Billboard Hot 100]] enantes del so llanzamientu nel númberu 14, el debú más altu na historia pa un senciellu qu'inda nun taba comercialmente disponible.&lt;ref name=&quot;Radio Record&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=vanHorn |nome=Teri |títulu=Janet Jackson Single Breaks Radio, Chart Records |publicación=MTV |fecha=9 de marzu de 2001 |url=http://www.mtv.com/news/articles/1441454/20010309/jackson_janet.jhtml |fechaaccesu=23 de mayu de 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724155428/http://www.mtv.com/news/articles/1441454/20010309/jackson_janet.jhtml |date=2009-07-24 }}&lt;/ref&gt; Teri VanHorn de [[MTV]] denominó a Jackson como &quot;reina de la radio&quot;, una y bones el cantar fixo historia nes radios, siendo escuchada en toa estación de radio pop, R&amp;B y urbana que respondiera al negociu nacional de la revista &quot;Radio &amp; Records&quot;, na so primer selmana.&lt;ref name=&quot;Radio Record&quot;/&gt; El senciellu llegó al númberu 1, liderando la llista por 7 selmanes consecutives.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Martens |nome=Todd |títulu=Seven And Counting For Janet At Non. 1 |work=Billboard |fecha=17 de mayu de 2001 | url = http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=869127 |fechaaccesu=17 d'abril de 2008}}&lt;/ref&gt; Amás, recibió un [[Grammy]] en [[2001]] por &quot;meyor cantar bailladeru&quot;.&lt;ref name=&quot;Grammy Awards&quot;/&gt; El siguiente senciellu, &quot;''[[Someone to Call My Lover]]''&quot;, que contenía un pesáu circuitu de guitarra del cantar &quot;''Ventura Highway''&quot; del grupu [[America (banda)|America]], llegó al númberu 3 nel [[Billboard Hot 100]].&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Caulfield |nome=Keith |títulu=Ask Billboard |work=Billboard |fecha=24 d'avientu de 2006 | url = http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1003524980 |fechaaccesu=17 d'abril de 2008}}&lt;/ref&gt; L'álbum ''All for You'' foi certificáu de doble platín pola [[RIAA]], y vendió más de 9 millones de copies mundialmente.&lt;ref name=&quot;cert&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.chartsinfrance.net/Janet-Jackson/news-68976.html |títulu=Janet Jackson dévoile la vidéo de &quot;Make Me&quot; |obra=Charts in France |fechaaccesu=28 de setiembre de 2010}}&lt;/ref&gt;

Jackson empecipió la so xira ''[[All for You Tour]]'' en xunetu de [[2001]]. El críticu de música pop Robert Hilburn dio una crítica negativa del mesmu, comparándolo desfavorablemente col ''[[Drowned World Tour]]'' de [[Madonna]] y el ''[[Dream Within a Dream Tour]]'' de [[Britney Spears]]. Hilburn escribió: &quot;A los 35 años, Jackson ye namái 8 años menos que Madonna, pero esta presentación ye más asemeyada a Britney Spears. Madonna sabe cómo escavar so la superficie; Jackson vive nella.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada|author=Robert Hilburn |títulu=Jackson's 'All for You' Concert Misses the Beat; The singer's tightly scripted and precisely executed but seemingly adolescent show at Arrowhead Pond pales in comparison with Madonna's recent tour|newspaper=Los Angeles Times |fecha=1 d'ochobre de 2001 |páxina=F.1}}&lt;/ref&gt; La crítica de Hilburn fixo españar la reaición d'aquellos que pensaben y sentíen que Jackson dio la performance cimera. David Massey comentó: &quot;Janet superó a la &quot;moza material&quot; por milles. ¿Y cúal ye'l puntu de la desfachatez de traer el nome de Britney Spears a la escena diciendo que'l show de Janet ye como'l de Britney? ¡Hola! Ye al aviesu.&quot;.&lt;ref name=&quot;All for You Tour&quot;&gt;{{Obra citada | apellíu1= Esparza | nome1=Rafael | apellíu2= Massey | nome2=David| apellíu3= Scalese| nome3=Rudy |títulu=Let Jackson's Energetic Beat Go On| newspaper=The Los Angeles Times |páxina=F–4 |fecha=6 d'ochobre de 2001}}&lt;/ref&gt; Similarmente, Rudy Scalese emponderó la performance de Jackson, declarando: &quot;Janet Jackson nun omitió nin un ritmu. Sigue siendo la Reina de Pop.&quot;.&lt;ref name=&quot;All for You Tour&quot;/&gt; Jackson donó parte de les ganancies de la xira a Boys &amp; Girls Clubes of America, a lo que la so presidenta Roxanne Spillett dixo: &quot;L'aumentada conciencia qu'ella trai a la nuesa causa, xunto cola so arrogante contribución financiera, va ayudanos a algamar un númberu entá mayor de xente nuevo en busca d'esperances y oportunidaes.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Janet Jackson Announces 'All for You Tour 2001'; Alliance to Support Boys &amp; Girls Clubes of America; Ticket Proceeds To Be Donated As Part Of Nationwide Campaign |publicación=Business Wire |fecha=30 de mayu de 2001}}&lt;/ref&gt;

En [[2002]], Jackson collaboró col cantante de [[reggae]] [[Beenie Man]] nel cantar &quot;''[[Feel It Boy]]''&quot;. Más tarde almitió que llamentaba faer la collaboración, depués d'afayar que la música de Beenie Man contenía lletres homofóbicas. Llueu, emitió una sida a les sos fans gai nun artículu publicáu en &quot;The Voice&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Weekes |nome=Danielle |títulu=I'm Sorry, Says Ms Jackson |work=[[The Voice (newspaper)|The Voice]] |fecha=16 d'ochobre de 2004 |url=http://www.voice-online.co.uk/content.php?show=5270 |fechaaccesu=5 d'abril de 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090706020200/http://www.voice-online.co.uk/content.php?show=5270 |date=2009-07-06 }}&lt;/ref&gt; Jackson tamién empezaba la so rellación col productor musical y rapero [[Jermaine Dupri]] esi mesmu añu.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Norment |nome=Lynn |títulu=Janet &amp; Jermaine| newspaper=[[Ebony (magacín)|Ebony]] |volume=63 |issue= 4 |páxina=82 |fecha=February 2008 |issn=00129011}}&lt;/ref&gt;

=== 2004-2005: Discutiniu na Super Bowl XXXVIII, ''Damita Jo'' y apaiciones en televisión ===
Nel entetiempu de la [[Super Bowl|Super Bowl XXXVIII]] en febreru de [[2004]], Jackson fixo un popurrí de los sos cantares &quot;''[[All for You (cantar)|All for You]]''&quot; y &quot;''[[Rhythm Nation]]''&quot;, y depués cantó con [[Justin Timberlake]]. Mientres Timberlake cantaba la parte &quot;gonna have you naked by the end of this song&quot; del so senciellu &quot;''[[Rock Your Body]]''&quot;, resgó'l top de Jackson, dexando a la vista el so senu derechu. Tres la presentación, Janet pidió esculpes, diciendo que foi un accidente, yá que Timberlake namái tenía d'arrincar la so remera y dexar el corpiño coloráu d'encaxe intactu.&lt;ref name=&quot;apologeticjackson&quot;&gt;{{Obra citada |títulu=Apologetic Jackson says 'costume reveal' went awry |publicación=CNN |fecha=3 de febreru de 2004 | url = https://www.cnn.com/2004/US/02/02/superbowl.jackson/ |fechaaccesu=20 de mayu de 2006}}&lt;/ref&gt; Amás, comentó depués: &quot;Realmente sentar enforma si ofendí a daquién. Esa nun foi la mio verdadera intención... [[MTV]], [[CBS]], la [[National Football League|Lliga Nacional de Fútbol Americano]] nun teníen conocencia alrodiu de esto, y desafortunadamente, tol asuntu salió mal a la fin.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Jackson's apology can't stem mass anger |publicación=[[ESPN]] | url = http://sports.espn.go.com/nfl/playoffs03/news/story?id=1724968&amp;partnersite=espn |fechaaccesu=9 de marzu de 2008}}&lt;/ref&gt; Timberlake tamién emitió unes sides, llamando al accidente como un &quot;mal funcionamientu del guardarropa&quot;.&lt;ref name=&quot;apologeticjackson&quot;/&gt; &quot;[[Time]]&quot; informó que l'accidente convertir nel momentu más repitíu na historia de [[TiVo]], y Monte Burke de la revista &quot;[[Forbes]]&quot; dixo que'l fugaz momentu atraxo la envalorada suma de 35.000 nuevos suscriptores a contratar TiVo.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Numbers | newspaper=Time |volume=163 |issue=7 |páxina=19 |fecha=16 de febreru de 2004|issn=0040781X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Burke |nome=Monte |títulu=The Ripple Effect | newspaper=Time |volume=173 |issue=4 |páxina=46 |fecha=1 de marzu de 2004|issn=00156914|url=http://www.forbes.com/forbes/2004/0301/046a.html}}&lt;/ref&gt; Más tarde, Jackson foi rexistrada na edición 2007 del [[Llibru Guinness de los Récores]] como la persona más buscada na historia d'Internet y como la más buscada na seición noticies.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Star-studded 2007 edition of Guinness World Records released |publicación=[[CBC News]] |fecha=29 de setiembre de 2006 | url = http://www.cbc.ca/arts/story/2006/09/29/guinness-record-book.html |fechaaccesu=30 de setiembre de 2006}}&lt;/ref&gt; La CBS, la Lliga Nacional de Fútbol Americano y MTV (rede hermana de CBS y productora del show del entetiempu) negaron cualquier conocencia previa del socesu, y toa responsabilidá pol accidente. Aun así, la [[Comisión Federal de Comunicaciones]] realizó una investigación, perdiendo finalmente la so apelación por unos 550.000 dólares contra la CBS.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Davidson |nome=Paul |títulu=FCC loses appeal of 'wardrobe malfunction' fine | newspaper=USA Today |páxina=2b |fecha=22 de xunetu de 2008|issn=07347456}}&lt;/ref&gt;

Como resultancia del accidente, la CBS namái dexaría que Jackson y Timberlake apaecieren na 46ᵘ ceremonia de los [[Grammy]] si cada unu presentaba unes sides públiques a la cadena, ensin atribuyir l'accidente a un &quot;mal funcionamientu del guardarropa&quot;. Timberlake emitió les sos sides, pero Jackson negóse.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Leopold |nome=Todd |títulu=Beyonce tops with five Grammys |publicación=CNN |fecha=9 de febreru de 2004 | url = https://www.cnn.com/2004/SHOWBIZ/Music/02/08/grammy.night/index.html |fechaaccesu=3 d'abril de 2008}}&lt;/ref&gt; [[Jermaine Dupri]] arrenunció al so puestu nel comité de los premios de resultes d'ello.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Gallo |nome=Phil |títulu=Beyonce beats the rap at the Grammys |work=Variety |fecha=9 de febreru de 2004 | url = http://www.variety.com/article/VR1117899800.html?categoryid=16&amp;cs=1 |fechaaccesu=3 d'abril de 2008}}&lt;/ref&gt; El discutiniu frenó los planes de Jackson pa protagonizar un filme biográficu pa televisión, basáu na vida de la cantante [[Lena Horne]], na cadena [[American Broadcasting Company|ABC]]. Anque, según la prensa, Horne disgustar pol accidente de la Super Bowl y aportunó en que Jackson fuera removida del proyeutu, según los representantes de Janet, ella retiróse del proyeutu de bona manera.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Horne: Janet Jackson, don't play me |agency=Associated Press |publicación=CNN |fecha=4 de febreru de 2004 | url = https://www.cnn.com/2004/SHOWBIZ/TV/02/24/tv.janetjackson.ap/ |fechaaccesu=3 d'abril de 2008 | format = – &lt;sup&gt;[https://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&amp;lr=&amp;q=intitle%3Enforne%3A+Janet+Jackson%2C+don%27t+play+me&amp;as_publication=&amp;as_ylo=&amp;as_yhi=&amp;btnG=Search Scholar search]&lt;/sup&gt; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20050220135401/https://www.cnn.com/2004/SHOWBIZ/TV/02/24/tv.janetjackson.ap/ |fechaarchivu=20 de febreru de 2005}}&lt;/ref&gt;

En marzu de [[2004]], l'octavu álbum d'estudiu de Janet, ''[[Damita Jo]]'' (segundu y tercer nomes de la cantante), foi llanzáu, debutando nel númberu 2 del [[Billboard 200]].&lt;ref name=&quot;Billboard Album peaks&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DA SCOOP ON 'DAMITA JO'&quot;&gt;{{Obra citada |títulu=Non. 1 Usher Holds Janet To No. 2 Debú |work=Billboard | url = http://www.billboard.com/#/news/non-1-usher-holds-janet-to-non-2-debut-1000481059.story |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2009}}&lt;/ref&gt; [[Stephen Thomas Erlewine]] de &quot;[[Allmusic]]&quot; referir al mesmu como &quot;l'equivalente auditivu de la pornografía dura, que nun dexa nada a la imaxinación y ye repetitivu ensin fin&quot;.&lt;ref name=&quot;STE&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Erlewine |nome=Stephen Thomas |títulu=''Damita Jo'' |publicación=Allmusic | añu = 2004| url = {{Allmusic|class=album|id=r680820|pure_url=yes}} |fechaaccesu=8 de febreru de 2009}}&lt;/ref&gt; Alternativamente, la crítica de Ann Powers de la revista &quot;[[Blender (revista)|Blender]]&quot; afirmó: &quot;Ingeniosamente estructurado, ensin pidir esculpes esplícites, ''Damita Jo'' ye eróticu nel so amigable y bien bon balance. Esta hora más de corriente tántrica inclusive esanicia la memoria del cabileñu accidente de Jackson na Super Bowl.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Powers |nome=Ann |títulu=Janet Jackson: Damita Jo Review on Blender |work=[[Blender (magacín)|Blender]] |fecha=3 de marzu de 2004 | url = http://www.blender.com/guide/reviews.aspx?id=2049 |fechaaccesu=8 de febreru de 2009}}&lt;/ref&gt; Con cuenta de mes, foi certificáu de platín pola [[RIAA]], y vendió más de 3 millones de copies en tol mundu.&lt;ref name=&quot;cert&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.people.com/people/janet_jackson/biography/0,,20004356_10,00.html |títulu=Janet Jackson Biography : People.com |editorial=[[People (magacín)|People]] |fechaaccesu=16 d'agostu de 2010}}&lt;/ref&gt; Anque l'álbum debutó nel puestu númberu 2, los sos cuatro senciellos fallaron n'entrar al Top 40. Keith Caulfield de &quot;[[Billboard]]&quot; comentó que &quot;pa una artista única como Janet Jackson, qu'atropó 27 senciellos nel Top 10 del Billboard Hot 100 na so carrera, incluyendo 10 éxito número 1, esto podría ser probablemente consideráu una desilusión&quot;.&lt;ref name=&quot;DA SCOOP ON 'DAMITA JO'&quot;/&gt; Clover Hope, de la mesma revista, informó que ''Damita Jo'' foi en gran parte clisáu pol escándalu de la Super Bowl, y que Jermaine Dupri, entós presidente del departamentu de música urbana de [[Virgin Records]], emitió'l so sentimientu de falta de sofitu per parte de la compañía.&lt;ref name=&quot;Together Again&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Hope |nome=Clover |títulu=Together Again: Janet Jackson |work=Billboard |fecha=4 de febreru de 2008 | url = http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1003706565 |fechaaccesu=23 de marzu de 2008}}&lt;/ref&gt;

Jackson apaeció como anfitriona de ''[[Saturday Night Live]]'' el [[10 d'abril]] de [[2004]], y tamién apaeció como estrella convidada na sitcom ''[[Will &amp; Grace]]'', faciendo de sigo mesma.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu1=Hai |nome1=Carla |títulu=The Billboard Backbeat | newspaper=Billboard |volume=116 |issue=35 |páxines=60–61 |fecha=28 d'agostu de 2004}}&lt;/ref&gt; En payares d'esi mesmu añu, foi honrada como &quot;rol modelu afroamericanu&quot; por 100 Black Men of America Inc., que la galardonó con un Artistic Achievement Award de la organización, en reconocencia a una carrera que foi del ésitu al mayor ésitu.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=New York Chapter Of 100 Black Men Honors Janet Jackson, Hank Aaron, Johnnetta Cole, Willie Gary | newspaper=Jet |volume=106 |issue=23 |páxina=28 |fecha=6 d'avientu de 2004|issn=00215996}}&lt;/ref&gt; Anque'l &quot;[[New York Amsterdam News]]&quot; informó qu'hubo una cantidá d'asistentes qu'espresaron consternación sobre apurri-y el premiu a l'artista de 38 años d'edá debíu al incidente de la Super Bowl, el presidente de la organización, Paul Williams, respondió: &quot;El valor d'un individuu nun puede ser xulgáu por un simple momentu na vida d'esa persona.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu1=Browne |nome1= J. Zamgba |títulu=Janet Jackson stirs up controversy at annual gala of 100 Black Men | newspaper=[[New York Amsterdam News]] |volume=95 |issue=47 |páxina=8 |fecha=18 de payares de 2004|issn=00287121}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu1= Berry |nome1= Steve |títulu=Janet Jackson stirs up controversy at annual gala of 100 Black Men | newspaper=[[The Columbus Dispatch]] |volume=95 |issue=47 |páxina=12.D |fecha=11 de payares de 2004|issn=1074097X}}&lt;/ref&gt; En xunu de [[2005]], foi honrada con un premiu Humanitarian Award pola [[Human Rights Campaign]] y el AIDS Project Los Angeles, en reconocencia al so trabayu y compromisu en recaldar dineru p'ayudar a los enfermos de SIDA.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Janet Jackson Receives HRC Award - Towleroad |publicación=Towleroad.com |fecha=20 de xunu de 2005 | url = http://www.towleroad.com/2005/06/janet_jackson_r.html |fechaaccesu=9 de setiembre de 2010}}&lt;/ref&gt;

=== 2006-2010: ''20 Y.O.'', ''Why Did I Get Married?'', ''Discipline'' y ''Number Ones'' ===
Pa promocionar el so novenu álbum d'estudiu, ''[[20 Y.O.]]'', Jackson apaeció na portada de &quot;Us Weekly&quot; en xunu de [[2006]], que se convirtió nuna de les ediciones más vendíes de la revista.&lt;ref&gt;the best-selling issue in Us Weekly history was the Janet Jackson mag, which sold a record 1.4 million the week of May 26. {{Obra citada |apellíu=Kelly |nome=Keith |títulu=MLad Mag's Coverup – Fhm Wraps Racy Glossy After Hudson News Complaint| newspaper=New York Post |fecha=23 de xunu de 2006 |páxina=36}}&lt;/ref&gt; [[Virgin Records]] llanzó ''20 Y.O.'' en setiembre d'esi añu, que debutó nel númberu 2 del [[Billboard 200]].&lt;ref name=&quot;Billboard Album peaks&quot;/&gt; Janine Coveney de &quot;[[Billboard]]&quot; informó que'l títulu del álbum (&quot;20 años d'edá&quot;) representa una celebración de l'allegre lliberación y l'estilu musical que fizo historia dende'l so álbum de [[1986]], ''[[Control (álbum de Janet Jackson)|Control]]''.&lt;ref name=&quot;Janet's Juggernaut&quot;&gt;{{Obra citada |url = http://www.billboard.com/#/news/janet-s-juggernaut-1003087367.story |títulu=Janet's Juggernaut |apellíu=Coveney |nome=Janine| newspaper=Billboard |fecha=5 de setiembre de 2006 |fechaaccesu=13 de setiembre de 2010}}&lt;/ref&gt; Evan Serpick de la revista &quot;[[Rolling Stones]]&quot; comentó: &quot;El títulu del últimu álbum de Janet Jackson referir a los dos décades dende'l llanzamientu del so álbum revelación, ''Control'', que dio ésitos como &quot;''[[Nasty]]''&quot; y &quot;''[[What Have You Done for Me Lately]]''&quot;. Si fuéramos ella, nun fadríamos la comparanza.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Serpick |nome=Evan |títulu=Janet Jackson: 20 Y.O. : Music Reviews : Rolling Stone |fecha=3 d'ochobre de 2006 |url=http://www.rollingstone.com/artists/janetjackson/albums/album/11571388/review/11942285/20_yo |fechaaccesu=19 de xunetu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080503060722/http://www.rollingstone.com/artists/janetjackson/albums/album/11571388/review/11942285/20_yo |fechaarchivu=3 de mayu de 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080503060722/http://www.rollingstone.com/artists/janetjackson/albums/album/11571388/review/11942285/20_yo |date=2008-05-03 }}&lt;/ref&gt; Sicasí, Glenn Gamboa de &quot;[[Newsday]]&quot; dio al álbum una valuación positiva, declarando: &quot;En ''20 Y.O.'', ella omite tou esi drama de lliberación, afirmándose a sigo mesma. Tamién caltién enforma de los sos &quot;atadures/desataduras&quot; sexuales de los sos últimos álbum nel closet. Esti álbum ye tou sobre baille y volver a los sos raigaños R&amp;B.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Gamboa |nome=Glenn |títulu=How Janet got her groove back |work=Newsday | añu = 2006 | url = http://www.newsday.com/entertainment/ny-janet0926,0,1192261.story?coll=ny-entertainment-headlines |fechaaccesu=28 de xunetu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071013222222/http://www.newsday.com/entertainment/ny-janet0926,0,1192261.story?coll=ny-entertainment-headlines |fechaarchivu=13 d'ochobre de 2007|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

El primer senciellu del álbum, &quot;''[[Call on Me (cantar de Janet Jackson)|Call on Me]]''&quot;, a dúu col raperu [[Nelly]], llegó al númberu 25 del [[Billboard Hot 100]].&lt;ref name=&quot;singles peaks&quot;/&gt; ''20 Y.O.'' foi certificáu de platín pola [[RIAA]], y vendió 679.000 copies nos [[Estaos Xuníos]] y 1,2 millones en tol mundu.&lt;ref name=&quot;cert&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1003695730#/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1003695730 |títulu=Ask Billboard |obra=Billboard |fechaaccesu=14 de xunetu de 2010 |urlarchivu=https://archive.today/C0KW |fechaarchivu=2 de xunetu de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada |url=https://books.google.com/?id=PNMDAAAAMBAJ&amp;pg=PA74&amp;dq=Janet+Jackson,+Discipline,+worldwide+million&amp;cd=1#v=onepage&amp;q=Janet%20Jackson%2C%20Discipline%2C%20worldwide%20million&amp;f=false |títulu=Ebony - Apr 2008 |publicación=[[Google Books]] |fechaaccesu=5 de xunu de 2010 |fecha=2008-04}}&lt;/ref&gt; La revista &quot;[[Billboard]]&quot; informó que'l llanzamientu de ''20 Y.O.'' satisfixo'l contratu de Jackson con Virgin Records. [[Jermaine Dupri]], que co-produció ''20 Y.O.'', dexó'l so cargu como cabeza del área de música urbana de Virgin Records, dempués del decepcionante desempeñu del álbum de Jackson.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu1=Mitchell |nome1=Gail |apellíu2=Garrity |nome2=Brian |títulu=Dupri Exit Fuels Rumors | newspaper=Billboard |volume=118 |issue=44 |páxina=10 |fecha=4 de payares de 2006|issn=00062510}}&lt;/ref&gt;

En xineru de [[2007]], Jackson foi allugada como la séptima muyer más rica nel negociu del entretenimientu pola revista &quot;[[Forbes]]&quot;, con una fortuna acumulada de más de 150 millones de dólares.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Goldman |nome=Lea | coauthors = Kiri Blakeley |títulu=The 20 Richest Women In Entertainment |work=Forbes |fecha=18 de xineru de 2007 | url = http://www.forbes.com/2007/01/17/richest-women-entertainment-tech-media-cz_lg_richwomen07_0118womenstars_lander.html |fechaaccesu=3 de setiembre de 2008}}&lt;/ref&gt; Más tarde nesi mesmu añu, Janet protagonizó xunto a [[Tyler Perry]] a una psicoterapeuta llamada Patricia na película ''[[Why Did I Get Married?]]''. Esta convirtióse na tercer película consecutiva de Jackson en debutar nel númberu 1 de la taquilla, recaldando 21,4 millones de dólares na so primer selmana.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Ryan |nome=Joal |títulu=Just Call It Tyler Perry's Box Office |work=[[Y! News]] |fecha=15 d'ochobre de 2007| url = http://uk.eonline.com/uberblog/b56440_Just_Call_It_Tyler_Perrys_Box_Office.html |fechaaccesu=17 de setiembre de 2010}}&lt;/ref&gt; Ronnie Scheib de la revista &quot;[[Variety]]&quot; describió l'actuación de Jackson como simpática, anque daqué nidia, ente que Wesley Morris de &quot;[[The Boston Globe]]&quot; comentó que Janet interpretó al so personaxe con fluexa autoridá.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Scheib |nome=Ronnie |títulu=Tyler Perry's Why Did I Get Married? | newspaper=Variety |fecha=October 2007 |páxina=32|volume=408|issue=10|issn=00422738}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Morris |nome=Wesley |títulu='Married' is involving, if not blissful |work=The Boston Globe |fecha=13 d'ochobre de 2007| url = http://www.boston.com/movies/display?display=movie&amp;id=10489 |fechaaccesu=29 de xunetu de 2008}}&lt;/ref&gt; En febreru de [[2008]], Jackson ganó'l premiu NAACP por actuación destacada en película pol so papel.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu1= Christian |nome1=Margena A |títulu=NAACP Honors Showbiz Veterans, Newcomers At Image Awards | newspaper=[[Jet (magacín)|Jet]] |volume=113 |issue=8 |páxina=52 |fecha=3 de marzu de 2008}}&lt;/ref&gt;

En xunetu de [[2007]], Jackson camudó de compañía discográfica, y robló contratu musical con [[Island Def Jam Music Group]]. El so décimu álbum d'estudiu, ''[[Discipline (álbum de Janet Jackson)|Discipline]]'', foi llanzáu en febreru de [[2008]], debutando nel [[Billboard 200]] nel númberu 1.&lt;ref name=&quot;Billboard Album peaks&quot;/&gt; Margeaux Watson de &quot;[[Entertainment Weekly]]&quot; reparó que &quot;les sos lletres de mozu llocu, que frecuentemente suenen como los caseosos mensaxes de testu d'un adolescente enfermu d'amor, de xuru escarecen del gustu necesariu p'asitiar a esta dalguna vegada estrella del pop de nuevu no máximo de les llistes de los críticos&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Watson |nome=Margeaux |títulu=Discipline Music Review |newspaper=Entertainment Weekly |añu=2008 |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20178215,00.html |fechaaccesu=14 de xunu de 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080528181123/http://www.ew.com/ew/article/0,,20178215,00.html |date=2008-05-28 }}&lt;/ref&gt; Andy Kellman de &quot;[[Allmusic]]&quot; espresó: &quot;Janet probablemente nun vuelva algamar la so popularidá de fines de los 80 de nuevu, pero eso nun ye escusa pa borrar.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Kellman |nome=Andy |títulu=Discipline|url={{Allmusic|class=album|id=r1313319|pure_url=yes}} |publicación=Allmusic|añu=2008 |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2009}}&lt;/ref&gt; El so senciellu &quot;''[[Feedback (cantar de Janet Jackson)|Feedback]]''&quot; llegó al númberu 19 del [[Billboard Hot 100]].&lt;ref name=&quot;singles peaks&quot;/&gt; N'abril de [[2008]], Jackson recibió'l &quot;premiu vanguardia&quot; na 19ᵘ entrega de los premios [[GLAAD Media Awards]], n'honor al so contrbución en promover derechos igualitarios pa persones [[LGBT]].&lt;ref name=gladd/&gt; Neil G. Giuliano, presidente de [[GLAAD]], comentó: &quot;La Señora Jackson tien un terrible númberu de fanáticos dientro y fora de la comunidá LGBT, y cuntar col so sofitu en contra del bilordiu que les persones LGBT inda encara nel nuesu país ye desaxeradamente significativu.&quot;.&lt;ref name=gladd/&gt; La quinta xira de conciertos de Jackson, el ''[[Rock Witchu Tour]]'', empezó en setiembre de [[2008]].&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Harrington |nome=Jim |títulu=Review: The hits kept coming at Janet Jackson's Oakland show | newspaper=[[The Oakland Tribune]] |fecha=14 de setiembre de 2008| issn = 10685936}}&lt;/ref&gt; Esi mesmu mes, ella y la so compañía discográfica dixebrar de común alcuerdu. [[Darkchild]], que produció'l so últimu álbum, espresó: &quot;Paezme que nun foi promocionáu correutamente. Ella a cencielles nun lo fixo como una artista de la so magnitú.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Janet Jackson splits with record label|url=http://www.nme.com/news/janet-jackson/39889|newspaper=[[NME]] |fecha=20 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=8 d'ochobre de 2009}}&lt;/ref&gt; Nos 14 meses mientres los cualos tuvo acomuñada a Island Def Jam, el so álbum vendiera 449.000 copies, ensin recibir nenguna certifiación de la [[RIAA]]. &quot;[[Billboard]]&quot; informó que, debíu al descontentu de Janet cola promoción del so álbum, la compañís aceptó revocar la so rellación cola artista pol so pidíu.&lt;ref name=&quot;Concepcion&quot;&gt;{{Obra citada |nome=Mariel |apellíu=Concepcion |url=http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1003853412 |títulu=Janet Jackson Parts Ways With Island Def Jam |work=Billboard |fechaaccesu=22 de setiembre de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://new.music.yahoo.com/blogs/chart_watch/51507/week-ending-april-11-2010-bieber-bounces-back/ |títulu=Week Ending April 11, 2010: Bieber Bounces Back |editorial=Yahoo.com |fecha= 14 d'abril de 2010 |fechaaccesu=16 de mayu de 2010}}&lt;/ref&gt;

En xunu de [[2009]], el so hermanu [[Michael Jackson]] morrió a la edá de 50 años. Na entrega de los [[BET Awards]] d'esi añu, Janet faló públicamente per primer vegada sobre la muerte del so hermanu, afirmando: &quot;Namái quiero dicir que, pa toos ustedes, Michael ye un iconu. Pa nós, Michael ye familia. Y él va vivir per siempres en toos nuesos corazones. En nome de la mio familia y de mi mesma, estimo a toos pol so amor, gracies per tol so sofitu. Estrañar demasiáu.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Carter |nome=Kelley |títulu=An emotional Janet Jackson thanks fans at BET Awards|newspaper=USA Today|url=http://www.usatoday.com/life/people/2009-06-29-bet-awards-jackson_N.htm?csp=34 |fecha=28 de xunu de 2009 |fechaaccesu=28 de xunu de 2009}}&lt;/ref&gt; Nuna entrevista esclusiva con &quot;[[Harper's Bazaar]]&quot;, Janet reveló que supo de la muerte del so hermanu mientres taba filmando n'[[Atlanta]] la película ''[[Why Did I Get Married Too?]]''. En mediu del duelu público y privao cola so familia, se focalizó nel trabayu pa encarar el dolor, evitando cualquier reportaxe de la prensa avera del fallecimientu del so hermanu. Ella declaró: &quot;Ye entá importante enfrentar la realidá, y nun quier dicir que-y tea escapando, pero dacuando namái precises escapate per un segundu.&quot;.&lt;ref name=&quot;HB&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Brown |nome=Laura |títulu=Janet Jackson Takes Control|newspaper=[[Harper's Bazaar]] |páxina=244 |fecha=October 2009|issn=244}}&lt;/ref&gt; Nesi mesmu tiempu, tamién terminó la so rellación de 7 años con [[Jermaine Dupri]].&lt;ref name=&quot;HB&quot;/&gt; En setiembre de [[2009]], Janet cantó &quot;''[[Scream/Childhood|Scream]]''&quot; na entrega de los premios [[MTV Video Music Awards 2009|MTV Video Music Awards]], como parte d'un tributu al so hermanu.&lt;ref&gt;{{Obra citada |url=http://www.mtv.com/news/articles/1621392/20090913/madonna.jhtml |títulu=VMAs Kick Off with Madonna and Janet's Tribute to Michael Jackson |apellíu=Kaufman |nome=Gil |fecha=13 de setiembre de 2009 |work=MTV News |fechaaccesu=14 de setiembre de 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090922190441/http://www.mtv.com/news/articles/1621392/20090913/madonna.jhtml |date=2009-09-22 }}&lt;/ref&gt; Stephen Friedman, xerente xeneral de [[MTV]], declaró: &quot;Sentíamos que nun había naide meyor que Janet pa fondiar y unviar un mensaxe realmente poderosu.&quot;.&lt;ref name=&quot;SF&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Kinon |nome=Cristina |títulu=Janet Jackson to do dance tribute for Michael to kick off VMAs|newspaper=Daily News|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/tv/2009/09/11/2009-09-11_janet_jackson_to_do_dancie_tribute_for_michael_to_kick_off_vmas.html |fecha=11 de setiembre de 2009 |fechaaccesu=19 de setiembre de 2009}}&lt;/ref&gt; Ella trabayó con numberosos coreógrafos de sonadía mundial, y col so direutor creativu personal, Gil Duldulao, que coordinó la performance.&lt;ref name=&quot;SF&quot;/&gt; La presentación foi allabada pola crítica. Michael Slezak de &quot;[[Entertainment Weekly]]&quot; comentó: &quot;Janet Jackson trabayó esi escenariu más duru qu'un asistente mal pagu faciendo hores extra y, como tributo que foi, foi tan enerxéticu como sentíu.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Slezak |nome=Michael |títulu=Janet Jackson single-handedly saves MTV VMA tribute to Michael Jackson |url=http://music-mix.ew.com/2009/09/14/janet-jackson-michael-jackson-vmas-2009 |fecha=13 de setiembre de 2009 |newspaper=Entertainment Weekly |fechaaccesu=16 de setiembre de 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090925023531/http://music-mix.ew.com/2009/09/14/janet-jackson-michael-jackson-vmas-2009/ |date=2009-09-25 }}&lt;/ref&gt;

El so senciellu &quot;''[[Make Me]]''&quot; foi llanzando depués de la so presentación nos VMA, primeramente en formatu &quot;audiu stream&quot; na so páxina web oficial, y más tarde tuvo disponible pa descarga dixital.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Kaufman |nome=Gil |títulu=Janet Jackson Releases New Single Following VMA Performance |url=http://www.mtv.com/news/articles/1621430/20090914/jackson_janet.jhtml |publicación=MTV |fecha=14 de setiembre de 2009 |fechaaccesu=14 de setiembre de 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090922205956/http://www.mtv.com/news/articles/1621430/20090914/jackson_janet.jhtml |date=2009-09-22 }}&lt;/ref&gt; Poco dempués del so llanzamientu, el senciellu convertir nel 19ᵘ númberu 1 de Jackson na llista [[Hot Dance Club Songs]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.billboard.com/#/column/chartbeat/chart-highlights-country-dance-club-play-1004054789.story|títulu=Chart Highlights: Adult Contemporary, Pop, Jazz &amp; More|fecha=21 d'avientu de 2009|obra=Billboard |fechaaccesu=21 d'avientu de 2009}}&lt;/ref&gt; Más tarde esi mesmu mes, Jackson presidió'l beneficiu inaugural de la [[Fundación pa la Investigación sobre'l Sida]], realizáu en [[Milán]] en xunto cola [[Selmana de la moda|Selmana de la Moda]]. Kevin Robert Frost, CEO de la fundación, comentó: &quot;Tamos profudamente estimosos a Janet Jackson por xunise a la nuesa fundación, presidiendo'l nuesu primer eventu en Milán. Ella trai una incomparable harmonía y una historia de dedicación na llucha contra'l Sida.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Janet Jackson to Chair amfAR's Inaugural Milan Fashion Week Event |publicación=amfAR|url=http://www.amfar.org/spotlight/article.aspx?id=7847&amp;terms=janet+jackson |fecha=24 d'agostu de 2009 |fechaaccesu=28 de setiembre de 2009}}&lt;/ref&gt; Una de les pieces de la firma vendíes na puya foi un par de botes apinaes de cristales que'l so hermanu Michael diba usar na so xira ''[[This Is It]]'', que se vendió por 14.650 dólares. L'eventu recaldó un total de 1,1 millones de dólares pa la organización ensin fines d'arriquecimientu. Jackson dixo: &quot;Namái me gustaría estimar a tolos que tán equí na comunidá mundial de la moda, que fixeron tantu por ayudar a la Fundación pa la Investigación sobre'l Sida, y pol sofitu pa la investigación sobre'l VIH/SIDA.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Colleen |nome=Barry |títulu=Charity Auction Nets $1.1 Million for AIDS |url=http://ca.music.yahoo.com/read/news/61994603 |publicación=[[Yahoo! Music]] |agency=Associated Press |fecha=29 de setiembre de 2009 |fechaaccesu=17 d'ochobre de 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100825052158/http://ca.music.yahoo.com/read/news/61994603 |date=2010-08-25 }}&lt;/ref&gt; El so segundu álbum compilatorio, ''[[Number Ones (álbum de Janet Jackson)|Number Ones]]'' (tituláu ''The Best'' fora de los Estaos Xuníos), foi llanzáu en payares de [[2009]], nun negociu conxuntu ente [[Universal Music Group]] y [[EMI]].&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Janet Jackson's hits CD on its way |publicación=[[United Press International]] |fecha=13 d'ochobre de 2008 | url = http://www.upi.com/Entertainment_News/Music/2009/10/13/Janet-Jacksons-hits-CD-on-its-way/UPI-31331255480825/ |fechaaccesu=13 d'ochobre de 2008}}&lt;/ref&gt; Debutó nel puestu númberu 22 del [[Billboard 200]], con ventes de 27.000 copies na so primer selmana de llanzamientu.&lt;ref name=&quot;Billboard Album peaks&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación|apellíu=Kaufman|nome=Gil|títulu=50 Cent's Self Destruct Is Lowest Chart Debú Of His Career|url=http://www.mtv.com/news/articles/1627087/20091125/50_cent.jhtml|editorial=MTV|fecha=25 de payares de 2009|fechaaccesu=25 de payares de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091128004120/http://www.mtv.com/news/articles/1627087/20091125/50_cent.jhtml|archivedate=2009-11-28}}&lt;/ref&gt;

Janet cantó nel actu d'apertura de la 37ᵘ edición de los [[American Music Awards]], y tamién foi una de les cantantes nel festival &quot;Capital FM's Jingle Bell Ball&quot; n'avientu de [[2009]] nel [[Millennium Dome|02 Sable]] de [[Londres]].&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Kaufman |nome=Gil |títulu=Janet Jackson Kicks Off American Music Awards With Energetic Medley/Singer performed her new single, 'Make Me.' |url=http://www.mtv.com/news/articles/1626828/20091122/jackson_janet.jhtml |publicación=MTV |fecha=22 de payares de 2009 |fechaaccesu=22 de payares de 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091126125636/http://www.mtv.com/news/articles/1626828/20091122/jackson_janet.jhtml |date=2009-11-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Janet Jackson Capital FM|url=http://www.capitalfm.com/jingle-bell-ball/sunday/artists/janet-jackson/ |publicación=[[95.8 Capital FM]] |fecha=20 d'ochobre de 2009 |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2009}}&lt;/ref&gt;

=== 2010-presente: Proyeutos cinematográficos, ''True You: A Journey to Finding and Loving Yourself'' y Number Ones: Up Close and Personal ===
N'abril de [[2010]], Jackson repitió'l so papel xunto a [[Tyler Perry]] na secuela de ''[[Why Did I Get Married?]]'', titulada ''[[Why Did I Get Married Too?]]''. La película recaldó 30,1 millones de dólares na taquilla de la so primer selmana, debutando nel númberu 2.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Flint |nome=Joe|url=http://www.latimes.com/entertainment/news/la-et-box-officeside5-2010apr05,0,7889804.story |títulu=Tyler Perry's impressive weekend|newspaper=Los Angeles Times |fecha=5 d'abril de 2010 |fechaaccesu=6 d'abril de 2010}}&lt;/ref&gt; Wesley Morris de &quot;[[The Boston Globe]]&quot; espresó que &quot;la total esperiencia de la película son 120 minutos d'emocional Stairmaster&quot;, y añadió que &quot;mirar a una histérica (y histéricamente peñada) Janet Jackson redecorar una casa con un club de golf quema 500 caloríes&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Morris |nome=Wesley |títulu=Tyler Perry's psychological mayhem cuts deep in 'Married' sequel|url=http://www.boston.com/ae/movies/articles/2010/04/03/tyler_perry_cuts_deep_in_married_sequel/|newspaper=The Boston Globe |fecha=3 d'abril de 2010 |fechaaccesu=6 d'abril de 2010}}&lt;/ref&gt; Mike Hale de &quot;[[The New York Times]]&quot; referir a la so actuación como &quot;vigorizante y sobromanera risondera, ente que Jackie K. Cooper de &quot;[[The Huffington Post]]&quot; comentó: &quot;Janet apaez bien impresionante en dellos momentos, y un pocu menos n'otros. Ella sí amuesa la voluntá de ser vista más espelurciada.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Hale |nome=Mike |títulu=Tyler Perry's Why Did I Get Married Too? (2010): At Couples' Reunion, Laughs, Then Grief|url=http://movies.nytimes.com/2010/04/03/movies/03tyler.html|newspaper=The New York Times |fecha=7 d'abril de 2010 |fechaaccesu=7 d'abril de 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Cooper |nome=Jackie |títulu=&quot;Tyler Perry's Why Did I Get Married Too?&quot;: Why Did He Make a Two?|url=http://www.huffingtonpost.com/jackie-k-cooper/tyler-perrys-why-did-i-gue_b_525126.html |fecha=5 d'abril de 2010 |fechaaccesu=6 d'abril de 2010 |publicación=[[The Huffington Post]]}}&lt;/ref&gt; La so interpretación valió-y una nominación na edición 2011 de los premios NAACP por &quot;actriz destacada en película&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=The 42nd NAACP Image Awards - Motion Picture|url=http://www.naacpimageawards.net/42/nominees-and-honorees/motion-picture/ |publicación=[[NAACP Image Awards]] |fecha=12 de xineru de 2011 |fechaaccesu=12 de xineru de 2011}}&lt;/ref&gt; Amás, grabó'l senciellu principal pa la banda sonora de la película, tituláu &quot;''[[Nothing (cantar de Janet Jackson)|Nothing]]''&quot;, que foi llanzáu enantes del debú de la película.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Rodriguez |nome=Jayson |url=http://www.mtv.com/news/articles/1632205/20100218/dupri_jermaine.jhtml |títulu=Jermaine Dupri Says New Janet Jackson Song Is 'A Good Record' |publicación=MTV |fecha=18 de febreru de 2010 |fechaaccesu=7 d'abril de 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100222220143/http://www.mtv.com/news/articles/1632205/20100218/dupri_jermaine.jhtml |date=2010-02-22 }}&lt;/ref&gt; En mayu de [[2010]], Janet actuó na final de ''[[American Idol (temporada 9)|American Idol]]'', onde cantó &quot;''[[Again (cantar de Janet Jackson)|Again]]''&quot;, &quot;''Nothing''&quot; y &quot;''[[Nasty]]''&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu=Downey|nome=Ryan J.|fecha=27 de mayu de 2010|títulu='American Idol' Finale Ratings the Lowest Since Season One|url=http://www.mtv.com/news/articles/1640212/20100527/story.jhtml|editorial=MTV News|fechaaccesu=27 de mayu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100531174121/http://www.mtv.com/news/articles/1640212/20100527/story.jhtml|fechaarchivu=2010-05-31}}&lt;/ref&gt;

Jackson presentar nel festival &quot;2010 Essence Music Festival&quot;, xunto a [[Alicia Keys]] y [[Mary J. Blige]].&lt;ref name=&quot;Gardner&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Gardner |nome=Elysa |títulu=Janet Jackson marries work, personal life in Perry sequel|url=http://www.usatoday.com/life/people/2010-04-01-janet01_ST_N.htm|newspaper=USA Today |fecha=31 de marzu de 2010 |fechaaccesu=7 d'abril de 2010}}&lt;/ref&gt; Según la prensa acomuñada, &quot;Janet Jackson cautivó a l'audiencia del vienres del Essence Music Festival, caltuvo a la xente de pies por más de dos hores y recordó a les sos fans por qué valía la pena esperar 2 años pa vela en conciertu&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Janet Jackson Dazzles Crowd at Essence Festival|work=Billboard|url=http://www.billboard.com/song/janet-jackson/nothing#/news/janet-jackson-dazzles-crowd-at-essence-festival-1004102114.story |fecha=3 de xunetu de 2010 |fechaaccesu=3 de xunetu de 2010}}&lt;/ref&gt; En xunetu de [[2010]], Jackson convirtióse en voceru pa la marca de pieles Blackglama, de la compañía American Legend Cooperative, na campaña &quot;''What Becomes a Legend Most''&quot;, primeramente llevada a cabu por celebridaes como [[Lena Horne]], [[Elizabeth Taylor]], [[Lauren Bacall]] y [[Diana Ross]].&lt;ref name=&quot;fur&quot;&gt;{{Obra citada|author=Ella Ngo |títulu=Poll: Are You Fur or Against Janet Jackson's New Ad|url=http://www.eonline.com/uberblog/b192769_poll_are_you_fur_against_janet_jacksons.html#ixzz0v8eHIF1S |publicación=[[Y! Online|Y!]] |fecha=29 de xunetu de 2010 |fechaaccesu=29 de xunetu de 2010}}&lt;/ref&gt; Según el comunicáu de prensa de la compañía: &quot;Jackson foi escoyida como la más recién de la campaña Lleendes, porque ye un iconu nel mundu de la música y del entretenimientu, una verdadera lleenda. Ella representa tou lo qu'esta campaña encarna. Janet ye pal espectáculu lo que Blackglama ye pal luxu.&quot;.&lt;ref name=&quot;fur&quot;/&gt; La so aprobación fixo españar la indignación del grupu [[PETA]] (Persones pol Tratu Éticu de los Animales), lo mesmo que de l'activista [[Pamela Anderson]].&lt;ref name=&quot;fur&quot;/&gt; Anderson y el vicepresidente de la organización, Dan Mathews, atoparon la decisión de Jackson como hipócrita, yá que nel pasáu refugara l'aprobación del usu de pieles.&lt;ref name=&quot;fur2&quot;&gt;{{Obra citada|author=Cristina Everett |títulu=Pamela Anderson slams 'greedy' Janet Jackson for hawking fur in 'disappointing' Blackglama ad|url=http://www.nydailynews.com/gossip/2010/07/29/2010-07-29_pamela_anderson_slams_greedy_janet_jackson_for_hawking_fur_in_disappointing_blac.html |publicación=[[Daily News (New York)|Daily News]] |fecha=29 de xunetu de 2010 |fechaaccesu=29 de xunetu de 2010}}&lt;/ref&gt; N'agostu del mesmu añu, [[Universal Music Group]] llanzó'l so tercer álbum compilatorio, tituláu ''[[Icon: Number Ones]]'', como parte del debú de la serie de ábums &quot;''Icon''&quot;. Según el comunicáu de prensa, esta serie inclúi los grandes ésitos, los clásicos ritmos y les temes favorites de los más populares artistes de la historia de la música.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Icon Series Launched by Universal Music Enterprises|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/icon-series-launched-by-universal-music-enterprises-100254019.html |publicación=[[PR Newswire]]|place=[[Universal Music Enterprises]] |fecha=9 d'agostu de 2010 |fechaaccesu=9 d'agostu de 2010}}&lt;/ref&gt;

En payares de [[2010]], interpretó a Joanna na película dramática ''[[For Colored Girls]]'', adautación fílmica de Tyler Perry de la obra '' For Colored Girls Who Have Considered Suicide When the Rainbow Is Enuf'' (1975), de Ntozake Shange. Christopher John Farley de &quot;[[The Wall Street Journal]]&quot; emponderó la so interpretación, afirmando: &quot;Ella recita versos escritos por Ntozake Shange, autor de la obra qu'inspiró a la película. Pero en cuenta de ufiertar una amanerada llectura de renglones al estilu casa de café, Jackson fai que les palabran suenen como un común, anque bien elocuente, discursu.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada|author=Christopher John Farley |títulu=Janet Jackson Tackles Poetry in 'For Colored Girls'|url=http://blogs.wsj.com/speakeasy/2010/11/02/janet-jackson-tackles-poetry-in-for-colored-girls|newspaper=[[The Wall Street Journal]] |fecha=2 de payares de 2010 |fechaaccesu=2 de payares de 2010}}&lt;/ref&gt; Matt Zoller Seitz de &quot;[[Salon.com]]&quot; dixo: &quot;Ella supérase a sigo mesma equí, especialmente na escena na cual enfrenta al so home sobre la so vida secreta. Non yá la corte de pelo curtiu de Jackson y los sos traumatizaos güeyos podríen recordar a los espectadores a [[Jane Wyman]] o [[Joan Crawford]]. Perry algama l'amiestu d'una masculina hípercompetitividad y una femenina vulnerabilidá que siempres definieron a Jackson, y venceyar a l'astuta y solitaria frialdá frecuentemente vista nel trabayu de Wyman y Crawford, una táctica direutiva d'una terrible perceición.&quot;.&lt;ref name=&quot;Seitz&quot;&gt;{{Obra citada |author=Matt Zoller Seitz |títulu='For Colored Girls': Tyler Perry's Misunderstood Genius |url=http://www.salon.com/entertainment/movies/filme_salon/2010/11/04/defense_of_tyler_perry/index.html |publicación=[[Salon.com]] |fecha=4 de payares de 2010 |fechaaccesu=4 de payares de 2010 }}&lt;/ref&gt; Manohla Dargis de &quot;[[The New York Times]]&quot; comentó: &quot;Janet Jackson ye, pa dicilo selemente, una actriz de llindada espresión. Pero la so sele presencia tien fuercia, en parte por cuenta de la so misteriosa paecencia col so hermanu Michael, anque tamién porque la fráxil altiveza de los sos personaxes, privilexaos d'autu-involucración y el so artificialismo tienen, como los mártires en armiño interpretaos por tales como [[Lana Turner]], la so propia y estraña verdá.&quot;.&lt;ref name=&quot;Dargis&quot;&gt;{{Obra citada|author=Manohla Dargis |títulu=A Powerful Chorus Harmonizing 'Dark Phrases of Womanhood'|url=http://movies.nytimes.com/2010/11/05/movies/05for.html|newspaper=[[The New York Times]] |fecha=4 de payares de 2010 |fechaaccesu=4 de payares de 2010}}&lt;/ref&gt; Numberosos críticos compararon la so representación de Jo a la que fizo [[Meryl Streep]] de Miranda Priestly en ''[[The Devil Wears Prada (película)|The Devil Wears Prada]]''.&lt;ref name=&quot;Dargis&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada|author=Randy Myers |títulu=Review: Cast elevates 'For Colored Girls' from soap opera territory|url=http://www.mercurynews.com/movies-dvd/ci_16493615|newspaper=[[San Jose Mercury News]] |fecha=4 de payares de 2010 |fechaaccesu=4 de payares de 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada|author=Claudia Puig |títulu=Tyler Perry turns poetic 'For Colored Girls' into a soap opera|url=http://www.usatoday.com/life/movies/reviews/2010-11-05-Forcoloredgirls05_ST_N.htm|newspaper=[[USA Today]] |fecha=4 de payares de 2010 |fechaaccesu=4 de payares de 2010}}&lt;/ref&gt; La so actuación valió-y nominaciones na entrega 2011 de los premios Black Reel Awards, nes categoríes &quot;destacada actuación femenina&quot; y &quot;vestuariu destacáu&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=2011 Black Reel Awards Nominations |url=http://blackreelawards.wordpress.com/2010/12/15/2011-black-reel-awards-nominations/ |publicación=[[Black Reel Awards]] |fecha=15 d'avientu de 2010 |fechaaccesu=17 d'avientu de 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101221000645/http://blackreelawards.wordpress.com/2010/12/15/2011-black-reel-awards-nominations/ |date=2010-12-21 }}&lt;/ref&gt;

El [[18 de payares]] de [[2010]], nuna entrevista esclusiva con ''The Boombox'' d'[[AOL]], Jackson anunció los sos planes d'embarcase nel so &quot;xira mundial más grande de toes&quot;, en sofitu al so segundu álbum compilatorio, ''[[Number Ones (álbum de Janet Jackson)|Number Ones]]''.&lt;ref name=&quot;2011 tour&quot;&gt;{{Obra citada |url=http://www.theboombox.com/2010/11/19/janet-jackson-announces-2011-plans/ |títulu=Janet Jackson Announces 2011 Plans, Asks Fans for Questions - The Boombox |publicación=[[AOL]] |work=The Boombox |fecha=19 de payares de 2010 |fechaaccesu=19 de payares de 2010}}&lt;/ref&gt; La xira, denomada ''[[Number Ones: Up Close and Personal]]'' tendría conciertos en 35 ciudaes pel mundu.&lt;ref name=&quot;2011 tour&quot;/&gt; Les mesmes seríen escoyíes poles sos fans, que teníen de presentar les suxerencies na so páxina web oficial.&lt;ref name=&quot;2011 tour&quot;/&gt; Mientres la xira, Jackson presentó les sos 35 éxito número 1 y dedicó un cantar a cada ciudá.&lt;ref name=&quot;2011 tour&quot;/&gt; Jackson acomuñóse con [[Mattel]] pa llanzar una edición llindada de muñeca [[Barbie]] que reflexaren la so apariencia. Llamada &quot;Divinely Janet&quot;, la muñeca foi puyada por 15.000 dólares, y les ganancies fueron donaes al Project Angel Food.&lt;ref&gt;{{Obra citada |author=Amber Katz |títulu=This Janet Jackson Barbie Doll Is All We Want For Christmas! |url=http://buzzworthy.mtv.com/2010/12/10/janet-jackson-barbie-doll/ |publicación=MTV |fecha=10 d'avientu de 2010 |fechaaccesu=8 d'abril de 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217011008/http://buzzworthy.mtv.com/2010/12/10/janet-jackson-barbie-doll |date=2010-12-17 }}&lt;/ref&gt; Un llibru de autoayuda escritu por Jackson, tituláu ''[[True You: A Journey to Finding and Loving Yourself]]'', foi llanzáu'l [[15 de febreru]] de [[2011]], llegando al visu de la llista de best-sellers de &quot;[[The New York Times]]&quot; el mes siguiente.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Best Sellers - The New York Times|url=http://www.nytimes.com/best-sellers-books/2011-03-06/hardcover-advice/list.html|work=The New York Times |fecha=20011-02-28 |fechaaccesu=28 de febreru de 2011}}&lt;/ref&gt; En marzu del mesmu añu, robló un contracto de producción de cine con [[Lions Gate Entertainment]] pa escoyer, desenvolver y producir un llargumetraxe en cine independiente.&lt;ref name=&quot;PM&quot;&gt;{{Obra citada|author=Pamela McClintock |títulu=Janet Jackson Signs Film Production Deal with Lionsgate (Exclusive)|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/janet-jackson-signs-filme-production-167872|newspaper=[[The Hollywood Reporter]] |fecha=15 de marzu de 2011 |fechaaccesu=17 de marzu de 2011}}&lt;/ref&gt; Mike Paseornek, presidente del desenvolvimientu y la producción de la película de Lionsgate, declaró: &quot;Janet tien una poderosa presencia n'escena, con una gran audiencia, y creemos que va tener la mesma poderosa presencia detrás de cámares. Tamos honraos de poder aprovir un llar pa les sos idees, la so pasión y el so inmensu talentu.&quot;.&lt;ref name=&quot;PM&quot;/&gt; Jackson convertir na primer estrella pop femenina en cantar na [[Pirámide del Muséu del Louvre]], obra del arquiteutu [[I. M. Pei]]. Col fin de recaldar dineru pa la restauración d'obres d'arte icónicas, presentar nel marcu del eventu biañal de recaldación de fondos del muséu, &quot;Liaisons au Louvre&quot;, el martes [[14 de xunu]].&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Janet Jackson to Perform at Paris' Louvre Museum|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/janet-jackson-perform-at-paris-175694|newspaper=The Hollywood Reporter |fecha=6 d'abril de 2011 |fechaaccesu=8 d'abril de 2011}}&lt;/ref&gt; Henri Loyrette, presidente y direutor del muséu, dixo: &quot;Janet Jackson ye una de les xoyes artístiques más grandes del mundu. Poro, nun sentimos fondamente honorados, y creemos afechiscamente que la so presentación nel [[Muséu del Louvre]] va ser otra pieza d'arte realizada so la nuesa gloriosa pirámida de cristal.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada|author=Sonya Y |títulu=Janet Jackson To Make History In Paris|url=http://www.s2smagazine.com/stories/2011/04/janet-jackson-make-history-paris|newspaper=[[Sister 2 Sister]] |fecha=8 d'abril de 2011 |fechaaccesu=9 d'abril de 2011}}&lt;/ref&gt; N'agostu de [[2011]] foi anunciada como la primer celebridá en tar presente na campaña &quot;''What Becomes A Legend Most''&quot; de Blackglama por 2 años consecutivos. Joe Morelli, CEO de la empresa, dixo: &quot;Foi claru nel nuesu discutiniu de quién tenía de ser la Lleenda d'anguaño que siguir col momentu de Janet yera dafechu sensatu. Ella encarna'l glamour, el luxu y la sofisticación, tou lo que Blackglama precisa.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Janet Jackson Featured In New Blackglama Ad Campaign|url=http://www.rttnews.com/Content/EntertainmentNews.aspx?Section=2&amp;Id=1700517&amp;SM=1 |publicación=[[RTT News]] |fecha=25 d'agostu de 2011 |fechaaccesu=26 d'agostu de 2011}}&lt;/ref&gt; En payares de [[2011]], Jackson acomuñar cola marca pa llanzar una coleición de 15 pieces de productos de piel de luxu, que sea distribuyida por &quot;[[Saks Fifth Avenue]]&quot; y &quot;[[Bloomingdale's]]&quot;.&lt;ref&gt;{{citation |author=Coleen Nika |títulu=News Roundup: Lady Gaga's Barney's Workshop, Rihanna's Collection, Janet Jackson's New Line And More |url=http://www.rollingstone.com/musicblogsthread-count/news-roundup-lady-gagas-barneys-workshop-rihannas-collection-janet-jacksons-new-line-and-more-20111123#ixzz1f5PBzWZB |newspaper=Rolling Stone |fecha=23 de payares de 2011 |fechaaccesu=29 de payares de 2011 }}&lt;/ref&gt;

== Calidá artística ==

=== Estilu musical ya interpretación ===
Munchos críticos repararon qu'ella nunca foi considerada como una vocalista fuerte, señalando que la so voz ye de cutiu ameyorada pola producción de la so música. El biógrafu David Ritz comentó que &quot;la so voz tenue ye un pálidu ecu de Michael, pero nos álbumes de Janet, según nos sos videu-clips y presentaciones en vivu, que revelaron una téunica de baille fresca y atlética, non bien distinta a la del so hermanu, el cantar nun ye'l puntu&quot;, señalando qu'esa importancia taba puesta nes sos golpeadores ritmos, los sos infeiciosos gabitos y el so impecable valor de producción.&lt;ref name=&quot;Janet Jackson: Biography: Rolling Stone&quot;/&gt; El críticu de música J.D. Considine señaló que &quot;nos álbumes, el soníu de Janet nun ta definíu tantu pola so voz, sinón pola manera en que la so voz ye enmarcada pola exuberante y propulsiva producción de [[Jimmy Jam y Terry Lewis]]&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada|author=J.D. Considine |títulu=It's Her `Velvet Rope' Tour, but Janet Jackson Gets Lost in the Crowd; Music Review: Back-up Singers, Back-up Dancers Help Make the Show Lively|newspaper=[[The Sun (United Kingdom)|The Sun]] |fecha=11 de xunetu de 1998 |páxina=4.Y}}&lt;/ref&gt; La so voz tamién foi emponderada n'ocasiones. Eric Henderson de [[Slant Magazine]] criticó a quien xulgaron duramente a Jackson pol so tenue voz, señalando: &quot;De dalguna manera, escaecer del esplosivu vocal pirotéunicu que desamarra en tou la tema &quot;''[[Nasty]]''&quot;, o refugaron dafechu cómo la so trémbole indecisión encaxa perfectamente nel abstinente himnu &quot;''[[Let's Wait Awhile]]''&quot;.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Henderson |nome=Eric |títulu=Slant Magazine Music Review: Janet Jackson: Control |work=[[Slant Magazine|Slant]] | añu = 2003 | url = http://www.slantmagazine.com/music/music_review.asp?ID=367 |fechaaccesu=30 de xunu de 2008}}&lt;/ref&gt; El compositor clásicu [[Louis Andriessen]] tamién emponderó a Jackson pol so &quot;tempo [[rubato]], sentíu del ritmu, sensibilidá y la calidá infantil de la so extrañamente erótica voz&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Andriessen |nome=Louis|coauthors=Maya Trochimczyk |títulu=The music of Louis Andriessen |publicación=Routledge |páxina=61|añu=2002|isbn=978-0-8153-3789-8}}&lt;/ref&gt; Ritz comparó l'estilu musical de Jackson col de [[Marvin Gaye]], declarando: &quot;Como Marvin, l'autobiografía paez la única fonte de la so música. El so arte, tamién como Marvin, flota sobre un reservorio de sufrimientu secretu.&quot;.&lt;ref name=&quot;Sex, sadness &amp; the triumph of Janet Jackson&quot;/&gt; Los sos hits de los 80 fueron fuertemente descriptos por ser fuertemente influyíos por [[Prince Rogers Nelson|Prince]], yá que los sos productores son ex miembros de la banda The Time.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Pareles |nome=Jon |títulu=Pop and Jazz Guide |páxines=C.23|newspaper=[[The New York Times]] |fecha=25 d'abril de 1986|issn=03624331}}&lt;/ref&gt; Sal Cinquemani escribió que, amás de definir el Top 40 de les radios, dio-y al estilu [[Minneapolis sound]] de Prince una distintiva femeneidad, y con cantares como &quot;''[[What Have You Done for Me Lately]]''&quot;, &quot;''[[Nasty]]''&quot;, &quot;''[[Control (cantar de Janet Jackson)|Control]]''&quot; y &quot;''[[Let's Wait Awhile]]''&quot;, un distintivu efeutu femenín.&lt;ref name=&quot;SCNO&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Cinquemani |nome=Sal |títulu=Janet Jackson: Number Ones |url=http://www.slantmagazine.com/music/music_review.asp?ID=1921 |publicación=[[Slant Magazine]] |fecha=19 de payares de 2009 |fechaaccesu=19 de payares de 2009}}&lt;/ref&gt;

La música de Jackson tomó un ampliu rangu de xéneros, incluyendo: [[R&amp;B]], [[soul]], [[música discu|discu]], [[hip-hop]], [[rap]], [[pop]], [[rock]] y [[dance]]. Qadree EI-Amin, ex xerente personal de Janet, comentó: &quot;Ella ye más grande que [[Barbra Streisand]], porque Streisand nun puede atraer a los ensames de les cais como la fai Janet. Pero la rica élite siguidora de Streisand tamién ama a Janet Jackson.&quot;.&lt;ref name=&quot;crossroads&quot;/&gt; Richard J. Ripani escribió que, cuando los productores musicales Jimmy Jam y Terry Lewis collaboraron con Jackson nel so álbum ''[[Control (álbum de Janet Jackson)|Control]]'' en [[1986]], el tríu ellaboró un nuevu soníu que funde los elementos rítmicos del funk y el discu xunto con pesaes dosis de sintetizadores, percuciones, efeutos de soníu y una sensibilidá de música rap.&lt;ref name=&quot;The New Blue Music&quot;/&gt; Rickey Vincent señaló nel so llibru ''Funk: The Music, The People, and The Rhythm of The One'' de [[1996]] qu'ella foi citada de cutiu por redefinir el criteriu de música popular cola fuercia industrial de los ritmos del so álbum.&lt;ref name=&quot;Vincent&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Vincent |nome=Rickey | coauthors = George Clinton |títulu=Funk: The Music, The People, and The Rhythm of The One |publicación=Macmillan | añu = 1996 |páxines=272, 284 | isbn = 0-312-13499-1}}&lt;/ref&gt; Richard Rischar, en ''A Vision of Love: An Etiquette of Vocal Ornamentation in African-American Popular Ballads of the Early 1990s'', repara que &quot;les balaes pop negres de mediaos de los 80 fueron apoderaes pol estilu vocal y de producción que yera finu y fluyíu, lideráu por [[Whitney Houston]], Janet Jackson y [[James Ingram]]&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada|author=Richard Rischar |títulu=A Vision of Love: An Etiquette of Vocal Ornamentation in African-American Popular Ballads of the Early 1990s |publicación=American Music|volume=22 |publicación=[[University of Illinois Press]]|issue=3|añu=2004 |páxina=408}}&lt;/ref&gt; Jackson siguió'l so desenvolvimientu musical col amiestu d'un soníu urbanu contemporaneu col hip-hop nos 90. Esto incluyó una representación más nidia del R&amp;B, articuláu por luxosu balaes sentimentales y ritmos bailladeros up-tempo.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Miller |nome=Michael |títulu=The Complete Idiot's Guide to Music History |publicación=Penguin Group |páxina=205|añu=2008|isbn=978-1-59257-751-4}}&lt;/ref&gt; Ella foi citada como una artista que remocicó'l soníu y la imaxe del R&amp;B na primer década de la so carrera.&lt;ref&gt;{{Obra citada|author=Greg Kot |títulu=Fighting Another Grammy Whammy 'Janet' Producers Defend Jackson's Role|newspaper=Chicago Tribune |fecha=28 de febreru de 1994 |páxina=5|issn=10856706}}&lt;/ref&gt; La crítica Karla Peterson comentó que &quot;ella ye una fuerte baillarina, una artista curiosa y, como lo demuestra'l cantar &quot;''[[That's the Way Love Goes]]''&quot;, una esperta autora de cantares pop&quot;.&lt;ref name=&quot;Peterson&quot;&gt;{{Obra citada|author=Karla Peterson |títulu=Pop goes Janet in concert full of programmed flash|newspaper=[[The San Diego Union-Tribune]] |fecha=26 de febreru de 1994 |páxina=Y.6}}&lt;/ref&gt; El so material de la década de 2000 foi vistu como menos favorable. Sal Cinquemani comentó que, sacante seique por [[R.E.M.]], nenguna otra súperestrella foi tan prolífica con tanta amenorgamientu comercial y vueltes creatives.&lt;ref name=&quot;SCNO&quot;/&gt;

Jackson camudó'l so enfoque llíricu al traviés de los años, convirtiéndose en suxetu d'analís pa la [[musicoloxía]], los [[Afroamericanu|estudios afroamericanos]] y los [[estudios de xéneru]].&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Smith |nome=Jessie Carney |títulu=Notable Black American Women, Volume 2 |publicación=[[Gale (Cengage)|Gale]]|añu=1996 |páxines=324|isbn=978-0-8103-9177-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TSR&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Reynolds |nome=Simon|coauthors=Joy Press |títulu=The Sex Revolts: Gender, Rebellion, and Rock 'n' Roll |publicación=[[Harvard University Press]] |páxina=297|añu=1996|isbn=978-0-674-80273-5}}&lt;/ref&gt; Enforma del so ésitu foi atribuyíu a &quot;una serie de poderosos y metálicos riegos, los sos allegres y multi-siguíos vocales, y una filosofía llírica construyida a partir del arguyu y el autodescubrimiento&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=MacCambridge |nome=Michael |títulu=Worth a note|newspaper=[[Austin American-Statesman]] |páxina=G.2 |fecha=19 d'ochobre de 1989}}&lt;/ref&gt; David Ritz declaró: &quot;El misteriu ye'l fueu lento que quema alredor de los perímetros del soul de Janet Jackson. La llapada alimentar de los bien bonos elementos combustibles: sobrevivencia y ambición, procuru y creatividá, enfotu supremu y mieu escuro.&quot;.&lt;ref name=&quot;Sex, sadness &amp; the triumph of Janet Jackson&quot;/&gt; Mientres los 80, les sos lletres espresaron autorealización, principios femeninos ya ideoloxía política impulsada.&lt;ref name=&quot;TSR&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lilly&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Goren |nome=Lilly |títulu=You've Come A Long Way, Baby: Women, Politics, and Popular Culture |publicación=[[University Press of Kentucky]] |páxina=61|añu=2009|isbn=978-0-8131-2544-2}}&lt;/ref&gt; Gillian G. Gaar, autor de ''She's a Rebel: The History of Women in Rock &amp; Roll'' ([[2002]]), describió a ''Control'' como &quot;un rellatu autobiográficu sobre la so vida colos sos padres, el so primer matrimoniu y la lliberación&quot;.&lt;ref name=&quot;She's a rebel&quot;/&gt; Refiriéndose a ''[[Janet Jackson's Rhythm Nation 1814]]'' como una personificación de la esperanza, Timothy Y. Scheurer, autor de ''Born in the U.S.A.: The Myth of America in Popular Music from Colonial Times to the Present'' ([[2007]]), escribió: &quot;Podría recordar a daqué de [[Sly and the Family Stone]] enantes de ''There's a Riot Goin' On'' y otros artistes afroamericanos de los 70 nel so tácita asunción de que'l mundu imginado por [[Martin Luther King]] inda ye posible, que'l &quot;suañu americanu&quot; ye un suañu pa toles persones.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada | author=Timothy Y. Scheurer |títulu=Born in the USA: The Myth of America in Popular Music from Colonial Times to the Present |publicación=[[University Press of Mississippi]] | añu = 2007 |páxines=224 | isbn =978-1-934110-56-0}}&lt;/ref&gt;

En ''[[janet.]]'', Jackson empezó a transitar principalmente por temes sexuales. Nel so llibru ''You've Come A Long Way, Baby: Women, Politics, and Popular Culture'' de [[1996]], Lilly J. Goren escribió que &quot;la evolución de Jackson d'una música políticamente consciente escontra una diva sexy marcó la direición que la sociedá y les industries de la música taben fomentando qu'escuerran les dives del dance-rock&quot;.&lt;ref name=&quot;Lilly&quot;/&gt; Joshua Klein escribió en &quot;[[The Washington Post]]&quot; que la imaxe pública de Jackson nel cursu de la so carrera camudó de la inocencia a la esperiencia, inspirando álbumes tan carnales como ''janet.'' en [[1993]] y ''[[The Velvet Rope]]'' en [[1997]], el postreru de los cualos esploró les bandes, figurada y lliteralmente, del amor y la lluxuria.&lt;ref name=&quot;Klein&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Klein |nome=Joshua |títulu=Janet Jackson's Lighthearted Lament About Lost Love | newspaper=[[The Washington Post]] |páxina=C01 |fecha=25 d'abril de 2001}}&lt;/ref&gt; Jackson esplicó les recurrentes temes nos sos últimos álbumes diciendo: &quot;Amo l'amor y amu el sexu.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Murray |nome=Sonia |títulu=Atlanta Music Scene: &quot;Classic Janet—With A Modern Twist&quot; |work=[[The Atlanta Journal and Constitution]] |url=http://www.accessatlanta.com/blogs/content/shared-blogues/accessatlanta/MusicScene/entries/2008/02/06/classic_janet_with_a_modern_tw.html |fecha=6 de febreru de 2008 |fechaaccesu=23 d'abril de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080411144643/http://www.accessatlanta.com/blogs/content/shared-blogues/accessatlanta/MusicScene/entries/2008/02/06/classic_janet_with_a_modern_tw.html |fechaarchivu=11 d'abril de 2008 |deadurl=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080411144643/http://www.accessatlanta.com/blogs/content/shared-blogues/accessatlanta/MusicScene/entries/2008/02/06/classic_janet_with_a_modern_tw.html |date=2008-04-11 }}&lt;/ref&gt; Ella declaró, mientres la promoción de ''janet.'': &quot;Amo sentime fondamente sexual, y nun m'importa dexar que'l mundu saber. Pa mi, el sexu convirtióse nuna celebración, nuna allegre parte del procesu creativu.&quot;.&lt;ref name=&quot;Sexual Healing&quot;/&gt; El conteníu sexual esplícitu de los sos últimos álbumes provocó reaiciones mistes, variando dende l'aponderamientu hasta l'aborrecencia, de cutiu en contraposición a [[Madonna]], que ye vista como la so contraparte.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Jordan |nome=Emma|coauthors=Angela Harris |títulu=When Markets Fail: Race And Economics : Cases And Materials |publicación=Foundation Press |páxina=433|añu=2006|isbn=978-1-58778-955-7}}&lt;/ref&gt; Stephen Thomas Erlewine comentó que &quot; ente que'l sexu aguiya indiscutiblemente enforma de la meyor música pop, nun ye un factor inherentemente fascinante pa la música pop, anque como tou, depende del artista&quot;.&lt;ref name=&quot;STE&quot;/&gt;

=== Influencies ===
Jackson citó a los sos hermanos mayores [[Michael Jackson|Michael]] y [[Jermaine Jackson|Jermaine]] como les sos primeres influencies musicales.&lt;ref name=&quot;Sex, sadness &amp; the triumph of Janet Jackson&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Ritz |nome=David |títulu=Sex, sadness &amp; the triumph of Janet Jackson |work=Rolling Stone |fecha=1 d'ochobre de 1998 |url=http://www.rollingstone.com/news/story/5938082/sex_sadness__the_triumph_of_janet_jackson |fechaaccesu=23 d'abril de 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070824000643/http://www.rollingstone.com/news/story/5938082/sex_sadness__the_triumph_of_janet_jackson |date=2007-08-24 }}&lt;/ref&gt; Tamién describe a l'actriz y cantante [[Lena Horne]] como una fonda inspiración, non yá na so propia carrera, sinón pa los artistes negros al traviés de múltiples xeneraciones. Sobre la muerte de Horne en [[2010]], Janet declaró: &quot;Horne produció enforma prestar na vida de toos, inclusive nes genereaciones más nueves, hasta más nueves que yo mesma. Ella foi una gran talentosa. Abrió bien de puertes p'artistes como yo mesma.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Sultry songstress Lena Horne dies|url=http://www.washingtontimes.com/news/2010/may/10/legendary-singer-lena-horne-dies/|newspaper=The Washington Times |fecha=10 de mayu de 2010 |fechaaccesu=12 de xunetu de 2010}}&lt;/ref&gt; Otramiente, considera a [[Dorothy Dandridge]] como una de los sos ídolos.&lt;ref&gt;{{Obra citada|author=Liz Smith |títulu=Janet Jackson as Dandridge?|newspaper=Los Angeles Times |fecha=4 de xunu de 1993 |páxina=2|issn=04583035}}&lt;/ref&gt; Describiéndose a sigo mesma como una gran fanática de [[Joni Mitchell]], esplicó: &quot;Cuando yera neña, sentíme atraida polos cantares de Joni Mitchell... Xunto con [[Marvin Gaye]] y [[Stevie Wonder]], los cantares de Joni falábenme d'una forma íntimo y personal.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Penn |nome=Roberta |títulu=Janet Jackson digs deep and gets personal in latest album|newspaper=[[The Fresno Bee]] |fecha=5 de setiembre de 1997 |páxina=Y.4|issn=08896070}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=|newspaper=Jet|volume=92|issue=26 |páxina=60 |fecha=17 de payares de 1997}}&lt;/ref&gt; Jackson tamién guarda reverencia pa [[Tina Turner]], diciendo: &quot;Tina convirtióse nuna figura heroica pa muncha xente, especialmente les muyeres, por cuenta de la so terrible fuercia. Personalmente, Tina nun paez tener un principiu y un final na mio vida. Sentí que la so música siempres tuvo ellí, y siento que siempres lo tará.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada|títulu=The Immortals – The Greatest Artists of All Time: 61) Tina Turner|newspaper=Rolling Stone|url=http://www.rollingstone.com/news/story/7248197/the_immortals__the_greatest_artists_of_all_time_61_tina_turner|fecha=22 d'abril de 2005|fechaaccesu=26 d'abril de 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090503075540/http://www.rollingstone.com/news/story/7248197/the_immortals__the_greatest_artists_of_all_time_61_tina_turner |date=2009-05-03 }}&lt;/ref&gt; Tamién nomó a otros artistes con conciencia social como fontes d'inspiración, tales como [[Tracy Chapman]], [[Sly and the Family Stone]] y [[U2]].&lt;ref name=&quot;She's a rebel&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada|author=Kevin Phinney |títulu=Jackson takes control on latest album // Songstress instrumental in signing producers, writing lyrics for `Rhythm Nation'|newspaper=Austin American-Statesman |fecha=21 de setiembre de 1989 |páxina=F.2}}&lt;/ref&gt; Otros artistes atribuyíos como influencies na música de Jackson, según la revista &quot;[[Rolling Stones]]&quot;, son [[The Ronettes]], [[Dionne Warwick]], [[Tammi Terrell]] y [[Diana Ross]].&lt;ref name=&quot;influence&quot;&gt;{{Obra citada |títulu=Janet Jackson: Rolling Stone |work=Rolling Stone |añu=2008 |url=http://www.rollingstone.com/artists/janetjackson |fechaaccesu=23 d'abril de 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080419050812/http://www.rollingstone.com/artists/janetjackson |date=2008-04-19 }}&lt;/ref&gt;

=== Videos musicales y coreografía ===
Jackson sacó la so inspiración pa les sos videos musicales y les sos performances de los musicales que vía na so mocedá, y tuvo fuertemente influyida poles coreografíes de [[Fred Astaire]] y [[Michael Kidd]], ente otros.&lt;ref name=&quot;Envisioning&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Mitoma |nome=Judy |títulu=Envisioning dance on film and video |publicación=Routledge | añu = 2002 |páxina=16 | isbn = 0-415-94171-7 | coauthors= Judith Mitoma, Elizabeth Zimmer, Dale Ann Stieber, Nelli Heinonen, Norah Zuňiga Shaw}}&lt;/ref&gt; A lo llargo de la so carrera, trabayó con numberosos coreógrafos profesionales, como [[Paula Abdul]], el mesmu Michael Kidd, y Tina Landon. Landon tamién trabayó na coreografía del video musical &quot;''[[Scream/Childhood|Scream]]''&quot; de [[1995]], dúu ente Janet y el so hermanu [[Michael Jackson]].&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Cutcher |nome=Jenai |títulu=Feel the Beat: Dancing in Music Videos |publicación=The Rosen Publishing Group | añu = 2003 |páxines=14–16 | isbn = 0-8239-4558-8}}&lt;/ref&gt; Janine Coveney de &quot;[[Billboard]]&quot; reparó que &quot;la declaración musical d'independencia de Jackson en ''[[Control (álbum de Janet Jackson)|Control]]'' presentó una cadena d'ésitos, una imborrable producción de soníu, y una imaxe duradera cementada por innovadores coreografíes nes sos videos ya imáxenes que los vocalistas de pop inda emulen&quot;.&lt;ref name=&quot;Janet's Juggernaut&quot;/&gt; Qadree El-Amin comentó qu'artistes como [[Britney Spears]] y [[Christina Aguilera]] diseñaron les sos interpretaciones dempués de la probada personalidá &quot;dance-diva&quot; de Janet.&lt;ref name=&quot;crossroads&quot;&gt;{{Obra citada | apellíu1 = Norment | nome1 = Lynn |títulu=Janet: At the crossroads | volume = 56 | issue = 1 |páxina=180 | newspaper=Ebony |fecha=1 de payares de 2000 | issn = 00129011}}&lt;/ref&gt;

Beretta Y. Smith-Shomade, autora de ''Shaded Lives: African-American Women and Television'' ([[2002]]), escribió: &quot;L'impautu de Jackson na esfera de los videos musicales provieno en gran parte del ésitu en ventes musicales, que-y apurrieron llibertaes y control más visibles. Esta asunción del control impactó direutamente la imaxe y el conteníu de los sos videos musicales, dándo-y a Jackson una aición ensin asumir por munchos otros artistes, varones o muyeres, negros o blancos.&quot;.&lt;ref name=&quot;Beretta&quot;&gt;{{Obra citada|author=Beretta Y. Smith-Shomade |títulu=Shaded Lives: African-American Women and Television |publicación=Rutgers University Press|añu=2002 |páxina=86}}&lt;/ref&gt; ''Parallel Lines: Media Representations of Dance'' ([[1993]]) documenta que los sos videos fueron de cutiu reminicencias de conciertos en direuto o ellaboraos musicales teatrales.&lt;ref name=&quot;PL&quot;&gt;{{Obra citada|author=Stephanie Jordan, Dave Allen |títulu=Parallel Lines: Media Representations of Dance |publicación=Indiana University Press|añu=1993 |páxina=68}}&lt;/ref&gt; Munchos de los sos video-clips de ''Control'', incluyíos &quot;''[[Nasty]]''&quot; y &quot;''[[When I Think of You (cantar de Janet Jackson)|When I Think of You]]''&quot;, fueron coreografiados usando influencies del teatru Broadway.&lt;ref name=&quot;PL&quot;/&gt; El [[multiculturalismu]] foi tamién una piedra angular de la imaxe representada por Jackson nes sos videos musicales.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Sonnega |nome=William |títulu=Morphing Borders: The Remanence of MTV |publicación=[[TDR (journal)|TDR]]|volume=39|issue=1|añu=1995 |páxina=49}}&lt;/ref&gt; La iconografía militar de la so video &quot;''[[Rhythm Nation]]''&quot; de [[1989]] significa una necesidá d'igualdá tanto racial como de xéneru. Nel mesmu, ella y los sos baillarinos baillen n'uniformes idénticos, ente que Jackson mesma ta actuando asexuadamente y casi anónimamente, como unu de los miembros del grupu.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Järviluoma |nome=Helmi|coauthors=Anni Vilkko, Pirkko Moisala |títulu=Gender and Qualitative Methods |publicación=Sage|añu=2003 |páxina=92|isbn=978-0-7619-6585-5}}&lt;/ref&gt; Nos 90, los sos videos, como &quot;''[[If (cantar de Janet Jackson)|If]]''&quot; de [[1993]] (que destila la lluxuria y el misteriu similar al de ''[[The Last Emperor]]'') y &quot;''[[Runaway (cantar de Janet Jackson)|Runaway]]''&quot; de [[1995]], estrayen influencies culturales d'[[oriente]].&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Oonk |nome=Gijsbert |títulu=Global Indian Diasporas: Exploring Trajectories of Migration and Theory |publicación=[[Amsterdam University Press]]|añu=2007 |páxina=220|isbn=978-90-5356-035-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Margo |nome=Jefferson |títulu=Books of The Times; The Minstrel Tradition: Not Just a Racist Relic|newspaper=The New York Times |páxina=C13.18 |fecha=27 d'ochobre de 1993|isbn=03624331}}&lt;/ref&gt; Otros, como &quot;''[[Got 'til It's Gone]]''&quot; y &quot;''[[Together again (cantar de Janet Jackson)|Together Again]]''&quot; de [[1997]], esquicen los raigaños africanos y el [[Serengeti]].&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Kronick |nome=Ilana |títulu=Jackson's Got 'Til It's Gone is a Rich, Earthy Gem|newspaper=The Gazette |páxina=C14 |fecha=18 de setiembre de 1997|isbn=03841294}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Pond |nome=Steve |títulu=Janet Jackson|newspaper=Us |páxina=50 |fecha=Jan. 1998|isbn=0147510X}}&lt;/ref&gt; Los videos musicales de Jackson tamién atoparon compenetración cola [[gai|comunidá gai]], como la dramática imaxe en &quot;''Rhythm Nation''&quot; que llevó a la recración del video nos clubes gai, y el so video &quot;''[[Love Will Never Do (Without You)]]''&quot; de [[1990]], que se supón qu'esplora la estética del cuerpu masculín dende les perspectives tantu de les muyeres como de los homes gai.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Lewin |nome=Ellen |títulu=Inventing lesbian cultures in America |publicación=[[Beacon Press]]|añu=1996 |páxina=152|isbn=978-0-8070-7943-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=DeCurtis |nome=Anthony |títulu=Present Tense: Rock &amp; Roll and Culture |publicación=[[Duke University Press]]|añu=1992 |páxina=626|isbn=978-0-8223-1265-9}}&lt;/ref&gt; Janet recibió'l premiu [[Ganadores del premiu MTV Michael Jackson Video Vanguard Award|MTV Video Vanguard Award]] en [[1990]] pola so contribución a la forma del arte, y nel añu [[2001]] convertir na primera honorada col premiu mtvICON, celebrando'l so impautu na industria musical nel so conxuntu.

Los sos videos musicales contribuyeron a un mayor grau de lliberación sexual ente les muyeres nueves, a lo que Jean M. Twenge, autor de ''Generation Me: Why Today's Young Americans are More Confident, Assertive, Entitled - and More Miserable Than Ever Before'' ([[2007]]), escribió: &quot;Nos estudios d'[[Alfred Kinsey]] nos años 50, namái'l 3% de les muyeres nueves prauticaren sexu oral con un home. Escontra mediaos de los 90, sicasí, el 75% de les muyeres d'ente 18 y 24 años d'edá esperimentaren [[cunnilingus]]. Los videos musicales de les artistes femenines contribuyeron al enclín, con [[Mary J. Blige]] y Janet Jackson suxiriendo fuertemente a homes practicando sexu oral sobre muyeres nes sos video-clips, emburriando escontra baxo a los homes peles sos cabeces hasta allugalos esautamente na xusta posición.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada|author=Jean M. Twenge |títulu=Generation Me: Why Today's Young Americans are More Confident, Assertive, Entitled—and More Miserable Than Ever Before |publicación=[[Simon and Schuster]]|añu=2007 |páxina=167}}&lt;/ref&gt; Otramiente, Paula Kamen, en ''Her Way: Young Women Remake the Sexual Revolution'' ([[2000]]), establez que &quot;ente principiu y mediaos de los 90, el sexu oral inclusive algamó la música comercial, como la demanda de carga política de muyeres verdaderamente lliberaes&quot;, citando a [[TLC (banda)|TLC]], Mary J. Blige y Janet Jackson como exemplos d'artistes femenines asemeyando connilingus nes sos videos.&lt;ref&gt;{{Obra citada|author=Paula Kamen |títulu=Her Way: Young Women Remake the Sexual Revolution |publicación=[[NYU Press]]|añu=2000 |páxina=76}}&lt;/ref&gt; Sicasí, acusaciones de ciruxía estética, aclaramiento de piel y una creciente imaxe hípersexualizada llegaron a ella, siendo vista como una conformadora de blancos, y una visión de la sexualidá d'homes dominadores en llugar de la so propia lliberación o la d'otros.&lt;ref name=&quot;Beretta&quot;/&gt;

La revista &quot;Jet&quot; comentó que &quot;les innovadores interpretaciones n'escena de Janet nes sos xires mundiales valiéron-y la reputación de ser una artista de clase mundial&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Janet Jackson receives American Music Awards' Top Honor Highlighting Stellar Career|newspaper=Jet|volume=99|issue=7 |fecha=29 de xineru de 2001 |páxina=56|issn=00215996}}&lt;/ref&gt; Chris Willman de &quot;[[Los Angeles Times]]&quot; reparó que &quot;les fascinantes coreografíes de la xira ''[[Ryhthm Nation World Tour]]'' representen el cume de lo que puede faese nel so estilu, un rápidu amiestu de movimientos rígidamente espasmódicos y graciosamente fluyíos&quot;.&lt;ref name=&quot;Chris Willman&quot;&gt;{{Obra citada| apellíu1 = Willman | nome1 = Chris |títulu=Pop Music Review Janet Jackson's Dance of Community |páxina=1 | newspaper=Los Angeles Times |fecha=23 d'abril de 1990 | issn = 04583035}}&lt;/ref&gt; Nicholas Barber, columnista de &quot;[[The Independent]]&quot;, comentó na so crítica pa ''[[The Velvet Rope World Tour]]'' que &quot;los conciertos de Janet son l'equivalente pop d'una esitosa película de branu, con toles esplosiones, efeutos especiales, el sentimentalismu sustitutu, gratuita dixebra y l'énfasis nel espectáculu percima de la coherencia que'l términu implica&quot;.&lt;ref name=&quot;Glasgow&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Barber |nome=Nicholas |títulu=Rock music: Janet Jackson gets lost in her own limelight | newspaper=[[The Independent]] |páxina=6 |fecha=7 de xunu de 1998}}&lt;/ref&gt; Cuando'l periodista Robert Hilburn de &quot;[[Los Angeles Times]]&quot; preguntó-y a Jackson si entendía por qué la xente falaba de ''The Velvet Rope World Tour'' en términos de Broadway, ella respondió: &quot;Yo soi una lloca de Broadway... Ye colo que crecí.&quot;.&lt;ref name=&quot;broadway&quot;/&gt; La so xira ''[[Number Ones: Up Close and Personal]]'' devió del &quot;teatru a gran escala&quot; presente nos sos pasaos conciertos n'enormes llugares, a otros m´s pequeños. Los críticos repararon que ser amenorgada nun tuvo nengún efeutu nel impautu del so talentu, y en dellos casos, intensificar. Greg Kot del &quot;[[Chicago Tribune]]&quot; escribió: &quot;Nes xires anteriores, la fina voz de Jackson yera de cutiu encloyada pol pixín tamañu de les sos producciones. Nel más amenorgáu marcu actual, Jackson llogra una calidez y una pasión que nun yera siempres evidente nos estadios. Ye la meyor performance de Janet Jackson que cubrí en más de 20 años.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada|author=Glenn Gamboa |títulu=The magnificent 7 Our critic's take on Janet Jackson's top hits before her musical comeback|newspaper=[[Newsday]] |fecha=18 de marzu de 2011 |páxina=B.15}}&lt;/ref&gt;

Thor Christensen de &quot;[[The Dallas Morning News]]&quot; señaló que Jackson faía [[playback]] nos sos conciertos. Escribió: &quot;Janet Jackson, una de les más bultables del pop que faen usu del playback n'escena, almitió qu'utiliza dellos vocales pre-grabaos p'aumentar la so voz en vivu. Pero negar a dicir qué porcentaxe de la so voz en conciertu ye grabada y cuántu ye en vivu.&quot;.&lt;ref name=&quot;lip-sync&quot;&gt;{{Obra citada| apellíu1 = Christensen | nome1 = Thor |títulu=Loose Lips: Pop Singers' Lip-Syncing In Concert Is An Open Secret |páxina=B.8 | newspaper=[[Pittsburgh Post-Gazette]] |fecha=15 de setiembre de 2001 | issn = 1068624X}}&lt;/ref&gt; Richard Harrington de &quot;[[The Washington Post]]&quot; reparó: &quot;Dende'l advenimiento de [[MTV]] y la proliferación de cantantes empobinaos al baille como [[Mili Vanilli]], [[Madonna]], [[Paula Abdul]], Janet Jackson, [[George Michael]], [[MC Hammer]], [[Michael Jackson]] y [[New Kids on the Block]], la mires de l'audiencia fueron redefiníes drásticamente.&quot;, señalando que pocos artistes son capaces de recrear l'espectáculu de los ellaboradamente coreografiados videos musicales, al empar que lleven a cabu vocales con precisión d'estudiu.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Harrington |nome=Richard |títulu=Milli &amp; the Reality Question|newspaper=The Washington Post |fecha=21 de payares de 1990 |páxina=D.07|issn=01908286}}&lt;/ref&gt; Michael MacCambridge de &quot;Austin American-Statement&quot;, qu'evaluó la xira ''Rhythm Nation World Tour'' de Jackson, describió'l playback de Jackson como un puntu discutible, declarando qu'ella frecuentemente cantaba en direuto xunto colos sos propios vocales pre-grabaos, pa llograr un soníu similar a les versiones radiales de los sos senciellos.&lt;ref name=&quot;MacCambridge&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=MacCambridge |nome=Michael |títulu=A lesson in `Control' // Janet Jackson delivers precise, sparkling show | newspaper=[[Austin American-Statesman]] |páxina=B.8 |fecha=6 de xunetu de 1990}}&lt;/ref&gt; MacCambridge tamién reparó que paecía improbable que daquién, inclusive un preciáu miembru de la Primer Familia de la Música Soul, pudiera baillar como lo fixo ella mientres 90 minutos y enriba brindar el tipu de vocales poderosos que de los súper conciertos de los 90 espérense consiguir.&lt;ref name=&quot;MacCambridge&quot;/&gt; Similamente, Chris Willman comentó que &quot;inclusive una vocalista entrenada clásicamente atoparíase n'apuros a la de caltener cualquier tipu de nivel de volume (o, más apropiadamente, de &quot;Control&quot;), al empar que se mueve escontra riba y escontra baxo d'escaleres, y bate les estremidaes en direiciones sobrenaturales, a una velocidá impecabe y vertixinosa&quot;.&lt;ref name=&quot;Chris Willman&quot;/&gt; Los críticos señalaron que na menor escala de la so xira ''Number Ones: Up Close and Personal'', ella arrenunció al playback.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=First-Person Reflections on a Pop Career|url=http://www.nytimes.com/2011/03/21/arts/music/janet-jacksons-number-ones-at-radio-city-review.html|newspaper=[[The New York Times]] |fecha=20 de marzu de 2011 |fechaaccesu=1 d'abril de 2011}}&lt;/ref&gt; Chris Richards de &quot;[[The Washington Post]]&quot; declaró que &quot;inclusive nes sos gufíes, esa delicada voz nun perdió la precisión de rayu láser que paez ser parte del ADN de la familia Jackson&quot;.&lt;ref name=&quot;CR&quot;&gt;{{Obra citada|author=Chris Richards |títulu=Janet Jackson lets fans see her sweat with energized Constitution Hall show|url=http://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/janet-jackson-lets-fans-see-her-sweat-with-energized-constitution-hall-show/2011/03/23/ABtaY8KB_story.html|newspaper=[[The Washington Post]] |fecha=23 de marzu de 2011 |fechaaccesu=1 d'abril de 2011}}&lt;/ref&gt; Richards complementó la so actuación físicamente agotadora, diciendo: &quot;Vamos, Janet. Déxa-yos ver el to sudu. Porque na esfera del pop del sieglu XXI onde los cociertos son conducíos pol espectáculu, precisamos saber que debaxo de toos esos traxes de ciencia ficción, de les lluces estroboscópicas y del auto-tune, inda tamos guardando un conciertu pola vívida, alentosa y fondamente sudorosa ser humana, que'l so nome ye'l que ta estampáu nes entraes poles cualos baleramos los nuesos bolsos pa ver.&quot;.&lt;ref name=&quot;CR&quot;/&gt;

== Legáu ==
La hermanita ñácaru de la preciada cla Jackson, Janet Jackson, esforcióse por dixebrar la so carrera profesional de la del so hermanu mayor [[Michael Jackson|Michael]] y del restu de la [[familia Jackson]].&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Strong |nome=Martin |títulu=The Great Rock Discography: Complete Discographies Listing Every Track |publicación=Canongate U.S. | añu = 2004 |páxina=749 | isbn = 1-84195-615-5}}&lt;/ref&gt; Steve Dollar de &quot;[[Newsday]]&quot; escribió que &quot;ella resalta esa calidá llariega de &quot;moza d'al llau&quot; que desmiente'l so llugar como la más nueva de los hermanos de la familia, que les sos vides interiores y esteriores fueron tan tizaes, chusmeadas, docudramatizadas y copiaes como la de los [[Familia Kennedy|Kennedy]]&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada|author=Steve Dollar |títulu=A Little Help From Her Friends|newspaper=Newsday |fecha=23 de xunetu de 2000 |páxina=D.07}}&lt;/ref&gt; Phillip McCarthy de &quot;[[The Sydney Morning Herald]]&quot; reparó que, al traviés de la so carrera musical, una de les sos condiciones comunes pa los entrevistadores foi que nun habría mención dalguna de Michael.&lt;ref&gt;{{Obra citada |url=http://newsstore.smh.com.au/apps/viewDocument.ac?page=1&amp;sy=smh&amp;kw=%22don%27t+mention+michael%22&amp;pb=all_ffx&amp;dt=selectRange&amp;dr=entire&amp;so=relevance&amp;sf=text&amp;sf=headline&amp;rc=10&amp;rm=200&amp;sp=nrm&amp;clsPage=1&amp;docID=SHD0802241O77H3LSPMD |títulu=The Sun Herald - Don't mention Michael |apellíu=McCarthy |nome=Phillip |work=Sydney Morning Herald |fecha=25 de febreru de 2008 |fechaaccesu=22 d'ochobre de 2010}}&lt;/ref&gt; Joshua Klein escribió: &quot;Mientres la primer metá de la so carrera musical, Janet Jackson sonaba como una artista con daqué que demostrar. Surdiendo en [[1982]], xusto cuando'l so hermanu mayor Michael taba emitiendo la so solombra más grande, Jackson enllenó los sos álbumes non tantu con cantares, sinón con declaraciones, dende &quot;''[[The Pleasure Principle (cantar)|The Pleasure Principle]]''&quot; hasta'l radical soníu de &quot;''[[Rhythm Nation]]''&quot; y la declaración de propósitos de &quot;''[[Control (cantar de Janet Jackson)|Control]]''&quot;.&quot;.&lt;ref name=&quot;Klein&quot;/&gt; Steve Huey de &quot;[[Allmusic]]&quot; afirmó que, a pesar de nacer nuna familia d'artistes, Janet Jackson iguó-ylo pa remanecer como una súper estrella por derechu propiu, andando a la tema non yá con delles artistes musicales femenines como [[Madonna]] y [[Whitney Houston]], sinón tamién col so hermanu, mientres camudaba exitosamente la so imaxe d'una muyer nueva fuerte ya independiente a una adulta sexy y maduro.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Huey |nome=Steve |títulu=Janet Jackson &gt; Biography |publicación=Allmusic | añu = 2008 | url = {{Allmusic|class=artist|id=p4572|pure_url=yes}} |fechaaccesu=7 de xunu de 2008}}&lt;/ref&gt; Forxando la so propia y única identidá al traviés de los sos proyeutos artísticu y empresarial, foi envalorada como la &quot;Reina del Pop&quot; o la &quot;Reina del R&amp;B&quot;.&lt;ref&gt;She confirmed her status as today's Queen of Pop when, not long ago, she signed a $35-$40 million recording contract with Virgin Records. {{Obra citada|author=James Robert Parish |títulu=Today's black Hollywood |publicación=Pinnacle Books|añu=1995 |páxina=158|isbn=978-0-8217-0104-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Janet Jackson is a big deal these days, the Queen of Pop, though we can still call her by her first name. So little is she trading off the fame of her brother, so completely has she become her own thing, she has all but abandoned the family name. Tour posters, tickets and recent album - all say, quite simply &quot;Janet&quot;, and leave it at that. {{Obra citada |apellíu=Smith |nome=Giles |títulu=Slow riffs, fast riffs, midriffs|newspaper=[[The Independent]] |páxina=26 |fecha=21 d'abril de 1996|issn=09519467}}&lt;/ref&gt; Klein argumentó que &quot;l'estrellalgu nun foi daqué bien malo de predicir, pero pocos podríen prever que Janet, &quot;Miss Jackson if you're nasty&quot;, dalgún día reemplazaría a Michael como verdadera heredera del legáu de la familia Jackson&quot;.&lt;ref name=&quot;Klein&quot;/&gt;

Jackson tamién foi reconocida por xugar un papel esencial en cruciar les llendes raciales na industria de la música, onde los artistes negros fueron una vegada consideraos deficientes.&lt;ref&gt;Over the next few years, a significant proportion of music industry revenues were generated by a handful of superstar artists; in addition to Michael Jackson, there were Lionel Richie, Madonna, Prince, [[Bruce Springsteen]], Whitney Houston, Tina Turner, [[Wham!]], [[Phil Collins]], [[Steve Winwood]], [[Huey Lewis and the News]], [[the Pointer Sisters]], Janet Jackson, [[Anita Baker]], and a handful of others. A surprising number of the new superstars were black. This was perhaps the first hint that the greater cosmopolitanism of a world market might produz some changes in the complexion of popular music. {{Obra citada |apellíu=Garofalo |nome=Reebee |títulu=From Music Publishing to MP3: Music and Industry in the Twentieth Century |publicación=American Music|volume=17|issue=3|añu=1999 |páxina=343}}&lt;/ref&gt; En ''Right to Rock: The Black Rock Coalition and the Cultural Politics of Race'' ([[2004]]), el so autor Maureen Mahon declara: &quot;Nos 80, Whitney Houston, Michael Jackson, Janet Jackson y [[Prince (músicu)|Prince]] taben ente los artistes afroamericanos que cruciaron... Cuando los artistes negros cruciaron al ésitu nel pop, dexaron de ser negros nel significáu del mundu de la industria. Fueron promovíos de la música negra racializada a la música pop universal nun económicu procesu de trascedencia racial.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Mahon |nome=Maureen |títulu=Right to Rock: The Black Rock Coalition and the Cultural Politics of Race |publicación=Duke University Press|añu=2004 |páxina=163|isbn=978-0-8223-3317-3}}&lt;/ref&gt; ''Routledge International Encyclopedia of Women: Global Women's Issues and Knowledge'' ([[2000]]) documenta que Jackson, xunto con otres prominentes muyeres afroamericanes, llograron rotures financieres na corriente principal de la música popular, recibiendo la reputación de súpes estrelles nel procesu.&lt;ref name=&quot;Routledge&quot;/&gt; Ella, xunto a les sos contemporánees, ufiertaron un camín vidable, creativu, intelectual y empresariu pa entablar y caltener l'aición, la potencia llírica, el marketing y la propiedá.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Smith-Shomade |nome=Beretta Y. |títulu=Shaded lives: African-American women and television |publicación=Rutgers University Press| añu=2002 |páxina=181| isbn=978-0-8135-3105-2}}&lt;/ref&gt; La so comprensión del negociu foi comparada a la de Madonna, ganando un nivel d'autonomía que dexa una llatitú creativa y accesu a recursos financieros y distribución pal mercáu masivu.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Millner |nome=Denene |títulu=Dueling Dives Top Five Singers Slug It Out To See Who's The Real Queen Of Pop|url=http://www.nydailynews.com/archives/entertainment/1996/01/21/1996-01-21_dueling_dives_top_five_singe.html|newspaper=Daily News |fecha=12 de xineru de 1996 |fechaaccesu=15 d'ochobre de 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=DeCurtis |nome=Anthony |títulu=Present tense: rock &amp; roll and culture |publicación=[[Duke University Press]] |páxina=257|añu=1992|isbn=978-0-8223-1265-9}}&lt;/ref&gt;

El musicólogu Richard J. Ripani identificó a Jackson como una líder nel desenvolvimientu del R&amp;B contemporaneu, yá que'l so álbum ''Control'' de [[1986]] y el so socesor ''[[Janet Jackson's Rhythm Nation 1814]]'' crearon una combinación única de xéneru y efeutos de soníu, que desaguaron nel usu del rap na corriente principal del R&amp;B.&lt;ref name=&quot;The New Blue Music&quot;/&gt; Ripani tamién argumenta que la popularidá del cantar insinia de Jackson, &quot;''[[Nasty]]''&quot;, influyó'l xéneru del [[new jack swing]] desenvueltu por Teddy Riley.&lt;ref name=&quot;The New Blue Music&quot;/&gt; Leon McDermott del &quot;Sunday Herald&quot; escribió: &quot;Los sos millones d'álbumes vendíos nos 80 ayudaron a crear el R&amp;B contemporaneu, al traviés de la musculosa y magra producción de [[Jimmy Jam y Terry Lewis]]. Los tropezosos riegos enfilaos en ''Control'' en 1986 y en ''Janet Jackson's Rhythm Nation 1814'' en 1989 son el fundamentu sobre lo que los productores y los cantantes de güei básense.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=McDermott |nome=Leon |títulu=Going bust?; Damita Jo ought to have been Janet Jackson's big comeback album, says Leon McDermott, but after that incident at the Super Bowl will America forgive her? | newspaper=Sunday Herald |páxina=3 |fecha=28 de marzu de 2004}}&lt;/ref&gt; Jim Cullen espresó en ''Popular Culture in American History'' ([[2001]]) que, anque foi'l video de &quot;''[[Thriller (cantar)|Thriller]]''&quot; de Michael Jackson el que orixinalmente sincronizó los videos musicales coles ventes d'álbumes, Janet Jackson tuvo tamién ente la primer xeneración d'artistes que vieron que la visualización de la so música alzar al estáu de [Iconu popular|iconu del pop]].&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Cullen |nome=Jim |títulu=Popular Culture in American History |publicación=[[Blackwell Publishing]] | añu = 2001 |páxina=280 | isbn = 0-631-21958-7}}&lt;/ref&gt; En xunetu de [[1999]], allugar nel númberu 77 de la llista &quot;100 Greatest Women of Rock and Roll&quot; de [[VH1]].&lt;ref&gt;{{Obra citada|author=J.D. Considine |títulu=Ranking the Women of 'Rock'|newspaper=The Baltimore Sun |fecha=25 de xunetu de 1999 |páxina=2.F}}&lt;/ref&gt; Tamién apaeció nel puestu 134 de la so llista &quot;200 Greatest Pop Culture Icons of All Time&quot; y nel númberu 2 de &quot;50 Greatest Women of the Video Yera&quot;, detrás de Madonna.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=200 Greatest Pop Culture Icons of All Time|url=http://www.vh1.com/shows/the_greatest/episode.jhtml?episodeID=68034 |publicación=[[VH1]] |fechaaccesu=28 de febreru de 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=50 Greatest Women of the Video Yera|url=http://www.vh1.com/shows/the_greatest/episode.jhtml?episodeID=66355 |publicación=[[VH1]] |fechaaccesu=28 de febreru de 2011}}&lt;/ref&gt; En marzu de [[2008]], Business Wire informó: &quot;Janet Jackson ye una de los 10 artistes más vendedores na historia de la música contemporánea, rankeada pola revista &quot;[[Billboard]]&quot; como la novena artista de rock and roll más esitosa de la historia, y la segunda muyer más esitosa na historia del pop.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=UOMO Producer Helps Propel Janet Jackson to #1 in the US |publicación=[[Business Wire]] |url=http://www.businesswire.com/portal/site/google?ndmViewId=news_view&amp;newsId=20080310005488&amp;newsLang=en date=10 de marzu de 2008}}&lt;/ref&gt; Jackson ye la única artista muyer na historia del [[Billboard Hot 100]] en tener 18 senciellos consecutivos dientro del Top 10, dende &quot;''[[Miss You Much]]''&quot; en [[1989]] hasta &quot;''[[I Get Lonely]]''&quot; en [[1998]].&lt;ref name=&quot;all 4 janet&quot;&gt;{{Obra citada|author=Melinda Newman |títulu=Achievement Award is 'All' for Jackson|newspaper=billboard|volume=113|issue=49 |fecha=8 d'avientu de 2001 |páxina=28|issn=00062510}}&lt;/ref&gt; La revista allugar nel puestu 7 de los meyores artistes de tolos tiempos, llista realizada nel 50ᵘ aniversariu del Hot 100, faciendo d'ella la tercera artista muyer más esitosa na historia del conteo, detrás de Madonna y [[Mariah Carey]].&lt;ref&gt;{{Obra citada|url=http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-artists-20.shtml |títulu=Billboard Hot 100 Chart 50th Anniversary |newspaper=Billboard |fechaaccesu=1 d'ochobre de 2009}}&lt;/ref&gt; En payares de [[2010]], la revista realizó una llista de los meyores artistes de R&amp;B y hip-hop de los pasaos 25 años, allugándola nel númberu 5.&lt;ref name=&quot;top rnb artists&quot;&gt;{{Obra citada |url=http://www.billboard.com/#/column/the-juice/the-top-50-r-b-hip-hop-artists-of-the-past-1004127916.story |títulu=The Top 50 R&amp;B / Hip-Hop Artists of the Past 25 Years - Billboard Underground |author1=Trust, Gary |author2=Caulfield, Keith |author3=Ramirez, Rauly |newspaper=Billboard |fecha=18 de payares de 2010 |fechaaccesu=18 de payares de 2010 |unused_data=Billboard.com}}&lt;/ref&gt; Ella figura como la principal artista na llista, con 15 éxito número 1 nos 25 años anteriores, llogrando 27 ésitos dientro del Top 10 ente [[1985]] y [[2001]], y 33 ésitos consecutivos dientro del Top 40 dende [[1985]] hasta [[2004]].&lt;ref name=&quot;top rnb artists&quot;/&gt; L'artista más premiada na historia de los premios Billboard Music Awards con 33 gallardones, ella ye parte del drupo de elite d'artistes musicales, xunto a otros como Madonna, [[Aerosmith]], [[Garth Brooks]] y [[Eric Clapton]], a los que la revista acredita por redefinir el paisaxe de la música popular.&lt;ref name=&quot;all 4 janet&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BMA1&quot;&gt;{{Obra citada|author=Nick Goumond |títulu=Rihanna, Eminem, Lady Gaga score double digit Billboard Music Awards noms|url=http://www.goldderby.com/music/news/1397/rihanna-eminem-lady-gaga-score-double-digit-billboard-music-awards-noms.html |publicación=goldderby.com |fecha=14 d'abril de 2011 |fechaaccesu=16 d'abril de 2011}}&lt;/ref&gt;

Dean Berry, CEO y presidente de [[Virgin Records]], declaró: &quot;Janet ye la total encarnación d'una súper estrella global. El so rellumu artísticu y la so apelación personal tescienden barreres xeográfiques, culturales y xeneracionales.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Janet Jackson Renews Contract With Virgin Records For Blockbuster Deal|newspaper=Jet|volume=89|issue=13 |páxina=35|issn=0021-5996}}&lt;/ref&gt; De manera similar, l'executivu Lee Trink de la mesma compañía, espresó: &quot;Janet ye un iconu y una figura histórica na nuesa cultura. Ella ye una d'eses artistes dotaes a la que la xente mira, emula y en quien quieren creer. Nun hai demasiaes estrelles que superen la prueba del tiempu.&quot;.&lt;ref name=&quot;Janet's Juggernaut&quot;/&gt; El so estilu musical y coregráfico influyó ya inspiró a una xeneración más nueva d'artistes musicales. Sarah Rodman del &quot;Boston Herald&quot; comentó: &quot;Per cada movición de manes, sobreexcitación y adicción al melisma qu'hai ellí fuera asonsañando los llamaos de perros de Mariah, hai un númberu igual tratando d'igualar los burbujeantes riegos y los fantásticos xuegos de piernes de Janet, incluyendo a [[Britney Spears]], [[Aaliyah]] y [[Destiny's Child]].&quot;.&lt;ref name=&quot;divawings&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Rodman |nome=Sarah |títulu=Music; Has Janet Jackson earned her diva wings?; Two FleetCenter shows are just one criterion | newspaper=[[Boston Herald]] |páxina=S03 |fecha=24 d'agostu de 2001}}&lt;/ref&gt; El críticu de música pop Gene Stout comentó que &quot;ella influyó de manera bien amplia a una xeneración más nueva d'artistes, dende [[Jennifer Lopez]] hasta Britney Spears, quien copiaron tantos de los movimientos de baille de Jackson&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Stout |nome=Gene |títulu=Janet Jackson's Steamy Album Leaves Room For Romance|newspaper=Seattle Post-Intelligencer |páxina=8 |fecha=16 de xunetu de 2001|issn=0745970X}}&lt;/ref&gt; Elysa Garner de &quot;[[USA Today]]&quot; escribió: &quot;Jackson reclama nun tar cafiante pola brigada de les malapenes post-adolescentes dives ñácaros que fueron inspiraes (y en dellos casos, haber notoriamente copiáu) pol so fuerte y animada coreografía y pola infantil anque decididamente post-feminista artisticidad, que fueron mientres enforma tiempo sello del so estilu interpretativu.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada|author=Elysa Gardner |títulu=Luscious Jackson|newspaper=USA Today |fecha=28 de xunetu de 2000 |páxina=1.Y|issn=07347456}}&lt;/ref&gt; Les artistes que son consideraes por haber siguíu los sos pasos fueron referíos como &quot;Janet-come-lately's&quot;.&lt;ref&gt;While her vocal skills are at least as decent as Britney Spears and the other Janet-come-latelys, it's Jackson's skills as an entertainer—and commanding stage presence—that make her so deserving of the spotlight. {{Obra citada|author=Gemma Tarlach |títulu=Janet Jackson takes her place as Queen of Pop|newspaper=[[Milwaukee Journal Sentinel]] |fecha=17 d'ochobre de 2001 |páxina=12.B}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Most disappointing was crunk princess Ciara. The Janet-come-lately and her octet of dance-floor acrobats moved with ferocious elegance to tracks like 'Goodies,' but the singer had glaring microphone problems when she spoke—tediously, about the 'importance' of her upcoming sophomore album. {{Obra citada|author=Sarah Rodman |títulu=MonsterJam Lacks Star Power|newspaper=Boston Globe |fecha=31 d'ochobre de 2006 |páxina=Y.7|issn=07431791}}&lt;/ref&gt;

[[Toni Braxton]] declaró qu'ella foi inspirada por Janet Jackson porque, cuando llanzó'l so álbum ''Control'', fixo más fácil pa les &quot;neña pregueres&quot;, que se suponía teníen de ser duces y dondos, en sentise cómodes col so sentimientu sexual.&lt;ref&gt;{{Obra citada|author=Michael A. Gonzales |títulu=Toni's Secret|newspaper=Vibe|volume=5|issue=5 |fecha=July 1997 |páxina=92|issn=10704701}}&lt;/ref&gt; Aaliyah comentó: &quot;Yo almirar bien de. Ella ye una artista total. Encantaríame faer un dúu con Janet Jackson.&quot;.&lt;ref name=&quot;Aaliyah&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Sutherland |nome=William |títulu=Aaliyah Remembered |publicación=Trafford Publishing | añu = 2005 |páxina=9 | isbn = 978-1-4120-5062-3}}&lt;/ref&gt; Jennifer Lopez allabó la videografía de Jackson, espresando que les sos videos musicales tuvieron un tarrecible impact sobre ella tanto como fanática y como artista.&lt;ref name=&quot;divawings&quot;/&gt; [[NSYNC]] y [[Usher]], qu'actuaron dambos como teloneros de la so xira ''[[The Velvet Rope World Tour]]'', citaron a Jackson por enseña-yos como tresformar un show n'escena a una interpretación teatral. Usher dixo: &quot;Aprendí un montón alrodiu de cómo faer qu'un artista vease como una estrella. Nel planu personal, tuvi la chance de poder abrazala.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Valdéz |nome=Mimi |títulu=Show and prove|newspaper=Vibe|volume=9|issue=8 |páxina=116 |fecha=August 2001|issn=10704701}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada|author=Chris Nickson |títulu=Usher:The Godson of Soul |publicación=Simon and Schuster|añu=2005 |páxina=39|isbn=978-1-4169-0922-4}}&lt;/ref&gt; Rozonda &quot;Chilli&quot; Thomas, de la banda [[TLC (banda)|TLC]], declaró que, cuando'l grupu tábase recién formando, ella dixo: &quot;¡Toi llista pa ser la próxima Janet Jackson!&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada|author=Sonia Murray |títulu=TLC: Struggling in the Spotlightnot|newspaper=Austin American-Statesman |fecha=12 de xunetu de 1999 |páxina=Y.1}}&lt;/ref&gt; Britney Spears comentó: &quot;Siempres fui mayormente influyida por Janet en cada cosa qu'ella fai.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada|author=Mark Brown |títulu=In Her Own Words ; What's a Critic To To When Britney Says it All?|newspaper=Rocky Mountain News |fecha=12 de payares de 2001 |páxina=8.D}}&lt;/ref&gt; [[Christina Aguilera]] dixo: &quot;Alcordanza tar viendo [[MTV]] cuando yera neña. Pa mi, Janet tener tou: videos musicales maraviyosos, cantares calientes y la voz más sexy.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Dominguez |nome=Pier |títulu=Christina Aguilera: A Star is Made : The Unauthorized Biography |publicación=Amber Books Publishing |páxina=26|añu=2003|isbn=978-0-9702224-5-9}}&lt;/ref&gt; [[Cassie (cantante)|Cassie]] refirióse a sigo mesma como una empedernida fan de Janet Jackson, y dixo: &quot;Encantaríame emular la carrera de Janet totalmente. Ella ye increíble, dende los sos movimientos hasta la so voz.&quot;.&lt;ref name=&quot;Cassie&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu=Bobbin |nome=Jay |títulu=Imitation nation ; World of pop music filled with copycats | newspaper=Chicago Tribune |páxina=54 |fecha=9 d'agostu de 2006|issn=10856706}}&lt;/ref&gt; Jay Bobbin del &quot;[[Chicago Tribune]]&quot; escribió: &quot;Cassie nun ye la primer artista en ser midida frente a Janet Jackson, y lo singular ye que tampoco va ser la postrera.&quot;.&lt;ref name=&quot;Cassie&quot;/&gt; [[Ciara]] reconoció a Jackson como una de les sos influencies principales, declarando: &quot;Pensar qu'apenes ayeri taba viendo a Janet Jackson per televisión, y anguaño la xente compárame con ella.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada | author=Jay Bobbin |títulu=Evolution into an R&amp;B star Singer Ciara stays on the rise with BET Awards in her sights | newspaper=Newsday |páxina=B.21 |fecha=26 de xunu de 2007|issn=1323221591}}&lt;/ref&gt; [[Beyoncé]] espresó: &quot;¡Yo amo a Janet Jackson! Nun tengo más que coses positives pa dicir sobre ella.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Murray |nome=Sonia |títulu=Janet &amp; Beyonce: Rivals or not, the stars share surprising similarities | newspaper=The Atlanta Journal and Constitution |páxina=F.1 | añu=2007 |fecha=18 d'agostu de 2006|issn=15397459}}&lt;/ref&gt; [[Kelly Rowland]] nomar como la más grande inspiración de la so carrera, porque ella trabaya desaxeradamente duru.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Five Minutes With: Kelly Rowland|newspaper=[[Lincolnshire Echo]] |fecha=1 de xunetu de 2010 |páxina=11}}&lt;/ref&gt; [[Rihanna]] comentó: &quot;Ella foi una de los primeres íconos del pop colos qu'he relacioado. Ella yera tan vibrante, tenía tanta enerxía... Ya inda tien poder. Ver n'escena, y ella puede parase ellí por 20 minutos y tener a tol públicu glayando. Tienes qu'amar a Janet...&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |apellíu=Collins |nome=Hattie |títulu=Janet Jackson on suriving the family circus and missing Michael |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/article6931756.ece |work=The Sunday Times |ubicación=UK |fecha=29 de payares de 2009 |fechaaccesu=200–11–28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100601052847/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/article6931756.ece |date=2010-06-01 }}&lt;/ref&gt; [[Keri Hilson]] declaró qu'ella almiraba a Janet Jackson namái por ser ella mesma, una gran artista.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Keri Hilson - Keri Hilson Respects Tlc's Image|url=http://www.contactmusic.com/news.nsf/story/keri-hilson-respects-tlcs-image_1224124 |publicación=[[Contactmusic.com]] |fecha=6 de xunu de 2011 |fechaaccesu=6 de xunu de 2011}}&lt;/ref&gt; La cantante xaponesa [[Crystal Kay]] dixo: &quot;Siempres escuché música americana, y los artistes que más almiro son americanos, como Janet Jackson.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Now Hear This Yokohama-based teen pop singer among the promising|newspaper=Asahi Evening News |páxina=1 |fecha=1 de xineru de 2003|issn=00252816}}&lt;/ref&gt; La DJ y cantante australiana [[Havana Brown (DJ)|Havana Brown]] citó a Jackson como la so mayor influencia, declarando: &quot;Ella ye'l mio ídola. ¡Yo quería ser Janet Jackson, pero la Janet Jackson DJ! Quería ser capaz de montar grands shows, quería baillarinos y fueos artificiales al mio alredor... Querer tou.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada |author=Lauren Alpe |títulu=Interview - Havana Brown |url=http://www.mtv.com.au/news/575712f9-havana-brown-interview/ |publicación=MTV News |fecha=13 de xunu de 2011 |fechaaccesu=13 de xunu de 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110616221535/http://www.mtv.com.au/news/575712f9-havana-brown-interview/ |date=2011-06-16 }}&lt;/ref&gt; Otres artistes que fueron comparaos con Jackson son [[Brandy (cantante)|Brandy]], [[Tatyana Ali]], [[Christina Milian]], [[Mýa]], [[Lady Gaga]], [[Namie Amuro]] y [[BOA]], ente otres.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Afrodisiac &gt; Overview |publicación=Allmusic | añu = 2006 | url = {{Allmusic|class=album|id=r693848|pure_url=yes}} |fechaaccesu=22 de febreru de 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Kiss the Sky &gt; Overview |publicación=Allmusic | añu = 2006 | url = {{Allmusic|class=album|id=r374155|pure_url=yes}} |fechaaccesu=22 de febreru de 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada|author=Barry Walters |títulu=It's About Time|newspaper=Rolling Stone |fecha=July, 2004 |páxina=120|issn=0035791X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada|author=Chuck Taylor |títulu=Mya: For Free|newspaper=Billboard|volume=112|issue=47 |fecha=18 de payares de 2000 |páxina=1|issn=00062510}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada |author=Kyle Anderson |url=http://newsroom.mtv.com/2010/09/10/lady-gaga-madonna-janet-jackson-vma-video/ |títulu=Lady Gaga Just Like 'Madonna And Janet Jackson,' Says Mark Ronson |publicación=MTV |fecha=10 de setiembre de 2010 |fechaaccesu=8 de xunu de 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111215130847/http://newsroom.mtv.com/2010/09/10/lady-gaga-madonna-janet-jackson-vma-video/ |date=2011-12-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada|author=Kishin Shinoyama |títulu=Tokyo glamorama|newspaper=Harper's Bazaar |páxina=312 |fecha=Oct 2000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Korean Pop Star BOA Prepares U.S. Takeover|url=http://www.rap-up.com/2008/09/23/korean-pop-star-boa-prepares-us-takeover/|newspaper=[[Rap-Up]] |fechaaccesu=19 d'abril de 2011}}&lt;/ref&gt; Joan Morgan de la revista &quot;Essence&quot; reparó: &quot;Los álbumes ''Control'', ''Janet Jackson's Rhythm Nation 1814'' y ''janet.'' establecieron el sellu vocal y de baille na cultura pop qu'agora damos por sentada. Entós, cuando tas pensando en preguntar a Miss Jackson &quot;What have you done for me lately?&quot;, recuerda que Britney Spears, Ciara y Beyoncé viven na casa que Janet construyó.&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada|author=Joan Morgan |títulu=Before Sunset|newspaper=Essence |fecha=August 2010 |páxina=106}}&lt;/ref&gt;

== Discografía ==
{{AP|Discografía de Janet Jackson|l1=Discografía de Janet Jackson}}

{{Columnes}}
;'''Álbumes d'estudiu'''
* ''[[Janet Jackson (álbum)|Janet Jackson]]'' (1982)
* ''[[Dream Street (álbum de Janet Jackson)|Dream Street]]'' (1984)
* ''[[Control (álbum de Janet Jackson)|Control]]'' (1986)
* ''[[Janet Jackson's Rhythm Nation 1814]]'' (1989)
* ''[[janet.]]'' (1993)
* ''[[The Velvet Rope]]'' (1997)
* ''[[All for You (álbum)|All for You]]'' (2001)
* ''[[Damita Jo]]'' (2004)
* ''[[20 Y.O.]]'' (2006)
* ''[[Discipline (álbum de Janet Jackson)|Discipline]]'' (2008)
* ''[[Unbreakable (álbum de Janet Jackson)|Unbreakable]]'' (2015)
{{Nueva columna}}
;'''Álbumes compilatorios'''
* ''[[Design of a Decade 1986/1996]]'' (1995)
* ''[[Number Ones (álbum de Janet Jackson)|Number Ones]]'' (2009)
* ''[[Icon: Number Ones]]'' (2010)
{{Nueva columna}}
;'''Álbumes de remixes'''
* ''[[Control: The Remixes]]'' (1987)
* ''[[janet. Remixed]]'' (1995)
{{Final columnes}}

== Otros trabayos ==
{{Columnes}}
;'''Televisión'''
* ''[[The Jacksons (show)|The Jacksons]]'' (1976-1977)
* ''[[Good Times]]'' (1977-1979)
* ''[[A New Kind of Family]]'' (1979-1980)
* ''[[Diff'rent Strokes]]'' (1980-1984)
* ''[[Fame (serie de TV de 1982)|Fame]]'' (1984-1985)
;'''Cine'''
* ''[[Poetic Justice]]'' (1993)
* ''[[Nutty Professor II: The Klumps]]'' (2000)
* ''[[Why Did I Get Married?]]'' (2007)
* ''[[Why Did I Get Married Too?]]'' (2010)
* ''[[For Colored Girls]]'' (2010)
{{Nueva columna}}
;'''Xires'''
* ''[[Rhythm Nation World Tour]]'' (1990)
* ''[[janet. World Tour]]'' (1993-1995)
* ''[[The Velvet Rope World Tour]]'' (1998-1999)
* ''[[All for You Tour]]'' (2001-2002)
* ''[[Rock Witchu Tour]]'' (2008)
* ''[[Number Ones: Up Close and Personal]]'' (2011)
* ''[[Unbreakable World Tour (xira de Janet Jackson)|Unbreakable World Tour]]'' (2015-2016)
;'''Llibros'''
* ''[[True You: A Journey to Finding and Loving Yourself]]'' (2011)
{{Final columnes}}

== Ver tamién ==
* [[Alies honoríficos na música popular]]
* [[Artistes musicales con mayores ventes]]
* [[Artistes qu'algamaron el númberu unu nel Billboard Hot 100]]

== Referencies ==
{{llistaref|n|anchu=30em}}

== Notes ==
* Brackett, Nathan. Hoard, Christian David. ''The New Rolling Stone Album Guide''. [[Simon and Schuster]], 2004. ISBN 0-7432-0169-8
* Cornwell, Jane. ''Janet Jackson''. [[Carlton Books]], 2002. ISBN 1-84222-464-6
* Cullen, Jim. ''Popular Culture in American History''. [[Blackwell Publishing]], 2001. ISBN 0-631-21958-7
* Cutcher, Jenai. ''Feel the Beat: Dancing in Music Videos''. The Rosen Publishing Group, 2003. ISBN 0-8239-4558-8
* Dean, Maury. ''Rock-N-Roll Gold Rush''. Algora Publishing, 2003. ISBN 0-87586-207-1
* DeCurtis, Anthony. ''Present tense: rock &amp; roll and culture''. [[Duke University Press]], 1992. ISBN 978-0-8223-1265-9
* Gaar, Gillian G. ''She's a rebel: the history of women in rock &amp; roll''. Seal Press, 2002. ISBN 1-58005-078-6
* Gates, Henry Louis. Appiah, Anthony. ''Africana: The Encyclopedia of the African and African American''. Basic Civitas Books, 1999. ISBN 0-465-00071-1
* Goren, Lilly. ''You've Come A Long Way, Baby: Women, Politics, and Popular Culture''. University Press of Kentucky, 2009. ISBN 978-0-8131-2544-2
* Halstead, Craig. Cadman, Chris. ''Jacksons Number Ones''. Authors On line, 2003. ISBN 0-7552-0098-5
* Jaynes, Gerald David. ''Encyclopedia of African American Society''. [[Sage Publications]], 2005. ISBN 0-7619-2764-6
* Jordan, Emma. Harris, Angela. ''When Markets Fail: Race And Economics : Cases And Materials''. Foundation Press, 2006. ISBN 978-1-58778-955-7
* Kramarae, Cheris. Spender, Dale. ''Routledge International Encyclopedia of Women: Global Women's Issues and Knowledge''. Routledge, 2000. ISBN 0-415-92091-4
* Mitoma, Judy. Mitoma, Judith. Zimmer, Elizabeth. Stieber, Dale Ann. Heinonen, Nelli. Shaw, Norah Zuňiga. ''Envisioning dance on film and video''. Routledge, 2002. ISBN 0-415-94171-7
* Reynolds, Simon. Press, Joy. ''The Sex Revolts: Gender, Rebellion, and Rock 'n' Roll''. Harvard University Press, 1996. ISBN 978-0-674-80273-5
* Ripani, Richard J. ''The New Blue Music: Changes in Rhythm &amp; Blues, 1950–1999'' University Press of Mississippi, 2006. ISBN 1-57806-862-2
* Smith, Jessie Carney. ''Notable Black American Women, Volume 2''. [[Gale (Cengage)|Gale]], 1996. ISBN 978-0-8103-9177-2
* Starr, Larry. Waterman, Christopher Alan. ''American Popular Music : The Rock Years''. Oxford University Press, 2006. ISBN 978-0-19-530052-9
* Strong, Martin Charles. ''The Great Rock Discography: Complete Discographies Listing Every Track Recorded by More Than 1200 Artists''. Canongate U.S., 2004. ISBN 1-84195-615-5
* Vincent, Rickey. Clinton, George. ''Funk: The Music, The People, and The Rhythm of The One''. Macmillan, 1996. ISBN 0-312-13499-1

== Otres llectures ==
* [[Fred Bronson|Bronson, Fred]]. ''The Billboard Book of Number One Hits''. Billboard Books, 2003. ISBN 0-8230-7677-6
* Hyatt, Wesley. ''The Billboard Book of Number One Adult Contemporary Hits''. Billboard Books, 1999. ISBN 0-8230-7693-8
* Warner, Jay. ''On this Day in Black Music History''. [[Hal Leonard]], 2006. ISBN 0-634-09926-4

== Enllaces esternos ==
* [http://www.janetjackson.com Sitiu web oficial de Janet Jackson].
* {{IMDb nome|id=0001390}}
* {{Allmusic|class=artist|id=p4572}}

{{NF|1966||Jackson, Janet}}
[[Categoría:Persones d'Indiana]]
[[Categoría:Cantautores d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Productores de música]]
[[Categoría:Actores y actrices d'Indiana]]
[[Categoría:Cantantes de rhythm and blues]]
[[Categoría:Baillarinos y baillarines d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Mezzosopranos]]
[[Categoría:Cantantes de pop d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Cantantes de soul]]
[[Categoría:Ganadores del premiu Emmy]]
[[Categoría:Cantantes de rock d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Ganadores del premiu Grammy]]
[[Categoría:Cantantes d'Indiana]]</text>
      <sha1>rckes0ptnm4150zmamtoh0cjugmkaas</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>JoJo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57267</id>
    <revision>
      <id>4488392</id>
      <parentid>4482612</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T09:42:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 14 referencia(es) y marcando 7 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61325" sha1="pgbbv9q0o628box1swym5zcv7tig26l" xml:space="preserve">{{Tradubot|JoJo}}
{{persona}}
'''Joanna Noëlle &quot;JoJo&quot; Levesque'''&lt;ref&gt;During a fanquiz on the podcast [https://soundcloud.com/shaneandfriends/episode-122-jojo#t=55:05 Shane and Friends] JoJo says her real Name is Joanna Noëlle Levesque and is mad about the false Wikipedia informations.&lt;/ref&gt; {{nym}} ye una [[cantautora]] d'[[Estaos Xuníos]] de [[R&amp;B|Pop/R&amp;B]], [[baillarina]], productora musical y [[actriz]].
Dempués de competir mientres la so infancia nel programa de televisión, ''America's Most Talented Kids'', el productor ''Vincent Herbert'' pidió-y a una audición sol sellu [[Blackground Records]].

Ella saltó a la fama dempués de llanzar el so álbum debú, ''[[Jojo (álbum)|JoJo]]'', que debutó nel #4 nel [[Billboard 200]] en xunu de 2004, con unes ventes de 95.000 copies y vendiendo más de 3 millones de copies en tol mundu. El primer senciellu del álbum, «[[Leave (Get Out)]]», foi llanzáu en febreru de 2004 y xubió al #12 nel [[Billboard Hot 100]], más tarde foi certificáu con Discu d'Oru pola [[RIAA]]. El senciellu amontóse 5 selmanes como númberu 1 nel [[Billboard|Billboard Top 40]], convirtiéndola nuna de les solistes más nueves a tener un númberu unu nos [[Estaos Xuníos]].

JoJo tamién tien una carrera como [[actuación|actriz]], faciendo la so primer apaición en televisión nel programa ''The Bernie Mac Show''. En [[2006]] fixo'l so debú nel cine protagonizando les esitoses películes, ''[[Aquamarine (película)|Aquamarine]]'' y ''[[RV (película)|RV]]''. El so segundu álbum, ''[[The High Road]]'', foi llanzáu'l [[17 d'ochobre]] de [[2006]], y debutó nel númberu trés del [[Billboard 200]] cola primer selmana en ventes de 108.000 copies solo nos [[Estaos Xuníos|EE.UU]] y vendiendo más de 2 millones de copies en tol mundu. El primer senciellu del álbum, «[[Too Little Too Late]]», foi llanzáu n'agostu de 2006 y algamó el númberu trés nel [[Billboard Hot 100]]. El senciellu foi certificáu platino pola [[RIAA]].

En [[2008]] foi la host de ''The Ultimate Prom'' y apaeció na película, ''True Confessions of a Hollywood Starlet'' que-y valió una nominación nos ''Poptastic Awards''. El so primer [[mixtape]] ''[[Can't Take That Away from Me]]'' foi llanzáu puramente a la revista ''[[Rap-Up]]'' el [[7 de setiembre]] de [[2010]]. El [[mixtape]] ye totalmente esperimental y nun reflexa'l material que va tar nel so próximu álbum; el cual dende'l 2008 tuvo trabayando nel so tercer álbum d'estudiu, pero conflictos cola so discográfica y maduror personal retrasaron el llanzamientu hasta [[2014]], xunto a supuestos cantares peneraos y los sos dos senciellos oficiales «[[Disaster (cantar)|Disaster]]» y «[[Demonstrate]]».

N'avientu de 2012 llanzó al mercáu'l so segundu mixtape ''[[Agápē]]'', col que pretende encurtiar la espera del so futuru tercer álbum d'estudiu.&lt;ref&gt;http://thatgrapejuice.net/2012/11/jojo-announces-mixtape-agape/&lt;/ref&gt;

== Primeros años ==
JoJo nació en [[Brattleboro (Vermont)|Brattleboro]], y crióse en [[New Hampshire|Keene]], [[New Hampshire]] y [[Foxborough]], [[Massachusetts]]. Tien ascendencia irlandesa, polaca, francesa, escocesa, y [[Nativu Americanos (O S Census)|nativu americanu]]. Crióse nun apartamentu d'un cuartu en [[Foxborough]], d'una familia de baxos ingresos. El so padre cantaba como hobby y la so madre cantaba nun coru de la [[ilesia católica]] y formóse nel teatru musical. Los sos padres divorciáronse cuando ella tenía tres años.

Mientres los sos primeros años, JoJo escuchó que la so madre practicaba himnos. Ella empezó a cantar cuando tenía dos años y tres meses d'edá, asonsañando, de too, dende cantares de trubiecu hasta cantares de [[R&amp;B]], [[Jazz]] y [[Soul]]. Nel show d'[[A&amp;Y Network|A&amp;Y]], ''Child Stars III: Teen Rockers'', la so madre dixo que tenía un talentu llende de coeficiente intelectual. Cuando yera neña, JoJo esfrutó asistiendo a festivales nativos americanos y actuó en teatros profesionales a nivel llocal.
A los 7 años, JoJo apaeció nel programa de televisión, ''Kids Say the Darnedest Things: On the Road in Boston'' col comediante y actor d'Estaos Xuníos [[Bill Cosby]] y cantó un cantar de la cantante [[Cher]]. Dempués de audicionar nel programa de televisión, ''Destination Stardom'', JoJo cantó los hits de [[1967]] «[[Respect (cantar)|Respect]]» y «Chain of Fools» d'[[Aretha Franklin]]. Poco dempués, ''[[The Oprah Winfrey Show]]'' poner en contautu con ella, convidándola a cantar. Ella cantó, ''Maury'', cantar que cantó más tarde n'unu de los episodios de ''America's Most Talented Kids'', según n'otros programes. Ella declaró que &quot;cuando se trata de cantar, nun tengo nengún mieu&quot;.

== Carrera musical ==

=== 2001—2005: entamos, ''JoJo'' y primeros ésitos ===
&lt;small&gt;''Artículu Principal:''&lt;/small&gt; [[JoJo (álbum)]]

A los 6 años d'edá, a JoJo ufiertóse-y un contratu discográficu, pero'l so madre refugar porque creía que JoJo yera demasiáu nuevu pa una carrera musical. Apaeció en programes d'entrevistes y nel ''McDonald's Gospel Fest'' cantando un cantar de [[Whitney Houston]], «I Believe In You and Me» y compitiendo nel programa de televisión, ''America's Most Talented Kids'', pero nun llogró ganar el concursu y perdió cola concursante Diana DeGarmo. Pero'l productor ''Vincent Herbert'' direutor de la empresa, ''Da Family Entertainment'' poner en contautu con ella y pidió-y que fixera una audición pal sellu [[Blackground Records]]. Mientres la so audición pa ''Barry Hankerson'', Hankerson díxo-y que l'espíritu de la so sobrina, la cantante Aaliyah, llevar a él. Depués robló col sellu, y empezó a grabar colos productores musicales [[The Underdogs]] y Soulshock &amp; Karlin.

Dar de JoJo, grabaos en [[2001]], disponen de versiones de cantares [[soul]] y [[R&amp;B]], incluyendo los cantares de Wilson Pickett, «Mustang Sally» (1986), «It Ain't Always What You Do (It's Who You Let See You Do It)» (1989) d'[[Etta James]], «Chain of Fools» (1968) y «The House That Jack Built» (1969) d'[[Aretha Franklin]], «See Saw» (1956) de The Moonglows, «Superstition» (1972) de [[Stevie Wonder]], y «Shakey Ground» (1975) de [[The Temptations]].

En [[2003]], a los 12 años, JoJo roblara un contratu con [[Blackground Records]] y empezó a trabayar con dellos productores nel so álbum debú. El so senciellu debú «[[Leave (Get Out)]]» foi llanzáu en febreru de 2004 y certificáu platino. Antes del llanzamientu del álbum, JoJo embarcar na so xira per primer vegada, el ''Cingular Buddy Bash'' con [[Fefe Dobson]], [[Young Guns]] y [[Zebrahead]]. La visita foi a nueve centros comerciales empecipiando nel ''Northlake Mall'' d'[[Atlanta]] y terminando en ''South Shore Plaza''. Cuando'l senciellu algamó'l númberu unu nel [[Billboard|Billboard Top 40]], convirtiéndola nuna de les solistes más nueves en tener un númberu unu nos [[Estaos Xuníos]]. El primer senciellu foi nomáu a ''Meyor Nuevu Artista'' nos [[MTV Video Music Awards 2004]], que fizo a JoJo la más nueva candidata d'esta concesión. El so primer álbum, discu de platín, ''[[JoJo (álbum)|JoJo]]'', llogró'l cuartu puestu na [[Billboard 200]] de los [[Estaos Xuníos]] y el númberu diez nel ''Top R&amp;B/Hip-Hop Albums'', vendiendo cerca de 107.000 copies y llegar a les cuarenta primeres posiciones del [[Reinu Xuníu]]. JoJo co-escribió dos de los cantares del álbum, según escribió y coprodujo una tema completa. N'avientu de 2004 foi nomada a ''Nuevu artista del Añu'' y pol senciellu del añu nos [[Billboard|Premios Billboard]] de la música. Tamién ye l'artista más nueva en ser nomada en dichos premios.&lt;ref name=riaa&gt;{{cita web |url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH |títulu=RIAA – Searchable Database |fechaaccesu=10 de setiembre de 2008 |obra=[[Recording Industry Association of America|RIAA]]}}&lt;/ref&gt;

El so segundu senciellu, certificáu oru «[[Baby It's You (cantar de JoJo)|Baby It's You]]» - que cunta cola collaboración del raperu [[Bow Wow (raperu)|Bow Wow]] - algamó'l númberu ventidós nos Estaos Xuníos y el númberu ocho nel [[Reinu Xuníu]]. El postreru senciellu del álbum homónimu, «[[Not That Kinda Girl (cantar de JoJo)|Not That Kinda Girl]]», foi llanzáu en [[2005]] y algamó el númberu ochenta y cinco n'[[Alemaña]]. A mediaos de [[2005]] el raperu Eminem mentó a JoJo nel so cantar «[[Ass Like That]]» xunto con munchos otros populares celebridaes femenines adolescentes d'esi momentu.

A finales de [[2004]], JoJo participó en «[[Come Together Now]]», un senciellu de caridá en beneficiu de les víctimes del [[Tsunami de 2004]] y el [[Furacán Katrina]] d'entamos de [[2005]]. Esi añu, foi solicitada pola Primer Dama, [[Laura Bush]] pa llevar a cabu una presentación na [[Navidá]] de 2004 en [[Washington D.C.|Washington]], tresmitíu por [[TNT]] y entamada pol Dr. Phil y la so esposa Robin McGraw. A pesar de realizar otros eventos pal [[Partíu Republicanu de los Estaos Xuníos|Partíu Republicanu]], qu'afirmó que ''&quot;nun ta acordies coles coses que'l presidente [[George W. Bush]] fixo na oficina. Voi dexar les coses asina&quot;''. JoJo entamó y realizó el conciertu ''Hope Rocks Concert'' en [[2005]] pa beneficiar a ''City of Hope Cancer Center'' y ser co-anfitriona de la cuenta regresiva de [[TV Guide|TV Guide Channel]] a los [[Premios Grammy]] para xineru de 2006.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.gospelcity.com/dynamic/news-articles/gospel_news/136 |títulu=Christmas in Washington featuring Ruben Studdar on TNT |fechaaccesu=13 de mayu de 2007 |obra=GospelCity.com |fecha=15 d'avientu de 2004 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20051124031448/http://www.gospelcity.com/dynamic/news-articles/gospel_news/136 |fechaarchivu=2005-11-24 }}&lt;/ref&gt;

=== 2006—2007: ''The High Road'' y afitamientu ===
&lt;small&gt;''Artículu Principal:''&lt;/small&gt; [[The High Road]]

El segundu álbum de JoJo, ''[[The High Road]]'', foi llanzáu'l [[17 d'ochobre]] de [[2006]]. L'álbum debutó nel númberu trés de la [[Billboard 200]] de los Estaos Xuníos. Foi producíu por [[Scott Storch]], [[Swizz Beatz]], JR Rotem, Corey Williams, Soulshock &amp; Karlin y Ryan Leslie. Recibió crítiques xeneralmente positives. JoJo diz qu'esti álbum realmente amuesa cómo creció na so música y ella siéntese más confiada na so voz y nes coses sobre les que canta.&lt;ref name=autogenerated3&gt;{{enllaz rotu|{{cita web |url=http://www.voanews.com/english/archive/2006-07/2006-07-31-voa53.cfm|títulu=Teen Singing Star JoJo Set to Release New Album}}|http://www.voanews.com/english/archive/2006-07/2006-07-31-voa53.cfm}}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Billboard Logo 2013.svg|L'álbum ''The High Road'' -y contrago el so senciellu más esitosu nos Estaos Xuníos, «[[Too Little Too Late]]» saltó del númberu setenta y seis al númberu trés de la [[Billboard Hot 100]].|200px|left|thumb]]
Nel [[branu]] de [[2006]], el primer senciellu del so segundu álbum, «[[Too Little Too Late]]», foi llanzáu a les estaciones de radio. Rompió un récor na [[Billboard Hot 100]], pasando del númberu 76 al númberu 3 nuna selmana; esto fuera realizáu enantes por [[Mariah Carey]] col so senciellu de [[2001]], «[[Loverboy (cantar de Mariah Carey)|Loverboy]]». El senciellu vendió 821.000 mil copies dixitales hasta marzu de 2007. «[[How to Touch a Girl]]», foi publicáu como'l segundu senciellu del álbum, pero esperimentó menos ésitu. Nun pudo ingresar a la [[Billboard Hot 100]] y algamó el númberu setenta y seis de la [[Billboard Pop 100]]. JoJo describe'l cantar como una de les sos favorites de ''[[The High Road]]'' y foi escrita por ella mesma. El [[16 de marzu]] de [[2007]], La ''Second JammX Kids All Star Dance Special'' llanzó un nuevu cantar de JoJo titulada «[[Anything (cantar de JoJo)|Anything]]», que ye un cover del senciellu de [[1982]] de [[Toto (banda)|Toto]], «África», pero nun cuntaba con un video musical. L'álbum vendió más de 550.000 mil copies nos Estaos Xuníos y foi certificáu oru pola [[RIAA]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1003154972 |títulu=All Timberlake, All The Time On Billboard Charts |fechaaccesu=19 de xunu de 2009 |apellíu=Cohen |nome=Jonathan |fecha=21 de setiembre de 2006 |obra=Billboard}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.billboard.com/song/jojo/leave-get-out/8439240#/news/little-women-1003254949.story |títulu='Little' Women |fechaaccesu=19 de xunu de 2009 |apellíu=Cohen |nome=Jonathan |fecha=15 d'ochobre de 2006 |obra=Billboard|urlarchivu=https://archive.today/0YvB|fechaarchivu=31 de xunetu de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;anything&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.ukmix.org/reviews/release.php?release_id=11151 |títulu=Reviews – JoJo – Anything |editorial=UKMIX |fecha=7 de mayu de 2007 |fechaaccesu=17 d'ochobre de 2011}}&lt;/ref&gt;

El [[20 de xunetu]] de [[2007]], JoJo respondió al cantar «[[Beautiful Girls (cantar de Sean Kingston)|Beautiful Girls]]» de [[Sean Kingston]] el cual peneróse n'Internet llamada «Beautiful Girls Reply». Debutó nel númberu 39 nel [[Billboard|Billboard Top Rítmica 40]] un mes dempués. JoJo dexó un mensaxe qu'ella quería que los sos fans d'entrada decidieren ente «Coming for You» o «Let It Rain» como'l siguiente tercer senciellu de ''[[The High Road]]''. Tamién indicó que taría de xira nel branu de [[2007]] nos [[Estaos Xuníos|EE.XX.]] y [[Europa]] en sofitu de ''[[The High Road]]''.&lt;ref name=autogenerated4&gt;{{cita web|url=http://concreteloop.com/2007/07/who-sang-it-better-jojo-vs-sían-kingston|títulu=WHO SANG IT BETTER? JOJO VS. SÍAN KINGSTON}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;reply&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.mariah-charts.com/chartdata/PJoJo.htm |títulu=Chart Data: JoJo |editorial=Mariah-charts.com |fechaaccesu=17 d'ochobre de 2011}}&lt;/ref&gt;

Anque nun hubo una xira oficial, realizó presentaciones en direuto como parte del ''Six Flags Starburst Thursdays Nights Concerts'' mientres el branu de 2007. En dalgunos d'estos programes incluyóse popurrís de los sos cantares favoritos de [[Beyoncé]] («[[Déjà Vu (cantar de Beyoncé)|Déjà Vu]]»), [[Kelly Clarkson]] («[[Since O Been Gone]]»), SWV, «[[Gnarls Barkley]]», [[The Jackson 5]], [[Justin Timberlake]] («[[My Love (cantar de Justin Timberlake)|My Love]]»), [[Maroon 5]], [[Usher]], [[Carlos Santana]], [[Jill Scott]], [[Michael Jackson]], [[George Benson]], Musiq Soulchild, y [[Amy Winehouse]] («[[Rehab (cantar de Amy Winehouse)|Rehab]]», que sustitúi'l títulu por &quot;Boston&quot;). En payares de 2007, salió de tour por [[Brasil]] nel ''Live Pop Rock Brasil''. El [[1 d'avientu]] de [[2007]], JoJo ganó'l Boston Music Award Nacional Vocalista Femenina del Añu por «Too Little Too Late». A finales de [[2007]] JoJo indicó qu'ella tuviera escribiendo cantares pal so tercer álbum, que saldría cuando cumpliera dieciocho años. Ella quier que los sos fans puedan ver creciendo na so música.&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|{{cita web |url=http://www.sixflags.com/national/footerNav/starburstconcerts.aspx/|títulu=Bring your family and get ready to rock… As Six Flags Kicks Off Its STARBURST Thursday Night Concert Series presented by got2b &amp; CampusDoor|fechaaccesu=19 de xunu de 2007 |fecha=19 de xunu de 2007}}|http://www.sixflags.com/national/footerNav/starburstconcerts.aspx/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Youtube1&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=Nub0x7gzVsE|títulu=JoJo – My Love|fechaaccesu=4 de setiembre de 2009 |fecha=4 de setiembre de 2009 |editorial=YouTube}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Youtube2&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=OAN5HxIgSiw|títulu=JoJo – Deja Vu (Live) |fechaaccesu=4 de setiembre de 2009 |fecha=4 de setiembre de 2009 |editorial=YouTube}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Youtube3&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=9Cp3FjQAkZ4|títulu=JoJo – &quot;Since O Been Gone&quot; |fechaaccesu=4 de setiembre de 2009 |fecha=4 de setiembre de 2009 |editorial=YouTube}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BMA&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=nev08rTX45k |títulu=JoJo Winning at the Boston Music Awards |fechaaccesu=2 d'avientu de 2008 |fecha=2 d'avientu de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://bostonist.com/2007/12/01/quick_hit_your.php|títulu=Quick Hit: Your 2007 BMA Winners|fechaaccesu=28 de febreru de 2009 |fecha=1 d'avientu de 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.boston.com/ae/celebrity/articles/2007/11/10/jojo_is_a_girl_who_thinks_she_is_a_winner/|títulu=JoJo is a girl who thinks she is a winner|fechaaccesu=10 de payares de 2007 |fecha=10 de payares de 2007 | obra=The Boston Globe | nome1=Carol | apellíu1=Beggy | nome2=Mark | apellíu2=Shanahan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Album&quot;&gt;{{cita web|url=http://concreteloop.com/2008/02/music-news-danity-kane-info-jojo-working-on-3rd-album-amerie-to-sign-with-def-jam|títulu=JoJo working on 3rd album|fechaaccesu=14 de febreru de 2008|fecha=14 de febreru de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140201170431/http://concreteloop.com/2008/02/music-news-danity-kane-info-jojo-working-on-3rd-album-amerie-to-sign-with-def-jam|fechaarchivu=2014-02-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://concreteloop.com/2008/02/music-news-danity-kane-info-jojo-working-on-3rd-album-amerie-to-sign-with-def-jam|títulu=MUSIC NEWS: DANITY KANE ALBUM COVER / JOJO WORKING ON ALBUM / AMERIE &amp; DEF JAM?|fechaaccesu=14 de febreru de 2008|fecha=14 de febreru de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140201170431/http://concreteloop.com/2008/02/music-news-danity-kane-info-jojo-working-on-3rd-album-amerie-to-sign-with-def-jam|fechaarchivu=2014-02-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.sheknows.com/articles/804278.htm|títulu=JoJo dishes on her new album|fechaaccesu=14 de febreru de 2008|fecha=14 de febreru de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080612100941/http://www.sheknows.com/articles/804278.htm|fechaarchivu=2008-06-12}}&lt;/ref&gt;

=== 2008—2010: periodu de recesión, pleitu discográficu y mixtape ===
&lt;small&gt;''Artículu Principal:''&lt;/small&gt; [[Can't Take That Away from Me]]

El [[8 d'abril]] de [[2009]] nuna entrevista con ''Hearst Tower'' pal ''Ultimate Prom'', JoJo indicó que ta escribiendo y produciendo un álbum en [[Boston]] y [[Atlanta]]. Ella axuntó a los productores Tank, DJ Toomp, J. Moss, Toby Gad, The Underdogs, [[Danja]], JR Rotem, Billy Steinberg, Bryan-Michael Cox, Marsha Ambrosius, Madd Scientist, Tony Dixon, Eric Dawkins y J. Gatsby. Pal álbum, ella escribió apenes un cantar. Ella dixo que va ser el so álbum más personal hasta la fecha cola inspiración proveniente d'una rotura romántica d'atopar una nueva rellación, según sentise más sexy y más confiada en convertise nuna muyer. La pista del cantar escritu por JoJo descríbese como un himnu inspirador. El [[30 d'agostu]] de [[2008]], JoJo publicó la so versión propia del cantar «Can't Believe It», que orixinalmente ye interpretada por [[T-Pain]]. El [[1 de setiembre]], JoJo diz que'l so álbum sería publicáu a fines de [[2009]]. En 2008, el cantante de R&amp;B [[Ne-Yo]] realizó'l so segundu cover de JoJo, «Baby It's You».&lt;ref name=&quot;prom&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.mypromstyle.com/publics/ultimate_prom|títulu=Prom Dresses, Hairstyles, Shoes And Makeup Tips For Prom - MyPromStyle.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100703002620/http://www.mypromstyle.com/publics/ultimate_prom/|fechaarchivu=2010-07-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rap-Up&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.rap-up.com/?p=6851|títulu=JoJo Wants ‘Everything' on Third Album |fechaaccesu=8 de xunetu de 2008 |fecha=8 de xunetu de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nationalledger&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.nationalledger.com/cgi-bin/artman/exec/view.cgi?archive=27&amp;num=21366|títulu=Joanna Levesque: Jo Jo to Deliver Most Personal Album, All I Want is Everything|fechaaccesu=3 de xunetu de 2008|fecha=3 de xunetu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090329055305/http://www.nationalledger.com/cgi-bin/artman/exec/view.cgi?archive=27&amp;num=21366|fechaarchivu=2009-03-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=BzfqIN_5dk8|títulu=Ne-Yo feat JoJo – Miss Independent (maRekkk 2oo8 Remix)}}&lt;/ref&gt;

El [[14 d'ochobre]] de [[2008]], JoJo cantó l'Himnu Nacional enantes del Xuegu 4 de la Serie de Campeonatu nel Fenway Park en [[Boston]], [[Massachusetts]]. El [[9 d'avientu]] de 2008, JoJo foi nomada nuevamente nos Premios de Música de [[Boston]] por Meyor Artista Pop/R&amp;B del añu, pero'l grupu de cantantes Jada ganó'l premiu. En xineru de 2009 JoJo diz en ''MySpace'' que s'atopa trabayando colos productores Chad Hugo, Jim Beanz y Kenna. N'abril de 2009, JoJo afirmó nel so blogue de ''MySpace'' que sigue col sellu Blackground. El cantante y compositor Jovan Dais dixo nuna entrevista que trabajrá con DJ Toomp pal próximu discu de JoJo, comentando: ''&quot;Yo soi bien selectivu al escoyer con quien trabayó. Al mio gústame JoJo. Gústame la so música, gústame la so voz y creo qu'ella ye un verdaderu talentu. Asocediónos crear daqué grande&quot;''. N'abril de 2009, JoJo anunció nel so blogue de ''MySpace'' que va tar presente na Northeastern University, y va siguise centrando na so carrera musical. Ella ta a la espera del so sellu discográficu [[Blackground Records]] pa concluyir un nuevu alcuerdu por qu'ella pueda llanzar el so nuevu álbum.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://jojolevesque.net/jojo-news/jojo-sings-at-fenway|títulu=JoJo sings at Fenway|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090328211743/http://jojolevesque.net/jojo-news/jojo-sings-at-fenway|fechaarchivu=2009-03-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;{{enllaz rotu|{{cita web |url=http://www.bostonmusicspotlight.com/article.php?id=1708|títulu=Boston Music Spotlight's picks for the 2008 Boston Music Awards |fechaaccesu=31 de xineru de 2009 |fecha=31 de xineru de 2009}}|http://www.bostonmusicspotlight.com/article.php?id=1708}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BMA2&quot;&gt;{{cita web|url=http://blastmagazine.com/the-magazine/entertainment/2008/12/boston-music-awards-winners/|títulu=Boston Music Awards winners|fechaaccesu=31 de xineru de 2009|fecha=31 de xineru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090328142056/http://blastmagazine.com/the-magazine/entertainment/2008/12/boston-music-awards-winners/|fechaarchivu=2009-03-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://theneptunes.org/chad-hugo-kenna-are-working-with-jojo/|títulu=Chad Hugo &amp; Kenna are working with JoJo|fechaaccesu=28 de febreru de 2009 |fecha=28 de febreru de 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;blogs.myspace.com&quot;&gt;{{cita web |url=http://blogs.myspace.com/index.cfm?fuseaction=blogue.view&amp;friendId=63557350&amp;blogId=486373381 |títulu=UPDATE 4/30/2009! :) by JOJO on Myspace |editorial=Blogues.myspace.com |fecha=30 d'abril de 2009 |fechaaccesu=17 d'ochobre de 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;singersroom&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.singersroom.com/interview/artist-v-143.asp|títulu=Jovan Dais – Change 4 Anotha Dais |fechaaccesu=31 de xineru de 2009 |fecha=31 de xineru de 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://viewmorepics.myspace.com/index.cfm?fuseaction=viewImage&amp;friendID=63557350&amp;albumID=2009169&amp;imageID=28044305|títulu=JoJo with Jovan Dais in the Studio |fechaaccesu=28 de febreru de 2009 |fecha=28 de febreru de 2009}}&lt;/ref&gt; El cantar de JoJo «Note to God» del so segundu álbum [[The High Road]] foi fechu un cover pola cantante filipina Charice.&lt;ref name=&quot;top40.about.com&quot;&gt;{{cita web |url=http://top40.about.com/b/2009/05/19/charice-releases-note-to-god-can-oprah-make-a-pop-star.htm |títulu=Charice Releases &quot;Note to God&quot; – Can Oprah Make a Pop Star? |editorial=Top40.about.com |fechaaccesu=17 d'ochobre de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090525191949/http://top40.about.com/b/2009/05/19/charice-releases-note-to-god-can-oprah-make-a-pop-star.htm |fechaarchivu=2009-05-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;charice&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.nowpublic.com/culture/charice-pempengco-sings-if-i-wrote-note-god-oprah|títulu=Charice Pempengco Sings 'If I Wrote a Note To God' on Oprah |fechaaccesu=21 de mayu de 2009 |fecha=21 de mayu de 2009}}&lt;/ref&gt;

El [[3 de xunu]] de [[2009]], JoJo indicó na so cuenta de [[YouTube]], que taba esperando al so sellu discográficu a roblar un alcuerdu de distribución pa llanzar el so álbum, pero amás de que terminó los trabayos del próximu álbum. El [[10 de xunu]] de [[2009]] muestres de los sos cantares escritos por Toby Gad «Fearless», «Touch Down» y «Underneath» penerar na rede. JoJo publicó nel so [[MySpace]] oficial: &quot;''Estos cantares nun tán nel álbum nin representen el soníu o la direición d'esti discu''&quot;. A mediaos de xunetu, dixo nel so ''Myspace'' que ta escribiendo cantares pa otros artistes y della mesma y cimbla con dellos productores de talentu en [[Los Angeles]].&lt;ref name=&quot;RecordDrama&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=H8wEraBOImw|títulu=TALKING ABOUT THE RECORD DRAMA |fechaaccesu=3 de xunu de 2009 |fecha=3 de xunu de 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MyspaceBlogSampler&quot;&gt;{{cita web |url=http://blogs.myspace.com/index.cfm?fuseaction=blogue.view&amp;friendId=63557350&amp;blogId=494023899|títulu=There is NON ALBUM SAMPLER |fechaaccesu=10 de xunu de 2009 |fecha=10 de xunu de 2009 |editorial=Myspace}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Working&quot;&gt;{{cita web |url=http://blogs.myspace.com/index.cfm?fuseaction=blogue.view&amp;friendID=63557350&amp;blogID=500607677|títulu=Working in LA!!! |fechaaccesu=17 de xunetu de 2009 |fecha=17 de xunetu de 2009 |editorial=Myspace}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.singersroom.com/news/4609/JoJo-Lands-New-Distribution-Agreement|títulu = JoJo Lands New Distribution Agreement|fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |fecha=17 d'ochobre de 2009}}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Timbaland1292010.png|En 2009 JoJo apaeció nos cantares «Lose Control» y «Timothy Where You Been» del cantante y productor [[Timbaland]].|190px|right|thumb]]
Nuna entrevista con ''[[Rap-Up]]'', JoJo, faló sobre'l material que taba creando:''&quot;Quería faer daqué que la xente sería como, 'Wow, esta moza percorrió un llargu camín y ella ta realmente tomando les riendes, yo quería que la xente tenga una idea de lo que soi&quot;'', y que [[Timbaland]], Jim Beanz, [[The Messengers]], Kenna, [[Chad Hugo]] y [[Pharrell Williams]] trabayen nel so nuevu discu por qu'en [[2011]] ella esta llista pa volver y dar los últimos toques nel álbum.&lt;ref name=autogenerated5&gt;{{YouTube|id=20RjIwvrtWA|títulu=JoJo at Pop Goes The World event}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thetimbalandbuzz&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.thetimbalandbuzz.com/2009/11/shock-value-2-tracklisting.html|títulu=Shock Value 2 Tracklisting [UPDATE] |fechaaccesu=1 d'avientu de 2009 |fecha=1 d'avientu de 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.rap-up.com/2009/12/21/rap-up-tv-jojo-returns-to-music-part-1/ |títulu=Rap-Up TV: JoJo Returns to Music (Part 1) |editorial=Rap-Up.com |fecha=21 d'avientu de 2009 |fechaaccesu=17 d'ochobre de 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.rap-up.com/2009/12/22/rap-up-tv-jojo-reveals-new-album-details-part-2/ |títulu=Rap-Up TV: JoJo Reveals New Album Details (Part 2) |editorial=Rap-Up.com |fecha=22 d'avientu de 2009 |fechaaccesu=17 d'ochobre de 2011}}&lt;/ref&gt;
N'agostu de 2009 informóse que JoJo presentó una demanda en [[Nueva York]] en contra del so sellu discográficu, ''Da Family Entertainment'' por ponela en derivar musical. La etiqueta nun la dexaba salir del so contratu o dexar grabar un nuevu álbum, ye por eso que la fecha de llanzamientu del so tercer álbum, retardóse tantos meses. Ella ta tratando con 500.000 dólares los sos problemes llegales y ser lliberada del so contratu. JoJo foi lliberada del so contratu en ochobre de 2009 y finalmente llegó a un alcuerdu nos espedientes de [[Blackground Records]] de que'l so tercer álbum sea distribuyíu por [[Interscope Records]] en [[2011]]. JoJo confirmara esto per mediu de [[Twitter]]. N'avientu de 2009, JoJo apaeció nel álbum [[Shock Value II]] de [[Timbaland]] nos cantares «Lose Control» y «Timothy Where You Been», convirtiéndose nos sos primeros cantares oficiales n'apaecer nun álbum dempués de dos años. Un mes enantes, dixo que taba bien emocionada de tar nel so historial. «Lose Control» foi interpretada nel ''Hard Rock Cafe'' de [[Hollywood]] y nel eventu ''Pepsi Super Bowl Fan Jam 2010''.&lt;ref&gt;http://www.youtube.com/watch?v=gJNitn6m53c&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.youtube.com/watch?v=4sSKWNV3Gvk&lt;/ref&gt;
{{Imaxe múltiple|posición_tabla=left |direición=horizontal |testu=En 2010 apaez nel video musical «The Way You Love Me» de [[Keri Hilson]] y «Favourite DJ» del productor y cantante [[Clinton Sparks]].|semeya1=Keri_Hilson_Supafest_3.jpg |anchu1=180 |semeya2= |anchu2=180
|-}
A fines de 2009, JoJo confirmó que taba trabayando con Clinton Sparks y el francés Chester nun mixtape con llanzamientu a fines del [[branu]]. Para xunetu de 2010, confirmó nuna entrevista con Sam Y. Goldberg que va llanzar el so mixtape el próximu mes enantes del tercer álbum. N'agostu de 2010, dio una entrevista col sitiu ''Rap-up.com'', pa dar más información avera del [[mixtape]], ''Can't Take That Away From Me'', llanzáu'l [[7 de setiembre]] de [[2010]]. La cantante dixo sobre'l mixtape: ''&quot;Esti mixtape ye más esperimental, tuvi la oportunidá d'esplorar l'aspeutu completu de les coses que m'interesen ya inspírame musicalmente. Considerando que l'álbum, que quería faer discos de música pop y d'ésitos radiales y les coses que me satisfai, pero sobremanera pa ''Jumping Trains'', ye más d'un órganu permanente de trabayu&quot;''. Añadió que'l [[mixtape]] ye más distintu al so tercer álbum. El primer senciellu del mixtape «In The Dark» ye distintu a lo que la xente oyó d'ella. Ella diz alrodiu de «In The Dark»: ''&quot;ye un senciellu bien sensual y hai un matiz de murnia a la mesma vegada&quot;''.&lt;ref name=&quot;RapUp2&quot;&gt;{{YouTube|id=JZXZUISHLwA|títulu=JoJo Reveals New Album Details (Part 2)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|{{cita web |url=http://urbanbackground.com/defglam/?p=7412|títulu=RnB/Pop Singer Jojo Set to Release a Mixtape |fechaaccesu=23 de xunetu de 2010 |fecha=23 de xunetu de 2010}}|http://urbanbackground.com/defglam/?p=7412}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rap-Up2&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.rap-up.com/2010/08/23/jojo-experiments-with-new-sounds-on-mixtape/|títulu=JoJo Experiments with New Sounds on Mixtape |fechaaccesu=23 de xunetu de 2010 |fecha=23 de xunetu de 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rap-Up3&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.rap-up.com/2010/08/30/new-music-jojo-in-the-dark/|títulu=New Music: JoJo – ‘In the Dark' |fechaaccesu=27 de xunetu de 2010 |fecha=27 de xunetu de 2010}}&lt;/ref&gt;

En payares de 2010, JoJo fixo un cameo nel video musical de [[Keri Hilson]] «The Way You Love Me» del so segundu álbum d'estudiu ''Non Boys Allowed'', onde se desempeña como una de los cazadores sexy de les neñes na banda de Keri, xunto a [[Faith Evans]] (Danja), Dawn (Money), según [[Rick Ross]], Columbus Short, y [[Polow Da Don]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.rap-up.com/2010/11/28/video-keri-hilson-f-rick-ross-the-way-you-love-móreme-66647 |títulu=Video: Keri Hilson f/ Rick Ross – ‘The Way You Love Me' |editorial=Rap-Up.com |fecha=28 de payares de 2010 |fechaaccesu=17 d'ochobre de 2011 }}&lt;/ref&gt; N'avientu de 2010, JoJo fixo otru cameo para [[Clinton Sparks]] nel so video debú «Favourite DJ», amás de realizar una collaboración nel cantar «Sucks To Be You» con [[LMFAO]].&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Tuesday |url=http://www.clintonsparks.com/my-blogue/2010/12/21/music-video-favorite-dj-feat-jermaine-dupri-dj-class.html |títulu=CLIN2010N SPARKS BETA – my BLOGUE – Music Video: Favorite DJ Feat. Jermaine Dupri &amp; DJ Class |editorial=Clintonsparks.com |fecha=21 d'avientu de 2010 |fechaaccesu=17 d'ochobre de 2011 }}&lt;/ref&gt;

=== 2011—2013: Senciellos promocionales, Agápē y xira per Norteamérica ===
''&lt;small&gt;Artículu Principal&lt;/small&gt;: [[Disaster (cantar)|Disaster]], [[Demonstrate]], [[Agápē]]''

En febreru de 2011, JoJo xubió un video a [[YouTube]], dando información alrodiu del so próximu tercer álbum d'estudiu. Ella dixo que s'atopaba filmando un video pa un nuevu cantar, titulada «[[Disaster]]», y tamién reveló que camudara'l títulu del álbum de ''All I Want Is Everything'' a ''Jumping Trains'', afirmando qu'ella tenía deseos de &quot;representar daqué distintu, daqué nuevu&quot;. El títulu yera &quot;bien simbólicu pa una variedá de razones... pasar de Boston a Los Angeles; la transición de ser una neña a ser una muyer nueva, vivir pola mio cuenta... tomando una direición distinta, musicalmente, y realmente atopábame y acababa de saltar nun nuevu capítulu de la mio vida&quot;.&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=wPFSoewSQFA/ JoJo New Album&lt;!-- Bot generated title --&gt;] February 28, 2011. Retrieved July 31, 2013.&lt;/ref&gt;

En xunu de 2011, ella llanzó una remezcla del cantar «Marvin's Room» del raperu [[Drake (raperu)|Drake]], al traviés de la canal de YouTube del sitio web [[Rap-Up]]. JoJo volvió escribir el cantar dende una perspeutiva femenina pa espresar una frustración escontra un ex-amigu y la so supuesta nueva novia. El cantar llamó enforma l'atención, tantu pol so maduror llírica con referencies al sexu y l'alcohol, según el llinguaxe esplícitu utilizáu. Ente los aponderamientos de los fans y críticos per igual, el mesmu Drake tamién espresó'l so agradecimientu pola so interpretación.&lt;ref&gt;[http://www.rap-up.com/2011/09/13/drake-praises-jojos-marvins-room-remix/ Drake Praises JoJo’s ‘Marvin’s Room’ Remix&lt;!-- Bot generated title --&gt;] September 13, 2011. Retrieved July 31, 2013.&lt;/ref&gt; Hasta la fecha, el video atropó más de 35 millones de visites.
[[Ficheru:JoJo 2011.jpg|JoJo presentando «Disaster» na xira ''Joe Jonas &amp; Jay Sean''.|200px|left|thumb]]
El 29 d'agostu de 2011, «[[Disaster (cantar)|Disaster]]», foi llanzáu nel emisores de radio de los [[Estaos Xuníos]]. El cantar sigo l'estilu similar al de los sos ésitos anteriores, «[[Too Little Too Late]]» y «[[Leave (Get Out)]]», que foi emponderáu pola crítica por non &quot;xubise al carru del synthpop&quot;.&lt;ref&gt;[http://popcrush.com/jojo-disaster/ JoJo, 'Disaster' – Song Review&lt;!-- Bot generated title --&gt;] September 1, 2011. Retrieved July 31, 2013.&lt;/ref&gt; Pero tamién foi criticáu por nun amosar muncha progresión dempués d'un paréntesis de cinco años. «Disaster» llegó a tar disponible pa la compra al traviés de la descarga dixital en [[iTunes]] el 6 de setiembre de 2011&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.rap-up.com/2011/08/26/jojo-unveils-disaster-single-cover-itunes-release-date/|títulu=JoJo Unveils ‘Disaster’ Single Cover, iTunes Release Date|fechaaccesu=17 d'ochobre de 2011|fecha=26 d'agostu de 2011|editorial=Rap-Up.com}}&lt;/ref&gt; y debutó nel númberu ochenta y siete de la [[Billboard Hot 100]], pero salió de la llista a la selmana aiguiente. Esto dio a JoJo el so primer senciellu en cinco años, depués del llanzamientu de «[[Too Little Too Late]]» en 2006. El senciellu nun llogró l'ésitu internacional y en sofitu d'él, JoJo participó nos actos d'apertura de la xira [[Joe Jonas &amp; Jay Sean]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.billboard.com/articles/photos/live/467892/joe-jonas-plots-us-tour-with-jay-sían|títulu=Joe Jonas Plots O.S. Tour with Jay Sean|fechaaccesu=17 d'ochobre de 2011|fecha=14 de setiembre de 2009|obra=Billboard}}&lt;/ref&gt; JoJo presentó per primer vegada'l cantar en televisión al traviés del programa ''Good Day Dallas'' el 29 de setiembre,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.myfoxdfw.com/dpp/good_day/092911-Jojo-Performs-on-Good-Day|títulu=Jojo Performs on Good Day!|fechaaccesu=17 d'ochobre de 2011|fecha=29 de setiembre de 2011|editorial=Myfoxdfw.com}}&lt;/ref&gt; y darréu realizó una pequeña xira promocional llamada ''Pinktober'' col fin de recaldar fondos pa la investigación del cáncer de mama mientres el mes d'ochobre.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.jojoonline.com/news/default.aspx?nid=36899&amp;aid=1174|títulu=Jojo : News : Free Jojo Shows To Benefit Breast Cancer At Hard Rock Cafes!|fechaaccesu=16 de xineru de 2012|fecha=18 d'ochobre de 2011|editorial=Jojoonline.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.swaggatory.com/2011/10/jojo-performing-live-for-breast-cancer.html|títulu=Jojo Performing Live for Breast Cancer Awareness|fechaaccesu=16 de xineru de 2012|autor=Zyaire|fecha=19 d'ochobre de 2011|editorial=The Swaggatory|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120425081418/http://www.swaggatory.com/2011/10/jojo-performing-live-for-breast-cancer.html|fechaarchivu=2012-04-25}}&lt;/ref&gt; Un videu musical pal cantar estrenar na web oficial de JoJo en payares de 2011.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.facebook.com/event.php?eid=307746662575402|títulu=&quot;Disaster&quot; Music Video Premiere|fechaaccesu=16 de xineru de 2012|editorial=Facebook}}&lt;/ref&gt;

A principios de 2012, realizó una xira llamada [[Better With You Tour]] cola banda [[Big Time Rush]] mientres 5 feches.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.jojoonline.com/events/default.aspx|títulu=JoJo : Events|fechaaccesu=16 de xineru de 2012|editorial=Jojoonline.com}}&lt;/ref&gt; Un senciellu promocional, «Sexy to Me», poner a disposición pa la so compra'l 28 de febreru de 2012 en iTunes y [[Amazon]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.amazon.com/Sexy-To-Me/dp/B007A659HQ/ref=sr_1_1?ie=UTF8&amp;qid=1329598537&amp;sr=8-1|títulu=Sexy To Me: Jojo: MP3 Downloads|fechaaccesu=26 de marzu de 2012|editorial=Amazon.com}}&lt;/ref&gt; JoJo, con ganes de dir nuna nueva direición col álbum, dio a conocer el cantar «[[Demonstrate]]» el 17 de xunetu de 2012. Suponíase que diba ser llanzáu oficialmente como senciellu al mes siguiente, sicasí, el so llanzamientu foi finalmente refugáu por razones desconocíes a pesar de qu'un video musical foi filmáu.&lt;ref&gt;[https://twitter.com/_KatieGallagher/status/226771748090175488 Twitter / _KatieGallagher: @JoJoisthewayUK We will announce]. Twitter.com. Retrieved on 2012-12-13.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://twitter.com/jojoistheway JoJo (@JoJoistheway) op Twitter]. Twitter.com. Retrieved on 2012-12-13.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vibevixen.com/2012/07/jojo-demonstrate-mature-lyrics-ideal-man/3/ Vixen Chat: JoJo Talks New Single ‘Demonstrate,’ Mature Lyrics and Her Ideal Man &lt;!-- Bot generated title --&gt;] July 20, 2012. Retrieved July 31, 2013.&lt;/ref&gt; Producíu pol productor canadiense de hip- hop [[Noah &quot;40&quot; Shebib]], conocíu polos sos frecuentes collaboraciones con Drake (que tamién produció «Marvin's Room»), el cantar marca una etapa más madura, una esploración sexy y sensual de la sexualidá nuna rellación y foi bien recibida pola crítica.&lt;ref&gt;[http://www.mtv.com/news/articles/1690043/jojo-40-new-album.jhtml/ JoJo Had A 'Dream' Of Working With Drake's Producer 40&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021194125/http://www.mtv.com/news/articles/1690043/jojo-40-new-album.jhtml |date=2013-10-21 }} July 19, 2012. Retrieved July 31, 2013.&lt;/ref&gt;

Dempués de que [[Blackground Records]] perdiera'l so alcuerdu de distribución al traviés d'[[Interscope Records]] a finales de 2012,&lt;ref&gt;[http://www.buzzfeed.com/azafar/what-happens-when-your-favorite-artist-is-legally-unable-to/ What It’s Like When A Label Won’t Release Your Album&lt;!-- Bot generated title --&gt;] May 12, 2013. Retrieved July 31, 2013.&lt;/ref&gt; concluyóse una vegada más nel retrasu del llanzamientu del álbum, JoJo empezó a grabar nuevu material específicamente pa un mixtape nuevu que se publicar a finales d'añu, yá que &quot;nun quería faer esperar más a los sos fans por música nueva&quot;.&lt;ref name=&quot;rap-up1&quot;&gt;[http://www.rap-up.com/2012/11/15/jojo-readies-agape-mixtape-for-december/ JoJo Readies ‘Agape’ Mixtape for December]. Rap-Up.com (2012-11-15). Retrieved on 2012-12-13.&lt;/ref&gt; El 15 de payares de 2012, JoJo oficializó l'anunciu del so nuevu mixtape tituláu ''[[Agápē]]''.&lt;ref&gt;[http://thatgrapejuice.net/2012/11/jojo-announces-mixtape-agape/ JoJo Announces New Mixtape 'Agape' |..::That Grape Juice // ThatGrapeJuice.net::.. || Thirsty?]. Thatgrapejuice.net (2012-11-15). Retrieved on 2012-12-13.&lt;/ref&gt; L'álbum foi publicáu'l 20 d'avientu por aciu la [[descarga dixital]], coincidiendo cola fecha del so cumpleaños númberu 22. El primer senciellu promocional del mixtape llámase «We Get By» y ta escritu por JoJo.&lt;ref&gt;[http://www.rap-up.com/2012/11/15/new-music-jojo-we-get-by/ New Music: JoJo – ‘We Get By’]. Rap-Up.com (2012-11-15). Retrieved on 2012-12-13.&lt;/ref&gt; El so segundu senciellu promocional titúlase «André» y el so llanzamientu oficial foi realizáu'l 30 de payares.&lt;ref name=&quot;rap-up2&quot;&gt;[http://www.rap-up.com/2012/11/30/new-music-jojo-andre/ New Music: JoJo – ‘Andre’]. Rap-Up.com (2012-11-30). Retrieved on 2012-12-13.&lt;/ref&gt; El cantar foi escrita por JoJo cola producción de Mr. Franks, y ta inspirada nel álbum ''The Love Below'' (2003) del raperu [[OutKast]]. El 30 de payares de 2012 llanzó «Andre» como segundu senciellu promocional, qu'amás cunta con un video musical dirixíu por Patrick &quot;Embryo&quot; Tapu y llanzáu el 21 de marzu de [[2013]].&lt;ref&gt;http://thatgrapejuice.net/2013/03/video-jojo-andre/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.thefader.com/2013/03/21/video-jojo-andre/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.vibe.com/article/new-video-jojo-andre&lt;/ref&gt; Pa la promoción del mixtape, JoJo realizó la so cuarta xira polos Estaos Xuníos llamada ''The Agápē Tour'', qu'empezó'l 2 d'ochobre de 2013 y remató el 9 d'ochobre de 2013.&lt;ref&gt;http://instagram.com/p/dkrrPbnC2x/#&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.ticketweb.com/t3/sale/SaleEventDetail?dispatch=loadSelectionData&amp;eventId=3789264&amp;pl=shealy&lt;/ref&gt; Más feches van ser anunciaes bien llueu. El cantar «Thinking Out Loud» va ser llanzada como tercer senciellu promocional del mixtape, del que yá foi grabáu un video musical dirixíu por Aaron Al 29 de mayu d'anguaño.

=== 2014—presente: Fin del conflictu discográficu, tercer álbum d'estudiu ===
El 30 de xunetu de 2013, informar de que JoJo presentara una demanda en contra de la so discográfica [[Blackground Records]] y Da Family por &quot;daños irreparables a la so carrera profesional&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.hollywoodreporter.com/thr-esq/jojo-sues-break-free-label-597349|títulu=JoJo Sues to Break Free of Label; Claims 'Irreparable Damage'|fechaaccesu=31 de xunetu de 2013|apellíu=Halperin|nome=Shirley|fecha=31 de xunetu de 2013|obra=[[The Hollywood Reporter]]}}&lt;/ref&gt; Al paecer, los menores d'edá nun pueden roblar contratos que duren más de siete años na Nueva La llei estatal de New York y polo tanto ella afirma qu'a midida de que se robló'l so contratu nel 2004, el so contratu expiraba en 2011.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nydailynews.com/entertainment/gossip/jojo-sues-record-label-contract-article-1.1413359#ixzz2adPVHvwj/|títulu=JoJo sues Da Family, Blackground Records saying her seven years of service are up|fechaaccesu=31 de xunetu de 2013|apellíu=Ross|nome=Barbara|fecha=31 de xunetu de 2013|obra=[[New York Daily News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.billboard.com/articles/columns/pop-shop/5349596/jojo-sues-record-label-after-years-of-apuestes/|títulu=JoJo Sues Record Label After Years of Apuestes|fechaaccesu=31 de xunetu de 2013|apellíu=Gore|nome=Sydney|fecha=31 de xunetu de 2013|obra=[[Billboard (magacín){{!}}Billboard]]|editorial=[[Prometheus Global Media]]}}&lt;/ref&gt; La fecha na corte afitar pal 18 de setiembre 2013. El 6 de setiembre de 2013, Blackground respondió a la demanda de JoJo, afirmando que-yos gustaría que'l casu sea tornáu na so totalidá, yá que nun cumple coles lleis de Nueva York, y que por cuenta de la formateado non aparente, la demanda ye demasiáu malo de lleer o entender. Afirmen que &quot;Al aceptar los pagos y demás contraprestaciones, ella reafitó'l so alcuerdu y consentimientu n'obligase pol Alcuerdu de grabación&quot;, y añadió que &quot;dempués de qu'ella llogró la mayoría d'edá, en cuantes que representáu por un abogáu, que dexó de remanar en 2009 y alcordó pa siguir grabando pa Blackground&quot;. Pa concluyir, señalaron que tán &quot;llistos, dispuestos y capaces de cumplir con toles sos obligaciones en virtú del so alcuerdu col demandante&quot;.&lt;ref&gt;http://thehonestyhour.com/2013/09/blackground-records-responds-jojos-plea-exit-contract/&lt;/ref&gt; El 16 de setiembre de 2013, l'equipu llegal de JoJo respondió a la oposición de Blackground, afirmando qu'había un &quot;alcuerdu non implícitu ente les partes que rique a JoJo permaneciendo xunida a Blackground Records por un periodu indefiníu de tiempu.&quot; Amestaron que &quot;JoJo nun yera consciente de que'l so contratu de grabación expiró en marzu de 2011, y si Blackground sabía que intencionalmente engañar y evitó qu'otru sellu fírmara con ella en 2012, a pesar de que pidió ser lliberada del contratu de grabación&quot;. Amás, en respuesta a la declaración de Blackground &quot;l'esfuerzu qu'invertimos nesta cantante van perdese&quot;, l'equipu llegal que &quot;la empresa tenía seis años en llanzar un tercer álbum, y nun lo fixo. Asina, Blackground nun se debe dexar siguir controlando la carrera de JoJo, y ella ten de ser lliberada de momentu pa empecipiar el procesu de recuperar el control de la so carrera&quot;.&lt;ref&gt;http://thehonestyhour.com/wp-content/uploads/2013/09/JoJo-vs-Blackground-Sep-16.pdf&lt;/ref&gt;

L'audiencia na corte suponíase que sería'l 3 de xineru de 2014, sicasí, una cláusula de desistimiento foi presentada a finales d'avientu de 2013 polos dos abogaos de JoJo y de Blackground qu'aportaron a abandonar el casu y dambes partes llegaron a un alcuerdu fora de la corte.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://thehonestyhour.com/2014/01/case-closed-jojo-finally-free-blackground-records/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304001943/http://thehonestyhour.com/2014/01/case-closed-jojo-finally-free-blackground-records/ |fechaarchivu=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt; El 14 de xineru de 2014, anuncióse oficialmente que JoJo foi lliberada de la so batalla tres dellos años col sellu y dende entós robló un nuevu contratu de grabación con [[Atlantic Records]] a mediaos d'avientu de 2013, y anguaño ta trabayando nel so tercer álbum d'estudiu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-exclusive-jojo-deal-atlantic-records-20140114,0,3524459.story?track=rss#axzz2qRjtOuQ5|títulu=Exclusive: JoJo signs deal with Atlantic Records|fechaaccesu=15 de xineru de 2014|apellíu=Kennedy|nome=Gerrick D.|fecha=14 de xineru de 2014|obra=[[LA Times]]}}&lt;/ref&gt; El 14 de febreru llanzó al traviés del so sitiu en [[Soundcloud]] el so primer [[EP]] gratuitu llamáu ''[[LoveJo|#LoveJo]]'', debíu al día de [[San Valentín]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/5908384/jojo-ne-yo-mya-theophilus-london-release-free-valentines-day-eps |títulu=JoJo, Ne-Yo, Mya &amp; Theophilus London Release Free Valentine's Day EPs: Listen |editorial=''[[Billboard]]'' |idioma=inglés |fecha=14 de febreru de 2014 }}&lt;/ref&gt;

== Carrera como actriz ==
JoJo actuó dende los cuatro años. Fixo teatru local, radio y los anuncios de televisión nel área de [[Nueva Inglaterra]], y trabayó na televisión nacional dende los siete años. JoJo fixo'l so debú nel escenariu en ''A Midsummer Night's Dream'' de [[Shakespeare]] como ''Mustardseed'' nel Teatru de Huntington. Ella recibió la so tarxeta de la primer unión de la Federación Americana d'Artistes de Televisión y Radio (AFTRA) a los diez años d'edá.
{{Imaxe múltiple|posición_tabla=left |direición=horizontal |testu=Mientres 2006 trabayó colos actores [[Emma Roberts]] na película ''[[Aquamarine (película)|Aquamarine]]'' y con [[Robin Williams]] na película [[RV (película)|RV]].|semeya1=Emma_Roberts_2011.jpg |anchu1=155 |semeya2=Williams,_Robin_(USGov)_crop.jpg |anchu2=150
|-}
Dempués d'apaecer na series de televisión ''The Bernie Mac Show'' y ''American Dreams'', JoJo foi a estelarizar con [[Emma Roberts]] y [[Sara Paxton]] la película de [[2006]], ''[[Aquamarine (película)|Aquamarine]]'', interpretando'l papel de Hailey. La película estrenó'l [[3 de marzu]] de [[2006]], debutando nel puestu cinco con $7,5 millones de dólares na so primer selmana, ente que recaldó un total de $22,5 millones mundiales. La so segunda película, [[RV (película)|RV]], una comedia protagonizada por [[Robin Williams]] y [[Josh Hutcherson]], foi llanzada'l [[28 d'abril]] de [[2006]] y debutó nel númberu unu ganando $69,7 millones de dólares. JoJo tuvo que audicionar pal papel cinco veces, y, finalmente, sustituyó a una actriz que fuera echada del papel. JoJo indicó que &quot;naide contrató a un axente que lu represente nel set de ''[[Aquamarine (película)|Aquamarine]]''. Anunció que se va acreitar como &quot;JoJo Joanna Levesque&quot; nes sos películes, pero qu'inda la acrediten como a cencielles &quot;JoJo&quot; pol so trabayu musical. A principios de [[2005]] ufiertáron-y un papel como ''Zoe Stewart'' (finalmente [[Miley Cyrus]]) na esitosa serie de televisión, ''[[Hannah Montana]]'' de Disney Channel, pero ella refugó'l papel porque ella nun taba realmente interesada en faer un programa de televisión. Ella taba más esmolecida por ser una artista llexítima, y tener una carrera nel cine y que nun yera realmente lo que vio pa ella mesma.

El [[28 d'agostu]] de [[2007]], nuna entrevista con ''BOP and Tiger Beat'' online, JoJo indicó qu'ella taba trabayando nuna nueva película. El [[10 de setiembre]] d'esi añu, JoJo reveló qu'ella taría viaxando a [[Toronto]] para filmar una adautación de ''Lola Douglas'' pa la pantalla pequeña de ''True Confessions of a Hollywood Starlet'' nel papel de Morgan Carter y actuando cola ganadora del [[Golden Globe Awards|Globu d'Oru]], ''Valerie Bertinelli'' y la estrella de la serie [[90210]], ''[[Shenae Grimes]]''. La película foi llanzada el [[9 d'agostu]] de [[2008]] en ''Lifetime Television'' y en [[DVD]] el [[3 de marzu]] de [[2009]].
Según los rumores, JoJo ufiertóse-y el papel de voz de ''Jeannette Miller'' na secuela de la película, ''[[Alvin and the Chipmunks]]'' con [[Amy Poehler]] y [[Christina Applegate]], pero estos rumores fueron refutados nel [[2009]] cuando l'actriz [[Anna Faris]] llogró'l papel darréu.

En xineru de 2011, JoJo foi participe nun episodiu de la serie de televisión de la cadena [[CBS]] ''[[Hawaii Five-0]]'' como Courtney Russell, la fía d'un científicu del Tsunami, Warning Center, que se pierde na viéspora d'una gran nube cutiendo a la mariña de Honolulu. Trátase de la primer actuación de JoJo dende'l so últimu papel en 2008.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tvguide.com/News/Kecks-Esclusives-JoJo-1027450.aspx |títulu=Keck's Esclusives: JoJo Goes Hawaii Five-0 – Today's News: Our Take |editorial=TVGuide.com |fecha=7 de xineru de 2011 |fechaaccesu=17 d'ochobre de 2011}}&lt;/ref&gt;

N'ochobre de 2012, empezó a trabayar nuna nueva película titulada ''[[G.B.F.]]''. La hestoria de la película centrar na guerra social que surde cuando dos chicos gais de secundaria dan cuenta que tienen de convertise en ''G.B.F.'', nos meyores amigos gais de les moces más populares del institutu p'ameyorar la so situación social. La película alcuéntrase coprotagonizada por Paul Iacono como Brent y Michael J. Willett como Tanner. El tríu de moces populares ye interpretáu por Andrea Bowen, Roquemore Xosha y [[Sasha Pieterse]], ente que JoJo da vida a Soledad Braunstein presidenta de l'Alianza Hetero-Gay. La película foi filmada en Los Angeles mientres 18 díes pol direutor Darren Stein, ente que s'atopa anguaño en post-producción y tien previstu'l so llanzamientu mientres 2013.&lt;ref name=&quot;indiewire1&quot;&gt;[http://www.indiewire.com/article/will-you-see-this-movie-first-time-writer-and-jawbreaker-direutor-team-for-g-b-f-a-gai-best-friend-teen-comedy Will You See This Movie?: First-Time Writer and 'Jawbreaker' Direutor Team for 'G.B.F.,' a Gay Best Friend Teen Comedy | Filmmakers, Film Industry, Film Festivals, Awards &amp; Movie Reviews]. Indiewire. Retrieved on 2012-12-13.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.movieinsider.com/m10759/gbf/ G.B.F. Movie (Production)]. Movieinsider.com (2012-10-01). Retrieved on 2012-12-13.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vulture.com/2012/11/when-a-gai-boy-has-megan-mullally-as-his-mom.html When a Gay Boy Has Megan Mullally As His Mom]. Vulture. Retrieved on 2012-12-13.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IMDb.com&quot;&gt;https://www.imdb.com/title/tt2429074/&lt;/ref&gt;

== Vida personal ==
JoJo y la so madre moren en [[Nueva Jersey]] y el so estudiu de grabación alcuéntrase en [[Manhattan]], [[Nueva York]]. Ella foi educada nel llar mientres tres años, declaró que &quot;la escuela foi definitivamente una parte importante de la mio vida&quot;. Ella desempéñase bien académicamente, recibiendo les notes A y B.&lt;ref&gt;{{cita publicación | fecha=12 de xineru de 2009 | url=http://www.thesuperficial.com/archives/000577.html/ | títulu=JoJo Quits School | fechaaccesu=12 de xineru de 2005}}&lt;/ref&gt;

JoJo salía col futbolista d'[[Estaos Xuníos]], [[Freddy Adu]] de mayu de 2005 hasta setiembre de 2006.&lt;ref&gt;{{cita publicación | fecha=2 de xunu de 2006 | url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/06/01/AR2006060102250.html | títulu=Freddy Adu Celebrates a Sweet 17 | editorial=[[Washington Post]] | autor = Argetsinger A, Roberts R | páxina = C03 | fechaaccesu=6 de payares de 2006}}&lt;/ref&gt; Los dos xunir nel programa de [[MTV]] ''Fake ID Club'' onde JoJo yera la host. Un artículu del ''Washington Post'' en payares de 2006 informó que la pareya dixebróse pocu dempués del añu. JoJo mentó en ''American Top 40'' con [[Ryan Seacrest]] qu'ella y Adu siguen siendo bonos amigos.
JoJo indicó qu'ella yera soltera'l [[18 d'ochobre]] de [[2006]] nun episodiu de ''Live with Regis and Kelly''. Tamién foi en ochobre de 2006 de la revista ''Teen People'' que confirma la so rotura con [[Freddy Adu]]. Ella dixo:-Toi sola agora y ye bonu. Yo soi tan nuevu. Yo voi tener 16 n'avientu y toi bien ocupada. Ye difícil, si tamién desea salir con daquién que tien un altu oficiu de perfil, yéramos solu dos consumíos al traviés del nuesu propiu mundu... &quot;
Dende [[2006]] ye una bon amiga de les sos compañeres de repartu de ''[[Aquamarine]]'', l'actriz [[Emma Roberts]], [[Sara Paxton]] y la fía de [[Robin Williams]], ''Zelda Williams''. Ella apaeció col so padre nel ''Behind the Scenes'' del so video, &quot;[[Too Little Too Late]]&quot;.
El [[28 de febreru]] de [[2007]], foi clasificada nel númberu 10 na llista de Forbes ''Top twenty earners under 25'' con un ingresu añal de $ 1 millón de dólares.
JoJo anunció nel so blogue de [[MySpace]] qu'ella va tar presente delles vegaes na [[Northeastern University]], pero nun va llevar a cabu la so carrera del tou y decidió siguir centrándose na so carrera musical. N'agostu de 2009, confirmó qu'ella terminara col so ''High School'' y va centrase bien duru nos sos proyeutos futuros.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.ustream.tv/recorded/1946987 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100307065908/http://www.ustream.tv/recorded/1946987 |fechaarchivu=2010-03-07 }}&lt;/ref&gt;

En xunetu de 2009, JoJo clasificar nel númberu 5 na llista ''&quot;Barely Legal: The 10 Hottest ’90s Babies&quot;'' por ''Complex.com'', dempués d'[[Emma Roberts]] y [[Willa Holland]].&lt;ref&gt;{{cita publicación | fecha=18 de xunetu de 2009 | url=http://www.complex.com/blogs/2009/07/14/barely-legal-the-10-hottest-90s-babies/6/ | títulu=Barely Legal: The 10 Hottest ’90s Babies | fechaaccesu=18 de xunetu de 2009 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100220023221/http://www.complex.com/blogs/2009/07/14/barely-legal-the-10-hottest-90s-babies/6/ | archivedate=2010-02-20 }}&lt;/ref&gt;

== Discografía ==
{{AP|Discografía de JoJo|l1=Discografía de JoJo}}

{{Columnes}}
;'''Álbumes d'estudiu'''
* 2004: ''[[Jojo (álbum)|JoJo]]''
* 2006: ''[[The High Road]]''
* 2015: Tercer álbum d'estudiu

;'''Mixtapes'''
* 2010: ''[[Can't Take That Away from Me]]''
* 2012: ''[[Agápē]]''

;'''Extended play'''
* 2014: ''[[LoveJo|#LoveJo]]''

{{Nueva columna}}
;'''Senciellos'''
* 2004: «[[Leave (Get Out)]]»
* 2004: «[[Baby It's You (cantar de JoJo)|Baby It's You]]» &lt;small&gt;(con [[Bow Wow (raperu)|Bow Wow]])&lt;/small&gt;
* 2005: «[[Not That Kinda Girl (cantar de JoJo)|Not That Kinda Girl]]»
* 2006: «[[Too Little Too Late]]»
* 2006: «[[How to Touch a Girl]]»
* 2007: «[[Anything (cantar de JoJo)|Anything]]»
* 2011: «[[Disaster (cantar)|Disaster]]»
* 2012: «[[Demonstrate]]»
* 2015: «When Love Hurts»

{{Nueva columna}}
;'''Senciellos Promocionales'''
* 2010: «[[Can't Take That Away from Me#In The Dark|In The Dark]]»
* 2011: «The Other Chick»
* 2012: «Sexy to Me»
* 2012: «[[Agápē#We Get By|We Get By]]»
* 2012: «[[Agápē#Andre|Andre]]»
* 2013: «[[Agápē#Thinking_Out_Loud|Thinking Out Loud]]»

{{Final columnes}}

== Tours ==
{{Columnes}}
;Conciertos principales
* 2007: [[The High Road#Tour|The High Road Tour]]
* 2010: [[Can%27t Take That Away from Me#Promoci.C3.B3n|Then &amp; Now Concert Tour]]
* 2011: Pinktober
* 2013: [[Agápē#Tour|The Agápē Tour]]

;Como convidada especial
* 2010: [[Timbaland]] — Shock Value II Tour

{{Nueva columna}}
;Actu d'apertura
* 2004: [[Usher]] — The Truth World Tour
* 2011: [[Joe Jonas]] &amp; [[Jay Sean]] Tour
* 2012: [[Big Time Rush]] — [[Better With O Tour]]

{{Final columnes}}

== Filmografía ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Películes
! Añu 
! Títulu 
! Rol
! class=&quot;unsortable&quot; | Notes
|-
| [[2002]] || ''Developing Sheldon'' || Mozu Elizabeth || Acreitada como ''Joanna Levesque''
|-

|-
| rowspan=2 | [[2006]] ||''[[Aquamarine (película)|Aquamarine]]'' || Hailey Rogers || Rol principal
|-
| ''[[RV (película)|RV]]'' || Cassie Munroe || Rol principal
|-
| [[2008]] ||''True Confessions of a Hollywood Starlet'' || Morgan Carter / Claudia Miller || Rol principal, Fechu pa televisión (Lifetime Television)
|-
| [[2013]] || ''[[G.B.F.]]'' || Soledad Braunstein || Rol principal - post producción&lt;ref&gt;http://www.indiewire.com/article/will-you-see-this-movie-first-time-writer-and-jawbreaker-direutor-team-for-g-b-f-a-gai-best-friend-teen-comedy&lt;/ref&gt;
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Televisión
! Añu 
! Títulu 
! Rol
! class=&quot;unsortable&quot; | Notes
|-
| [[1998]] || ''Kids Say the Darndest Things'' || Concursante || Acreitada como ''Joanna Levesque''
|-
| [[1999]]–&lt;br/&gt;[[2000]] || ''Destination Stardom'' || Concursante || Acreitada como ''Joanna Levesque''
|-
| [[2002]] || ''The Bernie Mac Show'' || Michelle || 1 episodiu 
|-

| [[2003]] || ''America's Most Talented Kid'' || Ella mesma cantante || 1 episodiu 
|-

| [[2004]] || ''American Dreams'' || Mozu [[Linda Ronstadt]] || 1 episodiu 
|-

| [[2005]] || ''Hope Rocks: The Concert with a Cause''|| Co-Host || Fechu pa televisión ([[Fox Broadcasting Company|FOX]]), acreitada como ''JoJo''
|-
| [[2006]] || ''Romeo!'' || Ella mesma || 1 episodiu 
|-

| [[2007]] || ''[[Punk'd]]'' || Ella mesma Temporada 8 - Episodiu #6
|-
| [[2010]] || ''House of Glam'' || Ella mesma Temporada 1 - Episodiu #4 &quot;La La Land&quot;
|-
| rowspan=2 | [[2011]] || ''[[Hawaii Five-0]]'' || Courtney Russell || Episodiu 15 - Kai y'y 
|-

| ''The Dance Scene'' || Ella mesma || Cameo
|-
|}

== Premios ==
{| {{tablaguapa}}
|-
!Añu !Premios

!Premiu !Resultáu 
|-

!rowspan=&quot;3&quot;|2004
|[[MTV Video Music Awards]] ||Meyor Artista Nuevu con '''Leave (Get Out)'''||rowspan=4 {{Celda|Nomáu}}
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Billboard|Billboard Music Awards]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.billboard.com/bbcom/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1000728095|títulu=2004 Billboard Music Awards Finalists|fechaaccesu=30 de payares de 2004|obra=[[Billboard (magacín)|Billboard]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.philbrodieband.com/muso_2004_billboard_music_awards.htm|títulu=Billboard Music Awards|fechaaccesu=28 de marzu de 2009|fecha=28 de marzu de 2009}}&lt;/ref&gt;
|Artista del añu: Femenín
|-
|Mainstream Top 40 Single Of The Year with '''Leave (Get Out)'''
|-
!2006
|[[Teen Choice Awards]] ||Meyor revelación femenina por '''Aquamarine'''
|-
!rowspan=&quot;3&quot;|2007
|Boston Music Awards||Artista Nacional Femenina del Añu por '''Too Little, Too Late'''||rowspan=&quot;2&quot; {{Celda|Ganador}}
|-
|Hollywood Life 9th Annual Young Hollywood Awards ||Artista Revelación
|-
|[[Young Artist Awards]]||Meyor Actuación nuna Película por '''Aquamarine'''||{{Celda|Nomáu}}
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|2008
|Yahoo Music Awards||por más de 10.000.000 descargues de '''Too Little, Too Late'''||{{Celda|Ganador}}
|-
|Boston Music Awards||Meyor Artista Pop/R&amp;B del Añu||rowspan=&quot;2&quot; {{Celda|Nomáu}}
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|2009
|Poptastic Award&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://blogue.80millionmoviesfree.com/celebrity/popstar-announces-the-8th-annual-poptastic-awards|títulu=Popstar! Announces the 8th Annual Poptastic Awards|fechaaccesu=28 de marzu de 2009|fecha=28 de marzu de 2009}}&lt;/ref&gt;||Meyor película de TV por '''True Confessions of a Hollywood Starlet'''
|-
|}

== Referencies ==
{{llistaref|3}}

== Enllaces esternos ==
{{Commons}}
* {{IMDb nome}}
* '''[http://www.jojoonline.com Sitiu web oficial de JoJo]'''
* [http://www.myspace.com/jojoonline JoJo] en [[MySpace]]
* [https://www.twitter.com/iamjojo JoJo] en [[Twitter]]
* [http://www.youtube.com/user/JoJoVEVO JoJo] en [[YouTube]]

{{NF|1990||Jojo}}
[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Cantantes d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Cantantes de rhythm and blues]]
[[Categoría:Cantantes de pop d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Músicos y músiques d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>pgbbv9q0o628box1swym5zcv7tig26l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>James Lipton</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57677</id>
    <revision>
      <id>4488258</id>
      <parentid>4168260</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T02:45:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 3 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5151" sha1="h86kzfbpqw7fck4k200zq5ikdv6b5tc" xml:space="preserve">{{Tradubot|James Lipton}}
{{persona}}
'''James Lipton''' {{nym}} foi un [[escritor]], [[compositor]] y [[actor]] d'[[Estaos Xuníos]]. Ye'l decanu eméritu de la Actors Studio Drama School de [[Pace University]] en [[Nueva York]]. Ye amás el productor executivu, guionista y presentador del [[programa de televisión]] ''[[Inside the Actors Studio]]'', que debutó en 1994. Gracies al so programa, foi nomáu a 15 [[premios Emmy]], y en 2007 recibió un Emmy pola so trayeutoria.

Ye tamién pilotu y miembru de l'[[Aircraft Owners and Pilots Association]]. Lipton llogró'l grau de caballeru de la [[Orde de les Artes y les Lletres]] de [[Francia]].

== Biografía ==
=== Primeros años ===
Lipton nació en [[Detroit]] ([[Michigan]]), fíu de Betty Weinberg, profesora, y Lawrence Lipton, periodista d'orixe polacu.&lt;ref name=usc&gt;{{cita web |títulu=USC Rare Books &amp; Manuscripts: Lawrence Lipton |url=http://www.usc.edu/libraries/archives/arc/findingaids/lipton/index.html |obra=University of Southern California |idioma=inglés |fechaaccesu=12 d'agostu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080524224250/http://www.usc.edu/libraries/archives/arc/findingaids/lipton/index.html |fechaarchivu=2008-05-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=fr&gt;{{cita web |títulu=James Lipton Biography (1926-) |url=http://www.filmreference.com/film/5/James-Lipton.html |obra=Film Reference |idioma=inglés |fechaaccesu=12 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt; El so padre foi l'autor del llibru ''The Holy Barbarians'', que tuvo una bona acoyida dientro de la [[xeneración beat]].&lt;ref name=usc/&gt; En 1944, James Lipton graduóse na Central High School en Detroit.

=== Carrera ===
Unu de los sos primeros papeles como actor foi'l personaxe Dan Reid, nel [[radioteatro]] de ''[[El llaneru solitariu]]''.&lt;ref name=about&gt;{{cita web |títulu=Bio Brief: James Lipton |url=http://talkshows.about.com/od/insidetheactorsstudio/p/LiptonBio.htm |obra=About.com |autor=Tennant, Thomas |idioma=inglés |fechaaccesu=12 d'agostu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150906102703/http://talkshows.about.com/od/insidetheactorsstudio/p/LiptonBio.htm |fechaarchivu=2015-09-06 }}&lt;/ref&gt; Lipton trabayó como guionista en delles [[Serial televisivu|series televisives]], como ''[[Another World (serie de televisión)|Another World]]'', ''[[The Edge of Night]]'', ''[[Guiding Light]]'', ''[[Return to Peyton Place (serie de televisión)|Return to Peyton Place]]'' y ''[[Capitol (serie de televisión)|Capitol]]''.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=James Lipton |url=https://www.imdb.com/name/nm0513851/ |obra=IMDb |idioma=inglés |fechaaccesu=12 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt; En 1951 actuó na obra de teatru ''[[The Autumn Garden]]'', de [[Lillian Hellman]]. Dos años dempués apaeció na película independiente ''[[The Big Break]]'', dirixida por [[Joseph Strick]].

Lipton escribió'l musical de [[Broadway]] ''[[Sherry!]]'', que tuvo basáu na obra ''[[The Man Who Came to Dinner]]'' de [[Moss Hart]] y [[George S. Kaufman]]. La música tuvo al cargu de [[Laurence Rosenthal]]. En 1968 publicó un llibru tituláu ''An Exaltation of Larks''. Foi'l productor executivu de la gala d'inauguración presidencial de [[Jimmy Carter]], la primera na historia en ser televisada. En 1983 publicó la novela ''Mirrors'', que foi darréu afecha nuna película pa televisión.

En 1994 debutó'l [[programa de televisión]] ''[[Inside the Actors Studio]]'', nel cual Lipton participa como guionista, productor y presentador. En cada episodiu del programa hai un invitáu distintu, yá sea un actor, direutor o guionista, que ye entrevistáu por Lipton alrodiu de la so carrera. Lipton entrevistó a más de 250 persones nel programa.&lt;ref name=about/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=James Lipton |url=http://www.bravotv.com/inside-the-actors-studio/bio/james-lipton |obra=Bravo TV |idioma=inglés |fechaaccesu=12 d'agostu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120814024712/http://www.bravotv.com/inside-the-actors-studio/bio/james-lipton |fechaarchivu=2012-08-14 }}&lt;/ref&gt; ''Inside the Actors Studio'' tuvo nomáu a 15 premios Emmy.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=&quot;Inside the Actors Studio&quot; (1994) - Awards |url=https://www.imdb.com/title/tt0169455/awards |obra=IMDb |idioma=inglés |fechaaccesu=12 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt;

Lipton actuó na serie ''[[Arrested Development (serie de televisión)|Arrested Development]]'', onde interpretó al direutor d'una prisión. Amás, participó como actor de voz na película animada ''[[Bolt]]'', de [[The Walt Disney Company|Disney]]. En 2007 recibió un [[premiu Emmy]] pola so trayeutoria.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=James Lipton - Awards |url=https://www.imdb.com/name/nm0513851/awards |obra=IMDb |idioma=inglés |fechaaccesu=12 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt;

== Vida personal ==
Lipton tuvo casáu cola actriz [[Nina Foch]] ente 1954 y 1959. En 1970 volvió contraer matrimoniu, esta vegada con Kedakai Turner.&lt;ref name=fr/&gt;

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

{{NF|1926|2020|Lipton, James}}

[[Categoría:Presentadores de televisión d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Guionistes d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Persones de Detroit]]</text>
      <sha1>h86kzfbpqw7fck4k200zq5ikdv6b5tc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Litefoot</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57686</id>
    <revision>
      <id>4488299</id>
      <parentid>4213931</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3346" sha1="iv90yfolj3pg5mxazwxxyvvd9jyddnb" xml:space="preserve">{{Tradubot|Litefoot}}
{{persona}}
'''Gary Paul Davis''' (nacíu'l 1 de marzu de 1969), más conocíu pol so nome artísticu ''' LiteFoot''', ye un raperu y actor d'Estaos Xuníos. Conocíu por ser el fundador del sellu discográficu Red Vinyl Records. LiteFoot nació en [[tierres altes]], de [[California]]. Crióse en [[Tulsa]], [[Oklahoma]], y ye un amiestu de Cherokee y Chichimeca. Vivió en [[Seattle]], [[Washington (estáu)|Washington]] dende [[1997]].&lt;ref&gt;[http://seattletimes.nwsource.com/html/entertainment/2002596255_litefoot01.html The Seattle Times: Arts &amp; Entertainment: Rapper Litefoot blazes a cross-country trail with his Reach the Rez tour&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

LiteFoot ye conocíu por ser el primer nativu d'Estaos Xuníos en realizar música [[rap]], llamando al so estilu de [[hip hop]] y [[funk tribal]]. El términu foi un inventu de LiteFoot, creáu pa describir el tipu de música que yera un amiestu híbrido de hip-hop dende'l Mediu Oeste y la Mariña Oeste con dalguna influencia de Dirty South. Les primeres grabaciones de LiteFoot fueron una busca p'atopar un amiestu de hip-hop y la so cultura materna. LiteFoot, xunto con Dallas, productor de Texas, Willie Fressh (tamién conocíu como &quot;Big Will&quot;), inventaron el Funk tribal basada nos oríxenes tribales de los nativos d'Estaos Xuníos xunto colos afroamericanos nos EE.XX. y la idea de que yeren tan numberosos paralelismos ente la vida caleyera y la vida indíxena.

LiteFoot tamién apaeció en películes de Hollywood, como [[L'indiu nel armariu]] (1995), [[Mortal Kombat: Aniquilacion]] (1997), [[Kull, el conquistador]] (1997), y [[Adaptation]] (2002), y delles películes independientes, incluyendo [[29 Palms]] (2002), [[Cantar de Hiawatha]] (1997) como'l papel titular, y [[The Pearl]] (2000). Él tamién apaeció nos programes de televisión: [[CSI: Miami]], Family Law, y Any Day Now.

LiteFoot produz y entama la so propia distribución de hip hop a nivel nacional y R &amp; B de radiu llamáu Radiu d'algame Rez , que debutó en 2005. El programa puede atopase en '''www.reachtherezradio.com''' y tresmítese selmanalmente al traviés d'una voz indíxena de redes de satélite. LiteFoot produz prendes de vistir delles llinies de la más conocida ye la marca &quot;, nativu del estilu.&quot;

LiteFoot gasta añalmente meses del so tiempu trabayando en diverses reserves de los Estaos Xuníos y Canadá. La so música más recién y la xira foi'l &quot;Algame El Tour Rez&quot;. Esti proyeutu añal foi d'un añu, 54.000 milles y 211 eventos en tou Estaos Xuníos. L'Algame El Tour Rez, volverá empezar na primavera de 2007. LiteFoot publicó diez discos nos últimos dolce años. El nuevu CD de LiteFoot, implacable persecución , foi llanzáu a finales de 2008.

== Soundtracks ==
*1992 - &quot;The Money&quot; Y.P.
*1994 - Seein' Red *1995
- [[The Indian in the Cupboard]]
*1996 - Good Day To Die
*1997 - [[Mortal Kombat Aniquilacion]]
*1998 - The Clown Kutz
*1998 - The Life &amp; Times
*1999 - Red Ryders Vol. 2
*1999 - Rez Affiliated
*1999 - The Lite Years 1989–1999 - The Best of Mr. Foot
*2001 - Tribal Boogie
*2002 - The Messenger
*2003 - Native American Me *2004
- Redvolution
*2008 - Relentless Pursuit

== Enllaces esternos ==
{{IMDb nome}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

{{NF|1969|}}

[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]]</text>
      <sha1>iv90yfolj3pg5mxazwxxyvvd9jyddnb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>James Maslow</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57937</id>
    <revision>
      <id>4488259</id>
      <parentid>4255146</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T02:46:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20264" sha1="n2ryfy1qr62z3w448fs81x5b7yt626h" xml:space="preserve">{{Tradubot|James Maslow}}
{{persona}}
'''James David Maslow''' {{nym}} ye un [[actor]], [[cantante]] y [[baillarín]] d'[[Estaos Xuníos]]. A nivel artísticu ye conocíu por interpretar el papel de James Diamond na serie televisiva de [[Nickelodeon]] ''[[Big Time Rush]]'' y por ser miembru de la banda musical [[Big Time Rush (banda)|homónima]].&lt;ref&gt;{{cita web|url =http://www.variety.com/review/VE1117941882?refCatId=32 |títulu =Big Time Rush |fechaaccesu =2 de payares |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Lowry |nome =Brian |enllaceautor = |coautores = |fecha =15 de xineru de 2010 |añu =2010 |mes =xineru |formatu =|obra = |editorial =Variety |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url =http://www.variety.com/article/VR1118044503 |títulu =Big Time Rush: Nick's fab foursome |fechaaccesu =2 de payares |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Whipp |nome =Glenn |enllaceautor = |coautores = |fecha =20 d'ochobre de 2011 |añu = |mes = |formatu =|obra = |editorial =Variety |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}&lt;/ref&gt; En 2013 fixo un cover del ésitu de [[Justin Timberlake]] &quot;Mirrors&quot; con [[Cimorelli]]. En 2014 participó nel [[reality show]] ''[[Dancing with the Stars]]''.

== Biografía ==
=== Primeros años ===
Maslow nació na ciudá de Nueva York, pero creció en [[La Jolla]], [[California]].&lt;ref&gt;{{cita web |url =http://www.mtv.com/music/artist/big_time_rush/artist.jhtml |títulu =Full Biography: James Maslow |fechaaccesu =2 de payares |añoacceso =2011 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha = |añu = |mes = |formatu = |obra = |editorial =MTV |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20100107133411/http://www.mtv.com/music/artist/big_time_rush/artist.jhtml |fechaarchivu =2010-01-07 |cita = }}&lt;/ref&gt; Crióse so la relixón [[Judaismo|xudaica]], ello ye que nuna entrevista declaró que'l so día festivu favoritu ye [[Janucá]].&lt;ref&gt;{{cita web |url =http://us.shalomlife.com/culture/15417/did-you-know-theyre-jewish/ |títulu =Did You Know They're Jewish? |fechaaccesu =3 de payares |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Mester |nome =Ilan |enllaceautor = |coautores = |fecha =16 de xunu de 2011 |añu =2011 |mes =xunu |formatu = |obra = |editorial =ShalomLife |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20131002171619/http://us.shalomlife.com/culture/15417/did-you-know-theyre-jewish/ |fechaarchivu =2013-10-02 |cita = }}&lt;/ref&gt; A la edá de seis años empecipió lleiciones de cantar dempués de ser inscritu polos sos padres nel coru de neños de [[San Diego Children's Choir|San Diego]].&lt;ref&gt;{{cita web |url =http://www.omaha.com/article/20100118/ENTERTAINMENT/701189972 |títulu =New boy-band series spoofs entertainment industry |fechaaccesu =3 de payares |añoacceso =2011 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha =18 de xineru de 2010 |añu =2010 |mes =xineru |formatu = |obra = |editorial =The Omaha World Herald |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20131002125426/http://www.omaha.com/article/20100118/ENTERTAINMENT/701189972 |fechaarchivu =2013-10-02 |cita = }}&lt;/ref&gt; Estudió nes escueles primaries La Jolla y Torrey Pines, darréu na secundaria Muirlands y en San Diego School of Creative and Performing Arts.&lt;ref name=&quot;SDNN&quot;&gt;{{cita web |url =http://www.sdnn.com/sandiego/2009-11-28/local-county-news/local-teen-ready-for-a-%E2%80%98big-time-rush%E2%80%99-on-nickelodeon |títulu =Local teen ready for a ‘Big Time Rush’ on Nickelodeon |fechaaccesu =3 de payares |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Tillman |nome =Adriane |enllaceautor = |coautores = |fecha =28 de payares de 2009 |añu =2009 |mes =payares |formatu = |obra = |editorial =San Diego News Network |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20100110213429/http://www.sdnn.com/sandiego/2009-11-28/local-county-news/local-teen-ready-for-a-%E2%80%98big-time-rush%E2%80%99-on-nickelodeon |fechaarchivu =2010-01-10 |cita = }}&lt;/ref&gt; A los diez años interpretó un pequeñu papel na ópera ''[[La bohème]]'', nuna versión producida pola Ópera de San Diego.&lt;ref name=&quot;SDNN&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url =http://www.boston.com/ae/tv/articles/2009/11/26/big_time_rush_is_a_little_bit_entourage_a_little_bit_monkees/ |títulu =‘Big Time Rush’ is a little bit ‘Entourage,’ a little bit Monkees |fechaaccesu =3 de payares |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Martin |nome =Denise |enllaceautor = |coautores = |fecha =26 de payares de 2009 |añu =2009 |mes =payares |formatu =|obra = |editorial =The Boston Globe |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}&lt;/ref&gt; Tamién asistió a un campamentu de teatru en La Jolla Playhouse que s'atopa nel campus de la [[Universidá de California en San Diego]]. A los catorce años llogró'l so primer axente artísticu ya interpretó a Marius Pontmercy nuna producción teatral de ''[[Los miserables (musical)|Les Miserables]]''.&lt;ref name=&quot;SDNN&quot;/&gt; N'abandonando la San Diego School of Creative and Performing Arts, cuando cursaba décimu grau, ingresó a la escuela Coronado School of the Arts (COSA, poles sos sigles n'inglés), de la cual graduóse en 2007 del departamentu de teatru musical.&lt;ref name=&quot;SDNN&quot;/&gt;

=== Carrera ===
En 2008 debutó na televisión nun episodiu de la serie ''[[iCarly]]'' tituláu ''iSaw Him First'' nel qu'actuó como Shane.&lt;ref&gt;{{cita web|url =http://www.timesunion.com/default/article/Meet-Big-Time-Rush-before-they-hit-Summer-Jam-at-1405075.php |títulu =Meet Big Time Rush before they hit Summer Jam at SPAC |fechaaccesu =3 de payares |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Okolo |nome =Osaremen |enllaceautor = |coautores = |fecha =2 de xunu de 2011 |añu =2011 |mes =xunu |formatu =|obra = |editorial =Times Union |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}&lt;/ref&gt; Un añu dempués apaeció na película ''[[@urFRENZ]]''.&lt;ref&gt;{{cita web |url =http://www.variety.com/review/VE1117942219?refcatid=31 |títulu =UrFrenz |fechaaccesu =7 de payares |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Anderson |nome =John |enllaceautor = |coautores = |fecha =16 de febreru de 2010 |añu =2010 |mes =febreru |formatu = |obra = |editorial =Variety |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu =https://archive.today/20121114183706/http://www.variety.com/review/VE1117942219?refcatid=31 |fechaarchivu =2012-11-14 |cita = }}&lt;/ref&gt;

==== Big Time Rush ====
{{AP|Big Time Rush (banda)}}

Big Time Rush ye una banda de pop que se formó en 2009 y ta conformada por [[Kendall Schmidt]], [[Carlos Pena, Jr.]] y [[Logan Henderson]].&lt;ref&gt;{{cita web|url =http://www.mlive.com/entertainment/kalamazoo/index.ssf/2011/09/boy_band_big_time_rush_enjoyin.html |títulu =Boy band Big Time Rush enjoying the ride: Quartet from popular Nickelodean show discusses their 'dream come true' |fechaaccesu =3 de payares |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Wedel |nome =Mark |enllaceautor = |coautores = |fecha =8 de setiembre de 2011 |añu =2011 |mes =setiembre |formatu =|obra = |editorial =Michigan Live |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}&lt;/ref&gt;

En 2007 Nickelodeon realizó un casting d'actores pa una [[comedia de situación]] (sitcom). Maslow unvió la so audición grabada y recibió el rol de James Diamond dos años dempués.&lt;ref&gt;{{cita web |url =http://www.azcentral.com/thingstodo/music/articles/2011/11/01/20111101big-time-rush-james-maslow-interview-phoenix.html |títulu =11/5: Big Time Rush's James Maslow talks new movie, album |fechaaccesu =3 de payares |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Masley |nome =Ed |enllaceautor = |coautores = |fecha =2 de payares de 2011 |añu =2011 |mes =payares |formatu = |obra = |editorial =Azcentral |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20140427010459/http://www.azcentral.com/thingstodo/music/articles/2011/11/01/20111101big-time-rush-james-maslow-interview-phoenix.html |fechaarchivu =2014-04-27 |cita = }}&lt;/ref&gt; Al pie de los sos compañeros de banda grabó dellos cantares como «Big Time Rush» —tema principal de la serie—, «Any Kind Of Guy», «City Is Ours», «Halfway There», «Famous», «Shot in the Dark», «Stuck», etc. N'ochobre de 2011 publicóse un álbum tituláu ''[[B.T.R.]]'' el cual inclúi los cantares de la primer temporada de la serie y otres temes.&lt;ref&gt;{{cita web|url =http://www.billboard.com/news/big-time-rush-brings-boy-bands-back-1004120359.story#/news/big-time-rush-brings-boy-bands-back-1004120359.story |títulu =Big Time Rush Brings Boy Bands Back |fechaaccesu =3 de payares |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Vick |nome =Megan |enllaceautor = |coautores = |fecha =13 d'ochobre de 2010 |añu =2010 |mes =ochobre |formatu =|obra = |editorial =Billboard |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}&lt;/ref&gt;

==== ''Dancing with the Stars'' ====
El 4 de marzu de 2014, la cadena de televisión d'Estaos Xuníos ABC anunció que Maslow participaría na decimoctava edición de ''Dancing with the Stars''.&lt;ref&gt;{{cita web|url =http://www.eonline.com/news/517094/dancing-with-the-stars-cast-revealed-cody-simpson-nene-leakes-and-james-maslow-are-among-the-names-see-the-full-list |títulu = Dancing With the Stars Cast Revealed! Cody Simpson, Nene Leakes and James Maslow Are Among the Names—See the Full List! |fechaaccesu = |añoacceso = |autor = |apellíu =Dos Santos |nome =Kristin |enllaceautor = |coautores = |fecha =4 de marzu de 2014 |añu =2014 |mes =marzu |formatu =|obra = |editorial =Y! Online |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}&lt;/ref&gt; Foi empareyáu cola baillarina profesional [[Peta Murgatroyd]]. Mientres la so participación nel programa, llogró la primer calificación perfecta de la temporada pol so baille al estilu de [[danza contemporánea]] de la tema «[[Let It Go (cantar de Disney)|Let It Go]]» de la película ''[[Frozen (película de 2013)|Frozen]]'' na nueche dedicada a Disney.&lt;ref&gt;{{cita web|url =http://articles.latimes.com/2014/apr/15/entertainment/la-et-mg-peta-murgatroyd-james-maslow-perfect-score-dancing-with-the-stars-let-it-go-20140415 |títulu =Watch Peta Murgatroyd, James Maslow's perfect dance to 'Let It Go' |fechaaccesu =26 de payares |añoacceso =2014 |autor = |apellíu =Saad |nome =Nardine |enllaceautor = |coautores = |fecha =15 d'abril de 2014 |añu =2014 |mes =abril |formatu =|obra = |editorial =Los Angeles Times |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}&lt;/ref&gt; Clasificó a les finales, pero foi esaniciáu na primer nueche de competencia nesta etapa. Sicasí consiguió'l cuartu llugar, con una calificación permediu de 26.9 (escluyendo les calificaciones de los xueces invitaos).&lt;ref&gt;{{cita web|url =http://okmagazine.com/videos/will-james-maslow-and-peta-mergatroyd-date-now-that-dancing-with-the-stars-is-over/ |títulu =Will James Maslow and Peta Mergatroyd Date Now That Dancing With The Stars Is Over? |fechaaccesu =26 de payares |añoacceso =2014 |autor = |apellíu =Longman |nome =Haley |enllaceautor = |coautores = |fecha =20 de mayu de 2014 |añu =2014 |mes =mayu |formatu =|obra = |editorial =OK Magazine |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}&lt;/ref&gt;

{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;text-align: center; background:#ccc;&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;|'''Selmana #'''
| rowspan=&quot;2&quot;|'''Baille/cantar'''
| colspan=&quot;4&quot;|'''Puntuación de los xueces'''
| rowspan=&quot;2&quot;|'''Resultaos'''
|- style=&quot;text-align: center; background:#ccc;&quot;
| style=&quot;width:10%; &quot;|Inaba
| style=&quot;width:10%; &quot;|Goodman
| style=&quot;width:10%; &quot;|Invitáu¹
| style=&quot;width:10%; &quot;|Tonioli
|-
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|1
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|[[Foxtrot (baille)|Foxtrot]] / &quot;[[Story of My Life]]&quot;
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|7
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|7
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|—
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|7
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|Amenaciaos
|-
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|2
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|[[Salsa (baille)|Salsa]] / &quot;[[Follow the Leader (cantar de Wisin &amp; Yandel)|Follow the Leader]]&quot;
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|9
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|8
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|—
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|8
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|A salvo
|-
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|3
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|[[Jive]] / &quot;[[The Middle]]&quot;
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|9
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|9
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|9
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|9
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|A salvo
|-
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|4²
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|[[Baille de salón|Tangu]] / &quot;[[Dark Horse (cantar de Katy Perry)|Dark Horse]]&quot;
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|9
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|8
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|9
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|9
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|Amenaciaos
|-
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|5
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|[[Danza contemporánea|Contemporánea]] / &quot;[[Let It Go (cantar de Disney)|Let It Go]]&quot;
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|10
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|10
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|10
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|10
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|A salvo
|-
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|6
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|[[Quickstep]] / &quot;[[You're the One That I Want]]&quot;
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|9
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|8
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|9
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|9
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|A salvo
|-
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|7
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|[[Samba (baille)|Samba]] / &quot;[[Gasolina]]&quot; &lt;br /&gt; Team Freestyle / &quot;[[The Cup of Life]]&quot;
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|9&lt;br /&gt;8
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|8&lt;br /&gt;8
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|9&lt;br /&gt;10
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|9&lt;br /&gt;9
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|Postreros en ser puestos a salvo
|-
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|8
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|Viennese Waltz / &quot;6'2&quot; &lt;br /&gt; Celebrity Dance Duel ([[Jive]]) / &quot;Ain't Nothing Wrong with That&quot;
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|8&lt;br /&gt;9
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|9&lt;br /&gt;10
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|10&lt;br /&gt;10
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|9&lt;br /&gt;10
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|Postreros en ser puestos a salvo
|-
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|9&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Semifinales&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|[[Cha-cha-cha]] / &quot;[[Love Never Felt So Good]]&quot; &lt;br /&gt; [[Rumba]] / &quot;Islands in the Stream&quot;
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|10&lt;br /&gt;10
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|10&lt;br /&gt;10
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|10&lt;br /&gt;10
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|10&lt;br /&gt;10
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|A salvo
|-
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|10&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Finales&lt;/small&gt;
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|[[Tangu]] / &quot;[[Adore You]]&quot; &lt;br /&gt; [[Freestyle]] / &quot;Orixinal Don&quot;
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|10&lt;br /&gt;10
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|10&lt;br /&gt;10
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|—
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|10&lt;br /&gt;10
| style=&quot;text-align: center; background:#faf6f6;&quot;|Ganador primer llugar
|}

&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;Los xueces invitaos fueron Robin Roberts (selmana 3), Julianne Hough (selmana 4), Donny Osmond (selmana 5), Redfoo (selmana 6), [[Ricky Martin]] (selmana 7), Abby Lee Miller (selmana 8), Kenny Ortega (selmana 9).

&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;Namái esta selmana, como parte de la selmana &quot;Partner Switch-Up&quot;, Maslow nun llevó a cabu con Peta Murgatroyd y en llugar presentar con [[Cheryl Burke]].

== Filmografía ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! Añu !! Títulu !! Personaxe !! Notes
|-
| 2008 || ''[[iCarly]]''|| Shayne Napper || Convidáu nun episodiu: ''iSaw Him First''. Serie de televisión de [[Nickelodeon]]
|-
| 2009-2013 || ''[[Big Time Rush]]'' || [[James Diamond]] || Protagonista. Serie de televisión de Nickelodeon
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|2010 || ''@urFRENZ'' || Brandon || Película
|-

| ''7 Secretos con Big Time Rush'' || Él mesmu || Especial de televisión de Nickelodeon
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|2011 || ''[[BrainSurge]]'' || Él mesmu Programa de concursos de Nickelodeon
|-
| '' [[Kid's Choice Awards]]'' || Él mesma Entrega de premios
|-
|rowspan=&quot;5&quot;| 2012 || ''[[Big Time Movie]]'' || [[James Diamond]] || Película pa televisión de Nickelodeon
|-
| ''[[The Ellen DeGeneres Show]]'' || Él mesmu Invitáu. Programa d'entrevistes
|-
| ''[[How to Rock]]'' || Él mesmu Invitáu especial nun episodiu. Serie de televisión de Nickelodeon
|-
| ''[[Figure It Out]]'' || Él mesmu Programa de concursos de Nickelodeon
|-
| ''[[See Dad Run]]'' || Ricky || Estrella convidada en dos episodios. Serie de televisión de Nickelodeon
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|2013 || ''[[Marvin Marvin]]'' || Él mesmu || Estrella convidada nun episodiu. Serie de televisión de Nickelodeon
|-
| ''[[The Penguins of Madagascar]]'' || Castor #2 || Actor de voz. Serie de televisión de Nickelodeon
|-
| ''[[Marvin Marvin]]'' || Él mesmu || Estrella convidada 1 episodiu, Serie de televisión de Nickelodeon
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2014 || ''[[Dancing with the Stars]] || Él mesmu || '' Participante, d'un ''reality show'' de la cadena ABC xunto a Peta Murgatroyd ''
|-
| ''Sequestered'' || Kevin Mohr || Estrella convidada en 2 episodios serie de televisión orixinal de Crackel
|-
| 2015 || ''Seeds of Yesterday'' || Bart Winslow Sheffield || personaxe principal, película pa la televisión
|-
| 2015 || ''Wild for the Night'' || Wyatt || personaxe principal, película
|}

== Discografía ==
{{AP|Discografía de Big Time Rush}}

'''Versiones'''
* «[[Mirrors (cantar de Justin Timberlake)|Mirrors]]» xunto a [[Cimorelli]] (versión de [[Justin Timberlake]])

* «[[Clarity (cantar de Zedd)|Clarity]]» (versión de [[Zedd]])

* «[[Love Somebody (cantar de Maroon 5)|Love Somebody]]» (versión de [[Maroon 5]])

* «[[The Hanging Tree]]» (versión de [[The Hunger Games]])

* «[[Let Your Hair Down]]» (versión de [[MAGIC!]])

* «[[Better Together]]» (versión de [[Jack Johnson]])

* «[[Thinking Oud Loud]]» (versión d'[[Ed Sheeran]])

* «[[Sugar]]» (versión de [[Maroon 5]])

* «[[Want To Want Me]]» (versión de [[Jason Derulo]])

* «[[See You Again]]» (versión de [[Wiz Khalifa]])

* «[[Flashlight]]» (versión de [[from Pitch Perfect 2]])

* «[[Cheerleader]]» (versión d'[[OMI- Feliz Jaehn edit]])

'''Collaboraciones musicales'''
* «Never Too Young» (con MattyB)

'''Senciellos'''
*«[[Lies]]»

&quot;[[1 call away]]&gt;&gt;&quot;( version de Charlie Puth)

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* {{IMDb|3148185}}

{{NF|1990||Maslow, James}}

[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Persones de Nueva York]]
[[Categoría:Cantantes d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Cantantes de pop d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>n2ryfy1qr62z3w448fs81x5b7yt626h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>James Mitchell</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58128</id>
    <revision>
      <id>4488260</id>
      <parentid>4470229</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T02:48:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17203" sha1="b8eyzuduc69f13bof559wp8nadf0vtz" xml:space="preserve">{{Tradubot|James Mitchell (actor)}}
{{persona}}
'''James Mitchell''' {{nym}} foi un actor teatral, cinematográficu y televisivu, y baillarín, d'Estaos Xuníos.&lt;ref&gt;Obituariu en ''[[Los Angeles Times]]'', 25 de xineru de 2010.&lt;/ref&gt; Anque ye más conocíu pol públicu televisivu pol so papel de Palmer Cortlandt na serie ''[[All My Children]]'' (1979–2010), los historiadores recuérdenlu como unu de los principales baillarinos d'[[Agnes de Mille]]. La capacidá de Mitchell pa combinar el baille y l'interpretación yera considerada nel so momentu como una novedá, y en 1959 la crítica [[Olga Maynard]] afirmaba d'él que yera &quot;un importante exemplu del nuevu baillarín-actor-cantante del ballet americanu&quot;, destacando la so habilidá interpretativa y la so &quot;masculina&quot; téunica.&lt;ref&gt;Olga Maynard, ''The American Ballet'' (Philadelphia: Macrae Smith, 1959), 149.&lt;/ref&gt;

== Primeros años ==
Nacíu en [[Sacramento (California)|Sacramento]], [[California]], los sos padres emigraron d'[[Inglaterra]] al [[Norte de California]], dirixendo una granxa frutícola en [[Turlock]]. En 1923, la madre de Mitchell, Edith, dexó al so padre y volvió a Inglaterra col hermanu y la hermana de Mitchell, perdiendo dende entós tol contautu col so fíu. Incapaz de de dirixir la granxa al empar que curiaba del so fíu, el padre de Mitchell fizo que s'encargaren de la so crianza los artistes de [[vodevil]] Gene y Katherine King. En finando la madre de Mitchell, sicasí, el so padre volvió casase y traxo de vuelta a los sos fíos, anque non a la so fía, a Turlock. A los diecisiete años d'edá, Mitchell dexó Turlock pa dir vivir a [[Los Angeles]] cerca de los King.&lt;ref&gt;“James Mitchell: Dancing His Way into Your Heart,” ''Soap Opera Digest'' 5.17 (28 d'ochobre de 1980): 40-41; Robert Schork, “Flying High,” ''Soap Opera Magacín'' 7.45 (18 de payares de 1997): 21-23; “Rebecca Herbst &amp; James Mitchell,” ''Soapography'' (2 de setiembre de 2006).&lt;/ref&gt;

== Carrera teatral y cinematográfica ==
Mientres estudiaba arte dramático nel Los Angeles City College, Mitchell empecipiar nel baille modernu gracies al afamáu profesor y coreógrafu [[Lester Horton]]. Tres la so graduación, ingresó na compañía de Horton, permaneciendo na mesma casi cuatro años. Trabayando con Horton fixo amistá cola baillarina [[Bella Lewitzky]], dirixendo nos [[años 1970]] la fundación de danza qu'ella tenía.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.dance90210.com/bellasegal.html| títulu=Lewitzky Closes an Era with a Warning for the Future|editorial=|fechaaccesu=7 de xunetu de 2007|añu=1994}}&lt;/ref&gt; En 1944, Horton llevó a Mitchell a [[Nueva York]] pa formar una nueva compañía de baille, pero la empresa remató ensin ésitu.

El fallu de la empresa de Horton supunxo un cambéu d'aldu de la carrera de Mitchell, pos al buscar trabayu como actor o baillarín en Nueva York, pasó con ésitu una prueba p'[[Agnes De Mille]], que taba coreografiando el so primer musical dende ''[[Oklahoma!]]''. Mitchell, que nun había estudiáu ballet hasta pasaos los venti años d'edá,&lt;ref&gt;Saul Goodman, &quot;Brief Biographies: James Mitchell,&quot; ''Dance Magacín'' 29.8 (Agostu de 1955): 36.&lt;/ref&gt; atopóse perdíu cuando hubo de faer la combinación de ballet de De Mille.&lt;ref&gt;James Mitchell, &quot;Dance Magazine Awards 1978,&quot; ''Dance Magacín'' 52.7 (Julio de 1978): 79. Transcript.&lt;/ref&gt; Con too y con eso, De Mille ufiertó-y un trabayu doble, el de primer baillarín y el d'ayudante de coreografía. Ante la opción de viaxar en xira con [[Helen Hayes]] y baillar para De Mille, él escoyó a esta postrera.&lt;ref&gt;Michael Portantiere, &quot;From the Scrapbook of James Mitchell&quot;, ''In Theater'' 87 (24 de mayu de 1999): 30.&lt;/ref&gt; Con ''[[Bloomer Girl]]'' (1944) empecipió una importante collaboración artística con De Mille, que duró dende 1944 hasta 1969 y qu'entendía obres teatrales, cine, televisión, y conciertos.

Amás de De Mille, Mitchell tamién trabayó en compañía d'artistes como [[Gower Champion]], [[Eugene Loring]] y [[Jerome Robbins]].

Mitchell actuó de manera sostenida nel teatru, interpretando obres dramátiques y musicales hasta finales de los [[años 1970]]. Ente les sos obres destacaes nel [[circuitu de Broadway]] figuren ''Carousel'', ''[[First Impressions]]'', y ''[[El vicariu]]''. Fora de Broadway actuó en ''Winkelberg'', ''[[La ópera de los trés centavos]]'', ''Livin' the Life'', y ''[[El padre]]''. Tamién interpretó ''[[Historia del soldáu]]'' na [[New York City Opera]], y fixo xires con ''[[The Rainmaker]]'' (cola so futura coprotagonista en ''All My Children'', [[Frances Heflin]]), ''[[El rei y yo (musical)|El rei y yo]]'', ''[[Funny Girl (musical)|Funny Girl]]'', y ''[[La ópera de los trés centavos]]''.

Como actor cinematográficu, Mitchell namái tuvo un ésitu moderáu. A principios de los [[años 1940]] foi baillarín y trabayó como extra en distintos musicales y westerns de baxu presupuestu. Gracies al so trabayu en ''Brigadoon'' foi afayáu pol productor [[Michael Curtiz]], siendo contratáu por [[Warner Brothers]]. Curtiz quería que Mitchell trabayara nuna película xunto a [[Doris Day]], anque'l proyeutu nun llegó a términu.&lt;ref&gt;Thomas F. Brady, &quot;Stewart is Sought for Role by Curtiz&quot;, ''New York Times'' 20 de setiembre de 1947: Amusements 12.&lt;/ref&gt; Tres dellos meses, Mitchell finalmente rodó dos filmes pa Warner Brothers, unu d'ellos l'empobináu por [[Raoul Walsh]] ''[[Xuntos hasta la muerte]]'', enantes de pasar con Curtiz a los estudios [[Metro-Goldwyn-Mayer]]. En MGM fixo papeles de repartu en seis películes ente 1949 y 1955, destacando la cinta d'[[Anthony Mann]] ''[[Border Incident]]'', la de [[Jacques Tourneur]] ''[[Stars in My Crown]]'', y la de [[Vincente Minnelli]] ''[[The Band Wagon]]''&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.theatermania.com/content/news.cfm/story/7159| títulu=Dream Curly|editorial=|fechaaccesu=7 de xunetu de 2007|fecha=21 de payares de 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mark Griffin, ''A Hundred or More Hidden Things: The Life and Films of Vincente Minnelli'' (Cambridge, MA: Da Capo Press, 2010), 162. ISBN 0-7867-2099-9&lt;/ref&gt; Sicasí, tres el fracasu del filme ''[[The Prodigal]]'' (1955), nun volvió actuar pal estudiu. La carrera cinematográfica de Mitchell remató abruptamente dempués de protagonizar el western ''The Peacemaker'' (1956). Pasaron dos décades primero que volviera actuar nel cine na que sería la so última película, ''[[The Turning Point]]'' (1977).

Amás d'actuar, Mitchell dacuando trabayó como coreógrafu, particularmente a finales de los [[años 1960]] y [[años 1970|1970]]. Amás, llevó a escena musicales nel Paper Mill Playhouse, el Mark Taper Forum, y en The Muny, ente otros teatros. En 1956, él y Katherine Litz codirixeron ''The Enchanted'' pal American Ballet Theatre.

== Carrera televisiva ==
Mitchell tuvo muncho más activu como artista televisivu, especialmente a finales de los [[años 1950]] y entamos de los [[años 1960|1960]]. Amás de trabayar regularmente como baillarín, fixo papeles dramáticos en distintos telefilmes y series, tales como ''[[Play of the Week]]'', ''Gruen Guild Playhouse'', y ''[[Armstrong Circle Theatre]]''. En 1964 fixo'l so primer papel nun serial televisivu, ''[[The Edge of Night]]'', en 1966 actuó nun episodiu del drama d'espionaxe ''Blue Light'', y de siguío llogró la interpretación del personaxe masculín principal a lo llargo de toles emisiones de la soap opera ''[[Where the Heart Is]]'' (1969–73).

Sicasí, tres el fracasu de ''Mack &amp; Mabel'' en 1974, la carrera interpretativa de Mitchell tuvo a puntu de llegar al so fin. Nesa dómina consiguió un BA nel Empire State College y un Máster en Belles Artes nel Goddard College, y dio clases de movimientu p'actores na [[Escuela Juilliard]], la [[Universidá Yale]], y la Universidá Drake. Tres unos años ensin apenes actuar (anque fuera artista convidáu en ''[[Lou Grant]]'' y en ''[[Charlie's Angels]]''&lt;ref&gt;Sheryl Khan, &quot;The Gypsy in His Soul,&quot; ''Episodes'' Mayu/Xunu de 1993: 62.&lt;/ref&gt;) en 1979 foi contratáu pa faer el so papel más conocíu, el del millonariu Cortlandt na serie de la ABC ''[[All My Children]]''. Anque'l so contratu taba pensáu pa un añu, la so última actuación tuvo llugar en setiembre de 2008, retirándose al siguiente añu.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.soapoperanetwork.com/soaps/all-my-children/2009/09/amcs-move-the-list-is-finally-released|títulu=AMC's Move: The List is Finally Released|fechaaccesu=30 de setiembre de 2009|fecha=30 de setiembre de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091004191700/http://www.soapoperanetwork.com/soaps/all-my-children/2009/09/amcs-move-the-list-is-finally-released|fechaarchivu=2009-10-04}}&lt;/ref&gt;

== Vida personal ==
Mientres 39 años, Mitchell tuvo un compañeru sentimental,&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nytimes.com/27 d'avientu de 2012/fashion/albert-wolskys-return-to-broadway.html?_r=0|títulu=Albert Wolsky's Return to Broadway|fechaaccesu=27 d'avientu de 2012|fecha=27 d'avientu de 2012}}&lt;/ref&gt; el diseñador de vestuariu ganador d'un [[Premios Óscar|Premiu Óscar]] [[Albert Wolsky]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.advocate.com/News/Daily_News/2010/01/23/All_My_Children_Star_James_Mitchell_Dead_at_89/|títulu=All My Children Star James Mitchell Dead at 89|fechaaccesu=23 de xineru de 2010|fecha=23 de xineru de 2010}}&lt;/ref&gt;

James Mitchell finó'l 22 de xineru de 2010 en [[Los Angeles]], [[California]], unes selmanes enantes de cumplir los noventa años d'edá. La so muerte foi debida a una [[enfermedá pulmonar obstructiva crónica]] complicada con una [[neumonía]].

== Premios y nomamientos ==
* Premiu Theatre World, 1947: ''[[Brigadoon]]''
* Premiu Donaldson:
** Al meyor baillarín del añu, 1947: ''Brigadoon''
** Nomáu al meyor baillarín del añu, 1946: ''[[Billion Dollar Baby]]'' (tercer llugar)
** Nomáu al meyor baillarín del añu, 1951: ''[[Paint Your Wagon]]'' (segundu llugar)
* Doctoráu Honorariu en Belles Artes, 1985, Universidá de Drake
* Nomáu a los [[Premios Daytime Emmy]] en 1980, 1981, 1982, 1983, 1984, 1985 y 1989 por ''All My Children''

== Filmografía ==
=== Cine (íntegra) ===
*[[1942]] : ''[[Moonlight in Havana]]'', d'[[Anthony Mann]]
*[[1942]] : ''[[Valley of Hunted Men]]'', de [[John English]]
*[[1943]] : ''[[Rhythm on the Islands]]'', de [[Roy William Neill]]
*[[1943]] : ''[[White Savage]]'', d'[[Arthur Lubin]]
*[[1943]] : ''Coney Island'', de [[Walter Lang]]
*[[1943]] : ''[[Bordertown Gun Fighters]]'', de [[Howard Bretherton]]
*[[1943]] : ''[[Phantom of the Opera (película de 1943)|Phantom of the Opera]]'', d'[[Arthur Lubin]]
*[[1944]] : ''[[Stagecoach to Monterey]]'', de [[Lesley Selander]]
*[[1946]] : ''[[California Gold Rush]]'', de [[R. G. Springsteen]]
*[[1949]] : ''[[The House across the Street]]'', de [[Richard L. Bare]]
*[[1949]] : ''Border Incident'', d'[[Anthony Mann]]
*[[1949]] : ''[[Xuntos hasta la muerte]]'', de [[Raoul Walsh]]
*[[1950]] : ''[[Devil's Doorway]]'', d'[[Anthony Mann]]
*[[1950]] : ''[[The Toast of New Orleans]]'', de [[Norman Taurog]]
*[[1950]] : ''[[Stars in My Crown]]'', de [[Jacques Tourneur]]
*[[1953]] : ''[[The Band Wagon]]'', de [[Vincente Minnelli]]
*[[1954]] : ''Deep in my Heart'', de [[Stanley Donen]]
*[[1955]] : ''The Prodigal'', de [[Richard Thorpe]]
*[[1955]] : ''[[Oklahoma! (película)|Oklahoma!]]'', de [[Fred Zinnemann]]
*[[1956]] : ''The Peacemaker'', de [[Ted Post]]
*[[1961]] : ''[[A Touch of Magic]]'', de [[Victor Solow]]
*[[1969]] : ''Slogan'', de [[Pierre Grimblat]]
*[[1977]] : ''[[The Turning Point]]'', de [[Herbert Ross]]

=== Televisión (seleición) ===
*[[1960]] : ''Rashomon'', de [[Sidney Lumet]]
*[[1964]] : ''Bitter Weird'', d'[[Eric Till]]
*[[1975]] : ''The Silence'', de [[Joseph Hardy]]
*[[1978]] : ''[[Charlie's Angels]]'', temporada 2, episodiu 23 (''Little Angels of the Night'')
*[[1979]] : ''Women at West Point'', de [[Vincent Sherman]]
*[[1979]] : ''[[Lou Grant]]'', temporada 2, episodiu 20 (''Convention''), de [[Charles S. Dubin]]
*[[1979]]-[[2010]] : ''[[All my Children]]'', 330 episodios
*[[2005]] : ''[[Home and Away]]'', episodiu 707

== Teatru (seleición) ==
=== Broadway ===
*[[1944]]-[[1946]] : ''[[Bloomer Girl]]'', música de [[Harold Arlen]], escenografía de [[Yip Harburg]], llibretu de [[Sig Herzig]] y [[Fred Saidy]], coreografía d'[[Agnes de Mille]], con [[Celeste Holm]] y [[Dooley Wilson]]
*[[1945]]-[[1946]] : ''[[Billion Dollar Baby]]'', música de [[Morton Gould]], lletra y llibretu de [[Betty Comden]] y [[Adolph Green]], escenografía de [[George Abbott]], coreografía de [[Jerome Robbins]], con [[Mitzi Green]]
*[[1947]]-[[1948]] : ''Brigadoon'', música de [[Frederick Loewe]], lletres y llibretu d'[[Alan Jay Lerner]], coreografía d'[[Agnes de Mille]], con [[Pamela Britton]]
*[[1951]]-[[1952]] : ''Paint your Wagon'', música de [[Frederick Loewe]], lletres y llibretu d'[[Alan Jay Lerner]], escenografía de [[Daniel Mann]], coreografía d'[[Agnes de Mille]]
*[[1957]] : ''[[Livin' the Life]]'', música de [[Jack Urbont]], lletres de [[Bruce Geller]], llibretu de [[Dale Wasserman]] y Bruce Geller, a partir de [[Mark Twain]]
*[[1957]] : ''Carousel'', música de [[Richard Rodgers]], lletres y llibretu d'[[Óscar Hammerstein II]], a partir de la obra ''Liliom'', de [[Ferenc Molnár]], coreografía d'[[Agnes de Mille]], con [[Barbara Cook]], [[Howard Keel]] y [[Victor Moore]]
*[[1958]] : ''Winkelberg'', de [[Ben Hecht]], con [[Robert Earl Jones]]
*[[1959]] : ''First Impressions'', música de [[Bo Goldman]], lletres de [[Glenn Paxton]], llibretu d'[[Abe Burrows]], a partir de ''Pride and Prejudice'', de [[Jane Austen]], adautación de [[Helen Jerome]], con [[Polly Bergen]], [[Farley Granger]] y [[Hermione Gingold]]
*[[1961]]-[[1963]] : ''Carnival !'', música y lletres de [[Bob Merrill]], llibretu de [[Michael Stewart]], escenografía y coreografía de [[Gower Champion]], con [[Jerry Orbach]]
*[[1964]] : ''[[El vicariu]]'', adautación de [[Jerome Rothenberg]] de la obra de [[Rolf Hochhuth]], escenografía de [[Herman Shumlin]], con [[Emlyn Williams]] y [[Ian Wolfe]]
*[[1969]] : ''[[Come Summer]]'', música de [[David Baker]], lletres y llibretu de [[Will Holt]], escenografía d'[[Agnes de Mille]], con [[Margaret Hamilton (actriz)|Margaret Hamilton]]
*[[1973]] : ''[[El padre]]'', d'[[August Strindberg]]
*[[1974]] : ''[[Mack &amp; Mabel]]'', música y lletres de [[Jerry Herman]], llibretu de [[Michael Stewart]], escenografía y coreografía de [[Gower Champion]], con [[Bernadette Peters]] y [[Robert Preston]]

=== Ballets ===
*[[1950]]-[[1951]] : ''Rodiu'', música d'[[Aaron Copland]], coreografía d'[[Agnes de Mille]]
*[[1955]] : ''[[Fall River Legend]]'', música de [[Morton Gould]], coreografia d'[[Agnes de Mille]]
*[[1956]] : ''[[Rib of Eve]]'', música de [[Morton Gould]], coreografía d'[[Agnes de Mille]]

== Referencies ==
{{traducíu ref|en|James Mitchell (actor)}}
{{traducíu ref|fr|James Mitchell (acteur)}}
{{llistaref}}
* Cohen-Stratyner, Barbara Naomi. &quot;Mitchell, James.&quot; ''Biographical Dictionary of Dance.'' Nueva York: Schirmer Books, 1982. 621.
* Easton, Carol. ''Non Intermissions: The Life of Agnes de Mille.'' Nueva York: Little, Brown, &amp; Co., 1996. ISBN 0-316-19970-2.
* Eichenbaum, Rose. &quot;James Mitchell.&quot; ''The Dancer Within: Intimate Conversations with Great Dancers.'' Ed. Aron Hirt-Manheimer. Middletown, CT: Wesleyan University Press, 2008. 212-18. ISBN 0-8195-6880-5.
* Gilvey, John Anthony. ''Before the Parade Passes By: Gower Champion and the Glorious American Musical.'' Nueva York: St. Martin's Press, 2005. ISBN 0-312-33776-0.
* Hischak, Thomas S. &quot;Mitchell, James.&quot; ''The Rodgers and Hammerstein Encyclopedia.'' Westport, CT: Greenwood Publishing Group, 2007. 184-85. ISBN 0-313-34140-0.
* Lawrence, Greg. ''Dance with Demons: The Life of Jerome Robbins.'' Nueva York: G. P. Putnam's Sons, 2001. ISBN 0-399-14652-0.
* &quot;Mitchell, James.&quot; ''Contemporary Theatre, Film &amp; Television.'' Ed. Monica M. O'Donnell. Vol. 1. Detroit, MI: Gale Research Company, 1984. 375.

== Enllaces esternos ==
* {{IMDb nome|0593411|James Mitchell}}
* {{IBDB nome|53295}}
* [http://www.filmreference.com/film/68/James-Mitchell.html]
* [http://www.theatermania.com/content/news.cfm/story/7159]
* [http://www.humorinthenews.com/cyd/gallery/shows/meetcyd/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060822095329/http://www.humorinthenews.com/cyd/gallery/shows/meetcyd/index.htm |date=2006-08-22 }}
* [https://archive.org/details/TouchofM1961 ''A Touch of Magic'' n'Archive.org]
*{{Find a Grave|46994618}}
* [http://www.guardian.co.uk/tv-and-radio/2010/apr/13/james-mitchell-obituary Obituariu de ''Guardian'', 13 d'abril de 2010]
* [http://www.lortel.org/LLA_archive/index.cfm?search_by=people&amp;keyword=name&amp;first=James&amp;last=Mitchell&amp;middle= James Mitchell] n'Internet Off Broadway Database ;
* [http://www.nypl.org/research/manuscripts/dance/dandemillecorrwrit.xml#IDAE3TKD Agnes de Mille Collection: Correspondencia y escritos] na [[New York Public Library]].

{{NF|1920|2010|Mitchell, James}}

[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Baillarinos y baillarines d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Persones de Sacramento]]</text>
      <sha1>b8eyzuduc69f13bof559wp8nadf0vtz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jim Parrack</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58450</id>
    <revision>
      <id>4488389</id>
      <parentid>4256294</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T09:06:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5296" sha1="m196z6bx03yp0yz7w4497z8e397blwq" xml:space="preserve">{{Tradubot|Jim Parrack}}
{{persona}}
'''Jimmy &quot;Jim&quot; Parrack''' {{nym}} ye un actor d'[[Estaos Xuníos]]. Anguaño interpreta a Hoyt Fortenberry na serie de [[HBO]], [[True Blood]] y actúa na película [[Battle: Los Angeles]], que ta programada pal so llanzamientu en marzu de 2011.&lt;ref&gt;{{cita web |url= https://www.imdb.com/title/tt1217613/|títulu= estreno de Battle|fechaaccesu= 24 de setiembre |añoacceso=2010 |autor= IMDb |fecha= |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

== Biografía ==
Jim Parrack nació'l [[8 de febreru]] de [[1981]] y creció na ciudá d'[[Allen, Texas]].&lt;ref&gt;{{cita web |url= https://www.facebook.com/people/Jim-Parrack/667052651#!/profile.php?id=667052651|títulu= biografía de Jim|fechaaccesu= 24 de setiembre |añoacceso=2010 |autor= |fecha= |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;En 2001, Parrack camudar a [[Los Angeles]], [[California]], onde estudió interpretación en ''The Stella Adler Academy''&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://trueblood.hbotools.com/microsite/#/Cast/JimParrack/Bio|títulu= comienzo de Jim|fechaaccesu= 24 de setiembre|añoacceso= 2010|autor= |fecha= |idioma= inglés|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110711151954/http://trueblood.hbotools.com/microsite/#/Cast/JimParrack/Bio|fechaarchivu= 2011-07-11}}&lt;/ref&gt;y depués en ''the Playhouse West''.&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.trueblood-online.com/the-vault-exclusive/the-vaults-exclusive-interview-with-jim-parrack/|títulu= estudio de Jim|fechaaccesu= 24 de setiembre|añoacceso= 2010|autor= |fecha= |idioma= inglés|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20120708150337/http://www.trueblood-online.com/the-vault-exclusive/the-vaults-exclusive-interview-with-jim-parrack/|fechaarchivu= 2012-07-08}}&lt;/ref&gt;

Parrack y l'actriz [[Ciera Parrack]] casáronse'l [[19 d'ochobre]] de [[2008]].&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://true-blood.net/2009/08/01/exclusive-we-chat-with-true-bloods-jim-parrack/|títulu= Jim cásase|fechaaccesu= 24 de setiembre|añoacceso= 2010|autor= |fecha= |idioma= inglés|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20220306133334/http://true-blood.net/2009/08/01/exclusive-we-chat-with-true-bloods-jim-parrack/|fechaarchivu= 2022-03-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url= https://www.imdb.com/name/nm1747924/bio|títulu= matrimoniu de Jim con Ciera|fechaaccesu= 24 de setiembre |añoacceso=2010 |autor= IMDb |fecha= |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;Ellos tienen dos perros, Maltipoos llamaos Jack y Stella.&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.trueblood-online.com/the-vault-exclusive/the-vaults-exclusive-interview-with-jim-parrack/|títulu= la pequeña &quot;familia&quot; de Jim|fechaaccesu= 24 de setiembre|añoacceso= 2010|autor= |fecha= |idioma= inglés|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20120708150337/http://www.trueblood-online.com/the-vault-exclusive/the-vaults-exclusive-interview-with-jim-parrack/|fechaarchivu= 2012-07-08}}&lt;/ref&gt;

Parrack ye'l presidente de 120 Productions, Inc.&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.trueblood-online.com/the-vault-exclusive/the-vaults-exclusive-interview-with-jim-parrack/|títulu= negocio de Jim|fechaaccesu= 24 de setiembre|añoacceso= 2010|autor= |fecha= |idioma= inglés|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20120708150337/http://www.trueblood-online.com/the-vault-exclusive/the-vaults-exclusive-interview-with-jim-parrack/|fechaarchivu= 2012-07-08}}&lt;/ref&gt;

== Filmografía ==
=== Películes ===
{| {{tablaguapa}} 
|- 
! Añu || Títulu || Personaxe 
|-

| 2006 || ''[[Annapolis (película)|Annapolis]]'' || AJ 
|-
| 2011 || ''[[Battle: Los Angeles]]'' ||Cobo de primera Peter Kerns 
|-
| 2014 || ''[[Fury (película de 2014)|Fury]]'' ||Sgt. Binkowski
|-
| 2016 || ''[[Suicide Squad (película)|Suicide Squad]]'' || Johnny Frost
|}

=== Televisión ===
{| {{tablaguapa}} 
|- 
! Añu(s) !! Títulu !! Personaxe !! Notes 
|-
| rowspan=&quot;6&quot; | 2006 || ''[[Monk]]'' || Roger Zisk || episodiu &quot;Mr. Monk Bumps His Head&quot;
|-
| ''[[ER (serie de televisión)|ER]]'' || Phil || episodiu &quot;Out on a Limb&quot; 
|-
| ''[[Standoff]]'' || Sam Ellis || episodiu &quot;Partners in Crime&quot;
|-
| ''[[CSI: Crime Scene Investigation]]'' || Sgt. Jack Day || episodiu &quot;Toe Tags&quot;
|-
| ''[[Grey's Anatomy]]'' || Ted Carr || episodiu &quot;Where the Boys Are&quot;
|-
| ''[[Close to Home]]'' || Joe Nelson || episodiu &quot;Shoot to Kill&quot; 
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2007 || ''[[NCIS (serie de televisión)|NCIS: Naval Criminal Investigation Service]]'' || Nick Hurley || episodiu &quot;Blowback&quot;
|-
| ''[[Raines]]'' || Deputy Mark Jessup || episodiu &quot;Reconstructing Alice&quot;
|-
| ''[[Criminal Minds]]'' || Paul || episodiu &quot;Open Season&quot;
|-
| 2009 || ''[[Supernatural (serie de televisión)|Supernatural]]'' || Nick Munroe || episodiu &quot;Sex and Violence&quot;
|-
| 2008-presente || ''[[True Blood]]'' || Hoyt Fortenberry || 4 temporada-40 episodios
|-
| 2012 || ''[[Alcatraz (serie de televisión)|Alcatraz]]'' || Guy Hastings || episodiu &quot;Guy Hastings&quot;
|-
| 2014 || ''[[Resurrection (serie de televisión)|Resurrection]]'' || Preacher James || 2 temporada
|}

=== Otros trabayos ===
{| {{tablaguapa}} 
|- 
! Añu(s) !! Títulu !! Personaxe 
|-

| 2008 || ''[[So You Want Michael Madsen?]]'' || él mesmu
|} 


== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* {{IMDb nome|id=1747924|name=Jim Parrack}}
* {{Twitter|parrack120}}

{{NF|1981||Parrack, Jim}}

[[Categoría:Actores y actrices de Texas]]
[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>m196z6bx03yp0yz7w4497z8e397blwq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alicia Rickter</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58776</id>
    <revision>
      <id>4488303</id>
      <parentid>4301871</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:50:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4297" sha1="6ore08579b6wiesk3cpyt1ys0xt7dlc" xml:space="preserve">{{Tradubot|Alicia Rickter}}
{{persona}}
'''Alicia Rickter''' {{nym}} ye una modelu y actriz d'[[Estaos Xuníos]] quien se fixera famosa por ser la [[playmate]] númberu 500 na historia de la revista [[Playboy]]&lt;ref&gt;[https://www.imdb.com/name/nm0725588/bio Biografía d'Alicia Rickter en IMDb] N'inglés.&lt;/ref&gt; y por ser una de les protagonistes de la serie de televisión ''[[Baywatch]]'' na so oncena temporada.

== Orixe y estudio ==
Alicia nació en [[Long Beach (California)|Long Beach]], [[California]], [[Estaos Xuníos]]. Ye fía d'un arquiteutu y tien un hermanu menor. Estudió [[psicoloxía]], [[pintura]] y dedicóse a esti arte na so mocedá.

== Carrera ==
=== Modelaje ===
Alicia dedicar al modelaje de pasarela. Allegó a una prueba pa modelar na revista [[Playboy]] magar la oposición del so padre quien nun soportaba la idea de que la so fía posara desnuda. Foi escoyida p'apaecer como la ''playmate'' central na edición del mes d'ochobre de [[1995]] y ella ensin sabelo coincidió en ser la ''playmate'' númberu 500 na historia de dicha revista na so edición norteamericana. Dempués apaecería n'otres ediciones especiales de Playboy ente 1996 y 1998. Tamién participó en videos especiales de Playboy.

Ella foi imaxe de la ropa [[Levi's]]. En cualquier tienda d'esta famosa marca de ropa podría vese pósteres d'ella modelando ropa casual. Tamién anunció una famosa marca de cerveza d'Estaos Xuníos. N'[[Europa]], Alicia modelaba n'anuncios de televisión anunciando dende un xeláu hasta una famosa marca [[italiana]] d'automóvil ente otros productos. Trabayó en [[Xapón]], modelando n'anuncios d'una famosa firma d'artículos electrónicos d'esi país. Apaeció en revistes de moda de dellos países y en distintos idiomes y en delles ocasiones en portaes. Modeló nun videu clip musical del grupu norteamericanu [[R.E.M.]]

=== Televisión y Cine ===
En [[1998]] Alicia Rickter debutó na televisión con una serie de comedia titulada ''Unhappily Ever After'' interpretando un rol ensin importancia. Dempués apaecería n'otres series de televisión, pero'l so xiru televisivu más importante foi cuando nel añu [[2000]] integró el repartu de ''[[Baywatch]]'' na so oncena y última temporada. Yá aquel día la serie camudara de nome pol de ''Baywatch Hawaii''. La serie ''Baywatch'' siempres se caracterizó por incluyir nel so repartu a delles ''playmates''. D'esta miente, Alicia Rickter xunir a otres ''playmates'' tales como [[Pamela Anderson]], Erika Eleniak, [[Carmen Electra]], Marliece Andrada, ente otres que destacaron nesta popular serie. El personaxe qu'interpretó Alicia llamóse “Carrie Sharp”.

El debú nel cine d'Alicia foi nel añu [[2002]] cola película ''[[Buying the Cow]]'', interpretando un papel secundariu.

== Vida personal ==
Mientres les grabaciones de ''Baywatch Hawaii'', el xugador de béisbol de [[grandes lligues]] Mike Piazza (qu'entós daquella taba n'activu) foi una de les estrelles convidaes de la serie y ende conoció a Alicia Rickter empezando'l romance ente dambos.
Casóse en [[Miami]], [[Florida]] nel [[2005]]&lt;ref&gt;[http://www.celebritybrideguide.com/mike-piazza-alicia-rickter-wedding/ Boda d'Alicia Rickter] N'inglés.&lt;/ref&gt; y nel [[2007]] tuvieron la so primoxénita Nicoletta Veronica Piazza, nacida en [[Nueva York]].

== Apaiciones en Playboy ==
=== Revistas ===
* Supermodelos de Playboy 1998
* Setiembre de 1998
* Xineru de 1996
* Ochobre de 1995

=== Videos ===
* ''Playmate Profile Videu Collection'' (1998)
* ''Videu Playmate Calendar 1997'' (1996)
* ''Playboy Celebrity Centerfold: Shannon Tweed'' (1996)

== Filmografía ==
=== Cine ===
* ''[[Buying the Cow]]'' (2002)

=== Televisión ===
* ''Off Centre'' (2001)
* ''Baywatch Hawaii'' (2000)
* ''Thanks'' (1999)
* ''Unhappily Ever After'' (1998)

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [https://web.archive.org/web/20120315221714/http://www.playboy.com/girls/playmates/directory/199510.html Alicia Rickter] en [[Playboy|Playboy.com]] N'inglés.
* [https://web.archive.org/web/20120120154109/http://www.baywatch.com/cast/?castmember=Carrie Alicia como ''Carrie''] en [[Baywatch|Baywatch.com]] N'inglés.

{{NF|1972||Rickter, Alicia}}

[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Persones de Long Beach]]</text>
      <sha1>6ore08579b6wiesk3cpyt1ys0xt7dlc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jessica Simpson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59143</id>
    <revision>
      <id>4488381</id>
      <parentid>4454157</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T08:29:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 9 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64073" sha1="o08dydesir8pbuka0is0rgw2aut7x7d" xml:space="preserve">{{persona}}
{{Tradubot|Jessica Simpson}}
'''Jessica Ann Simpson''' {{nym}} ye una [[cantante]], [[Actuación|actriz]] y [[Diseñu de modes|diseñadora de moda]].

La so reconocencia nel mundu del espectáculu llegó a finales de los años noventa, cuando inda yera adolescente. En 1997 robló con [[Columbia Records]]&lt;ref&gt;http://www.democraticunderground.com/discuss/duboard.php?az=view_all&amp;address=105x4695009&lt;/ref&gt; y dos años más tarde llanzó'l so álbum debú, ''[[Sweet Kisses]]'',&lt;ref&gt;https://itunes.apple.com/us/album/sweet-kisses/id158614417&lt;/ref&gt; el cual recibió doble certificación de platín por [[RIAA]], mientas senciellos como &quot;[[I Wanna Love You Forever]]&quot; y &quot;[[I Think I'm In Love With You]]&quot; convertir nun ésitos.
El so segundu álbum d'estudiu ''[[Irresistible (álbum)|Irresistible]]''&lt;ref&gt;https://itunes.apple.com/us/album/irresistible/id192930954&lt;/ref&gt; apaeció na [[primavera]] de 2001, esti álbum llogró ventes moderaes. En 2003, llanzó'l so tercer álbum, ''[[In This Skin]]''&lt;ref&gt;https://itunes.apple.com/us/album/in-this-skin/id193883100&lt;/ref&gt; del onde s'esprendió &quot;[[With You]]&quot;, l'álbum llogró llograr ventes multi-platinos a nivel mundial, siendo unos de los álbumes meyor vendíos dientro de la so carrera. Poco dempués en 2004, Simpson llanzó'l so cuartu álbum d'estudiu ''[[Rejoyce: The Christmas Album]]'',&lt;ref&gt;https://itunes.apple.com/us/album/rejoyce-the-christmas-album/id153445947&lt;/ref&gt; un discu navidiegu, con covers de clásicos de cantares de Navidá. Dempués del llanzamientu del álbum, Jessica dixebrar del sellu discográficu, y firma con [[Epic Records]].&lt;ref&gt;http://www.prnewswire.com/news-releases/epic-records-and-jessica-simpson-create-the-first-ever-personalized-song-56037832.html&lt;/ref&gt; Simpson nun volvió a la música hasta 2006, col llanzamientu de ''[[A Public Affair]]''&lt;ref&gt;https://itunes.apple.com/us/album/a-public-affair/id310901664&lt;/ref&gt; el so quintu álbum d'estudiu. Nel álbum Simpson aventurar nos xéneros [[R&amp;B]], [[electropop]], [[música discu]] y empobinada escontra un públicu más adultu. En setiembre de 2008, ''[[Do You Know]]'',&lt;ref&gt;https://itunes.apple.com/us/album/do-you-know/id287818467&lt;/ref&gt; un discu que camuda radicalmente d'estilu ya incorpora influencies [[country]], convirtiéndose nun ésitos moderáu dientro del xéneru. Pa fines de 2010, Jessica vuelve grabar un discu de temática navidiega, ''[[Happy Christmas...|Happy Christmas]]''&lt;ref&gt;https://itunes.apple.com/us/album/happy-christmas/id402946227&lt;/ref&gt; el so séptimu álbum d'estudiu, baxu [[Primary Wave Records]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.primarywavemusic.com/track/NDM3NTctNGNjOWJh/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131022063533/http://www.primarywavemusic.com/track/NDM3NTctNGNjOWJh/ |fechaarchivu=2013-10-22 }}&lt;/ref&gt; D'alcuerdu a [[Billboard]], Simpson foi calificada Non.95 na llista d'artistes de la década 2000, y l'artista Non.86 de [[Billboard 200]] artistes, llista que namái se base nes ventes d'álbumes. Simpson tien un total de ventes de discos n'Australia de más de 426.000 copies y allugóse nel Non.113 na llista de 1.000 artistes d'ARIA Música (1980-2010). A partir de 2011, Simpson vendió más de 30 millones d'álbumes en tol mundu.&lt;ref name=bornrich&gt;{{cita web|url=http://www.bornrich.com/jessica-simpson.html|títulu=Simpson has sold 30 million albums worldwide|editorial=bornrich.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150923193911/http://www.bornrich.com/jessica-simpson.html|fechaarchivu=2015-09-23}}&lt;/ref&gt;

Amás de la so carrera musical, Simpson tamién hai incursionado nel mundu de l'actuación y [[Telerrealidad|reality show]]. El so reality, ''[[Newlyweds: Nick and Jessica]]'' al llau de [[Nick Lachey]] convirtióse rápido nun fenómenu de la [[pop|cultura pop]]. Ella fixo'l so debú cinematográficu na esitosa película ''[[The Dukes of Hazzard (película)|The Dukes of Hazzard]]'' (2005), onde encarno a Daisy Duke. Más tarde en 2006, ella apaeció como Amy na película de comedia ''Employee of the Month''. Ente 2007 y 2008, Simpson apaeció nes películes, ''[[Blonde Ambition]]'' y ''Private Valentine: Blonde &amp; Dangerous''. En 2010, emítese'l segundu reality de Simpson ''[[The Price Of Beauty]]'', dos años dempués conviértese en mentora del show de moda, ''[[Fashion Star]]''. En 2005, llanza la so llinia de moda, ''[[Jessica Simpson Collection]]'', con ganancies por más de 1 millón de dólares añales.&lt;ref&gt;http://www.eonline.com/news/214854/wtf-jessica-simpson-s-empire-is-worth-1-billion&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://nymag.com/fashion/11/spring/71664/&lt;/ref&gt;

== Biografía ==

=== 1980-1997: primeros años y entamos de la so carrera ===
Jessica Ann Simpson, nació'l 10 de [[xunetu]] de [[1980]] en Abilene, [[Texas]]. El so padre Joe Simpson yera [[Sicoloxía|sicólogu]] y ministru de la [[Ilesia Bautista]] local.&lt;ref name=filmref&gt;{{cita web |url=http://www.filmreference.com/film/72/Jessica-Simpson.html|títulu=Jessica Simpson Biography (1980-)|editorial=filmreference.com}}&lt;/ref&gt; Ye hermana de la tamién cantante [[Ashlee Simpson]].&lt;ref&gt;http://radiofree.com/profiles/jessica_simpson/interview01.shtml&lt;/ref&gt; Con esta redolada, yera normal pa Jessica participar n'actividaes de la ilesia y cantar nel coru, onde demostró la so voz. Simpson a la edá de doce años fizo una audición pa la temporada 6 de ''[[Mickey Mouse Club|The All New Mickey Mouse Club]]'' (M.M.C), (programa onde tamién audicionaron: [[Britney Spears]] y [[Christina Aguilera]]), cuando llegó a les finales, paralizóse, polo que nun consiguió entrar al programa. Más tarde una pequeña compañía discográfica ''Proclaim Records'' punxo-y atención al so ''[[voz (música)|voz]]'' y ufiertó-y grabar un ''[[álbum]]''.&lt;ref name=&quot;peoplebio&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.people.com/people/jessica_simpson/biography|títulu=Jessica Simpson Biography|editorial=people.com|fechaaccesu=7 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; Jessica graba dellos cantares, pero cuando l'álbum taba por salir a la venta, la empresa entró en bancarrota. Ensin rindise Joe Simpson llevó a la so fía al circuitu del ''Christian Youth Concert''. Jessica cantaba y depués vendía'l so álbum caseru depués de les actuaciones, tituláu: [[Jessica]]. Los comentarios sobre Simpson y el so discu caseru estendiéronse.&lt;ref&gt;[http://www.christianpost.com/news/jessica-simpson-mulls-religious-studies-35765/ &quot;Jessica Simpson Mulls Religious Studies&quot;]. ''Christian Post''. December 5, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://movies.yahoo.com/person/jessica-simpson/biography.html &quot;ABOUT JESSICA SIMPSON&quot;]. ''Yahoo!''&lt;/ref&gt; Y lo más interesante foi: que non solo los fanáticos de la música [[cristiana]] escuchaben la so música, sinón tamién fanáticos del ''[[pop]]'', que quedaben impresionaos pola so voz.&lt;ref&gt;[http://www.vanityfair.com/culture/features/2009/06/jessica-simpson200906 &quot;The Jessica Question&quot;]. ''Vanity Fair''. June 2009.&lt;/ref&gt;

L'ésitu de la moza superó'l circuitu relixosu y atrapó l'atención de [[Tommy Mottola]], presidente de [[Columbia Records]]. Jessica dexó claro que solo trabayaría col si caltenía la so identidá. En 1997, Jessica robla contratu con [[Columbia Records]] empresa de [[Sony Music]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mtv.com/music/artist/simpson_jessica/artist.jhtml#bio |títulu=Jessica Simpson &amp;#124; Music Videos, News, Photos, Tour Dates, Ringtones, and Lyrics |editorial=MTV |fecha= |fechaaccesu=21 de febreru de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110228112330/http://www.mtv.com/music/artist/simpson_jessica/artist.jhtml#bio |fechaarchivu=2011-02-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;foxnews&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,197060,00.html?sPage=fnc/entertainment/celebrity/simpson|títulu=Jessica Simpson Biography|fecha=3 de xineru de 2008|editorial=foxnews.com|fechaaccesu=7 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt;

=== 1998-2002: primeros ésitos (bubblegum pop) ===
{{VT|Sweet Kisses|Irresistible|This Is The Remix|}}
[[Ficheru:Jessica Simpson 54th Presidential Inaugural Opening Celebration 2 cropped.jpeg|thumb|left|180px|Jessica na 54ª apertura de Celebración Inaugural Presidencial]]
Simpson empezó a trabayar con productores como Louis Biancaniello, Robbie Nevil, Evan Rogers, y Cory Rooney. Biancaniello trabayó con Simpson en trés de los cantares del álbum, incluyendo &quot;[[I Wanna Love You Forever]]&quot;, &quot;[[Where You Are]]&quot; y &quot; Heart of Innocence&quot;. Rooney produció'l cantar &quot;[[I Think I'm In Love With You]]&quot;, que más tarde foi llanzáu como tercer senciellu del álbum. Mientres esti tiempu, Simpson empezó a salir con [[Nick Lachey]]. Simpson y Lachey grabaron un dueto; &quot;Where You Are&quot;, que más tarde se convirtió nel segundu senciellu del álbum. Ella tamién trabayó con Destiny's Child, nel cantar &quot;[[Woman in Me]]&quot;.&lt;ref&gt;http://www.allmusic.com/song/woman-in-me-mt0032430336&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.allmusic.com/album/sweet-kisses-mw0000247597&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.amazon.com/gp/product/B00137KGTY/ref=dm_mu_dp_trk5&lt;/ref&gt;

Simpson tamién collaboró ​​con Sam Watters pal álbum. Watters producen los senciellos &quot;I Wanna Love You Forever&quot; y &quot;Where You Are&quot;, según &quot;Heart of Innocence&quot;. Watters tamién co-escribió'l cantar &quot;I Wanna Love You Forever&quot;, xunto con Louis Biancaniello, Carl Sturken y Evan Rogers. A diferencia de los álbumes debú, d'Aguilera y Spears, ''[[Sweet Kisses]]'' l'álbum debú de Simpson, contendría una imaxe de &quot;apelación contra'l sexu&quot;. El senciellu debú de Simpson, &quot;I Wanna Love You Forever&quot; foi llanzáu'l 28 de setiembre de 1999. El senciellu entró nel Top 10 del [[Billboard Hot 100]], onde algamó'l puestu Nᵘ3. &quot;I Wanna Love You Forever&quot; pasó a ser certificáu Platín pola [[RIAA]] menos de tres meses dempués del so llanzamientu. Fora de los [[Estaos Xuníos]], el senciellu foi un ésitu, yá que algamó'l Top-ten en [[Noruega]], [[Suecia]], [[Reinu Xuníu]], [[Suiza]], [[Bélxica]], [[Canadá]] y [[Australia]]. L'álbum debú de Simpson, ''Sweet Kisses'', foi llanzáu'l 23 de payares de 1999. L'álbum debutó nel númberu 63 nel [[Billboard 200]], vendiendo 65.000 copies na so primer selmana, significativamente más baxu de lo esperao por Columbia Records. Pa impulsar les ventes de discos, la discográfica llanzó un segundu senciellu, &quot;Where You Are&quot;, pero nun pudo algamar l'ésitu del so predecesor &quot;I Wanna Love You Forever&quot;.&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|{{cita publicación |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1285/is_12_29/ai_57873773?tag=content;col1|títulu=Jessica Simpson - singer - Interview|apellíu=Rogers|nome=Ray |fecha=1999-12|editorial=''[[Interview (magacín)|Interview]]''|fechaaccesu=7 d'agostu de 2008}}|http://findarticles.com/p/articles/mi_m1285/is_12_29/ai_57873773?tag=content;col1}}&lt;/ref&gt; Mientres ''Sweet Kisses'' caltener nel top 60 mientres delles selmanes, la empresa decidió faer un últimu intentu de llanzar el tercer senciellu del álbum. &quot;I Think I'm In Love With You&quot; foi llanzáu en mayu de 2000, algamando'l puestu Nᵘ25 n'agostu de 2000. L'álbum foi certificáu 2x Platín pola RIAA. L'álbum vendió alredor de 2 millones de copies nos Estaos Xuníos, y más de 4 millones de copies en tol mundu. Simpson foi nomada a trés ''[[Teen Choice Awards]]''&lt;ref&gt;https://www.imdb.com/event/ev0000644/2000&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.imdb.com/title/tt0328804/&lt;/ref&gt; del añu 2000, onde s'alzó con dos premios esa nueche, pocu dempués foi nomada a un ''[[American Music Awards]]'' na categoría Meyor artista pop nuevu.&lt;ref&gt;https://www.imdb.com/title/tt0278887/&lt;/ref&gt;

En 2000, Simpson empezó a grabar el siguimientu de ''Sweet Kisses'', colo que Colombia considera más pa la radio, y cantares más movides. El rendimientu comercial del so álbum de debú Simpson llevó a reevaluar la so carrera yá pesar de que taba esfrutando d'un pocu d'ésitu, ella sentía que podía ameyorar nesto. Sintiendo la so imaxe más &quot;inocente&quot; que suspendería la so carrera desenvuélvase entá ye más, Simpson adoptó una imaxe más sexy y la más recién de soníu, a suxerencia de los executivos de Columbia.&lt;ref&gt;{{cita publicación|url =http://www.highbeam.com/doc/1G1-76387495.html|títulu =Go Rock: Pop Princess Jessica Is So Irresistible|fecha =6 de xunetu de 2001|obra =[[Coventry Telegraph]]|editorial =[[Trinity Mirror]]|apellíu =Poole|nome =Alan|fechaaccesu =31 de mayu de 2011|archiveurl =https://web.archive.org/web/20121106012716/http://www.highbeam.com/doc/1G1-76387495.html|archivedate =2012-11-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-76387495.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121106012716/http://www.highbeam.com/doc/1G1-76387495.html |fechaarchivu=2012-11-06 }}&lt;/ref&gt;
El primer senciellu de tea segundu álbum, &quot;Irresistible&quot;, foi llanzáu'l 12 d'abril de 2001. El cantar recibió crítiques xeneralmente negatives de los críticos musicales. En 2003, el cantar ganó un Broadcast Music Incorporated (IMC) &quot;Premiu de la Música Pop&quot;. &quot;[[Irresistible (cantar de Jessica Simpson)|Irresistible]]&quot; convertir nun ésitu comercial moderáu, algamando'l Top 20 nos Estaos Xuníos y n'once países más. El cantar foi certificáu Oru pola Asociación de Música Australiana ([[ARIA]]). A finales de mayu de 2001 foi llanzáu l'álbum, ''Irresistible'' debutó nel Nᵘ6 en Billboard 200, con 127.000 de copies vendíes na so primer selmana. Más tarde foi certificáu Oru pola Asociación de la Industria de Grabación d'América (RIAA) pa la venta o unviaes de 500.000 exemplares o más. A la fecha, l'álbum vendió 3 millones de copies en tol mundu.&lt;ref&gt;http://www.billboard.com/#/album/jessica-simpson/irresistible/480102&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.hitsdailydouble.com/news/newsPage.cgi?news02313m01 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130905050745/http://www.hitsdailydouble.com/news/newsPage.cgi?news02313m01 |fechaarchivu=2013-09-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cita web |url=http://www.billboard.com/bbcom/discography/index.jsp?pid=135890&amp;aid=480102|títulu=Jessica Simpson: Album Chart History|editorial=billboard.com|fechaaccesu=7 d'agostu de 2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080423070957/http://www.billboard.com/bbcom/discography/index.jsp?pid=135890&amp;aid=480102 &lt;!-- Bot retrieved archive --&gt; |fechaarchivu = 23 d'abril de 2008}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|{{cita publicación |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1285/is_12_29/ai_57873773?tag=content;col1|títulu=Jessica Simpson - singer - Interview|apellíu=Rogers|nome=Ray |fecha=1999-12|editorial=''[[Interview (magacín)|Interview]]''|fechaaccesu=7 d'agostu de 2008}}|http://findarticles.com/p/articles/mi_m1285/is_12_29/ai_57873773?tag=content;col1}}&lt;/ref&gt; En setiembre de 2001 foi llanzáu'l segundu senciellu, &quot;[[A Little Bit]]&quot;, pero por cuenta de los ataques de 11 de setiembre d'esi añu, foi atayáu la promoción del senciellu, al igual que nun pudo completar les feches de la so primer xira como artista principal, [[DreamChaser Tour]]. Pa xunetu de 2002, foi llanzáu'l primera recopilatorio remix, de la cantante ''[[This Is The Remix]]'', vendiendo más de 600 mil copies en tol mundu.
&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1443172/20010426/destinys_child.jhtml|títulu=Destiny's Child To Headline 'TRL' Roadshow|apellíu=Moss|nome=Corey|editorial=MTV. MTV Networks (Viacom)|fecha=26 d'abril de 2001|fechaaccesu=2 de xunu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090220233833/http://www.mtv.com/news/articles/1443172/20010426/destinys_child.jhtml|fechaarchivu=2009-02-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor=By Joe D'Angelo |url=http://www.mtv.com/news/articles/1445057/20010710/simpson_jessica.jhtml |títulu=Jessica Simpson Plans Trek With Eden's Crush, Youngstown - Music, Celebrity, Artist News |editorial=MTV |fecha=10 de xunetu de 2001 |fechaaccesu=21 de febreru de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100427090156/http://www.mtv.com/news/articles/1445057/20010710/simpson_jessica.jhtml |fechaarchivu=2010-04-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1445292/20010719/destinys_child.jhtml|títulu=Destiny's Child, Eve, Nelly Get The Kids Riled On 'TRL' Tour Opener|apellíu=Reid|nome=Shaheem|editorial=MTV. MTV Networks (Viacom)|fecha=19 de xunetu de 2001|fechaaccesu=2 de xunu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100325185449/http://www.mtv.com/news/articles/1445292/20010719/destinys_child.jhtml|fechaarchivu=2010-03-25}}&lt;/ref&gt;

=== 2003—2005: televisión, cine y ésitu mediáticu ===
{{VT|In This Skin|Rejoyce: The Christmas Album|}}
[[Ficheru:Jessica Simpson Miami.jpg|thumb|left|200px|Jessica Simpson llegando a la entrega de los [[MTV Video Music Awards 2004]],&lt;ref&gt;http://images.google.co.ve/imgres?imgurl=http://z.about.com/d/miami/1/0/D/6/51237083.jpg&amp;imgrefurl=http://miami.about.com/od/photosofmiami/ig/Jessica-Simpson-Photos.--IL/Jessica-Simpson-2004-MTV-VMA.htm&amp;usg=__d-Eldt7ztYdZW8ZZLMF5c4gasKQ=&amp;h=594&amp;w=402&amp;sz=46&amp;hl=es&amp;start=1&amp;um=1&amp;itbs=1&amp;tbnid=vJchBpA_CvsGVM:&amp;tbnh=135&amp;tbnw=91&amp;prev=/images%3Fq%3Djessica%2Bsimpson%2Bmtv%2Bvma%2B2004%26um%3D1%26hl%3Deas%26sa%3DN%26tbs%3Disch:1&lt;/ref&gt; onde foi nomada dos veces por [[With You]].]]
Tres l'anunciu de la so boda, confirmóse que Simpson y Lachey seríen les estrelles del nuevu reality show [[Newlyweds: Nick and Jessica]], que empezó a emitise en [[MTV]]. Newlyweds convirtióse rápido nun fenómenu de la cultura [[pop]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.people.com/people/article/0,26334,625091,00.html|títulu=Lachey and Simpson Become Mr. and Mrs.|apellíu=Silverman|nome=Stephen M.|fecha=28 d'ochobre de 2002|editorial=people.com|fechaaccesu=7 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,150968,00.html|títulu=Fashion Takes a Vow of Chastity|apellíu=Beggs|nome=C. Spencer |fecha=21 de marzu de 2005|editorial=foxnews.com|fechaaccesu=7 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Levy, Ariel (2004). [http://www.blender.com/guide/articles.aspx?id=665&amp;src=blender_ed &quot;Queen of the Boob Tube&quot;] Blender.com (accessed 2007-01-30)&lt;/ref&gt; En llográndose asitiase na industria musical del pop, a entamos de 2003 la cantante llanzó'l so tercer álbum d'estudiu, ''[[In This Skin]]'' el que d'alcuerdu a los críticos, reflexó'l maduror que Simpson vivía nesi momentu. Pela so parte, la producción de ''In This Skin'' tuvo al cargu de Billy Mann, Andy Marvel, Keith Thomas y otros más.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.imdb.com/title/tt0640187/|títulu=&quot;Making the Video&quot; Sweetest Ensin/Shut Up (TV episode 2003)|fecha=8 de xunetu de 2003|editorial=[[IMDb]]|fechaaccesu=13 de febreru de 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita videu|people= |fecha=14 d'avientu de 2004 |títulu=Newlyweds - Nick &amp; Jessica - The First Season |url= |format=DVD |medium= |idioma=inglés |publicación=MTV |ubicación= |urlarchivu=https://www.imdb.com/title/tt0380934/ |url=http://www.amazon.com/Newlyweds-Nick-Jessica-First-Season/dp/B00062IDZQ |fechaarchivu=2003}}&lt;/ref&gt;

La parte más importante de la promoción de ''In This Skin'' conformar los sos cuatro senciellos: &quot;[[Sweetest Ensin]]&quot;, &quot;[[With You]]&quot;, &quot;[[Take My Breath Away (versión de Jessica Simpson)|Take My Breath Away]]&quot; y &quot;Angels&quot;; amás de la xira musical nacional [[Reality Tour]] la que xeneró ganancies mayores a los $7 millones. Pela so parte &quot;With You&quot; y &quot;Take My Breath Away&quot; consiguió afarar a la industria musical.&lt;ref name=popsongs&gt;{{cita web |url=http://top40-charts.com/song.php?sid=7697&amp;sort=chartid|títulu=Jessica Simpson - Sweetest Ensin USA Chart History|editorial=Top 40 Charts|fechaaccesu=13 de febreru de 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=bubbling&gt;{{cita llibru |apellíos = Whitburn|nome = Joel|enllaceautor = Joel Whitburn|títulu = Bubbling Under the Billboard Hot 100: 1959-2004: Joel Whitburn Presents|editorial = Record Research|añu = 2005|isbn = 978-0-89820-162-8|ref = harv}}&lt;/ref&gt;

Con tou, ''In This Skin'' debutó en posición Nᵘ10 na [[Billboard 200]] d'Estaos Xuníos,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.hitsdailydouble.com/sales/archcht.cgi?cht884 |títulu=Previous Album Sales Chart |editorial=HITS Daily Double |fecha= |fechaaccesu=24 de febreru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140906085742/http://www.hitsdailydouble.com/sales/archcht.cgi?cht884 |fechaarchivu=2014-09-06 }}&lt;/ref&gt; onde se convirtió nel segundu consecutivu de la cantante en debutar dientro de Top 10.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mtv.com/bands/p/pop_stars_then/news_feature_012004/index3.jhtml |títulu=Girls 2 Women, Boys 2 Men: How Teen Pop Grew Up |editorial=MTV.com |fecha=9 de marzu de 2006 |fechaaccesu=24 de febreru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20040125031737/http://www.mtv.com/bands/p/pop_stars_then/news_feature_012004/index3.jhtml |fechaarchivu=2004-01-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;billboard.com&quot;&gt;{{cita web |url =http://www.billboard.com/#/song/jessica-simpson/with-you/4786030|títulu =With You – Jessica Simpson|obra =Billboard|editorial =Prometheus Global Media|fechaaccesu =12 d'abril de 2012}}&lt;/ref&gt; Poco dempués y debíu al rellanzamientu d'álbum, este algamó la posición Nᵘ2, la so más alta hasta agora.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/yearendcharts/2004/tlptitl.jsp |títulu=Billboard.BIZ |editorial=Billboard.BIZ |fecha= |fechaaccesu=24 de febreru de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://jessicasimpson.com/bio/ |títulu=Jessica Simpson |editorial=Jessica Simpson |fecha= |fechaaccesu=21 de febreru de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110713103929/http://jessicasimpson.com/bio/ |fechaarchivu=2011-07-13 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.flakmag.com/tv/nickandjessica.html|títulu=''The Nick and Jessica Variety Hour''|apellíu=Himes|nome=Stephen|editorial=''Flak''|fechaaccesu=7 d'agostu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120423051530/http://www.flakmag.com/tv/nickandjessica.html|fechaarchivu=2012-04-23}}&lt;/ref&gt; D'últimes, ''In This Skin'' vendió más de 7 millones de copies alredor del mundu, con más de 3.2 millones vendíes namái n'Estaos Xuníos, onde foi certificáu tres veces de Platín pola [[RIAA]]. Anque les sos ventes fueron alzaes, éstes fueron cimeres con al respective de les rexistraes polos sos dos antecesores.&lt;ref name=&quot;RIAA.com&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&amp;table=SEARCH_RESULTS&amp;action=&amp;title=with%20you&amp;artist=jessica%20simpson&amp;formatu=&amp;debutLP=&amp;category=&amp;sex=&amp;releaseDate=&amp;requestNo=&amp;type=&amp;level=&amp;label=&amp;company=&amp;certificationDate=&amp;awardDescription=&amp;catalogNo=&amp;aSex=&amp;rec_id=&amp;charField=&amp;gold=&amp;platinum=&amp;multiPlat=&amp;level2=&amp;certDate=&amp;album=&amp;id=&amp;after=&amp;before=&amp;startMonth=1&amp;endMonth=1&amp;startYear=1958&amp;endYear=2009&amp;sort=Artist&amp;perPage=25 |títulu=Gold &amp; Platinum - July 28, 2010 |editorial=RIAA |fecha=22 d'ochobre de 2004 |fechaaccesu=28 de xunetu de 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://wayback.archive.org/web/jsp/Interstitial.jsp?seconds=5&amp;date=1110252392000&amp;url=http%3A%2F%2Fwww.pollstaronline.com%2Fsf-ye2004-top100.asp&amp;target=http%3A%2F%2Fweb.archive.org%2Fweb%2F20050308032632%2Fhttp%3A%2F%2Fwww.pollstaronline.com%2Fsf-ye2004-top100.asp&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RIAA Charts - Accreditations&quot;&gt;{{cita web |títulu=RIAA Charts - Accreditations|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&amp;table=SEARCH_RESULTS&amp;action=&amp;títulu=in%20this%20skin&amp;artist=jessica%20simpson&amp;formatu=&amp;debutLP=&amp;category=&amp;sex=&amp;releaseDate=&amp;requestNo=&amp;type=&amp;level=&amp;label=&amp;company=&amp;certificationDate=&amp;awardDescription=&amp;catalogNo=&amp;aSex=&amp;rec_id=&amp;charField=&amp;gold=&amp;platinum=&amp;multiPlat=&amp;level2=&amp;certDate=&amp;album=&amp;id=&amp;after=&amp;before=&amp;startMonth=1&amp;endMonth=1&amp;startYear=1958&amp;endYear=2009&amp;sort=Artist&amp;perPage=25 |fechaaccesu=10 de setiembre de 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor=John Gerome |url=http://www.huffingtonpost.com/2009/04/14/jessica-simpsons-country-_n_186547.html |títulu=Jessica Simpson's Country Career Evaporates |editorial=Huffingtonpost.com |fecha= |fechaaccesu=24 de febreru de 2012}}&lt;/ref&gt;

A finales de 2004, Simpson llanzó'l so cuartu álbum d'estudiu, ''[[Rejoyce: The Christmas Album]]'', el so primer álbum de Navidá. Inclúyese un dúu cola so hermana, [[Ashlee Simpson]], nel cantar &quot;Little Drummer Boy&quot;. Amás, tamién inclúi otru dueto con Nick Lachey, maríu de Simpson nel momentu, en &quot;Baby, It's Cold Outside&quot;. ''Rejoyce'' foi certificáu oru pola RIAA en xineru de 2005. Pela so parte, les sos ventes mundiales envalórase en más de 1 millón de copies&lt;ref&gt;[http://www.foxnews.com/story/0,2933,327011,00.html FOXNews.com - Jessica Simpson in Dolly Parton Duet? - Celebrity Gossip | Entertainment News | Arts And Entertainment&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.billboard.com/bbcom/discography/index.jsp?pid=135890&amp;aid=657386|títulu=Jessica Simpson Rejoyce: The Christmas Album|editorial=billboard.com|fechaaccesu=7 d'agostu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080601231459/http://www.billboard.com/bbcom/discography/index.jsp?pid=135890&amp;aid=657386|fechaarchivu=2008-06-01}}&lt;/ref&gt; D'álbum estraxeron los senciellos &quot;[[Let It Snow! Let It Snow! Let It Snow! (versión de Jessica Simspon)|Let It Snow! Let It Snow! Let It Snow!]]&quot; y &quot;What Christmas Means To Me&quot;. En 2005 Newlyweds: Nick and Jessica ganó un ''People's Choice Award'' na categoría de Meyor reality show.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,143882,00.html|títulu=Moore Controversy at People's Choice Awards|apellíu=Kuntzman|nome=Gersh |fecha=10 de xineru de 2005|editorial=foxnews.com|fechaaccesu=7 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt;

Tres ello, la cantante fixo'l so debú como actriz en [[The Dukes of Hazzard]], interpretando a Daisy Duke. La película foi Nᵘ1 na taquilla la so primer selmana y recaldó $30.7 millones dólares en 3.785 pantalles. La película recueye finalmente 110,5 millones dólares en tol mundu. Amás contribuyó na banda sonora de la película «[[These Boots Are Made for Walkin' (Jessica Simpson)|These Boots Are Made for Walkin']]», cantar orixinal ''[[Nancy Sinatra]]'' en [[1966]]. La cantar llogróse un ésitu masivu con ventes mundiales superiores a los 4 millones de copies.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.people.com/people/article/0,,696486,00.html|títulu=Jessica Simpson Nabs Daisy Duke Role|apellíu=Silverman|nome=Stephen M.|fecha=14 de setiembre de 2004|editorial=people.com|fechaaccesu=7 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=dukesofhazzard.htm|títulu=''Dukes of Hazzard''|editorial=boxofficemojo.com|fechaaccesu=7 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=dukesofhazzard.htm|títulu=''Dukes of Hazzard''|editorial=boxofficemojo.com|fechaaccesu=7 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=billboard&gt;{{cita web |url=http://www.billboard.com/search/?keyword=jessica+simpson#/song/jessica-simpson/i-wanna-love-you-forever/2078491|títulu= Jessica Simpson: &quot;I Wanna Love You Forever&quot; Chart History|editorial=billboard.com|fechaaccesu=2 de febreru de 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.usatoday.com/life/movies/movieawards/2006-01-11-peoples-choice-winners_x.htm|títulu=People's Choice Award winners|fecha=11 de xineru de 2006|editorial=usatoday.com|fechaaccesu=7 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; Pela so parte, el so video musical, dirixíu por [[Brett Ratner]], consolidó como un «iconu sexual» a Jessica Simpson, quien gracies a «These Boots Are Made for Walkin'» se segundu People's Choice Award.&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|1=[http://www.theresistancemanifesto.com/modules.php?name=Content&amp;pa=showpage&amp;pid=39 The Resistance Manifesto - Content]|http://www.theresistancemanifesto.com/modules.php?name=Content&amp;pa=showpage&amp;pid=39}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/8669398/|títulu=Has Sienna Miller found love in Bloom?|apellíu=Walls|nome=Jeannette |fecha=27 de xunetu de 2005|editorial=msnbc.msn.com|fechaaccesu=7 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt;

=== 2006—2009: asuntos públicos y música country ===
{{VT|A Public Affair (álbum)|Do You Know}}
[[Ficheru:Signed Maxim magazine jessica simpson.jpg|200px|thumb|Simpson con un exemplar de la revista [[Maxim (revista)|Maxim]].]]
Magar los problemes personales de Simpson por cuenta del so divorciu con Lachey, a finales del añu 2006, llanzó'l so quintu álbum d'estudiu, ''[[A Public Affair (álbum)|A Public Affair]]'' el que foi producíu, na so mayoría, pol dúu Jimmy Jam &amp; Terry Lewis y Lester Méndez. Nel álbum Simpson aventurar nos xéneros [[R&amp;B]], [[electropop]] y [[música discu]].&lt;ref&gt;http://bigbrothergame.com/2012/07/seths-review-of-the-new-big-brother-14-house-guests/&lt;/ref&gt;

Magar criticar mista que llogró l'álbum, fueron llanzáu dos senciellos: «[[A Public Affair (cantar)|A Public Affair]]» y «[[I Belong To Me]]» de los cualos solo sobresalió'l primeru, polos sos variaos llogros comerciales. D'ellos, «A Public Affair» algamó la posición Nᵘ4 de la Billboard Hot 100 d'Estaos Xuníos y alzóse como l'entós cuartu senciellu meyor asitiáu de Jessica Simpson en dichu ranking.&lt;ref&gt;http://www.billboard.com/#/charts/canadian-albums?chartDate=2006-09-16&lt;/ref&gt; Pela so parte, n'Estaos Xuníos l'álbum debutó na posición Nᵘ de la Billboard 200, vendiendo 500 mil copies y más de 1.5 millones de copies en tol mundu. Finalmente, nel añu 2007 foi certificáu discu d'oru pola RIAA. Cabo mentar que l'álbum foi'l primer llanzamientu de Simpson sol sellu [[Epic Records]].
&lt;ref&gt;[http://www.billboard.com/#/album/jessica-simpson/a-public-affair/789269]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://foro.univision.com/t5/M%C3%BAsica-Pop/I-NEED-ALL-ALBUMS-OF-SALES-OF-JESSICA-SIMPSON/m-p/379110895&lt;/ref&gt;

Simpson consigue'l so segundu protagónico cola película, Employee of the Month, foi publicada n'ochobre de 2006. Con males crítiques, la película recaldó 11,8 millones na so primer fin de selmana.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=employeeofthemonth.htm|títulu=''Employee of the Month''|editorial=boxofficemojo.com|fechaaccesu=7 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nbc5.com/news/10459675/detail.html|títulu='Nervous' Jessica Simpson Tearful After Dolly Folly|fecha=4 d'avientu de 2006|editorial=nbc5.com|fechaaccesu=7 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cbsnews.com/stories/2006/12/21/entertainment/main2289513.shtml|títulu=Jessica Simpson Out Of Parton Tribute|fecha=21 d'avientu de 2006|editorial=cbsnews.com|fechaaccesu=7 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; N'avientu de 2007, vuelve a co-protagonizó xunto a Luke Wilson na so tercer película, Blonde Ambition, un fracasu en taquilles.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20173568,00.html|títulu=''Blonde Ambition'' (2008)|apellíu=Tucker|nome=Ken|fecha=25 de xineru de 2008|editorial=ew.com|fechaaccesu=7 d'agostu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141216140131/http://www.ew.com/ew/article/0,,20173568,00.html|fechaarchivu=2014-12-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.people.com/people/article/0,,20179155,00.html|títulu=Jessica Simpson Rules the Box Office – in Ukraine|apellíu=Orloff|nome=Brian |fecha=28 de febreru de 2008|editorial=people.com|fechaaccesu=7 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt;

Con nuevos desafíos, Simpson llanzó'l so sestu álbum d'estudiu, ''[[Do You Know]]'', onde s'alloñar un pocu de la música pop y enfusar nel xéneru [[country]], que la so producción reclutó a los prestixosos na música country, Brett James, John Shanks, Gordie Sampson, y Hillary Lindsey. La promoción del álbum arreyó a trés senciellos: «[[Come on over (cantar de Jessica Simpson)|Come on Over]]», «[[Remember That]]» y «[[Pray Out Loud]]»: de los cualos el primeru alzóse, con un ésitu moderáu en Billboard Country Songs.&lt;ref&gt;http://www.billboard.com/#/news/ask-billboard-1003947916.story&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.billboard.com/#/column/chartbeat&lt;/ref&gt; La so promoción tamién tomó presentaciones en munchos festivales de la música country como Country Thunder Festival y Monterey County Fair. Con tou, debutó y figuró mientres delles selmanes ente los álbumes más vendíos, Top Country Albums, y algamó la posición Nᵘ4 na Billboard 200. A nivel mundial vendió más de 500 mil de copies, con 300 mil vendíes namái n'[[Estaos Xuníos]].&lt;ref&gt;http://www.people.com/people/article/0,,20055782,00.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.billboard.com/#/album/jessica-simpson/do-you-know/1166806&lt;/ref&gt;

=== 2010—2013: ''Happy Christmas'', recopilatorios y regresu al reality TV ===
{{VT|Playlist: The Very Best of Jessica Simpson|Happy Christmas...}}
[[Ficheru:Jessica Simpson 2009.jpg|150px|thumb|Simpson en 2009.]]
A finales de 2008 Simpson filma, la so última película hasta agora titulada, Major Movie Star (más tarde rebautizada como Private Valentine: Blonde &amp; Dangerous) foi llanzáu direutamente en [[DVD]] el 3 de febreru de 2009.&lt;ref&gt;[http://www.usmagazine.com/news/jessica-simpsons-audrina-patridge-movies-straight-to-dvd Jessica Simpson's Movie Released Straight to DVD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415130553/http://www.usmagazine.com/news/jessica-simpsons-audrina-patridge-movies-straight-to-dvd |date=2009-04-15 }} US Magazine. 2009-02-03.&lt;/ref&gt; En marzu de 2010, foi llanzáu «[[Who We Are]]», senciellu promocionar del segundu reality de Simpson [[The Price Of Beauty]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://hollywoodcrush.mtv.com/2010/02/16/jessica-simpson-talks-john-mayer-mom-jeans-backlash-and-a-new-album-in-allure-cover-story/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100504201424/http://hollywoodcrush.mtv.com/2010/02/16/jessica-simpson-talks-john-mayer-mom-jeans-backlash-and-a-new-album-in-allure-cover-story/ |fechaarchivu=2010-05-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/http://www.cromosomax.com/art/342-jessica_simpson_vuelve_con_una_cancion_non_apta_pa_diabeticos&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.mtv.com/news/articles/1634039/20100316/simpson_jessica.jhtml |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151022000000/http://www.mtv.com/news/articles/1634039/20100316/simpson_jessica.jhtml |fechaarchivu=2015-10-22 }}&lt;/ref&gt;

N'ochobre de 2010 [[Sony Music Entertainment|Legacy Recordings]], llanzó'l so primer álbum de [[grandes ésitos]] de Jessica tituláu; ''[[Playlist: The Very Best of Jessica Simpson]]''.&lt;ref&gt;http://www.amazon.com/Playlist-Very-Best-Jessica-Simpson/dp/B003XSWL0S/ref=sr_1_1?ie=UTF8&amp;s=music&amp;qid=1285582076&amp;sr=8-1-spell&lt;/ref&gt; Siendo este l'últimu álbum llanzáu por Simpson so la compañía Sony Music.&lt;ref&gt;http://www.amazon.com/Playlist-Very-Best-Jessica-Simpson/dp/B003XSWL0S/ref=sr_1_1?ie=UTF8&amp;s=music&amp;qid=1285582076&amp;sr=8-1-spell&lt;/ref&gt; Poco dempués revelóse que Jessica roblara contratu discográficu, con [[Primary Wave Records]] propiedá d'[[EMI]].

En payares de 2010, la cantante llanzó'l so séptimu álbum d'estudiu, ''[[Happy Christmas (álbum de Jessica Simpson)|Happy Christmas]]'', un álbum navidiegu, el so segundu polo xeneral dende 2004, so la producción de [[The Dream]] y [[Christopher Stewart|Tricky Stewart]]. L'álbum debutó na posición Nᵘ123 na Billboard 200, convirtiéndose na posición más baxa de Simpson. Hasta agora l'álbum vendió solo 103 mil n'en los [[Estaos Xuníos]] y más de 300 mil a nivel mundial. L'álbum tuvo como promocionar el programa &quot;Jessica Simpson: Happy Christmas&quot; tresmitíu a televisión abiertu por Direct TV.&lt;ref&gt;http://www.amazon.com/Happy-Christmas-Jessica-Simpson/dp/B0046W16BA/ref=sr_1_1?ie=UTF8&amp;s=music&amp;qid=1287354540&amp;sr=1-1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.popsugar.com/Video-Interview-Jessica-Simpson-About-Italy-Sharks-Price-Beauty-New-Holiday-Album-10052087&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.billboard.com/#/column/chartbeat&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://twitter.com/JessicaSimpson/status/13381955894644737&lt;/ref&gt;

A entamos d'añu 2011 Sony Music Camden, llanzó'l so segundu álbum recopilatorio de la cantante, ''Jessica Simpson: The Collection'', solo n'[[Europa]] y [[Asia]], a manera de celebración de diez años de carrera. A mediaos d'este mesmu añu dar a conocer que Simpson seria parte d'un nuevu reality show, dedicada a la caña diseño de modes, tituláu [[Fashion Star]], orixinal de la cadena [[National Broadcasting Company|NBC]].&lt;ref&gt;http://tiempolibre.eluniversal.com/arte-y-entretenimiento/television/111213/jessica-simpson-ganara-3-millones-pa-endelgazar-despues-del {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211202074607/http://tiempolibre.eluniversal.com/arte-y-entretenimiento/television/111213/jessica-simpson-ganara-3-millones-pa-endelgazar-despues-del |date=2021-12-02 }} partu&lt;/ref&gt; Primeramente'l programa diba ser estrenáu na seronda de 2011, pero dedico a causes desconocíes este saldría al aire en 2012.&lt;ref&gt;http://tiempolibre.eluniversal.com/arte-y-entretenimiento/television/111213/jessica-simpson-ganara-3-millones-pa-endelgazar-despues-del partu&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.indiantelevision.com/headlines/y2k11/july/july88.php |títulu= News Headlines &gt;NBC signs up celebrity mentors for 'Fashion Star' |editorial=Indiantelevision.com |fecha=12 de xunetu de 2011 |fechaaccesu=8 d'ochobre de 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nbc.com/fashion-star/about/|títulu=Fashion Star - About|obra=NBC.com|fechaaccesu=11 de mayu de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.radioformula.com.mx/notes.asp?Idn=184106 |títulu=Va Celebrar Jessica Simpson el so cumpleaños 31 con &quot;reality&quot; en puerta editorial=Radioformula.com.mx |fecha= |fechaaccesu=8 d'ochobre de 2011 }}&lt;/ref&gt; En marzu de [[2012]], ye estrenáu ''[[Fashion Star]]'' xunto a [[Nicole Richie]], [[Elle Macpherson]] y [[John Varvatos]]. Esi mesmu añu llogró una nominacion a los ''Teen Choice Awards 2012'' na categoria de Choice TV: Female Personality.&lt;ref&gt;http://www.cbsnews.com/news/teen-choice-awards-2012-list-of-winners/&lt;/ref&gt;

El 8 de marzu de 2013, la segunda temporada de ''Fashion Star'' estrenar na NBC.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://blog.zap2it.com/frominsidethebox/2013/03/fashion-star-season-2-premiere-winning-looks-retail-for-6990-to-280.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130310151612/http://blog.zap2it.com/frominsidethebox/2013/03/fashion-star-season-2-premiere-winning-looks-retail-for-6990-to-280.html |fechaarchivu=2013-03-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.theprovince.com/life/fashion-beauty/Friday+Fashion+Star+bigger+than+ever/8064430/story.html&lt;/ref&gt; El 27 de xunetu de 2013, NBC atayó ''Fashion Star'' dempués de dos temporaes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/nbc-cancels-fashion-star-577826|títulu=NBC Cancels 'Fashion Star'|apellíu=Nordyke|nome=Kimberly|last2=Goldberg|first2=Lesley|obra=The Hollywood Reporter|fecha=27 de xunetu de 2013|fechaaccesu=27 de xunetu de 2013}}&lt;/ref&gt; A finales 2013 [[VH1]] clasificáu a Simpson dientro de les ''&quot;100 Artistes Más Sexy de Tolos Tiempos&quot;'' na posición Nᵘ32.&lt;ref&gt;http://www.vh1.com/music/tuner/2013-03-05/vh1-100-sexiest-artists-complete-list/69/&lt;/ref&gt;

=== 2014—presente: octavu álbum d'estudiu ===
A entamos del mes de mayu de 2014, revelo nuna entrevista pa la cadena [[NBC]], que desea volver a la música lo más aína posible, y que yá ta trabayando neso, quier crear un estudiu de grabación na so casa p'asina poder tar cerca de los sos fíos y a mesma vegada de la música. En febreru de 2015 la revista ''InTouch Weekly'' revelo que Simpson empezó a poner en marcha nuevamente la so carrera musical, según la publicacion; &quot;El plan ye llanzar un nuevu álbum grabáu anguaño y salir de xira'l siguiente añu&quot;.&lt;ref&gt;http://primetime.unrealitytv.co.uk/jessica-simpson-working-new-album-details/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.music-news.com/ShowNews.asp?nItemID=86939&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.spyghana.com/jessica-simpson-return-music-business/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924105245/http://www.spyghana.com/jessica-simpson-return-music-business/ |fechaarchivu=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;

== Referencies artístiques ==

==== Capacidá vocal ====
[[Ficheru:Jessica Simpson at the PGA.jpg|150px|thumb|left|Jessica na PGA]]
Simpson ye de cutiu considerada como una de les voces más influyentes de la [[música]] pop.&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=qS7NDEw86d4&amp;feature=youtu.be&lt;/ref&gt; Foi descrita como una Princesa del Pop» pola so influencia na industria del discu mientres finales de la década de 1990, hasta na actualidá, xunto a otros artistes femenines, incluyendo [[Britney Spears]], [[Christina Aguilera]], [[Shakira]] y [[Mariah Carey]].&lt;ref&gt;http://voices.yahoo.com/jessica-simpson-quotes-her-top-ten-best-quotations-7544838.html&lt;/ref&gt;

La carauterística principal de la [[voz (música)|voz]] de Jessica Simpson ye que ye de tipu [[sopranu]] llírica. Sicasí, los intentos d'adoptar tipos clásicos de voz a otres formes de cantar foi recibíu con discutiniu. El so timbre foi descritu como llixeramente nasal, con un aspru rexistru más baxu y notes altes. El so rangu vocal ye de 3.5 Octaves, Notes Cimeres: ''(G#6-F6)'', Nota Inferior:''(D3)'', Vocal del Área de Distribución: 3,3 Octaves ''(D3-G#6)'', ''(G#6)''. Les sos notes más llargues fueron de diecisiete segundos, nel [[show]] de (''Live Regis and Kelly''), onde interpretó «[[Take My Breath Away (versión de Jessica Simpson)|Take My Breath Away]]»; dolce y once segundos en «Who will save your soul?» (a dúu con Jewel) y cola tema «[[Angels (versión de Jessica Simpson)|Angels]]» nos [[Grammy Llatín]], respeutivamente.&lt;ref&gt;http://www.rockonthenet.com/artists-s/jessicasimpson.htm&lt;/ref&gt;

==== Inflúis ====
{{Imaxe múltiple|posición_tabla = right|direición = horizontal|testu = Cantantes como [[Whitney Houston]] (Izquierda) y [[Madonna]] (Derecha) fueron nomaes como ídolos y grandes influencies nel estilu musical de Simpson.|semeya1 = Whitney Houston Welcome Heroes 8.JPEG|anchu1 = 177|semeya2 = TurnUpTheRadioMDNA.jpg|anchu2 = 198}}
Whitney Houston foi una persona base pa la carrera de Simpson, yá que a ella encantába-y el so música dende la niñez, Jessica sentíase identificada con Whitney. Na [[adolescencia]] grabó dos demos de los cantares más esitosos de Houston, que fueron «[[I Will Always Love You]]» y «[[I Have Nothing]]».&lt;ref&gt;http://www.bandbiographies.com/jessica_simpson/biography.htm&lt;/ref&gt; El día de la tarrecible noticia de la muerte de Whitney Houston, Jessica publicó al traviés del twitter:

{{cita|“I found my voice singing Whitney Houston's music. Today I lost my idol....” N'español: &quot;Atopé la mio voz al cantar la música de Whitney Houston. Güei perdí al mio ídolu&quot;|Jessica Simpson sobre la muerte de &quot;Whitney Houston&quot;.&lt;ref&gt;http://www.justjared.com/2012/02/13/jessica-simpson-whitney-houston-was-my-idol/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.rpp.com.pe/2012-02-11-famosos-llamenten-en-twitter-la muerte-de-whitney-houston-semeya_450239_6.html&lt;/ref&gt;}}

Acordies con delles afirmaciones, dende neña deseyaba ser cantante. Atribúi, mayoritariamente, como influencia musical a [[Toni Braxton]]. Les sos otres influencies musicales inclúin a les cantantes [[Aretha Franklin]], [[Cher]], Kim Burrell, [[Mariah Carey]] y [[Madonna]]. La gran mayoría de los cantares del so álbum ''A Public Affair'', son un tributu a Madonna y a otros cantantes del pop tradicional de los años 80s.&lt;ref&gt;http://www.vh1.com/artists/az/simpson_jessica/artist.jhtml&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.mtv.com/music/artist/simpson_jessica/artist.jhtml |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110228112330/http://www.mtv.com/music/artist/simpson_jessica/artist.jhtml |fechaarchivu=2011-02-28 }}&lt;/ref&gt;

Ella tamién declaró que [[Shania Twain]] y Martina McBride ayudaron a influyir nel so álbum country debú, ''Do You Know''.&lt;ref&gt;http://www.azcentral.com/thingstodo/music/articles/2009/03/09/20090309jsimpson.html&lt;/ref&gt;

==== Estilu musical ====
Jessica Simpson, enfrentóse a munches crítiques, afirmen que la so música de cutiu retírase del pop y [[soul]] convencionales, y ta marcáu pol sentimentalismu escesivu. L'amor ye la tema de la mayoría de les lletres de Simpson, anque ella escribió sobre tarrezas como'l [[racismu]], la marxinación social escontra la muyer, y l'espiritualidá. Jessica ye una de les poques cantantes que tienen, en realidá ye un símbolu d'un ciertu tipu de sensibilidá pop. Los críticos afirmaron que la participación de Simpson nel aspeutu de la producción de la música ye fundamentalmente deficiente, lo que resulta nel so trabayu prodúcense por demás ya impersonalidá.&lt;ref&gt;http://www.azcentral.com/thingstodo/music/articles/2009/03/09/20090309jsimpson.html&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/yearendcharts/2005/poptitl.jsp&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.ukchartsplus.co.uk/ChartsPlusYE2005.pdf&lt;/ref&gt;

==== Legáu ====
Simpson recibió dellos títulos de la cultura pop, unu d'ellos cola &quot;Princesa del Pop&quot;,&lt;ref&gt;http://voices.yahoo.com/pop-princesses-great-personalities-why-britney-christina-122170.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.musicbanter.com/pop/23684-fav-pop-princess-12.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://archive.today/20131030232201/www.cbsnews.com/2300-207_162-3066503-12.html&lt;/ref&gt; convirtiéndose nun iconu internacional de la cultura pop dempués del so debú. Ella foi nomada como una de los meyores vocalistas del mundu. Simpson vendió 9,5 millones d'álbumes nos Estaos Xuníos, y más de 30 millones d'álbumes en tol mundu.&lt;ref&gt;http://popdust.com/2011/09/09/jessica-simpson-new-album/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://crazyhorsesghost.hubpages.com/hub/Jessica_Simpson_Videos_and_Photos&lt;/ref&gt; Los sos senciellos &quot;I Wanna Love You Forever&quot;, &quot;With You&quot; y &quot;These Boots Are Made for Walkin'&quot; atópense dientro de los senciellos más vendíos. Simpson foi considerada como un ídolu adolescente y convirtióse nuna de les cantantes adolescentes más esitoses de la década de 1990 y principios de 2000. Siguió'l so ésitu convirtiéndose n'unu de los artistes más vendíos de la década y la venta cimera artista femenina del añu 2000 y 2003. D'alcuerdu a Billboard, Jessica foi calificada Non.95&lt;ref&gt;http://comunidadcfv.foroes.org/t4862-billboard-artistes-de-la-decada&lt;/ref&gt; na llista d'artistes de la década 2000, y l'artista Non.86 de Billboard 200 artistes, llista que namái se base nes ventes d'álbumes.

Simpson non solo llogró l'ésitu na música, sinón tamién dientro de la televisión, el reality show, ''[[Newlyweds: Nick and Jessica]]'' onde Simpson participó a llau del so maríu pa esi momentu, [[Nick Lachey]], convirtióse n'unu show más vistu na historia de la cultura pop, y de la mesma unu de los programes más vistu de la cadena [[MTV]]. Ente los videos musicales de Simpson, &quot;These Boots Are Made for Walkin'&quot; convirtióse unu de los videos más influyentes de la música pop, que MTV y [[VH1]], nomar como unu de los videos más sexy de tolos tiempos. En 2013, Simpson ocupó'l puestu Nᵘ32 de les 100 artistes más sexy según VH1, según nes revistes Maxim Magacín y FHM Magacín.

En tola so carrera Simpson llogró llograr más de 150 nominaciones a premios intenacionales, alzadose como ganadora con más de 72 premios, dientro d'ellos atópense, siete ''[[Teen Choice Awards]]'', dos ''People Choice Awards''&lt;ref&gt;[http://www.sweetkisses.us/displayimage.php?album=2646&amp;pos=35 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305010941/http://sweetkisses.us/displayimage.php?album=2646&amp;pos=35 |date=2016-03-05 }} SweetKisses.net / SweetKisses.us GALLERY 75000+ Jessica Simpson Pictures - People's Choice Awards, January 9 2005 [HQ&amp;#93;/36&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.sweetkisses.us/displayimage.php?album=945&amp;pos=1 |títulu=SweetKisses.net / SweetKisses.us GALLERY 75000+ Jessica Simpson Pictures - People's Choice Awards, January 10 2006/02&lt;!-- Bot generated title --&gt; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924112308/http://www.sweetkisses.us/displayimage.php?album=945&amp;pos=1 |fechaarchivu=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt; y un ''VH1 Awards''.&lt;ref&gt;[[:en:VH1 Big in '05 Awards]]&lt;/ref&gt; Simpson foi una de les cantantes influyentes dientro de la carrera musical de [[Victoria Acosta]], [[Brooke Hogan]], [[JoJo]] y [[Nicole Scherzinger]].&lt;ref&gt;https://itunes.apple.com/us/artist/victoria-acosta/id51258004&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.allmusic.com/artist/jessica-simpson-mn0000287407/related&lt;/ref&gt; Ella foi emponderada por artista de la talla de; [[Cyndi Lauper]],&lt;ref&gt;http://www.tvguide.com/celebrities/cyndi-lauper/photos/145627/36903&lt;/ref&gt; Britney Spears,&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=CK2aMd9Xths&lt;/ref&gt; [[Christina Aguilera]],&lt;ref&gt;http://www.contactmusic.com/news/simpson-sings-aguileres-praises_1013569&lt;/ref&gt; [[Tricky Stewart]],&lt;ref&gt;http://jjb.yuku.com/topic/647435/Tricky-Stewart-Praises-Jessica-Simpson-Christina-A-Too&lt;/ref&gt; [[Kirstie Alley]],&lt;ref&gt;http://www.contactmusic.com/news/kirstie-alley-praises-jessica_1136303&lt;/ref&gt; ente otros.

== Otros proyeutos ==

=== Mercáu, imaxe y productos ===
N'abril de 2004 foi puestu en marcha ''Jessica Simpson Dessert'', una llinia d'arumes, rellumu de llabios comestibles y otros productos de guapura so la marca de ''Dessert Beauty''. Una llinia paralela llamada ''Dessert Treats'' empecipióse l'añu siguiente, en febreru de 2005. La nueva llinia comercializar a un públicu muncho más nuevu.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.jessicasimpsonperfume.com/dessert/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101127041132/http://www.jessicasimpsonperfume.com/dessert/ |fechaarchivu=2010-11-27 }}&lt;/ref&gt;Simpson y Ken Paves el so estilita pa esi entós, llanzaron una llinia de productos pal pelo y la guapura nel ''Home Shopping Network''. Simpson creó tamién ''[[Jessica Simpson Collection]]'' una llinia de bolsos y zapatos y botes na cual ella diseña y comercializa. ''The Jessica Simpson's Intimates'' empezó a vendese en grandes almacenes y sitios de compres en llinia na [[primavera]] de 2009.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Simpson and Pavés Doing Hair|apellíu=Edgar|nome=Michelle|fecha=26 de marzu de 2006|editorial=''Women's Wear Daily''|fechaaccesu=7 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt;

Simpson tamién llanzó una llinia d'[[arume]]s. Los arumes fueron feches por ''Parlux Fragrances''. El so arume debú, ''&quot;Fancy&quot;'' poner en marcha en 2008. L'ésitu de la fantasía dio llugar a dos fragancies más, ''&quot;Fancy Love&quot;'' y ''&quot;Fancy Nights&quot;''.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.hollyscoop.com/style/jessica-simpson/jessica-simpsons-new-arume_691.aspx|títulu=Jessica Simpson's New Arume|editorial= Hollyscoop|fecha=|fechaaccesu=1 de setiembre de 2009}}&lt;/ref&gt;''Jessica Simpson Collection'' llogró una ganancia 750 millones de dólares namái nel 2010.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/http://www.sinflash.com/Celebridaes/0d54c092-b001-40ed-9824-bb2hala3d56995&lt;/ref&gt; En xunetu de 2011 llanzó la so cuarta y últimu arume de la coleición &quot;Fancy&quot;: ''&quot;I Fancy You&quot;''. Esti arume cunta cola collaboración de la so hermana [[Ashlee Simpson]].

N'ochobre de 2011 llanzó la so llinia de xoyes ''&quot;Diamonds Are a Girl's Best Friend&quot;'', siendo la primer estrella que collabora con ''&quot;Firestar Diamonds&quot;''. En diverses páxines d'Internet informóse que Jessica dio-y un toque especial a la coleición, pos nésta va haber pieces con grabaos de corazones diseñaos pola mesma cantante. La coleición inclúi collares, [[pendientes]], [[aniellos]], pulseres y brazaletes, que van tener un bañu d'oru ya incrustaciones de diamantes que Simpson definió como &quot;una espresión personal d'estilu y bon gustu&quot;, amás de reflexar quien realmente ye, va ser una alcordanza pa tola vida.&lt;ref&gt;entretenimientu/farandula/326316/jessica-simpson-tendra-linea-xoyes&lt;/ref&gt;

Simpson fixo munchos anuncios, principalmente de ''[[Pizza Hut]]'' y ''Proactiv Solution''. Ella tamién tien un anunciu con ''Ice Breakers'', xunto cola so hermana Ashlee. De la mesma cunta con trés comerciales de Pizza Hut. En [[2005]], empezó la publicidá ''Proactiv Solution'', una de venta llibre [[acné]] medicina. En [[2006]], estrenó otru comercial de [[Pizza Hut]] emitíu nel ''[[Super Bowl]] XL'', ellí ella cantó «These Bites Are Made For Poppin'», en referencia al cantar «[[These Boots Are Made for Walkin']]», p'anunciar la nueva Cheesy Bites Pizza.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m3190/is_26_40/ai_n26700205|títulu=Little Caesars' ambitious growth plans add tension in battle for pizza market share|apellíu=Cebrzynski|nome=Gregg |fecha=26 de xunu de 2006|editorial=''Nation's Restaurant News''|fechaaccesu=7 d'agostu de 2008|urlarchivu=http://archive.today/mH00|fechaarchivu=29 de xunu de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|{{cita web|url=http://www.etonline.com/tv/spotlight/2007/01/38491/|títulu=Jessica's Super Bowl Secrets!|fecha=25 de xineru de 2007|editorial=etonline.com|fechaaccesu=7 d'agostu de 2008}}|http://www.etonline.com/tv/spotlight/2007/01/38491/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.usatoday.com/money/advertising/adtrack/2007-03-25-direutv_N.htm|títulu=DirecTV goes for the guys' eyes as HD media-buying dollars 'spent more efficiently'|fecha=27 de marzu de 2007|editorial=usatoday.com|fechaaccesu=7 d'agostu de 2008 | nome=Theresa | apellíu=Howard}}&lt;/ref&gt;
Amás Simpson apaez en comerciales de la tienda por departamentu ''Macy's'' na qu'ella tien la so coleición ''Jessica Simpson Coleection'', xunto a otros artistes como P Diddy, [[Jennifer Lopez]], [[Mariah Carey]] ente otros.

=== Filantropía ===
Simpson ye la Embaxadora de la Operación Sorrisa Internacional de la Mocedá.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://jessicasimpson.com/biography |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110713103524/http://jessicasimpson.com/biography |fechaarchivu=2011-07-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.operationsmile.org/about_us/our-supporters/smile-ambassadors/jessica-simpson.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101123230410/http://www.operationsmile.org/about_us/our-supporters/smile-ambassadors/jessica-simpson.html |fechaarchivu=2010-11-23 }}&lt;/ref&gt;

En marzu de 2007, Simpson donó una carroceta nueva Chrysler al orfanatu Elim en Nuevo Laredo. Simpson ganó un auto deportivu Chrysler Crossfire nos [[MTV Video Music Awards]] 2006, pero trocó'l vehículu de $50,000 pa una carroceta por que pudiera ayudar al orfanatu.

== Vida personal ==
[[Ficheru:TheNewlyweds.jpg|thumb|derecha|150px|[[Nick Lachey]] exesposo de Simpson.]]
Ella empezó a salir col miembru del grupu ''[[98 Degrees]]'', [[Nick Lachey]] en 1999. Dempués de salir mientres dos años, la rellación esfrecióse. Dempués del [[11 de setiembre]], la pareya reconcilióse. Simpson dixo: ''&quot;Dempués del 9/11, yo sabía que nun podía tar lloñe de Nick, nunca pal restu de la mio vida&quot;''. El 26 d'ochobre de 2002, Simpson casóse con Lachey. Simpson anunció que permaneciera virxe hasta'l so matrimoniu. En payares de 2005, dempués de meses d'especulación en tabloides, Simpson y Lachey anunciaron que se dixebraben. Simpson solicitó'l divorciu'l 16 d'avientu de 2005, citando ''&quot;diferencies irreconciliables&quot;''. El divorciu de la pareya tuvo repercusión mundial y terminóse según infórmase'l 30 de xunu de 2006. Simpson díxo-y a la revista ''Jane'' n'ochobre de 2006 qu'ella sabía que'l so matrimoniu con Lachey terminara cuando él negóse a xunise a ella nun viaxe de caridá a [[África]], a pesar de que taba nel so tercer aniversariu de bodes. La pareya vendió la so casona de Calabasas, onde se filmó ''Newlyweds'', a la estrella Justin Berfield por un monto non reveláu. 
[[Ficheru:JohnMayerCrossroads2007.jpg|thumb|right|180px|[[John Mayer]] exnovio de Simpson.]]
Dempués del so divorciu Jessica foi venceyada amorosamente col vocalista de [[Maroon 5]], [[Adam Levine]] y [[Dane Cook]], co-estrella de Simpson na película ''Employee of the Month''. Simpson tuvo una rellación con [[John Mayer]] mientres cerca de nueve meses, empezando nel branu de 2006. Los rumores empezaron n'agostu d'esi añu con un artículu de la revista [[People]], pero la mayor movición foi cuando Mayer y Simpson asistieron a la fiesta del [[Añu Nuevu]] de [[Christina Aguilera]] xuntos en [[Nueva York]]. Na alfombra colorada de los [[Grammy]] de 2007, la prensa pregúnto-y a Mayer sobre la so rellación con Simpson, respondiendo él en xaponés pa tornar la entruga. A pesar de que delles traducciones primeramente tuvieron en conflictu, él dixo; ''&quot;Jessica ye una muyer encantadora, y toi contentu de tar con ella&quot;''. Sicasí, la pareya terminó en mayu de 2007. Dende 2008 hasta xunetu de 2009, Simpson caltuvo una rellación col xugador americanu [[Tony Romo]].&lt;ref&gt;http://www.informador.com.mx/entretenimiento/2009/120444/6/jessica-simpson-y-tony-romu-terminen-el so-novialgu.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://elobservador.rctv.net/Noticias/VerNoticia.aspx?NoticiaId=236978&amp;Tipu=14&lt;/ref&gt; En marzu de [[2010]] John Mayer declaró que Jessica pa él yera una ''&quot;bomba sexual, ye como un crack&quot;'', comentariu pol cual Jessica Simpson n'entrevista con [[Oprah]] afirmó tar decepcionada.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/http://www.hollywoodosis.com/john-mayer-define-a-jessica-simpson-como-maquina-sexual-y-fala-de-la rotura-con-aniston&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/http://globopop.com/john-mayer-jessica-simpson-droga-el mio&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.celestrelles.com/2010/03/03/jessica-simpson-fala-de-john-mayer-con-oprah/&lt;/ref&gt;

Dende mayu de 2010 caltién una rellación col xugador de la NFL [[Eric Johnson (fútbol americano)|Eric Johnson]].&lt;ref&gt;http://www.rpp.com.pe/2010-07-11-jessica-simpson-ye-captada-besando-apasionadamente-a-el so noviu casáu-noticia_279009.html&lt;/ref&gt; El 14 de payares de 2010, Simpson anunció'l so compromisu con Johnson. El 19 d'ochobre de 2011 Simpson confirmó que ta embarazada del so primer fíu, con Johnson al traviés de la revista ''OK!''.&lt;ref&gt;http://www.okmagazine.com/news/cover-story-jessica-simpson-%25Y2%2580%2594-having-baby&lt;/ref&gt; En marzu de 2012, confirmó que'l bebi qu'espera sería una neña.&lt;ref&gt;[http://www.nypost.com/p/pagesix/jessica_it_girl_tSsiUzQ6q0Pmw8NP4ixLBN &quot;Jessica: It's a girl!&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618222340/http://www.nypost.com/p/pagesix/jessica_it_girl_tSsiUzQ6q0Pmw8NP4ixLBN |date=2012-06-18 }}. ''New York Post''. March 7, 2012.&lt;/ref&gt; Jessica y el so noviu Eric Johnson dio la bienvenida a la fía de Maxwell Drew Johnson el 1 de mayu de 2012. Ella pesó 9 llibres (13 oz 21 3/4). El 25 d'avientu de 2012, Simpson confirmó'l so segundu embaranzu.&lt;ref&gt;[http://celebritybabies.people.com/2012/12/25/jessica-simpson-pregnant-second-child-confirmed/ &quot;Confirmed: Jessica Simpson Expecting Second Child&quot;]. ''People''. December 25, 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://abcnews.go.comblogsentertainment/2012/12/jessica-simpson-confirms-shes-pregnant-again/ &quot;Jessica Simpson Confirms There's Another Baby On The Way&quot;]. ''ABC''. December 25, 2012.&lt;/ref&gt; Simpson dio a lluz al so segundu fíu Ace Knute Johnson, el 30 de xunu de 2013. La pareya casóse en xunetu de 2014. En setiembre de 2015, nel zarru de la CNBC Bell, Simpson díxo-y Kelly Evans mientres la entrevistaba, que'l so matrimoniu con Lachey yera unu de los sos mayores errores financieros. ''&quot;¿Los errores más grandes de dineru? Nun lo sé. Por dalguna razón pensé nel mio primer matrimoniu&quot;'', díxo-y Simpson a Evans.&lt;ref&gt;https://www.telemundo.com/entretenimiento/2015/09/11/segun-jessica-simpson-el so-matrimoniu-con-nick-lachey-foi-el so-mayor-error&lt;/ref&gt;
 

'''Rellación con otros artistes'''

En 2006 dempués del ésitu de «[[These Boots Are Made for Walkin' (Jessica Simpson)|These Boots Are Made for Walkin']]», Jessica foi criticada pola cantante pop [[Pink]], ésta asonsaño a Simpson nel videu musical «[[Stupid Girls]]».&lt;ref&gt;http://archivo.univision.com/content/content.jhtml?cid=828038&lt;/ref&gt; Cuatro años dempués Jessica vuelve ser víctima de Pink, esta vegada na lletra de la so tema «[[So What]]», a quien se dirixe direutamente: ''&quot;El camareru da-y el mio mesa a Jessica ''Shi*tSimpson'' y tengo que sentame cola batería, qu'a lo menos va saber cantar&quot;''.&lt;ref&gt;http://jenesaispop.com/2009/11/03/lletres-que-falen-mal-de-otros artistes/&lt;/ref&gt; A éstes que Jessica Simpson recibió tamién d'[[Adam Green]], anque nun sabemos perbién el qué. L'actriz [[Reese Witherspoon]], hai critico a Simpson constantemente, asegurando que'l so comportamientu ye ''&quot;irritante y desaxeradamente desaparente&quot;''. L'actriz díxo-y a la revista ''EntertainmentWise'': ''&quot;yo tengo ganes de dici-y que la mio güela nun lluchó polo que lluchó, solo por qu'ella diga que ye bonu ser estúpida&quot;''.&lt;ref&gt;http://www.webconferencia.net/celebrities-bs/jessica-simpson-acusada-de roxa tonta-276105.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://celebslam.celebuzz.com/2012/04/reese-witherspoon-anti-jessica.php |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120822075900/http://celebslam.celebuzz.com/2012/04/reese-witherspoon-anti-jessica.php |fechaarchivu=2012-08-22 }}&lt;/ref&gt;

A entamos de 2009, [[Eminem]] fai una xugada similar a la de Pink, nel videu musical «[[We Made You]]» esti burllar del sobre peso de Simpson.

== Discografía ==
{{AP|Discografía de Jessica Simpson}}
{{AP| Cantares Interpretaos por Jessica Simpson}}
;Álbumes d'estudiu
* [[1999]]: ''[[Sweet Kisses]]''
* [[2001]]: ''[[Irresistible (álbum de Jessica Simpson)|Irresistible]]''
* [[2003]]: ''[[In This Skin]]''
* [[2004]]: ''[[Rejoyce: The Christmas Album]]''
* [[2006]]: ''[[A Public Affair (álbum)|A Public Affair]]''
* [[2008]]: ''[[Do You Know (álbum)|Do You Know]]''
* [[2010]]: ''[[Happy Christmas (álbum de Jessica Simpson)|Happy Christmas]]''
* [[2016]]: ''[[8vo album d'estudiu de Jessica Simpson|8º album]]''

== Filmografía ==
{|{{tablaguapa}} style=&quot;font-size: 90%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; background: #f9f9f9;
|- align=&quot;center&quot;
! colspan=4 style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Películes
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Añu 
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Película 
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Rol
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Nota 
|-

| 2005
| ''[[The Dukes of Hazzard (película)|The Dukes of Hazzard]]''
| Daisy Duke
|
|-
| 2006
| ''Employee of the Month''
| Amy Renfro
|
|-
| 2007
|''[[Blonde Ambition]]''
| Katie Gregerstitch
|
|-
|2008
|''The Love Guru''
| Herself
| Caméu
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2010
|''Flowinhg Girls''
| Sonya
| Encamada 
|-

|''Major: movie star''
| Megan Valentine
|-
|- align=&quot;center&quot;
! colspan=4 style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Televisión
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Añu 
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Serie 
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Rol
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Nota 
|-

| 2003—2005
| ''[[Newlyweds: Nick and Jessica]]''
|Ella mesma |
Reality Show
|-
| 2004
| ''Jessica''
| Jessica Sampson
| Piloto 
|-

| 2010
| ''[[The Price Of Beauty]]''
|Ella mesma |
[[Reality Show]]
|-
| 2012-2013
| ''[[Fashion Star]]''
|Mentora
| [[Reality Show]]
|-
|- align=&quot;center&quot;
! colspan=4 style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Actuaciones Especiales
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Añu 
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Serie 
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Rol
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Nota 
|-

|-
| 2002
| rowspan=2 | ''[[That '70s Show]]''
| rowspan=2| Annette
| (1 episodiu, 5 temporada)
|-
| rowspan=2 | 2003
| &quot;Your Time Is Gonna Come&quot; (13 episodiu, 5 temporada )&lt;br /&gt;&quot;Babe I'm Gonna Leave You&quot; (14 episodiu, 5 temporada )
|-
| ''[[The Twilight Zone]]''
| Miranda Evans
| &quot;The Collection&quot;
|-
| 2009
| ''I Get That a Lot''
|Computer technician
|Actuaciones Especiales
|-
| 2010
| ''[[The Price Of Beauty|PBS Christmas Special]]
|Ella mesma Actuaciones Especiales
|}

== Premios ==
{{AP|Nominaciones y Premios de Jessica Simpson}}

== Referencies ==
{{llistaref|3}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces persona}}

{{NF|1980||Simpson, Jessica}}
[[Categoría:Actores y actrices de Texas]]
[[Categoría:Cantantes de pop d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Baillarinos y baillarines d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Cantautores d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Cantantes n'inglés]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]</text>
      <sha1>o08dydesir8pbuka0is0rgw2aut7x7d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jenny Slate</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59163</id>
    <revision>
      <id>4488375</id>
      <parentid>4256201</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T07:52:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13582" sha1="nceafhpext4pjw600ljbsliwoguw4mr" xml:space="preserve">{{Tradubot|Jenny Slate}}
{{persona}}
'''Jennifer Sarah ''Jenny'' Slate''' {{nym}} ye una [[actriz]], [[comediante]], [[actriz de voz]] y [[escritor|escritora]] d'[[Estaos Xuníos]]. Ye [[autora]] de [[curtiumetraxe]]s como ''Marcel the Shell With Shoes On''. Foi parte del repartu de [[Saturday Night Live]] ente 2009 y 2010. Ye tamién conocida polos sos roles recurrentes como Mona Lisa Saperstein en [[Parques y Recreación|Parks and Recreations]] y como Liz B. na serie de [[Comedy Central]] Kroll Show.

== Vida temprana ==

Slate nació en [[Milton (Massachusetts)|Milton]], [[Massachusetts]], los sos padres son Ron y Nancy Slate, una poeta y autora.&lt;ref name=Q&amp;AJenny&gt;{{cita noticia|nome=Paul|apellíos=Flannery|títulu=Questions For: Jenny Slate|url=http://blogs.bostonmagazine.com/boston_daily/2009/02/27/questions-for-jenny-slate|editorial=Metrocorp|fecha=27 de febreru de 2009|fechaaccesu=24 de xineru de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091113152818/http://blogs.bostonmagazine.com/boston_daily/2009/02/27/questions-for-jenny-slate|archivedate=2009-11-13}}&lt;/ref&gt; Ella tien dos hermanes, Abigail y Stacey. Dempués de la so graduación de ''Milton Academy'',&lt;ref name=Q&amp;AJenny&gt;&lt;/ref&gt; ella asistió a [[Columbia University]], onde participó nun grupu d'improvisación, ''Fruit Paunch'', y en ''Varsity Show'',&lt;ref name=CS1&gt;{{cita noticia|nome=Ana|apellíos=Fitzner|títulu=Varsity Show Reach Exceeds Its Grasp|url=http://www.columbiaspectator.com/2002/05/03/varsity-show-reach-exceeds-its-grasp|editorial=Columbia Spectator|fecha=3 de mayu de 2002|fechaaccesu=24 de xineru de 2014}}&lt;/ref&gt; ella graduóse na Universidá de Columbia in 2004.&lt;ref name=Vulture1&gt;{{cita noticia|nome=Diana|apellíu=Scholl|títulu=Vulture Interviews New Saturday Night Live Cast Member Jenny Slate|url=http://www.vulture.com/2009/09/vulture_interviews_new_saturda.html|editorial=Vulture|fecha=9 de payares de 2011|fechaaccesu=24 de xineru de 2014}}&lt;/ref&gt; 

== Carrera ==

Xunto col comediante Gabe Liedman, Slate integró'l dúu de comedia ''Gabe &amp; Jenny''.&lt;ref name=Gothamist1&gt;{{cita noticia|nome=Billy|apellíos=Parker|títulu=Gabe Liedman and Jenny Slate, Comedians|url=http://gothamist.com/2009/06/10/gabe_liedman_and_jenny_slate_comedi.php|editorial=Gothamist|fecha=10 de xunu de 2009|fechaaccesu=24 de xineru de 2014}}&lt;/ref&gt; El so show xunto col de Max Silvestri, ''Big Terrific'', foi nomáu como meyor show de variedá nel 2008 por ''Time Out New York''.&lt;ref name=TO1&gt;{{cita noticia|nome=Jane|apellíos=Borden|títulu=Comedy: The best (and worst) of 2008|url=http://www.timeout.com/newyork/comedy/comedy-the-best-and-worst-of-2008|editorial=Time Out|fecha=16 d'avientu de 2008|fechaaccesu=24 de xineru de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222074041/http://www.timeout.com/newyork/comedy/comedy-the-best-and-worst-of-2008|archivedate=2015-12-22}}&lt;/ref&gt; Ella conoció a Liedman nel 2000 mientres asistía a la Universidá de Columbia.&lt;ref name=Gothamist2&gt;{{cita noticia|nome=Ben|apellíos=Kharakh|títulu=Gabe Liedman and Jenny Slate, A Night with Gabe and Jenny|url=http://gothamist.com/2007/05/04/gabe_liedman_an.php|editorial=Gothamist|fecha=4 de mayu de 2007|fechaaccesu=24 de xineru de 2014}}&lt;/ref&gt; Ellos describieron como la so rellación como “romance non sexual”, y Slate dixo “gústame que piensen de nós como [[Elaine Benes]] y [[George Costanza]], pero gustamos”.&lt;ref name=Q&amp;AJenny&gt;&lt;/ref&gt; Al traviés de 2008 y 2009, Slate regularmente realizaba presentaciones en solitariu'l show yera llamáu, ''&quot;Jenny Slate: Dead Millonaire”'', en Upright Citizens Brigade Theater (UCBT) na ciudá de [[Nueva York (ciudá)|Nueva York]].&lt;ref name=UCB1&gt;{{cita web|autor=Upright Citizens Brigade|títulu=Jenny Slate|url=http://losangeles.ucbtheatre.com/talent/view/3982|fechaaccesu=24 de xineru de 2014|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140831142936/http://losangeles.ucbtheatre.com/talent/view/3982|fechaarchivu=2014-08-31}}&lt;/ref&gt; 

Antes de xunise a SNL, Slate yera conocida por ser comentadora regular en munchos de los programes de [[VH1]].&lt;ref name=Q&amp;AJenny&gt;&lt;/ref&gt; A entamos de 2009, ella realizó munches apaiciones en [[Late Night with Jimmy Fallon]], como una asistente de NBC, pal sketch ''7th Floor West'', más tarde foi promovida como asistente de [[Jimmy Fallon]],&lt;ref name=TvG1&gt;{{cita noticia|nome=Adam|apellíos=Bryant|títulu=Saturday Night Live Adds Two New Cast Members|url=http://www.tvguide.com/News/SNL-New-Cast-1009401.aspx|editorial=TV Guide|fecha=2 de setiembre de 2009|fechaaccesu=24 de xineru de 2014}}&lt;/ref&gt; y ella tuvo papeles recurentes en series de [[HBO]], [[Bored to Death]],&lt;ref name=Vulture1&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=EW1&gt;{{cita noticia|nome=Annie|apellíos=Barrett|títulu='Bored to Death': Jenny Slate, please come back|url=http://popwatch.ew.com/2009/11/09/bored-to-death-jenny-slate-hbo/|editorial=Entertainment Weekly|fecha=9 de payares de 2009|fechaaccesu=24 de xineru de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141017073256/http://popwatch.ew.com/2009/11/09/bored-to-death-jenny-slate-hbo/|archivedate=2014-10-17}}&lt;/ref&gt; tamién participó nel curtiu, ''[[Obvious Child]]''.&lt;ref name=BM1&gt;{{cita noticia|nome=Kjerstin|apellíos=Johnson|títulu=New short filme is cute, quirky, and candid. And it's about abortion.|url=http://bitchmagazine.org/post/obvious-child|editorial=Bitch Media|fecha=2 d'ochobre de 2009|fechaaccesu=24 de xineru de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110729051118/http://bitchmagazine.org/post/obvious-child|archivedate=2011-07-29}}&lt;/ref&gt; Slate realizó apaiciones en distintos programes de televisión como, [[Bob's Burgers]], [[Girls (serie de televisión)|Girls]], [[The Whitest Kids O' Know]], Important Things with Demetri Martin, y [[Raising Hope]]. N'agostu de 2010, Slate coescribió y realizó les voces del curtiu animáu en stop motion ''&quot;Marcel the Shell With Shoes On&quot;'', dirixíu por Dean Fleischer-Camp, sobre un cobarde zapatu que llogra un inesperáu socesu viral, el curtiu foi llanzáu'l 14 de payares de 2011.&lt;ref name=EW2&gt;{{cita noticia|nome=Margaret|apellíos=Lyons|títulu=Jenny Slates's 'Marcel the Shell with Shoes On' is fantastic|url=http://popwatch.ew.com/2010/08/17/jenny-slatess-marcel-the-shell-with-shoes-on-is-fantastic/|editorial=Entertainment Weekly|fecha=17 d'agostu de 2010|fechaaccesu=24 de xineru de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=USAT1&gt;{{cita noticia|nome=Whitney|apellíos=Matheson|títulu=Exclusive: 'SNL' star Jenny Slate chats about 'Marcel the Shell'|url=http://content.usatoday.com/communities/popcandy/post/2010/08/exclusive-snl-star-jenny-slate-chats-about-marcel-the-shell/1#.UuLWKbSPPIU|editorial=USA Today|fecha=26 d'agostu de 2010|fechaaccesu=24 de xineru de 2014}}&lt;/ref&gt; Tamién escribió'l llibru basáu nel curtiu, llanzáu'l 1 de payares de 2011.&lt;ref name=Papermag2&gt;{{cita noticia|nome=Alexis|apellíos=Swerdloff|títulu=Jenny Slate Remaneces From Her Shell ... As A Shell|url=http://www.papermag.com/2010/11/jenny_slate_remaneces_from_her_shellas_a_shell.php|editorial=Papermag|fecha=Payares de 2010|fechaaccesu=24 de xineru de 2014}}&lt;/ref&gt;

El so rol más importante nuna película foi'l papel de Zoe na tercer película d'[[Alvin and the Chipmunks]], Chipwrecked, con más películes nel 2012, incluyendo la voz de la madre de Ted en The Lorax. Slate anguaño apaez como Liz B. en “PubLIZity&quot; sketch de la serie de [[Comedy Central]], Kroll Show.

En setiembre de 2012, foi anunciáu que Slate fuera contratada pa escribir el guión de la franquicia de [[Looney Tunes]] per parte de [[Warner Bros.]] La película diba ser ''“aición viva combináu con CGI”''.&lt;ref name=THR2&gt;{{cita noticia|nome=Borys|apellíos=Kit|títulu=Former 'SNL' Star to Write 'Looney Tunes' Reboot Film (Exclusive)|url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/looney-tunes-jenny-slate-371643|editorial=The Hollywood Reporter|fecha=19 de setiembre de 2012|fechaaccesu=24 de xineru de 2014}}&lt;/ref&gt; La so primer apaición na serie de la [[NBC]], [[Parks and Recreation]] foi nel episodiu de 2013, ''“Bailout”'', onde se presentó como la hermana de Jean-Ralphio Saperstein, Mona-Lisa Saperstein. El 23 de xunetu de 2013, ella apaeció en ''Drunk History'' de [[Comedy Central]]. Tamién participa na serie de [[HBO]], ''Hello Ladies''.

== Saturday Night Live ==

Slate xunir al repartu de [[Saturday Night Live]] por una temporada ente 2009 – 2010.&lt;ref name=TvG1&gt;&lt;/ref&gt; Nel so primer episodiu, ella por fuercia dixo ''“fucking”''&lt;ref&gt;Traducción lliteral de malditu, pero n'Estaos Xuníos ye consideráu improperio y una de les &quot;7 pallabres sucuas&quot; Seven dirty words&lt;/ref&gt; nel so sketch de debú ''&quot;Biker Chick Chat&quot;'' el cual foi emitíu nel so trasmisión en vivu, pero censuráu pa les repeticiones.&lt;ref name=NYDN1&gt;{{cita noticia|nome=Laura|apellíos=Schreffler|coautores=Elizabeth Hays|títulu='Saturday Night Live' cast member Jenny Slate drops F-bomb in premiere episode hosted by Megan Fox|fecha=28 de setiembre de 2009|fechaaccesu=24 de xineru de 2014}}&lt;/ref&gt;

En SNL, realizó imitaciones de celebridaes como [[Olympia Snowe]], [[Lady Gaga]], [[Ashley Olsen]] (xunto con [[Nasim Pedrad]] como [[Mary-Kate Olsen]]), y [[Kristen Stewart]]. Unu de los sos personaxes más recurrentes foi ''Tina-Tina Chaneuse'', d'un infomercial.&lt;ref name=TWP1&gt;{{cita noticia|nome=Sarah Anne|apellíos=Hughes|títulu=Jenny Slate leaves 'Saturday Night Live,' and we ask, what went wrong?|url=http://voices.washingtonpost.com/celebritology/2010/09/jenny_slate_leaves_saturday_nin.html|editorial=The Washington Post|fecha=8 de setiembre de 2010|fechaaccesu=24 de xineru de 2014}}&lt;/ref&gt; 

El so contratu nun foi anováu pa otra temporada polo que dexó'l programa.&lt;ref name=RO2&gt;{{cita noticia|títulu=SNL Won't Fire New Cast Member Jenny Slate For Dropping F-Bomb|url=http://radaronline.com/exclusives/2009/09/snl-wont-fire-new-cast-member-jenny-slate-dropping-f-bomb/|editorial=Radar Online|fecha=28 de setiembre de 2009|fechaaccesu=24 de xineru de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=TNYT1&gt;{{cita noticia|nome=DAVE|apellíos=ITZKOFF|títulu='Saturday Night Live' Cast Adds Four and Loses One More|url=http://artsbeat.blogs.nytimes.com/2010/09/07/saturday-night-live-cast-adds-four-and-loses-one-more/|editorial=The New York Times|fecha=7 de setiembre de 2010|fechaaccesu=24 de xineru de 2014}}&lt;/ref&gt;

== Vida personal ==

En setiembre de 2012, Slate casóse col cineasta Dean Fleischer-Camp, quien dirixó munchos de los curtios de Slate, incluyendo ''Marcel the Shell with Shoes On''.&lt;ref name=TLM1&gt;{{cita noticia|nome=Ellen|apellíos=Killoran|títulu=The Rise and Fall and Rise of Jenny Slate|url=http://www.thelmagazine.com/gyrobase/the-rise-and-fall-and-rise-of-jenny-slate/Content?oid=2104645&amp;storyPage=1|editorial=The L Magacín|fecha=25 de mayu de 2011|fechaaccesu=24 de xineru de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119145800/http://www.thelmagazine.com/gyrobase/the-rise-and-fall-and-rise-of-jenny-slate/Content?oid=2104645&amp;storyPage=1|archivedate=2012-01-19}}&lt;/ref&gt; Slate primeramente vivía en Brooklyn, per munchos años, dempués de treslladase a Los Angeles en febreru de 2012.

== Filmografía ==
=== Cine ===

{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | Añu 
! scope=&quot;col&quot; | Títulu 
! scope=&quot;col&quot; | Rol
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Notes
|-
|2010
|''Marcel the Shell with Shoes On''
|Bunker McLaughlin
|Película curtia, tamién escritora 
|-

|2011
|''[[Alvin and the Chipmunks 3]]''
|Zoe
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|2012
|''[[This Means War (película)|This Means War]]''
|Emily
|
|-
|''The Lorax''
|Ted's Mom
|Voz
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|2014
|''The Longest Week''
|Jocelyn
|Post-producción
|-
|''[[Obvious Child]]''
|Donna Stern
|Rol principal
|}

===Televisión===

{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | Añu 
! scope=&quot;col&quot; | Títulu 
! scope=&quot;col&quot; | Rol
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Notes
|-
|2005
|''Starved''
|Miembru de: ''Belt Tighteners''
|Episodiu: The Breatharians, Ensin creitu 
|-

|2008
|''[[The Whitest Kids O' Know]]''
|Cita de Trevor
|Episodiu 1 Temporada 2
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|2009
|''Important Things with Demetri Martin''
|Novio |Episodio:
Chairs
|-
|''[[Late Night with Jimmy Fallon]]''
|Jenny l'asistente |8
episodios
|-
|''Brothers''
|Annette
|2 episodios
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|2009–2010
|''[[Saturday Night Live]]''
|Dellos
|22 episodios
|-
|''[[Bored to Death]]''
|Stella
|5 episodios
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|2011
|''[[Ugly Americans]]''
|Jaclyn
|Voz, Episodiu: ''Lily and the Beast''
|-
|''NTSF:SD:SUV::''
|Eddie
|2 episodios
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|2012
|''[[Girls (serie de televisión)|Girls]]''
|Tally Schifrin 
|Episodiu: ''Leave Me Alone''
|-
|''[[Raising Hope]]''
|Joan
|Episodiu: ''Throw Maw Maw from the House: Parte 1 y 2''
|-
|2012–2013
|''[[Bob's Burgers]]''
|Tammy
|2 episodios
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|2013
|''Kroll Show''
|Liz. B.
|4 episodios
|-
|''[[House of Lies]]''
|Sarah
|5 episodios
|-
|''[[Parks and Recreation]]''
|Mona-Lisa |4
episodios
|-
|''Hello Ladies''
|Amelia Gordon
|2 episodios
|-
|''[[Super Fun Night]]''
|Helen-Alice
|Piloto de CBS, ensin tresmitir
|-
|2015–Actualidá |''[[Star
vs. the Forces of Evil]]''
|Poni Head
|Voz
|-
|}

== Enllaces esternos ==

* {{IMDb nome|2809577}}
* {{twitter|jennyslate}}
* {{traducíu ref|en|Jenny Slate}}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

{{NF|1982||Slate, Jenny}}

[[Categoría:Persones de Massachusetts]]
[[Categoría:Humoristes d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Escritores d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Actores y actrices de doblaxe d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>nceafhpext4pjw600ljbsliwoguw4mr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arthur Tracy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59530</id>
    <revision>
      <id>4488357</id>
      <parentid>3911306</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4077" sha1="7hzfrw8j2wtastuqsmbz6afed6o91sg" xml:space="preserve">{{Tradubot|Arthur Tracy}}
{{persona}}
'''Arthur Tracy''' {{nym}}&lt;ref&gt;[http://ssdi.rootsweb.com/cgi-bin/ssdi.cgi?letter=y&amp;lastname=TRACY&amp;firstname=ARTHUR&amp;ssn=155-14-2477&amp;birth=25+Jun+1899&amp;death=05+Oct+1997&amp;middlename=&amp;namesiffix= Social Security Death Index: Arthur Tracy]&lt;/ref&gt; foi un cantante d'Estaos Xuníos, conocíu como '''The Street Singer (El cantante caleyeru)'''. Les sos actuaciones nel teatru, el cine y la radio, amás de les sos grabaciones, diéron-y fama internacional na década de 1930. Ente los radioyentes popularizóse la presentación del llocutor David Ross (&quot;Round the corner and down your way comes The Street Singer&quot;) y la tema musical de Tracy, &quot;Marta, Rambling Rose of the Wildwood.&quot;

== Biografía ==
El so verdaderu nome yera '''Abba Avrom Tracovutsky''', y nació en [[Kamianets-Podilskyi]], [[Ucraína]]. N'abril de 1906 emigró a los [[Estaos Xuníos]] colos sos padres, les sos hermanes y un hermanu. Tres los trámites na [[Islla Ellis]], la familia asítiase en [[Filadelfia]]. Tracy se nacionalizó d'Estaos Xuníos en 1913, y los sos padres adoptaron los nomes de Morris y Fannie Tracy.

En 1917 Tracy graduar na Central High School, empezando dempués a estudiar arquiteutura na [[Universidá de Pennsylvania]], estudios que finalmente abandonó pa faese cantante profesional. Nos sos entamos como cantante, actuó a tiempu parcial n'espectáculos de teatru [[yidis]] y de [[vodevil]] al empar que trabayaba como vendedor de muebles. 

En camudándose a [[Nueva York]] en 1924, actuó regularmente nel vodevil, formando parte de la compañía itinerante ''Blossom Time'', siendo descubiertu nesa dómina por [[William S. Paley]], que-y ufiertó trabayar nun programa radiofónicu de 15 minutos pa la [[Columbia Broadcasting System|CBS]]. 

Pa evitar molesties a la so familia nel casu de que'l so show fallara, y p'evitar la so esclusión en futures actuaciones nel vodevil por causa del so programa, Tracy decidió caltener la so identidá nel anonimatu y adoptar como nome artísticu'l del títulu d'una obra de [[Frederick Lonsdale]], ''The Street Singer''. Los oyentes queríen conocer la so identidá, pero nun foi revelada hasta cinco meses dempués del so debú en 1931 cola CBS. Al añu siguiente foi a [[Hollywood]] a actuar en ''[[The Big Broadcast]]'' (1932) xunto a otres estrelles radiofóniques, ente elles [[Bing Crosby]], [[Kate Smith]] y l'Hermanes Boswell.

Tracy interpretó col so estilu románticu cantares como &quot;When I Grow Too Old to Dream&quot;, &quot;I ell See You Again&quot;, &quot;Trees&quot;, &quot;Everything I Have Is Yours&quot;, &quot;Red Sails in the Sunset&quot;, &quot;Harbor Lights&quot;, &quot;The Whistling Waltz&quot;, y &quot;Danny Boy&quot;. La so grabación de 1937 de &quot;Pennies from Heaven&quot; oyer na película de 1981 &quot;[[Pennies from Heaven]]&quot;, con [[Vernel Bagneris]] “cantando” cola voz de Tracy. Esta película sacó a Tracy del so retiru y, en 1982, a los 82 años d'edá, volvió actuar como cantante de cabaré nel llocal Cookery, en [[Greenwich Village]], llogrando una crítica favorable de John Wilson, del ''[[The New York Times]]''. 

Arthur Tracy finó en [[Nueva York]] en 1997, por causa de un paru cardiaco.

== Filmografía ==
*''[[Crossing Delancey]]'' (1988) (como Arthur Tracey) .... Veceru nᵘ 1
*''Pennies from Heaven'' (1981)
*''Follow Your Star'' (1938) .... Arthur Tee
*''[[The Street Singer]]'' (1937) .... Richard King
*''Command Performance'' (1937) .... Cantante caleyeru *''Limelight''
(1936) .... Bob Grant
*''[[The Big Broadcast]]'' (1932)
* ''Ramblin' Round Radio Row nᵘ 5'' (curtiu, [[1933]])

== Referencies ==
*[http://ssdi.rootsweb.com/cgi-bin/ssdi.cgi Social Security Death Index at rootsweb.com] accessed 11 de xunetu de 2006.
{{llistaref}}
{{traducíu ref|en|Arthur Tracy}}

== Audiu ==
*[http://www.wfmu.org/playlists/shows/9030 WFMU: ''Antique Music Phonograph Program'': Arthur Tracy canta &quot;Marta&quot;]

== Enllaces esternos ==
*{{IMDb nome|id=0870492|name=Arthur Tracy}}
*[http://www.infoplease.com/ipea/A0766456.html Infoplease: Arthur Tracy]
&lt;br /&gt;

{{NF|1899|1997|Tracy, Arthur}}

[[Categoría:Cantantes d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>7hzfrw8j2wtastuqsmbz6afed6o91sg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lee Van Cleef</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59609</id>
    <revision>
      <id>4488285</id>
      <parentid>4408432</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:40:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8616" sha1="ea2cgwvp47h9x6usccp0d92y0gzgfo5" xml:space="preserve">{{Tradubot|Lee Van Cleef}}
{{persona}}
'''Clarence LeRoy Van Cleef, Jr.''' {{nym}}, más conocíu como '''Lee Van Cleef''', foi un actor conocíu principalmente pola so participación en películes d'aición y ''[[spaghetti western]]'' mientres les décades de 1960 y 1970. Recordáu principalmente pola so participación xunto a [[Clint Eastwood]] en ''[[Per qualche dollaro in più]]'' (''La muerte tenía un preciu'', 1965) y ''[[Il buono, il brutto, il cattivo]]'' (''El bonu, el feu y el malu'', 1966), dambes del direutor [[Sergio Leone]]. Ye consideráu unu de los «villanos cinematográficos» más destacaos.

== Biografía ==
=== Orixe ===
D'ascendencia holandesa, los sos padres fueron Marion Levinia (n. Van Fleet) y Clarence LeRoy Van Cleef. Mientres la [[Segunda Guerra Mundial]] sirvió na [[Armada de los Estaos Xuníos]]. Convertir n'actor dempués d'una curtia carrera como [[Contable públicu|contable]]. Les sos dures traces y el so güeyos caltriante convertir nel villanu ideal pa cualquier filme.

=== Trayeutoria artística ===
La so primer película foi'l [[western]] clásicu: ''[[High Noon]]'' (1952) de [[Fred Zinnemann]], na cual interpretaba a un villanu. A partir d'ende, empieza'l so periplu pol cine d'Estaos Xuníos al traviés de papeles secundarios en películes de [[cine negru]] y aventures, casi toes de [[Clase B (cine)|serie B]], incluyendo la so collaboración col direutor [[Phil Karlson]] en dellos films: ''El cuartu home'' en [[1953]], xunto a [[John Payne]]; ''Cai river 99'' en [[1954]], xunto a [[Brad Dexter]] o otros. 

Apaez tamién como villanu nel clásicu de [[John Ford]] ''[[The Man Who Shot Liberty Valance]]'' (1962), pero a mediaos d'esa década taba retiráu de l'actuación y ganábase la vida como pintor en Nueva York, hasta qu'un día'l direutor italianu Sergio Leone amosó interés y lo reclutó pa les sos producciones del xéneru ''[[spaghetti western]]''. Cúntase l'anéudota de que primeramente s'amosó ronciegu a abandonar [[Nueva York]] pa treslladase a [[España]] a rodar, porque tenía que terminar un cuadru por valor de 50 dólares, pero les sos reticencies rápido estenáronse al oyer que'l so sueldu sería de 50.000 dólares.&lt;ref&gt;Anéudota contada nel Documental ''SERGIO LEONE: CINEMA, CINEMA'' (Carler Prats, 2001)&lt;/ref&gt;

Dempués de participar en dos películes maxistrales de Sergio Leone, la so carrera reactivar por sigo sola, nun casu bien paecíu al d'otru actor encasillado en villanos y n'asemeyada situación profesional: [[Jack Palance]]. 

A partir d'entós, la so presencia en papeles yá de protagonista absolutu y en producciones similares nun se faen esperar: ''[[El ferre y la presa]]'' (1966), de [[Sergio Sollima]], considerada como unu de los meyores spaguetti western, pola so atmósfera entemecida de terror, thriller y western, coproducido ente España ya Italia; ''[[El cóndor]]'' (1970), de [[John Guillermin]], xunto a [[Jim Brown]] nuna apreciable cinta que nun llogró demasiada repercusión; ''[[Los foraxíos de Ríu Bravo]]'' (1971), de [[Gordon Douglas]], xunto a [[Warren Oates]]; ''[[L'home de Ríu Malu]]'' (1972), d'[[Eugenio Martín]], xunto a [[James Mason]], etc. 

1972 ye tamién l'añu en que l'actor empieza un llargu tándem col direutor italianu Gianfranco Parolini, tamién conocíu como [[Frank Kramer]], en dellos filmes de mediana y/o gran popularidá nel so día, adscritos al spaguetti western más convencional; tres la serie dedicada a Sabata, Parolini volvería axuntase col actor pa rodar l'Israel ''Seis bales... una vengación... una oración'' (1976). Otru realizador italianu col que collaboraría en delles ocasiones ye Antonio Margheriti. 

A finales de la década de 1970, y tres el cayente del xéneru spaghetti western, Van Cleef incorporar na televisión, onde'l western vivía una segunda edá d'oru n'ensame de series y telefilms, y dacuando vuelve a la pantalla grande, como en ''[[Quel pomeriggio maledetto]]'' (1977) con [[John Ireland (actor)|John Ireland]] y [[Carmen Cervera]], y en ''[[Escape from New York]]'' (1981), de [[John Carpenter]], convertida güei en filme de cultu. 

Lee Van Cleef tamién participó nun capítulu de la serie ''El Foín'' (con [[Guy Williams]]) na segunda temporada unu de los primeros capítulos d'ella, y faciendo de villanu.

Participó na Serie Los Intocables nel capítulu &quot;The Unhired Assasinn&quot; (L'asesín bonal) de 1960, como Frank Diamond al llau de Robert Stack.

=== Fallecimientu ===

Morrió d'un [[infartu agudu de miocardiu]]'l 16 d'avientu de 1989, y reposa nel campusantu ''[[Forest Lawn Hollywood Hills]]'' en [[Los Angeles]].

== Intereses ==
* Dende la so nacencia tenía un güeyu verde y otru azul: Esta carauterística, llamada [[heterocromía]], foi amarutada en toles sos películes, pero en [[El bonu, el feu y el malu]] puede vese nos frecuentes primeros planos.
* Munchos años tras perdiera la falanxe distal del deu corazón de la so mano derecha, rescampla na escena final mientres el fueu cruzao final d'[[El bonu, el feu y el malu]] y [[La muerte tenía un preciu]].
* Él tenía tres fíos del so primer matrimoniu: Deborah, Alan y David.
* Nos creitos finales de [[Kill Bill Vol.2]] de [[Quentin Tarantino]] (2004), apaez el nome de Van Cleef, xunto al de [[Sergio Leone]].
* Van Cleef media 1,89 m d'altor.
* El personaxe de [[Revolver Ocelot]] de [[Metal Gear Solid]] ta basáu nél.

== Filmografía parcial ==
=== Cine ===
*''[[Kansas City Confidential]]'' (1952), de [[Phil Karlson]]
*''[[High Noon]]'' (''High Noon'') (1952), de [[Fred Zinnemann]].
*''[[Axente especial]]'' (''The Big Combu'') (1955), de [[Joseph H.Lewis]].
*''[[Xuntos ante'l peligru]]'' (''Pardners'') (1956), de [[Norman Taurog]].
*''Duelu de Titanes'' (1957) (John Sturges)
*''[[The Tin Star]]'' (''The Tin Star'') (1957), d'[[Anthony Mann]].
*''[[El baille de los malditos]]'' (''The Young Lions'') (1958), d'[[Edward Dmytryk]].
*''[[How the West Was Won]]'' (''How the west was won'') (1962), de [[John Ford]].
*''[[The Man Who Shot Liberty Valance]]'' (''The Man Who Shot Liberty Valance'') (1962), de [[John Ford]].
*''[[La muerte tenía un preciu]]'' (''[[Per qualche dollaro in più]]'') (1965), de [[Sergio Leone]].
*''[[El bonu, el feu y el malu]]'' (''[[Il buono, il brutto, il cattivo]]'') (1966), de [[Sergio Leone]].
*''[[El ferre y la presa]]'' (''La resa dei conti'') (1967), de [[Sergio Sollima]].
*''[[D'home a home]]'' (''Death Rides a Horse'') (1967), de [[Giulio Petroni]].
*''[[Los díes de la roxura]]'' (1967), de [[Tonino Valerii]].
*''[[Más allá de la llei]]'' (''[[Al di là della legge]]'') (1968), de [[Giorgio Stegani]].
*''Oru sangriento''/''Sabata vien matar'' (1970), de [[Gianfranco Parolini|Frank Kramer]]
*''[[Los foraxíos de Ríu Bravo]]'' (''Barqueru'') (1970), de [[Gordon Douglas]]
*''[[El Condor (película de 1970)]]'', de [[John Guillermin]]
*''Texas 1870'' (1971), de [[Gianfranco Parolini|Frank Kramer]]
*''[[Capitán Apache]]'' (''Captain Apache'') (1971), de Alexander Singer
*''[[L'home de Ríu Malu]]'' (1972), d'[[Eugenio Martín]]
*''[[El desafíu de los siete magnificos]]'' (''The Magnificent Seven Ride'') (1972), de George McCowan
*''[[Gran duelu a l'amanecida]]'' (1973), de [[Giancarlo Santi]].
*''El kárate, el colt y l'impostor'' (1974), de Anthony Dawson
*''Take a Hard Ride'' (''Take a Hard Ride'') (1975), de Anthony Dawson
*''Seis bales... Una vengación... Una oración'' (1976), de [[Gianfranco Parolini|Frank Kramer]]
*''[[Quel pomeriggio maledetto]]'' (''Quel pomeriggio maledetto'') (1977), de [[Mario Sicilianu|Marlon Sirko]]
*''[[Escape from New York]]'' (''Escape from New York'') (1981), de [[John Carpenter]]
*''Goma-2'' (1984), de [[José Antonio de la Loma]]

=== Televisión ===
* [[1980]] - ''El Maestru Ninja'' (''The Master''), serie de televisión.
* Lee Van Cleef tamién participó nun capítulu de la conocida serie &quot;El Foín&quot; (con Guy Williams) faciendo'l so típicu papel de villanu, foi n'unu de los primeros capítulos de la serie de la segunda temporada.
* Participó na Serie Los Intocables nel capítulu &quot;The Unhired Assasinn&quot; (L'asesín bonal) de 1960, como Frank Diamond al llau de Robert Stack.

== Referencies ==
{{llistaref}} 

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
* {{IMDb nome|0001812}}
* [http://www.briansdriveintheater.com/leevancleef.html Páxina sobre Lee Van Cleef]

{{NF|1925|1989|Van Cleef, Lee}}

[[Categoría:Persones de Nueva Jersey]]
[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Actores y actrices de wéstern]]
[[Categoría:Militares de la Segunda Guerra Mundial d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>ea2cgwvp47h9x6usccp0d92y0gzgfo5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amanda Varela</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59624</id>
    <revision>
      <id>4488355</id>
      <parentid>4247639</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:19:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4454" sha1="o7brh1fk4ca926c8hvctw208z5etjph" xml:space="preserve">{{Tradubot|Amanda Varela}}
{{persona}}
'''Amanda Varela''' {{nym}} foi una actriz [[arxentina]]. Fixo la mayor parte de la so carrera nel so país natal y n'[[Estaos Xuníos]].

== Biografía ==

Yera la hermana menor de la reconocida actriz [[Mecha Ortiz]] y del direutor José Ortiz, por cuenta de la so guapura, talentu y estilu enigmáticu aportó a comparada con [[Greta Garbo]]. Yera pariente del ex presidente [[Roberto Ortiz]].

Tres una importante carrera n'Arxentina aniciar en [[Hollywood]] per munchos años. Mientres estudiaba so contratu nos estudios M.G.M. trabayó en delles películes norteamericanes bien populares.&lt;ref&gt;http://www.denorteasur.com/asp/articulo.asp?numbero=228&amp;id=72&lt;/ref&gt;

== Carrera ==
=== Filmografía ===

* 1930: ''[[El cantar del gauchu]]'' de [[José A. Ferreyra]]
* 1937: ''[[Melgarejo (película de 1937)|Melgarejo]]''
* 1937: ''[[¡Segundos fuera!]]'' d'[[Alberto Etchebehere]] y [[Chas de Cruz]]
* 1938: ''[[L'aloyera]]'', xunto a [[Lola Membrives]].
* 1939: ''[[Pá solteru]]'' como Marta Cortez/Teresa
* 1942: ''L'hermanu del Falcón'' (''The Falcon's Brother'') como Carmela, xunto a [[George Sanders]] (película d'Estaos Xuníos).
* 1943: ''Otru soi yo'' ( film d'Estaos Xuníos)
* 1944: ''[[La mio novia ye una pantasma]]''
* 1946: ''[[La tía de Carlos (película de 1946)|La tía de Carlos]]'', xunto a [[Pedro Quartucci]]
* 1950: ''[[El diañu de les vidalas]]''.&lt;ref&gt;https://www.imdb.com/name/nm0889590/&lt;/ref&gt;
* 1950: ''[[Servidume]]''.

[[Ficheru:Velarde y Varela.jpg|thumb|300px|Amanda Varela xunto al actor [[Horacio Velarde]] en 1938 nel filme &quot;L'aloyera&quot;.]]
=== Teatru ===

Trabayó nos más famosos teatros arxentinos como'l [[teatru Odeón]], el teatru Presidente Alvear y [[teatru Nacional]]. Al pie de estrelles de la talla de [[Pepe Arias]], [[Eva Franco]], [[Miguel Faust Rocha]], [[Iris Marga]], [[Delia Garcés]], [[Pablo Palitos]], [[Guillermo Battaglia]], [[Dora Peyrano]], [[Niní Gambier]], [[Susana Dupré]], [[Blanca Podestá]], [[Fanny Brena]], [[Nedda Francy]], [[Luis Elías Sojit]], el &quot;Tríu Calaveres&quot;, [[Delfina Vidal]] y munchos más. Y so la direiciones del Dr. [[Enrique Sussini]], [[Mario Danesi]] y el maestru [[Narciso Ibáñez Menta]].

Nel teatru Mayan de [[Los Angeles]] foi contratada pola compañía Teatru Popular de Méxicu so la direición del Sr. [[Luis G. Basurto]].

Ente les numberoses obres qu'interpretó destácan:
* '''Baille nel Savoy''' xunto cola so hermana Mecha
* '''La payariega''' (1935)
* '''Madame Lynch'''
* '''Tierra estraña'''
* '''Lluna de miel pa trés''' (1947)
* '''Romeo y Julieta'''
* '''Tovarich''' (n'Estaos Xuníos), de [[Jacques de Val]], dirixida por [[Mark Ranhar]].
* '''L'escándalu de la verdá''' (n'Estaos Xuníos)
* '''Miércoles de cenices''' (n'Estaos Xuníos)
* '''Cada quien la so vida''' (n'Estaos Xuníos)

=== Otres actividaes ===

En [[1934]] integró'l NEA (&quot;Nucleu d'Escritores y Autores&quot;) xunto con otros actores como [[Rosa Catá]], [[Luisa Vehil]], Iris Marga, Guillermo Battaglia, [[Ana Gryn]], [[Gloria Ferrandiz]], [[Francisco Petrone]], [[Juan Vehil]], [[Homero Cárpena]], [[Miguel Mileo]], [[Tulia Ciámpoli]] y [[Sebastián Chiola]].

== Vida privada ==

Varela tuvo un romance per dellos años col famosu pianista [[José Iturbi]]. Según antecedentes históricos foi una de les actrices &quot;candidates&quot; pa formar pareya col ex presidente de la nación [[Juan Domingo Perón]],&lt;ref&gt;https://books.google.com.ar/books?id=K_sSAQAAIAAJ&amp;q=amanda+varela+actriz&amp;dq=amanda+varela+actriz&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=IjiuUazmKufT0gHezoG4CQ&amp;ved=0CF4Q6AEwBw&lt;/ref&gt; irónicamente, en dómines na qu'ella taba interpretando una obra teatral xunto a [[Eva Duarte]].

== Útimos años y fallecimientu ==

Amanda Varela nos sos últimos años retirar del mundu artísticu pa dedicase al so llabor como [[xuez]] na función específica de llegalizar matrimonios.&lt;ref&gt;https://books.google.com.ar/books?id=lsIuAAAAYAAJ&amp;q=amanda+varela+actriz&amp;dq=amanda+varela+actriz&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=bD6uUfCRIabT0wGm5oh4CQ&amp;ved=0CCcQ6AEwADgK&lt;/ref&gt; Finó de causes naturales el 1 de xunetu del [[2000]] nun hospital de Los Angeles, California. Tenía 88 años.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces persona}}

{{NF|1911|2000|Varela, Amanda}}

[[Categoría:Actores y actrices de cine d'Arxentina]]
[[Categoría:Actores y actrices de teatru d'Arxentina]]
[[Categoría:Cantantes d'Arxentina]]
[[Categoría:Persones de Buenos Aires]]</text>
      <sha1>o7brh1fk4ca926c8hvctw208z5etjph</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>J.R. Villarreal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59655</id>
    <revision>
      <id>4488241</id>
      <parentid>4339266</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T00:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2726" sha1="9pnaz0lcoekoxew27rrljxfojqkg3e2" xml:space="preserve">{{Tradubot|J.R. Villarreal}}
{{persona}}
{{intro bio}}&lt;ref&gt;[ref&gt;[http://www.filmbug.com/db/345744 Base de datos de J.R. Villarreal]&lt;/ref&gt; Foi más reconocíu por interpretar a Javier Mendez en ''[[Akeelah and the Bee]]'', película d'Estaos Xuníos de [[2006]].

== Reconocimiento ==
Juan Villarreal, ye'l so nome verdaderu, nació'l 28 de setiembre de 1992 en Texas. Dende pequeñu foi a audiciones pa participar en películes, series y obres de teatru. Fixo'l so debú nel 2000, faciendo una participación especial en ''[[Strong Medicine|Strong Medicine: Doctores de Filadelfia]]''. Síguen-y obres, películes y series. En 2006, actúa al llau de [[Keke Palmer]], [[Laurence Fishburne]], [[Angela Bassett]] y [[Curtis Armstrong]], na película ''[[Akeelah and the Bee]]''. En 2013, participa en delles películes y anguaño tuvo papeles secundarios.

== Filmografía ==
{| {{tablaguapa}}
|-
! Títulu !! Añu !! Papel
|-
| ''[[Ghost Team One]]'' || 2013 || Brad
|-
| ''[[Chamacas]]'' || 2013 ||
|-
| ''[[The Bridge (serie de televisión)|The Bridge]]'' || 2013 || Mandu 
|-

| ''[[Magic City Memoirs]]'' || 2010 || Mickey Acosta
|-
| ''[[Harvest of Redemption]]'' || 2007 || Óscar
|-
| ''[[The Death and Life of Bobby Z]]'' || 2007 || Kit
|-
| ''[[Akeelah and the Bee]]'' || 2006 || Javier Mendez&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=0HzuhDXrSB Entrevista a J.R. Villarreal]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://movies.about.com/od/akeelahandthebee/a/akeelahjv042406.htm |títulu=J.R. Villarreal de Akeelah and the bee |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140221220215/http://movies.about.com/od/akeelahandthebee/a/akeelahjv042406.htm |fechaarchivu=2014-02-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.whosdatedwho.com/tpx_53740/j-r-villarreal/ Datos biográficos de J.R. Villarreal]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.amovieguy.com/HOT_SEAT-J.R.html |títulu=J.R. Villarreal en AMovieGuy.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140225032209/https://www.amovieguy.com/HOT_SEAT-J.R.html |fechaarchivu=2014-02-25 }}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[CSI: Miami]]'' || 2002-2007 || Ben Tavez
|-
| ''[[Ghost Whisperer]]'' || 2005 || Joseph Borgia
|-
| ''[[House M. D.]]'' || 2004 || Manny
|-
| ''[[Cold Case]]'' || 2003 ||
|-
| ''[[Senor White]]'' || 2003 ||
|-
| ''[[Without a Trace]]'' || 2002 || Nelson Rodríguez
|-
| ''[[Strong Medicine]]'' || 2000-2005 || Marcos García 
|-

|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{IMDb nome|id=1638333|J.R. Villarreal}}
* [https://twitter.com/VillaJReal J.R. Villarreal en Twitter]
* [https://www.imdb.com/media/rm3554598656/nm1638333 Semeyes de J.R. Villarreal en IMDb]

{{NF|1992||Villarreal, J.R.}}

[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Persones de Houston]]</text>
      <sha1>9pnaz0lcoekoxew27rrljxfojqkg3e2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mary-Elizabeth Winstead</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59921</id>
    <revision>
      <id>4488327</id>
      <parentid>4291914</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:01:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7958" sha1="c9cwmbjd4oiubxi46xu8oav812swp05" xml:space="preserve">{{persona}}
{{Tradubot|Mary-Elizabeth Winstead}}
{{referencies|t=20150731101552}}


'''Mary Elizabeth Winstead''' {{nym}} ye una [[actriz]] d'[[Estaos Xuníos]], conocida polos sos diversos papeles en películes como ''[[Sky High]]'' (2005) como Gwen Grayson. ''[[Death Proof]]'', ''[[Bobby (película)|Bobby]]'', ''[[Black Christmas (película de 2006)|Black Christmas]], [[Final Destination 3]]'' (2006). Esti postreru como Wendy Christensen, ''[[Live Free or Die Hard]]'' (2007) y ''[[Scott Pilgrim vs. The World]]'' (2010). Y por ser la protagonista de la serie The Returned. Foi nomada pa un ''Young Artist Award'' pola so actuación en ''Passions''.

== Vida temprana ==
Winstead nació en [[Rocky Mount (Carolina del Norte)|Rocky Mount]], [[Carolina del Norte]], fía de Betty Lou y James Ronald Winstead. Cuando tenía cinco años la so familia treslladóse a [[Sandy (Utah)|Sandy]], [[Utah]]. Empezó a interesase pol [[arte]], el [[balé]] y l'[[actuación]], Winstead recibió la oportunidá d'estudiar danza nun programa de branu del prestixosu ''Joffrey Ballet School'' na ciudá de [[Nueva York]]. D'ellí decidió estudiar [[actuación]].

== Carrera ==

=== Primeros trabayos (1997-2004) ===
Winstead empezó la so carrera a finales de los años 90, cuando actuó como Kristy nun episodiu de la serie de drama ''[[Touched by an Angel]]'' en 1997, interpretó'l papel de Jessica Bannett na telenovela ''Passions''. Darréu actuó na serie de [[CBS]], ''Wolf Lake'', y formó parte del repartu de la película fecha pa televisión ''Monsters Island'' (2004).

=== Reconocencia (2005-2007) ===
[[Ficheru:Mary Elizabeth Winstead.jpg|thumb|left|200px|Winstead en [[Convención Internacional de Cómics de San Diego]], La promoción de la película ''[[Grindhouse]]''.]]
En 2005, Winstead actuó como Gwen Grayson na película de comedia xuvenil ''[[Sky High]]'', tuvo un papel secundariu na película de terror ''[[The Ring Two]]'' como Evelyn, la secuela de la película ''[[The Ring (película)|The Ring]]'' (2002), protagonizada por [[Naomi Watts]].

Nel añu [[2006]] actuó en dos películes de terror ''[[Final Destination 3]]'', faciendo'l papel principal de Wendy Christensen, y ''[[Black Christmas (película de 2006)|Black Christmas]]'', faciendo un papel de sofitu, actuando como Heather Fitzgerald. Nesti mesmu añu actuó na película de drama ''[[Bobby]]''. El repartu del filme inclúi a [[Laurence Fishburne]], [[Anthony Hopkins]], [[Ashton Kutcher]], [[William H. Macy]], [[Demi Moore]] y [[Sharon Stone]], pero la mayoría de les sos escenes fueron con [[Shia LaBeouf]] y Brian Geraghty. Ella y los sos coestrelles fueron nomaos pa los [[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor repartu|Screen Actors Guild Award pal Meyor Repartu nuna Película]]. 

En [[2007]], Winstead actuó en dos películes d'aición, ''[[Death Proof]]'' (segmentu de [[Grindhouse]]), dirixida por [[Quentin Tarantino]], actuando como Montgomery Lee, y ''[[Die Hard 4.0]]'' actuando como Lucy MacClane, la fía del detective John MacClane ([[Bruce Willis]]). La película ganó más de 130 millones de dólares a nivel nacional y tuvo escelentes crítiques, polo que ye la película pola que más se conoz a Winstead.

=== Otros trabayos (2008-presente) ===

En [[2008]], Winstead protagonizó ''[[Make It Happen (película)|Make It Happen]]'', una película de baille, desempeñando a Lauryn. La película nos Estaos Xuníos pasó direutamente a DVD, nesta actuó xunto con Riley Smith y [[Tessa Thompson]]. En 2010, Winstead protagonizó la película ''[[Scott Pilgrim vs. The World]]'' xunto a [[Michael Cera]]. La producción empezó en marzu de 2009 y estrenóse el 13 d'agostu de 2010. En 2011 protagoniza a Kate personaxe Principal na película ''[[The Thing (película de 2011)]]'' precuela de ''[[La Cosa]]''. Al añu siguiente 2012 actúa na película de drama ''[[Smashed (película)|Smashed]]'' del direutor James Ponsoldt llogrando critiques favorables pola so actuación, xunto a [[Aaron paul|Aaron Paul]], la película foi ganadora del premiu especial del xuráu dramáticu d'Estaos Xuníos.

== Filmografía ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0 style=&quot;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Añu 
! Película 
! Rol
! Notes
|-
| rowspan=&quot;3&quot;|2005 || ''[[Checking Out]]'' || Lisa Apple || 
|-
| ''[[The Ring Two]]'' || Evelyn (mozu) || Papel Secundariu 
|-

| ''[[Sky High]]'' || Gwen Grayson / Royal Pain || Antagonista principal 
|-
| rowspan=&quot;3&quot;|2006 || ''[[Final Destination 3]]'' || Wendy Christensen || Protagonista 
|-

| ''[[Bobby (película)|Bobby]]'' || Susan Taylor || 
|-
| ''[[Black Christmas (película de 2006)|Black Christmas]]'' || Heather || Co-Protagonista 
|-

| rowspan=&quot;3&quot;|2007 || ''[[Factory Girl]]'' || Ingrid Superstar || 
|-
| ''[[Death Proof]]'' || Lee || 
|- 
| ''[[Die Hard 4]]'' || Lucy Gennaro McClane || 
|-
| 2008 || ''[[Make It Happen (película)|Make It Happen]]'' || Lauryn || Protagonista 
|-

| rowspan=&quot;1&quot;|2010 || ''[[Scott Pilgrim vs. The World]]'' || Ramona Flowers || Protagonista 
|-

| rowspan=&quot;3&quot;|2011 || ''[[The Thing (película de 2011)|The Thing]]'' || Dra. Kate Lloyd || Protagonista 
|-

| ''Magnificat'' || Pia || Curtiu 
|-

| ''Cost of Living'' || Summer Carter ||
|-
| rowspan=&quot;4&quot;|2012 || ''[[Smashed (película)|Smashed]]'' || Kate Hannah ||Protagonista 
|-

| ''[[Abraham Lincoln: Vampire Hunter]]'' || Mary Todd Lincoln || Co-Protagonista 
|-

| ''A Glimpse Inside the Mind of Charles Swan III'' || Victoria|| Post-producción
|-
| ''[[A.C.O.D.]]'' || Lauren ||
|-
| 2013 || ''[[The Spectacular Now]]'' || Holly ||
|-
| 2013 || ''[[A Good Day To Die Hard]]'' || Lucy Gennaro McClane||Caméu
|- 
| rowspan=&quot;2&quot;|2014 || ''[[Knockdown Stylish]]'' || Stacy || Post-producción
|-
|''[[Kill the Messenger]]'' ||Anna Simons ||
|-
| 2015 || ''[[One Missed Call 2:Death in Mexico]]'' || Teri Riverola || 
|-
| 2015 || ''[[Alex of Venice]]'' || Alex || 
|}

==TV y Otros videos==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Añu 
! Títulu 
! Papel
! Notes
|-
| 1997 || ''[[Touched by an Angel]]'' || Kristy || Serie de TV
|-
| 1999 || ''[[Law &amp; Order]]'' || Alexis Theron / Eleonor Theron || [[Fox]]
|-
| 2001-02 || ''[[Wolf Lake]]'' || Down Freud || Serie de TV 
|-
| 2009-10 || ''[[Melrose Place]]'' || Kimberly || [[CW]]
|-
| 2011 || ''[[CSI: Miami]]'' || Albanne Galocca || [[CBS]]
|-
| 2012 || ''[[The Beauty Inside]]'' || Leah || Serie 
|-

| 2014 || ''[[Helix]]'' || Troian Allen || [[Sony Pictures Television]]
|-
| 2015 || ''[[ The Returned]]'' || Cheryl Blackshaw || [[Netflix]]
|-
| 2015 || ''[[Castle]]'' || Rossie &quot;Ross&quot; Dalton || [[ABC]]
|-
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{Commons|Mary Elizabeth Winstead}}
* {{IMDb|0935541}}
* [http://www.maximonline.com/articles/index.aspx?a_id=7493&amp;src=ad9 Entrevista en ''Maxim''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916111530/http://www.maximonline.com/articles/index.aspx?a_id=7493&amp;src=ad9 |date=2008-09-16 }} (n'inglés)
* [http://www.stumpedmagazine.com/Interviews/mary-elizabeth-winstead.html Entrevista en ''Stumped?''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716160455/http://www.stumpedmagazine.com/Interviews/mary-elizabeth-winstead.html |date=2011-07-16 }} (n'inglés)
* [http://www.passionscentral.com/interviews/oneonone/winstead_1on1.html Entrevista en ''Passions Central''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100113141200/http://www.passionscentral.com/interviews/oneonone/winstead_1on1.html |date=2010-01-13 }} (n'inglés)
* {{twitter|M_Y_Winstead}}.
{{NF|1984||Winstead, Mary Elizabeth}}

[[Categoría:Persones de Carolina del Norte]]
[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>c9cwmbjd4oiubxi46xu8oav812swp05</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Isocoma pluriflora</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65442</id>
    <revision>
      <id>4488229</id>
      <parentid>4408204</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T22:48:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4789" sha1="hkj9101opeft8ic548srjeiylxdvhtx" xml:space="preserve">{{Tradubot|Isocoma pluriflora}}
{{ficha de taxón
| regnum = [[Plantae]]
| subregnum = [[Tracheobionta]]
| divisio = [[Magnoliophyta]]
| classis = [[Magnoliopsida]]
| subclassis = [[Asteridae]]
| ordo = [[Asterales]]
| familia = [[Asteraceae]]
| subfamilia = [[Asteroideae]]
| tribus = [[Astereae]]
| subtribus = [[Machaerantherinae]]
|genus=''[[Isocoma]]''
|species='''''Isocoma pluriflora'''''
|binomial_authority = ([[Torr.]] &amp; [[A.Gray]]) [[Edward Lee Greene|Greene]]
}}
'''''Isocoma pluriflora''''' ye una [[especie]] de planta [[yerbácea]] [[perennifolia]], nativa del suroeste de los [[Estaos Xuníos]].

== Descripción ==
Algama un tamañu de 0,30 a 1,07 m d'altor, y tien pequeñes flores marielles que crecen na parte cimera de los tarmos maderizos. Llámase &quot;pluriflora&quot;, &quot;munches flores ', pol so hasta 25-50 tarmos verticales y aproximao paralelos, con punta de flores de color mariellu doráu.

== Distribución ==
El so área de distribución llindar al suroeste de los Estaos Xuníos nos estaos d'[[Arizona]], [[Nuevu Méxicu]] y oeste de [[Texas]]; tamién apaez nes rexones del norte de [[Méxicu]].&lt;ref name=LeeCook /&gt;

== Toxicidá ==
''Isocoma plurifora'' ye venenosa y produz temblón nel ganáu. Los principales compuestos responsables del so [[toxicidá]] son la [[tremetona]] y la [[dehidroxitremetona]].&lt;ref name=LeeCook&gt;{{cita publicación |apellíu= Lee |nome=
ST
|apellíu2= Cook 
|nome2= D
|apellíu3= Gardner 
|nome3= DR
|apellíu4= Johnson 
|nome4= RL
|apellíu5= Stonecipher 
|nome5= CA
|títulu= A survey of tremetone, dehydrotremetone, and structurally related compounds in Isocoma spp. (goldenbush) in the southwestern United States
|añu= 2015 Jan 28
|publicación= J Agric Food Chem
|volume= 63
|númberu= 3
|páxina=872-9
|doi=10.1021/jf505423h
|url= http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/25554830
|PMID= 25554830}}&lt;/ref&gt; Estes sustancies escrétense al traviés de la lleche y pueden causar intoxicaciones tamién nos seres humanos.&lt;ref name=&gt;{{cita publicación |apellíu= Panter 
|nome= KE
|apellíu2= James 
|nome2= LF
|títulu= Natural plant toxicants in milk: a review
|añu= 1990 Mar
|publicación= J Anim Sci
|volume= 68
|númberu= 3
|páxina=892-904
|url= https://www.animalsciencepublications.org/publications/jas/pdfs/68/3/892
|PMID= 2180885}}&lt;/ref&gt;

== Taxonomía ==
''Isocoma pluriflora'' describióse por ([[Torr.]] &amp; [[A.Gray]]) [[Edward Lee Greene|Greene]] y espublizóse en ''[[Erythea (revista)|Erythea]]'' 2(7): 111. 1894.&lt;ref name = Trop&gt;{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/2710559 |títulu= ''{ {PAGENAME}}''|fechaaccesu=2 d'agostu de 2015 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}&lt;/ref&gt;
;[[Etimoloxía]]:
'''''Isocoma''''': nome xenéricu que remanez del [[idioma griegu|griegu]] y significa
&quot;una guedeya de pelos iguales&quot;, en referencia a les flores.&lt;ref&gt;[http://www.calflora.net/botanicalnames/pageI.html En Nomes Botánicos]&lt;/ref&gt;

'''''pluriflora''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa &quot;con munches flores&quot;.
;Sinonimia:
* ''Aster heterophyllus'' (A.Gray) Kuntze 
* ''Bigelowia pluriflora'' (Torr. &amp; A.Gray) A.Gray 
* ''Bigelowia wrightii'' (A.Gray) A.Gray 
* ''Bigelowia wrightii var. hirtella'' (A.Gray) A.Gray 
* ''Bigelowia wrightii var. wrightii 
* ''Chrysocoma graveolens'' Torr.
* ''Haplopappus heterophyllus'' (A.Gray) S.F.Blake 
* ''Haplopappus pluriflorus'' (Torr. &amp; A.Gray) H.M.Hall 
* ''Isocoma halophytica'' B.L.Turner 
* ''Isocoma heterophylla'' (A.Gray) Greene
* ''Isocoma hirtella'' (A.Gray) A.Heller
* ''Isocoma oxylepis'' Wooton &amp; Standl. 
* ''Isocoma wrightii'' (A.Gray) Wooton &amp; Standl.
* ''Isocoma wrightii'' (A.Gray) Rydb.
* ''Linosyris heterophylla'' A.Gray 
* ''Linosyris hirtella'' A.Gray 
* ''Linosyris pluriflora'' Torr. &amp; A.Gray
* ''Linosyris wrightii'' A.Gray&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/gcc-113741 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|formatu= |obra= [[The Plant List]] |fechaaccesu=2 d'agostu de 2015}}&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]]
* [[Cronoloxía de la botánica]]
* [[Historia de la botánica]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} 
*[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ISPL USDA Plants Profile for ''Isocoma pluriflora''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104032058/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ISPL |date=2012-11-04 }}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Isocoma|pluriflora]]
[[Categoría:Flora d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Plantes melecinales]]
[[Categoría:Flora de Méxicu]]
[[Categoría:Plantes descrites en 1894]]
[[Categoría:Plantes descrites por Torrey]]
[[Categoría:Plantes descrites por Asa Gray]]
[[Categoría:Plantes descrites por Greene]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>hkj9101opeft8ic548srjeiylxdvhtx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Crypturellus erythropus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71502</id>
    <revision>
      <id>4488356</id>
      <parentid>4244394</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:19:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7656" sha1="atxj22rocrayz4nej7hlbp986vc34ps" xml:space="preserve">{{Tradubot|Crypturellus erythropus}}
{{Ficha de taxón
| Perdiz de pates coloraes
| image = CrypturusErythropusKeulemans.jpg
| image_caption = Ilustración de [[John Gerrard Keulemans|Keulemans]], 1895
| status = LC
| status_ref =&lt;ref name=&quot;IUCN&quot;&gt;BirdLife International 2009. [https://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/150686/0 Crypturellus erythropus]; IUCN 2010. [https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List of Threatened Species]. Version 2010.3. Consultáu'l 23 d'ochobre de 2010.&lt;/ref&gt;
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Tinamiformes]]
| familia = [[Tinamidae]]
| subfamilia = [[Tinaminae]]
| genus = ''[[Crypturellus]]''
| species = '''C. erythropus'''
| binomial = Crypturellus erythropus
| binomial_authority = ([[August von Pelzeln|Pelzeln]], [[1863]])&lt;ref&gt;''Verhandllungen der kaiserlich-kongiglichen zoologish-botanischen Gesellschaft in Wien' 13 p.1127,1129&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brands&quot;&gt;{{cita web | url=http://www.taxonomy.nl/Main/Classification/51337.htm | títulu=Systema Naturae 2000 / Classification, Crypturellus erythropus | fechaaccesu=Feb 04 2009 | apellíu='''Brands''' | nome=Sheila | enllaceautor= | fecha=Aug 14 2008 | obra=Project: The Taxonomicon }}&lt;/ref&gt;
| synonyms = *''Crypturus erythropus''
| subdivision_ranks = Sub-species
| subdivision = ''C. e. erythropus'' &lt;small&gt;([[August von Pelzeln|Pelzeln]], 1863)&lt;ref name=&quot;Brands&quot; /&gt;&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''C. e. cursitans'' &lt;small&gt;([[Alexander Wetmore|Wetmore]] &amp; [[William H. Phelps Jr.|Phelps]], 1956)&lt;ref name=&quot;Brands&quot; /&gt;&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''C. e. spencei'' &lt;small&gt;([[Lord Brabourne|Brabourne]] &amp; [[Charles Chubb (ornithologist)|Chubb]], 1914)&lt;ref name=&quot;Brands&quot; /&gt;&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''C. e. margaritae'' &lt;small&gt;([[William H. Phelps Sr.|Phelps]] &amp; [[William H. Phelps Jr.|Phelps]], 1948)&lt;ref name=&quot;Brands&quot; /&gt;&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''C. e. saltuarius'' &lt;small&gt;([[Alexander Wetmore|Wetmore]], 1950)&lt;ref name=&quot;Brands&quot; /&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Madalena Tinamou&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''C. e.columbianus'' &lt;small&gt;([[Tommaso Salvadori|Salvadori]], 1895)&lt;ref name=&quot;Brands&quot; /&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Colombian Tinamou&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''C. e. idoneus'' &lt;small&gt;([[Walter Edmond Clyde Todd|Todd]], 1919)&lt;ref name=&quot;Brands&quot; /&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Santa Marta Tinamou&lt;/small&gt;}}

'''''Crypturellus erythropus''''', ye una [[especie]] d'[[ave]] terrestre que s'atopa nes zones [[Trópicu|tropical]] y [[Clima subtropical|subtropical]] del norte de [[América del Sur|Suramérica]].&lt;ref name=&quot;Clements&quot;&gt;{{Cita llibru |apellíu1='''Clements''' |nome1=James |títulu=The Clements Checklist of the Birds of the World |edición=6 |añu=2007 |editorial= Cornell University Press|allugamientu=Ithaca, NY |isbn=978 0 8014 4501 9 }}&lt;/ref&gt;

== Descripción ==
El so llargor total algama ente 27 y 32 [[cm]]. El so plumaxe ye de color castañu con llistes nel llombu y les ales, gris nel pechu y amarellentáu nel banduyu. Les llistes son menos bultables nos machos y amás, la cantidá de llistes varia ente les distintes [[subespecie|subespecies]]. Ye a única perdiz de pates coloraes o rosadas.

== Hábitat ==
El so [[hábitat]] preferencial ye'l [[monte secu]], anque pueden atopase nos montes húmedos, en carbes de baxa elevación y en pacionales. Prefier [[altitú]]es inferiores a 1.300 [[m]].&lt;ref&gt;{{cita web| url=http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&amp;sid=31001&amp;m=0 | títulu=Red-legged Tinamou - BirdLife Species Factsheet | fechaaccesu=6 de febreru de 2009 | autor=BirdLife International | añu=2008(a)| obra=Data Zone}}&lt;/ref&gt; Vive en [[Guyana]], [[Surinam]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y nordeste de [[Brasil]] y na [[Isla de Margarita|Isla Margarita]].&lt;ref name=&quot;Clements&quot; /&gt;

== Comportamientu ==
reparóse-y alimentándose de [[grana|granes]], [[Baga|bayes]], [[cascoxu|cascoxos]] y [[inseutu|inseutos]]. Poco se sabe alrodiu del so comportamientu de reproducción, pero los sos güevos son de color lavanda buxu bañáu de rosado.

== Taxonomía ==
Considérense como [[subespecie|subespecies]] de perdiz de pates coloraes, les siguientes:
* ''Crypturellus erythropus erythropus'' de [[Venezuela]], [[Guyana]], [[Surinam]] y el nordeste de [[Brasil]].&lt;ref name=&quot;Clements&quot; /&gt;
* ''Crypturellus erythropus cursitans'' de los [[Andes]] del nororiente de [[Colombia]] y noroccidente de [[Venezuela]].&lt;ref name = &quot;Clements&quot; /&gt;
* ''Crypturellus erythropus spencei'' de [[Venezuela]].&lt;ref name=&quot;Clements&quot; /&gt;
* ''Crypturellus erythropus margaritae'' de la [[Isla de Margarita|Isla Margarita]].&lt;ref name=&quot;Clements&quot; /&gt;
* ''Crypturellus erythropus saltuarius'' del valle del [[Rio Madalena|Madalena]], [[Colombia]] y la [[Ocaña (Norte de Santander)|Sierra de Ocaña]].&lt;ref name=&quot;Clements&quot; /&gt;
* ''Crypturellus erythropus columbianus'' el tinamú colombianu, del baxu [[Ríu Cauca|Cauca]] y alto [[Ríu Sinú|Sinú]], en [[Colombia]].&lt;ref name =&quot;Clements&quot; /&gt;
* ''Crypturellus erythropus idoneus'' del norte de [[Colombia]] y noroccidente de [[Venezuela]].&lt;ref name=&quot;Clements&quot; /&gt;

== Etimoloxía ==
La pallabra ''Crypturellus'' ta formada por trés pallabres [[Llatín|llatines]] o [[Idioma griegu|griegues]]: ''kryptos'' significa &quot;cubierta&quot; o &quot;oculta&quot;; ''oura'' significa &quot;cola&quot;, y ''ellus'' indica diminutivu. Esto ye, significa &quot;rabín ocultu&quot;.&lt;ref&gt;{{Cita llibru |apellíos='''Gotch''' |nome=A. F. |títulu=Latin Names Explained. A Guide to the Scientific Classifications of Reptiles, Birds &amp; Mammals|añu= 1995 |añu-orixinal=1979 |editorial=Facts on File |allugamientu=New York, NY|isbn=0 8160 3377 3|páxina=183|capítulu=Tinamous}}&lt;/ref&gt;

Esta [[taxonomía]] entá nun ye definitiva y delles autoridaes consideren los [[Taxón|taxones]] ''saltuarius'', ''idoneus'' y ''columbianus'' como [[especie|especies]] distintes y non como subespecies de la perdiz de pates coloraes, anque la Unión d'Ornitólogos d'Estaos Xuníos refugó la solicitú d'alzales a especies, argumentando que los datos anguaño disponibles nun sofiten la división.&lt;ref&gt;{{cita web| url=http://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop209-211.html | títulu=species limits in Crypturellus erythropus group: | fechaaccesu=4 de febreru de 2009 | apellíu='''Remsen''' Jr. | nome=J. V. | coautores=et al. |fecha = Mar 2006 |obra=South American Classification Committee | editorial=American Ornithologists' Union }}&lt;/ref&gt;

== Caltenimientu ==
Anque ye frecuentemente común nel so área de distribución, la subespecie del Madalena ye bien rara y ta a puntu d'escastase, en tanto'l &quot;tinamú colombianu&quot; considerar en peligru. En dambos casos el problema principal ye la destrucci´´on del hábitat, anque tamién la caza escesiva ye un problema. La [[IUCN]] considera al conxuntu de la especie como d'esmolición menor&lt;ref name=&quot;IUCN&quot; /&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* '''Davies''', S.J.J.F. &amp; Bamford, Mike (2002): ''Ratites and tinamous : Tinamidae, Rheidae, Dromaiidae, Casuariidae, Apterygidae, Struthionidae''. Oxford University Press, Oxford, New York. {{ISBN|0-19-854996-2}}
* {{Cita enciclopedia |apellíu='''Davies''' |nome=S.J.J.F.|nome-editor1=Michael |apellíu-editor1= Hutchins|encyclopedia=Grzimek's Animal Life Encyclopedia |títulu=Tinamous |edición=2 |añu=2003 |editorial=Gale Group|volume=8 Birds I Tinamous and Ratites to Hoatzins |llugar=Farmington Hills, MI|isbn=0 7876 5784 0 |páxines=57–59}}
* '''Hilty''', Steven L. (2003): ''Birds of Venezuela''. Christopher Helm, London. {{ISBN|0-7136-6418-5}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
{{wikispecies}}
{{traducíu ref |en|Rede-legged Tinamou}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Tinamiformes]]
[[Categoría:Aves del Amazones]]
[[Categoría:Aves d'América del Sur]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>atxj22rocrayz4nej7hlbp986vc34ps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Haliaeetus leucocephalus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71790</id>
    <revision>
      <id>4488340</id>
      <parentid>4252767</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:08:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13610" sha1="tb6fhkybxmbrx5bx5m6pv04yuhof9az" xml:space="preserve">{{Tradubot|Haliaeetus leucocephalus}}
{{Ficha de taxón
| 
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =
| image_caption = Exemplar adultu nel [[Estáu de Washington]], [[Estaos Xuníos]].
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Accipitriformes]]
| familia = [[Accipitridae]]
| genus = ''[[Haliaeetus]]''
| species = '''''H. leucocephalus'''''
| binomial = ''Haliaeetus leucocephalus''
| binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1766
| subdivision_ranks = subspecies
| subdivision = 
* ''H. l. leucocephalus'' (Pigargo cabeciblanco sureñu)
* ''H. l. washingtoniensis'' (Pigargo cabeciblanco nortizu o águila de Washington)
| synonyms =
''Falco leucocephalus'' (Linnaeus, 1766)
| range_map = Distribution H. leucocephalus.png
| range_map_caption =
}}
[[Ficheru:Bald Eagle (Haliaeetus leucocephalus)4e.jpg|thumb|Espécime n'[[Homer (Alaska)|Homer]] ([[Alaska]]).]]
{{noaves}}
El {{iniTaxon}} ye una [[especie]] d'[[ave]] [[Accipitriformes|accipitriforme]]&lt;ref name=cle&gt;{{cita web |url=http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%206.5.xls/view |títulu=The Clements Checklist of Birds of the World, Version 6.5 |fechaaccesu=12 de xunu de 2011 |apellíu=Clements |nome=J.F. |enllaceautor= |coautores=T.S. Schulenberg, M.J. Iliff, B.L. Sullivan, &amp; C.L. Wood |añu=2010 |formatu=xls |editorial=Cornell University Press |ubicación= |idioma= |doi= |cita=}}&lt;/ref&gt; de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Accipitridae]] qu'habita n'[[América del Norte]], famosa por ser el símbolu nacional d'[[Estaos Xuníos]], figurando inclusive nel [[Gran Sellu de los Estaos Xuníos|Escudo Nacional]] d'esi país.

Esta especie tuvo a puntu d'[[estinción|escastase]] n'Estaos Xuníos a fines del [[sieglu XX]], pero la so población estabilizóse y va en camín de ser retirada de la llista d'[[Especie en peligru d'estinción|especies en peligru]] del [[Gobiernu de los Estaos Xuníos]].

== Descripciones y sistemática ==
&lt;div style=&quot;margin-right:1em; bottom:1em; float:left;&quot;&gt;
{{Listen
| filename = Bald_Eagle_Yellowstone_National_Park.ogg
| títulu = Pigargu americanu
| description = Grabación d'un pigargu americanu nel [[Parque Nacional de Yellowstone]].
}}
&lt;/div&gt;
[[Ficheru:Bald.eagle.closeup.arp-sh.750pix.jpg|thumb|left|Águila de cabeza blanca.]]
Los exemplares inmaduros tienen [[plumaxe]] pardu bataraz; la cabeza distintiva blanca y el so cuerpu desenvueltu surden de 2 a 3 años más tarde, enantes del maduror sexual. 

Esta especie estrémase de l'águila real (''[[Aquila chrysaetos]]'') pela cabeza parda d'aquella y les sos últimes plumes, que s'estienden más embaxo de les sos pates.

Los especímenes más pequeños son los de [[Florida]]. Un adultu machu pesa 2,3 kg y tien un valumbu de 1,8 m. Los más grandes son los d'[[Alaska]]; les femes pueden entepasar los 7 kg y tener un valumbu d'aproximao 2,5 m.
[[Ficheru:Haliaeetus leucocephalus (Linnaeus 1766).jpg|thumb|left|Exemplar xuvenil.]]
Les águiles nortices son de la [[subespecie]] ''washingtoniensis'' y les surieges ''leucocephalus''. Tán dixebraes aproximao na [[llatitú]] 38° N, o llatitú de [[San Francisco (California)|San Francisco]]; les nortices baxen un pocu más al sur na mariña del [[Atlánticu]], viéndo-yles en [[Cabu Hatteras]]. L'espécime tipu de Audubon del '''&quot;águila de Washington&quot;''' - foi nomáu asina n'honor de [[George Washington]].&lt;ref&gt;
Asina lo explicitó Audubon. Sicasí, l'[[especie|epítetu o nome específicu]] qu'escoyó - ''washingtoniensis'' - significaría más apropiadamente &quot;del estáu de Washington&quot;. Hai considerable tracamundiu, con dellos autores camudándolo a ''washingtoni'', o a &quot;(George) Washington&quot;, pero la forma orixinal ye la correuta.&lt;/ref&gt;
Les águiles que paecen escepcionalmente grandes como les d'[[Alaska]] fixeron proponer como subespecie ''alascanus'' o ''alascensis'', pero la variación ye [[Clina|clinal]] y sigue la [[Regla de Bergmann]]. 

El pigargo cabeciblanco forma una [[especie par]] col pigargo européu (''[[Haliaeetus albicilla]]''). Producióse la diverxencia ente elles al empiezu del [[Miocenu]] Tempranu (ca. 10 millones d'años siquier - si los más vieyos rexistros fósiles tán correutamente asignaos al [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] - (Wink ''et al.'' 1996).&lt;ref&gt;Les reserves de los autores n'usar el xeneralizáu &quot;2%&quot; de tasa d'[[evolución molecular]] ta siendo demostráu que tuvieron bien.&lt;/ref&gt;

El pigargo cabeciblanco ye un poderosu volador y utiliza al máximu les corrientes termales (convectivas).

N'estáu selvaxe la so llonxevidá bazcuya ente los 20 y los 30 años, pero tien capacidá de llegar aproximao a los 50. En cautiverio viven más tiempu entá, hasta los 60 años.

== Distribución ==
L'área de distribución natural de l'águila calva cubre la mayor parte d'[[América del Norte]], dende [[Méxicu]] hasta'l sur de [[Canadá]] y [[Alaska]], englobando los [[Estaos Xuníos]] continentales y la islla de [[Puertu Ricu]]. Ye la única especie d'águila presente nel continente norteamericanu. L'ave puede vivir nuna gran variedá de redolaes naturales, dende los [[banzaos]] de [[Louisiana]] hasta'l [[desiertu de Sonora]] o los [[montes]] de [[Quebec]] y [[Nueva Inglaterra]]. Los que tán nel norte del continente americanu emigren, ente qu'otros permanecen tol añu. Fueron avistaos y cazaos por error dalgunos exemplares n'[[Irlanda]], apaeciendo ellí debíu al fenómenu del [[Vagabundeo (bioloxía)|vagabundeo biolóxicu]].&lt;ref&gt;[http://www.apnewsarchive.com/1987/Bald-Eagle-Lands-Exhausted-in-Ireland/id-fd7744016cc242f2c23ec570762c136a |Bald eagle lands exhausted in Ireland] 15 d'avientu de 1987.&lt;/ref&gt;

== Costumes ==
Les águiles de cabeza blanca pasen enforma tiempu posaes ya inmóviles, aparentemente indiferentes al mundu, pero rexistrando los menores movimientos que se producen. Xeneralmente son aves solitaries, sicasí, pueden concentrase en gran númberu onde hai dalguna fonte d'alimentu. 

Un costume regular ye robar de manera sistemática a les águiles pescadores. L'águila de cabeza blanca, dende un puntu fayadizu al cazadoriu de l'águila pescadora, espera l'apaición d'ésta y de la presa. Al dase cuenta de la persecución, l'águila pescadora intenta escapar, pero l'águila de cabeza blanca, que nun lleva pesu, algamar y hostiga hasta qu'esti vese obligáu a soltar el pexe y fuxir.

== Alimentación ==
[[Ficheru:Bald eagle fish.jpg|thumb|left|Águila calva pescando.]]
La dieta de l'águila calva ye comenenciosa y variada, anque s'alimenten principalmente de [[pexes]]. Na mariña noroeste del [[Pacíficu]] la [[trucha]] y el [[salmón]] constitúin la mayor parte de la so alimentación.&lt;ref&gt;Vermeer, K. &amp; Morgan, K.H. (1989). Nesting populations, nest sites, and prey remains of bald eagles in Barkley Sound, British Columbia. Northwestern Naturalist, 70 : 21-26.&lt;/ref&gt; A nivel llocal, sicasí, el réxime puede diferir sustancialmente del patrón xeneral. En delles situaciones, sobremanera pel hibiernu, puede comer [[carroña]] de [[ballenes]] y [[foca|foques]]. Na pesca, yá que nun entra na agua como'l [[águila pescadora]], mira los pexes muertos o morrebundos na superficie de l'agua. Captura [[anguiles]] y [[pexes voladores]] por aciu les sos poderoses garres. L'águila calva ye capaz de nadar si siéntese amenazada o s'afuega.

== Reproducción ==
[[Ficheru:Haliaeetus leucocephalus2.jpg|thumb|right|Entrando al nial.]]
L'águila calva puede reproducise dende la edá de cuatro años, pero con mayor frecuencia a partir de los cinco años: cuando torna al llugar onde nació (el fenómenu de [[filopatría]]).

La dómina de reproducción estender d'ochobre a abril nel sur de la distribución de la especie y d'abril a agostu nel norte.
Les pareyes reformen cada añu y lleven a cabu'l cortexu espectacular. Dambos socios son fieles l'unu al otru mientres tola so vida. Esta rellación terminar cuando unu muerre, o si la pareya nun puede reproducise.&lt;ref&gt;R.F. Stocek, « Bald Eagle » [archive], Canadian Wildlife Service. Consultáu'l 19-08-2007&lt;/ref&gt;

Machu y fema constrúin el [[nial]] xuntos, yá seya nel suelu, enferronándose a un derribadoriu o instalaos nun arbustu o árbol, de normal cerca d'un cuerpu d'agua. L'águila calva constrúi'l nial más grande d'América del Norte: pueden algamar los 4 metros d'altor y los 2,5 metros d'anchu, pero la depresión central algama una docena centímetros ( el más grande rexistráu foi d'unos trés metros d'anchu y seis d'altu y pesaba más de dos tonelaes )

La fema pon xeneralmente dos güevos per añu, dacuando namái unu o hasta trés, escasamente cuatro. Los güevos, blancu opacu, son d'un permediu de 7,03 a 5,05 centímetros.&lt;ref&gt;John K. Terres, The Audubon Society Encyclopedia of North American Birds, New York, Knopf, 1980, (ISBN 0394466519), p. 477&lt;/ref&gt; Pueden ser presa fácil de les [[gavilueta|gaviluetes]], [[cuervu|cuervos]], [[Pica pica|pega]]s, [[osu negru|osos negros]] y los [[mapache]]s. El periodu d'incubación promedio ye de 35 díes. Tanto'l machu como la fema curien de los sos fíos y lleven a cabu la busca d'alimentos. Los pitucos abandonen el nial a la edá de diez a trece selmanes.

Tanto'l machu como la fema curien de los sos fíos y lleven a cabu la busca d'alimentos. A midida que los pitucos crecen, son curiaos solo mientres el mal tiempu, y entós unu de los padres permanez xunto a ellos coles ales estendíes. Gradualmente aprienden a tomar el so propiu alimentu y, en cuanto desenvuélvense les sos plumes, empiecen los sos exercicios de vuelu, nalando ya inclusive volando unos metros. Finalmente los padres indúcen-yos a volar llibremente, compensándo-yos con alimentos, pero inda vuelven al nial hasta'l fin de branu; entós los padres echar fora.
[[Ficheru:Haliaeetus leucocephalus MHNT.ZOO.2010.11.96.5.jpg|thumb| ''Haliaeetus leucocephalus'']]

== Historia ==

=== Símbolu de les tribus americanes ===
L'águila calva yera sagrada en munches cultures de los [[nativos americanos]] qu'utilizaron les sos plumes pa tocaos y hábitos relixosos. Les águiles, polo xeneral, yeren consideraes los mensaxeros espirituales ente los dioses y los seres humanos.&lt;ref&gt;Julie Collier, « The Sacred Messengers » [archive], Mashantucket Pequot Museum. Consultáu'l 20-05-2007&lt;/ref&gt;Nel [[Powwow]], dellos baillarinos llevaben gorros coles plumes d'estes aves como marca de prestíu. Les plumes fueron utilizaes en ceremonies sagraes na ornamentación de ropa de los [[Apparat]]. Pa los [[Lakota]], les plumes significaben un símbolu d'honor a les persones que llograron una fazaña. Anguaño, pueden dase nel final d'un [[títulu universitariu]].

Pa los [[Pawnee]], estes aves yeren símbolos de fertilidá por cuenta de que los sos niales tán dispuestos verticalmente y porque protexen a les sos críes. Los [[Kwakiutl]] espardíen les sos plumes pa dar la bienvenida a güéspedes. Ente les tribus de les [[Grandes Llanures]] mientres la [[Danza del Sol]], xiblaben al traviés d'un güesu d'águila. Nos Estaos Xuníos, la llei especifica que namái los miembros d'una tribu indíxena reconocida pol gobiernu federal puede llograr les plumes de l'águila calva, con fines espirituales y relixosos.

=== Símbolu d'Estaos Xuníos ===
L'águila calva ye l'ave nacional de los Estaos Xuníos. Ye unu de los símbolos más conocíos del país, y apaez na mayoría de los escudos oficiales, ente ellos el del [[presidente d'Estaos Xuníos]]. Foi escoyíu [[20 de xunu]] de [[1782]] pol [[Congresu Continental]] y represéntase con fleches y una caña d'olivar nes sos garres. 

Anque non toos sofitaron esti símbolu, nuna carta [[Benjamin Franklin]] escribió a la so fía en 1784 de [[París]], manifestando'l so disgustu col comportamientu de l'águila calva, afirmando: 
{{cita|Pela mio parte gustaríame que l'águila calva nun fuera escoyida como representante del nuesu país. Ye un páxaru de mal calter moral. Nun se gana la vida honestamente... amás ye un cobarde prestosu: El pequeñu rei páxaru, non más grande qu'un gorrión, atáca-y con audacia y llevar fora del so territoriu.|}}

&lt;gallery mode=packed&gt;
Image:Eagle and American Flag by Bubbels.jpg|Águila calva cola bandera d'Estaos Xuníos.
Image:US-GreatSeal-Obverse.svg|[[Escudu d'Estaos Xuníos]]
Image:Seal Of The President Of The Unites States Of America.svg|[[Sellu del Presidente de los Estaos Xuníos]]
Image:Quarter new.jpg|Águila calva nuna moneda d'un cuartu de dólar.
Image:Seal of the US Air Force.svg|Emblema del departamentu de les Fuercies Aérees. 
Image:Flag of the United States Air Force.svg|Bandera de la [[United States Air Force]]
Image:Seal of the United States National Security Agency.svg|[[National Security Agency|NSA]]
Image:Flag of Illinois.svg|[[Bandera d'Illinois]]
&lt;/gallery&gt;

== Notes y referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons|Haliaeetus leucocephalus|Pigargo cabeciblanco}}
{{wikispecies}}
* [http://www.damisela.com/zoo/ave/otros/falcon/accipitridae/accipitrinae/haliaeetus/leucocephalus/index.htm El pigargo americanu].
* [http://www.ustream.tv/decoraheagles Aguila de cabeza blanca llamada &quot;Decorah&quot; guarando los güevos en direuto n'Iowa, Estaos Xuníos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301184952/http://www.ustream.tv/decoraheagles |date=2012-03-01 }}.
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Haliaeetus|leucocephalus]]
[[Categoría:Símbolos d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Aves migratories]]
[[Categoría:Aves del Neárticu]]
[[Categoría:Animales descritos en 1766]]
[[Categoría:Animales descritos por Linnaeus]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>tb6fhkybxmbrx5bx5m6pv04yuhof9az</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jean Gabin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73614</id>
    <revision>
      <id>4488370</id>
      <parentid>4479061</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T06:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9020" sha1="12nizhrmswwzs6o8odh5nz4010gqv2w" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Jean Gabin''' {{nym}} foi un destacáu [[actor]] y héroe de guerra [[Francia|francés]].

== Biografía ==

=== Los sos empiezos ===
Jean-Alexis Moncorgé nació en [[París]], [[Francia]], creció na villa de [[Mériel]] nel [[Departamentu (entidá subnacional)|departamentu]] de [[Seine-et-Oise]] a unos 35 km al [[norte]] de la capital francesa. Estudió nel [[Lycée Janson de Sailly]] de [[París]]. Foi fíu d'actores de [[cabaré]], onde llegó a trabayar a la edá de 19 años, integrándose al negociu al traviés d'una producción del [[Folies Bergères]]. Siguió preparándose con papeles pequeños enantes de faese militar.

Dempués de completar el so [[serviciu militar]], Gabin retornó al negociu del entretenimientu, trabayando sol nome artísticu de Jean Gabin y consiguiendo trabayu en dellos teatros de variedaes y [[opereta|operetes]]. Formó parte d'una compañía del exércitu que viaxó a [[América del Sur]], y al so regresu atopó trabayu nel [[Moulin Rouge]]. Estrena la ''Java de Doudoune'' de [[José Padilla Sánchez|José Padilla]]. Les sos demostraciones y puesta n'escena empezaron a faese famosos, lo que-y dexó actuar en dos filmes de [[cine mudu]] en [[1928]].

== Carrera como actor de cine ==
Dos años dempués, llogró faer con facilidá la transición al [[cine sonoru]] nuna producción de [[Pathé Frères]] titulada ''Chacun sa Chance''. Desempeñando papeles secundarios, Gabin fixo una docena de películes mientres los siguientes cuatro años, onde destaquen filmes empobinaos por [[Maurice Tourneur|Maurice]] y [[Jacques Tourneur]]. Sicasí, ganó la verdadera reconocencia pol so papel en Maria Chapdelaine ([[1934]]), una producción empobinada por [[Julien Duvivier]]. Actuó como héroe nel drama de guerra tituláu ''La Bandera'' ([[1936]]), siendo esta segunda película, dirixida por Duvivier, la que lu estableció como una estrella importante. Al añu siguiente trabayó nuevamente en xunto con Duvivier, esta vegada en ''Pépé le Moko'', qu'aportó a ser primera nos Grossing Films de [[1937]], y la so popularidá traxo a Jean Gabin la reconocencia internacional. El mesmu añu actuó na obra maestra de [[Jean Renoir]]: ''La Grande Illusion'', un filme antibélicu que tuvo un increíble ésitu, tando nes carteleres d'un cine de [[Nueva York]] por seis meses.

Les ufiertes de [[Hollywood]] multiplicáronse, pero Gabin refugó hasta'l biltu de la [[Segunda Guerra Mundial]]. Dempués de la [[ocupación alemana de Francia]], Gabin llevar a Duvivier y Renoir a [[Estaos Xuníos]]. Divorcióse de la so segunda esposa en [[1939]], y na so estancia en Hollywood tuvo un romance cola actriz [[Marlene Dietrich]]. Sicasí, les sos películes n'América nun tuvieron demasiao ésitu.

Una personalidá difícil, con un ego demasiao altu, perxudicaron la so carrera en Hollywood mientres trabayaba pa [[RKO Pictures]]. Faciendo una película pa RKO quixo que Dietrich fuera protagonista xunto con él, pero la so demanda foi refugada pol estudiu. Finalmente escluyéronlu del proyeutu.

Jean Gabin tuvo xunto col Xeneral [[Charles de Gaulle]] nes [[Francia Llibre|Fuercies de la Francia Llibre]], llogrando la [[Médaille Militaire]] y la [[Croix de Guerre]] pol so valor lluchando colos [[Aliaos (Segunda Guerra Mundial)|Aliaos]] nel [[Frente d'África y Mediu Oriente|Norte d'África]]. Dempués del [[Día D]], Gabin entró coles tropes aliaes a lliberar [[París]].

En [[1946]], Gabin foi emplegáu por [[Marcel Carné]] como actor principal na película ''Les Portes de la Nuit'', pero'l so comportamientu egoísta dexar fora nuevamente. Atopó, finalmente, un productor francés que lu quería a él y a Marlene Dietrich xuntos nel filme ''Martin Roumagnac'', pero nun tuvo ésitu y la rellación ente ellos llueu s'eslleió. En [[1947]] Gabin volvió a la escena, pero nuevamente la producción foi un desastre financieru. En [[1949]], nuna producción de [[René Clément]], ''Au-Delà Des Allunes'', tuvo'l protagonismu y llograron ganar un [[Óscar a la meyor película estranxera]]. A pesar d'esta reconocencia, a la película nun-y foi bien na taquilla francesa.

La carrera de Jean Gabin paecía dirixise al olvidu. Sicasí, consiguió faer en [[1954]] una apaición nel filme ''Touchez pas au grisbi''. Empobinada por [[Jacques Becker]], la so presentación llogró una crítica favorable, y la película foi un ésitu internacional. Mientres los siguientes 20 años Garbin fixo más de 50 películes.

Jean Gabin morrió d'un [[infartu agudu de miocardiu]] nel suburbiu parisín de [[Neuilly-sur-Seine]]. El so cuerpu foi incineráu, recibió honores militares y les cenices fueron espardíes nel mar por un barcu militar.

Consideráu como una de les grandes estrelles del cine francés, foi miembru de la [[Lexón d'Honor]]. El ''Musée Jean Gabin'' allugáu nel so pueblu natal contién información destacada de la so filmografía y la so carrera militar.

== Seleición de les sos películes ==
* [[1930]]: ''Ohé! Les valises''
* [[1930]]: ''On demande un dompteur'' or ''Les lions''.
* [[1930]]: ''[[Méphisto (película de 1930)|Méphisto]]'' (por [[Henri Debain]] y [[Georges Vinter]]).
* [[1930]]: ''Chacun sa chance''
* [[1934]]: ''Maria Chapdelaine''
* [[1935]]: ''[[Golgotha (película de 1935)|Golgotha]]'' (por [[Julien Duvivier]]).
* [[1935]]: ''[[La Bandera (filme)|La Bandera]]''
* [[1936]]: ''[[The Lower Depths (película de 1936)|The Lower Depths]]'' (''Les Bas-fonds'').
* [[1937]]: ''[[Pépé le Moko]]''
* [[1937]]: ''[[La gran ilusión]]'' (''La Grande illusion'')
* [[1937]]: ''Le Messager''
* [[1937]]: ''Gueule d'amour''
* [[1938]]: ''[[Port of Shadows]]'' (''-y quai des brumes'').
* [[1938]]: ''[[La Bête humaine (filme)|The Human Beast]]'' (''La Bête humaine'') (por [[Jean Renoir]]).
* [[1939]]: ''[[Le Jour se lève]]'' (''Daybreak'') (por [[Marcel Carné]]).
* [[1942]]: ''[[Moontide]]''
* [[1946]]: ''[[Martin Roumagnac]]'' (''The Room Upstairs'') (por [[Georges Lacombe]]).
* [[1949]]: ''[[The Walls of Malapaga]]'' (''Italian'': ''Le mura di Malapaga'', ''French'': ''Au-delà des grilles'') (por [[René Clément]]).
* [[1952]]: ''[[Le Plaisir]]'' (por [[Max Ophüls]]).
* [[1954]]: ''[[Touchez pas au grisbi]]'' (''Don't Touch the Loot'') (por [[Jacques Becker]]).
* [[1954]]: ''[[Razzia sur la chnouf]]'' (''Razzia in Paris'') (por [[Henri Decoin]]).
* [[1956]]: ''[[La Traversée de Paris]]'' (de [[Claude Autant-Lara]]): Grandgil
* [[1955]]: ''[[French Cancan]]'' (por [[Jean Renoir]]).
* [[1958]]: ''[[Les Misérables (película de 1958)|Les Misérables]]''.
* [[1959]]: ''[[Archimède, Le clochard]]'' (''The Magnificent Tramp'') (por [[Gilles Grangier]]).
* [[1960]]: ''[[Le Président (filme de 1960)|Le Président]]'' (por [[Henri Verneuil]]).
* [[1961]]: ''[[Le Cave se rebiffe]]'' ''(The Counterfeiters of Paris)'' (por [[Gilles Grangier]]).
* [[1962]]: ''[[Un singe en hiver]]'' (por [[Henri Verneuil]]) con [[Jean-Paul Belmondo]].
* [[1962]]: ''[[Le Gentleman d'Epsom]]'' (por [[Gilles Grangier]]).
* [[1963]]: ''[[Mélodie en sous-sol]]'' (por [[Henri Verneuil]]).
* [[1963]]: ''[[Jules Maigret|Maigret]] voit rouge'' (por [[Gilles Grangier]]).
* [[1964]]: ''[[Monsieur (filme)|Monsieur]]'' (por [[Jean-Paul Le Chanois]]).
* [[1964]]: ''[[L'Âge ingrat (filme)|L'Âge ingrat]]'' (por [[Gilles Grangier]]).
* [[1965]]: ''[[Le Tonnerre de Dieu]]'' (por [[Denys de La Patellière]]).
* [[1965]]: ''[[Du rififi à Paname]]'' (por [[Denys de La Patellière]]).
* [[1966]]: ''[[Le Jardinier d'Argenteuil]]'' (by [[Jean-Paul Le Chanois]]).
* [[1967]]: ''[[Le Soleil des voyous]]'' (por [[Jean Delannoy]]) con [[Robert Stack]].
* [[1968]]: ''[[Le Pacha (filme, 1968)|Le Pacha]]'' (por [[Georges Lautner]]).
* [[1968]]: ''[[Le Tatoué]]'' (por [[Denys de La Patellière]]).
* [[1969]]: ''[[Sous le signe du taureau]]'' (por [[Gilles Grangier]]).
* [[1969]]: ''[[Le Cla des Siciliens]]'' (por [[Henri Verneuil]]) con [[Alain Delon]].
* [[1970]]: ''[[La Horse]]'' (por [[Pierre Granier-Deferre]]) - Auguste Maroilleur
* [[1971]]: ''[[Le Chat (filme)|Le Chat]]'' - Julien Bouin
* [[1971]]: ''[[Le Drapeau noir flotte sur la marmite]]'' - Victor Ploubaz
* [[1972]]: ''[[Le Tueur]]'' - Commissaire Le Guen
* [[1973]]: ''[[L'Affaire Dominici]]'' - Gaston Dominici
* [[1973]]: ''[[Deux hommes dans la ville]]'' - Germain Cazeneuve
* [[1974]]: ''[[Verdict]]'' - Manden
* [[1976]]: ''[[Échos de plateau]]''
* [[1976]]: ''[[L'Année sainte]]'' - Max Lambert

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* {{IMDb|0300064}}
{{Commonscat|Jean Gabin}}
* [http://www.musee-gabin.com Muséu Jean Gabin]
* [http://www.jeangabin.altervista.org Website, n'italianu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207135716/http://www.jeangabin.altervista.org/ |date=2013-12-07 }}

{{NF|1904|1976|Gabin, Jean}}

{{Tradubot|Jean Gabin}}
[[Categoría:Actores y actrices de Francia]]
[[Categoría:Cantantes de Francia]]
[[Categoría:Militares de Francia]]
[[Categoría:Persones de París]]</text>
      <sha1>12nizhrmswwzs6o8odh5nz4010gqv2w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>John Barry</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73897</id>
    <revision>
      <id>4488397</id>
      <parentid>4379481</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:54:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13587" sha1="4fwsgwlaz4jvf80yjm4jj3dsayy22q3" xml:space="preserve">{{persona}}
'''John Barry''' [[Order of the British Empire|OBE]] {{nym}} foi un compositor [[Gran Bretaña|británicu]] de música de [[cine]] y ganador de cinco [[premiu Óscar|Óscars]].

== Biografía ==

Nació en [[York]], [[Yorkshire]], [[Gran Bretaña]] el [[3 de payares]] de 1933. El so nome completu yera John Barry Prendergast, y yera fíu de padre irlandés y madre inglesa. La so madre yera pianista clásica y el so padre, natural de Cork y que fuera proyeccionista de cine mudu, foi dempués propietariu de dellos cines pel norte d'Inglaterra. Por cuenta de ello, el mozu John creció influyíu poles películes que vía, como declararía dempués. Asistió al St Peter's School en York y tamién recibió clases de composición de Francis Jackson, organista de la catedral de York.

El [[jazz]] influyó nes sos primeres composiciones y refléxase perfectamente tamién na música interpretada pol so primer grupu, ''The John Barry Seven''.

La familia de Barry tuvo arreyada nel negociu del [[cine]], pero foi mientres el so Serviciu Nacional nel exércitu británicu qu'empezó a desempeñase como músicu (tocando la trompeta), dempués de tomar un cursu per correspondencia (col compositor de jazz, [[Bill Russo]]) y trabayar como arreglista pa delles de les bandes musicales d'aquel entós, cuando formó'l so propiu grupu, ''The John Barry Seven'', foi ende onde conoció al compositor [[Adam Faith]], y con ellos compunxo cantares y pieces pa delles películes.

Estos llogros captarón l'atención de los productores de la película ''[[Dr. No (película)|Dr. No]]'', [[Albert R. Broccoli]] y [[Harry Saltzman]] quien amosaben un disgustu pola partitura escrita pol compositor [[Monty Norman]], polo que despidieron a Norman y encamentaron a Barry a componer el restu de la partitura de la cinta, amás d'iguar y face-y cambeos importantes al tema principal, lo que resultaría na creación del [[James Bond Theme|tema de James Bond]].

Ye de normal conocíu por tener un estilu que se basa nel estensivu usu de los [[instrumentos de vientu y metal]] y nes cuerdes exótiques, al par de ser un músicu innovador, siendo de los primeros n'utilizar [[sintetizador]]es nuna partitura pal cine (''[[On Her Majesty's Secret Service]]'').

La orquestación de Barry combina la seición de les trompetes cola de les cuerdes creando un soníu fácilmente reconocible. La so música, de normal, realza la respuesta del públicu escontra una película como más notablemente puede vese en ''[[Midnight Cowboy]]'', ''[[Out of Africa]]'', y ''[[Dances with Wolves]]''.

Non solo compunxo música pal cine, yá que la so collaboración cola televisión foi enorme, tanto en películes de cine como en series televisives. Una d'estes ye'l tema que creó pa la serie de televisión ''[[The Persuaders]]'' na que'l cantar se caracterizó pol usu del sintetizador [[Moog]].

So ye tamién la música pa dellos musicales, ente los que s'atopa l'esitosu ''[[West End]]'', ''[[The Little Prince and The Aviator]]'' y ''[[Lolita, My Love]]'', toos ellos teniendo a Alan Jay Lerner como lletrista.

Mientres [[2006]] foi'l productor executivu del discu ''[[Here's to the Heroes]]'' del grupu australianu [[The Ten Tenors]]. L'álbum presenta dellos cantares escritos en collaboración col so lletrista habitual y amigu [[Don Black]].

John Barry foi incluyíu en [[1998]] nel [[Songwriters Hall of Fame]].

De siete candidatures a los [[Premios Óscar|Óscar]], ganó cinco estatuilles: ''[[Born Free]]'' ([[1966]]), pola que ganó'l premiu nes categoríes de [[Óscar a la meyor banda sonora|Meyor banda sonora]] y [[Óscar al meyor cantar|Meyor cantar]]; ''[[The Lion in Winter]]'' ([[1968]]); ''[[Out of Africa]]'' ([[1985]]) y ''[[Dances with Wolves]]'' ([[1990]]).

John Barry morrió d'un ataque al corazón el 30 de xineru de 2011, a la edá de setenta y ocho años.

== Familia ==
John Barry vivió na so natal [[Inglaterra]] hasta la década de 1970. Pasó un tiempu n'[[España]] por cuestiones d'impuestos, pero finalmente establecióse n'Estaos Xuníos, n'[[Oyster Bay]], pela rodiada de [[Nueva York]].

Sufrió en 1988 una [[síndrome de Boerhaave|rotura nel esófagu]] que-y dexó espuestu a una [[neumonía]] y alloñó-y momentáneamente de la composición. Volvió los años siguientes col ésitu avezáu ganando nuevamente un Óscar (1990) cola banda sonora pa ''[[Dances with Wolves]]'' interpretada por [[Kevin Costner]] y col tema pa ''[[Chaplin]]'' que foi nomáu (1992) pa la estatuína.
Declaró años dempués que les películes de los últimos tiempos nun merecíen la so música y, poro, dexó de componer nueves bandes sonores. 

Casóse cuatro veces, los sos trés primeros matrimonios terminaron en divorciu, [[Barbara Pickard]] ([[1969]] - [[1971|71]]), [[Jane Birkin]] ([[1965]]- [[1968|68]]). 
Casóse cola so última esposa, Laurie Barry, el [[3 de xineru]] de [[1978]].

Tuvo tres fíos, pertenecientes al so primeru, segundu y cuartu matrimoniu, respeutivamente.

Na ceremonia de clausura de los [[Xuegos Olímpicos de Londres 2012]] na que se reconocieron con imáxenes y soníu a grandes músicos populares británicos, como [[The Beatles]], [[Bee Gees]], [[Queen]], etc, dieron a John Barry el momentu más importante del eventu, nel qu'al apagase la llapada olímpica se fixo col fondu musical d'una de les sos más recordaes obres, el cantar de la película ''Dances with Wolves''.

== James Bond ==
Identifícase-y por ser el músicu qu'acompañaba les películes de [[James Bond]], anque nes últimes películes de la serie [[David Arnold]] encargóse d'escribir la música del 007 por encamientu del mesmu Barry.

Dempués del ésitu de ''[[Dr. No (película)|Dr. No]]'', Barry volvería pa componer la música d'once de les siguientes catorce películes de James Bond.
Mientres la so estancia na serie Barry dio-y a la mesma un soníu bien característicu basáu n'arreglos jazzísticos, l'usu de los instrumentos de vientu-metal nes escenes d'aición y un ciertu toque de sensualidá, siendo la película ''[[Goldfinger (película)|Goldfinger]]'' la primera de la serie na que fai apaición el llamáu &quot;soníu Bond&quot;.

Pa ''[[From Russia with Love (película)|From Russia with Love]]'' creó un tema-insinia pa Bond, alternativu al famosu tema de James Bond llamáu &quot;007&quot; y que repitiría en ''Thunderball'', ''You Only Live Twice'', ''Diamonds Are Forever'' y ''Moonraker''.

Paralelamenta a la so maduración como compositor, na música de les películes de 007 concentróse más nes melodíes exótiques y nel aspeutu sinfónicu dexando un pocu de llau l'usu de los metales, como puede vese nes bandes sonores de ''Moonraker'' y ''Octopussy''.
iama
*[[1962]] - ''[Dr. No (película)|Dr. No]]'' (namái tema principal, non acreditáu)
*[[1963]] - ''[[From Russia with Love (película)|From Russia with Love]]''
*[[1964]] - ''[[Goldfinger (película)|Goldfinger]]''
*[[1965]] - ''[[Operación Trueno (película)|Thunderball]]''
*[[1967]] - ''[[You Only Live Twice (película)|You Only Live Twice]]''
*[[1969]] - ''[[On Her Majesty's Secret Service]]''
*[[1971]] - ''[[Diamonds Are Forever]]''
*[[1974]] - ''[[The Man with the Golden Gun]]''
*[[1979]] - ''[[Moonraker (película)|Moonraker]]''
*[[1983]] - ''[[Octopussy (película)|Octopussy]]''
*[[1985]] - ''[[A View to a Kill]]''
*[[1987]] - ''[[The Living Daylights]]''

== Filmografía (non completa) ==

*[[1959]] - ''Beat girl''
*[[1960]] - ''Never Let Go'' *[[1962]]
- The L-Shaped Room
*[[1964]] - ''Séance on a Wet Afternoon'' *[[1964]]
- ''Zulu''
*[[1964]] - ''Man in the Middle''
*[[1964]] - ''The Knack... and How to Get It'' *[[1965]]
- ''The Ipcress File''
*[[1965]] - ''Mister Moses'' *[[1965]]
- ''Four in the Morning'' *[[1965]]
- ''King Rat''
*[[1965]] - ''Promise Her Anything'' *[[1966]]
- ''The Wrong Box''
*[[1966]] - ''The Chase'' *[[1966]]
- ''Born Free'' ('''[[premiu Óscar|Óscar]] a la meyor Banda Sonora Orixinal''' y al '''Meyor cantar''')
*[[1966]] - ''The Quiller Memorandum''
*[[1968]] - ''Petulia''
*[[1968]] - ''Deadfall''
*[[1968]] - ''The Lion in Winter'' ('''[[premiu Óscar|Óscar]] a la meyor Banda Sonora Orixinal''')
*[[1968]] - ''Boom'' *[[1969]]
- ''Midnight Cowboy''
*[[1969]] - ''The Appointment'' *[[1970]]
- ''The Last Valley''
*[[1970]] - ''Monte Walsh''
*[[1970]] - ''Murphy's War''
*[[1971]] - ''Mary, Queen of Scots'' ('''nomáu al [[premiu Óscar|Óscar]]''')
*[[1971]] - ''Walkabout''
*[[1971]] - ''They Might Be Giants'' *[[1972]]
- ''A Doll's House ''
*[[1972]] - ''Alice's Adventures in Wonderland''
*[[1973]] - ''The Glass Menagerie''
*[[1973]] - ''Love Among the Ruins''
*[[1974]] - ''The Dove'' *[[1974]]
- ''The Tamarind Seed'' *[[1974]]
- ''The Day of the Locust'' *[[1976]]
- ''Robin and Marian''
*[[1976]] - ''King Kong''
*[[1977]] - ''The White Buffalo'' *[[1977]]
- ''The Betsy''
*[[1977]] - ''The Deep'' *[[1978]]
- ''Game of Death'' *[[1978]]
- ''Starcrash''
*[[1978]] - ''The Corn Is Green'' *[[1979]]
- ''Hanover Street''
*[[1979]] - ''Night Games''
*[[1979]] - ''The Black Hole'' *[[1980]]
- ''Raise the Titanic''
*[[1980]] - ''Max's Bar'' *[[1980]]
- ''Somewhere in Time''
*[[1981]] - ''The Legend of the Lone Ranger'' *[[1981]]
- ''Body Heat'' *[[1981]]
- ''Bells''
*[[1982]] - ''Hammett''
*[[1982]] - ''Frances''
*[[1982]] - ''The Golden Seal'' *[[1983]]
- ''High Road to China'' *[[1984]]
- ''Mike's Murder''
*[[1984]] - ''The Cotton Club''
*[[1984]] - ''Until September''
*[[1985]] - ''Jagged Edge''
*[[1985]] - ''Out of Africa'' ('''[[premiu Óscar|Óscar]] a la meyor Banda Sonora Orixinal''')
*[[1986]] - ''Peggy Sue Got Married'' *[[1986]]
- ''A Killing Affair'' *[[1986]]
- ''The Golden Child'' *[[1986]]
- ''Howard the Duck'' *[[1987]]
- ''Hearts of Fire'' *[[1987]]
- ''Masquerade'' *[[1990]]
- ''Dances with Wolves'' ('''[[premiu Óscar|Óscar]] a la meyor Banda Sonora Orixinal''')
*[[1992]] - ''Chaplin'' ('''nomáu al [[premiu Óscar|Óscar]]''')
*[[1992]] - ''Ruby Cairo''
*[[1993]] - ''Indecent Proposal'' *[[1994]]
- ''My Life'' *[[1994]]
- ''The Specialist'' *[[1995]]
- ''The Scarlet Letter'' *[[1997]]
- ''Swept from the Sea''
*[[1998]] - ''Mercury Rising''
*[[1999]] - ''Playing by Heart''
*[[2001]] - ''Enigma''

== Temes pa Televisión ==
*''[[The Adventurer]]''
*''Eleanor and Franklin''
*''The Newcomers''
*''[[The Persuaders!]]''
*''Vendetta''

== Otros Trabayos ==
*''The Americans''
*''The Beyondness of Things''
*''[[Eternal Echoes]]''

== Premios ==

=== [[Premios Óscar|Óscar]] ===

{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Película''' || '''Resultáu'''
|-
|1992||[[Óscar a la meyor banda sonora|Meyor Banda Sonora]]||[[Chaplin]]||Candidatu
|- 
|'''1990'''||'''[[Óscar a la meyor banda sonora|Meyor Banda Sonora]]'''||'''[[Dances with Wolves]]'''||'''Ganador'''
|-
|'''1985'''||'''[[Óscar a la meyor banda sonora|Meyor Banda Sonora]]'''||'''[[Out of Africa]]'''||'''Ganador'''
|-
|1971||[[Óscar a la meyor banda sonora|Meyor Banda Sonora]] - Drama||[[Mary, Queen of Scots]]||Candidatu
|- 
|'''1968'''||'''[[Óscar a la meyor banda sonora|Meyor Banda Sonora]] - Non musical'''||'''[[The Lion in Winter]]'''||'''Ganador'''
|-
|'''1966'''||'''[[Óscar al meyor cantar orixinal|Meyor Cantar]]'''||'''[[Born Free]]'''||'''Ganador'''
|-
|'''1966'''||'''[[Óscar a la meyor banda sonora|Meyor Banda Sonora]]'''||'''[[Born Free]]'''||'''Ganador'''
|-
|}

=== [[Premiu Globu d'Oru|Globu d'Oru]] ===

{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Película''' || '''Resultáu'''
|-
|1992||[[Globu d'Oru a la meyor banda sonora|Meyor Banda Sonora]]||[[Chaplin]]||Candidatu
|- 
|1990||[[Globu d'Oru a la meyor banda sonora|Meyor Banda Sonora]]||[[Dances with Wolves]]||Candidatu
|- 
|'''1985'''||'''[[Globu d'Oru a la meyor banda sonora|Meyor Banda Sonora]]'''||'''''[[Out of Africa]]'''''||'''Ganador'''
|-
|1985||[[Globu d'Oru al meyor cantar orixinal|Meyor Cantar]]||[[A View to a Kill]]||Candidatu
|- 
|1980||[[Globu d'Oru a la meyor banda sonora|Meyor Banda Sonora]]||[[Somewhere in Time]]||Candidatu
|- 
|1977||[[Globu d'Oru al meyor cantar orixinal|Meyor Cantar]]||[[The Deep]]||Candidatu
|- 
|1974||[[Globu d'Oru al meyor cantar orixinal|Meyor Cantar]]||[[The Dove]]||Candidatu
|- 
|1971||[[Globu d'Oru a la meyor banda sonora|Meyor Banda Sonora]]||[[Mary, Queen of Scots]]||Candidatu
|- 
|1969||[[Globu d'Oru a la meyor banda sonora|Meyor Banda Sonora]]||[[The Lion in Winter]]||Candidatu
|- 
|1966||[[Globu d'Oru al meyor cantar orixinal|Meyor Cantar]]||[[Born Free]]||Candidatu
|- 
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|John Barry (composer)}}
*[http://www.galeon.com/johnbarry Páxina de John Barry (Español)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070608211147/http://www.galeon.com/johnbarry |date=2007-06-08 }}
*[http://www.epdlp.com/compbso.php?id=433 Barry nel Poder De La Pallabra]
*[http://johnbarry.galeon.com/dialog.html Entrevistando a John Barry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703103910/http://johnbarry.galeon.com/dialog.html |date=2007-07-03 }}

{{NF|1933|2011|Barry, John}}


{{Tradubot|John Barry}}

[[Categoría:Compositores d'Inglaterra]]
[[Categoría:Compositores de bandes sonores del Reinu Xuníu]]
[[Categoría:Direutores d'orquesta del Reinu Xuníu]]
[[Categoría:Ganadores del premiu Óscar a la meyor banda sonora]]
[[Categoría:Ganadores del premiu Óscar al meyor cantar orixinal]]
[[Categoría:Compositores de bandes sonores]]
[[Categoría:Persones de York]]</text>
      <sha1>4fwsgwlaz4jvf80yjm4jj3dsayy22q3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Joe Cocker</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73908</id>
    <revision>
      <id>4488394</id>
      <parentid>4470262</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:23:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35203" sha1="holuyi9byqowala5imfc1zkfl74x0nv" xml:space="preserve">{{persona}}
'''John Robert Cocker''' {{nym}},&lt;ref name=&quot;fallecimientu&quot;&gt;{{cita web|títulu=Joe Cocker dies aged 70|url=http://www.itv.com/news/calendar/update/2014-12-22/joe-cocker-has-died-after-a-battle-with-lung-cancer/|editorial=ITV News|fechaaccesu=22 d'avientu de 2014}}&lt;/ref&gt; más conocíu como '''Joe Cocker''', foi un [[cantante]] y [[músicu]] de ''[[música rock|rock]]'', ''[[blues]]'' y ''[[soul]]''. Conocíu pola so voz aspra y polos movimientos espasmódicos del so cuerpu, Cocker centró la so carrera musical en versionar cantares d'otros artistes, particularmente de [[The Beatles]]. Al respeutu, la so versión del cantar «[[With a Little Help from My Friends]]» algamó'l númberu unu na llista ''[[UK Singles Chart]]'' en 1968 y foi utilizada como tema principal de la [[serie de televisión]] ''[[The Wonder Years]]''. 

Cocker recibió tamién dellos premios a lo llargo de la so trayeutoria musical, incluyendo'l [[Premiu Grammy Meyor actuación pop vocal de grupu o duo|Grammy a la meyor actuación pop vocal de grupu]], según l'[[Óscar al meyor cantar orixinal|Óscar]] y el [[Globu d'Oru al meyor cantar orixinal|Globu d'oru al meyor cantar orixinal]] por «[[Up Where We Belong]]», un dúu con [[Jennifer Warnes]] númberu unu na llista d'Estaos Xuníos ''[[Billboard Hot 100]]''.&lt;ref name=&quot;eeuu&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.allmusic.com/artist/joe-cocker-mn0000149515/awards |autor=[[Allmusic]] |títulu=Joe Cocker - Awards |idioma=inglés |fechaaccesu=23 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt; En 1993, Cocker foi nomáu a un [[premiu Brit]] al meyor artista británicu y foi gallardoniáu con una placa Sheffield Legends na so ciudá natal. En 2008, recibió la [[Orde del Imperiu británicu]] nel [[Palaciu de Buckingham]] polos sos servicios a la música». Foi tamién asitiáu nel puestu 97 de la llista de los cien meyores cantantes según la revista ''[[Rolling Stone]]''.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-singers-of-all-time-19691231 |autor=Rolling Stone |títulu=100 Greatest Singers |idioma=inglés |fechaaccesu=30 de marzu de 2015}}&lt;/ref&gt;

== Biografía ==
=== Primeros años ya influencies musicales (1944–1966) ===
Joe Cocker nació'l [[20 de mayu]] de [[1944]] nel númberu 38 de la cai Tasker Road en [[Crookes]], [[Sheffield]]. Foi'l fíu menor de Harold Cocker, funcionariu públicu, y de Madge Cocker, d'apellíu de soltera Lee.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.freebmd.org.uk/cgi/information.pl?cite=x0lPTID9AZOSSjhQ7IkB5g&amp;scan=1|títulu=Index entry|fechaaccesu=22 d'avientu de 2014|work=FreeBMD |publisher=[[Office for National Statistics]]}}&lt;/ref&gt; Según distintes hestories familiares, Cocker recibió'l llamatu de Joe por xugar a un xuegu infantil llamáu «Cowboy Joe» o por un llimpiador local llamáu Joe.{{Harvnp|Bean|2003|p=6-9}}

Les principales influencies musicales de Cocker mientres la so adolescencia fueron [[Ray Charles]] y [[Lonnie Donegan]]. La primer esperiencia de Cocker cantando en públicu tuvo llugar a los dolce años cuando'l so hermanu mayor, Victor, convidar al escenariu a cantar mientres un conciertu del so grupu de ''[[skiffle]]''. En 1960, xunto a trés amigos, Cocker formó'l so primer grupu, The Cavaliers. Dempués d'un añu, el grupu rompióse y Cocker abandonó la escuela pa trabayar d'aprendiz nel East Midlands Gas Board, coles mesmes qu'escorrió de forma simultánea una carrera musical.{{Harvnp|Bean|2003|p=6-9}}

En 1961, col nome artísticu de Vance Arnold, Cocker siguió la so carrera con un nuevu grupu, Vance Arnold &amp; The Avengers.&lt;ref name=&quot;Story&quot;/&gt; El nome yera una combinación de Vince Everett, el personaxe interpretáu pol [[Elvis Presley]] en ''[[Jailhouse Rock]]'', y el cantante de ''[[country]]'' [[Eddy Arnold]]. El grupu tocó na so mayoría en pubs de Sheffield, interpretando versiones de temes de [[Ray Charles]] y [[Chuck Berry]]&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.cocker.com/Story1.html|títulu=The Story-Part One:On the runway to fame|publisher=cocker.com|fechaaccesu=10 d'avientu de 2008 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080730171247/http://www.cocker.com/Story1.html |fechaarchivu= 30 de xunetu de 2008}}&lt;/ref&gt; Mientres esta etapa, Cocker desenvolvió interés na música ''[[blues]]'' y buscó discos de [[John Lee Hooker]], [[Muddy Waters]], [[Lightnin' Hopkins]] y [[Howlin' Wolf]].&lt;ref name=&quot;Hale&quot;&gt;{{cita llibru |author=Don Hale|títulu=Sounds of the 60s|url=https://books.google.com/books?id=Rj5pYWRzoe8C&amp;pg=PA33|publisher=Don Hale|isbn=978-1-907163-22-7|pages=33–}}&lt;/ref&gt; En 1963, el grupu tuvo'l so primer conciertu importante al actuar como teloneros de [[The Rolling Stones]] nel Sheffield City Hall.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.theguardian.com/music/2014/dec/22/joe-cocker-dies-grammy-winning-sheffield-singer |títulu=Joe Cocker, Grammy Award-winning singer dies at age of 70 |autor=The Guardian |idioma=inglés |fechaaccesu=30 de marzu de 2015}}&lt;/ref&gt; 

Un añu dempués, Cocker robló un contratu discográficu como solista con [[Decca Records]] y publicó'l so primer senciellu, una versión de la tema de [[The Beatles]] «[[I'll Cry Instead]]», con [[Big Jim Sullivan]] y [[Jimmy Page]] tocando la guitarra. A pesar d'una amplia promoción de Decca allabando la so mocedá y los sos raigaños obreros. el discu foi un fracasu y el so contratu cola compañía expiró a finales de 1964.{{Harvnp|Bean|2003|p=28}} Dempués de grabar el senciellu, Cocker abandonó'l so nome artísticu y formó un nuevu grupu, Joe Cocker's Big Blues. La única grabación conocida del grupu ye un EP dau por The Sheffield College durant la Rag Week llamáu ''Rag Goes Mad at the Mueyo''.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.newsguardian.co.uk/news/local/back-in-the-summer-of-love-with-a-little-help-from-my-friends-1-1588188 |títulu=Back in the Summer of Love, with a little help from my friends ... |autor=The Guardian |idioma=inglés |fechaaccesu=30 de marzu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141228022619/http://www.newsguardian.co.uk/news/local/back-in-the-summer-of-love-with-a-little-help-from-my-friends-1-1588188 |fechaarchivu=2014-12-28 }}&lt;/ref&gt;

=== The Grease Band (1966–1969) ===
En 1966, dempués d'un curtiu paréntesis estremáu de la música, Cocker acomuñóse con [[Chris Stainton]] pa formar [[The Grease Band]].&lt;ref name=&quot;Story&quot;/&gt; El grupu foi nomáu dempués de que Cocker lleera una entrevista del teclista de ''[[jazz]]'' [[Jimmy Smith (músicu)|Jimmy Smith]], onde describía a otru músicu como «''having a lot of grease''». Al igual que The Avengers, el nuevu grupu de Cocker tocó principalmente en chigres de Sheffield hasta atraer l'atención de [[Denny Cordell]], productor de [[Procol Harum]], [[the Moody Blues]] y [[Georgie Fame]]. Cocker grabó'l senciellu «Marjorine» ensin la Grease Band pa Cordell nun estudiu de [[Londres]], onde se treslladó darréu con Stainton y eslleió el grupu. Cordell ufiertó a Cocker dellos conciertos nel [[Marquee Club]] de Londres, dempués de formar una nueva Grease Band con Stainton y el teclista [[Tommy Eyre]].{{Harvnp|Bean|2003|p=43-45}}

Tres la escasa relevancia de «Marjorine» nos [[Estaos Xuníos]], Cocker llogró un mayor ésitu con una versión innovadora de «[[With a Little Help from My Friends]]», otru cantar de [[The Beatles]], usada años más tarde como música de cabecera de la [[serie de televisión]] ''[[The Wonder Years]]''. La grabación cuntó col guitarrista [[Jimmy Page]], la batería [[B.J. Wilson]] y los coros de [[Sue and Sunny]]. «With a Little Help from My Friends» algamó'l primer puestu na llista británica ''[[UK Singles Chart]]'', onde permaneció trenta selmanes, según la posición 68 na llista ''[[Billboard Hot 100]]''.{{Harvnp|Bean|2003|p=48-49}} Tres la muerte de Cocker en 2014, [[Paul McCartney]], compositor del cantar xunto a [[John Lennon]], comentó: «[Cocker] yera un rapazu nortizu encantador que me gustaba enforma, y al igual que muncha xente, encantábame la so forma de cantar. Gustóme especialmente cuando decidió versionar &quot;With a Little Help from My Friends&quot; y recuérdolu a él y a Denny Cordell viniendo a Savile Row y reproduciendo lo que grabaren, y yera a cencielles allucinante. Convirtieren totalmente el cantar nun himnu del ''[[soul]]'' y túvi-y eternamente estimosu por faer eso».

La nueva formación de Cocker's Grease Band incluyó a [[Henry McCullough]] na guitarra. Dempués de percorrer el [[Reinu Xuníu]] nuna xira con [[The Who]] na seronda de 1968 y con [[Gene Pitney]] y [[Marmalade]] pel hibiernu de 1969, The Grease Band embarcar na so primer xira polos Estaos Xuníos na primavera de 1969.&lt;ref&gt;{{Cita llibru |títulu= Anyway Anyhow Anywhere |last= Neill |first= Andrew |last2= Kent|first2= Matt |añu= 2005|publisher=Sterling Publishing Company, Inc. |isbn= 1-4027-2838-7 |page= 146 |url= https://books.google.com/books?id=y1a1C_somjIC&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt; Poco dempués del so regresu, Cocker publicó ''[[With a Little Help from My Friends (álbum)|With a Little Help from My Friends]]'', certificáu discu d'oru nos Estaos Xuníos al vender mediu millón de copies.{{Harvnp|Bean|2003|p=54-55}}

[[Ficheru:Woodstock redmond cocker01.jpg|thumb|Cocker nel [[Festival de Woodstock]] en 1969.]]
Mientres la so xira pelos Estaos Xuníos, Cocker tocó en dellos festivales, incluyendo'l Newport Rock Festival y el Denver Pop Festival. N'agostu, Denny Cordell convenció a Artie Kornfeld por que Cocker tocara nel [[Festival de Woodstock]]. Por cuenta de los grandes ensames, el grupu tuvo que ser treslladáu al escenariu n'helicópteru. Una vegada nel escenariu, Cocker y The Grease Band tocaron «Delta Lady», «Something's Comin' On», «Let's Go Get Stoned», «[[I Shall Be Released]]» y «[[With a Little Help from My Friends]]». Sobre la so participación en Woodstock, Cocker comentó: «Foi como un eclís... foi un día bien especial».{{Harvnp|Bean|2003|p=58-60}}

Dempués de Woodstock, Cocker publicó'l so segundu discu, ''[[Joe Cocker!]]''. Impresionaos pola versión de «With a Little Help from My Friends», [[Paul McCartney]] y [[George Harrison]] dexaron a Cocker que versionara los cantares «[[She Came In Through the Bathroom Window]]» y «[[Something]]», otros dos cantares de [[The Beatles]].{{Harvnp|Bean|2003|p=61}} Grabáu mientres un descansu de la so xira, ''Joe Cocker!'' llegó al puestu once na llista ''[[Billboard 200]]'' y dio al músicu'l so segundu ésitu nel so país natal col senciellu «Delta Lady».

N'agostu de 1969, Cocker tocó nel [[Festival de la Isla de Wight]] d'[[Inglaterra]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/hampshire/content/articles/2005/04/08/iowfestival_history_feature.shtml |títulu=Isle of Wight Festival.- History |autor=BBC |idioma=inglés |fechaaccesu=22 d'avientu de 2014}}&lt;/ref&gt; A lo llargo de 1969, foi convidáu a dellos programes de televisión como ''[[The Ed Sullivan Show]]'' y ''[[This Is Tom Jones]]''. Nel escenariu, exhibió una idiosincrática intensidá física, ximelgando los brazos y asonsañando tocar una guitarra. A finales d'añu, Cocker amosóse dispuestu a embarcase nuna nueva xira polos Estaos Xuníos, polo qu'eslleió The Grease Band.

=== Mad Dogs &amp; Englishmen (1969–1971) ===
[[Ficheru:Joe cocker 1970.JPG|thumb|left|Cocker en 1970.]]
A pesar de la reticencia de Cocker a volver entamar una xira, yá fuera entamada una nueva xira polos [[Estaos Xuníos]], polo que tuvo que formar rápido una nueva banda pa cumplir les sos obligaciones contractuales. El nuevu grupu ampliar hasta casi una trentena de músicos, incluyendo'l pianista [[Leon Russell]], tres bateríes y les vocalistas [[Rita Coolidge]] y [[Claudia Lennear]]. Denny Cordell bautizó'l grupu col nome de Mad Dogs &amp; Englishmen basándose nel cantar homónimu de [[Noël Coward]]. Mientres la xira, la música de Cocker evolucionó escontra un ''[[música rock|rock]]'' más cercanu al ''[[blues]]'', comparable al de [[The Rolling Stones]].&lt;ref&gt;{{cita web | url=http://www.prefixmag.com/news/joe-cocker-dies-of-lung-cancer-at-70/78688/ | títulu=Joe Cocker Dies Of Lung Cancer At 70 | publisher=www.prefixmag.com | date=22 d'avientu de 2014 | fechaaccesu=23 d'avientu de 2014}}&lt;/ref&gt; 

Mientres la xira, descrita pol batería [[Jim Keltner]] como una «gran fiesta selvaxe»,{{Harvnp|Bean|2003|p=70}} Cocker ufiertó 48 conciertos, grabó un álbum en direutu y llogró reseñes positives de la prensa musical, incluyendo revistes como ''[[Time (revista)|Time]]'' y ''[[Life (revista)|Life]]''. Sicasí, el ritmu de la xira resultó agotador, lo cual provocó que Cocker ablayárase y empezara a beber [[alcohol]] por demás. Mentanto, esfrutó de nuevos ésitos con senciellos como «Cry M'a River» y «Feelin' Alright», según con «The Letter», el so primer ''top 10'' nos Estaos Xuníos. Dempués de pasar dellos meses en [[Los Angeles]], Cocker tornó a [[Sheffield]] onde la so familia taba cada vegada más esmolecida pol so deterioru físicu y mental. Nel branu de 1971, [[A&amp;M Records]] publicó'l senciellu «High Time We Went», númberu ventidós na llista ''[[Billboard Hot 100]]''.

=== Década de 1970 (1972–1979) ===
A principios de 1972, dempués de casi dos años alloñáu de la música, Cocker salió de xira con un grupu formáu por Chris Stainton. La xira empezó con un conciertu nel [[Madison Square Garden]] al qu'allegaron 20 000 persones. Dempués d'una etapa pelos Estaos Xuníos, embarcar nuna xira por [[Europa]] na que tocó pa grandes públicos en [[Milán]] y [[Alemaña]]. De siguío, tornó a los [[Estaos Xuníos]] pa otra xira na seronda de 1972. Mientres la xira, el grupu grabó los cantares del so siguiente trabayu discográficu, ''[[Joe Cocker (álbum)|Joe Cocker]]'', un amiestu de cantares d'estudiu y temes en direutu que llegó al puestu 30 na llista ''[[Billboard 200]]''.{{Harvnp|Bean|2003|p=96}}

[[Ficheru:Joe cocker.jpg|thumb|Cocker tocando nel National Stadium de [[Dublín]] el 16 d'ochobre de 1980.]]
N'ochobre de 1972, mientres una xira por [[Australia]], Cocker foi arrestáu en [[Adelaide]] por posesión de [[mariguana]] xunto a otros seis miembros del grupu. A otru día, en [[Melbourne]], fueron acusaos con cargos d'asaltu dempués d'una engarradiella nel Commodore Chateau Hotel, polo que la policía federal australiana dio a Cocker 48 hores p'abandonar el país.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://news.google.com/newspapers?id=MfgKAAAAIBAJ&amp;sjid=UlADAAAAIBAJ&amp;pg=5586,5519884&amp;dq=joe+cocker+commodore+chateau |títulu= Joe Cocker |fechaaccesu=27 d'avientu de 2008 |date=15 d'ochobre de 1972 |work=Prescott Courier }}&lt;/ref&gt;

Poco dempués de la xira australiana, Stainton retirar de la carrera musical pa establecer el so propiu estudiu de grabación. Dempués de la partida del so amigu y del alloñamientu de Denny Cordell, el so antiguu productor, Cocker fundir nuna depresión y empezó a consumir [[heroína]]. En xunu de 1973 abandonó'l costume, pero volvió beber por demás.{{Harvnp|Bean|2003|p=110}} A finales de 1973, Cocker volvió al estudiu pa grabar un nuevu discu, ''[[I Can Stand a Little Rain]]''. L'álbum, publicáu n'agostu de 1974, llegó al puestu 11 na llista d'Estaos Xuníos ''[[Billboard 200]]'', ente que'l senciellu «You Are So Beautiful» algamó'l puestu cinco na llista ''[[Billboard Hot 100]]''.{{Harvnp|Bean|2003|p=112-14}}

En xineru de 1975, publicó ''[[Xamaica Say You Will]]'', un nuevu álbum con cantares grabaos mientres les sesiones de ''I Can Stand a Little Rain''. Pa promocionar el nuevu trabayu, Cocker embarcar nuna nueva xira per Australia, posible, dempués del so anterior incidente, gracies a un nuevu gobiernu del partíu llaborista. A finales de 1975, contribuyó cantando dellos cantares del discu de [[Bo Diddley]] ''The 20th Anniversary of Rock 'n' Roll'', y publicó ''[[Stingray (álbum)|Stingray]]'', un nuevu álbum grabáu en [[Kingston]], [[Xamaica]]. Sicasí, les ventes de Cocker nos Estaos Xuníos empezaron a baxar pasu ente pasu, y ''Stingray'' solo algamó'l puestu 70 na llista ''Billboard 200''.{{Harvnp|Bean|2003|p=120}}

En 1976, Cocker apaeció nel programa ''[[Saturday Night Live]]'' tocando «Feelin' Alright». Mientres la dómina, Cocker debía 800 000 dólares a [[A&amp;M Records]] y taba lluchando contra'l [[alcoholismu]]. Dellos meses dempués, conoció al productor [[Michael Lang (productor)|Michael Lang]], quien aportó a representa-y en cuenta de que se caltuviera sobriu. Con una nueva banda, Cocker ufiertó una xira por [[Australia]], [[Nueva Zelanda]] y [[Suramérica]], y grabó un nuevu álbum, ''[[Luxury You Can Afford]]'', colos músicos [[Steve Gadd]], [[Chuck Rainey]] y [[Rob Hartley]]. L'álbum foi promocionáu con una nueva xira por [[América del Norte]]. Sicasí, a pesar del esfuerciu, recibió crítiques mistes y solo vendió alredor de 300 000 copies.{{Harvnp|Bean|2003|p=140}}

En 1979, Cocker xunir a la xira Woodstock in Europe, que cuntó con músicos como [[Arlo Guthrie]] y [[Richie Havens]] que tocaren nel [[Festival de Woodstock]] en 1969. Tamién tocó nel [[Central Park]] de [[Nueva York]] pa un públicu de 20 000 persones, grabáu y publicáu nel álbum ''Live in New York''.{{Harvnp|Bean|2003|p=143}} Cocker tamién percorrió [[Europa]] y apaeció nel programa televisivu alemán ''Rockpalast''.

=== Década de 1980 (1980–1990) ===
En 1982, Cocker grabó dos canciones col grupu de ''[[jazz]]'' [[The Crusaders]] pal álbum ''Standing Tall''. Un cantar, «I'm So Glad I'm Standing Here Today», recibió una nominación a un [[premiu Grammy]], en que la so ceremonia Cocker interpretó la tema xunto a The Crusaders. El mesmu añu, el músicu publicó ''[[Sheffield Steel]]'', un nuevu álbum influyíu pol ''[[reggae]]'' y grabáu con The Compass Point All Stars. 

Xunto con «With a Little Help From My Friends», Cocker llogró'l so mayor ésitu comercial en 1982 col cantar «[[Up Where We Belong]]». A pidimientu del productor [[Stewart Levine]], Cocker grabó'l cantar con [[Jennifer Warnes]] pa la [[banda sonora]] del llargumetraxe ''[[An Officer and a Gentleman]]''. El cantar llogró un ésitu internacional al algamar el primer puestu na llista ''[[Billboard Hot 100]]'' y ganar un [[Premiu Grammy Meyor actuación pop vocal de grupu o duo|Grammy a la meyor actuación pop vocal de grupu]].&lt;ref name=&quot;eeuu&quot;/&gt; El dúu tamién ganó l'[[Óscar al meyor cantar orixinal]] nuna ceremonia onde Cocker y Warnes interpretaron la tema. Dellos díes dempués, el músicu foi convidáu a un tributu a [[Ray Charles]], con quien cantó «[[You Are So Beautiful]]». 

En 1983, Cocker xunir a una llarga llista músicos británicos, incluyendo [[Jimmy Page]], [[Eric Clapton]], [[Jeff Beck]], [[Steve Winwood]] y [[Bill Wyman]], na xira ARMS Charity Concerts de [[Ronnie Lane]], col fin de recaldar fondos pa la investigación de la [[esclerosis múltiple]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2009/01/16/jeff-beck-opens-up-about-rock-and-roll-hall-of-fame-gigs-with-clapton-jeff-beck-group-reunion-prospects/|títulu=Jeff Beck Opens Up About Rock and Roll Hall of Fame Gigs with Clapton Jeff Beck Group Reunion Prospects|publisher=[[Rolling Stone]]|date=26 d'avientu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090719164046/http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2009/01/16/jeff-beck-opens-up-about-rock-and-roll-hall-of-fame-gigs-with-clapton-jeff-beck-group-reunion-prospects/|fechaarchivu=2009-07-19}}&lt;/ref&gt; Mientres otra xira'l mesmu añu, Cocker foi arrestáu pola policía austriaca dempués de negase a tocar alegando que los equipos de soníu yeren desaparentes. Los cargos fueron finalmente retiraos y Cocker foi puestu en llibertá.{{Harvnp|Bean|2003|p=160}} Pocu dempués del incidente, publicó ''[[Civilized Man]]'', el so novenu álbum d'estudiu, siguíu de ''[[Cocker (álbum)|Cocker]]'' un añu dempués, dedicáu a la so madre, Madge, que morriera mientres la so grabación. Un cantar de ''Cocker'', «[[You Can Leave Your Hat On]]», foi incluyida nel llargumetraxe ''[[9 selmanes y media]]'', estrenáu en 1986. Un añu dempués, publicó ''[[Unchain My Heart]]'', que foi nomáu a un [[premiu Grammy]] y llogró un repique nes ventes del músicu.{{Harvnp|Bean|2003|p=167}}

Mientres la [[década de 1980]], Cocker siguió ufiertando xires alredor del mundu, tocando para amplies audiencies n'[[Europa]], [[Australia]] y los [[Estaos Xuníos]]. En 1988, tocó nel [[Royal Albert Hall]] de [[Londres]] y apaeció nel programa de televisión ''[[The Tonight Show]]''.{{Harvnp|Bean|2003|p=178}} Dempués de [[Barclay James Harvest]] y [[Bob Dylan]], Cocker foi unu de los primeros músicos occidentales n'entrar na [[República Democrática d'Alemaña]], con conciertos en [[Berlín Este]] y [[Dresde]].&lt;ref&gt;[http://www.openstreetmap.org/#map=17/51.04429/13.75040 Cockerwiese, Dresde].&lt;/ref&gt; Tamién tocó pal [[Presidente de los Estaos Xuníos]] [[George H. W. Bush]] nun conciertu inaugural en febreru de 1989.

=== Últimos años (1991–2014) ===
Mientres la [[década de 1990]], a pesar de menguar progresivamente el so ésitu nos [[Estaos Xuníos]], Cocker siguió esfrutando de bones ventes en países centroeuropeos como [[Alemaña]], [[Austria]] y [[Suiza]], de la que siguía ufiertando xires añales. En 1989, llogró'l so primer númberu unu n'Austria y en Suiza con ''[[One Night of Ensin]]''.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Joe+Cocker&amp;titel=One+Night+of+Ensin&amp;cat=a |autor=austriancharts.at |títulu=Joe Cocker - One Night of Ensin idioma inglés |fechaaccesu=26 de marzu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://hitparade.ch/album/Joe-Cocker/One-Night-Of-Ensin-891 |autor=Hit Parade |títulu=Joe Cocker - One Night of Ensin idioma alemán |fechaaccesu=26 de marzu de 2015}}&lt;/ref&gt; En 1992, la so versión de la tema de [[Bryan Adams]] «Feel Like Forever» entró na llista ''[[UK Singles Chart]]''.{{Harvnp|Bean|2003|p=189}} El mesmu añu, cantó con [[Sass Jordan]] el cantar «Trust in Me», incluyida na banda sonora de ''[[The Bodyguard]]''. Un añu dempués, foi nomáu al [[premiu Brit]] como meyor británicu masculín.&lt;ref name=&quot;Brits&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.brits.co.uk/node/2419 |títulu=Brit Awards: Best British Male |autor=Brit Awards |idioma=inglés |fechaaccesu=21 de marzu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140202123006/http://www.brits.co.uk/node/2419 |fechaarchivu=2014-02-02 }}&lt;/ref&gt;

A lo llargo de la década, Cocker siguió publicando discos d'estudiu con una periodicidad casi añal. En 1994, ''[[Have a Little Faith]]'' dio a Cocker la so meyor posición nel [[Reinu Xuníu]], onde llegó al puestu nueve na llista ''[[UK Albums Chart]]'', y foi certificáu discu d'oru pola [[British Phonographic Industry]] (BPI). Trabayos como ''[[Across from Midnight]]'', ''[[Organic (álbum)|Organic]]'' y ''[[No Ordinary World]]'', publicaos na segunda metá de la década, entraron nel ''top 10'' de países como Alemaña, Suiza y [[Países Baxos]] y fueron certificaos discu d'oru y platino en dellos países europeos, onde les ventes de los sos discos siguieron manteníendose.&lt;ref name=&quot;bpi&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.bpi.co.uk/certified-awards.aspx |autor=[[British Phonographic Industry]] |títulu=Certified Awards |idioma=inglés |fechaaccesu=10 d'abril de 2014. Nota: ''Introducir «Joe Cocker» nel campu de busca, escoyer «Artist» en «Search by», «Album» en «By format» y faer clic en «Search»''. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190523061226/https://www.bpi.co.uk/certified-awards.aspx |fechaarchivu=2019-05-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.swisscharts.com/search_certifications.asp?search=Joe+Cocker |autor=Swiss Charts |títulu=Awards: Joe Cocker |idioma=alemán |fechaaccesu=30 de marzu de 2015}}&lt;/ref&gt;

El 2 de xunu de 2002, Cocker tocó «[[With a Little Help from My Friends]]» acompañáu de [[Phil Collins]] y [[Brian May]] nel conciertu ''Party at the Palace'' nos xardinos del [[Palaciu de Buckingham]], un eventu en conmemoración del [[Xubiléu d'Oru de Sabela II]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/1396189/Huge-crowds-party-at-Palace-concert.html |títulu=Huge crowds party at Palace concert |autor=The Telegraph |idioma=inglés |fechaaccesu=31 de marzu de 2015}}&lt;/ref&gt; En 2007, participó con un papel menor na película ''[[Al traviés del universu]]'' como cantante principal de «[[Come Together]]», otru cantar de [[The Beatles]].&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2007/09/14/DDG3RVRFR.DTL&amp;type=movies |títulu= 'Across the Universe' recycles songs, offers great visuals |fechaaccesu= 27 d'avientu de 2008 |last= Hartlaub |first= Peter |date= 14 de setiembre de 2007 |work= San Francisco Chronicle |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20120306084941/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2007/09/14/DDG3RVRFR.DTL&amp;type=movies |fechaarchivu= 2012-03-06 }}&lt;/ref&gt; El mesmu añu, recibió la [[Orde del Imperiu británicu]] nel Palaciu de Buckingham polos sos servicios a la música».&lt;ref name=&quot;OBE&quot;&gt;{{cita web |url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6758183.stm |títulu= Rushdie and Eavis lead honours|fechaaccesu=27 d'avientu de 2008 |date= 16 de xunetu de 2007 |publisher=BBC News }}&lt;/ref&gt; Pa celebrar el so nomamientu, Cocker ufiertó dos conciertos en [[Londres]] y na so ciudá natal de [[Sheffield]], onde tamién foi gallardoniáu cola placa ''Sheffield Legends'' nel Conceyu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.24dash.com/news/Local_Government/2007-12-10-Joe-Cocker-to-join-Sheffields-hall-of-fame |títulu=Joe Cocker to join Sheffield's 'hall of fame' |autor=24dash.com |idioma=inglés |fechaaccesu=31 de marzu de 2015}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Joe Cocker Sochi.JPG|thumb|Cocker en 2011.]]
N'abril y mayu de 2009, Cocker realizó una xira norteamericana en sofitu del so álbum ''[[Hymn for My Soul]]''. Amás, cantó'l cantar «Little Wing» nel álbum de [[Carlos Santana]] ''[[Guitar Heaven: The Greatest Guitar Classics of All Time]]'', publicáu en 2010. El mesmu añu, Cocker volvió salir de xira como promoción del so siguiente trabayu, ''[[Hard Knocks]]'', númberu unu y discu de platín n'[[Alemaña]].&lt;ref name=&quot;alemania&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.officialcharts.de/suche.asp?search=joe+cocker&amp;x=0&amp;y=0&amp;country=de |autor=charts.d'idioma alemán |títulu=Joe Cocker |fechaaccesu=10 de marzu de 2014}}&lt;/ref&gt;

=== Enfermedá y muerte ===
Mientres los últimos años de la so vida, Cocker sufrió [[cáncer de pulmón]] que nun trescendió a la opinión pública hasta finales de 2014. El 17 de setiembre de 2014, mientres un conciertu nel [[Madison Square Garden]], el so amigu [[Billy Joel]] comentó que Cocker «nun taba perbién nesti momentu» y sofitó la so introducción nel [[Salón de la Fama del Rock and Roll]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ultimateclassicrock.com/joe-cocker-health/| títulu=Billy Joel Says Joe Cocker Is ‘Not Very Well Right Now'|author=Jeff Giles|publisher=Ulimate Rock Classic.com|date=25 de setiembre de 2014|fechaaccesu=31 d'ochobre de 2014}}&lt;/ref&gt;

El 22 d'avientu de 2014, Cocker finó pola mor del cáncer en [[Crawford (Coloráu)]] arrodiáu de la so familia.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.itv.com/news/calendar/story/2014-12-22/joe-cocker-dies-aged-70/|títulu=Joe Cocker dies aged 70|work=ITV News|fechaaccesu=22 d'avientu de 2014|date=22 d'avientu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.wlox.com/story/27687382/musician-joe-cocker-dies-at-age-70 |títulu=Musician Joe Cocker dies at age 70 |publisher=WLOX |date=22 d'avientu de 2014 |fechaaccesu=22 d'avientu de 2014 |first=Matt |last=Quillen |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141222204927/http://www.wlox.com/story/27687382/musician-joe-cocker-dies-at-age-70 |fechaarchivu=2014-12-22 }}&lt;/ref&gt; Nuna nota de prensa, la so familia comunicó que'l músicu sería soterráu dempués d'un funeral priváu y pidió qu'en llugar de flores, realizárense donaciones a The Cocker Kids' Foundation, una fundación non codalosa dedicada a l'ayuda de moces.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cocker.com/uk/news/rock-legend-joe-cocker-dies-age-70 |autor=Joe Cocker Official Website |títulu=Joe Cocker Dies At Age 70 |idioma=inglés |fechaaccesu=31 de marzu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402104647/http://www.cocker.com/uk/news/rock-legend-joe-cocker-dies-age-70 |fechaarchivu=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt; [[Paul McCartney]] y [[Ringo Starr]], los dos miembros de [[The Beatles]] entá vivos, sumar a una llarga llista de tributos de compañeros d'oficiu como [[Tom Morello]], [[Steven Tyler]], [[Boy George]], [[Bryan Adams]], [[Joe Walsh]] y [[Peter Frampton]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://news.softpedia.com/news/Singer-Joe-Cocker-Dies-Aged-70-Celebrities-React-468171.shtml |autor=Softpedia |títulu=Singer Joe Cocker Dies Aged 70, Celebrities React |idioma=inglés |fechaaccesu=31 de marzu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;McCartney&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-2883993/Singer-Joe-Cocker-dies-age-70-battle-lung-cancer.html |títulu=Sir Paul McCartney and Ringo Starr lead tributes to singer Joe Cocker after he dies aged 70 following battle with lung cancer |work=[[Daily Mail]] |fechaaccesu=22 d'avientu de 2014 |date=22 d'avientu de 2014 |first=Ollie |last=Gillman}}&lt;/ref&gt; 

== Premios y nomamientos ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;table-layout: fixed;&quot;
|-
! Añu
! Premiu
! Categoría
! Trabayu nomáu
! Resultáu
|- 
| rowspan=&quot;3&quot;|1982
| [[Premios Grammy]]
| [[Premiu Grammy Meyor actuación pop vocal de grupu o duo|Grammy a la meyor actuación pop vocal de grupu]]
| rowspan=&quot;3&quot; |«[[Up Where We Belong]]»&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(dúu con [[Jennifer Warnes]])&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#dfd;&quot;| Ganador&lt;ref name=&quot;rockonthenet&quot;/&gt;
|-
| [[Premios Óscar|Premiu Óscar]]
| [[Óscar al meyor cantar orixinal]]
| style=&quot;background:#dfd;&quot;| Ganador&lt;ref name=&quot;Óscars1983&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/55th-winners.html |títulu=The 55th Academy Awards (1983) Nominees and Winners |fechaaccesu=20 de marzu de 2015 |work=oscars.org |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141006124432/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/55th-winners.html |fechaarchivu=2014-10-06 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Globos d'Oru]]
| [[Globu d'Oru al meyor cantar orixinal|Globu d'oru al meyor cantar orixinal]]
| style=&quot;background:#dfd;&quot;| Ganador
|-
| 1988
| rowspan=&quot;4&quot;|[[Premios Grammy]]
| [[Premiu Grammy a la meyor interpretación vocal de rock solista|Grammy a la meyor interpretación vocal de ''rock'' solista]]
| «[[Unchain My Heart]]»
| style=&quot;background:#fdd;&quot;| Nomáu&lt;ref name=Grammy1988&gt;{{cita noticia|url=https://news.google.com/newspapers?id=CeslAAAAIBAJ&amp;sjid=ZfwFAAAAIBAJ&amp;pg=6885,4044707&amp;dq|títulu=Irish rockers among Grammy nominees|fecha=15 de xineru de 1988|nome=Larry|apellíu=McShane|obra=[[The Telegraph (Nashua)|The Telegraph]]|location=Nashua, New Hampshire|editorial=Telegraph Publishing Company|fechaaccesu=9 d'abril de 2011|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1989
| rowspan=&quot;3&quot;|[[Premiu Grammy a la meyor interpretación vocal de rock masculina|Grammy a la meyor interpretación vocal de ''rock'' masculina]]
| ''Unchain My Heart''
| style=&quot;background:#fdd;&quot;| Nomáu&lt;ref name=&quot;rockonthenet&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.rockonthenet.com/grammy/rocksolo.htm|títulu=Grammy Awards: Best Rock Vocal Solo Performance|editorial=Rock on the Net|fechaaccesu=14 d'abril de 2011|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1990
| «When the Night Comes»
| style=&quot;background:#fdd;&quot;| Nomáu&lt;ref name=Grammy1990&gt;{{cita noticia|url=https://news.google.com/newspapers?id=0hYpAAAAIBAJ&amp;sjid=woQDAAAAIBAJ&amp;pg=6625,4056376&amp;dq|títulu=Here's list of nominees from all 77 categories|fecha=12 de xineru de 1990|fechaaccesu=14 d'abril de 2011|idioma= inglés|obra=Deseret News |editorial=Deseret News Publishing Company|location=Salt Lake City, Utah}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1991
| «[[You Can Leave Your Hat On]]»
| style=&quot;background:#fdd;&quot;| Nomáu&lt;ref name=Grammy1991&gt;{{cita noticia|url=https://news.google.com/newspapers?id=6CAaAAAAIBAJ&amp;sjid=ZiQEAAAAIBAJ&amp;pg=3882,2017387&amp;dq|títulu=List of Grammy Award nominations|fecha=11 de xineru de 1991|fechaaccesu=14 d'abril de 2011|idioma= inglés|obra=Times-News|editorial=The New York Times Company}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1993
| [[Brit Awards]]
| Meyor artista británicu masculín
| 
| style=&quot;background:#fdd;&quot;| Nomáu
|- 
|}
&lt;/center&gt;

== Discografía ==
{{AP|Discografía de Joe Cocker}}
{{columnes}}
*''[[With a Little Help from My Friends (álbum)|With a Little Help from My Friends]]'' (1969)
*''[[Joe Cocker!]]'' (1969)
*''[[Mad Dogs and Englishmen]]'' (1970)
*''[[Joe Cocker (álbum)|Joe Cocker]]'' (1972)
*''[[I Can Stand a Little Rain]]'' (1974)
*''[[Xamaica Say You Will]]'' (1975)
*''[[Stingray (álbum)|Stingray]]'' (1976)
*''[[Live in L.A.]]'' (1976)
*''[[Space Captain]]'' (1976)
*''[[Luxury You Can Afford]]'' (1978)
*''[[Sheffield Steel]]'' (1982)
*''[[Civilized Man]]'' (1984)
*''[[Cocker (álbum)|Cocker]]'' (1986)
*''[[Unchain My Heart]]'' (1987)
{{nueva columna}}
*''[[One Night of Ensin]]'' (1989)
*''[[Joe Cocker Live]]'' (1990)
*''[[Night Calls]]'' (1991)
*''[[Have a Little Faith]]'' (1994)
*''[[Organic (álbum)|Organic]]'' (1996)
*''[[Across from Midnight]]'' (1997)
*''[[No Ordinary World]]'' (1999)
*''[[Respect Yourself]]'' (2002)
*''[[Heart &amp; Soul]]'' (2004)
*''[[Hymn for My Soul]]'' (2007)
*''[[Hard Knocks]]'' (2010)
*''[[Fire It Up]]'' (2012)
*''Fire It Up Live'' (2013)
{{final columnes}}

== Referencies ==
{{llistaref|3}}

;Bibliografía
* {{Cita llibru |títulu= Joe Cocker: The Authorised Biography |apellíu= Bean |nome= Julian P. |fecha= 2003 |editorial=Virgin Books |ubicación= Londres |isbn= 1-85227-043-8 |ref=harv |idioma=inglés}}
* {{Cita llibru |títulu=The New Musical Express Book of Rock |nome1=Nick |apellíu1=Logan |nome2=Bob |apellíu2=Woffinden |fecha=1975 |isbn=0-352-30074-4 |editorial=Star Books|ref=harv |idioma=inglés}}
*{{Cita llibru |títulu=Guinness Book of British Hit Singles |isbn=0-85112-190-X |idioma=inglés}}
*{{Cita llibru |títulu=The Guinness Book of 500 Number One Hits |isbn= 0-85112-250-7 |idioma=inglés}}
*{{Cita llibru |títulu=Guinness Book of British Hit Albums |isbn= 0-85112-619-7 |idioma=inglés}}
*{{Cita llibru |títulu=Guinness Rockopedia |isbn= 0-85112-072-5 |idioma=inglés}}
*{{Cita llibru |títulu=The Great Rock Discography |isbn= 1-84195-017-3 |idioma=inglés}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
* [http://www.cocker.com/ Sitiu web oficial de Joe Cocker]
* [http://www.onamrecords.com/gallery/Joe%20Cocker La carrera de Joe Cocker n'A&amp;M Records con galería y discografía internacional]

{{NF|1944|2014|Cocker, Joe}}

{{Tradubot|Joe Cocker}}

[[Categoría:Cantantes n'inglés]]
[[Categoría:Cantantes d'Inglaterra]]
[[Categoría:Cantantes de rock del Reinu Xuníu]]
[[Categoría:Cantantes de pop del Reinu Xuníu]]
[[Categoría:Cantantes de soul del Reinu Xuníu]]
[[Categoría:Músicos y músiques de blues rock]]
[[Categoría:Compositores d'Inglaterra]]
[[Categoría:Ganadores del premiu Grammy]]
[[Categoría:Ganadores del premiu Óscar al meyor cantar orixinal]]
[[Categoría:Persones de Sheffield]]</text>
      <sha1>holuyi9byqowala5imfc1zkfl74x0nv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>John B. Watson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74216</id>
    <revision>
      <id>4488319</id>
      <parentid>4445403</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:58:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6898" sha1="1gn4apli5l8gb31amlb28ob4hdx7oeu" xml:space="preserve">{{persona}}
'''John Broadus Watson''' {{nym}} foi un [[Psicoloxía|psicólogu]] d'Estaos Xuníos fundador del [[Conductismu]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://alpha.furman.edu/~einstein/watson/jbwform.jpg |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070701191656/http://alpha.furman.edu/~einstein/watson/jbwform.jpg |fechaarchivu=2007-07-01 }}&lt;/ref&gt;

Foi unu de los psicólogos d'Estaos Xuníos más importantes del sieglu XX, conocíu por haber fundáu la [[Psicoloxía conductista|Escuela Psicolóxica Conductista]] , qu'inauguró en [[1913]] cola publicación del so artículu «La Psicoloxía tal como la ve'l Conductista».

Ye célebre la frase, qu'él mesmu almitió como desaxeración, na que sostién que tomando una docena de neños cualesquier, y aplicando [[terapia de la conducta téuniques de cambéu de conducta]], podría consiguir cualquier tipu de persona que deseyara: 

{{cita|Dame una docena de neños sanos, bien formaos, por que los eduque, y yo comprometo a escoyer unu d'ellos al azar y adomalo por que se convierta nun especialista de cualquier tipu que yo pueda escoyer —médicu, abogáu, artista, home de negocios ya inclusive méndigu o lladrón— prescindiendo del so talentu, enclinos, enclinos, aptitúes, vocaciones y raza de los sos antepasaos.}}

Ye conocíu tamién pol so revesosu esperimentu col [[Pequeñu Albert]] realizáu xunto a [[Rosalie Rayner]] el so asistente personal.

== Biografía ==
John Broadus Watson nació en [[Greenville (Carolina del Sur)|Greenville]] ([[Carolina del Sur]]) el [[9 de xineru]] de [[1878]] y morrió en [[Nueva York]] el [[25 de setiembre]] de [[1958]].

Graduóse na Universidá de Chicago en 1903. El so disertación ''“Animal education: an experimental study on the psychical development of the white rat, correlated with the growth of its nervous system”'', ye'l primer documentu modernu científicu avera del comportamientu del aguarón blancu. Nel documentu, Watson describe la rellación ente la mielinización cerebral y la capacidá de deprendimientu n'aguarones a lo llargo del so desenvolvimientu biolóxicu.

Watson permaneció na [[Universidá Johns Hopkins]] dellos años realizando investigaciones alrodiu de la rellación ente inputs sensoriales y aprendizaxe y comportamientu de les aves.

N'ochobre de 1920 Watson foi convidáu a abandonar la so cátedra na [[Universidá Johns Hopkins]] por cuenta de los rumores que corríen alrodiu de la rellación que caltenía col so asistente [[Rosalie Rayner]] (la cual sería la so collaboradora nel famosu esperimentu avera del condicionamientu del mieu col [[pequeñu Albert]]), pasando a trabayar darréu como psicólogu pa la empresa ''Thompson'' (fechu pol cual foi llargamente criticáu polos sos colegues de la dómina).

== Conductismu ==
Sicasí, Watson desenvolvió'l [[Psicoloxía conductista|conductismu]], qu'anguaño constitúi una de les principales corrientes psicolóxiques, y que s'emplega en munches terapies con un altu grau d'efectividá. 

En [[1913]] Watson publica'l que, de cutiu, foi consideráu'l so trabayu más importante, l'artículu: ''“La psicoloxía dende'l puntu de vista conductista”'' y que va dar puntu de partida al conductismu. Nél Watson describe les llinies xenerales de la que va ser la so nueva [[filosofía]].

El conductismu pon l'énfasis sobre la conducta observable (tanto humana como animal), que considera qu'hai de ser l'oxetu d'estudiu de la [[Psicoloxía]], y les rellaciones ente estímulu y respuesta, más que nel estáu mental internu de la xente (anque Watson nunca negó la esistencia de cualesquier del mundu priváu o íntimu). Na so opinión, l'analís de la conducta y les rellaciones yera l'únicu métodu oxetivu pa consiguir la penetración nes aiciones humanes y extrapolar el métodu propiu de les Ciencies Naturales (el [[métodu científicu]]) a la [[Psicoloxía]].

== El pequeñu Albert ==
{{AP|Pequeñu Albert}}
Watson pasó a la historia de la [[Psicoloxía]] polos esperimentos realizaos xunto a [[Rosalie Rayner]] pa demostrar les sos teoríes avera del [[condicionamientu del mieu|condicionamientu de la reaición de mieu]] nun neñu d'once meses d'edá y que pasó a la historia cola denominación de ''Pequeñu Albert.'' 

Nél Watson pretendía demostrar cómo los principios del [[condicionamientu clásicu]], apocayá afayáu por [[Iván Pávlov]], podíen aplicase na reaición de mieu d'un neñu ante un aguarón blancu.

Albert foi escoyíu como suxetu d'esperimentación pol so gran estabilidá emocional. Por aciu l'esperimentu, Watson pretendía demostrar cómo podía condicionar la reaición de mieu d'Albert escontra un aguarón blancu, que primeramente nun provocaba nel neñu nenguna reaición aversiva, cómo podría xeneralizar esta conducta a otros estímulos similares y, a lo último, cómo esaniciar esta conducta. 

Según describen Watson y [[Rosalie Rayner|Rayner]] (1920), los oxetivos qu'escorríen col so esperimentu yeren dar respuesta a les siguientes entrugues:

* ¿Puede condicionase a un neñu por que tema a un animal qu'apaez simultáneamente con un ruíu fuerte?
* ¿va tresferise tal mieu a otros animales o oxetos inanimaos?
* ¿Cuántu va persistir tal mieu?

El procedimientu siguíu foi'l siguiente: Escoyer a un neñu sanu de nueve meses, [[pequeñu Albert|Albert]], pal esperimentu. Esaminóse-y pa determinar si esistía nél un mieu previo a los oxetos que se-y diben presentar (animales con pelo), exame que foi negativu. Sí s'identificó un mieu a los soníos fuertes (como cutir una llámina metálica con un martiellu fuertemente).

L'esperimentu dio empiezu cuando Albert tenía 11 meses y tres díes. Consistía en presentar al neñu un aguarón blancu de la que un ruíu fuerte (que se llograba cutiendo una barra metálica detrás de la cabeza del neñu). Dempués de dellos ensayos, el neñu papuxó ante la presencia del aguarón y darréu xeneralizó la so respuesta a otros estímulos: un perru, llana, un abrigu de piel, etc.

L'esperimentu nun pudo llegar a términu, nun algamar la fase de [[descondicionamiento]], por cuenta de qu'Albert foi sacáu de la unidá hospitalaria en que s'atopaba enantes de la so conclusión.

=== Implicaciones étiques ===
{{VT|Psicoética}}
L'esperimentu col [[pequeñu Albert]] abrió l'alderique sobre la ética a la d'esperimentar con seres humanos, contribuyendo al establecimientu de llendes pa esti tipu d'esperimentos.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Ver tamién ==
* [[Psicoloxía conductista]]
* [[Analís esperimental del comportamientu]]
* [[Interconductismo]]
* [[Conductismu psicolóxicu]]
* [[Teoría de marcos relacionales]]
* [[Inxeniería del comportamientu]]
* [[Terapia de la conducta]]
* [[Cambéu de conducta]]

{{NF|1878|1958|Watson, John Broadus}}


{{Tradubot|John B. Watson}}

[[Categoría:Sicólogos y sicólogues d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>1gn4apli5l8gb31amlb28ob4hdx7oeu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Porfirio Díaz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74452</id>
    <revision>
      <id>4488341</id>
      <parentid>4487760</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:09:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="198520" sha1="m6tha40zbchx386737s4ttouwfab52a" xml:space="preserve">{{persona}}
'''José de la Cruz Porfirio Díaz Mori'''&lt;ref&gt;''&quot;Acta de bautizu de Porfirio Díaz&quot;'', Oaxaca, 20 de setiembre de 1830.&lt;/ref&gt; {{nym}} foi un [[militar]] [[Méxicu|mexicanu]],&lt;ref&gt;[http://www.biografiasyvidas.com/biografia/d/diaz_porfirio.htm Biografía de Porfirio Díaz en ''Vides y Biografíes'']&lt;/ref&gt; qu'exerció'l cargu de [[presidente de Méxicu]] en nueve causes; la primera, del [[24 de payares]] de [[1876]] al [[6 d'avientu]] de [[1876]] (dempués del trunfu de la [[Revolución de Tuxtepec]], ocupando'l cargu de forma interina); y la segunda vegada, del [[17 de febreru]] de [[1877]] al [[5 de mayu]] de [[1877]]. Nuevamente, ocupó'l cargu de forma interina del [[5 de mayu]] de [[1877]] al [[30 de payares]] de [[1880]] (dempués de ser escoyíu Presidente). Y darréu, desempeñó la presidencia mientres los periodos: [[1884]]-[[1888]], [[1888]]-[[1892]], [[1892]]-[[1896]], [[1896]]-[[1900]], [[1900]]-[[1904]], [[1904]]-[[1910]] y [[1910]]-[[1911]].

Antes d'asumir la presidencia foi un militar destacáu, quién rellumó pola so participación na [[Segunda Intervención Francesa en Méxicu]]. Combatió na [[Batalla de Puebla]], el [[Sitiu de Puebla]], la [[Batalla de Miahuatlán]] y na [[Batalla de la Carbonera]]. Resaltaron les sos aiciones militares nel estáu d'[[Oaxaca]], onde entamó guerrilles contra los franceses. Porfirio Díaz, el 2 d'abril de [[1867]], tomó Puebla, y el 15 de xunu, recuperó pa les tropes republicanes la Ciudá de Méxicu.

Tomó armes contra'l gobiernu federal, en dos causes, la primera contra [[Benito Juárez]] col [[Plan de la Noria]], y, darréu, contra [[Sebastián Lerdo de Tejada]], ellaborando'l [[Plan de Tuxtepec]]. Tres el trunfu del segundu plan, Díaz asumió la presidencia.

=== Primeros años y estudios ===
{{cita|Nací na ciudá d'Oaxaca el 15 de setiembre de 1830. El mio padre foi José Faustino Díaz y la mio madre Petrona Mori. Anque d'orixe español, el mio padre yera de los que llamamos raza criolla y la mio madre tenía enriba media sangre indio de raza mixteca.

El mio padre yera probe cuando se casó. Mirando qu'a la so muyer nun-y gustaba vivir na Sierra de Ixtlán, llanzóse a correr fortuna y treslladóse a la mariña que l'estáu d'Oaxaca tien nel Pacíficu... y punxo una tienda nel valle de Xochistlahuaca.

Nos últimos años de la vida, el mio padre fíxose bien místicu en Oaxaca, ensin ser fanáticu; yera un católicu bien fervosu. Rezaba enforma y entá llegó a usar un traxe monacal de los terceros de San Francisco, anque nun recibiera nenguna orde eclesiástica.&lt;ref name=&quot;Memories&quot;&gt;''Memories de Porfirio Díaz'', p. 14. Madrid, España, marzu de 1980.&lt;/ref&gt;}}

Porfirio Díaz nació en Oaxaca, nel enantes [[provincia d'Antequera]], la nueche del [[15 de setiembre]] de [[1830]] y foi bautizáu pol so padrín José Agustín Domínguez esi mesmu día. Yera'l sestu de siete fíos, concebíos nel matrimoniu de José Faustino Díaz Orozco y María Petrona Cecilia Mori Cortés, quien se casaron en [[1808]], cuando'l padre de Díaz remanaba los negocios d'una empresa de [[Minería|mines]] y [[metal]]es de Cinco Señores, San José y El Socorru, nel distritu d'[[Ixtlán de Juárez|Ixtlán]]. Poco tiempu dempués, José Faustino se enroló nel exércitu insurxente de [[Vicente Guerrero]], onde fungió como [[veterinariu]], y, tres un tiempu, foi nomáu [[coronel]]. En [[1819]], tres once años de matrimoniu, la pareya concibió a la so primer fía, Desideria. Dos años dempués nacieron los ximielgos Cayetano y Pablo, quien morrieron na infancia; depués vieno la nacencia de dos muyeres más, Manuela y Nicolasa. En [[1830]] nació Porfirio, y en [[1833]], l'hermanu menor, [[Félix Díaz Mori|Felipe Díaz Mori]].&lt;ref&gt;Felipe Díaz, al tar nel [[Heroicu Colexu Militar (Méxicu)|Colexu Militar]] de la [[Ciudá de Méxicu]], camudóse'l nome a Félix, en [[1845]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://go-oaxaca.com/overview/porfiriodiaz_sp.html
|títulu = Primeros años de Porfirio Díaz
|fechaaccesu = 1 de payares de 2007
|autor = Go-Oaxaca
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071018030706/http://go-oaxaca.com/overview/porfiriodiaz_sp.html
|fechaarchivu = 2007-10-18
}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Mamadeporfirio.jpg|thumb|150px|María Petrona Mori, madre de Porfirio Díaz, nuna [[fotografía]] realizada escontra [[1854]] en [[Oaxaca]].]]

En [[1820]], los Díaz establecer nel centru de la ciudá d'Oaxaca, onde mercaron un mesón frente al [[Basílica de La nuesa Señora de la Soledá (Oaxaca)|templu de la Virxe de la Soledá]], qu'agospiaba a los viaxeros que llegaben a la ciudá a comerciar. Nesti tiempu, José Faustino Díaz montó un negociu dedicáu a la [[Ferreru|ferrería]], lo que-y produció ganancies que fixeron que la so familia tuviera una situación económica folgosa mientres dellos años.

Mientres el [[branu]] de [[1833]], desenvolvióse una [[epidemia]] de [[cólera morbus]], na ciudá d'Oaxaca. A principios d'agostu, José Faustino Díaz viose infestáu, y el [[29 d'agostu]] dictó'l so testamentu, dexando tolos sos bienes a la so esposa, Petrona Mori. Poco tiempu dempués, el mesón yá nun foi rentable y la familia adquirió la Cortil del Toronjo. Asina ye como describe Porfirio Díaz nos sos ''&quot;Memories&quot;'', la situación familiar tres la muerte del so padre: ''&quot;El so xacíu y los sos deberes de madre apurriéron-y la manera d'enllargar por enforma tiempu aquellos escasos recursos&quot;.''&lt;ref name=&quot;Memories&quot; /&gt;
Les mocines Díaz: Manuela, Desideria y Nicolasa dedicar a texer, costurar, y a faer bonos postres y alimentos pa vender y caltener un sustentu económicu na familia; Petrona Mori, semó nopales pa la producción y venta de la &quot;Grana Cochinilla&quot;. N'unu de los patios de la Cortil del Toronjo, la familia criaba gochos.

En [[1835]], Porfirio ingresó a la Escuela Amiga, institución educativa controlada pola parroquia d'Oaxaca onde aprendió a lleer y escribir. Pasaba los sos díes, xugando con amigos y vecinos de la Cortil del Toronjo. Cúntase que nuna ocasión, enoxáu col so hermanu Félix por dalgún fechu trivial, púnxolu [[pólvora]] na ñariz mientres dormía y prendió-y fueu. Dende entós llámase-y a [[Felix Díaz Mori|Felix]] &quot;''El Chatu''&quot; Díaz.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://agendadeescritoresacademia.iespana.es/verdaderoporfirio.htm |títulu = ''&quot;El verdaderu Porfirio |fechaaccesu = 15 d'ochobre de 2007 |autor = Academia Mexicana d'Historia |formatu = HTML |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090216003651/http://agendadeescritoresacademia.iespana.es/verdaderoporfirio.htm |fechaarchivu = 2009-02-16 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;
{{cita web |url = http://ia700309.us.archive.org/5/items/barbarousmexico00turnuoft/barbarousmexico00turnuoft.pdf
|títulu = Barbarous Mexico |fechaaccesu=26 de payares de 2012
|autor = Kennet Turner, John 
|formatu = pdf
}}&lt;/ref&gt;

El padrín de Porfirio, José Agustín Domínguez y Díaz, quien yera sacerdote y aportaría a [[Archidiócesis d'Antequera (Oaxaca)|Obispu d'Antequera]], encamentó a la so madre entainar l'ingresu del so fíu al [[Seminariu sacerdotal|Seminariu]] Tridentino d'Oaxaca. En [[1843]], Porfirio ingresó al seminariu, empezando con un bachilleratu n'artes. Mientres tres años, hasta [[1846]], Porfirio estudió [[física]], [[matemátiques]], [[lóxica]], [[gramática]], [[retórica]] y [[llatín]]. Nesta última asignatura llogró altes calificaciones, polo qu'ante la necesidá de consiguir dineru pa la so familia, empezó a da-y clases de llatín a Guadalupe Pérez, fíu del Lic. Marcos Pérez.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.e-local.gob.mx/work/templates/enciclo/oaxaca/municipios/20544a.htm
| título = Biografía de Marcos Pérez
| fechaaccesu = 01-11-2007
| autor = E-Local
| idioma = castellanu
}}{{enllaz rotu| 1=Biografía de Marcos Pérez | 2= http://www.e-local.gob.mx/work/templates/enciclo/oaxaca/municipios/20544a.htm}}&lt;/ref&gt;

Al producise la [[Intervención d'Estaos Xuníos en Méxicu]], nel seminariu d'Oaxaca surdió la molición de lluchar contra los invasores, idea que foi sofitada y afalada polos sacerdotes y maestros. N'ochobre d'esi añu, dellos alumnos dirixir a ver al gobernador del Estáu y solicita-y el so ingresu al exércitu nacional. Porfirio Díaz taba nesi grupu, y los cadetes fueron asignaos al Batallón de San Clemente. Sicasí, pocu dempués, la guerra terminó y los estudiantes nun pudieron dir engarrar.
{{cita|Al acabar el cursu inclinábame yo a la teoloxía. Y anque la mio madre deseyaba ardientemente, nun exercía presión sobre mi, pos yo sentíame bien inclináu a esi xéneru d'estudios, pos los neños aficionar a lo que ven.

Una nueche, al salir de la casa de don Marcos Pérez, dempués de dar clases al so fíu don Guadalupe Pérez, fui convidáu yo a la solemne ceremonia de distribución de premios que diba tener verificativo esa mesma nueche nel colexu del estáu. Acepté la invitación y nesi momentu presentóme col señor gobernador del estáu, don Benito Juárez.

Entusiasmáu entós polo qu'había vistu y oyíu, tomé la resolución de nun siguir la carrera eclesiástica. Lluché conmigo tola nueche, y nun pudiendo soportar l'estáu en que m'atopaba, comuniqué a la mio madre la mio decisión a otru día.&lt;ref name=&quot;Memories&quot; /&gt;}}

[[Ficheru:Marcos perez.jpg|left|thumb|300px|Marcos Pérez, mentor lliberal de Porfirio Díaz, quien aportunó na so adhesión a la carrera de lleis.]]
Porfirio Díaz daba clases de llatín a Guadalupe Pérez, fíu del llicenciáu serranu destacáu Marcos Pérez, quien tenía una fuerte y cercana rellación con [[Benito Juárez]]. Un día al rematar una de les sos clases, el llicenciáu Marcos Pérez convido al nuevu Porfirio a asistir a una entrega de premios nel Colexu Lliberal. Porfirio Díaz acepto, y foi al eventu onde conoció al entós gobernador del estáu d'Oaxaca, Benito Juárez. Al reparar el tratu abierto y respetuoso de Marcos Pérez y Benito Juárez, y al escuchar discursos que falaben de los mozos como amigos, y los derechos del home, ( cosa que nun asocedía y tomaba en cuenta nel seminariu) Porfirio decidió abandonar el Seminariu ya ingresar nel [[Institutu de Ciencies y Artes d'Oaxaca]], entós consideráu heréticu. El so padrín José Agustín, yá aquel día nomáu [[obispu]] de la [[Archidiócesis d'Antequera (Oaxaca)|diócesis]], retiró-y el so sofitu económicu y moral. A pesar de ser un alumnu regular mientres tola so carrera escolar, Díaz llogró salir alantre nos estudios de [[derechu]], y a fines de [[1850]], convertir en maestru nesi mesmu institutu. Poco tiempu dempués, y ante la situación económica que pasaba la so familia, Porfirio convertir en boleru, más tarde trabayó nuna armería ensamblando ya iguando [[rifle]]s, de la que consiguió trabayu como [[Carpintería|carpinteru]]. En [[1854]], sustituyó a Rafael Urquiza como [[bibliotecariu]] del Institutu. Cuando Manuel Iturribarría, profesor de la cátedra de [[derechu natural]], abandonó'l puestu por enfermedá, Díaz convertir en profesor interín. Esto ameyoró en parte la so situación económica y la de la so familia. Díaz estudió [[derechu romanu]], materia qu'aprobó cola meyor calificación de la so xeneración.&lt;ref name=&quot;Memories&quot; /&gt;
Nel institutu, tuvo como compañeros a Matías Romero y José Justo Benítez. De 1852 a 1853 foi alumnu de Benito Juárez en derechu civil.

Tres la muerte del so padre, la so hermana Desideria cásase con un comerciante de [[Michoacán]], Antonio Tapia, con quien tuvo dellos fíos de los que solamente sobrevivieron dos. Vivió en Michoacán hasta la so muerte.
La so hermana Nicolasa casó prematuramente y quedó vilba (Nun dexó descendencia). Manuela, la so otra hermana, tuvo una rellación extramarital col [[médicu]] Manuel Ortega Reis, de quien nació la so fía [[Delfina Ortega Díaz]], quien col tiempu convertir n'esposa del so tíu Porfirio, quien describe asina los sos primeros años:

{{cita|Les mios condiciones especiales yeren: bona talla, notable desenvolvimientu físicu, grande axilidá y muncho enclín, aptitú y gustu polos exercicios atléticos. Llegó a les mios manes un llibru de ximnasia, el primeru probablemente qu'hubo en Oaxaca, y esto dexóme improvisar na mio casa un pequeñu ximnasiu nel que faíamos exerciciu'l mio hermanu y él.
Yéramos bien probes. Llegué a faer zapatos finos, botes bones, y naturalmente, a enforma menor costu del que teníen que mercalos na zapatería. Poco dempués el mio hermanu colar a estudiar nel Colexu Militar de la Ciudá de Méxicu.&lt;ref name=&quot;Memories&quot; /&gt;}}

=== Carrera militar ===
{{AP|Revolución d'Ayutla|Guerra de Reforma Segunda Intervención Francesa en Méxicu}}

El [[1 de marzu]] de [[1854]], en [[Ayutla de los Llibres]], actual [[Estáu de Guerrero]], [[Florencio Villareal]] y [[Juan N. Álvarez]] proclamaron el [[Plan d'Ayutla]] contra'l presidente [[Antonio López de Santa Anna]], quien taba nel poder por décima primer ocasión dende'l [[20 d'abril]] de [[1853]]. Con esta proclamación, dio empiezu la [[Revolución d'Ayutla]].&lt;ref name=&quot;México a través de los siglos&quot;&gt; {{cita llibru |apellíos=Riva Palacio|nome=Vicente|títulu=México a través de los siglos|añu=1889|publicación=Ciudá de Méxicu: Cume}}&lt;/ref&gt; En Oaxaca, Marcos Pérez y los sos allegaos empezaron a entamar un movimientu que secundara la Revolución, pa lo cual establecieron correspondencia cola ciudá d'[[Estaos Xuníos d'América]] de [[Nueva Orléans]], onde s'atopaba exiliáu l'ex gobernador Benito Juárez, por cuenta de una reña personal con Santa Anna.&lt;ref&gt;En [[1847]], al tar Juárez a la cabeza del poder executivu en Oaxaca, Santa Anna solicitó asilu políticu, pos fuxía de les tropes lliberales que lu escorríen. Juárez, d'enclín lliberal, negó-y abellugu y Santa Anna fuxó a [[Xamaica]]. Al volver Santa Anna a Méxicu, en [[1853]], ordenó la aprehensión de Juárez y el so destierru a Nueva Orléans.&lt;/ref&gt; Cuando miembros de la [[policía secreta]] del gobiernu, afayaron les cartes de los conspiradores, Marcos Pérez y los sos compañeros fueron encarcelaos nel [[conventu]] de [[Santu Domingu]]. Porfirio Díaz intentó visitar a Pérez, pero'l so familia intentar amurniar diciendo que ''&quot;los murios de Santu Domingu non pueden esguilase&quot;''.&lt;ref&gt;Dizse que la so madre cuntó-y la historia del so padre, quien militó so les órdenes de Vicente Guerrero na Guerra d'Independencia, y al ser fechu prisioneru en [[1831]] foi lleváu a Oaxaca, nel conventu de Santu Domingu. José Faustino Díaz intentó velo per mediu d'esguilar les torres del edificiu, pero nel actu foi sorprendíu y multáu. Un día dempués del incidente, Guerrero foi fusiláu.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |
autor = Rosas, Alejandro |títulu = Llucha pola vida |obra = Porfirio Díaz| añu = 2002| publicación = Madrid: Editorial Planeta |id = 970-726-059-9}}&lt;/ref&gt; Díaz llogró esguilar les torres del conventu, con ayuda del so hermanu, la nueche del [[23 de payares]], y llogró comunicase vía [[idioma llatín]] con Marcos Pérez.&lt;ref&gt;Gonzales, Luis, &quot;El lliberalismu trunfante&quot;, en &quot;Historia Xeneral del Colexu de Méxicu&quot;&lt;/ref&gt; Unes selmanes más tarde, el gobernador Martínez Pinillos decretó [[amnistía]] pa los presos, y Porfirio Díaz foi quien los comunicó. N'avientu, el mesmu gobernador exilió a Pérez en [[Tehuacán]], [[Puebla]], y ordenó la captura de Díaz, por votar públicamente en contra de Santa Anna y a favor d'Álvarez, llamándo-y ''&quot;La so Excelencia'l Señor Xeneral Don Juan Álvarez&quot;''.&lt;ref&gt;Naquella dómina, dar tratu d'Excelencia y cargu de xeneral a un prófugo de la xusticia, como yera Álvarez, yera consideráu iun delitu. Por esta razón Díaz fuxo.&lt;/ref&gt; quien de momentu formó una pequeña [[guerrilla]], cola qu'enfrentó a les fuercies federales nel enfrentamientu de Teotongo, el [[7 de febreru]] de [[1855]].

El [[9 d'agostu]] de [[1855]], Santa Anna arrenunció a la presidencia y embarcóse nel [[Veracruz|puertu de Veracruz]] camín de [[Cuba]]. [[Juan N. Álvarez]], quien encabezara la revolución, convertir en presidente provisional. El [[27 d'agostu]], Benito Juárez tornó del so exiliu nel estranxeru y foi nomáu gobernador d'Oaxaca. Celestino Macedoniu, quien yera'l Secretariu de Gobiernu Estatal, nomó a Díaz como xefe políticu del [[Distritu de Ixtlán]]. Nesti pueblu, y a pesar de la oposición del xefe militar estatal, Díaz entama la primer guardia na historia de Ixtlán, cola que participó, a finales de [[1856]], nel primer sitiu d'Oaxaca, onde recibió una [[Mancada por arma de fueu mancada de bala]], razón pola que'l doctor Esteban Calderón prauticó-y una operación.&lt;ref&gt;Esti médicu más tarde convirtióse nel güelu del poeta y políticu mexicanu [[José Vasconcelos Calderón|José Vasconcelos]], opositor al gobiernu de Díaz.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Home Oaxaca&quot;&gt; {{cita llibru |
autor = Krauze, Enrique |
títulu = L'home d'Oaxaca
| obra = Biografía del Poder, Porfirio Díaz
| añu = 1991
| publicación = Ciudá de Méxicu: Fondu de Cultura Económica |
id = 968-16--2780-6
}}&lt;/ref&gt;

En premiu a los sos servicios pola causa lliberal, el presidente [[Ignacio Comonfort]] confirió a Díaz el mandu militar del [[Ismu de Tehuantepec]], asitiáu ente los pueblos de [[Santu Domingu Tehuantepec|Tehuantepec]] y [[Juchitán de Zaragoza|Juchitán]]. Ante una inminente rebelión conservadora, Díaz tomó [[Jamiltepec]], nel distritu d'[[Ixcapa]], onde llogró detener la meyora conservadora. En Tehuantepec conoció al [[dominicu]] d'enclinos lliberales Mauricio López, al alministrador de correo Juan Calvo, al xuez y comerciante Juan A. Avendaño, y al viaxeru [[Francia|francés]] Charles Etienne Brasseur. Tamién llogró tener contautu cola [[cultura zapoteca]] y la [[cultura mixteca]], yá que d'ésta última tenía sangre por porta materna. Conoció a la zapoteca [[Juana Catalina Romero]], con quien tuvo una rellación amorosa y quien años más tarde, mientres el [[Porfiriato]], impulsó'l desenvolvimientu del Ismu. En [[1860]], salió per primer vegada d'Oaxaca. Ye entós cuando Brasseur describir como ''&quot;Alto, bien fechu, d'una notable distinción, la so cara de gran nobleza, agradablemente morenura, paecíame revelar les traces más perfectes de l'antigua aristocracia mexicana..., sería de deseyar que toles provincies de Méxicu fueren alministraes por xente del so calter. Porfirio Díaz ye, ensin duldar un momentu, l'home d'Oaxaca&quot;''.&lt;ref name=&quot;Brasseur&quot;&gt;''&quot;Voyage sur L'isthme de Tehuantepec&quot;'', —1861—&lt;/ref&gt;

Al españar la [[Guerra de Reforma]], Díaz engarró en delles batalles, como na aición militar de Calpulalpan, so les órdenes de José María Díaz Ordaz ya Ignacio Mejía. En tres años fuéron-y conferíos los cargos de mayor, [[coronel]] y [[teniente xeneral]]. Tres el trunfu lliberal, asocedíu'l [[11 de xineru]] de [[1861]], Díaz foi postuláu a diputáu federal, llogrando llograr una curul por Oaxaca nel [[Congresu de la Unión]]. Sicasí, al ser executaos [[Melchor Ocampo]], [[Leandro Valle Martínez|Leandro Valle]] y [[Santos Degollado]], poles fuercies conservadores nel intre del añu, Díaz solicitó permisu p'ausentase y dir engarrar. El permisu foi-y concedíu y nel so llugar quedó'l so suplente, [[Justo Benítez]].&lt;ref name=&quot;La voz de la guerra&quot;&gt; {{cita llibru |
autor = Rosas, Alejandro |
títulu = La voz de la guerra |
obra = Porfirio Díaz
| añu = 2002
| publicación = Madrid: Editorial Planeta |
id = 970-726-059-9
}}&lt;/ref&gt;

El [[31 d'ochobre]], celebrar en [[Londres]], una convención ente los representantes d'[[España]], [[Francia]] ya [[Inglaterra]], col propósitu de definir la política a siguir coles deldes de Méxicu, una y bones el [[24 de xunetu]], Juárez suspendió los pagos por cuenta de la bancarrota de la facienda nacional. A principios d'[[avientu]], les fuercies franceses, españoles ya ingleses llegaron a [[Veracruz]], [[Córdoba (Veracruz)|Córdoba]] y [[Orizaba]], comandadas por [[Dubois de Saligny]], [[Juan Prim]] y John Russell. Gracies a la intervención del [[Secretaría de Rellaciones Esteriores (Méxicu)|Ministru de Rellaciones Esteriores]] del [[gobiernu mexicanu]], [[Manuel Dobláu]], España ya Inglaterra retiraron les sos tropes, como lo establecía'l puntu númberu cuatro de los [[Trataos de La Soledá]]. Sicasí, Francia negar a abandonar el territoriu mexicanu y en marzu de [[1862]] avanzó al interior con un pocu más de 5,000 soldaos, sol mandu de [[Charles Ferdinand Latrille]], [[Conde de Lorencez]]. A fines d'[[abril]] d'esi mesmu añu, fortificar en Les Flores, un pequeñu pobláu del [[Veracruz de Ignacio de la Llave Estáu de Veracruz]]. Benito Juárez ordenó a [[Ignacio Zaragoza]], xeneral mexicanu que participó del llau lliberal na Guerra de Reforma, faer frente a les fuercies franceses en Puebla. El [[5 de mayu]], Díaz y otros militares intervinieron na [[Batalla de Puebla]], onde llograron ganar a los franceses y faelos recular hasta [[Orizaba]]. Díaz defendió l'ala izquierda de la ciudá, y rebatió en dos causes l'ataque francés. Una vegada que fuxeron, González Ortega y Porfirio Díaz dar a la xera d'escorrelos, hasta que Zaragoza se los torgar. Esi mesmu día, Juárez recibió una carta de Zaragoza mentándo-y los detalles de la batalla, y faciendo fincapié en ''&quot;l'enfotu y bizarría del ciudadanu xeneral don Porfirio Díaz&quot;''.&lt;ref name=&quot;Home Oaxaca&quot; /&gt;

El [[8 de setiembre]], Zaragoza morrió en Puebla. A principios de [[1863]], l'emperador [[Napoleón III]] unvió trenta mil soldaos a tierra mexicana, yá que la so intención yera imponer un imperiu n'América pa frenar la meyora de los [[Estaos Xuníos]]. [[Federico Forey]] yera'l comandante de forzar gales, quien punxeron sitiu a Puebla'l [[3 d'abril]] de [[1863]]. [[Jesús González Ortega (militar)|Jesús González Ortega]] foi l'encargáu de defender la plaza, con ayuda d'otros militares como [[Miguel Negrete]], [[Felipe Berriozábal]] y Díaz. Tres más d'un mes d'aiciones militares fallíes per parte de dambos bandos, la ciudá cayó en manes de los franceses la nueche del [[17 de mayu]]. Díaz ordenó destruyir tol armamentu y les municiones del exércitu mexicanu, por que nun cayeren en manes de los franceses. Una vegada que les tropes invasores entraron a la fortificación mexicana, los militares republicanos fueron fechos prisioneros.&lt;ref name=&quot;La voz de la guerra&quot; /&gt;

Díaz, xunto con tolos demás militares, foi prindáu y deteníu nel Conventu de Santa Inés, en Puebla, los prisioneros fueron llevaos a [[Veracruz]], onde se-yos conduciría a [[Martinica]]. Dos díes enantes de ser embarcaos, Díaz y Berriozábal escaparon camín de la [[Ciudá de Méxicu]]. Nesta ciudá Juárez y los sos ministros preparar pa escapar, yá que les tropes de [[Juan Nepomuceno Almonte]] diben tomar la capital con ayuda de los refuerzos franceses. Díaz faló con Juárez la mañana del [[31 de mayu]], en que'l presidente preguntó-y qué taba dispuestu a faer pola causa lliberal. Díaz respondió que precisaba entamar un exércitu pa combatir a les fuercies conservadores y franceses. Juárez, por conseyu de [[Sebastián Lerdo de Tejada]], asignólu 30.000 a la so división militar, cola que Díaz coló a Oaxaca col cargu de gobernador interín. Escontra mediaos de [[xunu]], llogró llegar a Oaxaca acompañáu del so hermanu Felipe y del coronel [[Manuel del Refugio González Flores|Manuel González]], quien s'escapara de les fuercies conservadores en [[Celaya]], cuando l'ex presidente Comonfort foi derrotáu y asesináu.&lt;ref name=&quot;La voz de la guerra&quot; /&gt;

Mientres tol añu de [[1864]], Díaz y González desenvolvieron una guerra de guerrilles en Oaxaca, y los franceses nunca pudieron enfusar al estáu. Sicasí, los trunfos de los conservadores aumentaben y Juárez viose obligáu a salir de [[Monterrey]] camín de [[Pasu del Norte]].&lt;ref&gt;Güei conocida como [[Ciudad Juárez]].&lt;/ref&gt; Un grupu de militares y clérigos conservadores dirixir escontra [[Viena]], [[Austria]], n'[[ochobre]] de [[1863]] a ufiertar la corona del Imperiu Mexicanu al [[archiduque]] [[Maximiliano I de Méxicu|Maximiliano d'Habsburgu]] y la so esposa [[Carlota de Bélxica]]. Tres una pequeña encuesta realizada ente los altos círculos políticos y sociales del país, Maximiliano aceptó la propuesta y convirtióse n'emperador el [[10 de xunu]] de [[1864]], instaurando asina'l [[Segundu Imperiu Mexicanu]].&lt;ref&gt;Anque Maximiliano convertir n'Emperador de Méxicu, arrenunció por mandatu del so hermanu [[Francisco Xosé I]] a los sos derechos sobre la corona d'[[Austria]].&lt;/ref&gt;

Escontra principios de [[febreru]] de [[1865]], Díaz empezó la fortificación d'Oaxaca, yá que les fuercies d'[[Aquiles Bazaine]] taben a puntu de tomar la vieya Antequera. El [[19 de febreru]] Bazaine empezó'l [[Sitiu d'Oaxaca]], y tres dellos meses d'asediu, Díaz rindió'l [[22 de xunu]]. Bazaine ordenó fusilalo, pero la intervención de Justo Benítez salvó-y la vida. Foi confináu a prisión perpetua nel Conventu de les Carmelites, en [[Puebla]], pol delitu de [[sedición]]. Sicasí, na prisión, entabló amistá col [[barón]] [[Hungría|húngaru]] Louis de Salignac, quien yera l'encargáu de la cárcel. Nuna ocasión, cuando'l comandante militar de la plaza salió de la ciudá, Díaz intentó escapar a base de un [[cuchiellu]] y una [[cuerda]]. El barón afayar, pero en llugar de delatalo, dexar dir. Esa mesma tarde entamó a un centenar d'homes pa salir al combate y escribió una carta a Juárez. Yera'l [[20 de setiembre]] de [[1865]].&lt;ref name=&quot;Home Oaxaca&quot; /&gt;
[[Ficheru:BattleofPuebla2.jpg|thumb|250px|Escenariu de la [[Batalla de Puebla]], llibrada'l [[5 de mayu]] de [[1862]] y na que participó Díaz.]]
Tres más d'un añu reclutando homes y pertrechos, Díaz tornó al sur del país, onde foi sofitáu pol vieyu cacique lliberal [[Juan Álvarez]]. Reorganizó'l [[Exércitu d'Oriente]] y coles sos tropes trunfó'l [[3 d'ochobre]] de [[1866]] na [[Batalla de Miahuatlán]] y el [[18 d'ochobre]] na [[Batalla de la Carbonera]]. Tres más de dos meses de preparación y toma de ciudaes d'Oaxaca, l'Exércitu d'Oriente tomó la capital la nueche del [[27 d'avientu]]. De momentu Díaz alzar en gobernador provisional, destituyó y executó a les autoridaes franceses. L'arzobispu d'Oaxaca, llanzó un sermón en contra del gobiernu republicanu, pero Díaz mandar aforcar sol cargu de rebelión. Cuando Díaz salió d'Oaxaca, en xineru de [[1867]], nomó como gobernador sustitutu a Juan de Dios Borja.&lt;ref name=&quot;La voz de la guerra&quot; /&gt;

El [[5 de febreru]] de [[1867]], en [[París]], Napoleón III unvió un parte a Bazaine ordenando la retirada de les tropes franceses de Méxicu, en vista de la presión exercida pola prensa, la [[opinión pública]] y el [[Parllamentu francés]], y pola tensión qu'había colos prusianos que nun futuru cercanu fadría qu'españara la [[Guerra Franco Prusiana]]. Esta midida significó'l principiu de la cayida del Imperiu, pos les fuercies conservadores del emperador apenes sumaben 500 soldaos.&lt;ref&gt;Parte de Maximiliano al so hermanu Francisco José. Viena, Austria, 20 de febreru de 1867.&lt;/ref&gt; La meyora lliberal empezó, Maximiliano, acompañáu de los militares conservadores [[Tomás Mejía]] y [[Miguel Miramón]], colar coles sos tropes a [[Santiago de Querétaro|Querétaro]], onde [[Mariano Escobedo]] punxo sitiu a la ciudá, que se rindió'l [[15 de mayu]]. Mentanto, [[Carlota de Bélxica]] coló a [[Viena]], [[París]] y [[Roma]], onde s'entrevistó con [[Francisco Xosé I]], [[Napoleón III]] y la so esposa [[Eugenia de Montijo]], y col [[Papa]] [[Pío IX]]. Nos trés casos, pidió sofitu pal so maríu, que-y foi refugáu. En Roma volvióse lloca, y foi recluyida'l restu de la so vida nun [[castiellu]] de [[Bruxeles]], onde morrió'l [[19 de xineru]] de [[1927]] a la edá de 87 años.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.inep.org/content/view/1963/104/
|títulu = Efemérides de Méxicu, 3 de febreru de 1867. Les tropes franceses salen de Méxicu
|fechaaccesu = 23 d'ochobre de 2007
|autor = Institutu Nacional d'Estudios Políticos —INEP—
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20150921220551/http://www.inep.org/content/view/1963/104/
|fechaarchivu = 2015-09-21
}}&lt;/ref&gt;

En [[marzu]], empezó'l sitiu de Puebla, comandado por Díaz. Mientres más de tres selmanes cortó la comunicación de la ciudá y ganó a les tropes de [[Leonardo Márquez]], quien dempués de ser vencíu polos lliberales, fuxó a [[Toluca]]. Tres dellos díes de meditaciones, la mañana del [[2 d'abril]] de [[1867]], Díaz asaltó Puebla. Asina remató l'aición militar conocida como [[Batalla del 2 d'abril]], nel que cayó Puebla, única ciudá nel sur que taba en poder de los franceses. Namái faltaben por cayer Quéretaro y la capital.&lt;ref&gt;
{{cita web |url = http://www.kokone.com.mx/xeres/monu/b2deabril.html
|títulu = Historia de la Batalla del 2 d'abril de 1867 en Puebla |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2007
|autor = Monografíes Escolares
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

Márquez llograra fortificar a 700 homes nes llanures cercanes a Toluca, ciudad ante la cual Díaz y los sos homes dirixíense. La mañana del [[16 d'abril]] comisionó al comandante Gonzalo Montes de Oca a enfrentar a Márquez. La resultancia foi favorable a les tropes mexicanes, y Márquez fuxó escontra [[Cuba]], onde morrió en [[1913]]. A esti fechu conózse-y como [[Batalla de les Llombes de San Llorienzo]] y a partir d'ella empezó'l sitiu de la Ciudá de Méxicu, que s'enllargó hasta'l [[15 de xunu]], cuando tol país yá s'atopaba en manes de los republicanos. Mientres el sitiu y a la de entrar na ciudá, Díaz prohibió los saqueos y los robos. Dos militares lo desobedecieron y fueron fusilaos.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://redalyc.uaemex.mx/redalyc/pdf/137/13708405.pdf
|títulu = Efemérides de Méxicu, 3 de febreru de 1867. Les tropes franceses salen de Méxicu |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2007
|autor = Universidá Nacional Autónoma de Méxicu |formatu =
PDF
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

El [[15 de mayu]] Maximiliano apurrió la plaza de Querétaro a [[Mariano Escobedo]], y foi fechu prisioneru xunto a Miramón y Mejía. Tres un xuiciu sumariu por frayar les lleis internacionales, la soberanía nacional y el Tratáu de la Soledá, fueron fusilaos la mañana del [[19 de xunu]], a pesar de que dellos personaxes intentaron salvar la vida del emperador, como [[Victor Hugo]], escritor francés, escribió a Juárez pidiendo clemencia pal emperador.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.lajiribilla.cu/2003/n102_04/102_42.html
|títulu = De Victor Hugo a Saramago
|fechaaccesu = 24 d'ochobre de 2007
|autor = ArgenPress
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20150216225658/http://www.lajiribilla.cu/2003/n102_04/102_42.html
|fechaarchivu = 2015-02-16
}}&lt;/ref&gt; La condesa de Salm Salm, quien intercedió por Maximiliano ante Díaz, fixo lo mesmo ante Juárez, pero la respuesta foi la mesma. A la población de Méxicu fíxose-y creer que Maximiliano entá vivía y que tornaría trunfante a la capital, hasta que Díaz fixo circular un panfletu tornando esta teoría.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://ranchoflorido.blogspot.com/2007_02_01_archive.html
|títulu = Juárez y la Princesa de Salm Salm |fechaaccesu=24 d'ochobre de 2007
|autor = Conceyu de Múzquiz, Coahuila
|formatu = HTML
}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Benito Juarez Presidente.jpg|thumb|250px|[[Benito Juárez]], presidente de Méxicu mientres la [[Segunda Intervención Francesa en Méxicu|Segunda Intervención Francesa]].]]
[[Ficheru:13488 2 de abril de 1867. Entrada del general Porfirio Díaz a Puebla.jpg|thumb|izquierda|''[[2 d'abril de 1867. Entrada del xeneral Porfirio Díaz a Puebla]]'', oleu de [[Francisco de Paula Mendoza]], 1902.]]
Juárez fixo públicu la so reconocencia a Díaz nuna carta a [[Guillermu Prieto]], onde afirmaba ''&quot;Ye un bon mozu'l nuesu Porfirio. Nunca fecha les sos cartes hasta que nun toma una capital&quot;''.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://virtual.utm.mx/mixteca/nuevo/HISTORIA/personajes/personajes-contemp.html
|títulu = Historia de la República Restaurada
|fechaaccesu = 26 d'ochobre de 2007
|autor = El Colexu de Méxicu —COLMEX—
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080628001518/http://virtual.utm.mx/mixteca/nuevo/HISTORIA/personajes/personajes-contemp.html
|fechaarchivu = 2008-06-28
}}&lt;/ref&gt; Nel so discursu final del [[15 de xunetu]], día en qu'entró a la capital, Juárez reconoció públicamente a Díaz, quien foi premiáu con una división y una facienda en Oaxaca, conocida como [[Facienda de La Noria]], onde años más tarde sería proclamáu'l [[Plan de La Noria]]. El so hermanu Felipe foi electu gobernador d'Oaxaca, por votación popular, cargu nel que taría hasta [[1871]]. Tres ello, Díaz retirar a Oaxaca a vivir.&lt;ref name=&quot;Home Oaxaca&quot; /&gt;

Mientres les guerres en que se vio envueltu, Díaz rellacionóse amorosamente con delles muyeres. La primera y la más conocida de les sos aventures amoroses foi la sostenida con [[Juana Catalina Romero]], mientres los años de la Guerra de Reforma. Cunta una lleenda que mientres la Batalla de Miahuatlán, Díaz despintar so les [[enagües]] de Juana Catalina. Esta rellación duró más allá de la guerra, cuando Díaz yá yera presidente y por ello favoreció la zona de [[Santu Domingu Tehuantepec|Tehuantepec]]. Un rellatu popular cuenta que'l [[tren]] de la ciudá travesaba pola facienda de Juana Catalina, y que'l presidente saltaba del vagón pa visitala.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.itistmo.edu.mx/paginadetehuantepec/juana.html
|títulu = Biografía de Juana Catalina Romero
|fechaaccesu = 27 d'ochobre de 2007
|autor = Institutu d'Enseñances del Ismu —ITISTMO—
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071009150508/http://www.itistmo.edu.mx/paginadetehuantepec/juana.html
|fechaarchivu = 2007-10-09
}}&lt;/ref&gt; Otra aventura que Díaz caltuvo foi cola soldadera Rafaela Quiñones, mientres tola guerra d'intervención. A principios de [[1867]] nació la fía de la rellación ente Díaz y Quiñones, llamada [[Amada Díaz]], quien vivió col so padre hasta [[1879]] y quedóse en Méxicu tres la cayida del gobiernu porfirista. Finalmente morrió en [[1962]].&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.istmoenlinea.com.mx/puntosycomas/26828.html?PHPSESSID=6263fe8c84deadd
|títulu = ''&quot;L'álbum d'Amada Díaz&quot;''
|fechaaccesu = 27 d'ochobre de 2007
|autor = Ricardo Orozco
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071222102431/http://www.istmoenlinea.com.mx/puntosycomas/26828.html?PHPSESSID=6263fe8c84deadd
|fechaarchivu = 2007-12-22
}}&lt;/ref&gt;

El [[15 d'abril]] de [[1867]], Díaz casar por poder cola so sobrina Delfina Ortega de Díaz, en mediando col presidente Juárez la disposición pa espachar el parentescu carnal. En [[1869]] nació'l so primer fíu, Porfirio Germán, que morrió esi mesmu añu. Dos años más tarde la pareya concibió a unos ximielgos, quien corrieron la mesma suerte que'l so primer fíu. Tres dellos años, en [[1873]] nació'l primeru de los fíos que llegaría a la edá adulta, [[Porfirio Díaz Ortega]]. El [[5 de mayu]] de [[1875]] nació la última fía del matrimoniu, Lluz Victoria, llamada asina n'honor a la victoria republicana del [[5 de mayu]] de [[1862]] en Puebla.&lt;ref name=&quot;Suerte&quot;&gt; {{cita llibru |apellíos=[[Sara Sefchovich|SEFCHOVICH, Sara]]|títulu=La suerte de la consorte|añu=1998|publicación=Ciudá de Méxicu: Grupu Editorial Océanu|id=9706516433}}&lt;/ref&gt;

=== La llucha pol poder ===
[[Ficheru:Porfirio-1867.jpg|thumb|250px|Semeya al oleu de Porfirio Díaz en [[1867]]. P'anguaño, cuando acabó la Guerra d'Intervención Francesa, cuntaba con 37 años y 37 campañes militares.]]

=== Eleición de 1867 y años posteriores ===
Una vegada rematada la guerra d'intervención francesa, Juárez, que s'amparara nel artículu 128 de la [[Constitución de 1857]] pa permanecer indefinidamente nel poder,&lt;ref&gt;Según l'artículu 128 ''&quot;En casu de que por un trestornu públicu establézase un gobiernu contrariu a los principios qu'ella sanciona, tan depués como'l pueblu reponga la so llibertá, va restablecese la so observancia, y con arreglu a ella y a les lleis que na so virtú s'expedieron, van ser xulgaos, asina los qu'haber figuráu nel gobiernu emanado de la rebelión, como los haber cooperáu a esta.&quot;'' Juárez usó esti requisitu llegal amparándose na guerra d'intervención.&lt;/ref&gt; convocó a eleiciones presidenciales, que s'efectuaron el [[domingu]] [[25 d'agostu]] de [[1867]]. Les resultancies finales fueron:
* [[Benito Juárez]]: 2.344 votos
* '''Porfirio Díaz''': 785 votos.
Poro, el [[Congresu de la Unión|Congresu]], al traviés del presidente de dichu órganu, [[Manuel Romero Rubio]], declaró a Benito Juárez como ganador de les eleiciones presidenciales y mandatariu constitucional pal periodu entendíu ente'l [[1 d'avientu]] de [[1867]] y el [[30 de payares]] de [[1871]]. El bandu oficial foi publicáu nes cais de la [[Ciudá de Méxicu]], el [[23 de setiembre]].&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.militante.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=651&amp;Itemid=46
|títulu = Juárez, ¿cuál ye'l so legáu históricu? |fechaaccesu=1 de payares de 2007
|autor = Militante, voz marxista de los trabayadores y la mocedá |formatu =
HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

Porfirio Díaz sintióse derrotáu y abatíu pol trunfu de Juárez nes eleiciones. Decidió retirase a La Noria, onde'l [[2 de febreru]] de [[1868]] foi-y anunciáu'l cese del [[Exércitu d'Oriente]], qu'en [[xunetu]] del añu anterior foi amenorgáu a namái 4.000 soldaos. Coles mesmes, Juárez, por conductu de [[Matías Romero]], [[SEGOB|Ministru de Gobernación]], ufiertó-y encabezar la llegación mexicana en [[Washington D.C.]], [[Estaos Xuníos d'América]]. Díaz, sicasí, refugó la propuesta.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.sre.gob.mx/Mancomún/embestadosunidos.htm
|títulu = SRE, Mancomún Históricu Diplomáticu. Embaxadores de Méxicu n'Estaos Xuníos-
|fechaaccesu = 2 de payares de 2007
|autor = Secretaría de Rellaciones Esteriores —SRE—
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

Mientres [[1869]] y [[1870]], Díaz vivió en La Noria, al llau de la so esposa Delfina. Foi nesta dómina cuando se procrearon los fíos que morreríen na infancia. Delfina pensó que se trataba d'un asuntu de índole relixosa, una y bones ellos habíense casáu siendo parientes carnales y nun se llogró la dispensa necesaria sinón hasta [[1880]]. En La Noria, Díaz desenvolvió la [[fundición]] de [[cañón (artillería)|cañones]], [[pólvora]] y [[municiones]], amás de l'[[agricultura]]. Mentanto, el so hermanu [[Félix Díaz Mori]] foi electu gobernador d'Oaxaca. Nel so periodu al frente del gobiernu estatal, tuvo un enfrentamientu pol [[impuestu]] a la [[madera]], colos habitantes de [[Juchitán de Zaragoza|Juchitán]]. El [[17 de febreru]] de [[1870]], el gobernador y un reximientu de más de quinientos soldaos, entró na ciudá y mató a delles persones, ente ellos muyeres y neños, tou esto con cuenta d'encalorar el llevantamientu que se produxera. Antes de salir, entró colos sos soldaos a escalar la [[Ilesia (edificiu)|ilesia]] del pueblu. Fixo baxar la estatua del santu patronu de Juchitán, [[San Vicente Ferrer]], y abasnar per tol pueblu, nun actu consideráu de lo so parte como [[xacobín]]. Meses más tarde devolvió la imaxe nuna caxa de madera fechu cachos. Los juchitecos prindáron-y en marzu de [[1872]], capar y executar en vengación pol incidente de Juchitán.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.ieepo.gob.mx/ninos/bio_diaz_felix.htm
|títulu = Biografía de Felipe Díaz |fechaaccesu=2 de payares de 2007
|autor = Institutu Estatal d'Educación Pública d'Oaxaca
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

=== La Revolución de La Noria ===
{{AP|Plan de la Noria}}
[[Ficheru:Sebastian Lerdo de Tejada.jpg|thumb|200px|[[Sebastián Lerdo de Tejada]] foi'l tercer candidatu nes eleiciones presidenciales de 1871. Tres la muerte de Juárez, ocupó la presidencia de manera interina, y nesti cargu amnistió a Díaz y a tolos militares que participaron na Revolución de La Noria. Al intentar reelixise en [[1876]], Díaz llanzó contra él el Plan de Tuxtepec. Tres dellos meses de guerra civil, foi derrotáu y exiliáu. Morrió en [[Nueva York]], en [[1889]].]]

Porfirio Díaz decidió postulase a les [[Eleiciones federales de Méxicu de 1871| eleiciones presidenciales de 1871]]. Pa esta eleición, Juárez foi postuláu per tercer ocasión, siendo les anteriores nos años [[1861]] y [[1867]]. Había amás un nuevu candidatu, el presidente de la [[Suprema Corte de Xusticia de la Nación (Méxicu)|Suprema Corte de Xusticia]], [[Sebastián Lerdo de Tejada]]. Les eleiciones llevar a cabu'l [[27 d'agostu]] d'esi añu. Les resultancies finales fueron revelaos al país el [[7 d'ochobre]] y fueron los siguientes:
* '''Benito Juárez''': 5.837 votos
* '''Porfirio Díaz''': 3.555 votos
* '''Sebastián Lerdo de Tejada''': 2.874 votos

Díaz y Lerdo nun quedaron conformes cola resultancia dada a conocer pol [[Congresu de la Unión |Congresu]], y empecipiaron una serie d'impugnaciones a la eleición. Lerdo decidió retirase de los xuicios eleutorales y volvió al so puestu de presidente na Suprema Corte de Xusticia. Díaz, sicasí, empezó a ganar adeptos nel sur del país, ente los hacendados d'Oaxaca y los militares d'esi estáu, onde [[Felipe Díaz Mori|Felipe Díaz]] yera gobernador. El [[8 de payares]] llanzó'l Plan de la Noria, llamando a tolos militares del país a lluchar contra Juárez. D'esta manera dio entamu la Revolución de La Noria.

{{cita|La reeleición indefinida, forzosa y violenta, del Executivu Federal, punxo en peligru les instituciones nacionales.

Nel Congresu una mayoría regimentada per medios refiertaos y vergonzosos, fixo ineficaces los nobles esfuercios de los diputaos independiente y convertío á la Representación Nacional nuna cámara cortesana, gasayosa y resuelta á siguir siempres los impulsos del Executivu.

Na Suprema Corte de Xusticia, la minoría independiente que salvara delles vegaes los principios constitucionales d'esti cataclismu de perversión é inmoralidá, ye güei impotente por falta de dos de los sos más dignos representantes, l'ingresu d'otru lleváu ellí pola proteición del Executivu. Nenguna garantía tuvo dende entós l'amparu; los Xueces y Maxistraos pundonorosos de los Tribunales Eleutorales son sustituyíos por axentes sumisos del Gobiernu, los intereses más caros del pueblu y los principios de mayor trescendencia queden á la mercé de los perros guardianes.&lt;ref&gt;Testu introductoriu al Plan de La Noria. Oaxaca, Oaxaca, 8 de payares de 1871.&lt;/ref&gt;}}

De momentu los estaos d'[[Oaxaca]], [[Estáu de Guerrero|Guerrero]] y [[Chiapas]] xunir a Díaz, quien avanzó trunfante hasta [[Toluca]], onde empezaron les derrotes. [[Sóstenes Rocha]] y [[Ignacio Mejía]] evitaron que los rebeldes tomaren la capital. A pesar de que llograron consiguir adeptos ente les clases más baxes de la sociedá mexicana, los sulevaos de La Noria tuvieron un llargu procesu de derrotes. Cuando intentaron cruciar [[Puerto Ángel]], [[Oaxaca]], en xineru de 1872 camín de [[Panamá]], los juchitecos prindaron a Félix Díaz y asesinar. Esa mesma nueche, [[Manuel del Refugio González Flores|Manuel González]], meyor amigu y compadre de Díaz según unu de los líderes de la sulevación, recibió una carta del hermanu de Porfirio, que fuera executáu. La carta dicía lo siguiente:

{{cita|Vamos perder, Juárez va entartallanos, pero quiero da-y al mio hermanu esta última prueba de ciñu, porque lo que ye l'indiu, fréganos.&lt;ref&gt;Carta de Félix Díaz a Manuel González. [[21 de xineru]] de [[1872]]&lt;/ref&gt;}}

La nueche del [[18 de xunetu]], Juárez finó na [[Ciudá de Méxicu]]. Xunto con González, Díaz alcuéntrase en [[Nayarit]], visitando al cacique llocal [[Manuel Lozada]], llamáu'l ''&quot;Tigre de Álica&quot;'', con cuenta de consiguir el so sofitu. Al oyer cañonazos, Díaz preguntó qué asocedía, y de momentu informáronlu del fallecimientu de Juárez. Lerdo de Tejada yá yera'l presidente interín, y poro, el movimientu de La Noria perdía sentíu, una y bones Juárez morriera y nun esistía razón pa engarrar. Depués de que Lozada negar a sofitar a Díaz, los revolucionarios tornaron les armes. Poco dempués, n'ochobre, fueron convocaes les eleiciones pa presidente de la República mexicana. Presentáronse como candidatos Porfirio Díaz y Lerdo de Tejada. Nes [[Eleiciones estraordinaries de Méxicu de 1872]], esti postreru ganó a Díaz. Una vegada que'l Congresu confirmó a Lerdo como presidente constitucional pal periodu del [[1 d'avientu]] de 1872 al [[30 de payares]] de [[1876]], el [[SEDENA|Ministru de Guerra y Marina]], [[Mariano Escobedo]] decretó l'amnistía pa tolos revolucionarios de La Noria, pero cola condición de que se-yos daría de baxa del [[Exércitu Mexicanu]].&lt;ref&gt;Domínguez Castiella, José M. ''Ensayu críticu históricu sobre la revolución de la Noria.'' Méxicu, Casa Imprentadora El Cuadratín, 1934. [EL SO]&lt;/ref&gt;

Una vegada derrotáu y nun escándalu públicu ante la prensa, Díaz volvió a [[Oaxaca]], onde s'atopó cola noticia de la muerte de la so fía. La crisis económica pola que pasaba, obligar a vender la Facienda de La Noria y dise como acomuñáu nuna finca dedicada al cultivu d'[[azucre]], allugada na llocalidá de [[Tlacotalpan]], [[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]]. Ende, nel clima veracruzano, la familia de Porfirio Díaz llogró consiguir una relativa estabilidá económica, yá que amás del cultivu d'azucre, dedicar a la [[carpintería]],&lt;ref&gt;Dizse que Díaz llogró tallar ensin ayuda l'estante de la Biblioteca Pública de Tlacotalpan, qu'entá anguaño exhíbese.&lt;/ref&gt; ya inclusive llogró inventar una [[mecedora]] integrada con [[abanicu]] automáticu.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.elpueblo.com.mx/chihuahua/editoriales2.cfm?num=527
|títulu = Porfirio Díaz en Tlacotalpan
|fechaaccesu = 2 de payares de 2007
|fecha = 19 d'ochobre de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

Sicasí, Porfirio caltenía les sos vieyes ambiciones polítiques. N'[[ochobre]] de [[1874]] foi postuláu como candidatu a diputáu federal y ganó la eleición. Una vegada instalada la [[Cámara de Diputaos (Méxicu)|Cámara de Diputaos]], unu de los primeros dictames de la nueva llexislatura foi aprobar una propuesta de la Comisión de Facienda, relativa a menguar la pensión de los militares retiraos del serviciu nacional, según amenorgar d'una manera significativa'l sueldu de los soldaos activos nel Exércitu. Díaz, xunto con otros diputaos d'estraición militar, oponer a la propuesta de Facienda. [[Justo Benítez]], quien aquel día se convirtió nel intermediariu políticu de Díaz, suxirió al militar que pronunciara un discursu na tribuna del Palaciu Llexislativu. Tres enforma meditalo, Díaz aportó a falar en públicu. Entá cuando él mesmu conocía la so falta d'habilidá como orador, intentó ellaborar un discursu. Depués de dellos intentos, Díaz dar por vencíu, y nun actu insólitu hasta esi momentu na historia llexislativa de Méxicu, empezó a llorar en públicu. Esti incidente fíxo-y convertise per unos díes nel hazmerreír de la clase política mexicana. Asina describe aquél momentu unu de los biógrafos de Díaz, [[José López Portillo y Rojas]].

{{cita|Y faló Porfirio n'efeutu, sosteniendo ser magna inxusticia qu'a los bonos servidores de la Nación, a los qu'arramaren la so sangre por defendela, condergárase-yos a la miseria pa faer un aforru insignificante; mas espresó aquelles idees con tantos tatexos, n'estilu tan degaxáu ya incoerente, y con voz tan desentonada, que l'auditoriu enllenar de pena, non polos militares a quien quería amenorgase a pan y agua, sinón pol preopinante, a quien se vía sufrir indicibles tortures na tarrecible picota de la tribuna. Porfirio, finalmente, acorviáu pola congoja y enredáu ente les sos propies idees y pallabres, nun atinó a salir del pasu, nun supo cómo concluyir la oración, y rompió a llorar como un neñu. Asina baxu de la tribuna cola cara congestionado y cubiertu de llárimes, en cuantes que los circunstantes, sorprendíos, nun sabíen que faer, si llorar tamién o prorrumpir en risaes.&lt;ref name=&quot;López Portillo&quot;&gt;LÓPEZ Portillo y Rojas, José, '''Elevación y cayida de Porfirio Díaz'', Méxicu, Llibrería Española, s/a.&lt;/ref&gt;}}

A pesar de qu'esti incidente deterioró la imaxe de Díaz na opinión política nacional, una serie de polítiques radicales llevaes a cabu por Lerdo fixeron que'l movimientu porfirista ganara cada vegada más partidarios, principalmente na clase alta, que se vio afeutada por cuenta de que Lerdo espulsó a les órdenes relixoses y alzó los impuestos, dambes aiciones en [[1874]]. Los gobiernos estranxeros tampoco víen con bonos güeyos al gobiernu lerdista, por cuenta de un amenorgamientu de la venta de productos a países como [[Francia]] ya [[Inglaterra]]. Tou esti escenariu políticu, tanto internu como esternu, favoreció la llegada de Díaz al poder. Conscientes d'ello, el círculu políticu de Lerdo caltuvo vixiláu al oaxaqueño mientres dellos meses. Manuel Romero Rubio, intermediariu políticu de Lerdo, ufiertó a Díaz la presidencia de la Corte Suprema de Xusticia, en Oaxaca, pero ésti negóse.&lt;ref name=&quot;López Portillo&quot; /&gt;

=== La Revolución de Tuxtepec ===
{{AP|Revolución de Tuxtepec}}

A fines de 1875, Sebastián Lerdo de Tejada fixo públicu'l so interés por presentase a les [[Eleiciones federales de Méxicu de 1876|eleiciones de 1876]]. Anque magar la prensa namái la tomó como una declaración informal, Lerdo anunció la so candidatura la nueche del [[23 d'avientu]] y esti fechu amenó reaiciones distintes na clase política nacional. Porfirio Díaz, quien aquel día tamién se llanzó a la candidatura presidencial, empezó una serie de manifestaciones públiques contra Lerdo, pero rápido fueron encaloraes por órdenes del mesmu presidente Lerdo. Les aiciones de represión escontra los partidarios porfiristas llevaes a cabu pola [[policía secreta]], causaron entá más descontentu escontra'l lerdismo. El [[10 de xineru]] de [[1876]], col sofitu de dellos militares de diversos llugares del país y col respaldu de la [[Ilesia Católica]], que s'había vistu afeutada poles midíes de Lerdo, Porfirio Díaz llanzó na población de [[Tuxtepec]], el [[Plan de Tuxtepec]]. Asina dio empiezu la [[Revolución de Tuxtepec]], la última guerra del [[sieglu XIX]] en Méxicu.

{{cita|Que la República Mexicana ta rexida por un gobiernu que fizo del abusu un sistema políticu, despreciando y violando la moral y les lleis, viciando á la sociedá, despreciando á les instituciones, y faciendo imposible'l remediu de tantos males pela vía pacífica; que'l sufraxu públicu convirtióse nuna farsa, pos el presidente y los sos amigos por tolos medios refiertaos faen llegar á los puestos públicos á los que llamen los sos &quot;Candidatos Oficiales&quot;, refugando á tou ciudadanu independiente; que d'esta miente y gobernando hasta ensin ministros fai la burlla más cruel á la democracia que se funda na independencia de los poderes; que la soberanía de los Estaos ye frayada repitíes vegaes; que'l Presidente y los sos favoritos destitúin á el so arbitrio á los Gobernadores, apurriendo los Estaos á los sos amigos, como asocedió en Coahuila, Oaxaca, Yucatán y Nuevo León, intentándose faer lo mesmo con Jalisco; qu'á esti Estáu segregóse-y pa debilitalo, l'importante cantón de Tepic, que s'hai gobernando militarmente hasta la fecha, con agraviu del pactu federal y del derechu de Xentes; qu'ensin considerancia á los fueros de la humanidá retiróse á los Estaos fronterizos la mezquina subvención que los sirvía pa defensa de los indios bárbaros; que l'ayalga pública se dilapida en gastos de prestar, ensin que'l Gobiernu llegara á presentar al Congresu de la Unión la cuenta de los fondos que remana.&lt;ref&gt;Plan de Tuxtepec, Facienda de Tuxtepec, Oaxaca, 10 de xineru de 1876. Porfirio Díaz.&lt;/ref&gt;}}

[[Ficheru:José María Iglesias.jpg|left|thumb|200px|[[José María Iglesias]], líder de los Decembristas, que pretendía quedase como Presidente una vegada rematáu'l mandatu de Lerdo.]]
[[Ficheru:Mariano Escobedo.jpg|thumb|200px|[[Mariano Escobedo]], militar lerdista que foi unu de los principales combatientes de Díaz na Revolución de Tuxtepec. En [[1878]] empecipió un llevantamientu contra'l presidente Díaz, foi derrotáu y tuvo a puntu de ser fusiláu, pero la intervención de Manuel González, el so antiguu compañeru de batalles salvar. Finalmente incorporóse al sistema políticu porfirista y ocupó dellos cargos nel gobiernu. Morrió en [[1902]].]]

Les derrotes que Díaz y los sos partidarios empezaron a sufrir nun se fixeron esperar, yá que la mayor parte del exércitu permanecía fiel a Lerdo. [[Mariano Escobedo]], ganó'l [[10 de marzu]] de [[1876]] a Díaz en [[Icamole]], [[Nuevo León]]. Dizse que Porfirio Díaz lloró, al trate derrotáu y abatíu. Por esta razón conocióse-y, mientres el restu de la Guerra, como ''&quot;El Llorón de Icamole&quot;''.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/publicaciones/publi_quepaso/porfirio_diaz.htm
|títulu = Biografía de Porfirio Díaz
|fechaaccesu = 3 de payares de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071012232331/http://redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/publicaciones/publi_quepaso/porfirio_diaz.htm
|fechaarchivu = 2007-10-12
}}&lt;/ref&gt; Tres la derrota de Icamole, los lerdistas taben seguros de la so victoria sobre los revolucionarios de Tuxtepec y menguaron l'actividá militar nel país. Sicasí, [[Donato Guerra]], Justo Benítez y [[Manuel del Refugio González Flores|Manuel González]] siguieron una guerra de guerrilles al interior de Méxicu. Díaz, mentanto, embarcar a [[Cuba]] nun barcu que salió de [[Tampico]], [[Tamaulipas]], faciéndose pasar pol [[médicu]] español Gustavo Romero. Una vegada llegáu a [[L'Habana]], llogró consiguir armes y dellos adeptos ente los esclavos de Cuba, yá que la islla entá s'atopaba en poder de los españoles. Cuando tornó a Méxicu, tomó la zona correspondiente a [[Veracruz]] y [[San Luis Potosí]], ente que [[Manuel del Refugio González Flores|Manuel González]] y Benítez teníen prindáu'l [[Estáu de Guerrero]]. A principios de [[payares]] empezó l'ataque escontra [[Puebla]]. Aquel día, Alatorre foi destituyíu del cargu de Ministru de Guerra y nel so llugar foi nomáu Mejía. Escobedo, acompañáu de dellos contingentes lerdistas, ente ellos el de Alatorre, fortificar en [[Tecoac]], una llocalidá tlaxcalteca. El [[16 de payares]], Díaz y Escobedo enfrentar nesa paraxa. En principiu, la batalla diba ser ganada poles tropes lerdistas, pero la intervención de [[Manuel del Refugio González Flores|Manuel González]] y los sos refuerzos, llograron ganar a les tropes federales. Dizse que al términu de la batalla, cuando los lerdistas fuxeron, Díaz faló con González, mancáu na batalla (d'ende'l so llamatu &quot;El Mancu de Tecoac&quot;), y díxo-y: ''&quot;Compadre, gracies a usté ganemos, y por eso, va ser usté'l mio Ministru de Guerra&quot;''.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.economia.unam.mx/amhe/pdfs/giordano_pub_05.pdf
|títulu = Batalla de Tecoac |fechaaccesu=3 de payares de 2007
|autor = Universidá Nacional Autónoma de Méxicu |formatu =
PDF
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

Una vegada terminada la guerra civil, Díaz llegó a la Ciudá de Méxicu'l [[21 de payares]], y esi mesmu día alzar en presidente provisional de la República Mexicana. Sicasí, [[José María Iglesias]], presidente de la Suprema Corte de Xusticia, alegaba que al ser él sustitutu constitucional de Lerdo, y fuxir ésti del país, Iglesias tendría de convertise en presidente'l [[1 d'avientu]]. Poro, a los sos partidarios conocióse-yos como ''decembristas''. Pa esi momentu, trés grupos apostábense la presidencia: decembristas, lerdistas y porfiristas. Los decembristas acuartelárense en [[Guanajuato]] y el brazu militar del partíu políticu yera [[Felipe Berriozábal]]. Díaz dexó na presidencia a [[Juan N. Méndez]] y el [[22 d'avientu]] salió de la capital con una división compuesta por 5.000 soldaos aldu al [[Estáu de Guanajuato]], onde llogró ganar a les fuercies decembristas en marzu de [[1877]]. Gracies a la mediación de Justo Benítez, Iglesias y Díaz llegaron a un alcuerdu, nel que'l primeru habría de reconocer a Díaz como virtual presidente, y a cambéu ésti vencería-y la gubernatura del so estáu natal, [[Michoacán]]. Tres tolos preparativos políticos llevaos a cabu por Benítez y González, Porfirio Díaz convertir en presidente la mañana del [[5 de mayu]] de [[1877]], día en que protestó'l so cargu ante'l Congresu de la Unión, dempués de celebrase les [[Eleiciones estraordinaries de Méxicu de 1877|eleiciones de 1877]] de forma estraordinaria.

=== Primer mandatu presidencial ===
[[Ficheru:Auguste Comte.jpg|thumb|200px|El filósofu francés [[Augusto Comte]], creador del [[positivismu]], filosofía na cual Porfirio Díaz encimentó'l so gobiernu.]]

Dientro del marcu porfiriano, esti periodu de la [[Historia de Méxicu]], tuvo marcáu pola influencia del [[positivismu]], teoría política francesa creada por [[Augusto Comte]]. A partir d'entós, l'orde establecíu por Díaz mientres la última metá del sieglu XIX en Méxicu basaríase l'orde y la llamada ''&quot;paz porfiriana&quot;''. Ellos seríen: l'orde, la paz y el progresu. El cumplimientu d'ellos, según [[Justo Sierra]], ministru porfiriano, llevó a Méxicu al cumal el progresu.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://html.rincondelvago.com/positivismu-en-mexico.html
|títulu = Positivismu en Méxicu
|fechaaccesu = 7 de payares de 2007
|autor = [[Gabino Barreda]]
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

El principal oxetivu de Díaz nel so primer mandatu foi ganase l'enfotu de los [[Estaos Xuníos d'América]], que pasaba por un seriu problema políticu.&lt;ref&gt;Mientres les [[eleiciones presidenciales de 1876 n'Estaos Xuníos]], el ganador del votu popular, [[Samuel J. Tilden]], candidatu [[Partíu Demócrata de los Estaos Xuníos|demócrata]] perdió'l votu de los eleutores ante [[Rutherford Birchard Hayes]], [[Partíu Republicanu de los Estaos Xuníos|republicanu]], quien se convirtió en [[Presidente de los Estaos Xuníos]]. Por ello, Hayes nun gociaba d'aval ente'l pueblu, quien vía con malos güeyos al gobiernu mexicanu, asina que la reconocencia a Díaz retrasóse.&lt;/ref&gt; Asina, Díaz tuvo de realizar una serie de maniobres polítiques pa ganar la reconocencia d'Estaos Xuníos. La negativa del [[Embaxada d'Estaos Xuníos en Méxicu|embaxador]] [[John W. Foster]] a axustar con Méxicu enzancó la situación entá más. Al traviés del [[Secretaría de Rellaciones Esteriores (Méxicu)|Ministru de Rellaciones Esteriores]], [[Ignacio Mariscal]] y del [[SHCP|Ministru de Facienda]], [[Matías Romero]], Díaz llogró'l pagu de la [[delda esterna]] a Estaos Xuníos, per mediu de curties cantidaes abonaes nun plazu de quince años. Nel so mensaxe a la Nación del [[1 d'abril]] de [[1893]] dar por rematáu'l pagu de la delda mexicana.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.monografias.com/trabayos16/delda-esterna-mexico/delda-esterna-mexico.shtml
|títulu = La delda esterna de Méxicu
|fechaaccesu = 9 de payares de 2007
|autor = Adolfo Lamont
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

Otru asuntu prioritariu pa Díaz foi la pacificación del país. Dende finales de la [[Guerra d'Independencia de Méxicu]], delles bandes de lladrones asítiase nes veres de caminos, col fin d'asaltar los vagones cargaos de bienes que yeren llevaos a la capital y a otres ciudaes importantes del país, como [[Puebla]] o [[Veracruz]]. El [[comerciu]], que nun tuvo una gran crecedera mientres la primer metá del sieglu XIX en Méxicu y qu'amás foi solmenáu poles crisis económiques que les guerres favorecieron, viose entá más amenaciáu poles faxines de bandoleros qu'atacaben les víes de comunicación. Otru puntu qu'acentuaba la inseguridá del país yera qu'esistíen grupos armaos asitiaos namái nun llugar del país y que'l so propósitu yera controlar per mediu de caciques al país enteru.&lt;ref name=&quot;Krauze&quot;&gt; {{cita web |url = http://nettspansk.uib.no/historiebok/Cap.%206.htm#6.4.1.%20Autoritarismu,%20progresu%20econ%F3micu%20y%20estancamientu%20social
|títulu = Historia del Porfiriato. Caciquismu y desenvolvimientu social |fechaaccesu=9 de payares de 2007
|autor = Enrique Krauze
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

Díaz alcordó col Congresu facultaes estraordinaries pa poner remediu a la situación. Ordenó'l desplazamientu de los exércitos más consolidaos, como una midida tomada pa evitar la proliferación de cacicazgos. Otru problema seriu nel panorama políticu yeren les ambiciones y aliances de los gobernadores y xefes militares. Con cuenta de safar esti problema, Díaz nomó personalmente a dellos militares del so enfotu como gobernadores y xefes militares.&lt;ref name=&quot;Krauze&quot; /&gt;

[[Ficheru:JohnWatsonFosterSoS.jpg|thumb|300px|[[John Watson Foster]], ministru plenipotenciario d'Estaos Xuníos en Méxicu mientres el primer mandatu de Díaz. Miembru de la mesma loxa masónica que Lerdo, el so principal oxetivu foi evitar de toes toes que'l gobiernu norteamericanu reconociera al gobiernu de Díaz.]]
En [[1878]], el gobiernu llograra casi por completu la pacificación del país, polo que'l presidente comisionó a [[José Yves Limantour]], economista de la Secretaría de Facienda, a viaxar a los Estaos Xuníos comandando una campaña de promoción mexicana. Esti programa d'espardimientu de la cultura mexicana llogró que'l presidente Hayes unviara una comitiva d'empresarios d'Estaos Xuníos a Méxicu. Sicasí, l'embaxador Foster escribió al Departamentu d'Estáu, sollertando sobre los peligros de Méxicu, pero a pesar de los sos esfuercios por torgar el viaxe, los empresarios llegaron a Méxicu'l [[2 de marzu]], y tres una serie de viaxes per tol país, Hayes concedió a Méxicu la reconocencia oficial la tarde del [[9 d'abril]] de [[1878]].&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.el-universal.com.mx/editoriales/33366.html
|títulu = Desacatamientu normativu
|fechaaccesu = 10 de payares de 2007
|autor = Pablo Marentes
|fecha = 14 de febreru de 2006
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070628013355/http://www.el-universal.com.mx/editoriales/33366.html
|fechaarchivu = 2007-06-28
}}&lt;/ref&gt;

Escontra principios de [[1879]], empezaron a surdir rumores alrodiu de quién sería'l candidatu oficial a la presidencia de la República, pos nel añu de [[1880]] celebraríense eleiciones. Mentábense los nomes del [[SEDENA|Ministru de Guerra y Marina]], [[Manuel del Refugio González Flores|Manuel González]], y del asesor personal del presidente, Justo Benítez. La prensa espublizó'l nome de [[Protasio Tagle]], [[SEGOB|Ministru de Gobernación]], como tercer candidatu. Como yera natural nes socesiones presidenciales del sieglu XIX, empezaron les revueltes que sofitaben a un candidatu n'específicu. Estes rebeliones fueron encabezaes por [[Trinidad García de la Cadena]], en [[Zacatecas]]; [[Domingo Nava]], en [[Sinaloa]]; Ramírez Terán en [[Mazatlán]] y los motinos d'indíxenes [[Pueblu mixteco|mixtecos]] nos valles de [[Tamazunchale]].

Una de les rebeliones más sonaes y que más repercutieron na opinión pública del país, foi l'incidente políticu qu'asocedió en [[Veracruz]], a fines de [[xunu]] de [[1879]]. Un grupu de lerdistas armaos llegara del estranxeru tres más de tres años preparando la so revuelta. A bordu del [[buque]] ''&quot;Llibertá&quot;'', quinientos soldaos desembarcaron nel puertu la madrugada del [[14 de xunu]] y empezó l'ataque a la ciudá. Sicasí, el gobernador del estáu, [[Luis Mier y Terán]], comisionó a una brigada que pudo detener rápido'l llevantamientu y aprehender a los sulevaos. Mier y Terán comunicó la situación a Díaz, na so deber de gobernador y yá que Porfirio, fíu mayor del presidente y afiáu del gobernador, alcuéntrase en Veracruz. Díaz unvió un mensaxe cifráu que al ser lleíu reveló la orde del Presidente: ''&quot;Mátalos en caliente y dempués pescudes&quot;. De momentu Mier y Terán cumplió la orde presidencial, que causó malestar ente la población y un pequeñu llevantamientu militar que tamién foi encaloráu. Años más tarde, mientres l'intre de la [[Revolución mexicana]], esti asuntu foi unu de los principales motivos de la cayida del Porfiriato.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.monografias.com/trabayos11/crisporf/crisporf.shtml
|títulu = La crisis del Porfiriato
|fechaaccesu = 13 de payares de 2007
|autor = Justo Sierra
|fecha = 1899
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

Finalmente, Manuel &quot;El Mancu&quot; González foi nomáu candidatu presidencial pol Partíu Lliberal. Tres una campaña eleutoral ensin contratiempos, col sofitu de los círculos políticu y económicu nacionales y col beneplácito de les potencies estranxeres, como [[Estaos Xuníos]], [[Reinu Xuníu]] y [[España]], Manuel González foi electu presidente, y como tal, empezó a exercer el so cargu de Presidente Constitucional, el [[1 d'avientu]] de [[1880]].

A fines de [[1879]], la esposa de Porfirio Díaz, Delfina, embarazar por sesta ocasión. Tres un embaranzu relativamente estable, el [[partu]], taba programáu pa la madrugada del [[5 d'abril]] de [[1880]]. Sicasí, la madrugada del [[2 d'abril]], el partu tuvo qu'adelantrase, y con ello nació Victoria, la última fía del matrimoniu, llamada asina n'honor a la batalla llibrada en Puebla trece años tras y que Díaz ganara. Magar ello, tantu la madre como la fía empezaron a sufrir d'enfermedaes posteriores al partu, polo que Victoria, la fía, morrió 48 hores dempués de nacer. Delfina careció gravemente de [[pulmonía]] y los médicos nun-y dieron esperances, asina que decidió casase pola Ilesia.&lt;ref&gt;A pesar d'habese casáu polo civil en [[1867]], los Díaz nunca lo fixeron polo relixoso debíu a la torga por parentescu y a que Díaz xuró públicamente la Constitución de [[1857]], declarada herética pol [[Papa]], [[Pío IX]].&lt;/ref&gt; Porfirio Díaz solicitó al [[arzobispu de Méxicu]] [[Pelayu Antonio de Labastida y Dávalos]] que celebrara'l [[Matrimoniu católicu]]. L'arzobispu pidió a Díaz la so axuración, de proclamar públicamente la Constitución lliberal. Díaz redactó'l so retraición, que foi lleida pol arzobispu. Poco tiempu dempués, unu de los unviaos de Labastida ofició'l matrimoniu la nueche del [[7 d'abril]], y Delfina morrió na mañana del [[8 d'abril]].&lt;ref name=&quot;Suerte&quot; /&gt;

=== La presidencia de Manuel González ===
{{AP|Manuel del Refugio González Flores}}
[[Ficheru:Manuel Gonzalez.jpg|thumb|300px|Manuel del Refugio González Flores, amigu y compañeru militar de Díaz. En premiu a los sos servicios mientres la Revolución de Tuxtepec, Díaz concedió-y la gubernatura de [[Michoacán]] y más tarde el Ministeriu de Guerra. Escoyíu presidente en [[1880]], les aiciones del so gobiernu fueron avafaes polos escándalos de corrupción. En terminando'l so mandatu presidencial, exerció como gobernador de [[Guanajuato]]. Morrió en [[1893]].]]

Manuel González foi un militar nacíu en [[1833]], en [[Tamaulipas]]. Participó na [[Intervención Norteamericana en Méxicu]], como [[teniente]] y más tarde combatió na [[Guerra de Reforma]], del llau del Partíu Conservador. Sicasí, mientres la [[Segunda Intervención Francesa en Méxicu]], decidió abandonar les files conservadores ya ingresar nel exércitu lliberal, por cuenta de una alcordanza so de la Intervención d'Estaos Xuníos, en que'l so padre foi asesináu poles tropes norteamericanes. Esti incidente fíxo-y camudar de bandu ante la nueva invasión estranxera.&lt;ref&gt;Carta de Manuel González a Porfirio Díaz. Oaxaca de Juárez, Oaxaca, 31 de mayu de 1863.&lt;/ref&gt; Mientres la guerra contra los franceses, González engarró xunto a Díaz y convirtióse en llugarteniente xeneral del [[Exércitu d'Oriente]], participando d'esta forma en munches de les batalles llibraes contra l'exércitu francés. Cuando Díaz tuvo presu en Puebla, mientres [[1865]], González foi quien caltuvo la guerrilla en Oaxaca. Mientres la [[batalla del 2 d'abril]], González recibió una firida de bala nel [[brazu]] derechu, a nivel del coldu'l cual estrozar, polo que-y foi toyíu esi mesmu día. Mientres la revuelta causada pol [[Plan de la Noria]], González sofitó a Díaz a pesar de la derrota del exércitu subleváu. Nuevamente, mientres la [[Revolución de Tuxtepec]], González amosóse fiel al exércitu de Díaz, al que salvó de la derrota final el [[16 de payares]] de [[1876]], na [[Batalla de Tecoac]]. Mancáu nesti últimu enfrentamientu, Díaz nomar Ministru de Guerra en premiu a los sos servicios na guerra. A finales de [[1879]] foi nomáu candidatu presidencial y un añu más tarde asumió la presidencia.&lt;ref name=&quot;González&quot;&gt;{{cita web
|url = http://www.monografias.com/trabayos12/hmmanuel/hmmanuel.shtml
|títulu = El gobiernu del xeneral Manuel González
|fechaaccesu = 15 de payares de 2007
|autor = Monografíes Escolares
|añu = 2004
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

Mientres el so gobiernu, Manuel González impulsó la creación de [[ferrocarril]]es, dio concesiones pa la creación de la primer rede de [[telégrafu|telégrafos]] nel país y la fundación de dos bancos: el Bancu Nacional Mexicanu, con capital del Bancu Francu Exipciu y el Bancu Mercantil Mexicanu, fundáu por comerciantes españoles y mexicanos residentes en Méxicu. Dambos bancos, fundíos, dieron llugar al [[Bancu Nacional de Méxicu (Banamex)]] en [[1884]]. Sicasí, estes meyores na economía del país, viéronse avafaos por cuenta de los frecuentes escándalos de corrupción y malos manexos nel gobiernu de González. En payares de [[1881]], la emisión de la [[moneda]] de [[níquel]], que sustituyía al circulante de [[plata]], provocó una crisis económica. Tuvo a puntu d'españar un llevantamientu en contra de les autoridaes republicanes, pero la intervención de Díaz salvó al gobiernu de González de sufrir una guerra civil.

El principal cargu imputáu a González mientres el so gobiernu foi'l de corrupción, auspiciado por Díaz y Manuel Romero Rubio. Según los estudios de [[Francisco Bulnes]], l'oxetivu de Díaz y Romero Rubio yera, ''&quot;evitar que González-y tomara gustu a la siella presidencial, y asina faer que-y la devolviera a Díaz en 1884&quot;''.&lt;ref&gt;BULNES, Francisco. ''El verdaderu Díaz''. Méxicu, Conteníu, 1992.&lt;/ref&gt; [[Salvador Quevedo y Zubieta]], un [[intelectual]] allegáu a Díaz, empezó una campaña de desprestixu dirixida a González, aduciendo qu'arriendes de perder el so brazu derechu, el presidente desenvolviera un gran mambís sexual, y que mandara traer de [[Circasia]], [[Rusia]] a una muyer que s'agospiaba na so facienda de [[Chapingo]]. A pesar de qu'esti rumor nunca foi comprobáu, el presidente González sí llogró la reforma del [[Códigu Civil]] pa poder heredar a la so segunda familia, la formada con Juana Horn.&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos=VILLALPANDO |nome=José Manuel|editor=Editorial Planeta|títulu=Los presidentes de Méxicu|edición=primer|añu=2001|allugamientu=Ciudá de Méxicu|id=ISBN 970-690-607-3}}&lt;/ref&gt;

Porfirio Díaz foi nomáu por Manuel González como Ministru de Fomentu, y dende esi puestu coordinó la campaña contra González. Depués de enviudar, el xeneral Díaz empezó a participar nes xuntes sociales de la clase política mexicana. En [[mayu]] de [[1881]] conoció a [[Carmen Romero Rubio]] nuna fiesta entamada pol embaxador Foster. Cola sida de tomar clases d'[[idioma inglés]], Díaz frecuentó la casa de Romero Rubio y empezó a cortexar a Carmen. Tres dellos meses de rellación informal, la pareya casó'l [[5 de payares]] de [[1881]].&lt;ref&gt;{{cita web |títulu = Historia del Porfiriato. Díaz y Carmelita |fechaaccesu=18 de payares de 2007
|formatu = HTML
|idioma = esp
}}&lt;/ref&gt;

En [[febreru]] de [[1881]], siguiendo'l conseyu de [[Carlos Pacheco Villalobos]], unu de los sos principales conseyeros, el presidente González ordenó la postulación de Díaz como gobernador d'Oaxaca. Tres unes eleiciones estables, Porfirio Díaz asumió'l cargu'l [[1 d'avientu]] y d'alcuerdu a la Constitución llocal tendría de caltenese como gobernador hasta [[1885]]. A los pocos meses, Díaz solicitó al Congresu llocal una llicencia p'ausentase del cargu por tiempu indefiníu, y de ende volvió al Ministeriu de Fomentu. Pocos meses más tarde comandó una delegación que visitó les principales ciudaes d'[[Estaos Xuníos d'América]], como [[Chicago]] y [[Nueva York]]. Nésta última llocalidá, Carmen intentó visitar al so padrín de [[bautizu]], [[Sebastián Lerdo de Tejada]], quien se negó a recibila, aduciendo la ''&quot;traición&quot;'' del so padre al aliase con Díaz. La pareya foi recibida pol [[Presidente d'Estaos Xuníos]], [[Chester Alan Arthur]] y pol inventor [[Thomas Alva Edison]]. A la so llegada a Méxicu, Díaz foi llanzáu como candidatu presidencial, y depués d'una campaña sofitada polos sectores de la Ilesia y los empresarios, convertir en Presidente per segunda ocasión el [[1 d'avientu]] de [[1884]].

=== El Porfiriato: 35 años nel poder ===
{{AP|Porfiriato}}
[[Ficheru:Porfirio Diaz civilian.jpg|thumb|300px|Mientres el gobiernu del xeneral Porfirio Díaz dio un xiru na actividá política nacional, yá que alredor de cuatrocientos años —[[Mesoamérica]], el [[Virreinatu de Nueva España]] y les primeres décades del Méxicu Independiente— los gobernantes llevaron l'alministración pública con un claru sentíu militar, y les sos aiciones tuvieron enfocaes a fortalecer al exércitu en vez. Sicasí, a raigañu del empiezu de la segunda presidencia de Díaz, en [[1884]], diose un entorno que dexó a la política mexicana centrase dende un ángulu más civil. Nesta fotografía apaez el presidente Díaz en [[1902]], afatiáu con ropa civil.]]

Por [[Porfiriato]] entender a la etapa de la historia trescurrida ente [[1876]] y [[1911]], carauterizada pol gobiernu de Porfirio Díaz, que namái s'atayó ente [[1880]] y [[1884]] col periodu presidencial de Manuel &quot;El Mancu&quot; González. A partir del [[1 d'avientu]] de [[1884]] Díaz gobernó ininterrumpidamente. La filosofía en que se basó'l Porfiriato foi'l [[positivismu]], que predicaba l'orde y la paz, pilastres del gobiernu porfirista, a pesar de cuntar con detractores, principalmente na [[izquierda política]]. Gracies al usu del [[capitalismu]], los ministros de Facienda del gobiernu porfirista, [[Manuel Dublán]] y [[José Yves Limantour]] pudieron llograr una meyora na economía del país, en forma importante.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://apuntes.rincondelvago.com/economia-del-porfiriato.html |fechaaccesu=18 de payares de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

Otra carauterística del Porfiriato foi que los diversos grupos políticos del país converxeron nel [[Gabinete de Porfirio Díaz]]. Mientres el so primer mandatu, el gabinete tuvo conformáu na so totalidá polos antiguos combatientes de la Revolución de Tuxtepec. Sicasí, nel so segundu periodu presidencial, llegaron juaristas como [[Matías Romero]] y [[Ignacio Mariscal]]; lerdistas como Romero Rubio y [[Joaquín Baranda]], y un imperialista, Manuel Dublán. Colos gobernadores, Díaz procuró caltener estrecha rellación, cuantimás no rellacionao coles [[eleición|eleiciones]] de les llexislatures y tribunales de xusticia llocales, la construcción de ferrocarriles, el combate a los [[yaqui]]s, quien llevaben más de cincuenta años atacando [[Sonora]], y tamién n'otros asuntos menores.

La paz que s'impunxo mientres el gobiernu de Porfirio Díaz dexó'l desenvolvimientu de la [[cultura]] y la [[ciencia]] en Méxicu, yá que dende fines del [[sieglu XVIII]] la continua inestabilidá política, social y económica torgó que s'impunxera un clima aparente a la ciencia y a la cultura. Sicasí, mientres el Porfiriato florió la [[lliteratura]], la [[pintura]], la [[música]] y la [[escultura]]. Les actividaes científiques fueron promovíes dende'l gobiernu, pos se consideraba qu'una meyora científica del país podía traer cambeos positivos na estructura económica. Foi entós cuando se fundaron institutos, biblioteques, sociedá científiques y asociaciones culturales. Otramiente, l'arte popular buscó na [[cultura de Méxicu]] un elementu p'afigurar les sos composiciones y espresase, y asina se llograron muestres del arte mexicano que fueron exhibíes nel mundu enteru. El [[positivismu]] llogró faer qu'en Méxicu hubiera una renacencia del estudiu de la [[Historia de Méxicu|historia nacional]], como un elementu qu'afitó a Díaz nel poder y contribuyó a la unidá nacional. Nel estudiu d'esta caña sobresalieron [[Guillermu Prieto]] y [[Vicente Riva Palacio]].

L'historiador mexicanu [[José López Portillo y Rojas]], na so obra ''Elevación y cayida de Porfirio Díaz'', menta que la meyora nacional mientres el Porfiriato tamién camudó la fisonomía del presidente. N'abril de [[1881]], tres años enantes d'empezar el so segundu periodu presidencial, el xeneral oaxaqueño casóse con [[Carmen Romero Rubio]], proveniente de les families con mayor abolengu y alcurnia na alta sociedá mexicana. Hasta esi añu, —según los rellatos de la dómina—, Díaz cuntaba con toles traces d'un militar formáu nos campos de batalla: toscu na so manera de tratar cola xente, sópitu, con un vocabulariu fayadizu pa faese valir percima de los sos soldaos, acostumáu a cuspir y ensin enforma respetu poles formes sociales. Sicasí, como'l mesmu Díaz rellató años más tarde nos sos ''Memories'', la so esposa Carmen dedicar a formalo dientro de la sociedá mexicana. Enseñó-y el [[idioma inglés]], y nociones d'[[idioma francés]], los modales de l'alta sociedá, la forma de movese y espresase, la forma de comer, el vocabulariu fayadizu pa cada situación. La so fisonomía, como afirmó López Portillo y Rojas, n'efeutu, camudara. Del color moricu de la so piel, pasó a tomar un tonu más turráu. Como afirmen dellos testimonios d'historiadores de la dómina, al tornar a la presidencia en [[1884]], Díaz yá nun yera Porfirio sinón más bien &quot;Don Porfirio&quot;. Esta opinión espresar l'[[obispu]] [[oaxaqueño]] [[Eulogio Gillow]] a un diariu de filiación [[católica]] en [[1887]]: ''&quot;Carmelita Romero Rubio foi l'alma sorprendente de la evolución del xeneral Díaz escontra una esistencia refinada y una política de conciliación de tan fondes consecuencies na vida nacional.&quot;''&lt;ref&gt;Entrevista de Eulogio Gillow al selmanariu español ''L'Heraldu de Cristu''. [[Barcelona]], [[España]], [[29 d'avientu]] de [[1887]].&lt;/ref&gt;

=== Economía ===
{{AP|Economía del Porfiriato}}
[[Ficheru:Velasco Ferrocarril.jpg|thumb|300px|El ferrocarril representó unu de les meyores de la economía del Porfiriato y foi espuestu ante'l mundu como símbolu de progresu. La cultura mexicana na dómina de Díaz tuvo traces de la economía, como esti cuadru de [[José María Velasco Gómez|José María Velasco]], en que se reflexa'l ferrocarril del [[Valle de Méxicu]].]]
La construcción de ferrocarriles foi unu de los puntos más importantes de la economía mexicana nel Porfiriato. Enantes yá se cuntaba col ferrocarril que corría de la [[Cd. de Méxicu]] hasta [[Veracruz]], el principal puertu del Golfu de Méxicu, que la so construcción empecipió en [[1852]] y Lerdo de Tejada inaugurar el [[3 de febreru]] de [[1873]]. Una vegada que Díaz se consolidó nel poder empezó la construcción de ferrocarriles empobinaos a la frontera norte y a gran escala. Dende [[1880]] hasta [[1885]] les concesiones fueron cedíes a los estranxeros, de primeres inversionistas norteamericanos. Sicasí, ente [[1886]] y [[1895]] los empresarios provenientes del [[Reinu Xuníu]] atroparon la totalidá de les concesiones ferroviaries, pero a partir de [[1896]] y hasta [[1905]] los americanos empezaron una contraofensiva pa recuperar el control de los ferrocarriles mexicanos. Finalmente, en [[1909]] los ferrocarriles fueron nacionalizaos y permanecieron asina 82 años hasta qu'en [[1991]], [[Carlos Salinas de Gortari]] privatizar. Coles mesmes, el [[1 de xunu]] de [[1880]] y el [[16 d'avientu]] de [[1881]] el [[Congresu de la Unión]] llexisló en materia de ferrocarriles, sometiendo a xurisdicción del gobiernu federal les concesiones a inversionistas, según contratos, cambeos, tendíos de vía y demás, garantizando asina la inxerencia del gobiernu na economía. Coles mesmes aguiyóse'l desenvolvimientu de les compañíes ferroviaries otorgando terrenales colindantes y estableciendo subsidios per cada quilómetru construyíu. Unu de los proyeutos de les compañíes norteamericanes yera construyir una llinia ente Méxicu y Estaos Xuníos. Escontra [[1911]] el país cuntaba con más de 20.000 quilómetros de víes ferroviaries, cuando en [[1876]] apenes esistíen 800. Cuando en [[1908]] el [[periodista]] [[James Creelman]] entrevistó-y, Díaz afirmó: ''&quot;Los ferrocarriles desempeñaron importante papel nel caltenimientu de la paz en Méxicu. Cuando per primer vegada me posesioné de la presidencia en 1876,, namái esistíen dos pequeñes llinies que comunicaben la capital con Veracruz y Querétaro. Güei tenemos más de 19.000 milles de víes ferriales&quot;''.&lt;ref name=&quot;Creelman&quot;&gt;Entrevista de James Creelman a Porfirio Díaz. [[Ciudá de Méxicu]], [[Distritu Federal]], [[18 de mayu]] de [[1908]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu = Estudio de los Ferrocarriles Mexicanos mientres el Porfiriato |fechaaccesu=19 de payares de 2007
|autor = Sandra Kuntz Ficker
|formatu = PDF
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

Otru factor que dexó'l desenvolvimientu del Méxicu porfiriano foi la [[inversión]] estranxera, una y bones los empresarios d'otros países&lt;ref&gt;Nel Méxicu porfiriano destacaron los inversionistas provenientes d'[[Alemaña]], [[Francia]], [[Inglaterra]], [[Reinu Xuníu]] y [[Estaos Xuníos]].&lt;/ref&gt; deseyaben aprovechar los [[recursos naturales]] de Méxicu, que nun pudieron ser esplotaos polos mexicanos mientres el [[sieglu XIX]] por cuenta de les guerres civiles ya intervenciones estranxeres. Esto asocedió mientres el marcu mundial de la competencia económica, en que les potencies económiques lluchaben por consiguir la primacía mundial. Mientres esti periodu en Méxicu creció la [[industria]], na so caña extractiva, l'[[agricultura]] de productos tropicales empuesta a la [[esportación]], amás de toles cañes de la economía, que siempres tuvieron empobinaes al desenvolvimientu de Méxicu nel esterior. Díaz y los sos asesores concedieron toles facilidaes necesaries a los inversionistas estranxeros, con cuenta de que desenvolvieren la so actividá y, col sofitu del gobiernu, llueu apoderaron la economía del país. Situación que, poques gracies, nun foi bien vista por toos aquellos que defendíen la idea de que'l desenvolvimientu económicu del país tenía de depender de mano y obra y financiamiento mexicanos y non estranxeros.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.cch.unam.mx/historiagenda/6/conteníu/snh1.htm
|títulu = Vida económica del Porfiriato
|fechaaccesu = 19 de payares de 2007
|autor = Aurora Gómez-Galvarriato
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Jose Limantour.jpg|thumb|300px|[[José Yves Limantour]], políticu mexicanu. [[Economista]] d'oficiu, trabayó dende [[1878]] nel [[SHCP|Ministeriu de Facienda y Creitu Públicu]]. Mientres el gobiernu de González fungió como analista económicu de la presidencia y al tornar Díaz a la presidencia foi nomáu Oficial Mayor de Facienda, so les órdenes de Manuel Dublán. A la muerte d'ésti en [[1892]], salió de la [[Cámara de Diputaos de Méxicu|Cámara de Diputaos]], onde presidía la Comisión de Facienda y, por encamientu del suegru de Díaz, Romero Rubio —el so padrín de boda—, foi nomáu Ministru de Facienda, cargu dende'l que dirixó llibremente la economía nacional hasta [[1911]], cuando la [[Revolución mexicana]] desterrar. Nunca tornó a Méxicu y finalmente, morrió en [[1935]] en [[Biarritz]] ([[Francia]]).]]

Cola llegada de los capitales a Méxicu, viose la necesidá de crear una [[infraestructura]] de [[tresporte]]s que dexara'l desenvolvimientu de la industria, y asina pudo xenerase comunicación ente les diverses rexones del país, una y bones munches d'elles habíen estáu alloñaes del restu del país per munchos años, como nel casu de los estaos nortizos, [[Sinaloa]], [[Chihuahua]] y [[Coahuila]]. Asina se construyeron redes de [[telégrafu]] y [[teléfonu]], y ameyoráronse les comunicaciones ente los [[puertu|puertos]]. Ente [[1877]] y [[1911]] construyir de 7.136 a 23.654 quilómetros en cuestión de víes telegráfiques y asina la [[clave morse]] foi un factor más nel desenvolvimientu de les comunicaciones en Méxicu. El sistema de [[corréu|corréos]], que mientres tol sieglu XIX foi atacáu polos bandoleros, llogró una relativa crecedera cola paz porfiriana, yá que s'establecieron más de 1200 oficines de corréu. En [[1876]] [[Alexander Graham Bell]] inventó'l [[teléfonu]], que llegó a Méxicu'l [[13 de marzu]] de [[1878]], cuando'l pueblu de [[Tlalpan]], nel [[Distritu Federal]] recibió la primer llamada telefónica. Trece años más tarde, en [[1891]] la primer compañía de teléfonos mexicanos, cuntaba con más de 1000 suscriptores y esi mesmu añu publicó la primer guía de teléfonos na historia del país. Esi mesmu añu'l [[inxenieru]] alemán Alfred Westrup instaló llinies telefóniques pa la [[policía]] de la capital, y para [[1893]] yá esistíen les primeres llinies particulares. En [[1897]], el serviciu telefónicu estender a toles ciudaes del país, como [[Monterrey]], [[Puebla]] y [[Guadalaxara (Méxicu)|Guadalaxara]], ente otres.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.essays.cc/free_essays/d3/aym152.shtml
|títulu = El Porfiriato Mexicanu |fechaaccesu=19 de payares de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

Un proyeutu surdíu de corporaciones alemanes llegó a la so conclusión trayendo a Méxicu la [[lletricidá]], que se xeneraba per mediu de [[turbina|turbines]] que, impulsaes pola fuercia de [[gravedá]] almacenada nos depósitos d'[[agua]] soterraña, producíen la lletricidá. Coles mesmes, la inxeniería dexó aprovechar la [[orografía]] de Méxicu p'aguiyar la creación de plantes hidroeléctriques, colo que pudo amontase la producción económica de Méxicu.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://omega.ilce.edu.mx:3000/sites/ciencia/volumen3/ciencia3/112/htm/sec_25.htm
|títulu = La lletricidá en Méxicu |fechaaccesu=20 de payares de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt; En [[Veracruz]] afayáronse reserves de [[petroleu]] en [[1879]], y escontra principios de [[1887]] l'empresariu d'Estaos Xuníos nacionalizáu mexicanu, [[Adolph Autrey]], creó les primeres [[refinería|refineríes]] del país.

La [[industria]] foi una de les cañes que más atención y [[presupuestu]] recibió mientres el Porfiriato. Na [[minería]], Méxicu ocupó na dómina del Porfiriato el primer llugar en producción de [[plata]] y caltúvose nesti puestu dende entós. La producción de [[metal]]es y [[combustible]]s amontar col únicu fin d'esportala escontra otros países. La inversión estranxera amontar a partir de [[1895]], y con ello abrió pie al entamu de la industria del tresformamientu, qu'empezó la fabricación de [[testil]]es, papelería, [[calzáu]], [[alimentu|alimentos]], [[vinu|vinos]], [[cerveza]], [[cigarru|cigarros]], [[químicu|químicos]], [[lloza (material)|lloza]], [[vidriu]] y [[cementu]]. Coles mesmes, a principios del [[sieglu XX]], crear en Méxicu la primer planta d'[[Siderurxa|industria siderúrxica]], que nel so tiempu foi la primera d'[[América Llatina]].&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.sonora.gob.mx/enciclopedia/VerVideo.asp?id=V012&amp;name=La%20Industria%20en%20el%20Porfiriato
|títulu = La industria nel Porfiriato
|fechaaccesu = 20 de payares de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090112153417/http://www.sonora.gob.mx/enciclopedia/VerVideo.asp?id=V012&amp;name=La%20Industria%20en%20el%20Porfiriato
|fechaarchivu = 2009-01-12
}}&lt;/ref&gt;

El [[comerciu]] fortalecióse por cuenta de la espansión del sistema ferroviariu y a que'l gobiernu decidió suprimir les [[alcabala|alcabales]], impuestu qu'esixíen los estaos de la República y que faíen más lentu'l trámite comercial. El gobiernu plantegó la necesidá de crear productos empobinaos a la [[esportación]], polo que'l país empezó a depender económicamente de los capitales estranxeros. El comerciu esternu tuvo empobináu a satisfaer les necesidaes agropecuaries ya industriales, polo que se xeneraron productos como [[oru]], plata, [[henequén]], [[cauchu]], [[ixtle]], [[garbanzu]], [[Capsicum|chile]], pieles, maderes —tanto fines como pa construyir—, animales de tiru, [[café]], [[frijol]], [[vainilla]] y [[azucre]]. Anque la producción nun foi tan grande como n'otros países, si rexistró un relativu aumentu con al respective de la economía mexicana mientres los primeros cincuenta años de vida independiente. Nel terrén de les importaciones, mercar del esterior materiales como [[fierro]], [[cementu]] y [[cal]], según materiales pa la construcción y establecimientu d'empreses, teunoloxía pa ferrocarriles, telégrafos y teléfonos, materiales pa construyir máquines de traición animal, testiles y otros artículos de luxu, como [[espeyu|espeyos]], [[porzolana|porzolanes]], [[reló|relós]] y [[mueble]]s. Escontra finales del porfiriato, les esportaciones menguaron con al respective de les importaciones, polo que la [[balanza comercial]] amosóse desfavorable a la [[economía de Méxicu]].&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://biblioteca.itam.mx/estudios/estudio/lletres19/testos14/sec_2.html
|títulu = El comerciu esterior de Méxicu mientres el Porfiriato
|fechaaccesu = 20 de payares de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

=== Cultura y sociedá ===
[[Ficheru:Ignacio Manuel Altamirano.jpg|thumb|300px|[[Ignacio Manuel Altamirano]] foi un escritor y lliteratu [[guerrerense]] que nació en [[1834]], d'orixe indíxena [[Nahuas|nahua]]. Estudió en [[Cuernavaca]], y más tarde convirtióse en profesor de [[llatín]]. Mientres la [[Guerra de Reforma]] combatió del llau lliberal. La so obra más conocida foi ''[[Clemencia (novela)|Clemencia]]''. Tres dellos años de trabayu lliterariu foi nomáu embaxador n'[[Italia]]. Morrió en [[Sanremo]] el [[13 de febreru]] de [[1893]].]]

La [[lliteratura]] foi'l campu cultural que más meyores tuvo nel Porfiriato. En [[1849]], [[Francisco Zarco]] fundó'l [[Llicéu (institución)|Llicéu]] [[Miguel Hidalgo]], que formó a poetes y escritores mientres el restu del sieglu XIX en Méxicu. Los egresados d'esta institución viéronse influyíos pol [[Romanticismu]]. Al restaurase la república, en [[1867]] l'escritor [[Ignacio Manuel Altamirano]] fundó les llamaes ''&quot;Velaes Lliteraries&quot;'', grupos d'escritores mexicanos cola mesma visión lliteraria. Ente esti grupu cuntábense [[Guillermu Prieto]], [[Manuel Payno]], [[Ignacio Ramírez]], el Nigromante, [[Vicente Riva Palacio]], [[Luis G. Urbina]], [[Juan de Dios Peza]] y [[Justo Sierra]]. Escontra fines de [[1869]] los miembros de les Velaes Lliteraries fundaron la revista ''&quot;El Renacimientu&quot;'', que publicó testos lliterarios de distintos grupos del país, con ideoloxía política distinta. Trató temes rellacionaes con doctrines y apurras culturales, los distintos enclinos de la cultura nacional tocantes a aspeutos lliterarios, artísticos, históricos y arqueolóxicos.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.vozpublica.com.mx/productu.asp?sec=1&amp;id=340
|títulu = Historia de l'Academia Mexicana de Lliteratura
|fechaaccesu = 25 de payares de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

L'escritor [[guerrerense]] [[Ignacio Manuel Altamirano]] creó grupos d'estudiu rellacionaos a la investigación de la [[Historia de Méxicu]], les [[Llingües de Méxicu]], pero coles mesmes foi impulsor del estudiu de la cultura universal. Foi tamién diplomáticu, yá que falaba con fluidez l'idioma francés, y nestos cargos desempeñó'l llabor de promover culturalmente al país nes potencies estranxeres. Foi cónsul de Méxicu en [[Barcelona]] y [[Marsella]] y a fines de [[1892]] se-y comisionó como embaxador n'[[Italia]]. Morrió'l [[13 de febreru]] de [[1893]] en [[Sanremo]], Italia. La influencia de Altamirano se evidenció nel [[nacionalismu]], que la so principal espresión fueron les noveles de corte campirano. Escritores d'esta escuela fueron [[Manuel M. Flores]], José Cuéllar y [[José López Portillo y Rojas]].&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.mexicodesconocido.com.mx/notes/1090-Ignacio-Manuel-Altamirano-—1834-1893
|títulu = Biografía de Ignacio Manuel Altamirano
|fechaaccesu = 25 de payares de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

Poco dempués surdió en Méxicu'l [[Modernismu (arte)|modernismu]], qu'abandonó l'arguyu nacionalista pa recibir la influencia [[francesa]]. Esta teoría foi fundada pol poeta [[nicaraguanu]] [[Rubén Darío]] y proponía una reaición contra establecer poles costume lliteraries, y declaraba la llibertá del artista sobre la base de ciertes regles, inclinándose asina escontra'l [[sentimentalismu]]. La corriente modernista camudó ciertes regles nel [[versu]] y la [[narrativa]], faciendo usu de [[metáfora|metáfores]]. Los escritores modernistes de Méxicu fueron Luis G, Urbina y [[Amado Nervo]].&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.stanford.edu/~kalu/Moderni.html
|títulu = Modernismu en Hispanoamérica
|fechaaccesu = 25 de payares de 2007
|autor = Graciela Montalvo y Nelson Osorio Tejeda
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071024133826/http://www.stanford.edu/~kalu/Moderni.html
|fechaarchivu = 2007-10-24
}}&lt;/ref&gt;

De resultes de la filosofía positivista en Méxicu, diose gran importancia al estudiu de la [[historia]]. El gobiernu de Díaz precisaba llograr la unión nacional, por cuenta de qu'entá esistíen grupos conservadores na sociedá mexicana. Por ello, el [[SEP|Ministeriu d'Instrucción Pública]], dirixíu por [[Justo Sierra]] usó la historia patria como un mediu pa llograr la unidá nacional. Diose importancia especial a la [[Segunda Intervención Francesa en Méxicu]], al empar que s'abandonó'l antihispanismo presente en Méxicu dende la Independencia.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.jornada.unam.mx/2004/07/29/ima-porfirio.html
|títulu = ''&quot;Na dómina de Porfirio Díaz&quot;'' |fechaaccesu=2007-11-.25
|autor = Enrique Florescano
|enllaceautor =Enrique Florescano
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

En [[1887]], Díaz inauguró la exhibición de [[monolitu|monolitos]] prehispánicos nel Muséu Nacional, onde tamién foi amosada al públicu un retruque de la [[Piedra del Sol]] o Calendariu Azteca. En [[1908]] el muséu foi estremáu en dos seiciones: [[Muséu d'Historia Natural y Cultura Ambiental|Muséu d'Historia Natural]] y Muséu d'[[Arqueoloxía]]. Escontra principios de [[1901]], Justo Sierra creó los departamentos d'[[etnografía]] y [[arqueoloxía]]. Tres años dempués, en [[1904]] mientres la [[Esposición Universal de Saint Louis (1904)]] presentóse la Escuela Mexicana d'Arqueoloxía, Historia y Etnografía, que presentó ante'l mundu les principales muestres de la cultura prehispánica.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.mna.inah.gob.mx/muse1/mna/muse1/muna/mna_esp/main.html
|títulu = Historia del Muséu Nacional d'Antropoloxía y Historia
|fechaaccesu = 25 de payares de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070120102553/http://www.mna.inah.gob.mx/muse1/mna/muse1/muna/mna_esp/main.html
|fechaarchivu = 2007-01-20
}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Valle de México José Maria Velazco 3.jpg|thumb|300px|''[[Valle de Méxicu|El valle de Méxicu]]'', pintáu en [[1885]] por Velasco. El [[paisaxismu]] mexicanu tuvo gran puxanza mientres la dómina en que Porfirio Díaz gobernó al país. Polo xeneral, la cultura mexicana viose afeutada polos cambeos económicos y políticos, y desenvolvióse un arte en dos etapes. La primera, que va de [[1876]] a [[1888]] representó la puxanza del [[nacionalismu]]. La segunda y última fase del arte porfiriano empezó en [[1888]] y remató col gobiernu de Díaz, en [[1911]] y caracterizóse por una preferencia cultural escontra [[Francia]] y la so cultura.]]

[[José María Velasco Gómez|José María Velasco]] foi un paisaxista mexicanu que nació en [[1840]], y graduóse como [[Pintura artística|pintor]] en [[1861]], de l'[[Academia de Belles Artes de San Carlos]]. Estudió coles mesmes [[zooloxía]], [[botánica]], [[física]] y [[anatomía]]. Les sos obres principales consistieron en retratar el [[Valle de Méxicu]] y tamién pintó a personaxes de la sociedá mexicana, [[facienda|faciendes]], [[Volcán|volcanes]], y sembradíos. Una serie de los sos trabayos foi dedicáu a afigurar los paisaxes provinciales d'[[Oaxaca]], como la [[catedral]] y los templos prehispánicos, como [[Monte Albán]] y [[Mitla]]. Otres pintures de Velasco fueron dedicaes a [[Teotihuacán]] y a la [[Villa de Guadalupe (San Luis Potosí)|Villa de Guadalupe]].&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/publicaciones/publi_quepaso/velascojose.htm
|títulu = Biografía de José María Velasco
|fechaaccesu = 25 de payares de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071215044428/http://redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/publicaciones/publi_quepaso/velascojose.htm
|fechaarchivu = 2007-12-15
}}&lt;/ref&gt;

La meyora de la instrucción pública foi favorecíu pol positivismu, y pol so representante mexicanu [[Gabino Barreda]]. Mientres el Porfiriato sentáronse les bases de la educación pública, que siempres foi sofitada polos intelectuales de índole lliberal. En [[1868]], inda mientres el gobiernu de Juárez, promulgóse la Llei d'Instrucción Pública, que nun foi aceptada pola Ilesia Católica. [[Joaquín Baranda]], ministru d'Instrucción Pública, desenvolvió una campaña de conciliación cola Ilesia, y aplicó a la educación l'aspeutu positivista, ensin dexar de llau'l [[humanismu]]. Buscábase que tolos alumnos tuvieren accesu a la educación básica, pero pa ello túvose qu'enfrentar a caciques y hacendados, amás de la falta de víes de comunicación nes zones rurales. La instrucción primaria cimera establecer en [[1889]] y tuvo por oxetu crear un venceyu ente la enseñanza elemental y la preparatoria.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://html.rincondelvago.com/educacion-en-la-epoca-de-porfiriato.html
|títulu = Educación na dómina del Porfiriato |fechaaccesu=25 de payares de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

En [[1891]] foi promulgada la Llei Reglamentaria d'Educación, qu'estableció la educación como llaica, gratuita y obligatoria. Coles mesmes fueron instituyíos los llamaos Comités de Vixilancia. Por que los padres y tutores cumplieren cola obligación constitucional de mandar a los sos fíos o pupilos a la escuela. Baranda fundó más de doscientes escueles pa maestros, qu'una vegada egresados dirixir a enseñar a les ciudaes del país. Sicasí, nes zones rurales la falta de desenvolvimientu social provocó un arrezago educativu.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://cecte.ilce.edu.mx/docs/lechabilidades/Cap%205.PDF
|títulu = La educación nel Porfiriato
|fechaaccesu = 25 de payares de 2007
|autor = Manuel Flores
|formatu = PDF
|idioma = castellanu
|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070123022536/http://cecte.ilce.edu.mx/docs/lechabilidades/Cap%205.PDF
|fechaarchivu = 2007-01-23
}}&lt;/ref&gt;

Mientres les fiestes del Centenariu de la [[Independencia de Méxicu]], Justo Sierra presentó ante'l [[Congresu de la Unión]], una iniciativa pa crear la Universidá Nacional de Méxicu, como dependencia amestada al Ministeriu d'Instrucción Pública y Belles Artes. La llei foi promulgada'l [[26 de mayu]], y el primer rector universitariu foi Joaquín Eguía Lliriu, mientres los años de [[1910]] a [[1913]]. Les escueles de Medicina, Inxeniería y Xurisprudencia funcionaren dixebraes mientres más de cuarenta años, pero con esta llei axuntaben toes, xunto cola [[Escuela Nacional Preparatoria]], na [[Universidá Nacional de Méxicu]]. Pocos años dempués de rematar la Independencia, foi suprimida la Real y Pontificia Universidá de Méxicu, yá que fuera considerada un símbolu del [[Virreinatu de Nueva España]], como una muestra de despreciu ante la cultura española. Años dempués intentóse restaurar la institución, reversando una retrógrada midida qu'arrezagaría l'alta educación en Méxicu, pero les guerres civiles y les confrontaciones polítiques torgar.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.fundacion.unam.mx/nós/historia.html
|títulu = Historia de la UNAM
|fechaaccesu = 25 de payares de 2007
|autor = Fundación UNAM
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

==== Vida privada de Porfirio Díaz y la so familia ====
[[Ficheru:Palacio de bellas artes 1.jpg|thumb|300px| El [[Palaciu de Belles Artes (Ciudá de Méxicu)|Palaciu de Belles Artes]] empezar a construyir en [[1904]] como antecedente de les festividaes del [[Centenariu de la Independencia Mexicana]]. Nel so momentu la sociedá mexicana considerar la máxima espresión de l'[[Arquiteutura de Méxicu]], y en particular, del Porfiriato. Foi concluyíu en [[1934]] y el so inauguración celebró'l [[30 de setiembre]] del mesmu añu. Pero'l modelu arquiteutónicu y la construcción son d'inspiración nel modelu francés, carauterística del Porfiriato. ]]

Porfirio Díaz y la so esposa [[Carmen Romero Rubio]] habitaben una casa d'estilu [[barrocu novohispano]], allugada na [[cai]] de La Cadena, nel [[centru históricu de la Ciudá de Méxicu]], y que databa del [[sieglu XVIII]], cuando foi mandada construyir pol virréi [[Carlos Francisco de Croix]]. Díaz solía espachar xunto col [[Gabinete de Porfirio Díaz|so gabinete]] en [[Palaciu Nacional (Méxicu)|Palaciu Nacional]], y mientres los [[branu|branos]] moraba y exercía el so cargu dende'l [[Castiellu de Chapultepec]]. Ente'l so aficiones atopaba la práutica de la [[calistenia]], del [[xuegu de cartes]], del [[billar]] y del [[Bolos|boliche]], que mandara instalar nel Castiellu. Tamién aprovechó pa exercitase físicamente al traviés de la [[natación]], [[Marcha atlética|caminada]] y [[atletismu]], nel [[Monte de Chapultepec]], munches vegaes acompañáu del so fíu Porfirio, a quien el presidente llamaba ''&quot;Firio&quot;''. Al pie del so secretariu particular Rafael Chousal xugaba cartes y boliche, al empar que salía d'escursión montañista a sitios arqueolóxicos como [[Teotihuacan]] o [[Monte Albán]]. Nuna ocasión, mientres la visita de inversionistas [[Aragón|aragoneses]] a Méxicu, fueron llevaos nuna comitiva encabezada pol presidente a Teotihuacan, onde Porfirio Díaz pudo esguilar namái cola ayuda d'una cuerda la [[Pirámide del Sol]], a los sos más de setenta años d'edá.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.iih.unam.mx/moderna/ehmc/ehmc13/172.html
|títulu = ''&quot;La vida personal de Porfirio Díaz enantes de la Revolución Maderista en 1910&quot;'' |fechaaccesu=18 d'avientu de 2007
|autor = Ariel Rodríguez Kuri
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

Porfirio y Carmen nunca tuvieron fíos, por cuenta de la [[esterilidá]] de la Primer Dama. Sicasí, dende [[1884]], añu del so matrimoniu, los fíos del xeneral y de la so primer esposa difunta, Delfina Ortega, vivieron cola nueva pareya. Al pie de les hermanes de Carmen, Luisa y Sofía, y a los padres de la esposa de Díaz, la ''&quot;familia real&quot;'', —como yera conocíu'l círculu más cercanu a Porfirio Díaz—, solía presentase nes ceremonies de la sociedá mexicana. Porfirio Díaz Ortega, únicu fíu home y el primoxénitu del presidente, graduóse de [[cadete]] nel [[Heroicu Colexu Militar (Méxicu)|Colexu Militar]], allugáu na capital. Casóse en [[1901]] con María Luisa Raygosa, fía de hacendados nativos d'[[Aguascalientes]] y moraba nel Molín de les Roses, el so ranchu en [[Mixcoac]] y qu'en [[1912]] foi escalada poles tropes revolucionaries de [[Pascual Orozco]]. Lluz Victoria —llamada asina n'alcordanza del trunfu lliberal na [[Batalla de Puebla]] en [[1862]]— cásase col [[Inxeniería industrial|inxenieru industrial]] Francisco Rincón Gallardo, quien tenía una facienda llamada &quot;Santa María de Gallardo&quot; en [[Aguascalientes]] onde'l presidente Díaz solía pasar temporaes en compañía de la so fía.

Amada, la fía que Díaz procreó nos años de la guerra contra Francia cola soldadera Rafaela Quiñones, empezó a vivir col presidente dende [[1879]]. En [[1885]] cásase col hacendado [[Morelos|morelense]] [[Ignacio de la Torre y Mier]], con quien nunca tuvo fíos y solía aldericar frecuentemente con él, debíu en parte a que siempres pesó sobre De la Torre un rumor alrodiu del so [[homosexualidá]]. El [[18 de payares]] de [[1901]] la policía realizó una redada no que llegaría a conocese como «[[baille de los cuarenta y uno]]», una fiesta [[gai]] na que la metá de los homes taben [[travesti]]dos. Corrió un rumor de qu'en realidá fueren 42 los deteníos, siendo precisamente'l númberu cuarenta y dos Ignacios de la Torre, que sería salváu de dir a prisión por ser el xenru presidencial.

En total, Porfirio Díaz tuvo dieciséis nietos, siete de Porfirio y nueve de Lluz. Nel Castiellu de Chapultepec vivíen dende [[1905]] los sos nietos Porfirio, Piro, Lila, Genaro, Amada, Francisco, Nacho y Virginia. Nel Teatru Arbeu de la Ciudá de Méxicu representábense [[Teatru|obres de teatru]] a les que Díaz y la so esposa, acompañaos de los ministros [[Justo Sierra]] y [[Justino Fernández]], solíen asistir. Na Facienda de San Nicolás Peralta, propiedá del so xenru Ignacio de la Torre, Díaz practicaba la [[cacería]], que tamién exercitaba nos campos de [[Michoacán]] y [[Jalisco]].&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://jluisalan.blogspot.com/2007/07/gral-porfirio-daz.html
|títulu = ''&quot;Los díes inolvidables. Biografía del Xeneral Porfirio Díaz&quot;'' |fechaaccesu=18 d'avientu de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

Les families de l'alta sociedá mexicana, que na so mayoría yeren partidaries del gobiernu, empezaron a formar un círculu en redol al xeneral Díaz. El matrimoniu presidencial yera l'encargáu de presidir les fiestes, bailles y demás eventos sociales de la comunidá político y económico del país. Ente'l so diversiones cuntaben los viaxes d'escursión a Popo-Park —el primer [[zoolóxicu]] en Méxicu—, y a [[Mixcoac]], onde Porfirio Díaz encabezaba los bailles na facienda del so fíu mayor. En [[1881]] fundóse un establecimientu d'entretenimientu conocíu como'l Jockey Club, na antigua [[Casa del Conde de Orizaba]], más conocida popularmente como ''&quot;La Casa de los Azulexos&quot;''. El Jockey Club solía ser frecuentáu por Díaz y los sos collaboradores más allegaos. D'alcuerdu a les notes escrites por [[Justo Sierra]], el Jockey Club yera un club social diseñáu orixinalmente pa los homes de l'alta clase política, lo que nun torgar la visita de les muyeres, munches vegaes que yeren esposes de los miembros del Club. Nesti llugar trataben temes de [[política]], [[economía]] o cualesquier rellacionáu cola situación d'entós en Méxicu. Yeren comunes les partíes de [[Xuegu de cartes|cartes]] o [[bacará]], y l'usu de [[bébores alcohóliques]], como [[tequila]] o [[cognac]].&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.turiguide.com/htmlpages/esp/alamea.html
|títulu = ''&quot;Centru de Méxicu, D.F. El Jockey Club&quot;'' |fechaaccesu=19 d'avientu de 2007
|autor = Gobierno de la Ciudá de Méxicu |formatu =
HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

Dientro de la sociedá cercana a Díaz destacó un grupu de políticos ya intelectuales conocíu como ''&quot;Los Científicos&quot;'', encabezáu pol Ministru de Facienda, Limantour. Los sos miembros yeren parte del gabinete presidencial, como Rosendo Pineda, [[Justo Sierra]], [[Joaquín Casasús]], [[Francisco Bulnes]], [[Pablo Macedo]] y [[Miguel Macedo]]. Ellos ocuparon les carteres más importantes del gobiernu en cuestión, como'l [[Secretaría de Rellaciones Esteriores (Méxicu)|Ministeriu de Rellaciones Esteriores]], el [[SEP|Ministeriu d'Instrucción Pública y Xusticia]], el Ministeriu de Fomentu y el [[SHCP|Ministeriu de Facienda]]. L'escritor y politólogu [[Jorge Vera Estañol]] describió na so obra ''&quot;Historia de la Revolución Mexicana, oríxenes y resultancies&quot;'' a ''&quot;Los Científicos&quot;'' d'esta forma:

{{cita|Esistía un grupu d'homes maduros, la crema de la intelectualidá mexicana, pa quien la dictadura vitalicia significaba l'arrenunciu a toa esperanza de dirixir la política nacional, y esti grupu resolvió entamase pa compartir el poder con Díaz y encauzar el gobiernu dientro de dalgún programa.|Jorge Vera Estañol, ''&quot;Los Científicos&quot;'', tomáu del llibru ''&quot;Historia de la Revolución Mexicana: oríxenes y resultancies&quot;''.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.metabase.net/docs/ccm/04326.html
|títulu = Referencia bibliográfica de ''&quot;Historia de la Revolución Mexicana: oríxenes y resultancies&quot;'' |fechaaccesu=18 d'avientu de 2007
|autor = Jorge Vera Estañol
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;}}

=== Asuntos políticos ===
[[Ficheru:Pelagio Labastida.jpg|thumb|300px|Antiguu miembru del Partíu Conservador, [[Pelayu Antonio de Labastida y Dávalos]] foi asesor de [[Maximiliano I de Méxicu|Maximiliano d'Habsburgu]] mientres el [[Segundu Imperiu Mexicanu]]. Espulsáu por [[Benito Juárez]], se exilió en [[Zaragoza]], [[España]] y Díaz dexó-y volver al país en [[1877]]. Ofició'l matrimoniu relixosu de Porfirio y Delfina Díaz hores enantes del fallecimientu d'ésta última. Años más tarde caltuvo una rellación d'amistá con Porfirio Díaz, lo qu'afitó la rellación de la [[Ilesia Católica]] col Estáu Mexicanu. .]]

Mientres el so primer mandatu presidencial, Díaz arrodiar de los antiguos combatientes de Tuxtepec. El principal asesor de Díaz foi [[Justo Benítez]], quien amás yera amigu y compañeru personal del presidente, y sí tenía esperiencia política. Benítez enseñó a Díaz el manexu de la política, lleiciones qu'años más tarde el presidente aplicaría nel so gobiernu. Escontra [[1879]], cuando empezó la carrera pola socesión presidencial, perfilábense dos candidatos, Justo Benítez y Manuel González. A pesar de que dellos grupos políticos suxirieron a Díaz volvese a presentar como candidatu, el xeneral tornó la ufierta yá que contrariaba los principios del [[Plan de Tuxtepec]], col que llegara a la presidencia. Manuel González ganó a Benítez y consiguió la candidatura. El [[1 d'avientu]] de [[1880]], tres unes eleiciones ensin contratiempos, González convertir en [[Presidente de Méxicu]]. Díaz siguió desempeñando papeles na alministración pública nacional, como'l cargu de [[Secretaría d'Economía (Méxicu)|Ministru de Fomentu]]. El presidente González cometió dellos errores, qu'auníos a los escándalos d'alministración y corrupción, desprestixaron la so figura. Porfirio Díaz tornó a la presidencia en [[1884]], col sofitu de tolos sectores políticos del país.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.durango.net.mx/biografias/biografia.asp?id=538
|títulu = Gobierno de Porfirio Díaz |fechaaccesu=25 de payares de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

Unu de los principales oxetivos de la segunda alministración porfirista foi la pacificación del país. Esta política basar en dos aspeutos, el primeru consistió n'incorporar al réxime a adversarios y opositores al so gobiernu, por aciu la concesión de cargos ministeriales. Nel so primer [[Gabinete de Porfirio Díaz|gabinete]], cuntáronse namái antiguos revolucionarios de [[Tuxtepec]]. Yá na so segunda alministración, incorporáronse lerdistas, iglesistas, gonzalistas ya inclusive miembros del Partíu Conservador. [[Manuel Romero Rubio]], suegru del presidente ocupó mientres once años la cartera de [[SEGOB|Gobernación]], ya inclusive se dixo que tenía aspiraciones presidenciales. Díaz, sicasí, encargar de descalificar a Romero Rubio, una y bones la intención del presidente yera perpetuase nel poder.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.inep.org/index2.php?option=com_content&amp;do_pdf=1&amp;id=854
|títulu = Biografía de Manuel Romero Rubio.
|fechaaccesu = 25 de payares de 2007
|formatu = PDF
|idioma = castellanu
|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070607014759/http://www.inep.org/index2.php?option=com_content&amp;do_pdf=1&amp;id=854
|fechaarchivu = 2007-06-07
}}&lt;/ref&gt;

==== Rellaciones cola Ilesia ====
Otru puntu que Díaz intentó llevar a cabu mientres el so mandatu foi la conciliación cola [[Ilesia Católica]], con quien el gobiernu lliberal tuviera discrepancies desque se promulgó la [[Constitución de 1857]]. El primer acercamientu ente la Ilesia y l'Estáu porfirista dar en [[1880]], cuando morrió [[Delfina Ortega de Díaz]] y el [[arzobispu de Méxicu]], [[Pelayu Antonio de Labastida y Dávalos]], ofició la ceremonia del [[matrimoniu católicu]] y díes más tarde el funeral de la esposa de Díaz. Yá na so segunda alministración, Díaz conoció, por entemediu de los Romero Rubio, al sacerdote [[oaxaqueño]] [[Eulogio Gillow]], quien yera fíu de hacendados [[poblanos]] y educáu n'[[Inglaterra]]. Gillow, col pasu del tiempu, convertir n'amigu cercanu de Díaz y ayudó a ameyorar les rellaciones de la Ilesia col Estáu. En [[payares]] de [[1881]], Gillow casó a Díaz con [[Carmen Romero Rubio]] y en [[1887]] foi investido como primer [[arzobispu]] d'[[Oaxaca]]. Díaz agasayó a Gillow una [[esmeralda]] arrodiada de [[Brillosa (xoyería)|brilloses]], y el nuevu arzobispu unvió al presidente una [[xoya]] trayida dende [[Francia]], que recordaba les [[Guerres Napoleóniques]] y un bustu de [[Napoleón Bonaparte]]. Mientres el Porfiriato, el [[cleru]] amontó les sos propiedaes, amás d'un aumentu nes [[diócesis]] y [[archidiócesis]]. Tornaron los [[xesuita|xesuites]] y se instituyeron más órdenes relixoses. Díaz, na intimidá declárase ''&quot;católicu, apostólicu y romanu&quot;'', anque'l [[protestantismu]] crez mientres el so gobiernu. Gillow pidió a Díaz roblar un concordatu col [[Estáu Vaticanu]], y el presidente negóse, rompiendo asina la promesa que [[Lleón XIII]] fixo a Gillow de investirlo [[cardenal]] en cuenta de llograr un [[concordatu]] con Méxicu.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.rcadena.net/cat-mex.htm
|títulu = La influencia del Catolicismu en Méxicu. Sieglos XIX a XXI. |fechaaccesu=26 de payares de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

==== Actividá internacional ====
Les rellaciones esteriores de Méxicu yá nun se llindaron namái al [[comerciu]] con [[Estaos Xuníos d'América]]. El pagu de la [[delda esterna]] a [[Inglaterra]] en [[1884]], la estabilidá y seguridá pública y el reestablecimientu del [[creitu]] de Méxicu ante'l mundu, llogró que dellos países de la comunidá internacional otorgaren la so reconocencia a Díaz. De los países que roblaron la Convención de [[Londres]] en [[1881]], [[Francia]] foi'l postreru en reconocer al gobiernu mexicanu, pos [[España]] ya [[Inglaterra]] facer en [[1878]]. L'acercamientu [[económicu]], [[políticu]] y comercial a [[Europa]] permedió la situación de Méxicu ante Estaos Xuníos. El presidente Díaz declaró nuna entrevista a un diariu español: ''&quot;Pobre Méxicu. Tan lloñe de Dios, tan cerca d'Estaos Xuníos&quot;''.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.jornada.unam.mx/2005/08/26/026a2pol.php
|títulu = ''&quot;Pobre Méxicu, tan lloñe de Dios...&quot;'' |fechaaccesu=26 de payares de 2007
|autor = Jorge Camil
|fecha = 26 d'agostu de 2005
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Huelga Rio Blanco 1907.jpg|thumb|300px| Al empecipiar el mes de [[xineru]] de [[1907]], los obreros de [[Río Blanco (Veracruz)|Río Blanco]], [[Veracruz]], formaron una cooperativa [[Sindicatu|sindical]] pa defender los sos derechos ante los patronos. El [[7 de xineru]] suspendieron el so trabayu en protesta poles midíes de los dueños, y entós empezó la [[Fuelga de Río Blanco]], que foi reprimida rápida y violentamente polos miembros del [[Exércitu Mexicanu]]. Años más tarde, esti incidente foi recordáu contra Díaz nos primeros movimientos de la [[Revolución mexicana]].]]

Un incidente asocedíu en [[1877]] tuvo a puntu de desamarrar una guerra ente Méxicu y Estaos Xuníos, yá que el presidente norteamericanu, [[Rutherford Birchard Hayes]] y los sos ministros [[William M. Evarts]] y [[John Sherman]] pretendíen imponer condiciones pa reconocer a Díaz. Estes condiciones consistíen en dexar pasu al [[Exércitu de los Estaos Xuníos]] pela frontera del [[Ríu Bravo]], concesiones territoriales y creación de zones llibres. Sofitáu polos sos ministros [[José María Mata]], [[Manuel María de Zamacona]] y [[Ignacio Luis Vallarta]], Díaz llogró la reconocencia d'Estaos Xuníos en [[1878]] ensin tener que vencer a les condiciones impuestes por Hayes y el so gabinete.

==== Rellaciones con Centroamérica ====
[[Rufino Barrios]], presidente de [[Guatemala]], buscaba que [[Méxicu]] arrenunciara los sos derechos del territoriu del [[Soconusco (Chiapas)|Soconusco]], en [[Chiapas]]. Barrios buscó de toes toes tratar de resolver el conflictu territorial ente los dos países pola mediación d'un terceru, que nesti casu seria Estaos Xuníos. Porfirio Díaz, entós presidente de Méxicu, respondió al gobiernu guatemalianu qu'antes d'aceptar l'arrenunciu del [[Soconusco (Chiapas)|Soconusco]] preferiría la guerra, sicasí, esti conflictu foi solucionáu per vía de la paz col Tratáu Herrera-Mariscal en [[1882]]. Barrios, dempués de fracasar en dellos intentos pa llograr amestar territorios trató de restablecer una unión centroamericana per mediu de negociaciones diplomátiques y ante el so inminente fracasu, decidió entamar el reestablecimientu de la unidá centroamericana per mediu de la fuercia militar.

El [[28 de febreru]] de [[1885]] Barrios emitió un decretu proclamando la unión centroamericana y alvirtiendo que nel so defectu la unión realizar pola fuercia de ser necesariu. El [[22 de marzu]] de [[1885]], [[Costa Rica]], [[El Salvador]] y [[Nicaragua]] roblaron na ciudá salvadoriana de [[Santa Ana (ciudá d'El Salvador)|Santa Ana]] un conveniu d'alianza militar pa oponese a los planes de Barrios. Los países suscriptores del [[Tratáu de Santa Ana]] acreditaron conxuntamente como Ministru plenipotenciario na Ciudá de Méxicu al Lic. [[Ricardo Jiménez Oreamuno]], quien empecipió negociaciones p'alcordar una alianza ente esos trés países y [[Méxicu]]. Los trés presidentes buscaron el sofitu de [[Méxicu]], que nesi entós yera gobernáu por Porfirio Díaz y quien nun duldar en refugar el plan de Barrios. Díaz movilizó 30,000 homes na frontera con [[Guatemala]] para dende ende empezar una invasión xeneral qu'acabara rápido col conflictu.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.famousamericans.net/justorufinobarrios/
|títulu = Virtual American Biographies: Justo Rufino Barrios |fechaaccesu=2 de marzu de 2008
|formatu = HTML
|idioma = inglés
}}&lt;/ref&gt;
A pesar d'eso, el [[2 d'abril]] de [[1885]] les tropes guatemalianes y salvadoreñes yá empezaren el conflictu y enfrentáronse mientres la [[Batalla de Chalchuapa]], na cual pereció Justo Rufino Barrios. La noticia de la muerte del presidente guatemalianu causó un inmensu desaliendu en [[Guatemala]], y al siguiente día l'Asamblea derogó'l decretu d'unión centroamericana. [[Hondures]], aliáu de [[Guatemala]] manifestó intenciones de paz, xusto cuando les sos tropes diben enfrentase coles de los aliaos y [[Méxicu]] nun llegó a la necesidá d'invadir [[Guatemala]].&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.lexenesis.com/lexenesis/Paginas/historia/pre20.htm
|títulu = Historia: Presidente Justo Rufino Barrios |fechaaccesu=2 de marzu de 2008
|fecha = 26 d'agostu de 2005
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

==== Control de la prensa ====
La pacificación de la prensa en Méxicu foi otru de los oxetivos políticos de l'alministración política. A fines de [[1887]], [[Guillermu Prieto]] escribió: ''&quot;La prensa, el nuesu cuartu poder, as l'únicu bastión sobreviviente del lliberalismu puro y orixinal&quot;''. Manuel González publicó en [[1882]] un decretu conocíu como Llei Mordaza, nel que s'establecía que cualesquier [[periodista]] podía ser aprehendido, lleváu a prisión y sometíu a [[xuiciu]] por denuncies de cualesquier otru ciudadanu. Exemplos de periodistes que fueron xulgaos por esta llei fueron [[Enrique Chávarri]], conocíu sol seudónimu de ''&quot;Juvenal&quot;'', o'l fíu d'[[Ignacio Ramírez]], [[Ricardo Ramírez]]. Escontra [[1888]] subsistíen 130 [[Periódicu (publicación)|periódicos]], pero a fines de [[1911]] quedaben namái 54, una y bones la otra parte foi clausuráu nel restu del gobiernu porfirista. Foi conocíu'l casu del diariu [[zacatecano]] ''[[El Monitor Republicanu]]'', que publicó en [[1895]] el siguiente artículu periodísticu:

{{cita|Resulta imposible la operación de envilecer a un pueblu con cuenta de faelo ricu y feliz. La democracia va ser una ficción y la llibertá una patraña, pero ensin elles tamién lo ye la prosperidá nacional.&lt;ref&gt;Documentos del Porfiriato. Hemeroteca Nacional.&lt;/ref&gt;}}

Esti testu motivó que munchos obreros llanzar a les cais en [[manifestación|manifestaciones]] pa esixir meyora de [[salariu|salarios]] y condiciones de trabayu, El gobernador del estáu escribió a Díaz pidiendo ayuda pa solucionar la situación. Dende'l [[Castiellu de Chapultepec]] na [[Ciudá de Méxicu]], el presidente escribió al gobernador, de la so mano, la siguiente carta:

{{cita|—...— la mio opinión, que amistosamente emíto-y, ye que daría meyores resultaos que dalgún de los agraviaos acusar, y anque seyan dos o tres meses de prisión la pena que se-yos imponga, como esi escritores non pueden callase mientres el so encierre, puede siguíse-yos acusando y amestando penes hasta endrogarlos en dos o tres años. La xera ye cafiante y va llega-y a cansar a usté, pero tamién ye seguro que nun va ser primero que al procesáu.&lt;ref&gt;Documentos históricos y correspondencia del xeneral Porfirio Díaz. Méxicu, Fondu de Cultura Económica, 1994.&lt;/ref&gt;}}

Cola [[intelectual|intelectualidá mexicana]], Díaz siguió la mesma política que cola prensa. Como parte de la política de conciliación y concesión llevada a cabu a partir de [[1884]], el porfirismo llogró averar a les sos files a munchos intelectuales, per mediu del so operador nesi ámbitu, el ministru [[Justo Sierra]]. Dellos de los [[escritor]]es y [[poeta|poetes]] ocuparon puestos como diputaos llocales o federales, ya inclusive dalgunos llegaron al [[Senáu de la República]]. Díaz comentaba a los sos amigos cuando oyía a un intelectual quexase, ''&quot;Esi gallu quier maís&quot;'' [sic], refiriéndose a qu'aspiraben a un puestu públicu en cuenta del so silenciu. Los intelectuales que se xunieron al réxime fueron [[Francisco G. Cosmes]], [[Telésforo García]], [[Francisco Bulnes]], [[Salvador Díaz Mirón]], [[Federico Gamboa]], [[Victoriano Saláu Álvarez]], ente otros.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://html.rincondelvago.com/porfiriato_3.html
|títulu = Los intelectuales nel Porfiriato |fechaaccesu=28 de payares de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

==== Represión política: a sangre y fueu ====
Contrario a la política de concesiones y conciliación, munches vegaes l'alministración porfirista usó la violencia y represión contra los sos adversarios, y de esta forma se pacificaron los grupos políticos que nun s'acoyeron a la conciliación, al empar que l'[[Exércitu Mexicanu]] encaloró per vía de les armes munches de les rebeliones surdíes nel Porfiriato, como'l casu del llevantamientu llabrador de [[Tomochi|Tomóchic]], [[Chihuahua]], asocedíu n'[[ochobre]] de [[1886]]. La rebelión de [[Sebastián Lerdo de Tejada|lerdistas]] en [[1879]] foi encalorada violentamente ante'l [[telegrama]] unviáu por Díaz a [[Veracruz]], onde daba órdenes al gobernador [[Luis Mier y Terán]] de: ''&quot;Mátalos en caliente&quot;'' y ''&quot;dempués pescudes&quot;'' Esta frase representó la represión a tou tipu d'oposición nel Porfiriato. Nesa dómina foi creáu'l [[cuerpu de rurales]], división de [[policía]] tapada como civiles y que la so principal función foi de detectar opositores al réxime y executalos por aciu el [[fusilamiento]]. Otra carauterística del cuerpu de rurales foi l'usu de la [[llei fuga]], que consistíen en dexar escapar al presu, pa depués executa-y so sida de torgar la so fuxida. Los rurales yeren policías profesionales meyor pagos y entrenaos que l'exércitu, un cuerpu d'élite y fueron la ferramienta na cual Díaz sofitar pa pacificar el país.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.noticias-oax.com.mx/articulos.php?id_sec=5&amp;id_art=48387&amp;id_exemplar=1270
|títulu = Los rurales de la federación |fechaaccesu=28 de payares de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Justo Sierra.jpg|thumb|300px|[[Justo Sierra Méndez]], intelectual y políticu mexicanu allegáu al porfirismo. Miembru del grupu conocíu como ''&quot;Los Científicos&quot;'', comandado por Limantour, foi unu de los principales asesores presidenciales na segunda etapa del Porfiriato —[[1884]]-[[1911]]—, na qu'ocupó dellos puestos públicos nel primer planu del escenariu políticu nacional. En [[1899]] escribió a Porfirio Díaz: ''&quot;Puede bautizáse-y [el Porfiriato] col nome de dictadura social, de cesarismu bonal, de lo que se quiera; la verdá ye que tien calteres singulares que nun dexen clasificalo lóxicamente nes formes clásiques del despotismu. Ye un gobiernu personal qu'amplía, defende y guarne al gobiernu llegal. [Ye] un poder que s'alzó nun país que s'alzó proporcionalmente tamién, y eleváu non yá nel orde material, sinón nel moral, porque esi fenómenu ye fíu de la voluntá nacional de salir definitivamente de l'anarquía [...]. Pa xustificar la omnímoda autoridá del xefe actual de la República, va haber qu'aplica-y, como metro, la diferencia ente lo que s'esixó d'ella y lo que se llogró.&quot;''. Foi nomáu [[SEP|Ministru de Xusticia ya Instrucción Pública]] en [[1905]], cargu dende'l que coordinó los festexos del [[Centenariu de la Independencia de Méxicu]], en [[1910]]. Exiliáu por cuenta de la so enfermedá en [[1910]], finó en [[Madrid]], [[España]], el [[13 de setiembre]] de [[1912]].]]

==== Primeres Rebeliones Llabradores ====
En [[1886]] llevantar n'armes en [[Mazatlán]], [[Sinaloa]], el llabrador [[Heraclio Bernal]], desconociendo a Díaz como presidente y nomando como'l so sustitutu provisional a [[Trinidad García de la Cadena]], antiguu militar porfirista y ex candidatu presidencial en [[1880]]. La rebelión llogró avanzar hasta [[Los Mochis]], onde un cuerpu de rurales unviaos dende [[Aguascalientes]] llogró detener a los sulevaos. Nel enfrentamientu pereció [[García de la Cadena]], Bernal llogró escapar hasta [[Chihuahua]], onde foi traicionáu y apurríu a les fuercies rurales, que de momentu lo executaron. Escontra [[1889]], el xeneral [[Ramón Corona]], antiguu combatiente lliberal y entós [[Gobernador de Jalisco]], intentó llanzar el so postulación como candidatu presidencial. Sicasí, a la salida d'un [[teatru]] foi asesináu por unu de los rurales el [[5 de xunu]] de [[1889]], por indicaciones de Porfirio Díaz, ensin que nunca se realizara xuiciu al asesín de Corona.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.monografias.com/trabayos27/heraclio-bernal/heraclio-bernal.shtml
|títulu = Llevantamientu de Heraclio Bernal
|fechaaccesu = 28 de payares de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

==== Los yaquis y el Porfiriato ====
Les fuercies rurales tamién s'encargaron d'encalorar les rebeliones llabradores, asocedíes la mayor parte d'elles ante'l descontentu por ser desaposiaos de les sos tierres. Otru de los trabayos rurales foi executar a los bandoleros y asaltantes de caminos federales y faciendes. Una de les represiones que tuvo mayor repercusión a nivel nacional ya internacional foi la llevada a cabu en contra de los [[yaqui|indíxenes yaqui]], del norte del país, na frontera con [[Estaos Xuníos d'América]]. Los yaquis asitiárense nos estaos de [[Sonora]] y [[Chihuahua]] dende finales del [[sieglu XVIII]] y permanecieren nesi sitiu ensin ser fadiaos mientres más de cien años. Sicasí, mientres el segundu mandatu de Díaz empezaron protestes, manifestaciones y rebeliones protestando pola condición de servidume y esplotación llaboral en que se calteníen los yaquis. Les protestes intensificáronse ante les midíes de represión que tomó'l gobiernu contra les manifestaciones de inconformidad. En [[1885]] dellos d'estos grupos fueron desaposiaos de les sos tierres, y desenvolvieron una [[guerra de guerrilles]] contra'l gobiernu, y siempres fueron sofitaos polos [[apache]]s, naturales d'[[América del Norte]]. [[Pedro Ogazón]], [[SEDENA|Ministru de Guerra y Marina]], viaxó hasta'l norte del país a tratar de convencer a los yaquis de dexar les armes, pero fracasó nel so intentu. La dominación militar foi infructuosa por cuenta de les múltiples derrotes que sufrieron los cuerpos federales. Tres más de diez años de llucha, a principios de [[1896]] el gobiernu optó por reprimir a los yaquis per mediu de la [[deportación]] a los plantíos de [[henequén]] en [[Yucatán]], y nel intre del [[sieglu XX]] esta [[etnia]] foi práuticamente esterminada.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.tribuyaqui.org/
|títulu = Historia de la Tribu yaqui |fechaaccesu=28 de payares de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

==== La continuación de la Guerra de Castes mientres el porfiriato ====
Nel [[Estáu de Yucatán]], los [[Cultura maya|mayes]] calteníen una guerra de más de cincuenta años, en contra de les fuercies federales y abogaben pola independencia de Yucatán de Méxicu y pola creación y reconocencia oficial per parte de la comunidá internacional de la [[República de Yucatán]]. La [[Guerra de Castes]], qu'empecipió en [[1847]] recoyó les demandes de los mayes contra la condición de servidume en que vivíen dende la dómina del [[Virreinatu de la Nueva España]]. En [[1901]], les tropes del exércitu federal, comandadas por [[Victoriano Huerta]] entraron al territoriu yucateco y empezaron la campaña pa esterminar a les tropes rebalbes. Tres más de dos años en guerra, los federales llograron enfusar al principal campamentu maya en [[Mérida (Yucatán)|Mérida]], el [[23 de marzu]] de [[1902]]. Los guerrilleros prindaos fueron executaos y los que consiguieron escapar fueron arrestaos tiempu más tarde y corrieron la mesma suerte que los sos antiguos compañeros. La Guerra de Castes dar por rematada nel informe presidencial que Díaz rindió ante'l Congresu'l [[1 d'abril]] de [[1904]].&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://sedetur.qroo.gob.mx/provincia%20maya/GuerraCastas.htm
|títulu = Guerra de Castes en Yucatán
|fechaaccesu = 28 de payares de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090321180551/http://sedetur.qroo.gob.mx/provincia%20maya/GuerraCastas.htm
|fechaarchivu = 2009-03-21
}}&lt;/ref&gt;

==== La Rebelión de Tomochi ====
[[Tomochi]], [[Chihuahua]], foi l'escenariu d'una rebelión indíxena en payares de [[1891]], cuando los sos habitantes, mayoritariamente indíxenes, protestaron ante'l [[alcalde]] pola poca [[salobridá]] nes mines de [[cobre]]. La manifestación escaló unu de los principales comercios del pueblu, y los responsables fueron fechos prisioneros. El gobiernu, per mediu d'intermediarios indíxenes, intentó axustar colos sulevaos, quien, a pesar de les ufiertes feches pola alministración llocal, negar a realizar un pactu. El [[conceyu]], ante la negativa del pueblu, ordenó al cuerpu de rurales ingresar nes comunidaes indíxenes y reprimir la sulevación. El pueblu caltuvo firme na so llucha, y tres de munches hores de combate, les fuercies federales rindiéronse, n'habiendo perdíu más de 1.200 soldaos.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.monografias.com/trabayos27/tomochic/tomochic.shtml
|títulu = Tomóchic. Preludiu d'una Revolución
|fechaaccesu = 5 d'avientu de 2007
|autor = [[Heriberto Frías]]
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

Los [[llabrador|llabradores]] del país vivíen en condiciones similares a les de los indíxenes del norte del país, yá que trabayaben más de catorce hores diaries ante la esixencia del gobiernu p'aumentar la [[agricultura|producción agrícola]], y los propietarios empezaron a tomar midíes más severes pa llograr mayores ganancies y un rendimientu más granible.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://historiamexicana.colmex.mx/resultaos_busqueda.jsp?autor=47850
|títulu = Hacienda y Ranchos, peones y llabradores nel Porfiriato
|fechaaccesu = 5 d'avientu de 2007
|autor = [[Jean Meyer]], collaboración col [[Colexu de Méxicu]]
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

Los peones, en teoría, yeren obreros [[salariu|asalariaos]] polos patrones de les [[facienda|faciendes]], y como tal el so sueldu tendría de pagase en [[pesu mexicanu|pesos mexicanos]], d'alcuerdu a les lleis llaborales vixentes nesa dómina. Entá más, na práutica'l so salariu yera pagáu n'especie, al traviés del sistema de [[tienda de raya|tiendas de raya]], establecimientos na mesma facienda, onde'l peones podíen trocar los vales colos que se-yos pagaba por productos y [[alimentu|alimentos]] de primera necesidá, que yeren consideraos como'l so salariu. Sicasí, el pesu económicu de los vales yera demasiáu inferior al costu de los productos na tienda de raya, polo que los peones quedaben empeñaos col so patrón. Coles mesmes, el trabayador de la facienda tenía de sirvir al so dueñu en cuenta de una vivienda nel interior del edificiu.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.sepiensa.org.mx/contenidos/2005/tiendaderaya/peon4.html
|títulu = La tienda de raya
|fechaaccesu = 5 d'avientu de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071209172014/http://sepiensa.org.mx/contenidos/2005/tiendaderaya/peon4.html
|fechaarchivu = 2007-12-09
}}&lt;/ref&gt;

==== Les reeleiciones ====
Ente los principales oxetivos nel ámbitu políticu del primer mandatu de Díaz atopaba'l d'alzar a rangu constitucional el principiu de la non reeleición inmediata, que lu sirvió de bandera na [[Revolución de Tuxtepec]]. A principios de [[xineru]] de [[1878]] empezaron los trámites de reforma constitucional na [[Cámara de Diputaos de Méxicu|Cámara de Diputaos]], dirixíes pol asesor políticu de Díaz, [[Justo Benítez]]. El [[19 de xunu]] de [[1879]] la non reeleición integrar a la Constitución federal, pero quedaba abierta la reeleición depués de trescurrir un periodu presidencial. Para [[1884]], Díaz tornó al poder y declaró a la prensa: ''&quot;Güei vuelvo ser presidente y nun voi poder volver selo.&quot;''. Sicasí, escontra fines de [[1887]] el Congresu de la Unión aprobó una reforma constitucional que dexaba la reeleición inmediata ya indefinida. Anque en principiu delles llexislatures estatales negar a aprobar el preceptu, en [[mayu]] de [[1888]] foi incluyíu na Constitución.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.bibliojuridica.org/llibros/llibro.htm?l=697
|títulu = ''&quot;Reeleición presidencial y reeleición parllamentaria n'América y Méxicu&quot;'' |fechaaccesu=13 d'avientu de 2007
|autor = Pedro Pablo Camargo
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Bandera_Hist%C3%B3rica_de_la_Rep%C3%BAblica_Mexicana_(1824-1918).svg|thumb|300px| [[Bandera de Méxicu]], usada mientres el Porfiriato —de [[1884]] a [[1911]], d'alcuerdu a decretu presidencial conforme a la Constitución—. El simbolismu de la nación mexicana y la so unidá, fueron prioridaes del gobiernu porfirista, polo que tolos emblemes referíos al país fueron reformaos d'alcuerdu al pensamientu del grupu nel poder. ]]

La crecedera económica y social mientres la segunda alministración porfirista causó que'l gobiernu mexicanu llograra reconocencia per parte de les potencies estranxeres, quien de la mesma empezaron a aumentar les sos inversiones económiques nel país. En parte, la recuperación económica deber a la pacificación llevada a cabu pol [[Exércitu Mexicanu]], que llogró imponer un orde políticu y social que resultó beneficiosu pa la inversión estranxera. L'aumentu del progresu material en Méxicu, foi, a partir de [[1888]], el principal argumentu pa sostener a Díaz nel poder. A pesar de que la mayoría de los mexicanos víen con bonos güeyos el mandatu de Díaz, ello nun torgar qu'hubiera rebeliones en contra del so gobiernu, los que nel so momentu alteriaron la paz pública, como la rebelión [[yaqui]] en [[Sonora]]. Gran parte de la recuperación económico y comercial deber al [[SHCP|Secretariu de Facienda]] ente [[1892]] y [[1911]], [[José Yves Limantour]], quien tamién yera'l líder d'un grupu conocíu como ''&quot;[[Los Científicos]]&quot;''. La política económica de Limantour consistió n'abrir el mercáu a les potencies estranxeres, lo que se tradució nuna crecedera de la [[balanza comercial]] y les sos estratexes nel ramu hacendario dexaron a Díaz reivindicase ante la sociedá mexicana ya inclusive ante la oposición del gobiernu.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.biografiasyvidas.com/biografia/l/limantour.htm
|títulu = ''&quot;Biografía de José Yves Limantour&quot;'' |fechaaccesu=16 d'avientu de 2007
|autor = Biografíes y Vides |formatu=HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

El Porfirismo tuvo una carauterística por demás resaltada años más tarde polos revolucionarios: la nulificación de l'autonomía federal garantizada na Constitución. Díaz caltuvo tal requisitu constitucional n'apariencia, sicasí él mesmu redactaba les llistes de candidatos oficiales a gobernadores estatales, a quien dexó llograr riqueces y poder en cuenta de sometimientu total al gobiernu centralista. Esto debió, en parte, a la política de conciliación usada pol presidente p'atraer a los sos rivales políticos, una y bones munchos d'ellos yeren [[Caciquismu|caciques]] rexonales con gran influyencia, que podría desestabilizar la unidá nacional. La gran mayoría de xefes rexonales acoyer a les polítiques de Díaz, quien cultivó'l so poder rexonal d'una manera gradual, al empar que buscaba estratexes pa resta-yos importancia nel planu nacional. Quien s'amosaron ronciegos ante los programes porfiristas corrieron la mesma suerte qu'otros opositores al réxime; pos fueron executaos.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.canal22.org.mx/revolucion_mexicana/t_causes3.html
|títulu = ''&quot;Causes polítiques de la Revolución Mexicana: El caciquismu&quot;''
|fechaaccesu = 15 d'avientu de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

El [[caciquismu]] en Méxicu esistió dende los alboreceres de [[Mesoamérica]], caltener mientres el [[Virreinatu de Nueva España]] y más tarde mientres los primeros años del [[Méxicu Independiente]]. Los colonos españoles, n'actitú de pacificación, dexaron a los caciques indíxenes tener gran cantidá de territoriu agrícola nel norte y sur del país, colo que se caltuvo ya inclusive aumentó la so influencia sobre la población. Al rematar la [[Guerra d'Independencia de Méxicu]], y que'l país llograra la so independencia de la [[Monarquía Española|Corona española]], los caciques ganaron inclusive más poder por cuenta de la continua inestabilidá política que se vivió nel país. Munchos caciques ganaron influencia nel planu nacional por cuenta de que, en ciertes ocasiones, se inconformaron coles decisiones del gobiernu federal y entamaron [[Motín|motinos]] que contribuyeron entá más a la inestabilidá de la nación mexicana. Al tomar Díaz el poder, los sos asesores políticos fixéron-y tomar conciencia de la importancia del poder de los cacicazgos llocales, polo que'l presidente dexó-yos caltener la so influencia en cuenta de consiguir estabilidá pal desenvolvimientu económicu y d'evitar revueltes.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://nettspansk.uib.no/historiebok/Cap.%206.htm
|títulu = ''&quot;Méxicu nel sieglu XIX&quot;'' |fechaaccesu=15 d'avientu de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

=== Crisis política anterior a la Revolución y derrocamientu de Díaz ===
[[Ficheru:La Constitucion ha muerto 1903.jpg|thumb|300px|Protesta realizada pol personal periodísticu de ''&quot;El Fíu del Ahuizote&quot;'', el [[5 de febreru]] de [[1903]], col lema ''&quot;La Constitución morrió&quot;''. La oposición de los periodistes foi un importante factor na cayida del gobiernu porfirista, yá que tresmitía les idees lliberal y anárquicu al restu de la población gracies a les publicaciones d'espardimientu masivu. ]]

Poco primero de concluyir el [[sieglu XIX]] una recesión económica a nivel mundial causó la cayida de los precios de la [[plata]], principal productu comercial de Méxicu. Por cuenta de la importancia que la esportación de tal productu tenía na actividá económica nacional, la crisis produció un desaxuste nos precios de les esportaciones, causando una escasez nos productos que se vendíen l'interior del país, una y bones munches de les potencies con quien Méxicu comerciaba la plata ya inclusive acuñaba les sos monedes, suspendieron les sos compres, lo que de la mesma enzancó que Méxicu importara los sos productos. Amás, producióse una desestabilización de la [[balanza de pagos]], que causó la cayida del valor del [[pesu mexicanu]] ante otres [[moneda|monedes]] nel mercáu internacional.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.aaep.org.ar/espa/añales/works05/gomez.pdf
|títulu = ''&quot;El sistema bancariu d'emisión mexicana y la crisis de 1907/08&quot;''
|fechaaccesu = 18 d'avientu de 2007
|autor = Dra. Mónica Gómez
|formatu = PDF
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

Dellos factores qu'agravaron la crisis económica en febreru de [[1908]] y que consiguieron faer que munchos pobladores del país alzar n'amotinamientos contra'l gobiernu federal, fueron:
* L'aumentu de les inversiones estranxeres en Méxicu. Nel añu de [[1900]], al empezar el [[sieglu XX]], el capital proveniente de les actividaes d'[[inversión estranxera direuta]] xubió de forma sópita, al puntu de triplicase los índices en rellación a les cuotes llograes n'años anteriores.
* L'alza de precios na cesta básica d'alimentos —CBA—, productu de la decisión de los Ministerios de Facienda y de Fomentu, d'abandonar el [[patrón plata]], pa sustituyilo pol [[patrón oro]]. Esta midida decretar nel [[Diariu Oficial de la Federación]] del [[21 de xunu]] de [[1907]], y tomóse pa sofitar el valor adquisitivu del [[pesu mexicanu]].
* Les consecuencies de la llerza financiero que la recesión económica a nivel mundial produció, y que s'anició en [[Nueva York]], a mediaos d'[[ochobre]] de [[1907]]. La industria de Méxicu, qu'apenes taba empezáu'l so incipiente desenvolvimientu, viose frenada ante la imposibilidá del gobiernu pa remediar la situación. El [[desemplegu]] causó la cayida de [[salariu|salarios]], colo que miles de trabayadores empezaron a [[Emigración|emigrar]] a los estaos sureños d'[[Estaos Xuníos d'América]], como [[Arizona]] o [[Texas]]. Nuevamente, los estragos de la crisis causaron el so desemplegu poles fábriques norteamericanes, y arriendes d'ello, la so [[deportación]] a Méxicu, lo qu'apinó entá más la situación.
* Nel [[branu]] de [[1908]], —principalmente nel mes de [[xunetu]]— los llabradores de tol país carecieron una intensa [[seca]], que s'estendió dende [[Sonora]] a los estaos sureños como [[Chiapas]]. Les males colleches d'años anteriores, auníu a la severidá de la crisis económica mundial y de la seca, fixeron qu'en Méxicu se viviera una escasez d'[[alimentu|alimentos]], y más palantre, un aumentu del desemplegu causáu pola baxa de salarios na industria y el comerciu.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.igeograf.unam.mx/instituto/publicaciones/boletin/bol56/b56art7.pdf
|títulu = ''&quot;Les seques en Méxicu mientres el sieglu XIX&quot;''.
|fechaaccesu = 19 d'avientu de 2007
|autor = Carlos Contreras Servín
|formatu = PDF
|editorial = ''&quot;Investigaciones Xeográfiques&quot;'', Boletín del Institutu d'Investigaciones Xeográfiques de la Universidá Nacional Autónoma de Méxicu —UNAM—.
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Regeneracion No 1.jpg|thumb|300px| Periódicu ''&quot;Rexeneración&quot;'', fundáu polos hermanos Flores Magón, y que'l so primer exemplar publicóse la mañana del [[7 d'agostu]] de [[1900]]. Nesta publicación espublizábense les idees lliberales y anárquiques contraries al gobiernu del xeneral Porfirio Díaz, lo que causó que los sos fundadores y editores fueren encarcelaos y más tarde exiliaos, siendo consideraos precursores de la Revolución Mexicana. ]]
Tou lo anterior, sumáu a dellos incidentes surdíos nesos años, causó un seriu descontentu popular contra la persona de Díaz y los sos allegaos, a quien el pueblu vía como culpables de la catástrofe económica del país. La clase obrera, que foi de les que más sufrieron la debacle económica, empezó a movilizar a los sos miembros esixendo la meyora de los derechos llaborales. Inspiraos pol movimientu obreru que surdiera n'Estaos Xuníos, los trabayadores mexicanos deseyaben poder recuperar les sos condiciones de trabayu dignes, y llanzáronse a la cai en manifestaciones nunca enantes vistes. La [[Fuelga de Cananea]], [[Sonora]], en [[xunu]] de [[1906]], la [[Fuelga de Río Blanco]], en [[Veracruz]] el [[7 de xineru]] de [[1907]] y la [[Rebelión de Acayucan]], Veracruz en [[1906]] fueron les principales [[fuelga|fuelgues]] llaborales de la dómina porfirista. Toes estes manifestaciones pretendíen ameyorar les condiciones económiques y consiguir la igualdá ente trabayadores mexicanos y estranxeros. Díaz intentó mediar nos trés conflictos, pero la situación agravóse por cuenta de que los demandantes llegaron a pensar que'l presidente favorecía a los patronos, y la mediación nun llogró'l so oxetivu. Les autoridaes federal y estatal concluyeron que la única alternativa yera l'usu de la fuercia pa encalorar les revueltes. El alministradores de los negocios en cuestión dexaron al exércitu enfusar nes sos instalaciones p'acabar cola fuelga. La prensa mexicana auspició una campaña de desprestixu contra Díaz arriendes de les fuelgues, que foi acoyida por munchos sectores lliberales en Méxicu. El [[Partíu Lliberal Mexicanu]], fundáu en [[1906]] por [[Ricardo Flores Magón]] [[Anarquía|anarquista]] d'enclín radical, recoyó munches de les demandes del pueblu y alzóse nel principal opositor al gobiernu de Díaz.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.ife.org.mx/documentos/PPP/ppp/2002/resoluciones-consejo/510PLM.pdf
|títulu = ''&quot;El Partíu Lliberal Mexicanu&quot;''
|fechaaccesu = 20 d'avientu de 2007
|formatu = PDF
|idioma = castellanu
|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071215203306/http://www.ife.org.mx/documentos/PPP/ppp/2002/resoluciones-consejo/510PLM.pdf
|fechaarchivu = 2007-12-15
}}&lt;/ref&gt;

Depués de reelixise en [[1884]], [[1888]], [[1892]] y [[1896]], espublizáronse rumores de que Díaz abandonaría la presidencia en [[1900]]. Poco tiempu enantes de rematar l'añu de [[1898]], la clase política empezó a embaraxar nomes d'ente los cualos podría salir el siguiente presidente del país yá que, por cuenta de la so avanzada edá y a los sos problemes de salú, Díaz nun podría siguir nel poder. Mentar a [[José Yves Limantour]], ministru hacendario, y a [[Bernardo Reis]], otrora [[Gobernantes de Nuevo León|Gobernador de Nuevo León]] y unu de los militares más allegaos al presidente, y que gociaba de prestíu y autoridá na política nacional, pos mientres el so mandatu como gobernador neoleonés —[[1887]]-[[1895]]— llogró acelerar el desenvolvimientu socioeconómico de la entidá, y convirtió a [[Monterrey]] nun centru comercial clave pal restu del país. Sicasí, el presidente Díaz nun taba dispuestu a abandonar el cargu, polo qu'aprovechó la división ente Limantour y Reis pa prosiguir cola so campaña política. D'alcuerdu a [[José López Portillo y Rojas]] en ''Elevación y cayida de Porfirio Díaz'', Reis aceptó la candidatura presidencial de Limantour, yá que ésti últimu ufiertó-y el [[SEDENA|Ministeriu de Guerra]] en casu de ser escoyíu.&lt;ref name=&quot;López Portillo&quot; /&gt; Pero Díaz, aludiendo al requisitu constitucional pol cual namái podíen ser presidentes los fíos de mexicanos por nacencia, descalificó al Ministru de Facienda de la eleición, yá que yera fíu de franceses. Asina, el xeneral Porfirio Díaz postulóse nuevamente a les eleiciones de [[1900]], y salió electu nun periodu que duraría hasta [[1904]].&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.iih.unam.mx/moderna/ehmc/ehmc07/083.html
|títulu = ''&quot;Precisiones sobre'l reyismo. La oportunidá de Díaz pa dexar el poder.&quot;'' |fechaaccesu=20 d'avientu de 2007
|autor = Miguel Y. Sotu |formatu =
HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

En [[1904]], Díaz usó la mesma estrataxema qu'utilizara cuatro años tras en rellación a la socesión presidencial y la competencia ente Limantour y Reis. Nesta ocasión, yá nun se dio nengún pactu ente los candidatos como enantes asocediera. Desamarróse una competencia ente dambos políticos que causó un gran baturiciu políticu, por cuenta de la popularidá que Reis llograra ente los sectores de la sociedá. Nuevamente, Díaz llanzó'l so postulación presidencial, pero nun xestu que s'interpretó de sofitu escontra Limantour y ''&quot;Los Científicos&quot;'', creó la Vicepresidencia, que-y foi dada a [[Ramón Corral]], nomáu pol grupu nel poder y home d'enfotu de Limantour. Una vegada que Díaz llogró la so séptima reeleición, el grupu de Limantour fixo cambeos al programa de gobiernu, colo que ''&quot;Los Científicos&quot;'' esperaben instaurar el so propiu sistema de gobiernu, yá que agoraben que Díaz nun concluyiría'l so mandatu, qu'estendiera a seis años, pos pola so avanzada edá, morrería. Y entós, Ramón Corral habría de convertise en presidente, colo qu'empezaría'l mandatu del grupu nel poder.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://html.rincondelvago.com/mandatu-de-porfirio-diaz.html
|títulu = ''&quot;Mandatu de Porfirio Díaz. Los Científicos&quot;''
|fechaaccesu = 21 d'avientu de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

El descontentu popular fixo que'l presidente declarara al periodista norteamericanu [[James Creelman]] una entrevista concedida al ''&quot;The Pearson's Magazine&quot;'', en que faía un analís de la situación política del país y remataba la so intervención afirmando que dexaría que la oposición formara [[Partíu políticu|partíos políticos]] y delidiara polos diversos cargos d'eleición popular na [[Eleiciones xenerales de Méxicu (1910)|xornada eleutoral]] de [[1910]]. Arriendes de les declaraciones de Díaz, en tol país formó una gran euforia popular de cara a les eleiciones, creáronse comités d'aición política y los lliberales presentaron candidatos pa los puestos d'eleición popular. Sicasí, Díaz aceptó reelixise nuevamente con [[Ramón Corral]] na vicepresidencia, lo que desamarró una crisis política que foi l'antecedente de la revolución.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.elbalero.gob.mx/historia/html/rev/antecede.html
|títulu = ''&quot;La Revolución Mexicana. Antecedentes&quot;'' |fechaaccesu=21 d'avientu de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

{{cita|Ye un error suponer que'l futuru de la democracia en Méxicu foi puestu en peligru pola enllargada permanencia nel poder d'un solu presidente -dixo en voz baxa-. Puedo con toa sinceridá dicir que'l serviciu nun malvó los mios ideales políticos y que creo que la democracia ye l'únicu xustu principiu del gobiernu, entá cuando llevala al terrén de la práutica seya posible namái en pueblos altamente desenvueltos.&lt;ref&gt;Estractu de la entrevista de James Creelman a Porfirio Díaz en ''&quot;The Pearson's Magazine&quot;'', edición del [[18 de marzu]] de [[1908]] en [[San Diego (California)|San Diego]], [[California]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.bibliotecas.tv/zapata/bibliografia/indices/entrevista_diaz_creelman01.html
|títulu = ''&quot;Traducción de la Entrevista Díaz-Creelman&quot;'' |fechaaccesu=21 d'avientu de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;}}

{{Multimedia
|archivu=EDIS-SRP-0190-06.ogg
|títulu=El Presidente Díaz al Señor Edison
|descripción=Mensaje de Porfirio Diáz a [[Thomas Alva Edison]], grabáu'l 15 d'agostu de 1909.
}}

La clase media mexicana na dómina del Porfiriato taba integrada, na so mayoría, por dos grupos principales. La primer división yera d'emplegaos, maestros, burócrates y demás trabayadores del gobiernu, que los sos miembros amontar debíu a la crecedera de les prestaciones públiques de servicios y del aparatu gubernamental. El segundu grupu yera d'industriales, comerciantes y hacendados, que se fixeren de les tierres daes pol gobiernu. Los sos ingresos yeren cimeros a los de los burócrates y emplegaos públicos por cuenta de que los empresarios combinaben les actividaes económiques primaries —agricultura y ganadería— coles actividaes secundaries —comerciu ya industria-. De la mesma, esistía un puntu mediu ente dambes sociedaes: la de la [[oligarquía]] terrateniente, integrada por hacendados, trabayadores agrícoles, mineros y rancheros. Amás de la so fuerte influencia socioeconómica, los burgueses —como se-y conocía a la clase media— tuvieron un papel importante na revolución política. Munchos d'ellos, principalmente los de la primer sociedá, tuvieron accesu a la educación n'otros países, lo que-yos dexó desenvolver un fuerte sentíu de nacionalismu contrario a la política gubernamental d'eponderar otres cultures estranxeres. Amás, los burgueses sentaron les bases ideolóxiques que más tarde daríen forma a la lluches social de la revolución.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://html.rincondelvago.com/porfiriato_2.html
|títulu = ''&quot;La burguesía nel Porfiriato&quot;'' |fechaaccesu=21 d'avientu de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

L'otru grupu de la clase media, terratenientes y hacendados, ensin tener la mesma ideoloxía radical que los profesionistas, tamién s'opunxo al porfirismo, especialmente contra los privilexos de los que gociaben los empresarios estranxeros. El so principal blancu d'ataque fueron ''&quot;Los Científicos&quot;'', el grupu políticu más cercanu a Díaz y a quien los lliberales acusaben de convertir al país nuna oligarquía financiera pa caltener los sos intereses políticu y económicu. La inconformidad d'esti grupu foi un factor crucial nel españíu de la revolución política de 1910. Los llabradores fueron inspiraos poles idees lliberales, y xunto a los obreros, protestaron pol réfugu de tierres agrícoles y la baxa de salarios, y empezaron a entamase en grupos pa defender los sos intereses. La más importante de les asociaciones polítiques entós formaes foi'l [[Club Lliberal Ponciano Arriaga]], creáu en [[San Luis Potosí]] y nomáu asina n'honor al diputáu constitucional del sieglu XIX, [[Ponciano Arriaga]]. El grupu taba presidíu polos hermanos [[Ricardo Flores Magón|Ricardo]] y [[Jesús Flores Magón]] y ente los sos integrantes cuntábense [[Camilo Arriaga]], [[Juan Sarabia]], [[Llibráu Rivera]] y [[Antonio Díaz Sotu y Gama]], quien taba influyíos poles [[Anarcosindicalismu|idees de anarcosindicalismu]] que se formaren n'[[Europa]] y más tarde pasaren a los Estaos Xuníos d'América. Llueu se convirtieron nos principales rivales políticos del gobiernu de Díaz, por cuenta del so sofitu a partíos d'oposición, como'l [[Partíu Lliberal Mexicanu]], de quien realizaron la publicación de la so [[Programa del Partíu Lliberal Mexicanu|programa políticu]], impresu en [[Saint Louis (Missouri)|Saint Louis, Missouri]], en [[1906]], más tarde espublizáu ente la población mexicana. El gobiernu porfirista arrestó y exilió a munchos de los periodistes opositores, quien siguieron el so llabor nel destierru, como [[Ricardo Flores Magón]]. Otros, como Sotu y Gama, xunir a la llucha revolucionaria depués de volver al país.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.sigloxxieditores.com.mx/index.php?main_page=product_info&amp;cPath=18_34&amp;products_id=1841
|títulu = ''&quot;Precursores de la Revolución Mexicana&quot;'' |fechaaccesu=21 d'avientu de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Estranxerismu y nacionalismu&quot;'', de [[Luis González y González]], [[Ciudá de Méxicu]], [[18 d'ochobre]] de [[1967]].&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Francisco I Madero and leaders.jpg|thumb|300px|Fotografía tomada nos campos de batalla mientres la Revolución Mexicana, na qu'apaecen los principales líderes de la insurrección desamarrada'l 20 de payares de 1910 contra'l xeneral Díaz. Estremar nesta fotografía Madero.]]
[[Francisco I. Madero]] nació'l [[30 d'ochobre]] de [[1873]] en [[Parres (Coahuila)|Parres]], [[Coahuila]], siendo fíu d'una de les families de hacendados más riques de la rexón. Educáu nun colexu [[xesuita]] de [[Saltillo]], en [[1886]] viaxó a [[Países Baxos|Holanda]], [[España]], [[Francia]], [[Reinu Xuníu]], [[Bélxica]] y [[Estaos Xuníos]], onde estudió [[medicina]] y [[homeopatía]], amás entró en contautu con una [[espiritismu|socied'a espiritista]]. Al volver a Méxicu, prauticó'l so oficiu hasta [[1904]] cuando foi postuláu como candidatu a [[alcalde]] de [[San Pedro de les Colonies]], onde vivía, pero foi derrotáu. Al [[1905|añu siguiente]], sofitó la campaña de Frumencio Fuentes a gobernador de Coahuila. Nes eleiciones, el candidatu lliberal perdió ante'l gobernador en vez, Miguel Cárdenas, quien se reelixó. Tres delles protestes d'acusación de fraude, Madero decidió abandonar la política por un tiempu, hasta [[1907]], cuando entró en contautu colos hermanos Flores Magón, quien-y esplicaron el so ideariu políticu. Madero empezó a redactar esi añu'l so llibru ''[[La socesión presidencial en 1910]]'', onde faía un analís de la situación del país al empar que daba a conocer les sos propuestes de calter políticu, económicu y social, ente les que s'atopaben:
* Establecer la llibertá política por que'l pueblu pueda recuperar los sos derechos sociales, políticos y económicos con cuenta d'exercer la [[democracia]].
* Aplicar y reformar la [[Constitución de 1857]], y de ser necesariu, promulgar una nueva Carta Magna.
* Torgar una nueva reeleición del presidente Porfirio Díaz, o dexalo namái un periodu más, siempres y cuando ésti comprometiérase a dexar la llibre eleición del vicepresidente, senadores, gobernadores y diputaos.
* Dexar que la población de Méxicu, cuantimás la de la clase media, pudiera exercer los sos derechos políticos al traviés de la formación y rexistru llegal de partíos políticos, pa crear una sociedá basada nel institucionalismo. Esti preceptu del [[maderismo]] llevaría a [[Plutarco Elías Calles]] a fundar el [[4 de marzu]] de [[1928]] el [[Partíu Nacional Revolucionariu]].

Díaz entrevistar en [[Palaciu Nacional (Méxicu)|Palaciu Nacional]] con Madero'l [[4 d'abril]] de [[1909]], y al rematar esti alcuentru Madero concluyó que ''&quot;el presidente Díaz y les sos actitúes demostráronme que na práutica nun ta bien acordies cola práutica de la democracia, polo que va ser bonu percorrer el país pa espublizar la democracia&quot;''.&lt;ref&gt;Carta de Madero a Flores Magón, 7 d'abril de 1909.&lt;/ref&gt; Entós, Madero empezó la primer campaña política del país, onde percorrió les ciudaes más importantes de Méxicu y llogró ganar dellos adeptos ente la población. La so campaña estremar en cinco etapes, a saber:
* La primera, de [[xunu]] a [[ochobre]] de [[1909]]: Madero llogró axuntar una pequeña comitiva de los sos amigos más allegaos y dalgunos de los sos familiares —como'l so hermanu [[Gustavo A. Madero|Gustavo]]—, y como nun disponía d'enforma capital pa percorrer el país, vendió dalgunos de los sos bienes. Les ciudaes en qu'espublizó'l so ideariu fueron [[Veracruz]], [[Monterrey]], [[Campeche]], [[Mérida (Yucatán)|Mérida]] y [[San Pedro de les Colonies]].
* A fines del mesmu añu empezó la segunda etapa, en que Madero visitó [[Aguascalientes]], [[Durango]], [[San Luis Potosí]] y [[Zacatecas]]. Pal final d'estos viaxes, el [[maderismo]] creciera entá más de cara a la primer convención del [[Partíu Nacional Antirreeleccionista]] n'abril de [[1910]].
* Pa la so tercer xira, nos primeros meses de [[1910]], el maderismo entró en [[Guadalaxara (Méxicu)|Guadalaxara]], [[Culiacán]], [[Mazatlán]], [[Guaymas]], [[Navojoa]], [[Álamos (conceyu)|Álamos]], [[Nozales (Sonora)|Nozales]], [[Hermosillo]], [[Parral (Méxicu)|Parral]], [[Chihuahua]], [[Ciudad Juárez]], [[Torrexón]] y nuevamente a [[San Pedro de les Colonies]], siendo esta xira la más estensa de Madero.
* Yá como candidatu presidencial, proclamáu en [[Morelia]] el [[11 d'abril]] de [[1910]], Madero empezó la so cuarta xira, onde llogró atraer ente 1.000 y 8.000 persones en cada llugar que visitaba. Los sitios onde realizó la so campaña esta vegada fueron [[Orizaba]], [[Xalapa-Enríquez|Xalapa]], [[Veracruz]] y [[Puebla]]. Entós, foi cuando Díaz y los sos asesores empezaron a decatase de la importancia que'l movimientu maderista taba ganando y de que yera necesariu tomar midíes pa detenelo.
* Poco primero de les eleiciones, Madero espublizó'l so ideal políticu nes ciudaes de [[Saltillo]], [[Monterrey]] y [[San Luis Potosí]]. Nesta postrera dio'l so últimu discursu eleutoral afirmando que yera necesariu rescatar les aspiraciones democrátiques, instaurar la institucionalidad y que'l pueblu tomar conciencia de que nun se podíen dexar les dictadures. Aquel día, munchos de los partidarios del gobernador de Nuevo León, [[Bernardo Reis]], aspirante presidencial derrotáu, xunir a Madero, colo que la so llucha creció entá más. Nesa mesma ciudá, Díaz ordenó la captura de los maderistes y del propiu Madero, unviándolo presu a San Luis Potosí. Dende la cárcel, Madero escribió a Díaz:

{{cita|Bien señor mio:

Na so carta del 27 d'abril próximu pasáu dicíame usté: na llei van atopar, tantu les autoridaes como los ciudadanos, el camín seguru pa exercitar los sos derechos y que la Constitución nun-y autorizaba a usté pa inxerise nos asuntos que pertenecen a les soberaníes de les entidaes federatives.

A pesar d'ello, la llei, anque reparada polos mios partidarios, foi frecuentemente violada polos d'usté qu'ocupen puestos públicos, y anque s'esprendía de la so carta que la Federación nun podía intervenir nos Estaos por que se respetaren les garantíes individuales, sicasí sí intervieno pa sofitar los atropellos cometíos poles autoridaes llocales, como pasó equí en Monterrey, onde, pa eslleir una pacífica y ordenada manifestación, emprestaron ayuda fuercies federales del reximientu de rurales.

Esta intervención direuta de les fuercies federales nun vieno sinón a confirmar lo que dixi a usté nel mio anterior y ye que, según la opinión pública, usté ye'l principal responsable de los actos de los sos partidarios en tola República, a pesar de la soberanía de los Estaos, que namái esiste de nome.

Eso ta na conciencia de toos y usté mesmu dar a entender na so entrevista con Creelman, asina ye que nun puede negase; pero anque fuera asina, el fechu innegable ye qu'en tola República los partidarios d'usté qu'ocupen puestos públicos, tán cometiendo toa clase d'atentaos contra los mios partidarios y hasta contra mi mesmu, acusándome d'inxuries a usté, basándose para ello nel testimoniu del C. Lic. Juan R. Orci qu'iguó un discursu al so gustu y atribuyir como pronunciáu pol mio en San Luis Potosí. ¡Asina ye que un llevantu de los sos partidarios y el preste de los xueces y demás autoridaes quitáronme de la mio llibertá!.&lt;ref&gt;Misiva de Madero a Díaz. Penitenciaría del Estáu, Monterrey, 15 de mayu de 1910.&lt;/ref&gt;|Francisco I. Madero}}

[[Ficheru:Ángel de la Independencia (cropped).jpg|thumb|300px| La inauguración del [[Ángel de la Independencia]] representó'l símbolu de la celebración mexicana pol centenariu del entamu de la Independencia de Méxicu. Mientres el tiempu de la festividá, la situación política aselóse un pocu, a pesar de qu'esistía inestabilidá provocada poles eleición presidenciales de xunu y xunetu. Al terminar les fiestes, nuevamente Madero empezó la campaña política en contra de la reeleición de Díaz. ]]

Pa les eleiciones presidenciales, el [[Partíu Nacional Antirreeleccionista]] postuló a la fórmula Madero-[[Francisco Vázquez Gómez]]. De la mesma, el Partíu Reeleccionista y el Partíu Nacional llanzaron la candidatura presidencial de Díaz, pero distintos candidatos a la vicepresidencia. Ramón Corral competía polos miembros del Partíu Científicu y Teodoro Devesa pol Partíu Nacional. El fuerte refugu a la candidatura de Corral, auníu a la inestabilidá amenada pola captura de Madero, llograron crear un ambiente tirante'l [[10 de xunetu]], día eleutoral. El [[21 d'agostu]], Díaz y Corral fueron proclamaos presidente y vicepresidente, respeutivamente, hasta'l [[30 de payares]] de [[1916]]. Madero llogró escapar de prisión y fuxó a Estaos Xuníos el [[5 d'ochobre]], y darréu llanzó'l [[Plan de San Luis]], onde desconocía a Díaz como presidente y llamaba a los mexicanos a tomar les armes el [[20 de payares]].&lt;ref&gt;Testu del Plan de San Luis, [[San Luis Potosí]], [[5 d'ochobre]] de [[1910]].&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:T1p311a.JPG|thumb|300px| Depués de la cayida de Ciudad Juárez en manes de los revolucionarios, Díaz entendió que'l so gobiernu llegara al so fin, y empezó la redaición del so arrenunciu. Nos alcuerdos de paz suscritos pol gobiernu y los revolucionarios, alcordóse que León de la Barra fadría cargu de la presidencia y tendría de convocar a eleiciones presidenciales. El 25 de mayu de 1911, Díaz presentó'l so arrenunciu, que foi aprobada pol Congresu, rematando asina col Porfiriato. ]]

L'anunciu del españíu d'una guerra civil nun torgar la celebración del [[Centenariu de la Independencia de Méxicu]], ente'l [[1 de setiembre]] y el [[6 d'ochobre]]. Dende fines del sieglu XIX Díaz y un comité organizador prepararon les fiestes. Dende tol mundu los embaxadores especiales llegaron al país con obsequios traíos dende les sos naciones. España dio l'uniforme militar de [[José María Morelos]], na persona del marqués de Polavieja. La delegación francesa agasayó les llaves de la Ciudá de Méxicu, prindaes na intervención de [[1863]]. Díaz presidió llacuaes, celebraciones, desfiles, ceremonies, bailles, inauguraciones, toos con motivos patrióticos. Realizóse la inauguración del [[Hospital de la Castañeda]], de delles instituciones educatives —como la Escuela Nacional d'Inxeniería, antecedente direutu del [[Institutu Politéunicu Nacional]]—. La nueche del día [[15 de setiembre]], mesmu día en que'l presidente cumplía ochenta años, Díaz presidió la ceremonia del ''&quot;Berru&quot;'', nel [[Plaza de la Constitución (Ciudá de Méxicu)|Zócalo de la Ciudá de Méxicu]], ante más de cien mil persones. Antes de 1910, esta fiesta celebrar nes primeres hores del día 16, pero'l presidente adelantrar a la nueche del 15 con cuenta de que pudiera coincidir col so cumpleaños.{{ensin referencies}} A otru día inauguróse'l monumentu conocíu como'l [[Ángel de la Independencia]], que la so construcción databa dende 1902.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://cinemexicano.mty.itesm.mx/direutores/toscano.html
|títulu = ''&quot;Les Fiestes del Centenariu en 1910&quot;'' |fechaaccesu=22 d'avientu de 2007
|autor = [[Salvador Toscano]]
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

Una vegada que concluyeron les fiestes del Centenariu, volvió sentise un clima d'incertidume política nel país. [[William Howard Taft]], [[Presidente d'Estaos Xuníos]], decidió entrevistar con Díaz con cuenta de llegar a alcuerdos que dexaren protexer los intereses de los empresarios norteamericanos aniciaos en Méxicu. El [[16 d'ochobre]] entrevistar col presidente mexicanu en [[Ciudad Juárez]], y la primer visita oficial d'un presidente norteamericanu a suelu de Méxicu foi interpretáu polos maderistes como una señal d'alianza ente Estaos Xuníos y Díaz, polo que la impopularidá presidencial creció entá más. Mentanto, nel estáu de Morelos los trabayadores de faciendes productores de [[caña d'azucre]] llevantar n'armes esixendo les mesmes demandes que los obreros, y d'igual forma fueron encaloraos violentamente. Ente'l so líderes atopaba un llabrador qu'años más tarde se convertiría nel principal dirixente agrariu de la Revolución, [[Emiliano Zapata]].&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.fce.com.ar/ar/llibros/detalleslibro.asp?IDL=1805
|títulu = ''&quot;Caudiellos y llabradores na Revolución Mexicana&quot;'' |fechaaccesu=22 d'avientu de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

El [[Plan de San Luis]] foi'l documentu inspirador de la revolución maderista, nel que desconocía los resultaos de les xornaes eleutorales del [[26 de xunu]] y del [[10 de xunetu]], proclamaba la Revolución pa les seis de la tarde del [[20 de payares]], señaló a Madero como encargáu provisional del poder executivu y quien s'encargaría de convocar a eleiciones. Amás, someter a revisión toles lleis realizaes mientres el gobiernu de Díaz. El lema qu'adoptó'l movimientu foi ''&quot;Sufraxu efectivu, non reeleición&quot;'', mesmu usáu por Díaz contra Juárez y Lerdo. A diferencia d'otros planes na historia de Méxicu, el Plan de San Luis nun contenía nenguna reforma de calter económicu o social, más bien yera un manifiestu políticu.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.bibliotecas.tv/zapata/1910/plan.html
|títulu = ''&quot;Plan de San Luis&quot;'' |fechaaccesu=22 d'avientu de 2007
|autor = [[Francisco I. Madero]]
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

Gracies a les maniobres del Secretariu de Gobernación, [[Manuel González Cosío]] fueron descubiertes célules maderistes en tol país, que pretendíen atacar la población de [[Cases Grandes]], [[Estáu de Chihuahua|Chihuahua]], ya inclusive les ciudaes de Toluca y Ciudad Juárez. En Puebla, l'activista lliberal [[Aquiles Serdán]] y la so familia fueron afayaos con propaganda maderista, la so casa foi atacada y destruyida la mañana del [[18 de payares]], y Aquiles foi asesináu. A la familia Serdán considérase-y los primeres mártires de la Revolución Mexicana, yá que'l so asesinatu foi l'incidente que desamarró la rebelión contra Díaz.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/efemerides/payares/con18-19.htm
|títulu = ''&quot;Ataque porfirista a la casa d'Aquiles Serdán&quot;''
|fechaaccesu = 28 d'avientu de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

Los primeros actos de la revolución maderista viéronse marcaos pola incertidume causada pola muerte de los Serdán, y pola aparente superioridá militar del exércitu porfirista. Madero entá s'atopaba morando en [[Nueva Orléans]], [[Florida]], dende onde recibió noticies de que la sulevaciones revolucionaries contra Díaz asocedieren con ésitu, y dende esa mesma ciudá unviaba cartes a los xefes rebalbos pa dirixir la llucha. Ente los principales cabezaleros atopábense [[Abraham González Casavantes|Abraham González]], [[Pascual Orozco]] y [[Francisco Villa]]. El día 20 de payares presentáronse llevantamientos nos estaos de [[Estáu de Chihuahua|Chihuahua]], [[Estáu de San Luis Potosí|San Luis Potosí]], [[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]] y [[Estáu de Durango|Durango]]. A fines de mes estender a tres entidaes federatives más, teniendo Chihuahua la mayor cantidá d'actividá militar realizada. A entamos de [[marzu]] de [[1911]], [[Emiliano Zapata]] llevantó tropes polos estaos de [[Estáu de Morelos|Morelos]], [[Estáu de Guerrero|Guerrero]], [[Estáu de Puebla|Puebla]] y [[Estáu de Michoacán|Michoacán]], lo qu'avivó entá más la insurrección xeneral. Los xenerales González Cosío y [[Victoriano Huerta]] fueron rápido derrotaos, los sos refuerzos asesinaos y munchos de los sos soldaos, la mayoría reclutados por [[lleva]], desertaben del exércitu. N'abril la mayor parte del país —18 estaos— yá tenía grupos revolucionarios llevantaos nel so territoriu. El [[10 de mayu]], los revolucionarios de [[Pascual Orozco]] tomaron la plaza militar de [[Ciudad Juárez]], lo que supunxo'l golpe final al gobiernu, y nesi mesmu mes, los revolucionarios entraron en delles partes del país, ente que l'exércitu optó por retirar se a la capital y zones aledañas.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://espora.org/biblioweb/politica/rfm/ap1910/c525.html
|títulu = ''&quot;La Revolución Maderista&quot;'' |fechaaccesu=22 d'avientu de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

Na Ciudá de Méxicu, Porfirio Díaz atopábase convaleciendo d'una enfermedá nes [[mella|melles]], carecía [[sordera]] y escosamientu físicu —tenía más d'ochenta años d'edá a fecha de mayu de 1911—, y ante la derrota de les sos fuercies en Ciudad Juárez empezó a pensar nel arrenunciu, como lo espresó al arzobispu de Méxicu, a la so esposa y al so fíu Porfirio na nueche del [[17 de mayu]]. El día 22, el gabinete, sacante Limantour, arrenunció y el presidente tuvo de nomar a nuevos ministros d'ideoloxía revolucionaria. Tres la firma de los trataos de paz en Ciudad Juárez, alcordóse que Díaz tendría d'arrenunciar a la presidencia y nel so llugar quedaría'l Ministru de Rellaciones Esteriores, [[Francisco León de la Barra]]. La nueche del [[23 de mayu]], Díaz empezó a redactar el so arrenunciu, que foi supervisada pol so secretariu, Rafael Chousal. Finalmente, a les once de la mañana del [[25 de mayu]], la Cámara de Diputaos, metanes una manifestación de más de mil persones qu'esixía l'arrenunciu de Díaz, aprobó en dictame l'arrenunciu del presidente Porfirio Díaz por unanimidá, al empar que se señalaba a León de la Barra como nuevu encargáu del [[Poder Executivu]]. Asina remató'l [[Porfiriato]], dómina en que Díaz gobernó'l país mientres más de 30 años.

{{cita|A los CC. Secretarios de la H. Cámara de Diputaos.

Presente.-

El Pueblu mexicanu, esi pueblu que tan generosamente apinóme d'honores, que me proclamó'l so caudiellu mientres la guerra d'Intervención, que me secundó patrióticamente en toles obres entamaes pa impulsar la industria y el comerciu de la República, esi pueblu, señores diputaos, haise insurreccionado en bandes milenaries armaes, manifestando que la mio presencia nel exerciciu del Supremu Poder Executivu, ye causa de la so insurrección.

Nun conozo fechu dalgunu imputable a mi que motivara esi fenómenu social; pero dexando, ensin conceder, que pueda ser culpable inconsciente, esa posibilidá fai de la mio persona la menos arremente pa raciocinar y dicir sobre la mio propia culpabilidá.

En tal conceutu, respetando, como siempres respeté la voluntá del pueblu, y de conformidá col artículu 82 de la Constitución Federal vengo ante la Suprema Representación de la Nación a dimitir ensin reserva l'encargu de Presidente Constitucional de la República, con que m'honró'l pueblu nacional; y facer con tanta más razón, cuanto que pa retenelo sería necesariu siguir arramando sangre mexicano, ablayando'l creitu de la Nación, esbardiando les sos riqueces, segando les sos fontes y esponiendo la so política a conflictos internacionales.

Espero, señores diputaos, qu'aselaes les pasiones qu'acompañen a toa revolución, un estudiu más concienzudo y comprobáu faiga surdir na conciencia nacional, un xuiciu correutu que me dexe morrer, llevando no fondero de la mio alma una xusta correspondencia de la estimación qu'en tola mio vida consagré y voi consagrar a los mios compatriotes. Con tou respetu.

Méxicu, Mayu 25 de 1911.

Porfirio Díaz.&lt;ref&gt;''&quot;Historia Gráfica de la Revolución Mexicana&quot;''. Por Gustavo Casasola. Tomu I. Editorial Tríes, Méxicu, 1960, p.311.&lt;/ref&gt;}}

== Exiliu ==
[[Ficheru:V Huerta.jpg|thumb|300px| Militar natural de [[Jalisco]], engarró del llau lliberal xunto a [[Ramón Corona]] na guerra contra Francia, Victoriano Huerta convirtiérase n'unu de los militares d'enfotu de Díaz, y como tal correspondió-y escoltar a la familia del ex presidente camín de Veracruz. Entamó un golpe d'estáu contra l'entós Presidente Madero, y quedóse cola presidencia mientres 17 meses. Derrotáu pola [[Revolución Constitucionalista]] de [[Venustiano Carranza]], fuxó a Estaos Xuníos, onde morrió en [[1916]]. ]]

N'arrenunciando, Díaz y la so familia empezaron a empacar les sos coses pa retirase al exiliu, en [[París]], [[Francia]]. En despidiendo a los sos antiguos sirvientes pagándo-yos en monedes d'oru, la familia Díaz colar a la estación de trenes de Santa Clara, al sur de la capital. El xeneral de división [[Victoriano Huerta]] foi l'encargáu d'escoltar la caravana escontra Veracruz, d'onde tomaríen un [[barcu de vapor]] a [[La Coruña]]. El [[26 de mayu]], Porfirio y Carmen Romero Rubio, acompañaos de los fíos del xeneral —sacante Amada— y de les hermanes de Carmen, salieron aldu al [[Veracruz|Puertu de Veracruz]]. Nel trayeutu, la mañana del [[27 de mayu]], poco primero de llegar a la ciudá d'[[Orizaba]], el tren foi atacáu por bandoleros, que sicasí fueron repelidos poles fuercies federales de Huerta, y llograron prindar a más de la metá de los asaltantes. Al llegar a Veracruz, la nueche d'esi mesmu día, y contrariu a asoceder n'otres partes del país, los Díaz fueron recibíos con llacuaes, cenes, bailles y fiestes nel so honor. Finalmente, la mañana del [[31 de mayu]], a bordu del buque [[Alemaña|alemán]] ''&quot;Ypiranga&quot;'', Porfirio Díaz y la so familia abandonaron el país.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.presidencia.gob.mx/mexico/sabiasque/?conteníu=19238&amp;pagina=5
|títulu = ''&quot;Exiliu eternu: Porfirio Díaz&quot;''
|fechaaccesu = 23 d'avientu de 2007
|autor = [[Alejandro Rosas]]
|formatu = HTML
|editorial = [[Gobiernu de Méxicu|Presidencia de la República]]
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

Mientres el viaxe namái se presentó un incidente de refuga escontra Díaz, en [[La Coruña]], [[España]], cuando un grupu de manifestantes [[Comunismu|comunistes]] -y increparon faciendo usu de berros y cobertores acusándo-y d'[[asesinatu]] y [[xenocidiu]]. Por cuenta de la infeición bucal que-y aquexaba desque yera presidente de Méxicu, Porfirio Díaz decidió internase nuna clínica d'[[Interlaken]], [[Suiza]], d'onde salió curáu los últimos díes de [[xunu]] de [[1911]]. En [[xunetu]], Díaz y la so familia visitaron [[París]]. Al llegar a [[Los Inválidos]], el [[20 de xunetu]], l'ex presidente platigó con soldaos xubilaos franceses qu'engarraren na guerra d'intervención cincuenta años tras. El xeneral [[Gustave Léon Niox]], encargáu del edificiu, escoltó a Díaz hasta la tumba de [[Napoleón Bonaparte]], a quien el xeneral mexicanu almiraba. Niox, de secute, sacó la espada que Bonaparte usó en [[1805]] mientres la [[Batalla d'Austerlitz]], y asitiar en manes de Díaz, quien fixo pública la so emoción por tener la espada y que ésti nun merecía tenela nes sos manes, a lo que Niox contestó, ''&quot;Nunca tuvo en meyores manes&quot;''.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.lajornadaguerrero.com.mx/2007/04/02/index.php?section=opinion&amp;article=002a1soc
|títulu = ''&quot;Ente Ayutla y Querétaro. La batalla del 2 d'abril&quot;''
|fechaaccesu = 23 d'avientu de 2007
|formatu = HTML
|editorial = La Jornada
|idioma = español
|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20130517181012/http://www.lajornadaguerrero.com.mx/2007/04/02/index.php?section=opinion&amp;article=002a1soc
|fechaarchivu = 2013-05-17
}}&lt;/ref&gt;

Díaz se avecindó nun departamentu nel númberu 26 de l'[[Avenida Foch]], cercanu al [[Monte de Boulogne]] y al [[Arcu del Trunfu]].&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Ayala|nome1=Israel|títulu=Porfirio Díaz vivió modestamente mientres los sos últimos años en Francia|url=http://mexico.cnn.com/nacional/2011/05/25/porfirio-diaz-vivio-modestamente-mientres-los sos-ultimos-anos-en-francia|obra=CNN Méxicu|idioma=castellanu|fecha=25 de mayu de 1911 |fechaaccesu=23 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt; Depués del viaxe a Francia, Porfirio Díaz empezó a percorrer Europa y los sos principales capitales acompañáu de la so esposa. N'abril de [[1912]], foi recibíu nel [[Palaciu de la Zarzuela]], [[Madrid]], pol rei [[Alfonsu XIII d'España]], quien lo convidó a morar na Península Ibérica y fíxo-y entrega d'una [[espada]] como agasayo. Más tarde percorrieron [[San Sebastián]] y [[Zaragoza]]. El [[káiser]] [[Guillermu II d'Alemaña]] unviólu a Zaragoza boletos pa guardar les maniobres militares del so exércitu en [[Múnich]], a onde llegaron en víspores de la [[Primer Guerra Mundial]]. N'afitando la so residencia en París, los Díaz solíen colase a [[Biarritz]] y [[Saint-Jean-de-Luz]], na mariña francesa, mientres el [[iviernu]]. A entamos de [[1913]], empezaron un viaxe pol [[norte d'África]] y la so travesía llevar a conocer [[El Cairu]], [[Keneth]], la [[Gran Esfinxe de Guiza|Esfinxe]] y la [[Gran Pirámide de Guiza]]. Nesta postrera, Díaz foi retratáu nuna fotografia propiedá del [[Archivu Xeneral de la Nación (Méxicu)|Archivu Xeneral de la Nación]]. Mientres el so regresu a Europa, tuvieron en [[Nápoles]] y [[Roma]].&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.adnsureste.info/es/index.php?news=3368
|títulu = ''&quot;Exiliu eternu, Porfirio Díaz&quot;'' |fechaaccesu=23 d'avientu de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}&lt;/ref&gt;

Mentanto, en Méxicu, la situación política nun se remedió col arrenunciu de Díaz. Madero foi electu presidente y tomó posesión del cargu'l [[6 de payares]], y el [[25 de payares]] [[Emiliano Zapata]] proclamó'l [[Plan de Ayala]] esixendo la restauración de los derechos agrarios y desconociendo a Madero como presidente. En [[marzu]] de [[1912]], Pascual Orozco signó el [[Plan de la Empacadora]], coles mesmes pretensiones que Madero. [[Félix Díaz]], sobrín de Porfirio, llevantar n'armes pero foi prindáu en Veracruz y tuvo a puntu de ser executáu, pero Madero, desoyendo a los sos collaboradores qu'aconseyaben fusila-y, indultólu. Orozco foi ganáu por Huerta y viose obligáu a fuxir a Estaos Xuníos. En [[febreru]] de [[1913]], una intriga encabezada por [[Manuel Mondragón]] y Félix Díaz, lliberó a Bernardo Reis de la Prisión de Tlatelolco, proclamar líder del so movimientu ya inclusive llegaron a atacar el Palaciu Nacional, pero les tropes del encargáu de la plaza, [[Lauro Villar]] llograron detener a los invasores y asesinar a Reis. Mondragón y Díaz abellugar nuna fábrica d'artillería conocida como La Ciudadela. Madero salió esi mesmu día —[[9 de febreru]]— a arengar al pueblu a caltenese lleal al gobiernu, y ante la firida de Villar, Madero nomó a Huerta nuevu xefe militar. [[Henry Lane Wilson]], embaxador norteamericanu en Méxicu, esmolecíu polos intereses de les compañía del so país en Méxicu y pola política de Madero, decidió realizar un pactu con Díaz y Mondragón, colo qu'empezó la [[Decena Tráxica]]. El [[17 de febreru]], Huerta suscribió un armisticiu con Díaz, Lane Wilson y Mondragón, pol que se comprometíen a asitiar a Huerta na presidencia en cuenta de qu'ésti se la apurriera más tarde a Díaz. El [[18 de febreru]], un grupu d'empresarios capitalinos —ente ellos Ignacio de la Torre, xenru de Díaz— declararon la so fidelidá a Huerta. Esi mesmu día, [[Gustavo A. Madero]], hermanu y asesor del presidente, foi arrestáu y torturáu hasta la muerte. El [[19 de febreru]], Madero y [[José María Pino Suárez]], vicepresidente, arrenunciaron a los sos cargos. [[Pedro Lascuráin]] fíxose cargu del poder executivu 45 minutos y el so únicu actu de gobiernu foi nomar a Huerta como secretariu de Rellaciones Esteriores. Darréu arrenunció y Victoriano Huerta entró a la presidencia. Madero y Pino Suárez fueron conducíos a la cárcel [[Palaciu de Lecumberri]] onde nun fueron ingresaos; sinón que, tres la simulación d'un ataque mientres el trayeutu, morrieron asesinaos el [[22 de febreru]].&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/act_permanentes/historia/histdeltiempo/mexicana/sigloxx/xx_dece.htm
|títulu = ''&quot;La decena tráxica en Méxicu&quot;'' |fechaaccesu=23 d'avientu de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130620151846/http://redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/act_permanentes/historia/histdeltiempo/mexicana/sigloxx/xx_dece.htm |fechaarchivu=20 de xunu de 2013
}}&lt;/ref&gt;

En París, Díaz empezó a tener conocencia de les rebeliones que se dieren en Méxicu, gracies a que dellos de los sos vieyos amigos solíen dir visitalo. A fines de 1913, Porfirio recibió la visita de les sos fíes [[Amada Díaz|Amada]] y Lluz, quien permanecieron col so padre unos cuantos meses y xuntos percorrieron [[Suiza]] y los [[Alpes]]. Mientres los últimos meses de [[1914]] y los primeres de [[1915]], la so salú empezó a deteriorase seriamente y más tarde, en [[xunu]] de [[1915]], el so médicu ordenólu absolutu reposu, polo que tuvo que dexar les sos diaries caminaes mañaneres pol [[Monte de Boulogne|monte de Bolonia]]. Según los rellatos de Carmen Romero Rubio, el so maríu carecía d'allucinaciones. Dizse que nos sos últimos díes de vida, el yá vieyu home Porfirio Díaz pronunciaba repetidamente'l nome de la so hermana Nicolasa. El [[2 de xunetu]], finalmente, yá perdiera la pallabra y la noción del tiempu. El so médicu de cabecera foi llamáu al mediudía, y a les seis de la tarde con trenta y dos minutos —hora de Francia—, José de la Cruz Porfirio Díaz Mori finó a la edá d'ochenta y cuatro años. Foi soterráu na ilesia de Saint Honoré l'Eylau, y el [[27 d'avientu]] de [[1921]] los sos restos fueron treslladaos al [[campusantu de Montparnasse]] en París. Cuando Carmen Romero Rubio volvió al país en [[1931]] dexó los sos restos en Francia. Dende l'añu de [[1989]] espresáronse intenciones de tornar a Méxicu los restos de Díaz, ensin qu'hayan consiguíu resultancies.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.elperiodicodemexico.com/nota.php?sec=Nacional-Politica&amp;id=141012
|títulu = ''&quot;Los restos de Porfirio Díaz&quot;''
|fechaaccesu = 23 d'avientu de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20160115194948/http://elperiodicodemexico.com/nota.php?sec=Nacional-Politica&amp;id=141012
|fechaarchivu = 2016-01-15
}}&lt;/ref&gt;

== Medayes y condecoraciones ==
A lo llargo de la so vida, Porfirio Díaz recibió numberoses condecoraciones, tanto nacionales como estranxeres, siendo consideráu hasta la fecha como l'home más condecoráu de Méxicu.&lt;ref&gt;[http://mexicoheraldico.blogspot.mx/2011/11/l'home-mas-condecoráu-de-mexico.html &quot;Méxicu heráldicu. L'home más condecoráu de Méxicu&quot;.]&lt;/ref&gt;

=== Nacionales ===
* [[Ficheru:MEX Military Loyalty.png|50px]] Cruz, collar y placa a la Constancia Militar 25, 30, 35, 40 años de serviciu.
* [[Ficheru:MEX French Intervention Cross 1867.png|50px]] Cruz de 1a. Clase por combatir la Intervención Francesa de 1867.
* [[Ficheru:MEX Pachuca Medal 1861.png|50px]] Medaya d'honor pola [[Historia de Pachuca de Soto#Guerra de Reforma y Batalla de Pachuca|Batalla de Pachuca]].
* [[Ficheru:MEX Battles ribbon standard.png|50px]] Medaya d'honor pola [[Batalla de los Cumes|Batalla de Acultzingo]].
* [[Ficheru:MEX Battles ribbon standard.png|50px]] Medaya pola [[Batalla de Puebla|Batalla del 5 de mayu]].
* [[Ficheru:MEX Puebla de Zaragoza Defense 1863.png|50px]] Cruz y placa pol [[Sitiu de Puebla]].
* [[Ficheru:MEX Battles ribbon standard.png|50px]] Medaya y placa al Méritu Militar.
* Barra gafete pola Guerra de Reforma.
* Condecoración del Estáu de Guerrero.
* Medaya d'Honor del Estáu d'Oaxaca.
* Medaya d'Honor del Estáu de Puebla.
* Condecoración especial del 2 d'abril de 1867, Puebla.

=== Estranxeres ===
* [[Ficheru:ESP_Charles_III_Order_GC.svg|50px]] [[Caballero gran cruz de la Orde de Carlos III]]. (1886)
* [[Ficheru:SVE_Svärdsorden_BAR.svg|50px]] Gran cruz de la Real Orde de la Espada de Suecia. (1886)
* [[Ficheru:VEN_Order_of_the_Liberator_-_Knight_BAR.png|50px]] Gran cruz de la [[Orde del Llibertador]]. (1887)
* [[Ficheru:PRT_Military_Order_of_the_Tower_and_of_the_Sword_-_Grand_Cross_BAR.png|50px]] Gran collar de la Orde de la Torre y de la Espada de Portugal. (1887)
* [[Ficheru:Legion_Honneur_GC_ribbon.svg|50px]] [[Caballero gran cruz de la Lexón d'Honor]]. (1888)
* [[Ficheru:JPN Daikun'i kikkasho BAR.svg|50px]] Gran cruz de la Orde Suprema ya Imperial del Crisantemu del Xapón. (1892)
* [[Ficheru:Cavaliere_di_gran_Croce_Regno_SSML_BAR.svg|50px]] [[Caballero gran cruz de la Orde de los Santos Mauricio y Lázaro]]. (1893)
* [[Ficheru:ESP_Gran_Cruz_Merito_Militar_(Distintivo_Blanco)_pasador.svg|50px]] Gran cruz de la [[Orde del Méritu Militar|Orde Española del Méritu Militar]]. (1895)
* [[Ficheru:BEL - Order of Leopold - Grand Cordon bar.svg|50px]] Gran cruz de la Orde Leopoldo de Bélxica. (1896)
* [[Ficheru:Ord.Aquilarossa-GC.png|50px]] [[Caballero gran cruz de la Orde de l'Águila Colorada]]. (1896)
* [[Ficheru:Ord.S.Stef.Ungh._-_GC.png|50px]] [[Caballero gran cruz de la Orde de San Esteban d'Hungría]]. (1901)
* [[Ficheru:PRT_Military_Order_of_Aviz_-_Grand_Cross_BAR.png|50px]] Gran cruz con diamantes de la [[Orde del Sol y el Lleón|Orde del Sol y el Lleón de Persia]]. (1902)
* [[Ficheru:PER_Order_of_the_Sun_of_Peru_-_Knight_BAR.png|50px]] Gran cruz de la primer clase del primer grau de la Orde Imperial del Dragón Doble de China. (1905)
* [[Ficheru:Order_of_the_Bath_(ribbon).svg|50px]] [[Cruz de la Orde del Bañu]]. (1906)
* [[Ficheru:Order of the Netherlands Lion ribbon - Knight Grand Cross.svg|50px]] Gran cruz de la [[Orde del Lleón holandés|Real Orde del Lleón Neerlandés del Reinu de los Países Baxos]]. (1908)
* [[Ficheru:Russian Imperial Order of Saint Alexander Nevsky ribbon bar.svg|50px]] [[Caballero gran cruz de la Orde de San Alejandro Nevski]]. (1909)
* [[Ficheru:Order_of_Charles_III_-_Sash_of_Collar.svg|50px]] [[Caballero del collar de la Orde de Carlos III]]. (1910)

Ostentó tamién dende 1888 el cargu honoríficu de Gran Oficial de l'[[Academia francesa]].

=== Homenaxes ''post mortem'' ===
* En setiembre de 2015 la ciudá d'[[Orizaba]], [[Veracruz]] convertir na primer ciudá de Méxicu en develar una estatua n'honor de Porfirio Díaz nun parque públicu ente otros actos y reconocencies per alcuerdu del honorable conceyu.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Ente ulles, develan estatua de Porfirio Díaz en Orizaba|url=http://www.milenio.com/estado/estatua_de_Porfirio_Diaz-develan_primer_estatua_de_Porfirio_Diaz-estatua_en_Orizaba_0_583741820.html|editorial=Mileniu|idioma=castellanu|fecha=1 de setiembre de 2015 |fechaaccesu=1 de setiembre de 2015}}&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Historia de Méxicu]]
* [[Revolución mexicana]]
* [[Porfiriato]]
* [[Francisco I. Madero]]
* [[Segunda Intervención Francesa en Méxicu]]
* [[Guerra de Reforma]]
* [[Méxicu Bárbaru]]

== Notes ==
{{llistaref|2}}

== Bibliografía ==
{{Columnes}}

=== Fontes principales ===
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
* CASASOLA, Gustavo: ''Historia Gráfica de la Revolución Mexicana. Tomu 1'', Madrid, España, Editorial Tríes, 1992. ISBN 968-24-4524-8
* — ''Seis sieglos d'historia gráfica de Méxicu, tomu 12'', Méxicu, Editorial Tríes, 1976. ISBN 968-7013-01-0
* FONTES MARES, José: ''Historia Ilustrada de Méxicu, de Hernán Cortés a Miguel de la Madrid. Tomu II'', Méxicu, Editorial Océanu, 1984. ISBN 968-491-047-9
* [[Enrique Krauze|KRAUZE, Enrique]]: ''Porfirio Díaz, místicu de l'autoridá'', na serie ''Biografía del Poder'', Méxicu, Fondu de Cultura Económica, 1987. ISBN 968-16-2780-6
* — ''Sieglu de caudiellos, biografía política de Méxicu —1810-1910—'', Méxicu, Editorial Tusquets, 1994. ISBN 970-699-048-8
* — ''Porfirio, el derrumbe'', Méxicu, Editorial Clío, 1992. ISBN 968-6932-01-1
* [[Alejandro Rosas|ROSAS, Alejandro]]: ''Porfirio Díaz'', na serie ''Grandes protagonistes de la historia mexicana'', Madrid, Editorial Planeta, 2002. ISBN 970-726-059-9
* —''Mitos de la historia mexicana. D'Hidalgo a Zedillo'', Méxicu, Editorial Planeta, 2006. ISBN 970-37-0555-3
* TREVIÑO, Héctor Jaime: ''Historia de Méxicu'', Monterrey, Edición Castillo, 1997. ISBN 970-20-0019-X
* [[José Vasconcelos Calderón|VASCONCELOS, José]]: ''Curtia historia de Méxicu'', Méxicu, Editorial Tríes —coleición ''Llinterna máxica''—, 1998. ISBN 968-24-4924-3
* VIGIL, José María: ''México a través de los siglos, tomu 10'', Méxicu, Editorial Cume, 1981.
&lt;/div&gt;

=== Fontes secundaries ===
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
* [[Carleton Beals|BEALS, Carleton]]: ''Porfirio Díaz'', Méxicu, Editorial Domés, 1982. ISBN 968-450-013-0
* BULNES, Francisco: ''El verdaderu Díaz y la Revolución'', Méxicu, Editorial Conteníu, 1992.
* DÍAZ, Porfirio: ''Memories —2 volúmenes—'', Méxicu, Editorial Offset, 1982.ISBN 968-6672-09-5
* [[Nemesio García Naranjo|GARCÍA NARANJO, Nemesio]]: ''Porfirio Díaz'', Méxicu, Casa Editorial Lozano, 1930.
* [[José López Portillo y Rojas|LÓPEZ Portillo y Rojas, José]]: ''Elevación y cayida de Porfirio Díaz'', Méxicu, Llibrería Española, s/f.
* PÉREZ HERRERO, Pedro: ''Porfirio Díaz'', España, Editorial Quórum, 1987.ISBN 84-7679-081-3
* PONTE, Ramón: ''La dictadura, la revolución y los sos homes'', Méxicu, Institutu Nacional d'Estudios Históricos de la Revolución Mexicana —INEHRM—, 1985.ISBN 968-805-294-9
* QUEVEDO Y ZUBIETA, Salvador: ''El Caudiellu'', Méxicu, Editorial C. Bouret, s/f.
* TELLO DÍAZ, Carlos: ''L'exiliu. Una semeya de familia''. Méxicu, Editorial Cal y Arena, 1993.ISBN 968-493-246-4
* ROEDER, Raplh: ''Escontra'l Méxicu modernu, Porfirio Díaz'', —dos volúmenes—, Méxicu, Fondu de Cultura Económica, 1973.
* [[Jesús Silva Herzog|SILVA HERZOG, Jesús]]: ''Curtia historia de la Revolución Mexicana'', —dos volúmenes—, Méxicu, Fondu de Cultura Económica, 1988.ISBN 968-16-7723-4
* VALADÉS, José: ''Curtia historia del Porfirismo'', Méxicu, Editores Mexicanos Xuníos, 1973.
* ZERÓN MEDINA, Fausto: ''Porfirio: L'orixe, la guerra, l'ambición, el poder, el derrumbe y el destierru'', — seis volúmenes, collaboración con Enrique Krauze —, Méxicu, Editorial Clío, 1993.ISBN 968-6932-01-1
{{Final columnes}}

== Enllaces esternos ==
{{commons}}
{{wikisource}}
{{wikiquote}}
* {{cita web
|url = http://redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/publicaciones/publi_quepaso/porfiriodiaz.htm
|títulu = Biografía de Porfirio Díaz
|fechaaccesu = 26 de payares de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071221031231/http://redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/publicaciones/publi_quepaso/porfiriodiaz.htm
|fechaarchivu = 2007-12-21
}}
* {{cita web |url = http://www.vidasdefuego.com/biografia-porfirio-diaz.htm
|títulu = Porfirio Díaz |fechaaccesu=23 d'avientu de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}
* {{cita web
|url = http://www.monografias.com/trabayos15/porfiriato/porfiriato.shtml
|títulu = El Porfiriato
|fechaaccesu = 23 d'avientu de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}
* {{cita web |url = http://www.enkidumagazine.com/art/2005/290605/Y_038_290605.htm
|títulu = El legáu de Porfirio Díaz |fechaaccesu=23 d'avientu de 2007
|formatu = HTML
|idioma = castellanu
}}

{{Socesión
| títulu = [[Gobernantes d'Oaxaca|Gobernador d'Oaxaca]]
| periodu = [[1863]]-[[1864]]
| predecesor = [[Ramón Cajiga]]
| socesor = [[José María Ballesteros]]
| títulu2 = [[Gobernantes d'Oaxaca|Gobernador d'Oaxaca]]
| periodu2 = [[1866]]
| predecesor2 = [[Carlos Oronoz]]
| socesor2 = [[Alejandro García (xeneral)|Alejandro García]]
| títulu3 = [[Ficheru:Coat of arms of Mexico.svg|45px]]&lt;br/&gt;[[Presidente de Méxicu]]
| periodu3 = [[1876]]
| predecesor3 = [[Sebastián Lerdo de Tejada]]
| socesor3 = [[Juan N. Méndez]]
| títulu4 = [[Ficheru:Coat of arms of Mexico.svg|45px]]&lt;br/&gt;[[Presidente de Méxicu]]
| periodu4 = [[1877]]-[[1880]]
| predecesor4 = [[Juan N. Méndez]]
| socesor4 = [[Manuel del Refugio González Flores|Manuel González]]
| títulu5 = [[Secretaría d'Economía (Méxicu)|Secretariu de Fomentu, Colonización ya Industria]]
| periodu5 = [[1880]]-[[1881]]
| predecesor5 = [[Vicente Riva Palacio]]
| socesor5 = [[Carlos Pacheco Villalobos]]
| títulu6 = [[Gobernantes d'Oaxaca|Gobernador d'Oaxaca]]
| periodu6 = [[1880]]-[[1881]]
| predecesor6 = [[Francisco Meixueiro]]
| socesor6 = [[Mariano Jiménez]]
| títulu7 = [[Gobernantes d'Oaxaca|Gobernador d'Oaxaca]]
| periodu7 = [[1882]]-[[1883]]
| predecesor7 = [[Mariano Jiménez]]
| socesor7 = [[Mariano Jiménez]]
| títulu8 = [[Ficheru:Coat of arms of Mexico.svg|45px]]&lt;br/&gt;[[Presidente de Méxicu]]
| periodu8 = [[1884]]-[[1911]]
| predecesor8 = [[Manuel del Refugio González Flores|Manuel González]]
| socesor8 = [[Francisco León de la Barra]]
}}

{{NF|1830|1915|Diaz, Porfirio}}

{{Tradubot|Porfirio Díaz}}
[[Categoría:Dictadores]]
[[Categoría:Diputaos y diputaes de Méxicu]]
[[Categoría:Gobernadores de Méxicu]]
[[Categoría:Líderes amerindios]]
[[Categoría:Masones]]
[[Categoría:Presidentes de Méxicu]]
[[Categoría:Secretarios y secretaries d'Estáu de Méxicu]]</text>
      <sha1>m6tha40zbchx386737s4ttouwfab52a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jimmy Carter</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74454</id>
    <revision>
      <id>4488391</id>
      <parentid>4477615</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T09:30:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 4 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133976" sha1="6k9n87c387w76zfaoklompfx104s74d" xml:space="preserve">{{Premiu Nobel}}
{{persona}}
'''James Earl &quot;Jimmy&quot; Carter, Jr.''' {{nym}} foi un [[políticu]] d'[[Estaos Xuníos]] del [[Partíu Demócrata de los Estaos Xuníos|Partíu Demócrata]] que foi'l trentenu novenu [[presidente de los Estaos Xuníos]] ([[1977]]-[[1981]]), enantes fuera gobernador del estáu de [[Georgia (Estaos Xuníos)|Georgia]] ([[1971]]-[[1975]]) y senador na Asamblea Xeneral de Georgia ([[1962]]-[[1966]]). Carter foi gallardoniáu col [[Premiu Nobel de la Paz]] en [[2002]], polos sos esfuerciu «p'atopar soluciones pacífiques a los conflictos internacionales, impulsar la democracia y los derechos humanos y fomentar el desenvolvimientu económico y social».&lt;ref&gt;[[Norwegian Nobel Committee]], 2002 Nobel Peace Prize announcement,[http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2002/press.html], October 11, 2002. Consultáu'l 4 d'agostu de 2008.&lt;/ref&gt;

El so mandatu como presidente d'Estaos Xuníos, tuvo marcáu por importantes ésitos en política esterior, como los trataos sobre la [[Canal de Panamá]], los [[Alcuerdos de paz de Camp David]] (tratáu de paz ente [[Exiptu]] ya [[Israel]]), el tratáu [[SALT II]] cola [[XRSS]] y l'establecimientu de rellaciones diplomátiques cola [[República Popular China]] y vivió los sos momentos más tirantes con [[Crisis de los rehenes n'Irán|la crisis de los rehenes n'Irán]]. En política interior, el so gobiernu creó los ministerios d'enerxía y educación y reforzó la llexislación sobre proteición medioambiental.

Desque abandonó la [[Casa Blanca]], dedicóse a un llabor de [[Mediación (Derechu)|mediación]] en conflictos internacionales y a poner el so prestíu al serviciu de causes humanitaries, en 1982, fundó xunto cola so esposa Rosalynn, el Centru Carter, una organización non gubernamental que llucha pola meyora de los derechos humanos, la mediación en conflictos internacionales y que tuvo presente como observador en distintos procesos eleutorales.

== Infancia y mocedá ==
[[Ficheru:Jimmy Carter with his dog Bozo 1937.gif|left|thumb|Jimmy Carter col so perru Sopapu en 1937.]]
Carter nació'l [[1 d'ochobre]] de [[1924]] en [[Plains (Georgia)|Plains]], un pequeñu pueblu agrícola, cercanu a [[Americus (Georgia)|Americus]], nel estáu de [[Georgia (Estaos Xuníos)|Georgia]].

Los antepasaos de Carter procedíen del sur d'Inglaterra (la so familia paterna llegó a les Colonies americanes en 1635),&lt;ref&gt;&quot;[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915294,00.html The Nation: Magnus Carter: Jimmy's Roots] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823011427/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915294,00.html |date=2013-08-23 }}&quot;. ''Time''. August 22, 1977. Retrieved February 16, 2010.&lt;/ref&gt; y vivieron nel Estáu de Georgia mientres delles xeneraciones. Carter hai documentáu antepasaos sos que llucharon na Revolución d'Estaos Xuníos&lt;ref name=calsarspring07&gt;{{cita publicación |títulu=The California Compatriot |editorial=California Society SAR |fecha=Spring 2007 |páxina=23 |url=http://www.californiasar.org/images/SpringCompatriot07_R.pdf |formatu=PDF |fechaaccesu=4 de setiembre de 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928063705/http://www.californiasar.org/images/SpringCompatriot07_R.pdf |archivedate=2007-09-28 }}&lt;/ref&gt; y el so güelu, L.B. Walker Carter (1832–1874), combatió nel [[Exércitu de los Estaos Confederaos]].&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=hTFYp2-cnMkC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Jimmy+Carter,+American+Moralist,+by+Kenneth+Earl+Morris&amp;source=bl&amp;ots=junCqi5YXO&amp;sig=AYFDaW3kdt9m2w_yS5EeYqNMoV8&amp;hl=en&amp;ei=FwJkTdmKFIGs8AaarqyDDA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CBcQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false Jimmy Carter, American Moralist], by Kenneth Earl Morris, 1996, page 23&lt;/ref&gt;

El so padre foi James Earl Carter, un acomodáu empresariu agrícola que cultivaba algodón y cacagüeses y qu'exercía el papel tradicional de terrateniente del sur d'Estaos Xuníos. Carter describir como un brillante granxeru y un estrictu segregacionista que trataba a los trabayadores negros con respetu y xusticia. La so madre foi Bessie Lillian Gordy, una enfermera diplomada na Wise Clinic en Plains que tresmitió al so fíu l'afición pola llectura.

Jimmy yera'l mayor de los cuatro fíos de la pareya. Na so infancia, mientres la [[Gran depresión]], la familia treslladóse a vivir a una granxa que'l so padre mercara, asitiada en Archery cerca de Plains. Según narra Carter nel so llibru de memories ''An Hour Before Daylight: Memoirs of a Rural Boyhood'', na granxa escarecíen d'electricidá y agua corriente, a pesar de ser una de les families más prósperes de la comunidá. La mayor parte de los sos vecinos yeren afroamericanos, comuñeros o peones de la esplotación del so padre, Carter taba en contautu permanente con ellos, comía nos sos llares y, cuando los sos padres atopábense fora, pasaba la nueche en casa de Rachel y Jack Clark, emplegaos de la granxa familiar. Esti contautu interracial solo yera posible na granxa yá que el ríxidu códigu llegal de segregación racial esistente establecía la separación na escuela, la ilesia y otros llugares públicos.&lt;ref&gt;http://www.achievement.org/autodoc/page/car0bio-1 A president of peace&lt;/ref&gt; Allá una vegada, Carter foi al cine a la ciudá de Americus, col so meyor amigu A.D. Davis, tuvieron que viaxar en vagones separaos nel tren, en compartimientos pa &quot;blancos&quot; y pa &quot;persones de color&quot;. Al llegar a la ciudá tuvieron que caminar hasta'l teatru xuntos, pero de forma separada, tamién tuvieron que dixebrase pa ver la película y de nuevu pa volver hasta la so casa. Carter afirma que &quot;Nun recuerdo siquier cuestionar la separación racial obligatoria, qu'aceptábamos como la respiración o como espertar en Archery cada mañana&quot;.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.christianbookstore.net/an-hour-before-daylight-memories-of-a/catalog-150224/ |títulu=An Hour Before Daylight : Memories of a Rural Boyhood |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140727103750/http://www.christianbookstore.net/an-hour-before-daylight-memories-of-a/catalog-150224/ |fechaarchivu=2014-07-27 }}&lt;/ref&gt;

Dende una edá temprana, Carter demostró ser un alumnu aplicáu al que-y gustaba enforma la llectura, estudió secundaria na Plains High School. Al terminar l'institutu, en 1941, tenía la intención d'ingresar na Academia Naval d'Estaos Xuníos, pero p'aportar a esta institución yera necesariu'l respaldu d'un senador o congresista d'Estaos Xuníos, que'l so padre nun consiguió hasta'l branu de 1942. Mentanto, matricular na Universidá ''Georgia Southwestern College'' en Americus y nel [[Institutu de Teunoloxía de Georgia]] p'ameyorar la so preparación en Ciencies. Pel branu de 1943 ingresó na ''[[Academia Naval de los Estaos Xuníos]]'' n'[[Annapolis]], onde se graduó como alférez en [[1946]], nel puestu 59 de los 820 alumnos de la so promoción, llogrando igualmente una llicenciatura en Ciencies. Esi mesmu añu casóse con [[Rosalynn Carter|Rosalynn Smith]], una de les meyores amigues de la so hermana. Darréu, cursó física nuclear y teunoloxía de reactores nel ''Union College'', anque nun llegó a completar esos estudios.

En 1948 aportó a la Escuela de Submarinos, siendo darréu destináu al Pacíficu y foi escoyíu pol almirante [[Hyman Rickover]] pa participar nel entós novedosu programa de submarinos nucleares. A pesar de que la so intención yera prosiguir la so carrera na marina, a la muerte del so padre en [[1953]] dimitió de los sos cargos militares pa encargase del negociu familiar de [[cacahuate]]s, nel so pueblu natal.

Tamién dende bien nuevu amosó un fondu sentimientu [[cristianismu|cristianu]], impartiendo clases na escuela dominical. Mientres la so carrera política manifestó que [[Xesucristu]] marcara la so vida; ello ye que mientres el so mandatu presidencial oraba delles vegaes al día.

== Principios de la so carrera política ==

=== Miembru del Senáu de Georgia ===
Jimmy Carter empezó la so carrera política participando nes xuntes locales qu'alministraben delles escueles, hospitales y biblioteques de la so contorna. En 1961, foi escoyíu miembru del Senáu de Georgia, permaneciendo nesti cargu mientres dos llexislatures.

La so eleición de 1961, narrar nel so llibru ''Turning Point: A Candidate, a State, and a Nation Come of Age''; la eleición tuvo envolubrada nun ambiente de corrupción dirixíu por Joe Hurst, xérif del [[Condáu de Quitman (Georgia)|Condáu de Quitman]], mientres les votaciones produciéronse graves abusos nel sistema de votación, incluyéndo el votu de persones yá finaes y recuentos llenos de persones que supuestamente allegaren a votar n'orde alfabéticu. Nesta redolada fraudulento, significó un desafíu, ganar la so eleición. Esta convocatoria eleutoral supunxo tamién el final del réxime de votu imperante nel Estáu de Georgia, al declarar la [[Corte Suprema de los Estaos Xuníos]] (sentencia Gray v. Sanders) en 1963, inconstitucional el sistema de ''votos por condaos'' en llugar de ''por persones''.
En [[1964]] foi reelixíu pa exercer un segundu mandatu de dos años. En [[1966]], Carter refugó ser candidatu a la reeleición, pa empecipiar la so carrera pa Gobernador del Estáu. El so puestu nel senáu estatal foi ocupáu pol so primu hermanu, [[Hugh Carter]], escoyíu pol Partíu Demócrata.

=== Campañes pa gobernador ===
En [[1966]], cuando terminaba la so llexislatura nel senáu de Georgia, plantegó presentar como candidatu a la [[Cámara de Representantes de los Estaos Xuníos]], pero cuando'l so rival republicanu, [[Howard Callaway]], retiró la so candidatura a la Cámara de Representantes pa postulase como candidatu pa gobernador del estáu de Georgia, Carter que nun quería ver a un gobernador republicanu nel so Estáu, tamién se retiró de la carrera pal Congresu ya incorporóse como candidatu a gobernador. Nes primaries demócrates, Carter foi'l terceru más votáu por detrás d'[[Ellis Arnall]] y [[Lester Maddox]]. La participación de Carter foi importante y trascendente yá que forzó una [[Segunda vuelta eleutoral]] na que venció Maddox, candidatu partidariu de la [[segregación racial]] y que fuera'l segundu más votáu na primer vuelta. Mientres esti procesu, Carter presentóse como una alternativa moderada, tanto frente a Arnall, más lliberal, como frente al más conservador Maddox. Anque Carter foi derrotáu, la fortaleza de la so posición contemplóse como un ésitu pa un senador del Estáu pocu conocíu.&lt;ref name=&quot;georgiaencyclopedia.org&quot;&gt;&quot;[http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?path=/GovernmentPolitics/Politics/PoliticalFigures&amp;id=h-676 Jimmy Carter (b. 1924)]&quot;. ''New Georgia Encyclopedia''. Updated May 9, 2008. Retrieved February 16, 2010.&lt;/ref&gt;
Nes eleiciones participaron trés candidatos, Maddox pol partíu demócrata, Callaway polos republicanos y Arnal qu'allegó fora de les llistes. Callaway foi'l más votáu, pero Maddox foi nomáu gobernador del Estáu pola Asamblea Xeneral de Georgia.

Mientres los siguientes cuatro años, Carter volvió a la so esplotación agrícola, dedicándose a preparar y planiar curioso la siguiente campaña pa gobernador de [[1970]], participando mientres esos cuatro años en más de 1.800 actos políticos por toa Georgia.

Nes eleiciones de 1970, realizó una trabayosa campaña populista pa la primaries del partíu demócrata contra del ex-gobernador [[Carl Sanders]], etiquetando al so oponente como &quot;Cufflinks Carl&quot;. Carter nunca foi un [[Segregación racial|segregacionista]] y negóse a xunise al segregacionista ''Conseyu de Ciudadanos Blancos'', lo que provocó'l boicó a la so empresa de cacagüeses. La so familia foi tamién una de les dos úniques que votaron a favor d'almitir a los negros a la Plains Baptist Church.&lt;ref&gt;[http://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/peopleevents/p_jcarter.html People &amp; Events: James Earl (&quot;Jimmy&quot;) Carter Jr. (1924–)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100330141915/http://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/peopleevents/p_jcarter.html |date=2010-03-30 }} – [[American Experience]], [[Public Broadcasting Service]]. Retrieved March 18, 2006.&lt;/ref&gt;
Sicasí según l'historiador Y. Stanly Godbold, mientres esta campaña, pronunció les pallabres que los segregacionistes queríen escuchar, oponer a los tresporte d'escolares destinaos a favorecer la integración, pronuncióse a favor de les escueles privaes y manifestó la so disposición a convidar al gobernador d'Alabama, George Wallace, conocíu pola so postura contraria a la integración racial, por que pronunciara un discursu na so campaña.&lt;ref&gt;[http://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/filmmore/pt.html American Experience | Jimmy Carter | Transcript&lt;!--Bot-generated title--&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100424063434/http://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/filmmore/pt.html |date=2010-04-24 }}.&lt;/ref&gt; Nel mesmu sentíu los sos ayudantes de campaña fixeron pública una fotografía del so oponente xunto a dos xugadores de baloncestu negru.&lt;ref&gt;[http://www.claremont.org/publications/crb/id.977/article_detail.asp The Claremont Institute – Malaise Forever&lt;!--Bot-generated title--&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071111055626/http://www.claremont.org/publications/crb/id.977/article_detail.asp |date=2007-11-11 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091028050603/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761566991/Jimmy_Carter.html &quot;Jimmy Carter&quot;], Microsoft [[Encarta]] Online Encyclopedia 2005, accessed March 18, 2006. 2009-10-31.&lt;/ref&gt; Dempués de la so estrecha victoria sobre Sanders nes primaries, Carter foi escoyíu Gobernador al ganar al candidatu republicanu, [[Hal Suit]].

Tres la so eleición como gobernador, Carter fixo una declaración qu'ofendieron fondamente a los segregacionistes: &quot;Dígovos con toa franqueza, que'l tiempu de la discriminación racial terminó.
Nenguna persona seya probe, llabradora, débil, o negra tendría de tener que soportar la carga adicional de ser quitáu de la oportunidá d'una educación, un puestu de trabayu o la simple xusticia.&quot;

El senador de Georgia, Leroy Johnson, unu de los primeros senadores de raza negra d'esti Estáu, cavilgaba sobre esta declaración, afirmando: &quot;Quedamos bien contentos. Munchos de los segregacionistes blancos taben disgustaos y toi convencíu de qu'aquelles persones que la sofitaron, nun lo fadríen si hubieren sabíu que diba pronunciar esa declaración.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/filmmore/pt.html American Experience | Jimmy Carter | Transcript&lt;!--Bot-generated title--&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100424063434/http://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/filmmore/pt.html |date=2010-04-24 }}.&lt;/ref&gt;

== Gobernador de Georgia ==
Carter xuró como 76ᵘ gobernador de Georgia, el [[12 de xineru]] de [[1971]] y ocupó esti cargu hasta'l [[14 de xineru]] de [[1975]]. El so vicegobernador foi'l so predecesor nel cargu, Lester Maddox, col que caltuvo constantes enfrentamientos públicos mientres los sos cuatro años de mandatu.&lt;ref&gt;{{cita publicación |autor=Peter Applebome |títulu=In Georgia Reprise, Maddox on Stump |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEFDF143FF937A25752C0A966958260&amp;sec=&amp;spon=&amp;pagewanted=all |obra=The New York Times |fecha=14 de xineru de 1990 |fechaaccesu=13 de febreru de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.racematters.org/lestermaddox.htm Race Matters – Lester Maddox, Segregationist and Georgia Governor, Dies at 87&lt;!--Bot-generated title--&gt;].&lt;/ref&gt;

=== Política de derechos civiles ===
Carter declaró nel so discursu inaugural que la dómina de la segregación racial terminara, y que la discriminación racial nun tenía cabida nel futuru del Estáu, siendo'l primer titular d'un cargu públicu estatal nel denomináu ''[[Deep South|Sur Fondu]]'' en pronunciase públicamente d'esta manera.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.blackjournalism.com/?p=183 |títulu=President Jimmy Carter, still far ahead of his time at Black Journalism Review |editorial=Blackjournalism.com |fechaaccesu=8 de xunu de 2010}}&lt;/ref&gt; Darréu, Carter nomó bastantes afroamericanos pa cargos públicos, siendo llamáu de cutiu unu de los &quot;Gobernadores del Nuevu Sur&quot;. Muncho más moderáu que los sos predecesores, sofitó la llucha contra la segregación racial y l'ampliación de los derechos de los afroamericanos.

=== Albuertu ===
Carter oponíase personalmente al albuertu, anque sofitó la so llegalización, dempués de la histórica sentencia de 1973 de la [[Corte Suprema de los Estaos Xuníos]], a raigañu del [[Casu Roe contra Wade]], na que se reconocía, anque con llimitaciones, el derechu a la interrupción voluntaria del embaranzu. Darréu, como presidente nun sofitó la medría de fondos federales pa la práutica d'albuertos y foi criticáu pola [[Unión poles Llibertaes Civiles d'Estaos Xuníos]] por non faer lo suficiente p'atopar alternatives al albuertu.&lt;ref name=&quot;strategy campaigning&quot;&gt;{{cita llibru |
 títulu = The Strategy of Campaigning
 | autor = Skinner, Kudelia, Mesquita, Rice |
 editorial = University of Michigan Press
 | añu = 2007
 | url = https://books.google.com/?id=F0dCiDh4fMsC |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2008
 | isbn = 9780472116270 }}&lt;/ref&gt;

=== Reformes del gobiernu estatal ===
Carter ameyoró la eficiencia del gobiernu por aciu la fusión d'alredor de 300 axencies estatales en 30. Unu de los sos ayudantes recordaba asina al gobernador Carter: &quot;''taba ellí con nós, trabayando igual de duru, afondando en cada pequeñu problema. Yera'l so programa y trabayó nél tan duru como cualesquier y el productu final yera claramente so''&quot;.

Tamién impulsó reformes mientres la so llexislatura como, la prestación d'ayuda estatal iguales a les escueles de les zones ricu y probe de [[Georgia (Estaos Xuníos)|Georgia]], la creación de centros comuñales pa neños con discapacidá mental y l'ampliación de los programes educativos pa los presos. Carter sintióse especialmente arguyosu d'un programa que presentó pal nomamientu de maxistraos y funcionarios del gobiernu estatal, basáu nel méritu, en llugar de la influencia política.&lt;ref&gt;{{Obra citada |url=http://photo.pds.org:5005/student/printarticle?id=ar097440 |títulu=Carter, Jimmy|editorial=World Book Student|autor=Hugh S. Sidey|fecha=26 d'avientu de 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada |isbn=071660101X |títulu=World Book Encyclopedia (Hardcover) [Jimmy Carter entry]|editorial=World Book|fecha=January 2001}}&lt;/ref&gt;

=== Aspiraciones a la vicepresidencia en 1972 ===
En [[1972]], cuando, [[George McGovern]], [[senador de los Estaos Xuníos]] por [[Dakota del Sur]], presentar a les primaries del partíu demócrata pa escoyer el candidatu a presidente d'Estaos Xuníos, Carter convocó una conferencia de prensa n'Atlanta p'alvertir que McGovern yera inelegible, criticando que yera demasiáu lliberal tanto en política esterior como en política nacional. Cuando la nominación de McGovern yá yera inevitable, Carter primió pa intentar convertise nel so vicepresidente. Mientres la [[Convención Nacional Demócrata de 1972]], sofitó la candidatura del senador [[Henry M. Jackson]], de [[Washington D. C.|Washington]].&lt;ref&gt;[http://www.ourcampaigns.com/RaceDetail.html?RaceID=58482 Our Campaigns – US President – D Convention Race – July 10, 1972&lt;!--Bot-generated title--&gt;].&lt;/ref&gt; Sicasí, Carter recibió 30 votos, na caótica votación pa vicepresidente na convención. McGovern ufiertó'l segundu llugar a [[Reubin Askew]], unu de los &quot;nuevos gobernadores del sur&quot;, que la refugó.

[[Ficheru:My Lai massacre.jpg|250px|thumb|La imaxe, tomada'l 16 de marzu de 1968, amuesa a delles víctimes, la mayoría muyeres y neños, de la [[Matanza de Mỹ Lai|masacre de Mỹ Lai]]. En 1971, Jimmy Carter, entós gobernador de Georgia amosóse contrariu a la condena a cadena perpetua de [[William Calley]] l'únicu condergáu por esta matanza, y instituyó el día del lluchador americanu en sofitu a William Calley.]]

=== Pena de muerte y derechos humanos ===
A pesar de que nun principiu s'amosaba a favor de la pena de muerte, llueu se convirtió nun opositor a la mesma y asina mientres les sos campañes presidenciales manifestó la so posición (na mesma postura atopábense'l candidatu demócrata que-y precedió, George McGovern, y los dos siguientes, [[Walter Mondale]] y [[Michael Dukakis]]).&lt;ref&gt;[http://www.boston.com/news/nation/articles/2003/12/07/democrats_shift_on_death_penalty/ Democrats shift on death penalty – The Boston Globe].&lt;/ref&gt; Na actualidá, Carter ye conocíu pola so oposición frontera a esta pena en toles sos formes y nel so discursu del [[Premiu Nobel]], encamentó a la &quot;prohibición de la pena de muerte&quot;.&lt;ref&gt;[http://archives.cnn.com/2002/WORLD/europe/12/10/carter.transcript/ CNN.com – Carter Nobel Peace Prize speech – December 10, 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071116064036/http://archives.cnn.com/2002/WORLD/europe/12/10/carter.transcript/ |date=2007-11-16 }}.&lt;/ref&gt;

Dempués de qu'en 1972 la [[Corte Suprema de los Estaos Xuníos]] anulara la pena de muerte nel Estáu de Georgia, Carter propunxo sustituyila pola [[cadena perpetua]] na llexislación estatal (una opción qu'antes nun esistía).&lt;ref&gt;Craig Brandon, ''The Electric Chair: An Unnatural American History'', 1999, p. 242.&lt;/ref&gt; Cuando l'asamblea de Georgia aprobó una nueva llei de pena de muerte, Carter, a pesar d'espresar les sos reserves sobre la so constitucionalidá,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nodeathpenalty.org/content/new_abolitionist.php?issue_id=8&amp;story_id=100 |títulu=Campaign to End the Death Penalty |editorial=Nodeathpenalty.org |fechaaccesu=8 de xunu de 2010}}&lt;/ref&gt; robló'l [[28 de marzu]] de [[1973]] la nueva normativa&lt;ref&gt;[http://www.deathpenaltyinfo.org/state/ Death Penalty Information Center&lt;!--Bot-generated title--&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150523143211/http://www.deathpenaltyinfo.org/state/ |date=2015-05-23 }}.&lt;/ref&gt; qu'autorizaba la pena de muerte en casos d'asesinatu, violación y otros delitos y ponía en práutica los procedimientos xudiciales que s'afaíen a los requisitos constitucionales apocayá anunciaos. En [[1976]], el Tribunal Supremu confirmó esta nueva llexislación nel casu d'asesinatu Coker v. Georgia, nel que la Corte Suprema dictaminó que la pena de muerte yera inconstitucional na so aplicación a los delitos de violación.

El 31 de marzu de 1971, el teniente del exércitu norteamericanu, [[William Calley]], foi condergáu a cadena perpetua pol asesinatu de 22 civiles vietnamites na [[masacre de My Lai]], en Vietnam. El presidente Nixon, trés díes depués de la sentencia, conmutó esta pena por un arrestu domiciliariu de calter permanente. Jimmy Carter, disconforme cola condena de cadena perpetua, instituyó el ''Día del lluchador d'Estaos Xuníos'' pidiendo a los xeorxanos que conduxeren mientres una selmana los sos automóviles coles lluces encendíes en sofitu a Calley. El Gobernador d'Indiana pidió tamién que toles banderes del estáu ondeasen a mediu estil n'honor a Calley y los gobernadores d'Utah y Mississippi tamién amosaron el so desalcuerdu col veredictu.&lt;ref name=&quot;'70s 84&quot;&gt;{{cita llibru |títulu= How We Got Here: The '70s|apellíos= Frum |nome=David|enllaceautor= David Frum|añu= 2000|editorial= Basic Books|allugamientu= New York, New York|isbn= 0465041957 |páxina= |páxina=84–85 |url= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://thelede.blogs.nytimes.com/2009/08/24/an-apology-for-my-lai-four-decades-later/ The New York Times 24 d'agostu de 2009]&lt;/ref&gt;

== Campaña presidencial de 1976 ==
{{AP|Eleiciones presidenciales d'Estaos Xuníos de 1976}}
[[Ficheru:ElectoralCollege1976.svg|thumb|left|Mapa eleutoral de les eleiciones de [[1976]].]]

Cuando Carter empecipió la so candidatura a la presidencia d'Estaos Xuníos en 1976, yera consideráu un políticu con poca esperiencia y escasa reconocencia a nivel nacional, namái yera reconocíu pol 2% de los votantes,&lt;ref name=&quot;enc&quot;&gt;{{cita llibru |apellíu= Dobrynin |nome=Anatoly |enllaceautor= |títulu=A confianza |url= |fechaaccesu=3 de xineru de 2012 |idioma= |otros= |edición= |añu=1998 |editor= |editorial=Fondu de Cultura Económica |allugamientu= |isbn=968-16-5466-8 |capítulu= |páxina=|cita= }}&lt;/ref&gt; y con poques posibilidaes contra políticos más conocíos a nivel nacional. Cuando comunicó a la so familia la so intención de postulase a la presidencia d'Estaos Xuníos, la so madre preguntó-y: ''¿Presidente de qué?''. Sicasí, mientres 1976, l'[[escándalu Watergate]] siguía inda frescu na mente de los votantes y la so posición como un políticu ensin gran esperiencia y ayenu a la politiquería de Washington D.C., convertir nun factor curiosu pa los votantes, la pieza central de la so plataforma de campaña foi la reorganización del gobiernu.

===== Nominación demócrata =====
Carter llueu se convirtió nel favoritu al ganar el [[caucus]] d'[[Iowa]] y les primaries de [[New Hampshire]]. Utilizó una estratexa de dos frentes: Nel sur, nel que la mayoría aceptara tácitamente a [[George Wallace]] d'Alabama, Carter presentóse como un fíu predilectu de calter moderáu. Cuando Wallace demostró ser una fuercia escoso, Carter barrió na rexón. Nel norte, onde Carter tenía poques posibilidaes de llograr grandes mayoríes, fixo un llamamientu en gran midida a los votantes conservadores cristianos y a la población rural. Ganó en dellos estaos del Norte, construyendo'l mayor bloque. La estratexa de Carter consistía n'algamar una rexón primero que los otros candidatos pudieren estender la so influencia ellí, viaxó más de 50.000 quilómetros, visitó 37 estaos y pronunció más de 200 discursos primero qu'otros candidatos anunciaren que taben na carrera pola presidencia.&lt;ref&gt;[http://www.pbs.org/wgbh/amex/presidents/video/carter_01.html#v276 PBS Amex Jimmy Who?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028051917/http://www.pbs.org/wgbh/amex/presidents/video/carter_01.html#v276 |date=2011-10-28 }}.&lt;/ref&gt; Refugó, dende un principiu, presentase como un candidatu de calter rexonal, demostrando ser l'únicu demócrata con una verdadera estratexa nacional y asina finalmente llogró la candidatura del so partíu.

La so meyora foi lentu, según una encuesta de Gallup, inda'l [[26 de xineru]] de [[1976]], Carter yera la primer opción de namái un cuatro per cientu de los votantes demócrates. Sicasí, a mediaos de marzu, según Shoup, Carter non solo diba bien per delantre de los otros contendentes demócrata, sinón que tamién colaba per delantre del presidente Ford por un pequeñu porcentaxe.

Escoyó al senador [[Walter Mondale]] como candidatu a la vicepresidencia. Atacó la falta de tresparencia de la política de Washington nos sos discursos, y ufiertó un bálsamu de calter relixosu pa sanar les firíes de la nación.&lt;ref name = &quot;Dyer-2004&quot;&gt;American Presidency, Brinkley and Dyer, 2004.&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Carter and Ford in a debate, September 23, 1976.jpg|thumb|Carter y Ford nun alderique'l [[23 de setiembre]] de [[1976]]. Los alderiques televisivos, que nun se producíen dende 1960, fueron unu de los puntos álgidos de la campaña eleutoral.]]

===== Eleición presidencial =====
Na so campaña eleutoral, Carter apeló a vagos principios morales, criticó la burocracia de Washington y prometió sinceridá y honradez. Plantegó la so campaña como un &quot;outsider&quot;, dirixida a los eleutores que taben fartos de políticos profesionales y de soluciones convencionales.&lt;ref name=&quot;JJHA&quot;&gt;{{cita llibru |apellíu=Hernández Alonso |nome=Juan José |enllaceautor= |títulu=Los Estaos Xuníos de América. Hestoria y cultura |url= |fechaaccesu=18 de marzu de 2012 |idioma= |otros= |edición=Colegio d'España |añu=1995 |editor= |editorial= |allugamientu= |isbn=84-86408-55-5 |capítulu= |páxina=|cita= }}&lt;/ref&gt; Empecipió la campaña presidencial con una ventaya considerable sobre Ford, que foi amenorgándose nel intre de la mesma, y que finalmente-y dexó a Carter la victoria'l [[2 de payares]] de [[1976]] per un marxe estrechu. Carter ganó'l votu popular por un 50,1% contra 48,0% de Ford y recibió 297 votos eleutorales contra 240 de Ford, convirtiéndose nel primer presidente del denomináu [[Deep South|Sur Fondu]] dende la eleición de [[Zachary Taylor]] en 1848.

El so comportamientu públicu desafió les normes establecíes, mientres la campaña, a pesar de la so proclamada condición de devotu cristianu y catequista, concedió una entrevista a [[Robert Scheer]] pa la revista [[Playboy]],&lt;ref name=enc /&gt; na que reconocía que &quot;Miré a munches muyeres con lluxuria y cometí adulteriu munches vegaes no fondero del mio corazón&quot;.&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu=Patterson |nome=James T. |enllaceautor= |títulu=El xigante inquietu: Estaos Xuníos de Nixon a G. W. Bush |url= |fechaaccesu=3 de xineru de 2012 |idioma= |otros= |edición= |añu=|editor= |editorial= |allugamientu= |isbn= |capítulu= |páxina=|cita= }}&lt;/ref&gt; La entrevista llegó a los quioscos un par de selmanes enantes de les eleiciones.

== Presidencia de los Estaos Xuníos (1977-1981) ==
[[Ficheru:Inauguration of Jimmy Carter.jpg|thumb|left|Toma de posesión de Jimmy Carter el 20 de xineru de 1977, Washington, D.C.]]

{| cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;2&quot; style=&quot;float: right; margin:1em 1em 1em 0; border:1px solid #000000;font-size:85%;&quot; align=&quot;left&quot;
!bgcolor=&quot;#dcdcdc&quot; colspan=&quot;3&quot;|El Gabinete Carter
|-
!bgcolor=&quot;#000000&quot; colspan=&quot;3&quot;|
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Presidente de los Estaos Xuníos|Presidente]]||align=&quot;right&quot; |'''Jimmy Carter'''||align=&quot;right&quot;|1977–1981
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Vicepresidente de los Estaos Xuníos|Vicepresidente]]||align=&quot;right&quot;|[[Walter Mondale]]||align=&quot;right&quot;|1977–1981
|-
!bgcolor=&quot;#000000&quot; colspan=&quot;3&quot;|
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Secretariu d'Estáu de los Estaos Xuníos|Estáu]]||align=&quot;right&quot;|[[Cyrus Vance]]||align=&quot;right&quot;|1977–1980
|-
|align=&quot;right&quot;|&amp;nbsp;||align=&quot;right&quot;|[[Edmund Muskie]]||align=&quot;right&quot;|1980–1981
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Secretariu de l'Ayalga de los Estaos Xuníos|Ayalga]]||align=&quot;right&quot;|[[W. Michael Blumenthal]]||align=&quot;right&quot;|1977–1979
|-
|align=&quot;right&quot;|&amp;nbsp;||align=&quot;right&quot;|[[G. William Miller]]||align=&quot;right&quot;|1979–1981
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Secretariu de Defensa de los Estaos Xuníos|Defensa]]||align=&quot;right&quot;|[[Harold Brown]]||align=&quot;right&quot;|1977–1981
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Fiscal xeneral de los Estaos Xuníos|Xusticia]]||align=&quot;right&quot;|[[Griffin Bell]]||align=&quot;right&quot;|1977–1979
|-
|align=&quot;right&quot;|&amp;nbsp;||align=&quot;right&quot;|[[Benjamin R. Civiletti]]||align=&quot;right&quot;|1979–1981
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Departamentu del Interior de los Estaos Xuníos|Interior]]||align=&quot;right&quot;|[[Cecil D. Andrus]]||align=&quot;right&quot;|1977–1981
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Departamentu de Comerciu de los Estaos Xuníos|Comerciu]]||align=&quot;right&quot;|[[Juanita M. Kreps]]||align=&quot;right&quot;|1977–1979
|-
|align=&quot;right&quot;|&amp;nbsp;||align=&quot;right&quot;|[[Philip M. Klutznick]]||align=&quot;right&quot;|1979–1981
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Departamentu de Trabayu de los Estaos Xuníos|Trabayu]]||align=&quot;right&quot;|[[Ray Marshall]]||align=&quot;right&quot;|1977–1981
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Departamentu d'Agricultura de los Estaos Xuníos|Agricultura]]||align=&quot;right&quot;|[[Robert Bergland]]||align=&quot;right&quot;|1977–1981
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Departamentu de Salú y Servicios Humanos de los Estaos Xuníos|HEW]]||align=&quot;right&quot;|[[Joseph A. Califano, Jr.]]||align=&quot;right&quot;|1977–1979
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Departamentu de Salú y Servicios Humanos de los Estaos Xuníos|HHS]]||align=&quot;right&quot;|[[Patricia R. Harris]]||align=&quot;right&quot;|1979–1981
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Departamentu d'Educación de los Estaos Xuníos|Educación]]||align=&quot;right&quot;|[[Shirley M. Hufstedler]]||align=&quot;right&quot;|1979–1981
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Departamentu de Vivienda y Desenvolvimientu Urbanu de los Estaos Xuníos|HUD]]||align=&quot;right&quot;|[[Patricia R. Harris]]||align=&quot;right&quot;|1977–1979
|-
|align=&quot;right&quot;|&amp;nbsp;||align=&quot;right&quot;|[[Moon Landrieu|Maurice &quot;Moon&quot; Landrieu]]||align=&quot;right&quot;|1979–1981
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Departamentu de Tresporte de los Estaos Xuníos|Tresporte]]||align=&quot;right&quot;|[[Brock Adams]]||align=&quot;right&quot;|1977–1979
|-
|align=&quot;right&quot;|&amp;nbsp;||align=&quot;right&quot;|[[Neil Y. Goldschmidt]]||align=&quot;right&quot;|1979–1981
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Departamentu d'Enerxía de los Estaos Xuníos|Enerxía]]||align=&quot;right&quot;|[[James R. Schlesinger]]||align=&quot;right&quot;|1977–1979
|-
|align=&quot;right&quot;|&amp;nbsp;||align=&quot;right&quot;|[[Charles W. Duncan]]||align=&quot;right&quot;|1979–1981
|}

Jimmy Carter foi'l trentenu novenu [[Presidente de los Estaos Xuníos]] dende [[1977]] hasta [[1981]]. Carter revelar por un estilu relativamente heterodoxu, que nun encaxar nel establishment de Washington, nin cuntó con un sofitu sólidu del so partíu, y polos sos orixinales opiniones y xuicios, ensin tener un programa demasiáu definíu.&lt;ref name=enc /&gt; La so alministración trató de faer un gobiernu &quot;competente y caritatible&quot;, pero atopar con una grave crisis económica, qu'enzancó'l llogru de los sos oxetivos, carauterizada pola xubida de los precios de la enerxía y la [[estanflación]].&lt;ref name=&quot;WH Biography&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jimmycarter%7CWhite |títulu=House Biography of Jimmy Carter |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110604132431/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jimmycarter%7CWhite |fechaarchivu=2011-06-04 }}&lt;/ref&gt; A la fin del so periodu de gobiernu, Carter llograra amenorgar sustancialmente el desemplegu y el [[déficit públicu]], pero nun foi capaz d'acabar por completu cola recesión. Carter creó los [[Departamentu d'Educación de los Estaos Xuníos|departamentos d'educación]] y d'[[Departamentu d'Enerxía de los Estaos Xuníos|Enerxía]], estableció una política enerxética nacional y reformó la seguridá social. N'asuntos esteriores, Carter empecipió los [[Alcuerdos de Camp David]], los [[Trataos Torrijos-Carter|trataos de la Canal de Panamá]] y la segunda ronda de los [[Alcuerdos SALT]]. A lo llargo de la so trayeutoria como presidente, Carter sorrayó firmemente los derechos humanos. Devolvió la [[Zona de la Canal de Panamá]] a [[Panamá]], enfrentándose a les crítiques nel so país pola so decisión, que foi vista como otra señal de debilidá d'Estaos Xuníos y del so vezu de dar marcha tras cuando ante la confrontación. L'últimu añu del so mandatu presidencial tuvo marcáu por delles crisis importantes, como la toma en 1979 de la embaxada d'Estaos Xuníos n'Irán y [[Crisis de los rehenes n'Irán|retención de rehenes por estudiantes iraninos]], l'intentu ensin ésitu de rescate de los rehenes, una [[Crisis del petroleu de 1979|grave escasez de combustible]] y l'empiezu de la [[Guerra d'Afganistán (1978-1992)|Guerra d'Afganistán]].

=== Toma de posesión ===
{{AP|Invistidura presidencial de Jimmy Carter en 1977}}
Nel so discursu de toma de posesión pronunció:

{{Cita|Aprendimos que más nun ye necesariamente meyor, qu'inclusive nuesa gran nación tien les sos llendes reconocíes, y que nun podemos contestar toles entrugues nin resolver tolos problemes.}}

Carter fixera campaña cola promesa d'esaniciar los trapicheos de la denomada &quot;''presidencia imperial''&quot; que imperaba con Richard Nixon y empezó la so presidencia, acordies con esa promesa, el día del so toma de posesión; al dir caminando pela Avenida Pennsylvania, dende'l Capitoliu hasta la [[Casa Blanca]], nel so desfile inaugural, rompiendo asina col protocolu y la hestoria recién. Los sos primeros pasos na Casa Blanca fueron más lloñe nesta direición, amenorgando la plantía d'asesores nun terciu, suprimiendo los conductores pa los miembros del gabinete y poniendo a la venta'l yate presidencial, el [[USS Sequoia]].
[[Ficheru:Mondale and Carter.JPG|thumb|Carter col vicepresidente [[Walter Mondale]] na [[Casa Blanca]], xineru de [[1979]].]]
[[Ficheru:Vance Carter 1977.gif|thumb|Carter col so primer secretariu d'estáu, [[Cyrus Vance]], en [[1977]].]]

=== Política interior ===
[[Ficheru:AirlineDeregulationAct.png|thumb|left|El presidente Carter roblando la Llei de Desregulación d'Aerollinies.]]
Nel primer día de Carter nel cargu, el [[20 de xineru]] de [[1977]], cumplió una promesa de campaña por aciu la publicación d'un [[Decretu Llei]] que declaraba una amnistía incondicional pa los [[Insumisión|insumisos]] de la [[Guerra de Vietnam]].&lt;ref&gt;[http://www.archives.gov/federal-register/codification/executive-order/11967.html Executive Orders&lt;!--Bot-generated title--&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.pbs.org/newshour/bb/asia/vietnam/vietnam_1-21-77.html |títulu=Online NewsHour: Remembering Vietnam: Carter's Pardon&lt;!--Bot-generated title--&gt; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070228161513/http://www.pbs.org/newshour/bb/asia/vietnam/vietnam_1-21-77.html |fechaarchivu=2007-02-28 }}&lt;/ref&gt;

Baxu tutelar de Carter, aprobóse la [[Llei de Desregulación d'Aerollinies]] de [[1978]], qu'esanició la Xunta Aeronáutica Civil, tamién impulsó la desregulación del tresporte per carretera, ferrocarril, comunicaciones, finances ya industries.&lt;ref name=&quot;salon&quot;&gt;{{cita web |url=http://mobile.salon.com/politics/war_room/2011/02/08/lind_reaganism_carter/index.html |títulu=How Reaganism actually started with Carter |editorial=Salon.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110726164547/http://mobile.salon.com/politics/war_room/2011/02/08/lind_reaganism_carter/index.html |fechaarchivu=2011-07-26 }}&lt;/ref&gt;

Ente los presidentes que sirvieron siquier un periodu completu de presidencia, Carter ye l'únicu que nun realizó nengún nomamientu na [[Corte Suprema de los Estaos Xuníos|Corte Suprema]].&lt;ref&gt;[http://www.senate.gov/pagelayout/reference/nominations/Nominations.htm U.S. Senate: Reference Home &gt; Statistics &amp; Lists &gt; Supreme Court Nominations, present-1789&lt;!--Bot-generated title--&gt;]&lt;/ref&gt;

Carter foi'l primer presidente que se propunxo encetar la tema de los [[Homosexualidá nos Estaos Xuníos|derechos de los homosexuales]].&lt;ref&gt;Shilts, Randy, ''Conduct Unbecoming''&lt;/ref&gt; Oponer a la [[Iniciativa Briggs]], un proyeutu de llei de California que prohibía a los homosexuales y a los defensores de los [[Llexislación sobre la homosexualidá nel mundu derechos de los homosexuales]] ser maestros d'escueles públiques. L'alministración de Carter foi la primera n'axuntase con un grupu d'activistes de derechos de los homosexuales y nos últimos años actuó en favor de les uniones civiles y punxo fin a la prohibición d'[[LGBT y serviciu militar|homosexuales nel exércitu]].&lt;ref&gt;[http://www.gaywired.com/article.cfm?section=66&amp;id=14671 Gaywired.com]&lt;/ref&gt; nesti sentíu declaró que &quot;''oponer a toles formes de la discriminación por motivos d'orientación sexual y cree que tien d'haber igualdá de proteición so la llei pa les persones que difieren na orientación sexual''&quot;.&lt;ref&gt;[http://www.sovo.com/2004/12-24/news/localnews/carter.cfm Carter backs civil unions for gai couples - Southern Voice Atlanta&lt;!--Bot-generated title--&gt;]&lt;/ref&gt;

==== Presupuestu ====
A pesar de pidir una reforma del sistema fiscal mientres la so campaña presidencial, cuando llegó al poder nun fixo gran cosa pa camudalo.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://encarta.msn.com/encnet/refpages/refarticle.aspx?refid=761566991 |títulu=Jimmy Carter - MSN Encarta&lt;!--Bot-generated title--&gt; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090212184740/http://encarta.msn.com/encnet/refpages/Refarticle.aspx?refid=761566991 |fechaarchivu=2009-02-12 }}&lt;/ref&gt;

Mientres tolos años de la presidencia produció un déficit nel presupuestu del gobiernu federal, anque'l porcentaxe de delda sobre'l PIB, escayó llixeramente.&lt;ref name=&quot;crs&quot;&gt;[http://assets.opencrs.com/rpts/RL33305_20060309.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120211074013/http://assets.opencrs.com/rpts/RL33305_20060309.pdf |date=2012-02-11 }}, CRS Report RL33305, The Crude Oil Windfall Profit Tax of the 1980s: Implications for Current Energy Policy, by Salvatore Lazzari, p. 5.&lt;/ref&gt; El so [[Llei de Caltenimientu d'Intereses Nacionales de les Tierres d'Alaska]] convirtió 103 millones d'[[Acre (unidá de superficie)|acres]] (417.000 km²) en Parque Nacional n'[[Alaska]].

==== Rellaciones col Congresu ====
Carter realizó una esitosa campaña eleutoral definiéndose como un &quot;estrañu en Washington&quot;, na que criticaba al presidente [[Gerald Ford]] y al [[Congresu de los Estaos Xuníos]], controláu polos demócrates. Como presidente, siguió con esta llinia, la so negativa a xugar coles &quot;regles de Washington&quot; contribuyó a una difícil rellación de l'alministración Carter col Congresu. Hamilton Jordan y Frank Mooresobremanera, enfrentar dende'l principiu, colos líderes demócrates, como'l [[Presidente de la Cámara de Representantes de los Estaos Xuníos|Voceru de la Cámara de Representantes]], [[Tip O'Neill]]. Les rellaciones col Capitoliu agriar por llamaes telefóniques non devueltes, insultos (tanto reales como imaxinarios) y una falta de voluntá pa intercambiar favores políticos y debilitó la capacidá del presidente pa impulsar la so ambiciosa axenda.

Mientres los primeros 100 díes de la so presidencia, Carter unvió una carta al Congresu, proponiendo'l refugu de dellos proyeutos. Ente los que manifestaron la so oposición a esa propuesta, atopábase'l senador [[Russell B. Long]], un poderosu demócrata del Comité de Finances del Senáu.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=z5BwlqRzRAsC&amp;pg=PA80&amp;lpg=PA80&amp;dq=Jimmy+Carter+Russell+Long+water&amp;source=bl&amp;ots=J8G6BTyRwe&amp;sig=VcH6urCskAvDi_21rj8UapCrkdQ&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=1&amp;ct=result#PPA81,M1 Jimmy Carter's economy: policy in an age of limits]. ''Books.google.com''.&lt;/ref&gt; El plan de Carter foi revocáu y el sentimientu d'amargura convertir nun problema pa Carter.&lt;ref&gt;{{cita publicación | url=https://www.cnn.com/2008/POLITICS/10/27/zelizer.hundred/index.html | obra=CNN | títulu=Commentary: New president's 100 days of pressure - CNN.com | fecha=28 d'ochobre de 2008 |fechaaccesu=22 de mayu de 2010}}&lt;/ref&gt; El plan de Carter foi refugáu, lo que produció un sentimientu d'amargura en Carter.&lt;ref&gt;{{cita publicación | url=https://www.cnn.com/2008/POLITICS/10/27/zelizer.hundred/index.html | obra=CNN | títulu=Commentary: New president's 100 days of pressure - CNN.com | fecha=28 d'ochobre de 2008 |fechaaccesu=22 de mayu de 2010}}&lt;/ref&gt;

El refugu abrió una fienda ente la [[Casa Blanca]] y el Congresu, Carter manifestó que la oposición más intensa y creciente a les sos polítiques proveníen de l'ala lliberal del [[Partíu Demócrata de los Estaos Xuníos]], qu'atribuyó a l'ambición de [[Ted Kennedy]] pa reemplazalo como presidente.&lt;ref&gt;Carter, Jimmy ''Our Endangered Values: America's Moral Crisis'', p.8, (2005), Simon &amp; Shuster&lt;/ref&gt;

Pocos meses dempués d'empecipiáu'l so mandatu, y pensando que tenía'l sofitu de cerca de 74 congresistes, Carter publicó una &quot;llista negra&quot; de 19 proyeutos que, según Carter, suponíen un &quot;[[pork barrel]]&quot; de gastu públicu, manifestando que vetaría cualquier iniciativa llexislativa qu'incluyera cualquier proyeutu d'esta llista.

Esta llista atopar cola oposición del líder del partíu demócrata. Carter incluyera un proyeutu de llei de ríos y puertos como innecesariu y el voceru de la Cámara de Representantes, [[Tip O'Neill]], pensó que yera desaconsejable que'l presidente interfiriera n'asuntos que tradicionalmente formaren parte de la esfera de competencies del Congresu. Tres estos fechos, Carter quedó entá más debilitáu y tuvo que roblar un proyeutu de llei que contenía proyeutos de la so llista negra.

Más tarde, el Congresu refugó aprobar les principales disposiciones de la so llei de proteición de los consumidores y el so paquete de reforma llaboral y Carter vetó un paquete d'obres públiques calificándoles de &quot;inflacionarias&quot;, yá que contenía lo qu'él consideraba gastos innecesarios. Los líderes del Congresu atalantaron que el sofitu públicu a la iniciativa llexislativa de Carter yera débil, y aprovecháronse d'ella. Dempués de destripar el proyeutu de llei de proteición al consumidor, tresformaron el so plan d'impuestos en namás que gastos d'especial interés, dempués de lo que, Carter referir al Comité d'impuestos del Congresu como &quot;menada de llobos&quot;.

==== Crisis del petroleu ====
{{AP|Crisis del petroleu de 1979}}
[[Ficheru:Carter_leaving_Three_Mile_Island.jpg|thumb|250px|Carter abandona les instalaciones de [[Three Mile Island]] ([[1 d'abril]] de [[1979]]), onde se produxera un accidente nuclear el día 28 de marzu d'esi mesmu añu, cuando un reactor de la central sufrió una fusión parcial del nucleu.]]
En [[1973]], mientres l'[[Richard Nixon|alministración de Nixon]], la [[Organización de Países Esportadores de Petroleu]] (OPEP) amenorgó los suministros de petroleu disponible nel mercáu mundial, en parte por cuenta de la depreciación del [[Dólar d'Estaos Xuníos|dólar]] causada pola salida del patrón oro de Nixon y en parte como reaición contra [[Estaos Xuníos]], pola unviada d'armes a [[Israel]] mientres la [[Guerra del Yom Kippur]]. Esto provocó la [[crisis del petroleu de 1973]] que supunxo una xubida sópita de los precios del petroleu qu'emburrió la inflación y desaceleró la crecedera. El gobiernu d'EE.XX., tres l'anunciu, impunxo controles de precios na gasolina y nel petroleu, que provocaron escasez y llargues coles nes gasolineres. Les coles evitar al suprimir los controles de precios na gasolina, estos controles del petroleu caltener hasta la [[Ronald Reagan|presidencia de Reagan]]. Cuando en 1977 Carter llegó a la Casa Blanca, dixo a los ciudadanos d'Estaos Xuníosque la crisis enerxética yera ''un peligru claru y presente pa la nación'' y ''l'equivalente moral de la guerra''&lt;ref name=&quot;'70s 312&quot;&gt;{{cita llibru |títulu= How We Got Here: The '70s|apellíos= Frum |nome=David|enllaceautor= David Frum|añu= 2000|editorial= Basic Books|allugamientu= New York, New York|isbn= 0465041957|páxina= 312|url= }}&lt;/ref&gt; y diseñó un plan pa intentar faer frente al problema&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.portlandpeakoil.org/discussion/aggregator/categories/2?page=4 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140811214445/http://www.portlandpeakoil.org/discussion/aggregator/categories/2?page=4 |fechaarchivu=2014-08-11 }}&lt;/ref&gt; y manifestó que la ufierta mundial de petroleu probablemente namái podría cubrir la demanda d'Estaos Xuníos mientres seis o ocho años más.&lt;ref name=&quot;'70s 312&quot;/&gt;

En [[1977]], Carter convenció a los demócrates nel Congresu pa crear el [[Departamentu d'Enerxía de los Estaos Xuníos]] coles mires de promover l'aforru d'enerxía. Carter estableció controles de preciu al petroleu y al gas natural ya instaló [[Panel solar|paneles solares]] pa calecer [[agua caliente sanitaria]], na [[Casa Blanca]], y habilitó una estufa de lleña na so vivienda. Ordenó a l'Alministración de Servicios Xenerales cortar l'agua caliente en delles instalaciones federales, y pidió que los adornos públicos navidiegos permanecieren ensin lluz nes navidaes de [[1979]] y [[1980]]. Establecer a nivel nacional, controles nos termostatos de los edificios gubernamental y comercial por que nun devasaren temperatures nel iviernu percima de 18,33&amp;nbsp;°C nin menguaren nel branu per debaxo de 25&amp;nbsp;°C.

Como reaición a la crisis enerxética y les creciente esmolición sobre la contaminación del aire, Carter tamién robló la [[Llei Nacional d'Enerxía]] y la [[Llei Política de Regulación de los Servicios Públicos]]. El propósitu d'estes lleis foi aguiyar el caltenimientu enerxéticu y el desenvolvimientu de los recursos enerxéticos nacionales, incluyíos los anovables, como la [[enerxía solar]] y la [[Enerxía eólica|eólica]].&lt;ref&gt;http://web.gsm.uci.edu/~navarru/windfinal110899.pdf&lt;/ref&gt;

Sicasí, mientres la [[Crisis del petroleu de 1979|crisis de 1979]], Carter reintegró dellos controles de precios na gasolina, lo que volvió causar coles nes gasolineres. Mientres el so discursu del &quot;malestar&quot;, anunció una lliberalización gradual de los controles de precios, xunto cola imposición d'un &quot;Impuestu sobre beneficios escepcionales&quot; pa financiar la iniciatives d'eficiencia enerxética. L'impuestu instaurar en [[1980]] gravando la producción nacional de petroleu, l'impuestu derogar en [[1988]], cuando los precios derrumbáronse, faciendo posible la supresión del impuestu. Esti tributu nun yera un gravame sobre los beneficios, sinón un impuestu especial sobre la diferencia ente un &quot; aprecio base y el preciu de mercáu.

==== Economía: la estanflación y el nomamientu de Paul Volcker ====
[[Ficheru:US Oil Production and Imports 1920 to 2005.png|right|thumb|200px|Evolución de la producción ya importación de pétroleo n'Estaos Xuníos ente 1920 y 2005.]]
[[Ficheru:Paulvolcker.jpg|thumb|[[Paul Volcker]], nomáu presidente de la Reserva Federal n'ochobre de 1979.]]
La hestoria económica de l'Alministración Carter puede estremase en dos periodos más o menos iguales. Los dos primeros años fueron una dómina de continua recuperación de la severa recesión de 1973-1975, que dexara la inversión en capital fixu nel so nivel más baxu dende la recesión de 1970 y el desemplegu nel 9%.&lt;ref name=&quot;stat88&quot;&gt;{{cita web |url=http://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/1988-04.pdf |títulu=''1988 Statistical Abstract of the United States'' |editorial=Department of Commerce}}&lt;/ref&gt; Los otros dos años tuvieron marcaos por una inflación de dos díxitos con unos tipos d'interés bien altos,&lt;ref name=&quot;'70s 292&quot;&gt;Frum, p. 292&lt;/ref&gt; la escasez de petroleu y la baxa crecedera económica.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://articles.moneycentral.msn.com/Investing/JubaksJournal/Is70sStyleStagflationComing.aspx |títulu=Is '70s-style stagflation returning? |autor=Jim Jubak |editorial=MSN.com |fecha=1 d'abril de 2008 |obra=Jubak's Journal |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110820042310/http://articles.moneycentral.msn.com/Investing/JubaksJournal/Is70sStyleStagflationComing.aspx |archivedate=2011-08-20 |fechaaccesu=2015-11-17 }}&lt;/ref&gt; la economía del país creció a un permediu de 3,4% mientres l'alministración Carter (al par col permediu históricu).&lt;ref name=&quot;bea&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.bea.gov/national/nipaweb/TableView.asp?SelectedTable=1&amp;ViewSeries=NON&amp;Java=non&amp;Request3Place=N&amp;3Place=N&amp;FromView=YES&amp;Freq=Year&amp;FirstYear=1975&amp;LastYear=1981&amp;3Place=N&amp;Update=Update&amp;JavaBox=non#Mid |títulu=Percent Change From Preceding Period in Real GDP |editorial=Bureau of Economic Analysis}}&lt;/ref&gt; Sicasí, cada unu d'estos periodos de dos años, difieren radicalmente.

La [[economía d'Estaos Xuníos]], que creciera un 5% en 1976, siguió a un ritmu similar mientres 1977 y 1978.&lt;ref name=bea/&gt; El desemplegu menguó dende'l 7,5% en xineru de 1977 al 5,6% en mayu de 1979, con más de 9 millones de nuevos emplegos netos creaos mientres esi íntervalo&lt;ref name=&quot;llabor&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.bls.gov/cps/ |títulu=Labor Force Statistics from the Current Population Survey |editorial=Bureau of Labor Statistics}}&lt;/ref&gt; y l'ingresu familiar per capita creció un 5% ente 1976 y 1978.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.census.gov/hhes/www/income/data/historical/household/H05_2009.xls.html |títulu=Households by Medien and Mean Income |editorial=United States Census Bureau}}&lt;/ref&gt; La recuperación de la inversión empresarial n'evidencia mientres l'añu 1976 fortalecióse tamién. La inversión privada fixa (maquinaria y construcción) creció un 30% de 1976 a 1979, les ventes de viviendes y la construcción creció d'igual manera en 1978 y la producción industrial, la producción de vehículos y les ventes facer en casi un 15%, cola esceición de la viviendes nueves empecipiaes, que se caltuvo llixeramente per debaxo del so picu de 1972, cada unu d'estos puntos de referencia algamaron niveles récor en 1978 o 1979.&lt;ref name=stat88/&gt;

La crisis enerxética de 1979 terminó esti periodu de crecedera, la inflación y les tases d'interés permanecieron altes, ente que la crecedera económica, la creación d'emplegu y l'enfotu de los consumidores amenorgóse drásticamente.&lt;ref name=&quot;'70s 292&quot;&gt;Frum, p. 292&lt;/ref&gt; La [[política monetaria]] relativamente flexible adoptada pol presidente de la Reserva Federal, William G. Miller, contribuyera a la xeneración d'una inflación daqué más elevada,&lt;ref name=&quot;volcker&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.buyandhold.com/bh/en/education/history/2000/paul_volker1.html |títulu=Educate Yourself: Paul Volcker |fechaaccesu=6 d'avientu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20010702072439/http://www.buyandhold.com/bh/en/education/history/2000/paul_volker1.html |fechaarchivu=2001-07-02 }}&lt;/ref&gt; con aumentos del 5,8% en 1976 al 7,7% en 1978. La sópita y repentina xubida de los precios del crudu, per parte de la [[OPEP]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www-cta.ornl.gov/cta/Publications/Reports/ORNL-6873%20.pdf |títulu=The Outlook for U.S. Oil Dependence |editorial=U.S. Department of Energy}}&lt;/ref&gt; condució a la inflación a algamar niveles de dos díxitos, con un permediu del 11,3% en 1979 y el 13,5% en 1980.&lt;ref name=stat88/&gt; La repentina escasez de gasolina al empiezu de la temporada de vacaciones de 1979, exacerbó el problema, y vendría simbolizar la crisis ente'l públicu polo xeneral,&lt;ref name=&quot;'70s 292&quot;/&gt; la escasez, aniciada nel zarru de les instalaciones de refinamientu de Amerada Hess, dio llugar a una demanda del gobiernu federal contra la empresa.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://md.findacase.com/research/wfrmDocViewer.aspx/xq/fac.%5CFCT%5CC04%5C1979%5C19791226_0040006.C04.htm/qx |títulu=United States v. Society of Independent Gasoline Marketers of America}}&lt;/ref&gt;

Carter, como'l so antecesor el presidente Nixon, pidió al Congresu la imposición de controles nos precios de la enerxía, productos médicos y precios al consumidor, pero nun pudo llograr l'aprobación d'estes midíes por cuenta de la fuerte oposición del Congresu,&lt;ref name=&quot;'70s 301&quot;&gt;Frum, páxs. 301–302&lt;/ref&gt; pero utilizando una llei de caltenimientu y política enerxética, aprobada pol congresu mientres la presidencia de Gerald Ford, que daba a los presidentes l'autoridá pa desregular los precios del petroleu nel mercáu norteamericanu, consiguió fomentar la producción y l'aforru de petroleu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.indiana.edu/~globalm/pdf/petrodepend.pdf |títulu=U.S. Petroleum Dependency and Oil Price Decontrol}}&lt;/ref&gt; Les importaciones d'esti productu, qu'algamaren un récor de 2.400 millones de barriles en 1977 (el cincuenta per cientu del suministru norteamericanu), amenorgar a la metá ente 1979 y 1983.&lt;ref name=stat88/&gt;

En [[1987]] el periodista [[William Greider]] escribió ''Los secretos del Templu'', un llibru publicáu pocu dempués del esbarrumbe de la bolsa, nel que manifiesta que Volcker y los sos protexíos posteriores apoderaron la Reserva Federal darréu a lo menos mientres delles décades al traviés de delles alministraciones d'EE.XX. Mientres l'alministración de Carter, la economía sufrió una inflación de dos díxitos, xunto con tases d'interés bien altes,&lt;ref name=&quot;'70s 292&quot;&gt;{{cita llibru |títulu= How We Got Here: The '70s|apellíos= Frum |nome=David|enllaceautor= David Frum|añu= 2000|editorial= Basic Books|allugamientu= New York, New York|isbn= 0465041957|páxina= 292|url= }}&lt;/ref&gt; la escasez de petroleu, l'altu desemplegu y la crecedera económica lentu. La crecedera de la productividá nos Estaos Xuníos amenorgárase a una tasa media añal del 1%, frente al 3,2% de la [[década de 1960]]. Hubo tamién un creciente déficit del presupuestu federal, qu'aumentó a $ 66.000 millones. La [[década de 1970]] descríbese como un periodu de estanflación, según mayores tases d'interés. La inflación de precios (un aumentu del nivel xeneral de precios) creó incertidume na presupuestación y planificación y provocó fuelgues por aumentos de sueldu más probable. Carter, como Nixon, pidió al Congresu que s'impunxeren controles de precios sobre la enerxía, la medicina y los precios al consumidor, pero'l Congresu nun taba d'alcuerdu.&lt;ref name=&quot;'70s 301(2)&quot;&gt;{{cita llibru |títulu= How We Got Here: The '70s|apellíos= Frum |nome=David|enllaceautor= David Frum|añu= 2000|editorial= Basic Books|allugamientu= New York, New York|isbn= 0465041957 |páxina= |páxina=301–302 |url= }}&lt;/ref&gt;

Arriendes de una reestructuración del gabinete nel que Carter solicitó la dimisión de dellos miembros del so gabinete, Carter nomó a [[G. William Miller]] como [[Secretariu de l'Ayalga de los Estaos Xuníos|Secretariu de l'Ayalga]], Miller tuviera sirviendo como Presidente de la [[Reserva Federal]]. Pa reemplazalo y col fin d'aselar los mercaos, Carter nomó a [[Paul Volcker]] como presidente de la Reserva Federal.&lt;ref&gt;Erwin C. Hargrove, ''Jimmy Carter as President: Leadership and the Politics of the Public Good'', London, 1988, p 102.&lt;/ref&gt; Volcker llevó a cabu una política monetaria restrictiva pa baxar la inflación. Volcker y Carter tuvieron ésitu, pero namái en pasando primero por una fase recesiva mientres la que la economía se desaceleró y creció el desemplegu. L'aliviu de la inflación vio les sos resultancies mientres el primer mandatu de Ronald Reagan, quien volvió nomar a Volcker como presidente de la Reserva.

So la direición de Volcker, la Reserva Federal alzó la tasa de descuentu dende'l 10%, que taben cuando Volcker asumió la presidencia n'agostu de [[1979]] hasta'l 12%,&lt;ref name=&quot;mnfed&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.minneapolisfed.org/Research/data/us/disc.cfm?js=0 |títulu=Federal Reserve Bank of Minneapolis - Discount Rates |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071028101348/http://www.minneapolisfed.org/Research/data/us/disc.cfm?js=0 |fechaarchivu=2007-10-28 }}&lt;/ref&gt; nun plazu de dos meses.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.minneapolisfed.org/Research/data/us/disc.cfm?js=0|títulu=Federal Reserve Bank of Minneapolis - Discount Rates|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071028101348/http://www.minneapolisfed.org/Research/data/us/disc.cfm?js=0|fechaarchivu=2007-10-28}}&lt;/ref&gt; La tasa preferencial d'interés algamó'l 21,5% n'avientu de 1980, la tasa más alta na historia d'Estaos Xuníos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://mortgage-x.com/xeneral/indexes/prime.asp |títulu=http://mortgage-x.com/xeneral/indexes/prime.asp |obra= }}&lt;/ref&gt; Carter aprobó por aciu [[decretu llei]] un programa de midíes d'austeridá que trató de xustificar porque la inflación había alcanzáu &quot;un estáu de crisis&quot;, la inflación y el tipu d'interés al curtiu plazu algamaron el dieciocho per cientu en febreru y marzu de 1980. Les inversiones en renta fixa (bonos, tantu en poder de [[Wall Street]] y les pensiones pagues a los xubilaos) yeren cada vegada de menos valor. Les altes tases d'interés conduciría a una fuerte recesión na [[década de 1980]], que coincidió cola campaña de Carter pa la reeleición.

==== Discursu del &quot;malestar&quot; ====
En 1979, cuando s'empecipió la crisis del petroleu, Carter taba entamando dar el so quintu mayor discursu sobre la enerxía, sicasí, sintió que'l pueblu d'Estaos Xuníos yá nun-y escuchaba. Carter retirar a la residencia presidencial de [[Camp David]]. Mientres más d'una selmana, un velu de secretu envolubró les sos actuaciones, convocó na so residencia a decenes de destacaos líderes del Partíu Demócrata, miembros del Congresu, gobernadores, dirixentes sindicales, académicos y miembros del cleru. El so analista, [[Pat Caddell]], díxo-y que'l pueblu de los [[Estaos Xuníos]] enfrentar a una crisis d'enfotu motiváu polos asesinatos de [[John F. Kennedy]], [[Robert F. Kennedy]] y [[Martin Luther King, Jr]]; la [[guerra de Vietnam]] y el [[Escándalu Watergate]].&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/peopleevents/y_malaise.html | editorial = PBS | obra = American Experience | títulu = Jimmy Carter }}&lt;/ref&gt; El [[15 de xunetu]] de [[1979]], Carter dio un discursu televisáu a nivel nacional nel qu'identificó lo qu'él creía que yera una &quot;crisis d'enfotu&quot; ente'l pueblu d'Estaos Xuníos. Esto aportó a conocíu como'l so &quot;discursu del malestar&quot;, anque nunca apaeció esta pallabra nel discursu:&lt;ref&gt;[http://millercenter.org/scripps/archive/speeches/detail/3402 Video and transcript of Carter's &quot;malaise&quot; speech]&lt;/ref&gt;

{{Cita|Quiero falar con ustedes agora sobre una amenaza fundamental pa la democracia d'Estaos Xuníos. . . . Nun me refiero a encomalo escontra l'esterior d'[[Estaos Xuníos]], una nación que ta en paz esta nueche en tol mundu, con una inigualable potencia económica y poderíu militar. L'amenaza ye casi invisible de forma ordinaria. Trátase d'una crisis d'enfotu. Ye una crisis que cute nel corazón y l'alma y l'espíritu de la nuesa voluntá nacional. Podemos ver esta crisis na creciente dulda sobre'l significáu de nueses mesmes vides y na perda d'una unidá de propósitu pa la nuesa nación...}}

{{Cita|Nuna nación que s'arguyecía de trabayar duru, de families fuertes, de comunidaes xuníes, y de la nuesa fe en Dios, demasiaos de nós tienden agora a la autoindulgencia y al cultu al consumu; la identidá humana yá nun se define polo qu'unu fai, sinón polo qu'unu tien. Pero afayemos que tener y consumir coses nun satisfai'l nuesu pruyimientu de significáu...}}

{{Cita|Pído-yos pol so bien y pa la seguridá de la so nación que nun realicen viaxes innecesarios, empleguen [[Usu compartíu d'automóvil|viaxes compartíu n'automóviles]] o'l tresporte públicu siempres que puedan, aparquen el so automóvil un día más a la selmana, obedezan a les llendes de velocidá y establezan los sos termostatos p'aforrar enerxía ... Vi la fortaleza d'Estaos Xuníos nos perenals recursos del nuesu pueblu. Nos próximos díes, vamos anovar esa fuercia na llucha por una nación d'enerxía segura...}}&lt;ref&gt;[http://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/filmmore/ps_crisis.html Transcript] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110118142101/http://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/filmmore/ps_crisis.html |date=2011-01-18 }} — &quot;Crisis of Confidence&quot; speech, July 15, 1979&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cartercenter.com/news/editorials_speeches/crisis_of_confidence.html Transcript at Carter Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090725063752/http://www.cartercenter.com/news/editorials_speeches/crisis_of_confidence.html |date=2009-07-25 }} — &quot;Crisis of Confidence&quot; speech, July 15, 1979&lt;/ref&gt;

El discursu foi escritu por [[Hendrik Hertzberg]] y [[Gordon Stewart]].&lt;ref&gt;[http://www.booknotes.org/Transcript/?ProgramID=1801&amp;QueryText=((+db_category1+%3Ccontains%3Y+Government+%3Cor%3Y+db_category2+%3Ccontains%3Y+Government+%3Cor%3Y+db_category3+%3Ccontains%3Y+Government))+%3CAND%3Y+(AirDate+%3Y%3D+7%2F1%2F1991) C-SPAN interview with Hertzberg]&lt;/ref&gt; Anque se dixo de cutiu que foi mal recibíu,&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.eoearth.org/article/Jimmy_Carter%27s__malaise_speech_ | editorial = The Encyclopedia of Earth | títulu = Jimmy Carter's &quot;malaise speech&quot;}}&lt;/ref&gt; [[The New York Times]] publicó'l siguiente titular una selmana dempués &quot;El discursu alza la valoración de Carter hasta'l 37%, el públicu siéntese acordies cola crisis d'enfotu, tocada la fibra sensible.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0611F8395D12728DDDA10994DF405B898BF1D3|títulu=Speech Lifts Carter Rating to 37%; Public Agrees on Confidence Crisis; Responsive Chord Struck|editorial=The New York Times|fecha=18 de xunetu de 1979|autor=Adam Clymer|páxina=A1}}&lt;/ref&gt;

La posterior perda de la reeleición de Carter provocó qu'otros políticos refugaren solicitar l'aforru d'enerxía a los ciudadanos d'Estaos Xuníos d'una manera similar. Trés díes depués del discursu, Carter pidió la dimisión de tolos miembros del so gabinete, y n'última instancia aceptó la de los cinco que s'enfrentaren cola [[Casa Blanca]] al máximu, incluyendo'l [[Departamentu d'Enerxía de los Estaos Xuníos|secretariu d'Enerxía]], [[James Schlesinger]], y el [[Departamentu de Salú y Servicios Humanos de los Estaos Xuníos|Xefe de Salú, Educación y Bienestar]], [[Joseph A. Califano]], conocíu como partidariu del senador [[Ted Kennedy]]. Carter almitió más tarde nes sos memories qu'a cencielles tendría de pidir la dimisión de namái los cinco miembros qu'arrenunciaron. En [[2008]], una información de Noticies de los EE.XX. y World Report indicaron:

After campaigning that he would never appoint a Chief of Staff, Carter appointed Jordan as a new White House Chief of Staff. Many in the administration chafed when Jordan circulated a &quot;questionnaire&quot; that read more like a loyalty oath. &quot;I think the idea was that they were going to firm up the administration, show that there was real change by these personnel changes, and move on,&quot; remembers Mondale. &quot;But the message the American people got was that we were falling apart.&quot; Carter later admitted in his memoirs that he should simply have asked only those five members for their resignations. In 2008, a U.S. News and World Report piece stated:

Dempués d'una campaña que nun volvería nomar a un Xefe d'Estáu Mayor, Carter nomó a Xordania como xefe de la Casa Blanca de personal nuevo. Munchos na alministración agafáu cuando Xordania fixo circular un &quot;cuestionariu&quot; que se paecen más a un xuramentu de llealtá. &quot;Creo que la idea yera que diben concretar el gobiernu, amuesen qu'hubo un cambéu real d'estos cambeos de personal, y siguir alantre&quot;, recuerda Mondale. &quot;Pero'l mensaxe al pueblu d'Estaos Xuníos consiguió foi que se taben viniendo embaxo&quot;. Carter almitió más tarde nes sos memories que namái tendría de pidir namái los cinco miembros del so arrenunciu. En 2008, una pieza de Noticies EE.XX. y World Report declaró:

{{Cita|Tamién fadríamos bien en recordar la clase de complexidá y l'humildá que Carter trató d'inyectar na retórica política... Carter nun taba dispuestu a complacer a la xente... Lo que realmente fixo Carter nel so discursu foi fondu. Alvirtió a los ciudadadnos d'Estaos Xuníos que la crisis del petroleu de 1979, d'escasez de gas y precios más altos, derivó de la forma de vida del país. &quot;Munchos de nós tienden a la autoindulgencia y al cultu al consumu. La identidá humana yá nun se define polo qu'unu fai, sinón polo qu'unu ten&quot;, dixo'l presidente. El consumismu brindó a la xente una falsa felicidá, suxirió, sinón que tamién previeno a los ciudadanos d'Estaos Xuníos por que reconsideraren les sos vides col fin d'enfrentase al fondu desafíu que de la crisis enerxética. A pesar de dellos fracasos, Carter dexó tras una manera de falar sobre'l compromisu del país y la so necesidá d'enfrentase a lo que ye ensin dulda unu de los sos mayores desafíos, pa resolver la crisis enerxética d'una manera que tome en serio tantu les nueses llendes como'l nuesu grandor.}}&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.usnews.com/articles/opinion/2008/08/13/past-and-present-malaise-and-the-energy-crisis.html | editorial = US News | títulu = Past and Present: malaise and the energy crisis | fecha = 13 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt;

=== Política esterior ===
[[Ficheru:US President Jimmy Carter Presidential Trips.PNG|thumb|Países visitaos por Carter mientres la so presidencia.]]

==== Corea del Sur ====
Mientres el so primer mes nel cargu, Carter menguó'l presupuestu de defensa en seis mil millones de dólares. Unu de los sos primeros actos foi ordenar la retirada unillateral de toles armes nucleares de [[Corea del Sur]] y anunciar la so intención d'amenorgar el númberu de tropes d'Estaos Xuníos aparcaes nesi país. Dellos militares criticaron esta decisión en conversaciones privaes y en testimonio ante comités del Congresu, en [[1977]], el xeneral [[John K. Singlaub]], xefe del Estáu Mayor de les fuercies d'EE.XX. en Corea del Sur, criticó públicamente la decisión de Carter de menguar les tropes destinaes ellí. El [[21 de marzu]] de [[1977]], Carter relevar del so cargu, manifestando que les sos opiniones manifestaes públicamente, resultaben &quot;incompatibles cola política anunciada de seguridá nacional&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://tvnews.vanderbilt.edu/program.pl?ID=493633 |fechaaccesu=5 de xunetu de 2008
|títulu=Carter / Singlaub NBC Evening News for Thursday May 19, 1977
|obra=Vanderbilt Television News Archive |editorial=Vanderbilt
University
|fecha=19 de mayu de 1977
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,914937,00.html |fechaaccesu=5 de xunetu de 2008 |títulu=Xeneral on the Carpet |obra=Time |fecha=30
de mayu de 1977 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130823010841/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,914937,00.html |archivedate=2013-08-23 }}&lt;/ref&gt;

Carter tenía previstu la retirada en 1982 de toles tropes, sacante 14.000 soldaos de la Fuercia Aérea d'EE.XX. y especialistes en loxística, pero, en 1978, dempués de retayar solo 3.600 soldaos, viose obligáu a abandonar el proyeutu pola presión del Congresu y les oposición de los sos xenerales.&lt;ref&gt;[http://www.cato.org/pubs/pas/pa096.html Korea: The Case For Disengagement&lt;!--Bot-generated title--&gt;]&lt;/ref&gt;

==== Alcuerdos de Camp David ====
{{AP|Alcuerdos de Camp David}}
[[Ficheru:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|D'esquierda a derecha: [[Menájem Beguin]], Jimmy Carter y [[Anwar el-Sadat]] en setiembre de [[1978]].]]
[[Ficheru:Nicolae Ceaușescu &amp; Jimmy Carter, 1978.jpg|thumb|Nicolae Ceaușescu con Carter en [[Bucarest]], [[1978]].]]
[[Ficheru:Carter and Sadat White House2.jpg|thumb|El presidente Carter recibiendo al presidente exipciu [[Anwar el-Sadat]] na [[Casa Blanca]], pocu dempués de los [[Alcuerdos de Camp David]], [[8 d'abril]] de [[1980]].]]
El secretariu d'Estáu del gabinete de Carter, [[Cyrus Vance]], y l'asesor de Seguridá Nacional, [[Zbigniew Brzezinski]] emprestaron muncha atención al [[conflictu árabe-israelín]]. Les comunicaciones diplomátiques ente [[Israel]] y [[Exiptu]] aumentaron significativamente dempués de la [[Guerra del Yom Kippur]] de 1973 y l'alministración de Carter creía que yera'l momentu fayadizu pa una solución global del conflictu.

A mediaos de [[1978]], Carter taba bien esmolecíu, yá que había expirado namái unos meses enantes el Tratáu de Separación ente Exiptu ya Israel. Carter decidió destinar un unviáu especial a [[Oriente Mediu]]. L'embaxador d'Estaos Xuníos diba y venía ente [[El Cairu]] ([[Exiptu]]) y [[Tel Aviv]] intentando amenorgar les discrepancies ente los dos países. Suxirióse entós que los cancilleres axuntar nel [[castiellu de Leeds]] ([[Inglaterra]]) p'aldericar les posibilidaes de paz. Trataron de llegar a un alcuerdu, pero los ministros d'esteriores nun lu llograron.&lt;ref&gt;Bickerton, I; Klausner, C: &quot;A History of the Arab-Israeli Conflict&quot;, pages 188–190. Pearson Prentice Hall, 5th edition, 2007.&lt;/ref&gt; Darréu algamáronse los [[Alcuerdos de Camp David]] de [[1978]], unu de los llogros más importantes de Carter mientres la so presidencia.

Los alcuerdos fueron un conveniu de paz ente Israel y Exiptu axustáu por Carter, que remató les negociaciones anteriores, realizaes n'[[Oriente Mediu]]. Nestes negociaciones el rei [[Hasan II de Marruecos]] actuó como negociador ente los intereses árabes n'Israel, y [[Nicolae Ceaușescu]] de [[Rumanía]] actuaba como intermediariu ente Israel y la [[Organización pa la Lliberación de Palestina]]. Cuando les negociaciones iniciales remataron, el presidente exipciu [[Anwar Sadat]] averar a Carter pa pidi-y ayuda. Carter convidó al primer ministru israelín [[Menájem Beguin]] y Anwar el-Sadat a [[Camp David]] pa siguir les negociaciones. Llegaron el [[8 d'agostu]] de 1978, nengunu de los líderes atopárense dende la xunta de [[Viena]]. El presidente Carter actuó como mediador ente los dos líderes y faló con cada unu por separáu pa intentar algamar un alcuerdu. Trescurríu un mes ensin llegar a nengún resolución, el presidente Carter decidió axuntase con dambos a lo llargo d'un viaxe a [[Gettysburg (Pennsylvania)|Gettysburg]], ([[Pennsylvania]]) pa romper el puntu muertu. Ellí amosó-yos el terrén onde se desenvolviera una batalla de la [[Guerra de Secesión]], Les éxplicó la hestoria de la batalla y fixo fincapié no importante que yera algamar la paz col fin de llevar la prosperidá al pueblu. Una lleición que contribuyó a que cuando Beguin y Sadat tornaron a Camp David, entendieren que teníen de roblar dalgún tipu d'alcuerdu.&lt;ref&gt;Bickerton, I; Klausner, C: &quot;A History of the Arab-Israeli Conflict&quot;, pages 190–193. Pearson Prentice Hall, 5th edition, 2007.&lt;/ref&gt;

El [[12 de setiembre]] de [[1978]], el presidente Carter suxirió que s'estremaren les negociaciones sobre'l Tratáu de Paz en dos marcos: El marcu 1 encetaría [[Cixordania]] y la [[Franxa de Gaza]], ente que'l marcu 2 ocupar del [[Sinaí]].

* El primer marcu trataba los [[territorios palestinos]] de Cixordania y la Franxa de Gaza.
** El primer puntu referir a la eleición d'un autogobiernu, lo cual dexaría plena autonomía a los habitantes de dambos territorios. Esti gobiernu sería escoyíu polos palestinos y namái s'ocuparía de los asuntos municipales.
** El segundu pasu sería la concesión de l'autonomía a los palestinos, sobremanera nos asuntos municipales.
Prevíase que dempués d'estos pasos, l'Estáu de Palestina podría ser axustáu.

El marcu 1 nun foi perbién recibíu por palestinos y xordanos que s'opunxeron al fechu de que Beguin y Sadat tomaron decisiones sobre'l so destín final, ensin consultar con ellos o los sos dirixentes.&lt;ref name=&quot;Bickerton, I pages 190&quot;&gt;Bickerton, I; Klausner, C: &quot;A History of the Arab-Israeli Conflict&quot;, pages 190–193; 198–200. Pearson Prentice Hall, 5th edition, 2007.&lt;/ref&gt;

* El segundu marcu ocupar de la [[Península de Sinaí]]. Componer de dos puntos:

** Les dos partes, Exiptu ya Israel, tendríen d'axustar un tratáu nun periodu de seis meses basáu nel principiu de la soberanía exipcia sobre la península de Sinaí y la retirada d'Israel d'esa rexón.
** Esti tratáu sería siguíu pol establecimientu de rellaciones diplomátiques, polítiques, económiques, y culturales ente [[Exiptu]] ya [[Israel]].

El presidente Carter almitió que con too y con eso &quot;inda esistíen grandes dificultaes y munches cuestiones difíciles de resolver.&quot;.&lt;ref&gt;1978 Year in Review: The Camp David Summit-http://www.upi.com/Audiu/Year_in_Review/Events-of-1978/The-Camp-David-Summit/12309251197005-3/&lt;/ref&gt;

La reaición a esta propuesta nel mundu árabe foi bien negativa. En payares de [[1978]], celebróse una xunta d'emerxencia convocada pola [[Lliga Árabe]] en [[Damascu]]. Una vegada más, Exiptu foi la tema principal de la xunta, y condergóse la propuesta de tratáu qu'Exiptu diba roblar. Sadat foi tamién atacáu pola prensa árabe por romper files cola Lliga Árabe y traicionar al [[mundu árabe]]. Los discutinios relativos al futuru tratáu de paz llevar a cabu en dambos países. Israel aportunó mientres les negociaciones en que'l tratáu ente [[Israel]] y [[Exiptu]] tenía de sustituyir tolos demás trataos d'Exiptu, incluyíos los roblaos cola Lliga Árabe y los países árabes. Israel tamién quería l'accesu al petroleu descubierto na rexón del [[Sinaí]]. El presidente Carter intervieno ya informó a los israelinos que [[EE. XX.]] apurriría a Israel el suministru de petroleu que precisaba pa los próximos 15 años, si Exiptu decidía nun apurri-y lo a [[Israel]].&lt;ref&gt;Bickerton, I; Klausner, C: &quot;A History of the Arab-Israeli Conflict&quot;, pages 192–193. Pearson Prentice Hall, 5th edition, 2007.&lt;/ref&gt;

El Parllamentu israelín aprobó'l tratáu con una cómoda mayoría. Per otra parte, el gobiernu exipciu taba aldericando alrodiu de distintes cuestiones. Nun-yos gustaba'l fechu de que'l tratáu propuestu sustituyiría a tolos demás trataos. Amás los exipcios sentíense decepcionaos porque nun llograren venceyar la cuestión del Sinaí al problema de Palestina.

El [[26 de marzu]] de [[1979]], [[Exiptu]] ya [[Israel]] roblaron el tratáu de paz en [[Washington D.C.]],&lt;ref name=&quot;Bickerton, I pages 190&quot;/&gt; el papel de Carter foi esencial. [[Aaron David Miller]] entrevistó a munchos funcionarios nel so llibru ''The Much Too Promised Land'' (2008) y concluyó lo siguiente: ''Nun importa a quien se-y preguntar, norteamericanos, exipcios, o israelinos, la mayoría tán d'alcuerdu: ensin Carter nun esistiría nengún tratáu de paz.''&lt;ref&gt;Aaron David Miller, The Much Too Promised Land (Bantam Books, 2008), page 159.&lt;/ref&gt;

==== Derechos humanos ====
Carter primeramente estremóse de la política establecida de contención escontra la [[Xunión Soviética]]. Promovió una política esterior qu'asitió los derechos humanos ente les sos prioridaes, lo cual supunxo una rotura cola actitú de los sos predecesores que nun emprestaben atención al incumplimientu de los derechos humanos que cometieren los países aliaos d'[[Estaos Xuníos]].&lt;ref name=&quot;dumbrell&quot;&gt;{{cita web |url=https://books.google.com/books?id=RHi7AAAAIAAJ&amp;pg=PA172&amp;dq=%22pat+derian%22+%2B%22first+assistant+secretary+of+state%22&amp;hl=en&amp;ei=Glb2Tfi-DsrZgQfCobjBCw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=2&amp;ved=0CDMQ6AEwAQ#v=onepage&amp;q=%22pat%20derian%22%20%2B%22first%20assistant%20secretary%20of%20state%22&amp;f=false |títulu=''The Making of U.S. Foreign Policy'' |autor=Dubrell John. |editorial=Manchester University Press, 1990}}&lt;/ref&gt; L'Alministración Carter dexó de dar sofitu al réxime de [[Anastasio Somoza Debayle|Somoza]] en [[Nicaragua]], históricamente sofitáu per Estaos Xuníos y dieron la so ayuda al nuevu gobiernu del [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] qu'asumió'l poder dempués del derrocamientu de Somoza. Sicasí, Carter ignoró un pidimientu del Arzobispu [[Óscar Romero]] n'[[El Salvador]] pa unviar ayuda militar a esi país. Romero foi asesináu más tarde poles sos crítiques pola violación de [[derechos humanos]] n'El Salvador. Carter tamién foi criticáu pola activista feminista [[Andrea Dworkin]] por desabrise de los derechos de les muyeres en Arabia Saudita.&lt;ref&gt;[http://www.nostatusquo.com/ACLU/dworkin/WarZoneChaptIIIA.html A Feminist Looks at Saudi Arabia&lt;!--Bot-generated title--&gt;]&lt;/ref&gt;

Carter siguió la política de los sos antecesores d'imposición de sanciones a [[República de Rhodesia|Rhodesia]], y dempués de que l'obispu [[Abel Muzorewa]] fuera escoyíu primer ministru, protestó pola esclusión de les eleiciones de [[Robert Mugabe]] y [[Joshua Nkomo]]. La fuerte presión d'[[Estaos Xuníos]] y el [[Reinu Xuníu]] llograron nueves eleiciones en [[República de Rhodesia|Rhodesia]] (güei [[Zimbabue]]), que llevaron a la eleición de [[Robert Mugabe]] como Primer Ministru; dempués de lo cual, llevantáronse les sanciones, y concedióse-y al país la reconocencia diplomática. Carter tamién foi conocíu poles sos crítiques a [[Alfredo Stroessner]] de [[Paraguái]] y [[Augusto Pinochet]] de Chile, anque dambos Stroessner y Pinochet, asistieron a la firma del [[Trataos Torrijos-Carter|Tratáu de la Canal de Panamá]],&lt;ref&gt;&quot;Visits to the U.S. by Foreign Heads of State and Government--1977.&quot; ''United States Department of State''. Accessed on February 22, 2010.&lt;/ref&gt; tamién protestó contra l'[[Apartheid]] en [[Sudáfrica]].

==== República Popular China ====
[[Ficheru:Carter DengXiaoping.jpg|thumb|El líder chinu [[Deng Xiaoping]] y el presidente Carter, mientres la ceremonia de firma del tratáu d'establecimientu de rellaciones diplomátiques ente China y Estaos Xuníos, el 29 de xineru de [[1979]].]]
Carter siguió la política de Richard Nixon pa normalizar les rellaciones cola [[República Popular China]]. El conseyeru de Seguridá Nacional, [[Zbigniew Brzezinski]] y [[Michel Oksenberg]], viaxaron a [[Beixín]] a principios de [[1978]], onde xunto con [[Leonard Woodcock]], direutor de la oficina d'enllaz, establecieron les bases d'un alcuerdu p'algamar rellaciones diplomátiques y comerciales completes cola [[República Popular de China]]. Nel Comunicáu Conxuntu sobre l'Establecimientu de Rellaciones Diplomátiques (Joint Communiqué on the Establishment of Diplomatic Relations) de [[1 de xineru]] de [[1979]], Estaos Xuníos tresfirió la reconocencia diplomática de [[Taipéi]] a [[Beixín]] y repitió el ''Comunicáu de Shanghai'' que suponía la reconocencia de la esistencia d'una única China y almitía que [[Taiwán]] formaba parte d'ella. Beixín, pela so parte, aceptó qu'Estaos Xuníos siguiera calteniendo rellaciones comerciales, culturales y contactos de calter non oficial con Taiwán. Estaos Xuníos siguió calteniendo contactos con Taiwán gracies a la [[Llei de Rellaciones de Taiwán]].

==== Trataos de la Canal de Panamá ====
{{AP|Trataos Torrijos-Carter}}
[[Ficheru:Jimmy Carter and General Omar Torrijos signing the Panama Canal Treaty.jpg|thumb|250px|El presidente Carter y [[Omar Torrijos]] danse esquitar momentos dempués de roblar los trataos.]]
Unu de los momentos más revesosos de la presidencia de Carter foi la negociación y firma de los Trataos de la [[Canal de Panamá]], en setiembre de [[1977]]. Estos trataos, que n'esencia suponíen la tresferencia de la [[Canal de Panamá|Canal]], de los Estaos Xuníos a la [[Panamá|República de Panamá]], fueron refugaos pol [[Partíu Republicanu de los Estaos Xuníos|Partíu Republicanu]], col argumentu de que se taba tresfiriendo un asentamientu d'Estaos Xuníos de gran valor estratéxicu a un país inestable y corrupto, dirixíu pol xeneral [[Omar Torrijos]], que nun fuera escoyíu democráticamente. Aquellos que sofitaben los trataos, otra manera, defendíen que la canal fuera construyida dientro del territoriu panamiegu y que por tanto, [[Estaos Xuníos]] por aciu el so control ocupara parte d'otru país, polo que l'alcuerdu tenía por oxetu devolver a Panamá la total soberanía sobre'l so territoriu. Tres la firma de los Trataos de la Canal en xunu de [[1978]], Carter visitó Panamá cola so esposa y [[Senáu de los Estaos Xuníos|doce senador d'Estaos Xuníos]], metanes disturbios estudiantiles xeneralizaos en contra del gobiernu de Torrijos. Más palantre Carter encamentó al réxime de Torrijos por que frenara la so política dictatorial y avanzara gradualmente escontra la democracia en [[Panamá]].

{{Mal traducíu}}

==== SALT II ====
{{VT|Alcuerdos SALT}}
[[Ficheru:Carter Brezhnev sign SALT II.jpg|left|thumb|El presidente Carter xunto col secretariu xeneral soviéticu [[Leonid Brézhnev]] roblen el SALT II en [[Viena]], [[18 de xunu]] de [[1979]].]]
Una de les claves de la política esterior de Carter, que supunxo amás un trabayu bien aballador, foi la firma del Tratáu SALT II (Conversaciones De Llimitación d'Armes Estratéxiques»), qu'amenorgó'l númberu d'armes nucleares producíes o calteníes tantu polos [[Estaos Xuníos]] como pola [[Xunión Soviética]]. El trabayu de [[Gerald Ford]] y [[Richard Nixon]] condució al tratáu SALT I, qu'amenorgara'l númberu d'armes nucleares producíos;, pero Carter deseyaba afondar más nel amenorgamientu d'esti tipu d'armamentu. L'oxetivu principal de Carter, como señaló nel so discursu inaugural, consistía na desapaición completa de les armes nucleares nel mundu.

Con esti fin, Carter y el líder de la [[Xunión Soviética]], [[Leonid Brezhnev]], llegaron en 1979, al alcuerdu del Tratáu SALT II. Sicasí'l Congresu negó la so ratificación, una y bones munchos pensaben que la firma de los trataos debilitaría les defenses d'Estaos Xuníos. Tres la intervención soviética n'Afganistán a finales de [[1979]], Carter retiró'l tratáu de la considerancia del Congresu y nunca foi ratificáu, anque foi robláu por Carter y Brezhnev. Aun así, dambes partes cumplieron los compromisos establecíos nes negociaciones.

==== Intervención n'Afganistán ====
{{VT|Operación Ciclón|Guerra d'Afganistán (1978-1992)}}
Jimmy Carter sorprendióse enforma de la intervención soviética n'Afganistán d'avientu de 1979 y rápido tomó midíes, ente elles armar a los [[Muyahidín (Afganistán)|muyahidines]].&lt;ref&gt;http://www.slate.com/id/2166661&lt;/ref&gt; El vicepresidente [[Walter Mondale]] manifestó públicamente la so desaprobación de l'agresiva política qu'adoptara la Xunión Soviética.&lt;ref&gt;http://www.csmonitor.com/1981/0310/031029.html&lt;/ref&gt;

Los soviéticos caltuvieren conversaciones previes colos dirixentes afganistanos que paecíen indicar que nun tener# cuenta de intervenir, sicasí'l [[Politburó]], con munches duldes, considerara seriamente la posibilidá d'actuar militarmente. Argumentóse que l'ayuda financiera d'Estaos Xuníos a los disidentes afganistanos, qu'incluyíen islamistes y otros militantes, y el deséu soviéticu de protexer al gobiernu afganistanu d'esquierda, fueron los factores que terminaron de convencer a los soviéticos pa intervenir.&lt;ref&gt;http://www.zcommunications.org/the-rise-and-rise-of-robert-gates-by-roger-morris&lt;/ref&gt;

Per otra parte, la CIA suministró miles de millones de dólares n'armes a los militantes muyahidines afganistanos. y apurrió asistencia a los insurxentes fundamentalistes al traviés de los servicios secretos pakistaníes, el [[Inter-Services Intelligence]] (ISI), nun programa llamáu [[Operación Ciclón]].&lt;ref&gt;Time Magazine, 13 May, 2003, &quot;The Oily Americans,&quot; http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,450997-2,00.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521013632/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,450997-2,00.html |date=2013-05-21 }}&lt;/ref&gt;

[[Estaos Xuníos]] empezó a unviar de callao ayuda financiera llindada pa les faiciones islamistes afganistanes el [[3 de xunetu]] de [[1979]]. N'avientu de [[1979]] la [[XRSS]] derrocó al primer ministru [[Jafizulá Amín]], a quien acusaba d'axente de la CIA y que primeramente diera un golpe d'Estáu contra'l gobiernu llexítimu de [[Nur Taraki]]. Los políticos d'Estaos Xuníos, tanto republicanos como demócrates, dicíen que los soviéticos taben asitiándose p'apoderar el petroleu del [[Oriente Mediu]]. Otros creíen que la Xunión Soviética tarrecía que la revolución y islamización d'Afganistán estender a la población musulmana de la XRSS.

Dempués del derrocamientu de Amín, Carter anunció lo que se conoz como la [[Doctrina Carter]], consistente nel compromisu norteamericanu d'usar forzar si fuera necesariu p'aportar a los recursos petrolíferos del Golfu Pérsicu. L'aumentu de tensión ente los bloques causáu por ta doctrina remató col boicotio de los Xuegos Olímpicos de Moscú de 1980, al que la XRSS y los sos aliaos contestaríen nun allegando a los Xuegos de Los Angeles en 1984.

Coles mesmes púnxose fin al tratáu de Trigu Rusu, que tenía por oxetu establecer un comerciu cola XRSS y menguar les tensiones de la Guerra Fría. Les esportaciones de ceberes fuera beneficioses pa los llabradores, y l'embargu de Carter marcó l'entamu de dificultaes pa los llabradores d'Estaos Xuníos.

Carter y Brzezinski empecipiaron un programa tapáu d'entrenamientu de los muyahidines en [[Paquistán]] y [[Afganistán]] con oxetu d'atayar los planes oviéticos. Les polítiques diplomátiques de Carter escontra [[Paquistán]] camudaron drásticamente. L'alministración cortara l'ayuda financiera al país a principios de [[1979]] cuando los fundamentalistes relixosos, afalaos pola corriente de la [[dictadura militar]] [[Islam|islámica]] en Paquistán, quemaron una Embaxada de los EE.XX. con base ellí. La participación internacional en [[Paquistán]], aumentó considerablemente cola intervención soviética. Al entós presidente de [[Paquistán]], el xeneral [[Muhammad Zia-ul-Haq]], ufiertáronse-y 400 millones de dólares pa subsidiar a los anticomunistes muyahidines n'[[Afganistán]]. El xeneral Zia tornó la ufierta como insuficiente y EE.XX. viose obligáu a aumentar l'ayuda a Paquistán.

Reagan darréu espandió esti programa en gran midida. Los críticos con esta política culparon a Carter y Reagan de la inestabilidá de los gobiernos post-soviéticos d'[[Afganistán]], que causó'l surdimientu d'una [[teocracia]] islámica na rexón.

==== Crisis de los rehenes d'Irán ====
{{AP|Crisis de los rehenes n'Irán}}
[[Ficheru:Man holding sign during Iranian hostage crisis protest, 1979.jpg|300px|thumb|Protesta en [[Washington DC]]. El cartelu diz: ''&quot;Deportái a tolos iraninos&quot;''.]]
El principal conflictu ente los derechos humanos y los intereses d'Estaos Xuníos llegó nes rellaciones de Carter col [[Mohammad Reza Pahlevi|Sha d'Irán]]. El sha [[Mohammad Reza Pahlavi]], fuera un fuerte aliáu de los Estaos Xuníos dende la [[Segunda Guerra Mundial]] y unu de los denominaos &quot;pilastres ximielgues&quot; nos que se basaba la política estratéxica d'EE.XX. nel [[Oriente Mediu]], (l'otru yera Arabia Saudita). Sicasí, el so gobiernu foi fuertemente [[autocracia|autocráticu]], foi vistu como [[Cleptocracia|cleptocrático]] nel so país, en 1953 entamó, xunto cola alministración de Eisenhower, un golpe d'estáu pa esaniciar al escoyíu primer ministru, [[Mohammed Mossadegh]].

Nuna visita d'estáu a [[Irán]] mientres 1978, Carter faló en favor del Shah, denominándolo ''&quot;líder de la sabiduría suprema&quot;'' y pilastra de la estabilidá nel volátil [[Oriente Mediu]]. El discursu nunca foi espublizáu na televisión d'Estaos Xuníos. Cuando españó la [[Revolución iranina]] y el Shah foi derrocáu, Estaos Xuníos nun intervieno direutamente. El shah dir escontra un exiliu permanente, en xineru de 1979. Carter primeramente negó-y la entrada a Estaos Xuníos, inclusive por razones d'urxencia médica.

A pesar de la so negativa inicial a la entrada del Shah nos Estaos Xuníos, el [[22 d'ochobre]] de [[1979]], Carter concedió-y permisu d'entrada y asilu temporal mientres la duración del so tratamientu contra'l cáncer, el Sha dirixóse de vuelta a Panamá'l [[15 d'avientu]] de [[1979]]. En payares d'esi mesmu añu, como respuesta a la entrada del Shah n'EE.XX., los militantes iraninos tomaron la embaxada d'Estaos Xuníos en [[Teḥrán]], reteniendo a 52 ciudadanos d'aquel país como rehenes.&lt;ref name = &quot;Dyer-2004&quot;/&gt; Los iraninos esixeron en cuenta de la so lliberación:

* El regresu del Sha a Irán pa ser sometíu a xuiciu.&lt;br /&gt;
* La devolución de la riqueza acumulada del Sha al pueblu iranín.&lt;br /&gt;
* La reconocencia de la culpabilidá d'Estaos Xuníos poles sos aiciones pasaes n'Irán, amás d'una sida.&lt;br /&gt;
* La promesa d'Estaos Xuníos de nun interferir nos asuntos d'Irán nel futuru.

Anque esi mesmu añu, el Sha salió d'Estaos Xuníos, morriendo n'[[Exiptu]] en 1980, la crisis de los rehenes siguió y apoderó l'últimu añu de la presidencia de Carter. La subsiguiente respuesta a la crisis - dende la estratexa de &quot;Rose Garden&quot; de permanecer dientro de la Casa Blanca, hasta l'intentu fallíu de rescatar a los rehenes per medios militares ([[Operación Garra d'Águila]]), fueron en gran parte responsables na derrota de Carter nes [[Eleiciones presidenciales d'Estaos Xuníos de 1980|eleiciones de 1980]]. El [[14 de payares]] de [[1979]], dempués de tomar de los rehenes, Carter dictó la Orde Executiva 12170, que bloquiaba les propiedaes del Gobiernu iranín,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.archives.gov/federal-register/executive-orders/1979.html |títulu=http://www.archives.gov/federal-register/executive-orders/1979.html |obra= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100428085927/http://www.archives.gov/federal-register/executive-orders/1979.html |fechaarchivu=2010-04-28 }}&lt;/ref&gt; conxelando cuentes bancaries del gobiernu iranín nos bancos d'Estaos Xuníos, por un total de 8.000 millones de dólares d'Estaos Xuníos d'esi tiempu. Estos embargos utilizáronse como moneda de cambéu pa la lliberación de los rehenes.

Nos díes anteriores a que Ronald Reagan asumiera la presidencia, el diplomáticu arxelín [[Abdulkarim Ghuraib]] empecipió les negociaciones ente los EE.XX. ya [[Irán]], que remataron nos &quot;Alcuerdos d'Arxel&quot; el [[19 de xineru]] de [[1981]], un día primero que rematara la Presidencia de Carter, los alcuerdos implicaben el compromisu d'Irán de lliberar a los rehenes de momentu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://en.wikipedia.org/wiki/Iranian_Hostage_Crisis|títulu=Iranian Hostage Crisis |obra=}}&lt;/ref&gt; Amás, les Órdenes Executives 12277 y 12.285 dictaes por Carter,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.presidency.ucsb.edu/executive_orders.php?year=1981 |títulu=http://www.presidency.ucsb.edu/executive_orders.php?añu=1981 |obra=}}&lt;/ref&gt; suponíen la lliberación de tolos bienes pertenecientes al gobiernu iranín y tolos activos pertenecientes al Sha atopaos dientro de los Estaos Xuníos y la garantía de que los rehenes nun tendríen nengún derechu llegal contra'l gobiernu iranín. Irán, sicasí, tamién aportó a asitiar 100.000 millones de dólares de los activos conxelaos nuna cuenta de garantía bloquiada, aocordando Irán y Estaos Xuníos la creación d'un tribunal pa dirimir les denuncies de ciudadanos norteamericanos poles perdes causaes pol Gobiernop iranín, esti tribunal conocíu como Tribunal de Reclamación Irán-Estaos Xuníos, dio más de dos mil millones de dólares a reclamantes d'EE.XX. y foi descritu como unu de los más importantes órganos d'arbitraxe na historia del derechu internacional. Anque la lliberación de los rehenes foi axustada y garantizada pol gobiernu de Carter, los rehenes nun fueron lliberaos hasta'l [[20 de xineru]] de [[1981]], momentos dempués de que Reagan tomara posesión como [[Presidente de los Estaos Xuníos|Presidente]].

== Eleiciones de 1980 ==
[[Ficheru:Ronald Reagan Inauguration.JPEG|thumb|250px|Reagan recibe la felicitación de Jimmy Carter, mientres la so toma de posesión de presidente d'Estaos Xuníos (20 de xineru de 1981).]]
{{AP|Eleiciones presidenciales d'Estaos Xuníos de 1980}}
[[Ficheru:ElectoralCollege1980.svg|left|thumb|Mapa eleutoral de les eleiciones de [[1980]].]]

Escontra finales de 1979, Carter colaba bien retrasáu nes preferencies de los eleutores pa les eleiciones de 1980, inclusive los observadores políticos pensaben que podía ser sustituyíu por Edward Kennedy nel partíu demócrata. Sicasí tomar de los rehenes de la embaxada n'Irán y la invasión rusa d'Afganistán ameyoraron el so imaxe y emburriar lo suficiente pa llograr la nominación del so partíu. El posterior fracasu de rescate de los rehenes fundió de nuevu la so imaxe de cara a la reeleición.&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu=Jones |nome=Maldwyn A. |enllaceautor= |títulu=Historia d'Estaos Xuníos 1607-1992 |url= |fechaaccesu=21 de xineru de 2012 |idioma= |otros= |edición= |añu=|editor= |editorial=Cátedra |allugamientu= |isbn=84-376-1407-4 |capítulu= |páxina=|cita= }}&lt;/ref&gt;

Carter perdió les eleiciones contra'l republicanu [[Ronald Reagan]]. La distribución de votos foi 43,9 millones votos, que representaben el 50,7% del total, pa Reagan y 35,5 millones de votos, que representaben el 41%, pa Carter. El candidatu independiente [[John B. Anderson]] llogró 5,7 millones de votos, un 6,6% del total. Sicasí, el fechu de que los sofitos a Carter nun se concentraren nuna rexón xeográfica concreta, provocó que Reagan llograra una victoria arrolladora del 91% de los compromisarios, dexando a Carter con namái seis estados y el Distritu de Columbia. Reagan llevó a un total de 489 votos eleutorales frente a 49 de Carter.

La derrota de Carter marcó la primer vegada qu'un presidente electu nun llograba llograr un segundu mandatu dende [[Herbert Hoover]] en [[1932]]. Carter cumplió la so promesa de consiguir la lliberación con vida de los 52 rehenes de la embaxada d'Estaos Xuníos n'Irán, pero nun llogró asegurar la so lliberación enantes de les eleiciones. Anque Carter axustó n'última instancia la so lliberación, Irán nun aportó a la mesma hasta unos minutos dempués de que Ronald Reagan asumiera'l cargu de presidente. En reconocencia de la intervención de Carter, Reagan pidiólu que fora a [[Alemaña Occidental]] pa da-yos la bienvenida pola so lliberación.

Mientres la campaña, Carter foi oxetu de burlla pol denomináu incidente del coneyu, un [[Incidente del coneyu|alcuentru con un coneyu de natación mientres pescaba]] nel estanque de la so granxa, el [[20 d'abril]] de [[1979]].
Finalmente, cuando Jimmy Carter despidir de la Casa Blanca, y diríxese escontra'l so estáu natal que ye Georgia, rellacionóse-y col cantar &quot;Midnight train to Georgia&quot; (l'últimu tren a Georgia) interpretada por [[Gladys Knight]] &amp; the Pips, un númberu unu de la llista de Billboard del añu 1973. recordando l'orixe del cacahuatero que fuera Presidente.

== Pospresidencia ==
[[Ficheru:JimmyCarteronBicycle.jpg|thumb|left|Carter montando en bicicleta ([[2008]]).]]
En [[1981]], Carter tornó al cultivu de cacagüeses en [[Georgia (Estaos Xuníos)|Georgia]], qu'asitiara nun [[fideicomiso]] ciegu mientres la so presidencia pa evitar inclusive l'apariencia de conflictu d'intereses. Atopó que los fideicomisarios remanaren mal l'enfotu, dexándolo con más d'un millón de dólares en delda. Nos años siguientes, llevó una vida activa, cola fundación del [[Centru Carter]], la construcción de la so biblioteca presidencial, la enseñanza na Universidá Emory n'Atlanta y escribiendo numberosos llibros.&lt;ref name = &quot;Dyer-2004&quot;/&gt;

=== Legáu ===
Al dexar el cargu, la so presidencia foi valorada pola mayoría como un fracasu.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Cinnamon Stillwell |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/g/a/2006/12/13/cstillwell.DTL |títulu=Jimmy Carter's Legacy of Failure |editorial=Sfgate.com |fecha=12 d'avientu de 2006 |fechaaccesu=8 de xunu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120128192738/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/g/a/2006/12/13/cstillwell.DTL |fechaarchivu=2012-01-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor=January 21, 2000 — |url=http://www.brookings.edu/opinions/2000/0121politics_hess.aspx |títulu=Jimmy Carter: Why He Failed - Brookings Institution |editorial=Brookings.edu |fecha=21 de xineru de 2000 |fechaaccesu=8 de xunu de 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación | url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1810305,00.html | obra=Time | títulu=Archived copy | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429115911/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1810305,00.html | archivedate=2011-04-29 | fechaaccesu=2021-02-25 }}&lt;/ref&gt; Na clasificación histórica de presidentes d'Estaos Xuníos, la presidencia de Carter bazcuyó ente'l puestu 19 y el 34. Magar la presidencia de Carter recibió crítiques mistes de dellos historiadores, la so llucha pola paz percima de too y los sos esfuercios humanitarios desque abandonó la presidencia lleváron-y a ser llargamente reconocíu como unu de los más esitosos ex presidentes na historia d'EE.XX.&lt;ref&gt;PBS Online/WGBH, [http://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/peopleevents/y_post.html &quot;People &amp; Events: Jimmy Carter's Post-Presidency&quot;], ''American Experience: Jimmy Carter'', 1999–2001. Retrieved August 4, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Brinkley|nome=Douglas|enllaceautor=Douglas Brinkley|mes=Fall|añu=1996|títulu=The rising stock of Jimmy Carter: The 'hands on' legacy of our thirty-ninth President|publicación=Diplomatic History|volume=20|númberu=4|páxines=505–530|id={{ISSN|0145-2096}}|doi=10.1111/j.1467-7709.1996.tb00285.x}}&lt;/ref&gt;

Jimmy Carter y el so vicepresidente [[Walter Mondale]] fueron l'equipu más llonxevu dempués de la presidencia na historia d'Estaos Xuníos. El [[11 d'avientu]] de [[2006]], cumplieron 25 años y 325 díes desque dexaron los sos cargos, superando'l récor anterior establecíu pol presidente [[John Adams]] y [[Thomas Jefferson]] vicepresidente, que morrieron el [[4 de xunetu]] de [[1826]]. N'agostu de 2012 superaría a [[Herbert Hoover]] como presidente que más vivió dende'l términu del so mandatu.

Jimmy Carter ye unu de los cuatro presidentes,&lt;ref&gt;Los otros son [[William Henry Harrison]], [[Zachary Taylor]] y [[Andrew Johnson]],&lt;/ref&gt; y l'únicu na historia moderna, que nun tuvo la oportunidá de nomar a un xuez por qu'integrara na [[Corte Suprema de los Estaos Xuníos|Corte suprema]].

=== Imaxe pública ===
''El diariu [[The Independent]]'' publicó:

{{Cita|(...) Carter ye llargamente consideráu como meyor home que presidente.}}&lt;ref name=&quot;indy&quot;&gt;{{cita publicación |url=http://www.independent.co.uk/news/presidents/jimmy-carter-1482922.html|títulu=Jimmy Carter:39th president – 1977–1981|editorial=independent.co.uk |fechaaccesu=28 de xineru de 2009 | llugar=London | fecha=22 de xineru de 2009}}&lt;/ref&gt;

Carter empecipió'l so mandatu con un índiz de 66% d'aprobación,&lt;ref&gt;[http://www.gallup.com/poll/113923/History-Foretells-Obama-First-Job-Approval-Rating.aspx Gallup].&lt;/ref&gt; pero esta amenorgóse a un 34% nel momentu de dexar el cargu, col 55% de desaprobación.&lt;ref&gt;[http://www.gallup.com/poll/113770/Bush-Presidency-Closes-34-Approval-61-Disapproval.aspx Gallup Poll].&lt;/ref&gt;

Les encuestes a empiezos de la campaña presidencial de 1976 suxirieron que munchos non -y perdonaben a [[Gerald Ford]] la so rellación con [[Richard Nixon]] y l'[[escándalu Watergate]].&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Joel Roberts |url=http://www.cbsnews.com/stories/2006/12/27/opinion/polls/main2301584.shtml |títulu=Polls: Ford's Image Improved Over Time |editorial=CBS News |fecha=27 d'avientu de 2006 |fechaaccesu=8 de xunu de 2010}}&lt;/ref&gt; Carter, en comparanza, paecía un honestu, sinceru y bien intencional suriegu.

Esta situación camudó cuando Carter postular pa la reeleición, cuando la autoconfianza de Ronald Reagan oldeó col temperamentu seriu ya introspectivu de Carter. L'atención personal de Carter a los detalles y la so aparente indecisión y debilidá viéronse acentuaos pol encantu que Reagan espertó ente los votantes.&lt;ref name=&quot;nytimes&quot;&gt;{{cita publicación |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DEFDE1039F93BA25756C0A96F948260&amp;sec=&amp;spon=&amp;pagewanted=all |títulu=WASHINGTON TALK; Carter Begins to Shed Negative Public Image|editorial=New York Times |fechaaccesu=28 de xineru de 2009 | nome=Y. J. | apellíu=Dionne Jr | fecha=18 de mayu de 1989}}&lt;/ref&gt; N'última instancia, la combinación de los problemes económicos, la crisis de los rehenes d'Irán, y la falta de cooperación de Washington fíxo-y fácil a Reagan presentar a Carter como un líder ineficaz.

Desque dexó la presidencia, la reputación de Carter ameyoró enforma. L'índiz d'aprobación presidencial de Carter, que tuvo'l so visu nun 31% xustu enantes de les eleiciones de 1980, atopar a principios de 2009 nel 64%. La pospresidencia de Carter tamién tuvo una acoyida favorable. Carter esplica qu'una gran parte d'esti cambéu deber al socesor de Reagan, George HW Bush, quien lo buscó viviegamente y foi muncho más atentu y comenenciudu nel so conseyu de lo que Reagan fuera. Carter caltuvo rellaciones de trabayu colos ex presidentes [[George H. W. Bush]], [[Bill Clinton]] y [[George W. Bush]], y a pesar de les sos diferencies polítiques, los trés convirtiéronse en bonos amigos mientres años trabayando xuntos en dellos proyeutos humanitarios.&lt;ref&gt;{{Obra citada |url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/peopleevents/p_jcarter.html |títulu=American Experience: People &amp; Events: James Earl (&quot;Jimmy&quot;) Carter Jr. (1924–) |editorial=[[Public Broadcasting Service]] |fechaaccesu=25 d'avientu de 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100330141915/http://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/peopleevents/p_jcarter.html |date=2010-03-30 }}&lt;/ref&gt;

=== Centru Carter ===
{{AP|Centru Carter}}
[[Ficheru:Carter lib1.JPG|thumbnail|La Biblioteca Presidencial Jimmy Carter.]]
Como presidente, Carter espresó'l so oxetivu de faer un gobiernu que fuera &quot;competente y caritatible.&quot; Na busca d'esa visión, tuvo implicáu nuna variedá de polítiques públiques nacionales ya internacionales, la resolución de conflictos, derechos humanos y causes benéfiques.

En [[1982]], fundó'l [[Centru Carter]] n'[[Atlanta]] pa promover los derechos humanos y solliviar el sufrimientu humanu innecesariu. Esta institución non gubernamental, ensin ánimu d'arriquecimientu, promueve la democracia, busca la mediación y la prevención de conflictos y supervisa el procesu eleutoral en sofitu d'eleiciones llibres y xustes. Amás, trabaya p'ameyorar la salú global al traviés del control y la erradicación d'enfermedaes como la [[Dracunculiasis]], la [[oncocercosis]], el [[paludismu]], el [[tracoma]], la [[filariasis linfática]] y la [[esquistosomiasis]]. Tamién llucha pa menguar l'estigma d'enfermedaes mentales y ameyorar la nutrición por aciu l'aumentu de la producción de los cultivos n'África. Un gran llogru d'esti Centru foi la eliminación de más del 99% de los casos d'enfermedá del viérbene de Guinea, un parásitu debilitante qu'esistió dende l'antigüedá, de 3,5 millones de casos envaloraos en 1986 pasóse a menos de 10.000 en 2007.&lt;ref&gt;[http://cartercenter.org/health/guinea_worm/index.html Carter Center Guinea Worm Eradication Program]. Retrieved August 4, 2008.&lt;/ref&gt; El Centru Carter supervisó 70 eleiciones en 28 países dende [[1989]].&lt;ref&gt;[http://www.cartercenter.org/peace/democracy/observed.html Elections Observed by The Carter Center] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120628221224/http://www.cartercenter.org/peace/democracy/observed.html |date=2012-06-28 }}. Retrieved August 4, 2008.&lt;/ref&gt; Trabayóse pa resolver los conflictos n'[[Haití]], [[Bosnia]], [[Etiopía]], [[Corea del Norte]], [[Sudán]], [[Venezuela]] y otros países. El Centru Carter sofita viviegamente a los defensores de los derechos humanos en tol mundu ya intervinieron con xefes d'estáu nel so nome.

=== Premiu Nobel de la Paz ===
En [[2002]], el ex-presidente Carter recibió'l [[Premiu Nobel]] de la Paz pol so trabayu p'atopar soluciones pacífiques a los conflictos internacionales, promover la democracia, los derechos humanos y el desenvolvimientu económico y social al traviés del Centru Carter. Trés presidentes, [[Theodore Roosevelt]], [[Woodrow Wilson]] y [[Barack Obama]], recibieron el premiu mientres les sos presidencies, Carter ye únicu en recibir el premiu poles sos aiciones dempués de dexar la presidencia. Ye, xunto con [[Martin Luther King, Jr.]], unu de les dos persones nacíes en [[Georgia]] en recibir el Nobel.

=== Diplomacia ===

==== Corea del Norte ====
En [[1994]], [[Corea del Norte]] espulsara a los investigadores del [[Organismu Internacional d'Enerxía Atómica]] y amenaciaba con empezar a procesar combustible nuclear gastáu. En respuesta, l'entós presidente [[Bill Clinton]] primió por que se impunxeren sanciones y ordenó la unviada de grandes cantidaes de tropes y vehículos a la zona pa preparar pa la guerra.

Clinton reclutó a Carter de callao, pa llevar a cabu una misión de paz en Corea del Norte, so l'apariencia d'una misión privada de Carter,&lt;ref&gt;Marion V. Creekmore, ''A Moment of Crisis: Jimmy Carter, The Power of a Peacemaker, and North Korea's Nuclear Ambitions'' (2006).&lt;/ref&gt; Clinton vio en Carter una manera de que'l presidente de Corea del Norte, [[Kim Il-sung]], diera marcha tras ensin frayar la so reputación.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Washington Monthly Online |url=http://www.washingtonmonthly.com/features/2004/0405.kaplan.html |títulu=&quot;Rolling Blunder&quot; by Fred Kaplan |editorial=Washingtonmonthly.com |fechaaccesu=8 de xunu de 2010}}&lt;/ref&gt;

Carter axustó un alcuerdu con Kim Il-sung, pero foi más allá y diseñó tamién un tratáu, qu'anunció na [[CNN]], ensin l'autorización de la Casa Blanca, como una manera de forzar a los EE.XX. a l'aición. L'Alministración de Clinton robló una versión posterior del Agreed Framework, en virtú del cual Corea del Norte alcordó conxelar y finalmente desmantelar el so programa nuclear y cumplir coles sos obligaciones de non proliferación, en cuenta de entregues de petroleu, la construcción de dos reactores d'agua llixero pa reemplazar los sos reactores de grafitu y discutinios pal eventual establecimientu de rellaciones diplomátiques. L'alcuerdu foi aclamáu nel so momentu como un llogru diplomáticu importante. Sicasí, n'avientu de 2002, los Alcuerdos de Framework viniéronse embaxo de resultes d'una disputa ente'l gobiernu de [[George W. Bush]] y el gobiernu de Corea del Norte de [[Kim Jong-il]]. En 2001, el presidente George W. Bush decidiera adoptar una posición de confrontación escontra Corea del Norte y en xineru de 2002, incluyó a esti país como parte d'un &quot;exa del mal&quot;. Mentanto, Corea del Norte empezó a desenvolver la capacidá d'arriquecer uraniu. Bush y otru opositores de l'Alministración d'Estaos Xuníos a los Alcuerdos de Framework creíen que'l gobiernu de Corea del Norte nunca tuvo dispuestu a dexar el so programa d'armes nucleares, pela cueta los partidarios del alcuerdu pensaben qu'esti podría ser un ésitu y que foi socavado.

==== Oriente Mediu ====
Carter y los espertos del [[Centru Carter]] asistieron a les negociaciones non oficiales ente israelines y palestinos pal diseñu d'un modelu d'alcuerdu de paz, llamáu'l [[Alcuerdu de Xinebra (Israel-Palestina)|Alcuerdu de Xinebra]], nel periodu [[2002]]-[[2003]].&lt;ref&gt;BBC News, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3252530.stm &quot;Moderates launch Middle East plan&quot;], December 1, 2003. Retrieved August 4, 2008.&lt;/ref&gt; Carter tamién se convirtió nos últimos años nun críticu frecuente de les polítiques d'[[Israel]] n'[[El Líbanu]], [[Cixordania]] y [[Gaza]].&lt;ref&gt;Douglas G. Brinkley. ''The Unfinished Presidency: Jimmy Carter's Journey to the Nobel Peace Prize'' (1999), páxs. 99–123.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Kenneth W. Stein]], &quot;[http://www.meforum.org/article/1633 My Problem with Jimmy Carter's Book]&quot;, ''[[Middle East Quarterly]]'' 14.2 (Spring 2007).&lt;/ref&gt;

N'abril de [[2008]], el periódicu árabe con sede en [[Londres]], [[Al-Hayat]], informó que Carter axuntar col líder de [[Hamás]], [[Khaled Mashaal]] na so visita a [[Siria]]. El Centru Carter primeramente nun confirmó nin negó la hestoria. El [[Departamentu d'Estáu de los Estaos Xuníos]] considera Hamás como una organización terrorista.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1207649973153&amp;pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull Jimmy Carter Planning to meet Mashaal]&quot;, Jerusalem Post, April 9, 2008.&lt;/ref&gt; Nesti viaxe de Mediu Oriente, Carter tamién asitió una ufrienda floral na tumba de [[Yasser Arafat]] en [[Ramallah]], el [[14 d'abril]] de [[2008]].&lt;ref&gt;&quot;[http://www.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1208246574923&amp;pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull Carter lays wreath at Arafat's grave].&quot; ''Associated Press''. April 15, 2008.&lt;/ref&gt; Carter dixo'l [[23 d'abril]] que nin [[Condoleezza Rice]] nin naide nel Departamentu d'Estáu alvirtiéra-y de que nun s'axuntara colos líderes de Hamás mientres el so viaxe.&lt;ref&gt;&quot;[http://edition.cnn.com/2008/WORLD/meast/04/23/carter.rice.hamas/index.html Carter: Rice did not advise against Hamas meeting] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220321203118/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/meast/04/23/carter.rice.hamas/index.html |date=2022-03-21 }}.&quot; ''CNN'' April 23, 2008.&lt;/ref&gt; Carter paroló con Mashaal al respective de dellos asuntos, ente ellos &quot;fórmules d'intercambiu de prisioneros pa llograr la lliberación del cabu [[Gilad Shalit|Shalit]].&quot;&lt;ref&gt;[http://www.cartercenter.org/news/trip_reports/paris_lebanon_syria_2008.html Paris, Lebanon, and Syria Trip Report by Former US President Jimmy Carter: December 5–16, 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012101911/https://www.cartercenter.org/news/trip_reports/paris_lebanon_syria_2008.html |date=2017-10-12 }} The Carter Center, December 18, 2008.&lt;/ref&gt;

En mayu de [[2007]], ente que l'argumentu de qu'Estaos Xuníos tien de falar direutamente a Irán, Carter afirmó qu'Israel tenía 150 armes nucleares nel so arsenal.&lt;ref&gt;[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article4004300.ece Jimmy Carter says Israel had 150 nuclear weapons] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006040743/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article4004300.ece |date=2011-10-06 }}, Times.&lt;/ref&gt;

N'avientu de 2008, Carter visitó [[Damascu]] nuevamente, onde s'axuntó con presidente siriu [[Bashar Assad]], y el líder del Hamás. Mientres la so visita, concedió una entrevista esclusiva a la revista &quot;Alantre&quot;, la primer entrevista pa cualquier presidente d'Estaos Xuníos, actual o anterior, con medios de comunicación sirios que tuvieron ésitu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://pr-usa.net/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=160253&amp;Itemid=96 |títulu=PR-USA.net |editorial=PR-USA.net |fecha=1 de payares de 2007 |fechaaccesu=8 de xunu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110516022847/http://pr-usa.net/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=160253&amp;Itemid=96 |fechaarchivu=2011-05-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.fw-magazine.com/content/president-jimmy-carter-speaks-forward Jimmy Carter speaks to Forward Magacín] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150725112857/http://www.fw-magazine.com/content/president-jimmy-carter-speaks-forward |date=2015-07-25 }}.&lt;/ref&gt;

==== África ====
Carter celebró cumes n'[[Exiptu]] y [[Tunicia]] nel periodu [[1995]]-[[1996]] pa encetar la violencia na rexón de los [[Grandes Llagos d'África]]&lt;ref&gt;Press Release, [http://cartercenter.org/news/documents/doc190.html African Leaders Gather to Address Great Lakes Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719232025/http://www.cartercenter.org/news/documents/doc190.html |date=2008-07-19 }}, May 2, 1996. Retrieved August 4, 2008.&lt;/ref&gt; y xugó un papel clave na negociación del [[Alcuerdu de Nairobi de 1999]] ente [[Sudán]] y [[Uganda]].&lt;ref&gt;[http://www.cartercenter.org/documents/nondatabase/nairobi%20agreement%201999.htm The Nairobi Agreement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518010445/http://www.cartercenter.org/documents/nondatabase/nairobi%20agreement%201999.htm |date=2008-05-18 }}, December 8, 1999. Retrieved August 4, 2008.&lt;/ref&gt;

El [[18 de xunetu]] de [[2007]], Carter axuntar con [[Nelson Mandela]] en [[Johannesburgu]], [[Sudáfrica]], p'anunciar la so participación nuna nueva organización humanitaria llamada [[Global Elders]]. N'ochobre de 2007, Carter visitó [[Darfur]] con dellos de los miembros de los [[Global Elders]], ente ellos [[Desmond Tutu]]. Les seguridaes sudaneses torgar visitar a un líder tribal de Darfur, lo que provocó un encaloráu discutiniu.&lt;ref&gt;[http://www.mg.co.za/articlepage.aspx?area=/breaking_news/breaking_news__africa/&amp;articleid=320912&amp;referrer=RSS Jimmy Carter blocked from meeting Darfur chief&lt;!--Bot-generated title--&gt;]: Mail &amp; Guardian Online.&lt;/ref&gt;

El [[18 de xunu]] de [[2007]], Carter, acompañáu de la so esposa, llegó a [[Dublín]], [[Irlanda]], pa sostener conversaciones cola presidenta [[Mary McAleese]] y [[Bertie Ahern]] en materia de derechos humanos. El [[19 de xunu]], Carter asistió y faló nel [[Foru Añal de Derechos Humanos]] en [[Croke Park]]. Un alcuerdu ente l'[[Ayuda Irlandesa]] y el Centru Carter, roblóse tamién nesti día.

En payares de [[2008]], Carter, l'ex-secretariu xeneral de les [[Naciones Xuníes]], [[Kofi Annan]], y [[Graca Machel]], esposa de Nelson Mandela, intentaron entrar en [[Zimbabue]], pa inspeicionar la situación de los derechos humanos, siéndo-y torgáu'l pasu per parte del gobiernu del presidente [[Robert Mugabe]].

==== Llatinoamérica ====
Carter encabezó una misión a [[Haití]] en [[1994]] col senador [[Sam Nunn]] y l'ex presidente del [[Estáu Mayor Conxuntu de los Estaos Xuníos]], el xeneral [[Colin Powell]], pa evitar una invasión multinacional encabezada per Estaos Xuníos y restaurar el poder al presidente democráticamente electu d'esti país, [[Jean-Bertrand Aristide]].&lt;ref&gt;Larry Rohter, [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9905EFDC113BF93BA2575AC0A962958260&amp;sec=&amp;spon=) &quot;Showdown with Haiti: Diplomacy; Carter, in Haiti, pursues peaceful shift&quot;], ''New York Times'', September 18, 1994. Retrieved August 4, 2008.&lt;/ref&gt;

Carter visitó [[Cuba]] en mayu de [[2002]] y caltuvo conversaciones con [[Fidel Castro]] y el gobiernu cubanu. Dexóse-y dirixise al públicu ensin censura na televisión y la radio nacionales cubanes, con un discursu qu'escribió y presentó n'español. Nel discursu, pidió a los [[Estaos Xuníos]] poner fin a &quot;un embargu económicu ineficaz de 43 años d'edá&quot; y a Castru a celebrar eleiciones llibres, ameyorar los derechos humanos, y dexar más llibertaes civiles.&lt;ref&gt;[http://cartercenter.org/documents/1053.pdf Carter Center News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316133428/http://cartercenter.org/documents/1053.pdf |date=2005-03-16 }}, July–December 2002. Retrieved August 4, 2008.&lt;/ref&gt; Axuntar colos disidentes políticos, visitó un hospital de SIDA, una escuela de medicina, un centru de bioteunoloxía, una cooperativa de producción agrícola y una escuela pa neños discapacitaos y realizó un llanzamientu d'honor nun partíu de béisbol en [[L'Habana]]. La visita de Carter marcó la primer vista a la islla dende la [[revolución cubana]] de [[1959]], d'un presidente de los Estaos Xuníos, dientro o fora de la presidencia.&lt;ref&gt;BBC News, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/1988192.stm Lift Cuba embargo, Carter tells US], May 15, 2002. Retrieved August 4, 2008.&lt;/ref&gt;

Carter visitó como observador les eleiciones de [[Venezuela]] el [[15 d'agostu]] de [[2004]]. Los observadores de la [[Xunión Europea]] negárase a participar, manifestando que'l gobiernu de [[Hugo Chávez]] imponía-yos demasiaes restricciones.&lt;ref&gt;José de Córdoba, and David Luhnow, &quot;Venezuelans Rush to Vote on Chávez: Polarized Nation Decides Whether to Recall President After Years of Political Rifts&quot;, ''[[Wall Street Journal]]'' (Eastern edition), New York City, August 16, 2004, p. A11.&lt;/ref&gt; El [[Centru Carter]] declaró que'l procesu &quot;sufrió numberoses irregularidaes&quot;, pero dixo que nun reparó nin recibió &quot;pruebes de fraude que camudaren la resultancia de la votación&quot;.&lt;ref&gt;Carter Center (2005). [http://www.cartercenter.org/documents/2020.pdf Observing the Venezuela Presidential Recall Referendu: Comprehensive Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181221051712/https://www.cartercenter.org/documents/2020.pdf |date=2018-12-21 }}. Retrieved January 25, 2006.&lt;/ref&gt; Na tarde del [[16 d'agostu]] de [[2004]], el día dempués de la votación, Carter y el Secretariu Xeneral de la [[Organización de los Estaos Americanos]] (OEA), [[César Gaviria]], dieron una conferencia de prensa conxunta na qu'aprobaben los resultaos preliminares anunciaos pol [[Conseyu Nacional Eleutoral (Venezuela)|Conseyu Nacional Eleutoral]]. Les conclusiones de los monitores &quot;, coincidió coles declaraciones parciales anunciaos güei pol Conseyu Nacional Eleutoral&quot;, dixo Carter, ente que Gaviria amestó que los miembros de la misión d'observación eleutoral de la OEA nun había &quot;atopáu nengún elementu de fraude nel procesu.&quot; Dirixendo los sos comentarios a les figures de la oposición que fixeron les denuncies de &quot;fraude xeneralizáu&quot; na votación, Carter pidió a tolos venezolanos a &quot;aceptar los resultaos y trabayar xuntos pal futuru&quot;. Sicasí, una encuesta a cuerpu d'urnes realizáu por Penn, Schoen &amp; Berland Associates (PSB ) predixera que Chávez perdería por 20%, cuando los resultaos eleutorales amosaron una victoria del 20%, Schoen, comentó: &quot;Creo que foi un fraude masivu&quot;.&lt;ref name=Barone&gt;M. Barone, [http://www.usnews.com/usnews/opinion/baroneweb/mb_040820.htm &quot;Exit polls in Venezuela,&quot;] ''US News &amp; World Report'', August 20, 2004.&lt;/ref&gt;

Arriendes de la rotura de rellaciones diplomátiques ente [[Ecuador]] y [[Colombia]] en marzu de 2008, Carter medió un alcuerdu ente los presidentes de dambos países pal reestablecimientu de rellaciones diplomátiques de baxu nivel, que foi anunciáu'l [[8 de xunu]] de [[2008]].&lt;ref&gt;{{cita press release |títulu=Ecuador and Colombia Presidents Accept President Carter's Proposal to Renew Diplomatic Relations at the Level of Chargé d'Affaires, Immediately and Without Preconditions |editorial=[[Carter Center|The Carter Center]] |fecha=8 de xunu de 2008 |url=http://www.cartercenter.net/news/pr/EcCol_060608.html |fechaaccesu=8 de xunu de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Colombia, Ecuador restore ties under deal with Carter |obra=[[Reuters]] |editorial=[[Thomson Reuters]] |fecha=8 de xunu de 2008 |url=http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSN0628014920080606 |fechaaccesu=8 de xunu de 2008}}&lt;/ref&gt;

=== Crítica a la política d'Estaos Xuníos ===
En [[2001]], Carter criticó'l revesosu indultu de [[Marc Rich]], aprobáu pol presidente Bill Clinton, calificándolo de &quot;vergonzosu&quot; suxiriendo que les contribuciones financieres de Rich al Partíu Demócrata fueron un factor na decisión de Clinton.

Carter tamién criticó la presidencia de [[George W. Bush]] y la [[guerra d'Iraq]]. Nun editorial de [[2003]] del [[New York Times]], Carter alvirtió contra les consecuencies d'una guerra n'Iraq y llamó a la moderación nel usu de la fuercia militar.&lt;ref&gt;Jimmy Carter, [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D00EFDE113FF93AA35750C0A9659C8B63) &quot;Just War – or a Just War?&quot;], ''New York Times'', March 9, 2003. Retrieved August 4, 2008.&lt;/ref&gt; En marzu de [[2004]], Carter tamién acusó a George W. Bush y [[Tony Blair]] de llibrar una guerra innecesaria, basada en mentires y males interpretaciones pa derrocar a [[Sadam Husein]]. N'agostu de [[2006]], Carter criticó a Blair por ser &quot;servil&quot; a l'alministración de Bush y acusó a Blair de dar sofitu incondicional a les polítiques de Bush n'[[Iraq]]. En mayu de [[2007]] nuna entrevista con Arkansas Democrat-Gazette d'[[Arkansas]], manifestó:

{{Cita|Creo que, en materia d'asuntos esteriores, esta alministración foi la peor de la hestoria pol impautu adversu de la nación nel mundu}}&lt;ref&gt;Frank Lockwood, [http://www2.arkansasonline.com/news/2007/may/19/carter-calls-bush-administration-worst-ever/ &quot;Carter calls Bush administration worst ever&quot;], ''Arkansas Democrat-Gazette'', May 19, 2007. Retrieved August 4, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[http://www.americanthinker.com/2007/05/jimmy_carter_can_only_blame_hi.html Jimmy Carter Can Only Blame Himself]&quot;, American Thinker, May 25, 2007.&lt;/ref&gt;

El [[19 de mayu]] de [[2007]], Blair fixo la so última visita a Iraq enantes de dimitir como primer ministru británicu y Carter aprovechó la ocasión pa criticalo una vegada más. Carter dixo a la [[British Broadcasting Corporation|BBC]] que Blair yera &quot;aparentemente servil&quot; a Bush y criticar pol so &quot;sofitu incondicional&quot; de la [[guerra d'Iraq]]. Carter describió les aiciones de Blair como &quot;abominables&quot; y afirmó que &quot;el sofitu del [[Primer Ministru de Reinu Xuníu|primer ministru]] británicu casi ensin esviase de les polítiques desacertaes del presidente Bush n'[[Iraq]] fueren una gran traxedia pal mundu. Carter manifestó que creía que Blair alloñárase de l'alministración de Bush mientres el periodu previu a la invasión d'Iraq en [[2003]], pudo habese fechu una diferencia crucial a la opinión pública y política d'[[América]], y polo tanto la invasión nun siguiera alantre. Carter espresó la so esperanza de que'l socesor de Blair, [[Gordon Brown]], fora &quot;menos entusiasta&quot; cola política de Bush n'Iraq.

En xunu de [[2005]], Carter encamentó'l zarru de la prisión de la [[Badea de Guantánamo]] en Cuba, que foi un puntu focal pa les demandes recién d'abusos de prisioneros.&lt;ref&gt;Associated Press, [http://www.nytimes.com/2005/06/08/national/nationalspecial3/08carter.html?_r=1&amp;oref=login &quot;Carter says US should close detention center at Guantanamo&quot;], June 8, 2005. Retrieved August 4, 2008.&lt;/ref&gt;

En setiembre de [[2006]], Carter foi entrevistáu pola [[BBC Newsnight]] que yera un programa que trataba d'asuntos d'actualidá, espresando la so esmolición pola creciente influencia de la [[Derecha Relixosa]] na política de los EE.XX.&lt;ref&gt;[https://www.bbc.co.uk/mediaselector/check/player/nol/newsid_5340000/newsid_5347800?redirect=5347830.stm&amp;news=1&amp;bbwm=1&amp;bbram=1&amp;nbram=1&amp;nbwm=1 Newsnight audiu recording], September 2006, BBC.&lt;/ref&gt;

El [[3 de xunu]] de [[2008]], cerca del final de les primaries, Carter, na so condición d'ex presidente, foi nomáu superdelegado na [[Convención Nacional Demócrata]], anunciando'l so respaldu al Senador y posterior presidente, [[Barack Obama]].

En [[2009]] punxo pesu detrás de les acusaciones de presidente venezolanu [[Hugo Chávez]], referentes a la participación d'Estaos Xuníos nel intentu golpe d'estáu en Venezuela de [[2002]] perpetáu por una [[Dictadura militar|Xunta cívica-militar]], manifestando que Washington conocía la esistencia del golpe y pudo haber tomáu parte.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://english.aljazeera.net/news/americas/2009/09/200992116049879437.html |títulu=Americas - US 'likely behind' Chávez coup |editorial=Al Jazeera English |fecha=21 de setiembre de 2009 |fechaaccesu=8 de xunu de 2010}}&lt;/ref&gt;

=== Pena de muerte ===
Carter sigui manifestándose en contra de la pena de muerte nos EE.XX. y nel restu del mundu. Más apocayá, na so carta al gobernador de [[Nuevu Méxicu]], [[Bill Richardson]], encamentó-y a roblar un proyeutu de llei pa esaniciar la pena de muerte ya instituyir la cadena perpetua ensin llibertá condicional. La llei foi aprobáu pola Cámara y el Senáu estatal. Carter escribió:

{{Cita|Como ustedes saben, los Estaos Xuníos ye unu de los pocos países, xunto con naciones como [[Arabia Saudita]], [[República Popular China|China]] y [[Cuba]], qu'entá lleven a cabu la pena de muerte a pesar de la traxedia en cursu de condena inxusta discriminación racial y de clase. Les disparidades basaes neso, faen imposible l'aplicación xusta d'esti castigu máximu.}}

Carter tamién pidió la conmutación de penes de muerte pa munchos presos condergaos, incluyendo a [[Brian K. Baldwin]] (executáu en [[1999]] n'[[Alabama]]),&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.law.northwestern.edu/wrongfulconvictions/issues/deathpenalty/Executinginnocent/alBaldwinbsummary.html |títulu=Brian Baldwin, Center on Wrongful Convictions |editorial=Law.northwestern.edu |fechaaccesu=8 de xunu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100523031301/http://www.law.northwestern.edu/wrongfulconvictions/issues/deathpenalty/executinginnocent/alBaldwinbsummary.html |fechaarchivu=2010-05-23 }}&lt;/ref&gt; [[Kenneth Foster]] (pena conmutada en [[Texas]] en [[2007]])&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.democracynow.org/2007/8/29/jimmy_carter_desmond_tutu_urge_texas |títulu=Jimmy Carter, Desmond Tutu Urge Texas to Stay Execution of Kenneth Foster |editorial=Democracynow.org |fechaaccesu=8 de xunu de 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://deathpenaltyinfo.org/clemency |títulu=Clemency &amp;#124; Death Penalty Information Center |editorial=Deathpenaltyinfo.org |fechaaccesu=8 de xunu de 2010}}&lt;/ref&gt; y [[Troy Davis|Troy Anthony Davis]] (de [[Georgia (Estaos Xuníos)|Georgia]]).&lt;ref&gt;{{cita web |autor=The Carter Center |url=http://www.cartercenter.org/news/pr/clemency_troy_davis.html |títulu=Carter Center Press Releases - President Carter Calls for Clemency for Troy Davis |editorial=Cartercenter.org |fecha=19 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=8 de xunu de 2010}}&lt;/ref&gt;

=== Tortura ===
Nuna entrevista de [[2008]] con [[Amnistía Internacional]], Carter criticó l'usu de la tortura na [[Badea de Guantánamo]], diciendo que ''contraviene los principios básicos sobre los que se fundó esta nación.''&lt;ref&gt;{{YouTube|tkz_FLxaKnI|Torture can never be justified}}&lt;/ref&gt; Dixo que'l próximu presidente tendría de pidir# esculpes públicamente nel so toma de posesión, y declarar que los [[Estaos Xuníos]] ''nunca más torturaría a los prisioneros''.

=== Llibros ===
Carter foi un autor prolíficu nel so post-presidencia, escribió ente 21 y 23 llibros. Ente ellos alcuéntrase unu co-escritu cola so esposa, Rosalynn, y un llibru pa neños ilustráu pola so fía, Amy. Cubren una gran variedá de temes, incluyendo'l trabayu humanitariu, l'avieyamientu, la relixón, los derechos humanos, y la poesía.

== Vida personal y familiar ==

=== Mientres la presidencia ===
[[Ficheru:Rosalynn, Jimmy, and Amy Carter.gif|thumb|left|D'esquierda a derecha:[[Rosalynn Carter|Rosalynn]], Jimmy y [[Amy Carter]] nos xardinos de la [[Casa Blanca]].]]
[[Ficheru:Jimmy and Billy Carter trimmed.jpg|thumb|right|Jimmy col so hermanu [[Billy Carter]] n'[[Atlanta (Georgia)]], [[20 de febreru]] de [[1979]].]]
La fía más nueva, [[Amy Carter]], vivió na Casa Blanca, mientres el so padre exerció como presidente, siendo oxetu d'atención de los medios de comunicación mientres esti periodu, los neños pequeños nun vivieren na Casa Blanca dende principios de los [[años 1960]], na presidencia de [[John F. Kennedy]].

L'hermanu de Carter, [[Billy Carter]], xeneró una gran notoriedá mientres la presidencia de Carter pol so comportamientu públicu estrañu.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/peopleevents/p_bcarter.html |títulu=PBS's American Experience - Billy Carter |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100219145859/http://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/peopleevents/p_bcarter.html |fechaarchivu=2010-02-19 }}&lt;/ref&gt; En [[1977]], Billy Carter aprobó la [[Cerveza Billy]], capitalizando a la so imaxe llena de color como la cerveza, el rapazu del sur que se desenvolviera na prensa mientres la campaña del presidente Carter. El nome de Billy Carter foi utilizáu dacuando como una chancia pa una respuesta de Washington, DC, que se-y consideraba como un alborotador. Billy Carter, una vegada mexó nuna pista del aeropuertu a la vista de la prensa y de dignatarios. A finales de [[1978]] y empiezos de [[1979]], Billy Carter visitó Libia con un contingente de Georgia en trés causes. Col tiempu rexistráu como axente estranxeru del gobiernu libiu y recibió un préstamu de 220.000 dólares. Esto condució a una audiencia del Senáu sobre tráficu d'influencies supuesta, que dalgunos na prensa llamada &quot;Billygate&quot;. Un subcomité del Senáu foi llamáu a investigar les actividaes de les persones que representen los intereses de los gobiernos nel estranxeru.

=== Dempués de la presidencia ===
Carter y la so esposa, [[Rosalynn Carter]], son tamién bien conocíos pol so trabayu como voluntarios cola organización [[Habitat for Humanity]], una institución filantrópica con sede en [[Georgia (Estaos Xuníos)|Georgia]] qu'ayuda a trabayadores de baxos ingresos a construyir y mercar les sos propies cases. Ye profesor d'escuela dominical y diáconu na Ilesia Maranatha Bautista na so ciudá natal de [[Plains (Georgia)]].&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080403235748/http://mbcplains.com/index.php/sunday-school/ Maranatha Baptist Church]. Retrieved August 4, 2008.&lt;/ref&gt; Nel añu [[2000]], Carter rompió los venceyos cola [[Convención Bautista del Sur]], diciendo que les sos doctrines del grupu nun s'alliniaben coles sos creencies cristianes.&lt;ref&gt;Somini Sengupta, [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00Y4D6113EF932A15753C1A9669C8B63 &quot;Carter Sadly Turns Back on National Baptist Body&quot;], ''New York Times'', October 21, 2000. Retrieved August 4, 2008.&lt;/ref&gt; N'abril de 2006, Carter, l'ex-presidente Bill Clinton y el presidente [[Bill Mercer]] de la [[Underwood University]] empecipiaron el [[Nuevu Pactu Bautista]]. El movimientu llargamente inclusiva busca xunir a los bautistes de toles races, les cultures y les afiliaciones de convenciones. Dieciocho líderes bautistes que representaben a más de 20 millones de bautistes n'América del Norte sofitáu al grupu como una alternativa a la Convención Bautista del Sur. El grupu celebró la so primer xunta n'Atlanta, del [[30 de xineru]] al [[1 de febreru]] de [[2008]].&lt;ref&gt;[http://www.newbaptistcovenant.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=14&amp;Itemid=36 New Baptist Covenant] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024012037/http://www.newbaptistcovenant.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=14&amp;Itemid=36 |date=2007-10-24 }}. Retrieved August 4, 2008.&lt;/ref&gt;

Carter tien aficiones qu'inclúin la pintura,&lt;ref&gt;Carter, Jimmy, Letter to Artist [[Mia LaBerge]], February 14, 2008.&lt;/ref&gt; la [[pesca con mosca]], trabayar la madera, el ciclismu, el tenis y l'esquí.

Los Carter tienen tres fíos, una fía, ocho nietos, trés nietes, y dos bisnietos. El so fíu mayor, Jack, foi'l candidatu demócrata al Senáu de los Estaos Xuníos en [[Nevada]] en [[2006]], perdiendo ante'l que taba anguaño, [[John Ensign]]. El fíu de Jack, Jason, foi escoyíu como presidente del Senáu estatal de Georgia en [[2010]].

El [[12 d'agostu]] de [[2015]] dio a conocer que fuera diagnosticáu de [[Metástasis|cáncer metastáticu]] en siendo sometíu a una ciruxía pa extirpar un [[tumor]] nel so [[fégadu]].&lt;ref&gt;[https://www.elmundo.es/internacional/2015/08/13/55cc18d5y2704y5y108b456d.html L'ex presidente d'Estaos Xuníos Jimmy Carter tien cáncer]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.20minutos.es/noticia/2533883/0/ex-presidente/jimmy-carter/tien-cancer/ El ex-presidente d'Estaos Xuníos Jimmy Carter tien cáncer]&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Incidente del coneyu]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces persona}}
{{wikiquote|idioma=en}}
* [http://www.jimmycarterlibrary.org Jimmy Carter Library]
* [http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/america_del_norte/estados_unidos/jimmy_carter Biografía per Fundación CIDOB] (en castellán)

{{Presidentes de los Estaos Xuníos d'América}}

{{NF|1924|2024|Carter, Jimmy}}

{{Tradubot|Jimmy Carter}}
[[Categoría:Persones d'Atlanta]]
[[Categoría:Gobernadores de Georgia (Estaos Xuníos)]]
[[Categoría:Premiu Nobel de la Paz]]
[[Categoría:Premiu Nobel d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Presidentes d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>6k9n87c387w76zfaoklompfx104s74d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>James Dewar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74572</id>
    <revision>
      <id>4488257</id>
      <parentid>4447612</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T02:36:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 3 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2379" sha1="2fbco4evxsg5odarvwfu3inqdwww3ot" xml:space="preserve">{{persona}}
'''James Dewar''' {{nym}} foi un [[físicu]] y [[químicu]] [[Escocia|escocés]]. 

Foi'l más nuevu de seis hermanos y quedó güérfanu de padre y madre a los 15 años. Nació en [[Kincardine-on-Forth]] y foi educáu en [[Dollar Academy]] y na [[Universidá d'Edimburgu]], onde se graduó. Darréu convertiríase en profesor na [[Universidá de Cambridge]] en [[1875]], faciéndose miembru de la [[Royal Institution]] en [[1877]]. Desenvolvió la fórmula química del [[bencenu]] y realizó un estensu trabayu nel campu de la [[espectroscopia]] mientres más de 25 años. En [[1891]] afayó'l procesu pa producir [[osíxenu]] líquidu en cantidaes industriales. Inventó un depósitu aislante, el [[vasu Dewar]], pa estudiar los [[gas]]es a baxes temperatures. Usó esti inventu pa tresportar gases líquidos, como [[hidróxenu]], en [[1898]]. Tamién foi'l primeru en llograr [[hidróxenu sólidu]] En [[1905]] reparó que'l [[carbón]] fríu podía producir vacíu. Esta téunica foi bien útil pa la esperimentación na [[física atómica]].

Xunto con Sir [[Frederick Augustus Abel]] desenvolvió esplosivos ensin fumu, que'l so nome común ye [[cordita]].

Morrió en [[Londres]].

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
*Meiklejohn, William, &quot;''[http://www.rocinante.demon.co.uk/klhg/people/ppl1.htm Tulliallan: Four lads o’ pairts: Sir James Dewar (1842-1923)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304080030/http://www.rocinante.demon.co.uk/klhg/people/ppl1.htm |date=2016-03-04 }}''&quot;. Kincardine Local History Group. ''(n'inglés)''
*&quot;''[https://web.archive.org/web/20060618143030/http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/dewar_james.shtml Sir James Dewar (1842–1923)]''&quot;. British Broadcasting Corporation, Broadcasting House, Portland Place, London. bbc.co.uk. 2004. ''(n'inglés)''
*Bellis, Mary, &quot;''[http://inventors.about.com/library/inventors/blthermos.htm Inventors Sir James Dewar] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121206000929/http://inventors.about.com/library/inventors/blthermos.htm |date=2012-12-06 }}''&quot;. about.com. ''(n'inglés)''
{{NF|1842|1923|Dewar}}

{{Tradubot|James Dewar}}
[[Categoría:Físicos y físiques d'Escocia]]
[[Categoría:Químicos y químiques d'Escocia]]
[[Categoría:Químicos y químiques d'Escocia]]
[[Categoría:Medaya Copley]]
[[Categoría:Miembros de la Royal Society]]</text>
      <sha1>2fbco4evxsg5odarvwfu3inqdwww3ot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tom Brady</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74740</id>
    <revision>
      <id>4488295</id>
      <parentid>4486945</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:46:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38936" sha1="3yf8yxfub1vq00ho8loqivmbabwxonl" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Thomas Edward Brady, Jr.''' {{nym}} ye un xugador de [[fútbol americanu]] que se desempeña na posición de [[quarterback]] pal equipu [[New England Patriots]] na [[American Football Conference| AFC]] de la [[National Football League| National Football League]] d'Estaos Xuníos. Dempués de participar como [[fútbol americanu universitariu|xugador universitariu]] en [[Michigan Wolverines|Michigan]], Brady foi reclutado polos New England Patriots na sesta ronda del ''[[Draft de la NFL|draft]]'' [[2000 National Football League Draft|del añu 2000]].

Por cuenta del so escelente rendimientu como xugador na temporada regular y la postemporada (dos [[Premiu al Xugador Más Pervalible de la NFL#Premio Associated Press NFL MVP|premios al xugador más pervalible (MVP) de la NFL]] (2007, 2010) y trés [[Premiu al Xugador Más Pervalible de la Super Bowl|Super Bowl MVP]]), foi llargamente reconocíu como unu de los meyores quarterbacks de tolos tiempos.&lt;ref&gt;{{cita web|url = http://cin.scout.com/a.z?s=117&amp;p=2&amp;c=697913|títulu = Tom Brady: On his way to being the best |fechaaccesu = [[26 d'avientu]]|añoacceso =2007 |autor = Saleeba, Kevin |apellíu = Saleeba |nome = Kevin |fecha = [[4 de payares]], [[2007]]|añu =2007 |mes =payares |editorial = Scout.com |páxina = |idioma = inglés |doi = |urlarchivu =}}&lt;/ref&gt; Participó en seis [[Super Bowl]]s, ganando en cuatro d'elles (les ediciones [[Super Bowl XXXVI|XXXVI]], [[Super Bowl XXXVIII|XXXVIII]], [[Super Bowl XXXIX|XXXIX]] y [[Super Bowl XLIX|XLIX]] ). Coles mesmes llogró tres reconocimientos como [[Premiu al Xugador Más Pervalible de la Super Bowl|xugador más pervalible]] nes ediciones XXXVI, XXXVIII y XLIX. Amás foi convidáu en nueve causes a [[Pro Bowl]]s. Brady foi gallardoniáu pola revista [[Sports Illustrated]] como [[Deportista del añu (Sports Illustrated)|Deportista del añu]] en [[2005]]. Tamién ayudó a marcar el récor de la racha consecutiva más llarga de la historia de la NFL, con ventiún trunfos en dos temporaes.&lt;ref&gt;{{cita web|url = http://www.profootballhof.com/history/release.jsp?release_id=1306|títulu = NFL's Longest Winning Streak |fechaaccesu =26 d'avientu|añoacceso =2007 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |obra = Pro Football History |editorial = Pro Football Hall of Fame |páxina = |idioma = inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}&lt;/ref&gt; Tamién ye'l xugador col mayor númberu de victories en postemporadas na historia de la lliga, con 21 partíos ganaos, y, de la mesma, el quarterback con más yardes llograes en partíos de postemporada.

Nel añu 2007, convertir nel primer quarterback en llevar al so equipu a llograr el récor de trunfos (16-0) na temporada regular.&lt;ref&gt;{{cita web|url = http://www.usatoday.com/sports/football/nfl/patriots/2008-01-09-goal-focus_N.htm |títulu = 16-0? Non big deal to goal-oriented Patriots |fechaaccesu = [[26 d'abril]]|añoacceso = 2008|autor = Pedulla, Tom|apellíu = Pedulla|nome =Tom |enllaceautor = |coautores = |fecha = |añu =2007|mes = agostio|formatu = |obra = Sports|editorial = USA Today|idioma = inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}&lt;/ref&gt; Nuevamente foi gallardoniáu como ''&quot;Deportista del añu&quot;'' pola revista ''[[Sporting News|The Sporting News]]''.&lt;ref&gt;{{cita web|url = http://www.sportingnews.com/yourturn/viewtopic.php?t=319857|títulu = 2007 Sportsman of the Year: Tom Brady |fechaaccesu = 26 d'avientu|añoacceso =2007 |autor = Nahrstedt, Mike |apellíu = Nahrstedt |nome = Mike |enllaceautor = |coautores = |fecha = 18 d'avientu de 2007|añu =2007|mes =avientu |formatu = |obra = The Sporting News |editorial = |páxina = |idioma = inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}&lt;/ref&gt; Tamién foi reconocíu col ''[[Premiu al Xugador Más Pervalible de la NFL|premiu al Xugador Más Pervalible de la NFL]]'', y tamién como ''[[Associated Press atleta masculín del añu Atleta masculín del añu]]'' pola [[Associated Press]], la primer vegada que recibía esi honor, y siendo tamién la primer vegada qu'un xugador de la NFL recibía esa distinción desque [[Joe Montana]] ganara en 1990.&lt;ref&gt;{{cita web|url = http://www.nytimes.com/aponline/sports/AP-YE-Male-Athlete-Brady.html |títulu = Brady an Easy Winner of AP Male Athlete |fechaaccesu = 26 d'avientu|añoacceso = 2007|autor = Associated Press|apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha =21 d'avientu de 2007 |añu =2007|mes =avientu |formatu = |obra = Sports|editorial = The New York Times |páxina = |idioma = inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}&lt;/ref&gt;

En setiembre de 2010, xustu enantes d'empezar la temporada, los Patriots anunciaron la firma d'un nuevu contratu con Brady que-y convertía nel xugador meyor pagáu de tola NFL.&lt;ref&gt;{{cita web|url =https://www.google.com/hostednews/epa/article/ALeqM5h2lgTNthToMd5ZIX4fxP-XZ8KUjg |títulu =Brady almite vivir una fin de selmana especial con un accidente y la firma del contratu |fechaaccesu =15 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha =11 de setiembre |añu =2010 |mes =setiembre |formatu =|obra = |editorial =EFE |páxina = |idioma = |doi = |urlarchivu =https://archive.today/N340|fechaarchivu=29 de xunu de 2012|cita = }}&lt;/ref&gt;

== Biografía ==

=== Infancia y mocedá ===
Tom Brady nació cerca de [[San Francisco (California)|San Francisco]] nel [[condáu de San Mateo]], en [[California]]. El so padre llámase Thomas (como él) y la so madre Galynn. Nos [[años 1980]] asistió a numberosos partíos de los [[San Francisco 49ers]], onde se volvió fanáticu del quarterback [[Joe Montana]].&lt;ref&gt;{{cita web|url = http://cbs.sportsline.com/nfl/story/8170976|títulu = Only 27, Brady seals his Hall of Fame credentials |fechaaccesu =26 d'avientu |añoacceso =2007 |autor = Judge, Clark |apellíu = Judge|nome = Clark|enllaceautor = |coautores = |fecha =7 de febreru de 2007 |añu =2007|mes =febreru |formatu = |obra = CBS|editorial = CBS.Sportsline.com |páxina = |idioma = inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}&lt;/ref&gt; Brady mentó que dende entós Joe Montana convertir n'el so inspiración y haber calificáu como unu de los sos ídolos. Na so mocedá tuvo la oportunidá de guardar el pase de Montana a [[Dwight Clark]], llance al que se conoz como &quot;[[The Catch]]&quot;.

Darréu graduóse na escuela cimera [[Junípero Serra High School]] en [[San Mateo (California)|San Mateo]], [[California]].&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.serrahs.com/page.cfm?p=206 |títulu = 2004 Athletic Hall of Fame Inductees |fechaaccesu = 26 d'avientu |añoacceso = 2007 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |9 = Junípero Serra High School |editorial = Junípero Serra High School |páxina = |idioma = inglés |doi = |fechaarchivu = 2007-09-27 |cita = |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070927004704/http://www.serrahs.com/page.cfm?p=206 }}&lt;/ref&gt; En 1995, dempués de xugar na posición de receptor na escuela secundaria, foi reclutado en rondar númberu dieciocho del ''[[draft]]'' de les [[Grandes Lligues de Béisbol]] pol equipu [[Montreal Expos]].&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://scout.scout.com/a.z?s=120&amp;p=8&amp;c=1&amp;nid=291504 |títulu = Scouting Profile |fechaaccesu = |añoacceso = |editorial = Scout.com |páxina = |idioma = inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}&lt;/ref&gt;

=== Carrera universitaria ===
Brady xugó [[fútbol americanu universitariu]] na [[Universidá de Michigan]], ónde se graduó cola mención honorífica [[cum laude]]. Foi xugador de reserves mientres los sos primeros dos años nos [[Michigan Wolverines]], ente que'l so compañeru d'equipu y futuru quarterback de la NFL [[Brian Griese]] dirixía a los Wolverines a que llograren un trunfu nel [[NCAA Division I-A National Football Championship|Campeonatu nacional de fútbol americanu]], en [[1997]]. Cuando Brady se enroló na Universidá de Michigan, atopar nel séptimu llugar de la tabla de posiciones y tuvo que llibrar una intensa llucha pa llograr tiempu de xuegu. A tal puntu que tuvo que contratar a un psicólogu de deportes por que lu ayudar a sobrollevar la frustración y molición que taba esperimentando, y hasta consideró tresferise, desilusionáu polo que consideraba una falta d'oportunidá.&lt;ref&gt;{{cita web|url = http://www.usatoday.com/sports/soac/2006-10-31-brady_x.htm |títulu = Decorated Patriots QB feels he still has something to prove |fechaaccesu =27 d'avientu |añoacceso =2007 |autor = Pedulla, Tom |apellíu =Pedulla|nome =Tom |enllaceautor = |coautores = |fecha =31 d'ochobre de 2006 |añu =2006|mes = ochobre|formatu = |obra = Sports|editorial = USA Today |páxina = |idioma = inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}&lt;/ref&gt; Brady engarró por algamar la posición númberu unu de quarterback con [[Drew Henson]], y caltúvose como titular nes temporaes de 1998 y 1999 so la supervisión del entrenador de Michigan [[Lloyd Carr]]. Mientres el so primer añu como iniciador de xuegu, marcó'l récor de Michigan pol mayor intentu de pases (350) y finalizaciones de pases (214), nuna sola temporada.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://stats.ath.umich.edu/football/footstart.php |títulu = MGoBlue Statistics Archive |fechaaccesu = 27 d'avientu |añoacceso = 2007 |formatu = University of Michigan Athletics |obra = |editorial = University of Michigan Athletics |páxina = |idioma = inglés |doi = |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071112175906/http://stats.ath.umich.edu/football/footstart.php |fechaarchivu = 2007-11-12 |cita = }}&lt;/ref&gt; Brady allugar ente los diez meyores (n'inglés, &quot;All-Big Ten&quot;) mientres dambes temporaes y como capitán del equipu nel so últimu añu universitariu. Los Wolverines trunfaron en venti de venticinco partíos, cuando empezó y compartió el títulu de la [[Big Ten Conference|Conferencia de los diez grandes]] en 1998. Brady remató esa temporada con un trunfu sobre los [[Arkansas Razorbacks]] nel [[Capital One Bowl|Citrus Bowl de Florida]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.football-bowl.com/bowls/capital-one-bowl.html|títulu=Capital One Bowl: Capital One Bowl football game resource for college football fans|fecha=9 de mayu de 2008|idioma=inglés|fechaaccesu=4 de setiembre de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070208095049/http://www.football-bowl.com/bowls/capital-one-bowl.html|fechaarchivu=2007-02-08}}&lt;/ref&gt; Na temporada de 1999, llevó a Michigan a un trunfu inesperáu nel [[Capital One Bowl|Orange Bowl]] sobre [[Alabama Crimson Tide|Alabama]], llogrando atropar 369 yardes y cuatro touchdowns per aire. Atópase na tercer posición del ranking na historia de la [[Universidá de Michigan]] con 442 pases completos de 710 intentos.

== NFL ==


==== Playoffs 2007 ====
Nel primer xuegu de playoffs de los Patriots, na ronda divisional de la AFC contra Jacksonville, Brady empezó'l xuegu con un récor de postemporada de dieciséis pases completaos de manera consecutiva, y terminó'l xuegu con ventiséis pases completos de ventiocho intento, con un porcentaxe de completaos de 92.9%, estableciendo'l porcentaxe más altu na historia de la NFL con polos menos venti intentos, en temporada regular o en playoffs, superó la marca Phil Sims de ventidós pases de venticinco intento, na Super Bowl XXI, y la marca de Vinny Testaverde de ventiún pases de ventitrés intento en 1993 colos [[Cleveland Browns]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Mihoces |nome=Gary |url=http://usatoday.com/sports/football/nfl/2008-01-12-jaguars-patriots_N.htm |títulu=Perfect Pats, Brady make short work of Jaguars |publicación=USA Today website |fecha=13 de xineru de 2008 |fechaaccesu=30 de payares de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101114211056/http://www.usatoday.com/sports/football/nfl/2008-01-12-jaguars-patriots_N.htm |archivedate=2010-11-14 }}&lt;/ref&gt; Cola victoria los Patriots empataron la marca de los Dolphins, como los únicos equipos en ganar diecisiete xuegos consecutivos nuna mesma temporada.

Estadísticamente, a Brady nun-y foi bien nel xuegu de campeonatu de la AFC, na victoria 21-12, sobre los San Diego Chargers, Brady llanzó trés intercepciones (incluyendo'l so primera intercepción na zona colorada dende la derrota en playoff contra Denver na temporada 2005). A pesar d'ello, los Patriots ganaron el so xuegu númberu dieciocho de manera consecutiva na temporada, pa llograr avanzar al [[Super Bowl]] per cuarta vegada en siete temporaes. Brady, estableció un récor de la NFL al consiguir la centésima victoria de la so carrera col menor númberu de partíos riquíos por un QB: el so récor de 100–26, supera con dieciséis partíos la marca de [[Joe Montana]].&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://sports.espn.go.com/nfl/recap?gameId=280120017 |títulu=Pats put away Chargers for fourth Super Bowl berth in seven years |publicación=Sports.espn.go.com |fecha= |fechaaccesu=30 de payares de 2008}}&lt;/ref&gt;
Nel [[Super Bowl XLII]], Brady foi fuertemente primíu y foi prindáu en cinco causes. Los Patriots fueron capaces de llograr la ventaya nel xuegu, con un touchdown tardíu de Brady pa Moss, cuando namái quedaben tres minutos, sicasí los Giants, fueron capaces d'anotar un touchdown d'últimu minutu pa ganar el xuegu 17–14. Foi consideráu por munchos como la mayor sorpresa nun Super Bowl na historia de la NFL.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://nbcsports.msnbc.com/id/22984807/ |títulu=Vote: Biggest upset in Super Bowl history? - Super Bowl XLII- nbcsports.msnbc.com |publicación=Nbcsports.msnbc.com |fecha= |fechaaccesu=30 de payares de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080923184036/http://nbcsports.msnbc.com/id/22984807/ |fechaarchivu=2008-09-23 }}&lt;/ref&gt;

=== Temporada 2008 ===
[[Ficheru:Tom Brady.jpg|thumb|200px|Tom Brady en Landover, Maryland, el 28 d'agostu de 2009, mientres el calentamientu d'un partíu de pretemporada contra los [[Washington Redskins]].]]
Brady nun xugó nengún partíu de la pretemporada 2008, por causa de una mancadura nel pie derechu, sufrida mientres el xuegu de campeonatu de la AFC, nos playoffs 2007.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.nfl.com/news/story;jsessionid=B84BAF1C4828089CEDB930D0A3B6CD07?id=09000d5d80a32869&amp;template=with-video&amp;confirm=true |títulu=Nursing foot injury, Brady misses third preseason game |publicación=Associated Press|fecha= |fechaaccesu=9 de marzu de 2009}}&lt;/ref&gt;

El 7 de setiembre de 2008, nel primer xuegu de la temporada regular en contra de los [[Kansas City Chiefs]], mientres el primer cuartu, sufrió una grave mancadura na rodía esquierda, cuando al llanzar un pase llargu a [[Randy Moss]], el [[Safety (posición)|safety]] Bernard Pollard, llanzar escontra la so rodía esquierda doblar. Brady llogró salir a cuerpu del campu, y nun tornó al xuegu. Díes dempués los Patriots confirmaron que se perdería'l restu de la temporada con una mancadura na rodía que riquiría ciruxía, y delles versiones estraoficiales especularon que se rompió los lligamentos medio y cruciao.&lt;ref&gt;{{cita web|url =http://www.listindiario.com.do/app/article.aspx?id=73448 |títulu =Ganadores que perdieron en NFL |fechaaccesu =13 de setiembre |añoacceso =208 |autor =González, Romeo |apellíu =González |nome =Romeo |enllaceautor = |coautores = |fecha =12 de setiembre de 2008 |añu =2008 |mes =setiembre |formatu = |obra = |editorial =Listin Diariu |páxina = |idioma = inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}&lt;/ref&gt;

Orixinalmente esperábase que Brady tuviera llistu pal entamu de la pretemporada 2009, sicasí, la so recuperación retrasóse por cuenta de una infeición na rodía esquierda, causada pola ciruxía na que se-y reconstruyeron los lligamentos medio y cruciao. Brady tuvo que ser sometíu a un tratamientu con antibióticos pa esaniciar la infeición, amás de dos ciruxíes na so rodía.&lt;ref&gt;{{cita web|url =http://www.boston.com/sports/football/patriots/articles/2008/11/11/infection_slows_bradys_rehab/ |títulu =Infection slows Brady's rehab |fechaaccesu =3 de marzu |añoacceso =2009 |autor = |apellíu =Springer |nome =Shira |enllaceautor = |coautores = |fecha =11 de payares de 2008 |añu =2008 |mes =payares |formatu =|obra = |editorial =The Boston Globe |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}&lt;/ref&gt;

=== Mancadura nel costazu ===

A la fin de la temporada de la NFL de 2007, Brady foi incluyíu na llista de mancaos de los [[New England Patriots]], con una mancadura &quot;probable&quot; nel so costazu derechu.&lt;ref&gt;{{cita web|url = http://sports.aol.com/fanhouse/2007/09/14/tom-brady-50-straight-weeks-on-injury-report |títulu = Tom Brady: 50 Straight Weeks on Injury Report |fechaaccesu = 27 d'avientu|añoacceso =2007 |autor = Smith, Michael David |apellíu =Smith |nome =Michael David |enllaceautor = |coautores = |fecha = 14 de setiembre de 2007|añu =2007|mes =setiembre |formatu = |obra = |editorial = Sports.AOL.com |páxina = |idioma = inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}&lt;/ref&gt; A pesar de que caltuvo la so mancadura por trés años consecutivos, de dalguna forma llogró siguir participando nos partíos.&lt;ref&gt;{{cita web|url = http://sports.aol.com/fanhouse/2007/09/14/tom-brady-50-straight-weeks-on-injury-report |títulu = Tom Brady: 50 Straight Weeks on Injury Report |fechaaccesu =27 d'avientu |añoacceso = 2007 |autor = Smith, Michael David |apellíu =Smith |nome = Michael David|enllaceautor = |coautores = |fecha = 14 de setiembre de 2007|añu =2007|mes =setiembre |formatu = |obra = |editorial = Sports.AOL.com |páxina = |idioma = inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}&lt;/ref&gt; Cabo mentar que tien la tercera meyor marca de partíos empecipiaos consecutivamente por un quarterback de la NFL, namái detrás de [[Peyton Manning]] y de [[Brett Favre]].&lt;ref&gt;{{cita web|url = http://www.msnbc.msn.com/id/20630697/ |títulu = Chronic right shoulder injury slows Brady |fechaaccesu =27 d'avientu |añoacceso =2007 |autor = Associated Press |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha = 6 de setiembre de 2007 |añu =2007|mes =setiembre |formatu = |obra = |editorial = MSNBC |páxina = |idioma = inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url = http://www.jornada.unam.mx/2008/03/05/index.php?section=deportes&amp;article=a19n1dep |títulu = Tres 17 campañes Brett Favre diz adiós a los emparrillados|fechaaccesu =27 de mayu |añoacceso =2008 |autor = Charua, Daniel |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha = 5 de marzu de 2008|añu =2008|mes =marzu |formatu = |obra = |editorial = Xornada |páxina = |idioma = castellanu |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}&lt;/ref&gt; La marca de Brady quedó en 128 partíos dempués de perdese tola temporada 2008 con una mancadura na rodía.&lt;ref&gt;{{cita web|url =http://www.elsiglodetorreon.com.mx/noticia/377542.fora-toa-la temporada-el-quarterback-tom-br.html |títulu = Fuera tola temporada'l quarterback Tom Brady|fechaaccesu = 3 de marzu |añoacceso =2009 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha = 8 de setiembre |añu =2008 |mes =setiembre |formatu =|obra = |editorial = El Sieglu de Torreón |páxina = |idioma =castellanu |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}&lt;/ref&gt;

=== Temporada 2009 ===
[[Ficheru:Tom Brady 8-28-09 Patriots-vs-Redskins.jpg|thumb|350px|left|Brady na pretemporada de 2009 en contra de los Washington Redskins el 28 d'agostu de 2009.]]
Nel so primer partíu oficial al recuperase de la mancadura, Brady xugando en contra de los [[Buffalo Bills]] llanzó pa 378 yardes y dos touchdowns nel partíu inaugural de la temporada 2009 de los New England Patriots. Nos minutos finales d'esi partíu los Patriots diben perdiendo por 24-13 primero que Brady y [[Benjamin Watson]] consiguieren dos touchdowns consecutivos pa llevar a la victoria a los Patriots por marcador de 25-24. Brady foi nomáu como'l Xugador Ofensivu de la Selmana de la AFC por 13ª ocasión na so carrera.

El 18 d'ochobre de 2009, nun partíu onde se rexistró una nevarada tempranera pa la dómina serondiega, Brady impunxo una marca pa la NFL nun partíu en contra de los [[Tennessee Titans]] pola mayor cantidá de touchdowns nun solu cuartu, llanzando cinco (dos a Moss, unu a Faulk y dos a Welker), toos ellos nel segundu cuartu. Brady remató esi xuegu con seis touchdowns, empatando la so meyor marca, consiguiendo 380 yardes, completando 29 de 34 intentos de pase, terminando con una [[eficiencia de pase]] casi perfecta de 152.8. La victoria de los Patriots por marcador final de 59–0 sobre los Titans empató la marca pel mayor marxe de victoria desque se dio la [[fusión de la AFL-NFL]] de 1970,&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://washingtontimes.com/news/2009/oct/19/brady-sets-a-record-for-tds-in-a-quarter/ |títulu= Brady sets a record for TDs in a quarter - Washington Times}}&lt;/ref&gt; imponiendo otra nueva marca de la NFL pola mayor ventaya al llegar al mediu tiempu (45–0). De nuevu foi nomáu como'l Xugador Ofensivu de la Selmana de la AFC.

Brady terminó la temporada regular de 2009 con 4.398 yardes per pase y 28 touchdowns pa una [[eficiencia de pase]] de 96.2, a pesar de xugar con un deu rotu na mano derecha (ye la mano cola que llanza'l balón) y tres costilles quebraes, mancadures que sufrió a lo llargo de la temporada.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.boston.com/sports/football/patriots/articles/2010/01/04/patriots_brady_dealing_with_broken_finger_on_throwing_hand/|títulu=Brady dealing with broken finger on throwing hand|obra=[[The Boston Globe]]|nome=Albert R.|apellíu=Breer|fecha=4 de xineru de 2010|fechaaccesu=4 de xineru de 2010|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Foi escoyíu como reservista pal [[Pro Bowl]] 2010.

=== Temporada 2010 ===
El 10 de setiembre de 2010, Brady robló una estensión de cuatro años de contratu, por 72 millones de dólares, convirtiéndolo nel xugador meyor pagáu de la historia de la NFL. La estensión incluyó 48.5 millones de dólares garantizaos, y caltendría a Brady colos Patriotes hasta la temporada 2014 de completase'l contratu.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Patriots’ Brady Signs League’s Richest Deal, at the Moment|fecha=10 de setiembre de 2010|url=http://www.nytimes.com/2010/09/11/sports/football/11brady.html|obra=[[New York Times]]|nome=Judy|apellíu=Battista|fechaaccesu=11 de setiembre de 2010}}&lt;/ref&gt; Esi mesmu día a les 6:30 am, Brady, sufrió un accidente automovilísticu del cual salió ilesu, mientres se dirixía a les instalaciones deportives de los Patriots, onde más tarde robló'l so nuevu contratu.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Driver in Tom Brady crash a road scofflaw|fecha=10 de setiembre de 2010|url=http://www.bostonherald.com/news/regional/view/20100910driver_in_tom_brady_crash_has_registry_rap_sheet/srvc=home&amp;position=0|obra=[[Boston Herald]]|fechaaccesu=11 de setiembre de 2010}}&lt;/ref&gt;

=== Temporada 2011 ===
Na Selmana 1 de la temporada 2011 de la NFL, Brady llanzó pa 517 yardes y 4 touchdown, con una interceptación, contra los [[Miami Dolphins]], ye la segunda vegada que llanzara pa más de 400 yardes o más nun solu xuegu.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://espn.go.com/nfl/recap?gameId=310912015|títulu=Tom Brady picks apart Dolphins as 517-yard, 4-TD opener fuels Pats|fecha=12 de setiembre de 2011|editorial=ESPN|fechaaccesu=13 de setiembre de 2011}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cita web|url =http://www.sbnation.com/nfl/2011/9/13/2422001/tom-brady-new-england-patriots-chad-henne-passing-records-monday-night-football |títulu =Tom Brady, Chad Henne Combine For Slew Of NFL Records On Monday Night Football |fechaaccesu =17 de setiembre |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Hutchins |nome =Andy |enllaceautor = |coautores = |fecha = 13 de setiembre de 2011 |añu =2011 |mes =setiembre |formatu =|obra = |editorial = |páxina = |idioma = |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}&lt;/ref&gt; Nel final de la temporada regular contra los [[Buffalo Bills]], Brady convertir nel cuartu mariscal de campu en llanzar pa 5,000 yardes nuna temporada, terminando con 5235 yardes; superando'l récor de [[Dan Marino]] de 5.084 yardes, pero terminó la temporada en segundu llugar detrás de [[Drew Brees]] con 5476 yardes.&lt;ref&gt;{{cita web|url =http://www.nfl.com/player/tombrady/2504211/profile# |títulu =New England Patriots - Tom Brady |fechaaccesu =17 d'ochobre |añoacceso =2013 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha = |añu =2013 |mes = |formatu =|obra = |editorial =National Football League |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}&lt;/ref&gt;

=== Postemporada 2011 ===
Los [[New England Patriots]] ganaron 45-10 a los [[Denver Broncos]] na ronda Divisional, Brady estableció una marca personal en postemporada con 363 yardes por aire, y empató un récor compartíu de la NFL de [[Daryle Lamonica]] y [[Steve Young]], llanzando pa 6 pases de touchdown.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Quinton Carter, David Bruton exit hurt|url=http://espn.go.com/nfl/story/_/id/7463049/2012-nfl-playoffs-quinton-carter-denver-broncos-leaves-vs-new-england-patriots-neck-injury|editorial=ESPN|fechaaccesu=14 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt; Esta victoria ye la primera en postemporada dende xineru de 2008, dio a Brady y al entrenador en xefe de los [[New England Patriots|Patriots]] [[Bill Belichick]] posesión de la marca de la NFL pa la postemporada un combu de QB-entrenador con 15.&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu=Cannizzaro|nome=Mark|títulu=Patriots redefine postseason success for coach-quarterback duo|url=http://www.nypost.com/p/sports/more_sports/the_gold_standard_sZ7lXH0ZxJXKWu6lSUpgRN|obra=New York Post|fechaaccesu=16 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt; Nel xuegu de Campeonatu de la AFC ante los [[Baltimore Ravens]], Brady nun pudo llanzar un pase de touchdown per primer vegada en 36 partíos, anque sí llogro 239 yardes y anotó un touchdown de 1 yarda per tierra a la fin del xuegu. Los [[New England Patriots|Patriots]] fueron los ganadores del partíu yá que l'espatexador de los [[Baltimore Ravens|Ravens]] [[Billy Cundiff]] fallo un gol de campu que-yos daba la victoria, Tom Brady y los [[New England Patriots]] llegaben asina al so quintu [[Super Bowl]] desque Brady xunir al equipu.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Patriots Beat Ravens 23-20 in AFC Championship Game|url=http://www.foxnews.com/sports/2012/01/22/patriots-beat-ravens-23-20-in-afc-championship-game/|agency=Associated Press|fechaaccesu=14 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt; Nel Super Bowl XLVI, Brady y los [[New England Patriots|Patriots]] enfrentar colos [[New York Giants]], per segunda vegada en 5 años. Brady xugó bien, lo que lu lleva a empatar el récor de 96 yardes de touchdown nun [[Super Bowl]] pa cerrar la primer metá y nun momentu completu 16 pases consecutivos pa un parcial 20-23 marca nel tercer cuartu, un récor de [[Super Bowl]]. En total, llogru 2 touchdowns, una interceptación y foi penalizáu por un pase intencional a la tierra na zona d'anotación, lo que lleva a una importante [[Safety]] en favor de los [[New York Giants|Giants]]. Con un marcador final de 21-17 pa los [[New York Giants|Giants]] caltendría a Brady ensin ganar el so cuartu [[Super Bowl]].&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=For second time in five seasons, Giants top Brady, Patriots in Super Bowl|url=http://www.nfl.com/gamecenter/2012020500/2011/POST22/giants@patriots#menu=highlights&amp;tab=recap&amp;recap=fullstory|agency=Associated Press|fechaaccesu=14 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt;

== Vida privada ==
[[Ficheru:Tom Brady Hyannis May 2009.jpg|thumb|150px|Tom Brady nun eventu de caridá de la organización ''Best Buddies International'' realizáu en mayu de 2009.]]
Brady caltuvo una rellación sentimental cola actriz [[Bridget Moynahan]] dende'l 2004 hasta finales de 2006.&lt;ref&gt;{{cita web|url = http://www.people.com/people/article/0,,20004312,00.html |títulu = Tom Brady, Bridget Moynahan Split Up |fechaaccesu =27 d'avientu |añoacceso =2007 |autor = Dagostino, Mark |apellíu = Dagostino |nome = Mark |fecha = 14 d'avientu de 2006|añu =2006|mes =avientu |editorial = [[People]] |páxina = |idioma = inglés}}&lt;/ref&gt; El 18 de febreru de 2007, Moynahan confirmó a la revista ''[[People]]'' que s'atopaba con un embaranzu de más de tres meses, y que'l padre del neñu yera Brady.&lt;ref&gt;{{cita web|url = 
|títulu = It's Brady Baby For 'Sixy' Star |fechaaccesu = 27 d'avientu |añoacceso =2007 |autor = |apellíu = |nome = |fecha = [[18 de febreru]], [[2007]]|añu =2007|mes =febreru|formatu = |obra = New York Post |editorial = |páxina = |idioma = inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}&lt;/ref&gt; Sicasí, dambos terminaron la so rellación a principios d'avientu de 2006, alredor de la fecha en que Moynahan quedó embarazada.&lt;ref&gt;{{cita web|url = 
?p1=MEWell_Pos1|títulu = Ex-Brady Girlfriend Says She's Pregnant With His Child |fechaaccesu = 27 d'avientu |añoacceso =2007 |autor = Shanahan, Mark |apellíu = Shanahan |nome = Mark |fecha = 18 de febreru de 2007 |añu =2007|mes =febreru |editorial = Boston.com |idioma = inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}&lt;/ref&gt; El 22 d'agostu de 2007, el xugador tuvo presente nel hospital [[Saint John’s Health Center]] en [[Santa Monica (California)|Santa Monica]], cuando'l so fíu, John Edward Thomas Moynahan, nació.&lt;ref&gt;{{cita web|url = http://www.people.com/people/article/0,,20052331,00.html?xid=rss-topheadlines |títulu = Bridget Moynahan Welcomes a Baby Boy |fechaaccesu =22 d'agostu |añoacceso =2007 |autor = Shanahan, Mark |apellíu = Shanahan |nome = Mark |fecha = 22 d'agostu de 2007|añu =2007|mes =agostio |formatu = |obra = [[People]] |editorial = |idioma = inglés |doi = |urlarchivu =}}&lt;/ref&gt; A partir del añu 2006, caltuvo una rellación cola [[Modelu (moda)|modelu]] [[Brasil|brasilana]] [[Gisele Bündchen]]. 
Informóse que la pareya comprometió la nueche de navidá de 2008, sicasí nunca se confirmó oficialmente la noticia. El padre de Brady y la hermana ximielga de Bündchen negaron los rumores del compromisu ya indicaron que yeren falsos.&lt;ref&gt;{{cita web|url =http://www.people.com/people/article/0,,20249152,00.html |títulu = Tom and Gisele Engaged? Not True, Say Relatives|fechaaccesu =9 de xineru |añoacceso =2008 |autor =Tauber, Michelle |apellíu =Tauber |nome =Michelle |fecha =27 d'avientu |añu =2008 |mes =avientu |formatu = |obra = |editorial =People |páxina = |idioma =inglés}}&lt;/ref&gt; Sicasí, el 26 de febreru de 2009, delles axencies de noticies informaron que Brady y Bündchen intercambiaren votos nuna ceremonia íntima celebrada en [[Santa Monica (California)|Santa Monica]], [[California]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://lta.reuters.com/article/entertainmentNews/idLTASIE51Q07B20090227|títulu=Modelu Gisele Bündchen cásase con estrella de la NFL Tom Brady|fechaaccesu=28 de febreru de 2009|editorial=Reuters|fecha=27 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090228122300/http://lta.reuters.com/article/entertainmentNews/idLTASIE51Q07B20090227|fechaarchivu=2009-02-28}}&lt;/ref&gt; El 19 de xunu publicaron delles noticies qu'apuntaben que Bündchen taba embarazada; sicasí, el 11 de setiembre Brady confirmó la noticia a [[ESPN]] ya indicó que'l partu sería n'avientu.&lt;ref&gt;{{cita web|url =http://sports.espn.go.com/nfl/news/story?id=4465611 |títulu =Brady confirms he'll be a father again |fechaaccesu =8 de febreru |añoacceso =2010 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha =11 de setiembre de 2009 |añu =2009 |mes = |formatu =|obra = |editorial =ESPN |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}&lt;/ref&gt; Ye asina que el 8 d'avientu nació'l primer fíu de la pareya, un varón.&lt;ref&gt;{{cita web|url =http://www.people.com/people/article/0,,20325945,00.html |títulu =Gisele Bündchen &amp; Tom Brady Have a Boy |fechaaccesu =8 de febreru |añoacceso =2010 |autor = |apellíu =Mikelbank |nome =Peter |enllaceautor = |coautores = |fecha =9 d'avientu de 2009 |añu =2009 |mes =avientu |formatu =|obra = |editorial =People |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}&lt;/ref&gt; Diez díes dempués Bündchen escribió un mensaxe al traviés de la so páxina web indicando que'l so fíu fuera bautizáu col nome de Benjamin Bündchen Brady.&lt;ref&gt;{{cita web|url =http://celebrity-babies.com/2009/12/18/gisele-bundchen-and-tom-brady-name-son-benjamin/ |títulu =Gisele Bündchen and Tom Brady Name Son Benjamin |fechaaccesu =8 de febreru |añoacceso =2010 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha =18 d'avientu de 2009 |añu =2009 |mes =avientu |formatu =|obra = |editorial =People |páxina =inglés |idioma = |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}&lt;/ref&gt; En 2012 nació'l so segundu fíu de mancomún cola modelu. La neña que tamién nació n'avientu como'l so hermanu llámase Vivian Lake Brady

== Estadístiques profesionales ==
''Toles estadístiques y llogros son cortesía de la [[National Football League|NFL]],&lt;ref&gt;{{cita web|url = http://www.nfl.com/players/tombrady/profile?id=BRA371156 |títulu = Tom Brady |fechaaccesu =6 de febreru |añoacceso =2012 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha = |añu =|mes = |formatu = |obra = |editorial = NFL.com |páxina = |idioma = inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}&lt;/ref&gt; [[New England Patriots]] y Pro-Football.&lt;ref&gt;{{cita web|url = http://www.pro-football-reference.com/players/BradTo00.htm |títulu = Tom Brady |fechaaccesu =6 de febreru |añoacceso =2012 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha = |añu =|mes = |formatu = |obra = |editorial = Pro-Football-Reference.com |páxina = |idioma = inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}&lt;/ref&gt;

{|
|valign=&quot;top&quot;|
{| {{tablaguapa}} style=&quot;font-size:90%;&quot;
|-
|align=&quot;center&quot;|&lt;small&gt;'''Abreviatures'''&lt;/small&gt;
|'''Significáu de les abreviatures en dambes tables'''
|-
|align=&quot;center&quot;|'''PT'''
|Partíos como xugador titular
|-
|align=&quot;center&quot;|'''PG'''
|Partíos ganaos
|-
|align=&quot;center&quot;|'''PC'''
|Pases Completos
|-
|align=&quot;center&quot;|'''Att'''
|Intentos de pase o d'acarretu
|- 
|align=&quot;center&quot;|'''Pct'''
|Porcentaxe de pases completos
|-
|align=&quot;center&quot;|'''Yds'''
|Yardes
|-
|align=&quot;center&quot;|'''YPA'''
|Permediu de yardes consiguíes per cada pase completu
|- 
|align=&quot;center&quot;|'''Llargu'''
|Pase más llargu consiguíu nesa temporada
|- 
|align=&quot;center&quot;|'''TD'''
|[[Touchdown]]s
|-
|align=&quot;center&quot;|'''Int'''
|[[Intercepción (fútbol americanu)|Intercepciones]]
|-
|align=&quot;center&quot;|'''Rate'''
|[[Eficiencia de pase]]
|-
|align=&quot;center&quot;|'''Permediu'''
|Permediu de yardes consiguíes per cada acarretu
|- 
|align=&quot;center&quot;|'''Skd'''
|Total de sacks dexaos
|-
|align=&quot;center&quot;|'''Yds Sks'''
|Yardes perdíes por sacks
|}

=== Temporada regular ===
:{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align:center&quot;
! rowspan=2 | Añu !! rowspan=2 | Equipu !! rowspan=2 | Partíos !! rowspan=2 | PT !! rowspan=2 | PG !! colspan=9 | Pases !! colspan=4 | Acarretos !! colspan=2 | [[Quarterback sack|Sacks]]
|-
! Comp !! Att !! Pct !! Yds !! YPA !! Llargu !! TD !! Int !! Rate !! Att !! Yds !! Permediu !! TD !! Skd !! Yds Sks
|-
|2000 ||[[New England Patriots|NE]] ||1 ||0 ||0 ||1 ||3 ||33,3 ||6 ||2 ||6 ||0 ||0 ||42,4 || 0 ||0 ||0,0 ||0 ||0 ||0
|-
|2001 ||NE ||15 ||14 ||11 ||264 ||413 ||63,9 ||2843 ||6,9 ||91 ||18 ||12 ||86,5 ||36 ||43 ||1,2 ||0 ||41 ||216
|-
|2002 ||NE ||16 ||16 ||9 ||373 ||601 ||62,1 ||3764 ||6,3 ||49 ||28 ||14 ||85,7 ||42 ||110 ||2,6 ||1 ||31 ||190
|-
|2003 ||NE ||16 ||16 ||14 ||317 ||527 ||60,2 ||3620 ||6,9 ||82 ||23 ||12 ||85,9 ||42 ||63 ||1,5 ||1 ||32 ||219
|-
|2004 ||NE ||16 ||16 ||14 ||288 ||474 ||60,8 ||3692 ||7,8 ||50 ||28 ||14 ||92,6 ||43 ||28 ||0,7 ||0 ||26 ||162
|-
|2005 ||NE ||16 ||16 ||10 ||334 ||530 ||63,0 ||4110 ||7,8 ||71 ||26 ||14 ||92,3 ||27 ||89 ||3,3 ||1 ||26 ||188
|-
|2006 ||NE ||16 ||16 ||12 ||319 ||516 ||61,8 ||3529 ||6,8 ||62 ||24 ||12 ||87,9 ||49 ||102 ||2,1 ||0 ||26 ||175
|-
|2007 ||NE ||16 ||16 ||16 ||398 ||578 ||68,9 ||4806 ||8,3 ||69 ||50 ||8 ||117,2 ||37 ||98 ||2,6 ||2 ||21 ||128
|-
|2008 ||NE ||1 ||1 ||1 ||7 ||11 ||63,6 ||76 ||6,9 ||26 ||0 ||0 ||83,9 ||0 ||0 ||0,0 ||0 ||0 ||0
|-
|2009 ||NE ||16 ||16 ||10 ||371 ||565 ||65,7 ||4398 ||7,8 ||81 ||28 ||13 ||96,2 ||29||44 ||1,5 ||1 ||16 ||86
|-
|2010 ||NE ||16 ||16 ||14 ||324 ||492 ||65,9 ||3900 ||7,9 ||79 ||36 ||4 ||111,0 ||31 ||30 ||1,0 ||1 ||25 ||175
|-
|2011 ||NE ||16 ||16 ||13 ||401 ||611 ||65,6 ||5235 ||8,6 ||99 ||39 ||12 ||105,6 ||43 ||109 ||2,5 ||3 ||32 ||173
|-
|2012 ||NE ||16 ||16 ||12 ||401 ||637 ||63,0 ||4827 ||7,6 ||83 ||34 ||8 ||98,7 ||23 ||32 ||1,4 ||4 ||27 ||182
|-
|-style=&quot;background-color: #eee;&quot;
| colspan=2 | '''Carrera''' ||'''177''' ||'''175''' ||'''136''' ||'''3798''' ||'''5958''' ||'''63,7''' ||'''44806''' ||'''7,5''' ||'''99''' ||'''334''' ||'''123''' ||'''96,6''' ||'''402''' ||'''748''' ||'''1,9''' ||'''14''' ||'''303''' ||'''1894'''
|}

=== Playoffs ===
:{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align:center&quot;
! rowspan=2 | Añu !! rowspan=2 | Equipu !! rowspan=2 | PT !! rowspan=2 | PG !! colspan=8 | Pases !! colspan=4 | Acarretos !! colspan=2 | [[Quarterback sack|Sacks]]
|-
! Comp !! Att !! Pct !! Yds !! YPA !! TD !! Int !! Rate !! Att !! Yds !! Permediu !! TD !! Skd !! Yds Sks
|-
|2001 ||NE ||3 ||3 ||60 ||97 ||61,9 ||572 ||5,9 ||1 ||1 ||77,3 ||8 ||22 ||2,8 ||1 ||5 ||36
|-
|2003 ||NE ||3 ||3 ||75 ||126 ||59,5 ||792 ||6,3 ||5 ||2 ||84,5 ||12 ||18 ||1,5 ||0 ||0 ||0
|-
|2004 ||NE ||3 ||3 ||55 ||81 ||67,9 ||587 ||7,2 ||5 ||0 ||109,4 ||7 ||3 ||0,4 ||1 ||0 ||0
|-
|2005 ||NE ||2 ||1 ||35 ||63 ||55,6 ||542 ||8,6 ||4 ||2 ||92,2 ||3 ||8 ||2,7 ||0 ||4 ||12
|-
|2006 ||NE ||3 ||2 ||70 ||119 ||58,9 ||724 ||6,1 ||5 ||4 ||76,5 ||8 ||18 ||2,3 ||0 ||4 ||22
|-
|2007 ||NE ||3 ||2 ||77 ||109 ||70,6 ||737 ||6,8 ||6 ||3 ||96,0 ||4 ||-1 ||-0,3 ||0 ||8 ||52
|-
|2009 ||NE ||1 ||0 ||23 ||42 ||54,8 ||154 ||3,7 ||2 ||3 ||49,1 ||0 ||0 ||0 ||0 ||3 ||22
|-
|2010 ||NE ||1 ||0 ||29 ||45 ||64,4 ||299 ||6,6 ||2 ||1 ||89,0 ||2 ||2 ||1,0 ||0 ||5 ||40
|-
|2011 ||NE ||3 ||2 ||75 ||111 ||67,6 ||878 ||7,9 ||8 ||4 ||100,4 ||9 ||10 ||1,1 ||1 ||3 ||15
|- style=&quot;background-color: #eee;&quot;
| colspan=2 | '''Carrera''' ||'''22''' ||'''16''' ||'''499''' ||'''793''' ||'''62,3''' ||'''5285''' ||'''6,6''' ||'''38''' ||'''20''' ||'''86,0''' ||'''51''' ||'''76''' ||'''1,5''' ||'''3''' || '''32''' ||'''199'''
|}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{Commonscat}}
* [http://www.tombrady.com/ Páxina oficial de Tom Brady] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101226174722/http://www.tombrady.com/ |date=2010-12-26 }} (n'inglés).
* [http://www.patriots.com/team/index.cfm?ac=playerbio&amp;bio=566 Tom Brady] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050305040529/http://www.patriots.com/team/index.cfm?ac=playerbio&amp;bio=566 |date=2005-03-05 }} Páxina oficial del equipu ''New England Patriots'' que contién información de Tom Brady (n'inglés).
* {{IMDb nome|1530018}}

{{NF|1977||Brady, Tom}}

{{Tradubot|Tom Brady}}

[[Categoría:Xugadores de fútbol americanu d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Deportistes de California]]</text>
      <sha1>3yf8yxfub1vq00ho8loqivmbabwxonl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Johan Cruyff</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74751</id>
    <revision>
      <id>4488396</id>
      <parentid>4474762</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:41:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74600" sha1="2ua2cupto9g7u6emz9iw4ii0c1dwnl5" xml:space="preserve">{{persona}}
[[Ficheru:Oefeninterland Nederland tegen Argentinië 4-1; nr. 6, 7 Cruyff, kop.jpg|thumb|300px|Johan Cruyff cola seleición masclina de fútbol neerlandesa en 1974.]]
'''Hendrik Johannes Cruijff''', conocíu internacionalmente como '''Johan Cruyff''' {{nym}} foi un [[xugador de fútbol|futbolista]] [[Países Baxos|neerlandés]], entrenador del [[Futbol Club Barcelona|FC Barcelona]], presidente d'honor del [[Futbol Club Barcelona|FC Barcelona]]&lt;ref name=&quot;presidente_honor&quot;&gt;{{cita noticia|url=https://www.elmundo.es/elmundo/2010/07/02/barcelona/1278097916.html|títulu=Cruyff devuelve la insinia de presidente d'Honor|autor=[[Axencia EFE]]|fecha=2 de xunetu de 2010|obra=[[El Mundo (periódicu)|elmundo.es]]}}&lt;/ref&gt; y collaborador de la [[Federación Catalana de Fútbol|federación catalana]] en proyeutos deportivos y sociales.&lt;ref name=&quot;seleición_Cataluña&quot; /&gt; El so apellíu escríbese ''Cruyff'' en grafía tradicional o ''Cruijff'' n'ortografía neerlandesa reformada.

Militó diez temporaes nel primer equipu del [[Ajax Ámsterdam]], fichando en [[1973]] pol [[Futbol Club Barcelona|FC Barcelona]], del que se colaría en [[1978]] pa recalar na [[North American Soccer League|Lliga de Fútbol d'Estaos Xuníos]]. Ellí tuvo tres temporaes, entrepolaes con una temporada nel [[Levante Unión Deportiva|Levante UD]] que militaba na [[Segunda División d'España]], pa volver finalmente en [[1981]] a la [[Eredivisie|lliga neerlandesa]], militando dos temporaes nel Ajax y la so última temporada como xugador nel [[Feyenoord Rotterdam|Feyenoord de Rotterdam]].

Recibió'l [[Balón d'Oru]] en trés causes ([[1971]], [[1973]] y [[1974]]), marca que comparte con [[Michel Platini]] y [[Marco van Basten]]. Cruyff foi'l más famosu esponente de la filosofía de fútbol conocida como «[[Fútbol total]]», desenvuelta por [[Rinus Michels]].&lt;ref name=&quot;hall&quot;&gt;{{cita web | títulu = International Football Hall of Fame: Johan Cruyff | url = http://www.ifhof.com/hof/cruyff.asp | fechaaccesu = 17 d'avientu de 2007 | idioma = inglés}}&lt;/ref&gt;

En [[1984]], en retirándose como xugador de los terrenes de xuegu, Cruyff convertir n'entrenador del Ajax y más tarde n'entrenador del FC Barcelona, clubes de los que sigue siendo un influyente asesor.&lt;ref name=&quot;grande&quot;&gt;{{cita web | títulu = ESPNdeportes.es - Ente los más grandes | url = http://espndeportes.espn.go.com/perfiles/index | fechaaccesu = 17 d'avientu de 2007 }}&lt;/ref&gt;

Ye consideráu pola [[FIFA]] unu de los cuatro meyores xugadores de fútbol del [[sieglu XX]], xunto a [[Pelé]], [[Franz Beckenbauer]], y [[Alfredo Di Stéfano]],{{ensin referencies}} y el meyor d'[[Europa]].&lt;ref name=&quot;Meyor Xugador Européu del Sieglu&quot;&gt;{{cita web | títulu = http://www.iffhs.de Meyor Xugador Européu del Sieglu| url = http://www.iffhs.de/?b40f8ca85bd0y027y8f05f4cb05fe4a41314a433ccd40385fdcdc3bfcdc0aec28d6edb8a3f0y03790c443y0f4039041b| fechaaccesu = 24 de Setiembre | añoacceso = 2011}}&lt;/ref&gt; Tamién foi escoyíu en segunda posición como Meyor Xugador del Sieglu XX pola [[Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol|IFFHS]]&lt;ref name=&quot;iffhs&quot;&gt;{{cita web | títulu = IFFHS' Century Elections | url = http://www.rsssf.com/miscellaneous/iffhs-century.html | fechaaccesu = 18 d'avientu de 2007 | idioma = inglés}}&lt;/ref&gt; y en [[1999]] como'l 3º Meyor Xugador del Sieglu por tolos ganadores del Balón d'Oru hasta la fecha.&lt;ref name=&quot;balon&quot;&gt;{{cita web | títulu = France Football's Football Player of the Century | url = http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#ff-poc | fechaaccesu = 18 d'avientu de 2007 | idioma = inglés}}&lt;/ref&gt;

== Biografía ==
Hendrik Johannes Cruijff nació'l 25 d'abril de 1947, a les 13:00 hores, en [[Linnaeusstraat]], y creció nun barriu nes contornes d'Ámsterdam, a mediu quilómetru del campu del Ajax. Fíu de Hermanus Cornelius Cruijff, dueñu d'una tienda de frutes y verdures, y de Petronella Bernarda Draaijer, qu'ayudaba na tienda y en casa.&lt;ref name=&quot;bio_non_oficial&quot;&gt;{{cita web | títulu = Biografía de Johan Cruyff, na web non oficial | url = http://www.geocities.com/johancruyff_ye/Biografia_ye.html | fechaaccesu = 13 de xineru de 2008 |urlarchivu=http://www.webcitation.org/1256591644238462|fechaarchivu=26 d'ochobre de 2009}}&lt;/ref&gt;

Cruyff ta casáu dende'l 2 d'avientu de 1968 con Danny Coster, fía del empresariu Cor Coster. Tien 3 fíos fruto de dichu matrimoniu: Chantal (nacida'l 16 de payares de 1970), Susila (nacida'l 27 de xineru de 1972) y Jordi (nacíu'l 9 de febreru de 1974). La familia vive en Barcelona dende 1973, con un periodu d'interrupción de seis años dende avientu de 1981 hasta xineru de 1988, mientres el cual vivieron en Vinkeveen, Países Baxos. En 1993 naz el so primer nietu, Jessua Andrea, fíu de Chantal y l'ex-porteru del Barça Jesús Mariano Angoy. Más tarde nacería Gianluca, segundu fíu de la pareya.&lt;ref name=&quot;bio_non_oficial&quot; /&gt;

Cruyff escoyó'l nome de Jordi pal so tercer fíu debíu al patrón de Cataluña, San Jordi, más conocíu como San Jorge de Lydda. Esti fechu foi vistu como una provocación contra'l dictador d'España Francisco Franco, que prohibiera cualquier simboloxía nacionalista catalana, faciéndola illegal. Ello ye que Johan Cruyff tuvo que viaxar a Países Baxos pa rexistrar al so fíu col nome de Jordi, yá que n'España prohibir les autoridaes, y namái-y lo dexaben faer sol nome de Jorge. La decisión de Cruyff de faer un esfuerciu tan grande pa llamar al so fíu como'l patrón de Cataluña ye una de les razones poles qu'él ye tan bien consideráu en Barcelona y pol nacionalismu catalán.&lt;ref&gt;{{Cita llibru|apellíu=Burns|nome=Danny|añu=2009|títulu=Barca|llugar=London|editorial=Bloomsbury Publishing PLC|isbn=978-1408805787}}&lt;/ref&gt;

=== Como xugador ===

==== Ajax ====
La infancia de Johan Cruyff, ''Jopie'' según llamábalu cariñosamente la so madre, tuvo amestada a un balón de fútbol y al [[Ajax Ámsterdam|Ajax d'Ámsterdam]], pos con namái diez años foi escoyíu ente otros 300 neños pa formar parte de les categoríes inferiores del club. La so madre trabayaba como personal de llimpieza nel club y convenció al entrenador por qu'escoyera a Johan pa formar parte de los sos xugadores.&lt;ref name=&quot;hall&quot; /&gt;

El [[8 de xunetu]] de [[1959]], cuando tenía doce años, el so padre finó d'un [[Infartu agudu de miocardiu|ataque al corazón]], polo que se vio obligáu a ayudar cola economía familiar. Un añu dempués abandonaría los estudios pa dedicase puramente al fútbol y al añu siguiente atoparía una nueva figura paterna nel cuidador del campu del Ajax al qu'ayudaba nel so trabayu.

L'entrenador [[Rinus Michels]] preparó un programa d'exerciciu físicu pa Johan, concebíu especialmente pa desenvolver la so complexón sonce, con cuenta de fuera capaz de soportar los rigores d'una carrera profesional.&lt;ref name=&quot;fifa&quot;&gt;{{cita web | títulu = FIFA.com - Johan Cruyff, el gran maestru holandés | url = http://es.fifa.com/classicfootball/players/player=174481/bio.html | fechaaccesu = 17 d'avientu de 2007 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071217085705/http://es.fifa.com/classicfootball/players/player=174481/bio.html | fechaarchivu = 2007-12-17 }}&lt;/ref&gt; Dientro de la estructura del Ajax pasó rápido por toles categoríes inferiores (incluyíos trabayos como'l de llimpiabotes y cuidador del vestuariu), hasta que consiguió llegar a la primer plantía, por encamientu de [[Vic Buckingham]], y debutar na [[Eredivisie|Primer Lliga neerlandesa]] a la edá de 17 años, marcando l'únicu gol del so equipu'l día del so debú.&lt;ref name=&quot;hall&quot; /&gt;
[[Ficheru:Johan Cruijff (1965).jpg|thumb|200px|Johan Cruijff (1965).]]
[[Ficheru:Cruijff afscheidswedstrijd bij Ajax.jpg|thumb|right|200px|Johan Cruyff foi'l impulsor de los ésitos del Ajax de mediaos de los años 60 hasta entamos de los años 70.]]
El partíu del so debú celebró'l [[15 de payares]] de [[1964]], enfrentándose al [[FC Groningen|GVAV Groningen]]. Producíase asina l'entamu de la carrera del consideráu meyor xugador européu de la historia, que contribuyiría en faer al Ajax el claru dominador del fútbol del vieyu continente, consiguiendo 6 [[Eredivisie|Lligues]] y 4 [[Copa de los Países Baxos|Copes]], 3 [[Lliga de Campeones de la UEFA|Copes d'Europa]], 1 [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]] y 1 [[Supercopa d'Europa]].

Cruyff empezó realmente a ganase un puestu na temporada [[1965]]-[[1966]], consolidándose como xugador del primer equipu n'anotando dos goles nel Tornéu Olímpicu contra'l [[DWS Amsterdam]] el [[24 d'ochobre]] de [[1965]] (acabando'l partíu con una victoria por 2-0). Nos siete partíos d'iviernu, marcó ocho veces y en marzu de 1966 llogró'l so primera '[[Tripleta|hat-trick]]' nun partíu de lliga contra'l Telstar (ganáu por 6-2). Cuatro díes más tarde, nun partíu de Copa contra'l [[BV Veendam]] (7-0), marcó 4 de los goles. En total esa temporada, Cruyff anotó 25 goles en 23 partíos y el Ajax ganó'l Campeonatu de Lliga.

Na temporada 1966-[[1967]] el Ajax volvió ganar el Campeonatu de Lliga, pero tamién ganó Copa de los Países Baxos, el primer «doblete» de Cruyff. Johan terminó la temporada como'l máximu goliador de la Eredivisie con 33 goles.

Na temporada 1967-[[1968]], Cruyff ganó la lliga per tercer añu consecutivu. Tamién foi nomáu futbolista neerlandés del añu per segunda vegada consecutiva, una fazaña que repitiría en [[1969]]. El [[28 de mayu]] de 1969, Cruyff participó na so primer final de la Copa d'Europa contra'l [[Associazione Calcio Milan|AC Milan]], pero l'equipu italianu terminó ganando 4-1.

Na temporada 1969-[[1970]], Johan ganó'l so segundu «doblete» de Lliga y Copa, pero al empiezu de la temporada 1970-[[1971]] Cruyff sufrió una llarga mancadura na vería, nun pudiendo tornar a xugar hasta'l [[30 d'ochobre]] de 1970 contra'l [[PSV Eindhoven|PSV]]. Nesti partíu nun pudo llevar el so habitual númberu 9 yá que taba siendo usáu por [[Gerrie Mühren]], polo qu'utiliza'l númberu 14, daqué en principiu estrañu, pos nos [[años 1970|años 70]] nun esistíen les camisetes personalizaes y los númberos cimeros al 11 taben acutaos a los suplentes. A otru día pudo lleese na prensa neerlandesa que paecía que yá tou taba bien con Cruyff, sacante'l númberu 14 nel so llombu. La superstición del xugador, y quiciabes la so rebeldía ante la prensa, fixeron que dende entós fora'l so númberu favoritu, llevándolo nos partíos como internacional y nos sos futuros equipos.&lt;ref name=&quot;cruijff distintu&quot;&gt;{{cita web | títulu = Cruijff.com - Cruijff distintu | url = http://www.cruijff.com/spa/fenomeno/cruijffdiferente/ | fechaaccesu = 20 de xineru de 2008 }}&lt;/ref&gt;

La figura de Johan Cruyff convertir nun referente del mundu del fútbol, consiguiendo en trés causes el [[Balón d'Oru]], dau pola revista francesa [[France Football]], nos años [[Balón d'Oru 1971|1971]], [[1973]] y [[1974]] (estos dos últimos vistiendo yá la camiseta del [[Futbol Club Barcelona]]).&lt;ref name=&quot;france&quot;&gt;{{cita web | títulu = France Football - Palmarés del Balón d'Oru | url = http://www.francefootball.fr/FF/ballon_or/index_bo.html | fechaaccesu = 17 d'avientu de 2007 }}&lt;/ref&gt;

==== FC Barcelona ====
La rotura col Ajax llegó na temporada [[1973]]-74, cuando'l club de la capital neerlandesa axustó'l trespasu de Cruyff al [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]].&lt;ref&gt;{{cita web | títulu = Sportec - Estrelles del deporte (Intereses) | url = http://www.sportec.com/index/mitos/futbol/cruyff/intereses.htm | fechaaccesu = 20 de xineru de 2008 }}&lt;/ref&gt; Al sabelo'l xugador, fixo amuesa d'una rebeldía que tamién-y caracterizó mientres tola so carrera, nun fichando pol Real Madrid, sinón pol so máximu rival, el Barcelona.&lt;ref&gt;{{cita publicación | títulu = Cruyff fichó ayeri pol FC Barcelona | url = http://hemeroteca-paginas.lavanguardia.com/LVE07/HEM/1973/08/14/LVG19730814-028.pdf | fechaaccesu = 10 de xineru | añoacceso = 2013 | publicación=[[La Vanguardia]] | fecha=14 d'agostu de 1973 | formatu=[[PDF]] | páxina=28 }}&lt;/ref&gt; El trespasu de Cruyff al Barcelona convertir nel más caru na historia del fútbol hasta esi momentu (60 millones de [[peseta|pesetes]]) y robló un contratu de 12.000 [[dólar d'Estaos Xuníos|dólares]] mensuales.&lt;ref name=&quot;fichaxe_record&quot;&gt;{{cita web | títulu = Fichaxes ruempe récores | url = http://www.mercafutbol.com/noticias.asp?nt=18118&amp;ct=372 | fechaaccesu = 12 de xineru de 2008 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071204230535/http://www.mercafutbol.com/noticias.asp?ct=372&amp;nt=18118 | fechaarchivu = 2007-12-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bio_non_oficial&quot; /&gt;

Cruyff foi recibíu en [[Barcelona]] como un auténticu ídolu,&lt;ref name=&quot;cruijff distintu&quot; /&gt; y ye que l'afición blaugrana vía nél la única esperanza de que'l so equipu saliera a flote, pos s'atopaba penúltimu na clasificación d'una [[Lliga española de fútbol|lliga]] que diba catorce años que nun ganaba. Y Johan nun defraudó a naide: nel so debú na lliga, el [[28 d'ochobre]] de [[1973]] ante'l [[Granada CF]], ayudó con 2 tantos, pa consiguir un resultáu de 4-0. L'equipu dio un xiru de magar, consiguiendo nun perder nin un solu alcuentru dende la llegada del moteyáu ''el Flacu'', y llogrando ganar por fin el campeonatu [[Primer División d'España 1973/74]] dempués de llongures 14 años, la novena lliga pal club.
 
Ente los futbolistes más destacaos que lo acompañaben nel Barça taben el peruanu [[Hugo Sotil]], [[Carles Rexach]] y [[Juan Manuel Asensi|Asensi]], con ellos y so la so batuta, l'equipu consiguió un finxu que foi difícil igualar (hasta'l 2010),&lt;ref name=&quot;derby1&quot;&gt;{{cita web | títulu = marca.com - Real Madrid-Barcelona (Temporaes 1928/1929 a 2002/2003) | url = https://www.marca.com/futbol/rma_bcn_0304/historia.html | fechaaccesu = 11 de xineru de 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;derby2&quot;&gt;{{cita web | títulu = Real Madrid-Barcelona (Temporaes 1977/1978 a 2005/2006) | url = http://www.servifutbol.com/noticias.asp?ct=253&amp;nt=21993 | fechaaccesu = 11 de xineru de 2008 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080314004608/http://www.servifutbol.com/noticias.asp?ct=253&amp;nt=21993 | fechaarchivu = 2008-03-14 }}&lt;/ref&gt; y ye que venció por 0-5 na so visita al [[Estadiu Santiago Bernabéu|Santiago Bernabéu]] del Real Madrid, el [[17 de febreru]] de 1974. Acabó la temporada con 24 goles nel so haber, destacar un gol de «espuela» (col [[talón]])&lt;ref name=&quot;espuela&quot;&gt;{{cita web | títulu = youtube.com - Gol de &quot;espuela&quot; de Cruyff | url = http://www.youtube.com/watch?v=vfvf91EHToo | fechaaccesu = 14 de xineru de 2008 }}&lt;/ref&gt; convertíu al [[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]] nun partíu nel [[Camp Nou]], siendo unu de los goles polos que más se-y recuerda y que-y ganó'l nomatu de ''holandés volador''.&lt;ref name=&quot;lleenda&quot;&gt;{{cita web | títulu = fcbarcelona.com - Xugadores de lleenda: Johan Cruyff | url = http://www.fcbarcelona.com/web/castellano/club/historia/jugadors_de_llegenda/cruyff.html | fechaaccesu = 14 de xineru de 2008 }}&lt;/ref&gt;

Nes 2 temporaes siguientes el club nun consiguió nengún títulu, anque Johan siguió marcando la diferencia como estrella futbolística. Na temporada [[1975]]-[[1976|76]] xugó 29 partíos de Lliga, nos que marcó 6 goles; 10 partíos de Copa, nos que marcó 3 y 9 alcuentros de Copa d'Europa, marcando 2 goles más. Esa mesma temporada empiecen los sos problemes col entrenador, [[Hennes Weisweiler]], arriendes de una sustitución nel partíu de Lliga contra'l [[Sevilla FC]] y que perdieron por 2-0. L'entrenador sustituyó a Johan pol mozu Mir y xustificó el cambéu aduciendo que Johan nun xugaba bien fuera del Camp Nou. Johan abandonó'l campu bien enoxáu y anunció que'l [[30 de xunu]] abandonaría'l club. Finalmente, yá que el públicu taba del llau de Johan, l'entrenador dimitió, siendo sustituyíu por [[Laureano Ruiz]].&lt;ref name=&quot;webdelcule&quot;&gt;{{cita web | títulu = Biografía en web non oficial | url = http://www.webdelcule.com/juenpre/cruyyf-histo-3.html | fechaaccesu = 14 de xineru de 2008 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20140707010305/http://www.webdelcule.com/juenpre/cruyyf-histo-3.html | fechaarchivu = 2014-07-07 }}&lt;/ref&gt; En 1975 recibió'l ''Balón de bronce'' que lo reconoció como tercer meyor xugador del continente. La temporada 1976-[[1977|77]] rematar con 30 partíos de Lliga, nos que marcó 14 tantos; 9 de Copa del Rei, nos qu'anotó 6 goles; y 7 de Copa d'Europa, nos que convirtió 5 goles.

Na temporada 1977-[[1978]], la so última temporada como blaugrana, el Barça consiguió la [[Copa del Rei de Fútbol|Copa del Rei]], y Johan marcó 11 goles nes 3 competiciones. Los sos problemes cola direutiva fáen-y abandonar el fútbol español. Sicasí, la so estancia en Barcelona dexó una gran buelga na so persona, pos s'integró bien rápido na cultura catalana, hasta'l puntu de llamar al so tercer fíu, [[Jordi Cruyff|Jordi]]. Esto supúnxo-y problemes col [[Franquismu|réxime franquista]] de la [[España]] d'entós, al cual siempres amosar contrariu, que nun dexaba l'empléu de nomes en [[Idioma catalán|catalán]].&lt;ref&gt;El neñu foi rexistráu nel consuláu neerlandés de Barcelona como Johan Jordi. Cuando se dirixó al Rexistru Civil español dixéron-y que nun podía inscribir al so fíu como Jordi, que nun taba permitíu, pero lóxicamente al ser el so nome Johan Jordi y tener derechu a la doble nacionalidá, nun tuvieron más remediu qu'inscribilo d'esta miente. [https://www.elmundo.es/papel/hemeroteca/1994/08/15/deportes/728399.html Artículu d'El Mundo de 1994 nel que s'esplica].&lt;/ref&gt;

==== Lliga de fútbol d'Estaos Xuníos ====
Tres un curtiu periodu d'inactividá, nel que se-y fixo un partíu homenaxe per parte del Ajax el [[7 de payares]] de 1978 como despidida y agradecimientu por tolos años como ajaceid y que'l Ajax perdió 8-1 contra'l [[FC Bayern München]], Cruyff decidió enrolarse na [[North American Soccer League|Lliga de Fútbol d'Estaos Xuníos]] (NASL), cuando yá tenía 30 años. Naquella dómina, el [[New York Cosmos]] que taba dirixíu por [[Warner Bros.]] y polos hermanos Nesuhi y [[Ahmed Ertegün]], intentó fichar a Cruyff pa la so plantía nunes dures negociaciones, calificaes asina polos mesmos hermanos Ertegun nuna entrevista del documental «Once in a Lifetime», pero diches negociaciones nun llegaron a bon calce y Johan acabó fichando por [[Los Angeles Aztecs]] en [[1979]].&lt;ref&gt;{{cita publicación | url = http://www.adn.es/deportes/20070731/NWS-2239-Cosmos-recordáu.html | títulu= Cosmos recordáu | fechaaccesu= 27 d'ochobre de 2008 | editorial= adn.es}}&lt;/ref&gt; Debutó'l [[23 de mayu]] de dichu añu marcando 2 goles y con un resultáu final de 3-0. Convirtió un total de 16 goles en 27 partíos y foi escoyíu'l ''Meyor Xugador de la Lliga Americana''. La temporada siguiente, en [[1980]], fichó polos [[Washington Diplomats]], colos que xugó 27 partíos y marcó 10 goles. Esi añu foi incluyíu nel equipu ideal de la Lliga.&lt;ref name=&quot;The US Soccer History Archives&quot;&gt;{{cita web | títulu = The Year in American Soccer - 1980| url = http://homepages.sover.net/~spectrum/year/1980.html| fechaaccesu = 5 de Setiembre | añoacceso = 2012}}&lt;/ref&gt;

L'añu [[1981]] empezar na [[Segunda División española]], xugando dellos meses col [[Levante Unión Deportiva|Levante UD]] al que llegó nel mes de marzu y onde anotó 2 goles en 10 partíos, pa darréu rematalo en Washington de nuevu, xugando 5 partíos nos que marcó 2 goles.&lt;ref name=&quot;bio_non_oficial&quot; /&gt;

==== Vuelta a la Eredivisie ====
[[Ficheru:Johan Cruijff met Japanse fans.jpg|thumb|270px|Cruyff nel branu de 1982.]]
La carrera de Cruyff paecía tar llegando al so fin, pero sorprendentemente fichó de nuevu pol Ajax cola edá de 34 años. Mientres los sos dos temporaes nel club de la so infancia consiguió ganar la lliga en dambes, amás d'una Copa. Na so última temporada nel Ajax, la [[1982]]-[[1983|83]], Cruyff creó'l '''''[[penalti]] indireutu''''': en llugar de tirar a puerta sirvió una asistencia pal so compañeru [[Jesper Olsen]], quien-y devolvió'l pase por que Cruyff pudiera marcar.&lt;ref name=&quot;penalty&quot;&gt;{{cita web | títulu = youtube.com - Penalti indireutu de Cruyff-Olsen | url = http://www.youtube.com/watch?v=IjGbB0_fUXA | fechaaccesu = 17 d'avientu de 2007 }}&lt;/ref&gt; Esa última temporada resultó especialmente complicada pal xugador, yá que se produció la muerte de quien fuera para él el so segundu padre, el cuidador del campu del Ajax. Cruyff cayó nun baxu estáu d'ánimu, y el presidente del Ajax llegó a declarar que al xugador faltábenlu capacidaes pa siguir xugando na primer división neerlandesa, razón pola cual nun-y anovó'l contratu.&lt;ref name=&quot;bio_non_oficial&quot; /&gt;

==== Feyenoord ====

Y ye según salió a rellucir de nuevu l'espíritu rebalbu de Cruyff, que decidió fichar pol máximu rival del Ajax, el [[Feyenoord Rotterdam|Feyenoord de Rotterdam]], cuntando yá con 37 años. Na que foi la so última temporada consiguió faer doblete, ganando la Lliga y la Copa, amás de ser designáu como meyor xugador de la Eredivisie. La so carrera como xugador nun pudo terminar de manera más trunfal.

Cruyff carauterizar pol so fuerte temperamentu, que tráxolu de cutiu problemes, como cuando foi espulsáu contra la [[Seleición masculina de fútbol de Checoslovaquia|seleición de Checoslovaquia]] nel so segundu partíu como internacional y suspendíu de la seleición neerlandesa mientres un añu&lt;ref name=&quot;hall&quot; /&gt; o como cuando perdió'l brazalete de capitán del Ajax nuna votación de los sos compañeros d'equipu en 1973.&lt;ref name=&quot;fifa&quot; /&gt;

==== Cola seleición nacional ====
En setiembre de [[1966]], Johan debutó como xugador de la [[Seleición masculina de fútbol de los Países Baxos|seleición neerlandesa]] nun partíu frente a la [[Seleición masculina de fútbol d'Hungría|seleición d'Hungría]],&lt;ref name=&quot;fifa&quot; /&gt; marcando l'empate a 2 (resultancia final) nel últimu minutu del partíu.

A pesar de ser un fixu nes convocatories del escoyíu, tan solo apostó la [[Copa Mundial de Fútbol de 1974]] n'[[Alemaña Federal]]. L'equipu taba encuadráu dientro del grupu 2 de la primer ronda xunto coles seleiciones d'[[Seleición masculina de fútbol d'Uruguái|Uruguái]], [[Seleición masculina de fútbol de Suecia|Suecia]] y [[Seleición masculina de fútbol de Bulgaria|Bulgaria]]. Los neerlandeses llograron la primer posición del grupu en collechando 2 victories (0-2 frente a Uruguái y 1-4 frente a Bulgaria) y un empate (0-0 contra Suecia).

Na segunda ronda quedaron allugaos dientro del grupu A, xunto coles seleiciones de [[Seleición masculina de fútbol de Brasil|Brasil]], [[Seleición masculina de fútbol d'Arxentina|Arxentina]] y [[Seleición masculina de fútbol d'Alemaña|Alemaña Democrática]]. El conxuntu neerlandés esplegó un xuegu que pasaría a la posteridá como [[Fútbol Total]] y que xiraba en redol a la figura de Johan Cruyff. Esta seleición sería recordada como la ''[[Seleición masculina de fútbol de los Países Baxos|Naranxa Mecánica]]'', siendo considerada unu de los equipos más grandes de la historia del fútbol.

El primer partíu d'esta segunda fase apostóse'l [[26 de xunu]] nel estadiu [[Gelsenkirchen]] y enfrentó al combináu neerlandés cola seleición arxentina. El partíu acabó con un contundente 4-0 y Cruyff marcó'l primera y l'últimu gol, cuayando una gran actuación nel partíu. El siguiente atopo frente a la seleición d'Alemaña Democrática ganar por 0-2. El postreru partíu d'esta ronda apuéstase'l [[3 de xunetu]] y la seleición neerlandesa vence por 2-0 al combináu brasilanu, unu de los goles marcaos por Johan.
[[Ficheru:Bundesarchiv Bild 183-N0716-0311, Fußball-WM, BRD - Niederlande 2-1.jpg|thumb|250px|left|[[Seleición masculina de fútbol de los Países Baxos|Seleición neerlandesa]] na final del [[Copa Mundial de Fútbol de 1974|Mundial d'Alemaña 1974]], enfrentándose a [[Seleición masculina de fútbol d'Alemaña Federal|Alemaña Federal]]. La final decantóse del llau xermanu, por 2-1. Cruyff ye'l primer xugador de la derecha, col brazalete de capitán del equipu.]]
[[Ficheru:Bundesarchiv Bild 183-N0716-0314, Fußball-WM, BRD - Niederlande 2-1.jpg|thumb|250px|left|Momentu de la final del Mundial de 1974, nel que Cruyff conduz la pelota.]]
La final del Mundial apostóse'l [[7 de xunetu]] y tien como protagonistes a la seleición de los Países Baxos, con Cruyff al frente, y a la seleición d'Alemaña Federal, encabezada por [[Franz Beckenbauer]]. Nel primer minutu de la final, tres 16 pases ente los neerlandeses y ensin que los alemanes tocaren el balón acabó col penalti d'[[Uli Hoeness]] sobre Cruyff y que Neeskens marcaría. Alemaña llogró empatar, y enantes del final del primer tiempu [[Gerd Müller]] foi'l segundu tantu. Dempués la ''Naranxa mecánica'' esplegó'l so gran fútbol, pero nun los algamó pa vencer a los xermanos, quien llograron el títulu. Sicasí, Johan llograría'l gallardón como Meyor Futbolista del tornéu.&lt;ref name=&quot;mundial_74&quot;&gt;{{cita web | títulu = FIFA.com - Copa Mundial de la FIFA Alemaña 1974 | url = http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=39/results/matches/match=2063/report.html | fechaaccesu = 15 de xineru de 2008 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080120194026/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=39/results/matches/match=2063/report.html | fechaarchivu = 2008-01-20 }}&lt;/ref&gt;

Rematáu'l Mundial, la seleición tuvo de xugar la etapa clasificatoria del [[Eurocopa 1976|Campeonatu Européu de 1976]], na que participó Cruyff. L'equipu neerlandés taba encuadráu dientro del grupu 5 xunto a les seleiciones d'[[Seleición masculina de fútbol d'Italia|Italia]], [[Seleición masculina de fútbol de Polonia|Polonia]] y [[Seleición masculina de fútbol de Finlandia|Finlandia]]. El primer partíu de la fase de clasificación, apostáu'l [[25 de setiembre]] de [[1974]], enfrentó a Finlandia cola seleición neerlandesa nel [[Olympiastadion]] de [[Ḥélsinki]]. La resultancia final foi de 1-3 y Johan marcó los dos primeros goles del so equipu que remontaben el tantu inicial de Rahja pa los finlandeses y el terceru foi obra de Neeskens. El siguiente partíu xugóse en casa el [[20 de payares]] nel [[Stadion Feijenoord|estadiu De Kuip]] de [[Rotterdam]]. La resultancia final foi de 3-1 y Cruyff marcó los dos últimos goles del so equipu que desfaíen l'empate qu'hasta esi momentu reinaba nel marcador polos goles de [[Roberto Boninsegna|Boninsegna]] y de [[Rob Rensenbrink|Rensenbrink]]. Johan nun volvió marcar nengún gol nel restu de partíos de la fase de clasificación na que la so seleición quedó primer del grupu con 4 victories, 2 derrotes y una puntuación final de 8 puntos (les victories valíen 2 puntos).

Nel añu 1976, Johan tamién participó na Eurocopa. La seleición nacional neerlandesa enfrentar en cuartos de final a la [[Seleición masculina de fútbol de Bélxica|seleición de Bélxica]]. El partíu d'ida xugó'l [[25 d'abril]] nel estadiu De Kuip. La resultancia de dichu partíu foi de 5-0 pa la seleición de los Países Baxos. El partíu de vuelta xugóse nel [[Estadiu Rei Balduino]] en [[Bruxeles]] el [[22 de mayu]], concluyendo'l partíu con un 1-2 a favor de los neerlandeses y nel que Johan marcó'l segundu gol.

En semifinales enfrentar contra la seleición de Checoslovaquia, que venía de ganar a [[Seleición masculina de fútbol de Gales|Gales]], el [[16 de xunu]] nel [[Maksimir Stadium]] de [[Zagreb]]. Los checoslovacos vencieron por 3-1 na prórroga y el neerlandeses tuvieron que conformase col partíu pol tercer puestu contra l'equipu anfitrión, [[Seleición masculina de fútbol de Yugoslavia|Yugoslavia]], que venía de perder 2-4 frente a la [[Seleición masculina de fútbol d'Alemaña|seleición d'Alemaña federal]].

Esti partíu foi apostáu'l [[19 de xunu]] nel Maksimir Stadium, y acabó con un tantéu de 3-2 a favor de la seleición nacional de los Países Baxos na prórroga.&lt;ref name=&quot;eurocopa&quot;&gt;{{cita web | títulu = Resultaos de la Eurocopa 1976 y fase de clasificación na web oficial de la UEFA | url = http://es.uefa.com/competitions/euro/history/season=1976/round=194/group=41.html | fechaaccesu = 20 de payares de 2007 }}&lt;/ref&gt;

Al rematar el mundial de 1974, Johan yá amenaciara con nun volver apostar otru mundial, pos nun taba acordies coles concentraciones a les qu'obligaba la Federación de los Países Baxos. A esto sumóse la situación política d'[[Arxentina]] nel momentu de la disputa del [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|mundial de 1978]], con graves y sistemátiques violaciones a los [[derechos humanos]]. Como midida de protesta, dellos xugadores ente los que s'incluyía Cruyff, arrenunciaron a la disputa del mundial.

Los trés motivos polos que Johan decidió nun participar nel Mundial d'[[Arxentina]] fueron: la violación masiva de derechos humanos que realizaba la [[Procesu de Reorganización Nacional|dictadura imperante]],&lt;ref name=&quot;dictadura&quot;&gt;{{cita web | títulu = Fútbol y dictadura | url = http://www.elortiba.org/mundial78.html | fechaaccesu = 17 d'avientu de 2007 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071225172159/http://www.elortiba.org/mundial78.html | fechaarchivu = 2007-12-25 }}&lt;/ref&gt; por mieu a un posible [[secuestru]]&lt;ref name=&quot;secuestru&quot;&gt;{{cita web | títulu = elmundo.es - Naranxa caótica | url = https://www.elmundo.es/papel/hemeroteca/1994/06/16/docume/719760.html | fechaaccesu = 11 de xineru de 2008 }}&lt;/ref&gt; y por non llegar a un alcuerdu económicu cola firma deportiva [[Adidas]] pa llevar los trés tires de la marca na camiseta de la Seleición.&lt;ref name=&quot;adidas&quot;&gt;{{cita web | títulu = ESPNdeports.com - Cada campeón cola so receta | url = http://espndeportes.espn.go.com/news/print?id=442085&amp;type=story | fechaaccesu = 12 de xineru de 2008 }}&lt;/ref&gt; Nel [[Copa Mundial de Fútbol de 1974|Mundial anterior]] yá tuvo problemes y vistió una camiseta con dos rayes de la marca que la patrocinaba, [[Puma (marca)|Puma]], al contrariu que'l restu de compañeros que llucieron los trés rayes de Adidas.&lt;ref name=&quot;secuestru&quot; /&gt;

N'abril de [[2008]], Cruyff desveló qu'a finales de 1977, cuando xugaba col FC Barcelona, foi víctima d'un intentu secuestro xunto a la so familia. Unos delincuentes entraron na so casa y arreyaron a Cruyff y la so esposa a una siella y apuntáronlos con un fusil na cabeza en presencia de los sos fíos.&lt;ref name=&quot;secuestru2008&quot;&gt;{{cita web | títulu = sport.es - Cruyff desvela que sufrió un intentu de raptu | url = http://www.sport.es/default.asp?idpublicacio_PK=44&amp;idioma=CAS&amp;idnoticia_PK=500750&amp;idseccio_PK=803 | fechaaccesu = 15 d'abril de 2008 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20210225221915/http://www.sport.es/default.asp?idpublicacio_PK=44&amp;idioma=CAS&amp;idnoticia_PK=500750&amp;idseccio_PK=803 | fechaarchivu = 2021-02-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;secuestru2008_1&quot;&gt;{{cita web | títulu = eluniversal.com - Johan Cruyff revela que sufrió intentu de secuestru en 1977 | url = http://economia.eluniversal.com/2008/04/15/futb_ava_johan-cruyff-revela_15A1515839.shtml | fechaaccesu = 15 d'abril de 2008 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090120225421/http://economia.eluniversal.com/2008/04/15/futb_ava_johan-cruyff-revela_15A1515839.shtml | fechaarchivu = 2009-01-20 }}&lt;/ref&gt;

Al amosar les sos intenciones d'abandonar la seleición, tres la [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978|clasificación pal mundial]], dempués del partíu ganáu frente a la seleición vecina de [[Seleición masculina de fútbol de Bélxica|Bélxica]] el [[26 d'ochobre]] de [[1977]], llevar a cabu una gran fiesta entamada polos diarios deportivos ''[[De Telegraaf]]'' y ''[[Avro's Sportpanorama]]''. La celebración llegó hasta bien entrada la madrugada y allegaron numberoses celebridaes de los [[Países Baxos]], pero como fonderada atopaba la intención de faer camudar de paecer a Cruyff sobre'l so retiru. La cadena de televisión ''Tros'' había aconceyáu 14.000 firmes que sofitaben la participación del xugador nel mundial, sol lema ''Trek Cruijff over de streep'' (Convencer a Cruyff), que tamién se pudo lleer en pegatinas y camisetes.

A pesar de tolos esfuercios, Cruyff ratificar na so decisión: «Nun me pruyir esplicar toes estes coses porque solamente van causar más discutinios y esto nun me gusta nada. Tomé una decisión y quedo con ella».

Con esti episodiu ponía fin a la so participación cola seleición del so país, n'apostando 48 partíos y marcar un total de 33 goles, participando en 33 d'ellos como capitán.&lt;ref name=&quot;fifa&quot; /&gt;

Cruyff tamién apostó dos alcuentros cola [[Seleición masculina de fútbol de Cataluña|seleición de Cataluña]] en 1973 y 1976, dambos de calter amistosu, por cuenta de la non oficialidá del equipu so los organismos internacionales.&lt;ref name=&quot;cataluña&quot;&gt;{{cita web | títulu = futcat.org - Tabla de xugadores con convocatories per Cataluña | url = http://www.futcat.org/html/futbol_catala/SELECCIO_CATALANA/jugadors.htm#1 | fechaaccesu = 15 de xineru de 2008 }}&lt;/ref&gt;

=== Participaciones en Copa del Mundu ===

{|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f7f8ff&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- align=center bgcolor=#DDDDDD style=&quot;color:black;&quot;
!width=&quot;200&quot;|Mundial
!width=&quot;150&quot;|Sede
!width=&quot;120&quot;|Resultáu
!width=&quot;50&quot;|Partíos


!width=&quot;50&quot;|Goles
|-align=center
|[[Copa Mundial de Fútbol de 1974]]
|{{bandera2|RFA}}
|bgcolor=silver|Subcampeón
|7
|3
|}

=== Participaciones n'Eurocopa ===

{| align=center cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background: #F9F9F9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=50% |- bgcolor=#DDDDDD style=&quot;color:black;&quot;
!width=&quot;300&quot;|Eurocopa
!width=&quot;180&quot;|Sede
!width=&quot;120&quot;|Resultáu
|-align=center


|[[Eurocopa 1976]]
|{{YUG}}
|bgcolor=&quot;#cd7f32&quot;|Tercer llugar
|}

=== Como entrenador ===
[[Ficheru:Johan Cruijff (1965).jpg|thumb|Cruyff con Barcelona.]]
Nun pasó enforma tiempu dende'l so retiru como xugador profesional hasta la so vuelta a los terrenes de xuegu. La temporada [[1984]]-[[1985|85]] entró na organigrama deportivu como direutor deportivu del Ajax, con [[Leo Beenhakker]] nel banquín del equipu. Dende'l primer momentu Cruyff tenía les idees bien clares del tipu de política deportiva que quería pal equipu. Empecipió asina un proyeutu al llargu plazu, remocicando tola estructura deportiva p'afaela a una filosofía de xuegu lo más ofensiva posible, y encimentada nel cuidu minuciosu de la [[cantera fútbol|cantero]]. Si Cruyff carauterizar por un sistema de xuegu nel campu, foi pol 3-4-3, un sistema nel que se corríen grandes riesgos xugando con trés defenses, pero qu'apurría un poder ofensivo bien grande. Impunxo esti sistema a toles categoríes inferiores del Ajax, y frutu d'esti trabayu cola cantera foi la xeneración de moces compuesta por [[Ronald de Boer]], el so hermanu [[Frank de Boer|Frank]], [[Edgar Davids]] o [[Clarence Seedorf]], que fadríen ganar al Ajax la [[Lliga de Campeones de la UEFA|Lliga de Campeones]] en [[1995]].

Y si Cruyff empezó'l proyeutu deportivu, él tenía de ser l'encargáu de llevalo a cabu, roblando como entrenador del equipu'l [[6 de xunu]] de 1985. Sentáu nel banquín del Ajax permaneció dos temporaes y media, nes que'l novedosu xuegu del equipu esllumó a la [[Europa]] futbolística, hasta'l puntu de ser nomáu'l [[Premiu World Soccer al meyor entrenador del mundu meyor entrenador del mundu pola revista World Soccer Magacín]]. Nesta etapa'l Ajax ganó dos Copes de los Países Baxos y una [[Recopa d'Europa]], anque nun consiguió imponese na lliga y nun terminó la tercer temporada.&lt;ref&gt;{{cita web | títulu =Cruyff dimite como entrenador del Ajax | fecha= 5 de xineru de 1988 |publicación=[[El País]] | url = https://elpais.com/diario/1988/01/05/deportes/568335610_850215.html | fechaaccesu = 10 de xunu de 2014 }}&lt;/ref&gt;

Foi contratáu pol FC Barcelona'l [[4 de mayu]] de [[1988]],&lt;ref&gt;{{cita publicación | títulu = Cruyff: &quot;Vuelvo a casa&quot; | url = http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD01/HEM/1988/05/05/MD19880505-012.pdf | fechaaccesu = 10 de xunu | añoacceso = 2014 | publicación=[[Mundo Deportivo]] | fecha=5 de mayu de 1988 | formatu=[[PDF]] | páxina=28 }}&lt;/ref&gt; col club desapaecíu nuna crisis deportiva similar a la de cuando llegó como xugador, inclusive colos xugadores pidiendo'l cese del presidente, [[José Luis Núñez]], no que se denominó «el motín del [[Hoteles Hesperia|Hesperia]]», por ser en dichu hotel onde tuvo llugar el comunicáu per parte de la plantía.&lt;ref name=&quot;hesperia&quot;&gt;{{cita web | títulu = fcbarcelona.com - Historia del FC Barcelona: Del 75 aniversariu a la primer Copa d'Europa (1974-1992) | url = http://www.fcbarcelona.com/web/castellano/club/historia/etapes_historia/etapa_4.html | fechaaccesu = 11 de xineru de 2008 }}&lt;/ref&gt; Cruyff empezó a trabayar nun nuevu proyeutu al llargu plazu, prescindiendo de gran parte de la plantía y realizando fichaxes como los de [[Txiki Begiristain]] o [[José Mari Bakero]].

Pero les sos dos primeres temporaes en Barcelona nun fueron fáciles. A pesar de llograr la [[Recopa d'Europa]] na so primer temporada, Cruyff intentaba faer entender que lo importante yera que l'equipu asumiera la so filosofía de xuegu. El segundu añu (temporada [[1989]]-[[1990|90]]) Cruyff decidió fichar a [[Michael Laudrup]], que nun tuviera enforma ésitu nel so pasu pola [[Serie A (Italia)|Lliga italiana]] y pol que bien pocos apostaben.&lt;ref name=&quot;estremos&quot;&gt;{{cita web | títulu = marca.com Tamién se fichó esa temporada a Ronald Koeman del Psv - Cruyff, el Barça y la revolución | url = http://archivo.marca.com/edicion/marca/firmes/santiagosegurola/es/desarrollo/1060762.html | fechaaccesu = 14 de xineru de 2008 }}&lt;/ref&gt; Nel [[branu]] de 1990 el so puestu nel banquín del Barça nun taba nada seguro, anque se consiguió ganar la Copa del Rei.

Pero Cruyff siguió y llegaron grandes allegríes pa él y pal club. Cola ayuda de [[Hristo Stoitchkov]], consiguió ganar la lliga de 1990-[[1991|91]], empecipiándose asina un ciclu ganador del Barça y poniendo fin a l'anterior hexemonía del Real Madrid. La temporada 1991-[[1992|92]] ganó la lliga na última xornada, gracies a la derrota del Real Madrid nel estadiu del [[Club Deportivo Tenerife|CD Tenerife]] nel so postreru partíu. Pero anguaño recordaríase pola final de la [[Lliga de Campeones de la UEFA 1991-92|Copa d'Europa]] de [[Estadiu de Wembley (1923)|Wembley]], na que l'equipu empobináu por Cruyff, recordáu dende entós pol nomatu de '''''Dream Team''''', imponer a la [[Sampdoria]] nel minutu 111 de la prórroga, gracies a un llibre direutu executáu por Koeman. Yera la primer victoria del Barça nuna final de la [[Copa d'Europa]] y l'equipu de Cruyff pasaría a la historia por ello.&lt;ref&gt;{{cita web | títulu = El Barcelona gana la Copa d'Europa per vegada primera na so historia | fecha= 21 de mayu de 1992 |publicación=[[El País]] | url = https://elpais.com/diario/1992/05/21/portada/706399202_850215.html | fechaaccesu = 10 de xunu de 2014 }}&lt;/ref&gt;

Entá consiguiría dos lligues más (cuatro de forma consecutiva). La de 1992-[[1993|93]] producióse xusto como l'anterior, el Real Madrid apostaba'l so postreru partíu nuevamente en Tenerife, que volvió-y a ganar y la lliga foi pal Barça una vegada más. Y en la lliga 1993-[[1994|94]] nun faltó tampoco emoción, el [[Deportivo de La Coruña]] llegó con ventaya a la última xornada y disponía d'un penalti nel últimu minutu pa ser campeón, pero [[Miroslav Djukic]] falló y el Barça celebró'l so cuartu campeonatu lligueru.&lt;ref&gt;{{cita publicación | títulu = El Barça fai realidá'l tercer milagru consecutivu | url = http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD01/HEM/1994/05/15/MD19940515-004.pdf | fechaaccesu = 10 de xunu | añoacceso = 2014 | publicación=[[Mundo Deportivo]] | fecha=15 de mayu de 1994 | formatu=[[PDF]] | páxina=4 }}&lt;/ref&gt; Esta temporada, col fichaxe de [[Romário]], tamién foi recordada por un 5-0 al Real Madrid.

El Barça tamién llegó a la final de la daquella yá llamada [[Lliga de Campeones de la UEFA 1993-94|Lliga de Campeones]], apostada n'[[Atenes]] y frente al [[Associazione Calcio Milan|AC Milan]]. Sicasí'l Milán enxaretó-y un claru 4-0. El ''Dream Team'' de Cruyff llegaba al so fin d'esta miente, precisando una renovación de la so plantía.&lt;ref&gt;{{cita publicación | títulu = Amargosu espertar | url = http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD01/HEM/1994/05/19/MD19940519-001.pdf | fechaaccesu = 10 de xunu | añoacceso = 2014 | publicación=[[Mundo Deportivo]] | fecha=19 de mayu de 1994 | formatu=[[PDF]] | páxina=1 }}&lt;/ref&gt;

Cruyff empezó a trabayar entós nuna nueva xeneración de canteranos, qu'emularen a los sos predecesores [[Josep Guardiola]], [[Albert Ferrer]] o [[Guillermo Amor]] y atópase na llamada ''Quinta del Mini'', una remesa de canteranos con grandes cualidaes encabezada por [[Iván de la Peña]], xunto a [[Albert Celades]], los hermanos [[Óscar García Junyent|Óscar]] y [[Roger García Junyent|Roger García]] o'l so propiu fíu [[Jordi Cruyff]]. Pero estos nuevos futbolistes precisaben tiempu p'acoplase y les comparances coles figures consagraes nun los ayudar. El Barça nun consiguió ganar nengún títulu y el Real Madrid devolvió-y el 5-0 de la temporada anterior.

La temporada [[1995]]-[[1996|96]] presentábase como un duru exame al téunicu, yá que precisaba consiguir resultancies inmediates, y pallo fichóse a [[Luís Figo]]. Pero los resultaos nun llegaron, porque'l Barça perdiera toa posibilidá matemática de ganar la Lliga a falta de dos xornaes, y yá s'atopaba esaniciáu de la Copa de la UEFA pol Bayern Múnich en semifinales, como na Copa del Rei, onde l'Atlético de Madrid ganó-y la final. Amás, les rellaciones de Cruyff col presidente Núñez, que siempres fueron puramente profesionales, naquel momentu atopábense bien foliaes.&lt;ref name=&quot;disputa&quot;&gt;{{cita web | títulu = Cruyff: «La direutiva azulgrana nun s'esclaria» | fecha= 11 de xineru de 1996 |publicación=[[El País]] | url = https://elpais.com/diario/1996/01/11/deportes/821314824_850215.html | fechaaccesu = 12 de xineru de 2008 }}&lt;/ref&gt; Finalmente, a falta de dos xornaes pa terminar la temporada 1995/1996, Cruyff foi destituyíu tres un discutiniu bien airáu que caltuvo con [[Joan Gaspart]] (entós vicepresidente del club) nos vestuarios del Camp Nou por causa de los rumores sobre'l posible fichaxe de [[Bobby Robson]] como posible entrenador del [[Futbol Club Barcelona|FC Barcelona]] pa la temporada siguiente, de resultes de les males resultancies que taba collechando entós el ''Dream Team''. Con éses Cruyff foi destituyíu pola direutivu del club y Rexach fíxose cargu del equipu les xornaes restantes. Nel primer partíu de la era post-Cruyff, el Camp Nou enllenar de pancartes en sofitu al téunicu neerlandés y tamién n'agradecimientu polos ésitos llograos.&lt;ref name=&quot;pancarta&quot;&gt;{{cita web | títulu = elmundo.es - El Camp Nou vota a favor de Cruyff (20 de mayu de 1996) | url = https://www.elmundo.es/papel/hemeroteca/1996/05/20/deportes/119916.html | fechaaccesu = 11 de xineru de 2008 }}&lt;/ref&gt;

Pero Cruyff nun foi un entrenador cualesquier en Barcelona, y ye que dexó una gran buelga, hasta'l puntu de que cola so marcha'l barcelonismo quedó estremáu en ''cruyffistas'' y ''nuñistas''.&lt;ref name=&quot;estremaos&quot;&gt;{{cita web | títulu = lavanguardia.es - El «Dream Team» de Cruyff | url = https://www.lavanguardia.com/deportes/futbol/20061101/51288639378/el-dream-team-de-cruyff.html | fechaaccesu = 11 de xineru de 2008 }}&lt;/ref&gt; Dende la presidencia llimpió la plantía de cualquier rastru del neerlandés, empezando pol so fíu y siguiendo col restu de la ''Quinta del Mini''. Cruyff pasó a formar parte de la oposición a Núñez, sofitando una moción de censura contra'l presidente per parte del grupu ''L'elefant blau'' (grupu opositor al presidente Núñez lideráu por [[Joan Laporta]]) y tamién amosó'l so refugu a la siguiente xunta, presidida pol ex-vicepresidente de Núñez, [[Joan Gaspart]].

El día [[2 de payares]] de [[2009]] fíxose pública la so contratación como seleccionador de la [[seleición masculina de fútbol de Cataluña]].&lt;ref name=&quot;seleición_Cataluña&quot;&gt;{{cita publicación | url=http://www.fcf.cat/pub/noticiaAmpliada.asp?idnoticia=2366&amp;gruponoticia=20 | títulu=Johan Cruyff nou seleccionador de Catalunya | fecha=2 de payares de 2009 | fechaaccesu=2 de payares de 2009 | idioma=catalán}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación | url=http://www.lavanguardia.es/deportes/noticias/20091102/53817190938/johan-cruyff-nuevu-seleccionador-de-catalunya.html | títulu=Johan Cruyff, nuevu seleccionador de Catalunya | fecha=2 de payares de 2009 | fechaaccesu=2 de payares de 2009 }}&lt;/ref&gt; El martes 22 avientu 2009 fixo'l so debú como seleccionador catalán ante Arxentina, qu'acabó con una victoria de 4-2 pa la ''selecció'' (partíu apostáu nel Camp Nou). En payares de [[2012]], Cruyff anunció la so xubilación como entrenador, al considerar qu'a los sos 65 años yá lu había dau tou pa devolver el sofitu recibíu por parte de los ciudadanos de Cataluña como seleccionador nacional. N'ochobre de [[2013]] foi reemplazáu nel cargu por [[Gerard López]].

=== Fora de los estadios ===
[[Ficheru:Johan Cruijff golfer cropped.jpg|thumb|Cruyff practicando [[golf]], una de les sos actividaes preferíes fora del mundu del fútbol.]]
Tres la so marcha del FC Barcelona como entrenador, Cruyff convertir nun referente d'opinión nel fútbol europeo y especialmente na redolada del equipu barcelonés. De fechu alcuéntrase bien allegáu a la direutiva del club, presidida por [[Joan Laporta]], que ye'l so abogáu personal.&lt;ref&gt;{{cita web|url = https://www.elmundo.es/papel/2003/09/02/deportes/1466775.html|títulu = Cruyff critica la política deportiva de Laporta y Rosell | fechaaccesu = 20 de xineru de 2008 }}&lt;/ref&gt; Anque asegurara que nun volvería formar parte de nengún club de fútbol, en [[2008]] la direutiva del Ajax anunció la so incorporación a la organigrama del club, asumiendo'l papel d'asesor deportivu, col fin de diseñar un nuevu equipu y poner fin a les males resultancies qu'atropaba'l club dende dellos años tras;&lt;ref&gt;{{cita web|url = https://www.marca.com/edicion/marca/futbol/internacional/es/desarrollo/1091856.html|títulu = marca.com - Cruyff vuelve al Ajax como asesor téunicu|fechaaccesu = 21 de febreru de 2008}}&lt;/ref&gt; sicasí en pocu más de dos selmanes anunció'l so arrenunciu al cargu por discrepancies profesionales.&lt;ref&gt;{{cita web|url = http://www.sport.es/default.asp?idpublicacio_PK=44&amp;idioma=CAS&amp;idnoticia_PK=489811&amp;idseccio_PK=803|títulu = sport.com - Cruyff dexa d'asesorar al Ajax por discrepancies|fechaaccesu = 8 de marzu de 2008|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20210224183520/http://www.sport.es/default.asp?idpublicacio_PK=44&amp;idioma=CAS&amp;idnoticia_PK=489811&amp;idseccio_PK=803|fechaarchivu = 2021-02-24}}&lt;/ref&gt;

En febreru de [[1991]] un infartu obligó-y a permanecer un tiempu alloñáu del banquín del Barça. Cruyff fumaba dende mozu dellos pitos diarios, y de magar, como ayuda pa superar el vezu de fumar, fíxose famosa la imaxe del téunicu con un [[Zuca Chups]] na boca. Tamién protagonizó diverses campañes antitabacu de la [[Xeneralidá de Cataluña]].

En [[2004]], el direutor [[Ramón Gieling]], rodó'l documental ''Johan Cruijff - Nun momentu dau''. El documental amuesa l'impautu de la figura de Johan Cruyff sobre la sociedá de [[Cataluña]], tantu polos sos ésitos como xugador y como entrenador, como pol so particular manera de falar. El títulu del documental fai referencia a una espresión constantemente repitida por Cruyff en ruedes de prensa. Na cinta pueden vese comentarios sobre Cruyff de personaxes como [[Emilio Butragueño]] o Joan Laporta, ya inclusive de Cruyff sobre sí mesmu.

Johan Cruyff ye precursor de la Johan Cruyff Foundation, fundación qu'ayuda a neños discapacitaos al traviés del deporte y de [[Johan Cruyff Institute|Cruyff Academics International]], qu'al traviés del [[Johan Cruyff Institute]], Johan Cruyff University y Johan Cruyff College, ufierten programes académicos rellacionaos cola alministración deportiva n'España, Países Baxos, Suecia, Perú y Méxicu, coles mires de profesionalizar el deporte. El 26 de marzu del 2010, Cruyff convertir en presidente d'honor del FC Barcelona.&lt;ref name=&quot;presidente_honor&quot; /&gt; Sicasí, meses más tarde, cola entrada del nuevu presidente, [[Sandro Rosell]], foi-y retiráu dichu cargu, sometiendo'l so nomamientu definitivu a votación ante los socios del club, fechu al que Cruyff negóse devolviendo la insinia de Presidente d'Honor.&lt;ref&gt;{{cita web|url = http://www.elmundodeportivo.es/gen/20100711/53961329941/noticia/cruyff-nun quier-ser-presidente-de-honor-nin-votandolo-los socios.html|títulu = elmundodeportivo.com - Cruyff nun quier se presidente d'honor nin votándolo los socios.|fechaaccesu = 13 de xunetu de 2010}}&lt;/ref&gt;

El [[25 de febreru]] de [[2012]], Johan Cruyff foi presentáu nel [[Estadiu Omnilife]] pa dirixir el proyeutu del [[Club Deportivo Guadalajara]] a manera d'asesor futbolísticu nel primer equipu y les fuercies básiques por trés años.&lt;ref&gt;{{cita web|url = http://espndeportes.espn.go.com/news/story?id=1472423&amp;s=mex&amp;type=story |títulu = Cruyff: Hai detalles por afaer.|fechaaccesu = 25 de febreru de 2012}}&lt;/ref&gt;

Al respective de la so vida personal, Johan ta casáu dende'l [[2 d'avientu]] de [[1968]] con Danny Coster, fía del empresariu Cor Coster. Tien 3 fíos fruto de dichu matrimoniu: Chantal (nacida'l [[16 de payares]] de [[1970]]), Susila (nacida'l [[27 de xineru]] de [[1972]]) y [[Jordi Cruyff|Jordi]] (nacíu'l [[9 de febreru]] de [[1974]]). La familia vive en [[Barcelona]]. En [[1993]] naz el so primer nietu, Jessua Andrea, fíu de Chantal y l'ex-porteru del Barça [[Jesús Mariano Angoy]]. Más tarde nacería Gianluca, segundu fíu de la pareya.&lt;ref name=&quot;bio_non_oficial&quot; /&gt;

== Sistema de xuegu ==

=== Como xugador ===
A lo llargo de la so carrera, Cruyff convertir en sinónimu del estilu de xuegu del [[Fútbol Total]].&lt;ref name=&quot;hall&quot; /&gt; El Fútbol Total ye un sistema nel qu'un xugador que se mueve fora de la so posición ye sustituyíu por otru del so equipu, lo que dexa que l'equipu caltenga la so estructura táctica. Nesti fluyíu sistema nengún futbolista tien un papel asignáu; socesivamente cualesquier pue ser un delanteru, mediocampista y defensor. Esti estilu de xuegu foi perfeccionáu por [[Rinus Michels]] mientres la so estancia nel Ajax y algamó el so apoxéu mientres la estancia de Cruyff como xugador nel club.

Puramente falando, Cruyff desempeñaba llabores de delanteru centru nesti sistema, pero él aprovecharía la so fondura pa engañar a los sos marcadores o de sópitu cayer a bandes con efeutu devastador, daqué nunca vistu nun delanteru hasta aquella dómina. Por cuenta de la forma en que desempeña'l so xuegu Cruyff ye inda denomináu «el futbolista total».&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{cita web | títulu = BBC - The total footballer | url = http://news.bbc.co.uk/sportacademy/hi/sa/football/features/newsid_3301000/3301407.stm | fechaaccesu = 20 d'avientu de 2007 | idioma = inglés}}&lt;/ref&gt;

Cruyff foi conocíu pola so capacidá téunica, velocidá y aceleración, pero la so mayor cualidá yera la so visión de xuegu, basada nun agudu sentíu de les posiciones de los sos compañeros d'equipu pa esplegar l'ataque. El periodista deportivu David Miller afirmó que Cruyff yera cimeru a cualquier xugador anterior na so capacidá pa estrayer el mayor provechu de los demás. Denominó a Cruyff «Pitágoras con botes» por cuenta de la complexidá y la precisión de los sos pases n'ángulu y escribió: {{cita|Pocos fueron capaces, tanto física como mentalmente, de tal fascinante control sobre un partíu d'un área a otra.&lt;ref name=&quot;hall&quot; /&gt;}}

Cruyff perfeccionó tamién un movimientu que güei se conoz como'l «Regate de Cruyff». Pa faer esti movimientu, Cruyff miraba pa pasar o cruciar la pelota, sicasí, en llugar de cutir el balón, él abasnaba la pelota detrás del so pie plantáu col interior del so otru pie y dando una vuelta de 180 graos y aceleraríase lloñe del algame del defensor.&lt;ref name=&quot;vuelta&quot;&gt;{{cita web | títulu = youtube.com - El Regate de Cruyff | url = http://www.youtube.com/watch?v=O1k7DGqRF5g | fechaaccesu = 20 d'avientu de 2007 }}&lt;/ref&gt;

=== Como entrenador ===
El fútbol que-y gustaba a Cruyff que xugaren los sos equipos taba basáu en dos grandes conceutos: el xuegu ofensivu y de control y les innovaciones sobre'l campu. Influyíu pol so antiguu entrenador y seleccionador [[Rinus Michels]], yera de la opinión de qu'un equipu construyir dende'l centru del campu,&lt;ref name=&quot;claves&quot;&gt;{{cita web | títulu = Les claves de Johan Cruyff: Cuando Romário defendía | url = http://elperiodico.comblogsblogues/johancruyff/archive/2007/09/10/cuando-rom-rio-defend-a.aspx | fechaaccesu = 14 de xineru de 2008 }}&lt;/ref&gt; con xugadores capaces de mover el balón rápido, ufiertar asistencies a los delanteros y saber llegar dende tras a posiciones d'ataque.&lt;ref name=&quot;estremaos&quot; /&gt;

Nel FC Barcelona llevó esta idea hasta l'estremu, llegando a xugar con trés defenses (col so famosu 4-3-3) y prescindir d'un delanteru centru pa poder poblar el centru del campu de xugadores como [[Josep Guardiola]], [[José Mari Bakero]], [[Guillermo Amor]] o [[Michael Laudrup]], lo cual puede paecer una contradicción col xuegu ofensivu, pero pa Cruyff los delanteros teníen de xugar pela banda ([[Hristo Stoichkov]] pela derecha y [[Txiki Begiristain]] pela esquierda) por que mediocampistes ofensivos llegaren a los sos centros y de esta manera desconcentrar a les centrales rivales, dexándo-yos ensin saber a quién marcar. Otra téunica que-y gustaba usar pa evitar los marcajes de les defenses rivales yera l'intercambiu de posiciones de los estremos.&lt;ref name=&quot;estremos&quot; /&gt;

Nos campos d'entrenamientu del Barcelona poner de moda los ''rondos'', onde los xugadores formaben corros y pasábense la pelota al primer toque intentando qu'unu d'ellos nun la robara, col fin d'entrenar el xuegu rápidu, como recursu p'atacar les ferriales defenses que preparaben los equipos rivales. Esti xuegu defensivu de los rivales acentuábase sobremanera nos partíos del [[Camp Nou]], onde l'amplitú del campu daba más poder ofensivu al Barcelona, polo que s'aprovechaba d'ello pa xugar con namái trés defensores, pasando a xugar [[Ronald Koeman]] más adelantráu.&lt;ref name=&quot;claves&quot; /&gt; Esti tipu de decisiones provocaben ensame de crítiques, pos l'equipu corría riesgos y encaxáben-y dellos goles, anque casi siempres lo compensaba cola so capacidá ofensiva.

A manera que pasó'l tiempu, el xuegu de Cruyff foi trascendental porque Guardiola, el so pupilu nesa dómina, retomó los conceutos principales de Johan nel poderosu Barcelona del añu 2008.

== Homenaxes ==
El [[7 de payares]] de [[1978]], cuando acababa de dexar el [[Futbol Club Barcelona|FC Barcelona]] y nun se sabía si volvería fichar por dalgún equipu, el [[Ajax Amsterdam]] dedicó-y un partíu homenaxe, estimándo-y los sos nueve temporaes nel equipu y los ésitos llograos. El partíu enfrentó al Ajax y al [[Bayern Munich]] y anque la resultancia yera lo menos importante, impunxéronse los alemanes por un claru 8-1.

El [[10 de marzu]] de [[1999]] recibió otru partíu homenaxe, esta vegada per parte del Barça, estimándo-y la considerada etapa del club más esitosa, dempués del so adiós a los banquinos en [[1996]]. El partíu celebrar nel [[Camp Nou]], enfrentando a la plantía oficial del Barça d'aquel añu, na que destacaben [[Patrick Kluivert]], [[Rivaldo]], [[Luís Figo]], [[Luis Enrique (futbolista)|Luis Enrique]] o [[Frank de Boer]]; y un ''Dream Team'' formáu por antiguos xugadores de Cruyff como [[Zubizarreta]], [[Ronald Koeman]], [[Michael Laudrup]], [[Iván de la Peña]], [[Txiki Begiristain]], [[Hristo Stoichkov]] y dellos amigos invitaos, como [[Éric Cantona]] o [[João Pinto]]. El partíu acabaría 2-0, con victoria del Barça de 1999.

Casi un mes dempués, el [[6 d'abril]], ufiertóse-y l'homenaxe per parte del Ajax, celebráu nel [[Amsterdam Arena]] ante 50.000 espectadores. Naquella ocasión enfrentáronse los equipos titulares del Ajax, con [[Edwin van der Sar]], [[Jari Litmanen]], [[Richard Witschge]] y [[Clarence Seedorf]], y el Barça, esta vegada con [[Josep Guardiola]], que nun pudo apostar l'homenaxe nel Camp Nou. El partíu acabó n'empate a dos, con goles de [[Shota Arveladze]] y [[Bryan Roy]], per parte del Ajax, y de [[Mauricio Pellegrino]] y [[Sonny Anderson]] per parte del Barça. El partíu sirviría pa ver a Johan Cruyff cola camiseta del Ajax de nuevu, pos xugó dellos minutos, lluciendo'l so característicu dorsal númberu 14.

El [[25 d'abril]] de [[2007]] la direutiva del Ajax retiró la camiseta col númberu 14, n'homenaxe a Cruyff, por cuenta del so 60 cumpleaños. En pallabres del presidente de la entidá, [[John Jaakke]]: {{cita|Johan Cruyff dio un nome al Ajax en tol mundu y haber fechu famosu. Cuando pienses nel númberu 14, pienses en Johan Cruyff. Vamos Retirar esi númberu como tributu a un futbolista únicu.&lt;ref name=&quot;dosal&quot;&gt;{{cita web | títulu = sport.com - El Ajax va retirar el dosal 14 de Cruyff | url = http://www.sport.es/default.asp?idpublicacio_PK=44&amp;idioma=CAS&amp;idtipusrecurs_PK=7&amp;idnoticia_PK=398402 | fechaaccesu = 17 d'avientu de 2007 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20210224224531/http://www.sport.es/default.asp?idpublicacio_PK=44&amp;idioma=CAS&amp;idtipusrecurs_PK=7&amp;idnoticia_PK=398402 | fechaarchivu = 2021-02-24 }}&lt;/ref&gt;}}

La [[Supercopa de los Países Baxos]], qu'enfrenta cada añu al campeón de la Lliga y al de la Copa, se rebautizó como '''Troféu Johan Cruyff''' (Johan Cruijff-schaal, en [[Idioma neerlandés|neerlandés]]).

== Clubes ==
=== Como xugador ===
{|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f7f8ff&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- align=center bgcolor=#DDDDDD style=&quot;color:black;&quot;
!width=&quot;200&quot;|Club
!width=&quot;200&quot;|País
!width=&quot;150&quot;|Añu
!width=&quot;70&quot;|Partíos

!width=&quot;70&quot;|Goles
|-align=center
|[[Ajax Ámsterdam]]
|{{bandera2|Países Baxos}}
|[[1964]]-[[1973]]
|328
|246
|-align=center
|[[Futbol Club Barcelona|F. C. Barcelona]]
|{{España}}
|[[1973]]-[[1978]]
|184
|51
|-align=center
|[[Los Angeles Aztecs]]
|{{Estaos Xuníos}}
|[[1979]]
|27
|14
|-align=center
|[[Washington Diplomats]]
|{{Estaos Xuníos}}
|[[1980]] - [[1981]]
|32
|12
|-align=center
|[[Levante Unión Deportiva|Levante]]
|{{España}}
|[[1981]]
|10
|2
|-align=center
|[[Ajax Ámsterdam]]
|{{bandera2|Países Baxos}}
|[[1981]] - [[1983]]
|63
|20
|-align=center
|[[Feyenoord Rotterdam]]
|{{bandera2|Países Baxos}}
|[[1983]] - [[1984]]
|44
|13
|}

=== Como entrenador ===
{|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f7f8ff&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- align=center bgcolor=#DDDDDD style=&quot;color:black;&quot;
!width=&quot;200&quot;|Club
!width=&quot;200&quot;|País
!width=&quot;75&quot;|Añu
|-align=center

|[[Ajax Ámsterdam]]
|{{NED}}
|[[1985]] - [[1988]]
|-align=center
|[[Futbol Club Barcelona|Barcelona]]
|{{ESP}}
|[[1988]] - [[1996]]
|-align=center
|[[Seleición de Cataluña]]
|{{ESP}}
|[[2009]] - [[2013]]
|}

== Títulos ==

=== Campeonatos nacionales ===

==== Como xugador ====
{|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f7f8ff&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- align=center bgcolor=#DDDDDD style=&quot;color:black;&quot;
!width=&quot;170&quot;|Títulu
!width=&quot;150&quot;|Club

!width=&quot;130&quot;|País
!width=&quot;75&quot;|Añu
|-align=center

|[[Eredivisie]]
|[[Ajax Ámsterdam]]
|{{NED}}
|[[1966]]
|-align=center
|[[Eredivisie]]
|[[Ajax Ámsterdam]]
|{{NED}}
|[[1967]]
|-align=center
|[[Copa de los Países Baxos]]
|[[Ajax Ámsterdam]]
|{{NED}}
|[[1967]]
|-align=center
|[[Eredivisie]]
|[[Ajax Ámsterdam]]
|{{NED}}
|[[1968]]
|-align=center
|[[Eredivisie]]
|[[Ajax Ámsterdam]]
|{{NED}}
|[[1970]]
|-align=center
|[[Copa de los Países Baxos]]
|[[Ajax Ámsterdam]]
|{{NED}}
|[[1970]]
|-align=center
|[[Copa de los Países Baxos]]
|[[Ajax Ámsterdam]]
|{{NED}}
|[[1971]]
|-align=center
|[[Eredivisie]]
|[[Ajax Ámsterdam]]
|{{NED}}
|[[1972]]
|-align=center
|[[Copa de los Países Baxos]]
|[[Ajax Ámsterdam]]
|{{NED}}
|[[1972]]
|-align=center
|[[Eredivisie]]
|[[Ajax Ámsterdam]]
|{{NED}}
|[[1973]]
|-align=center
|[[Primer División d'España|La Lliga]]
|[[Futbol Club Barcelona|Barcelona]]
|{{ESP}}
|[[1974]]
|-align=center
|[[Copa del Rei de Fútbol|Copa del Rei]]
|[[Futbol Club Barcelona|Barcelona]]
|{{ESP}}
|[[1978]]
|-align=center
|[[Eredivisie]]
|[[Ajax Ámsterdam]]
|{{NED}}
|[[1982]]
|-align=center
|[[Eredivisie]]
|[[Ajax Ámsterdam]]
|{{NED}}
|[[1983]]
|-align=center
|[[Copa de los Países Baxos]]
|[[Ajax Ámsterdam]]
|{{NED}}
|[[1983]]
|-align=center
|[[Eredivisie]]
|[[Feyenoord Rotterdam]]
|{{NED}}
|[[1984]]
|-align=center
|[[Copa de los Países Baxos]]
|[[Feyenoord Rotterdam]]
|{{NED}}
|[[1984]]
|}

==== Como entrenador ====
{|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f7f8ff&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- align=center bgcolor=#DDDDDD style=&quot;color:black;&quot;
!width=&quot;170&quot;|Títulu
!width=&quot;150&quot;|Club

!width=&quot;120&quot;|País
!width=&quot;75&quot;|Añu
|-align=center

|[[Copa de los Países Baxos]]
|[[Ajax Ámsterdam]]
|{{NED}}
|[[1986]]
|-align=center
|[[Copa de los Países Baxos]]
|[[Ajax Ámsterdam]]
|{{NED}}
|[[1987]]
|-align=center
|[[Copa del Rei de Fútbol|Copa del Rei]]
|[[Futbol Club Barcelona|Barcelona]]
|{{ESP}}
|[[1990]]
|-align=center
|[[Primer División d'España|La Lliga]]
|[[Futbol Club Barcelona|Barcelona]]
|{{ESP}}
|[[1991]]
|-align=center
|[[Supercopa d'España de Fútbol|Supercopa d'España]]
|[[Futbol Club Barcelona|Barcelona]]
|{{ESP}}
|[[1991]]
|-align=center
|[[Primer División d'España|La Lliga]]
|[[Futbol Club Barcelona|Barcelona]]
|{{ESP}}
|[[1992]]
|-align=center
|[[Supercopa d'España de Fútbol|Supercopa d'España]]
|[[Futbol Club Barcelona|Barcelona]]
|{{ESP}}
|[[1992]]
|-align=center
|[[Primer División d'España|La Lliga]]
|[[Futbol Club Barcelona|Barcelona]]
|{{ESP}}
|[[1993]]
|-align=center
|[[Primer División d'España|La Lliga]]
|[[Futbol Club Barcelona|Barcelona]]
|{{ESP}}
|[[1994]]
|-align=center
|[[Supercopa d'España de Fútbol|Supercopa d'España]]
|[[Futbol Club Barcelona|Barcelona]]
|{{ESP}}
|[[1994]]
|}

=== Copes internacionales ===

==== Como xugador ====
{|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f7f8ff&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- align=center bgcolor=#DDDDDD style=&quot;color:black;&quot;
!width=&quot;180&quot;|Títulu
!width=&quot;160&quot;|Club

!width=&quot;140&quot;|País
!width=&quot;95&quot;|Añu
|-align=center

|[[Lliga de Campeones de la UEFA|Copa d'Europa]]
|[[Ajax Ámsterdam]]
|{{NED}}
|[[Copa de Campeones d'Europa 1970-71|1971]]
|-align=center
|[[Lliga de Campeones de la UEFA|Copa d'Europa]]
|[[Ajax Ámsterdam]]
|{{NED}}
|[[Copa de Campeones d'Europa 1971-72|1972]]
|-align=center
|[[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]]
|[[Ajax Ámsterdam]]
|{{NED}}
|[[Copa Intercontinental 1972|1972]]
|-align=center
|[[Supercopa d'Europa]]
|[[Ajax Ámsterdam]]
|{{NED}}
|[[Supercopa d'Europa 1972|1972]]
|-align=center
|[[Lliga de Campeones de la UEFA|Copa d'Europa]]
|[[Ajax Ámsterdam]]
|{{NED}}
|[[Copa de Campeones d'Europa 1972-73|1973]]
|}

==== Como entrenador ====
{|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f7f8ff&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- align=center bgcolor=#DDDDDD style=&quot;color:black;&quot;
!width=&quot;180&quot;|Títulu
!width=&quot;160&quot;|Club

!width=&quot;140&quot;|País
!width=&quot;95&quot;|Añu
|-align=center

|[[Recopa d'Europa]]
|[[Ajax Ámsterdam]]
|{{NED}}
|[[Recopa d'Europa 1986-87|1987]]
|-align=center
|[[Recopa d'Europa]]
|[[Futbol Club Barcelona|Barcelona]]
|{{ESP}}
|[[Recopa d'Europa 1988-89|1989]]
|-align=center
|[[Lliga de Campeones de la UEFA|Copa d'Europa]]
|[[Futbol Club Barcelona|Barcelona]]
|{{ESP}}
|[[Lliga de Campeones de la UEFA 1991-92|1992]]
|-align=center
|[[Supercopa d'Europa]]
|[[Futbol Club Barcelona|Barcelona]]
|{{ESP}}
|[[Supercopa d'Europa 1992|1992]]
|}

=== Distinciones individuales ===
{|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f7f8ff&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- align=center bgcolor=#DDDDDD style=&quot;color:black;&quot;
!width=&quot;230&quot;|Distinción
!width=&quot;50&quot;|Añu
|-align=center

|Mayor goliador d'Europa (42 goles)
|[[1967]]
|-align=center
|Máximu goliador de la [[Eredivisie]] (33 goles)
|[[1967]]
|-align=center
|Meyor xugador de los Países Baxos
|[[1967]]
|-align=center
|Meyor xugador de los Países Baxos
|[[1968]]
|-align=center
|Meyor xugador de los Países Baxos
|[[1969]]
|-align=center
|[[Balón d'Oru 1971|Balón d'Oru]] al Meyor Xugador Européu |[[1971]]

|-align=center
|Meyor xugador de los Países Baxos
|[[1971]]
|-align=center
|Máximu goliador de la [[Eredivisie]] (25 goles)
|[[1972]]
|-align=center
|[[Balón d'Oru 1973|Balón d'Oru]] al Meyor Xugador Européu |[[1973]]

|-align=center
|[[Balón d'Oru 1974|Balón d'Oru]] al Meyor Xugador Européu |[[1974]]

|-align=center
|Meyor xugador del [[Copa Mundial de Fútbol de 1974|Mundial 1974]]
|[[1974]]
|-align=center
|Balón de Bronce al tercer Meyor Xugador Européu |[[1975]]

|-align=center
|Meyor xugador de la [[North American Soccer League|NASL]]
|[[1979]]
|-align=center
|Meyor xugador de la [[North American Soccer League|NASL]]
|[[1980]]
|-align=center
|Meyor xugador de los Países Baxos
|[[1984]]
|-align=center
|Meyor entrenador del Mundu, pola [[World Soccer Magacín]]
|[[1987]]
|-align=center
|Entrenador del equipu Ideal mundial, [[Once d'Oru]]
|[[1992]]
|-align=center
|Entrenador del equipu Ideal mundial, [[Once d'Oru]]
|[[1994]]
|-align=center
|Meyor xugador européu del [[sieglu XX]], pola [[FIFA]]
|[[2004]]
|-align=center
|Meyor xugador neerlandés del [[sieglu XX]], pola [[FIFA]]
|[[2004]]
|-align=center
|Incluyíu na [[FIFA 100|llista de los 100 meyores xugadores]] del [[sieglu XX]]
|[[2004]]
|-align=center
|[[Premios Laureus|Premiu Laureus]] al deportista con meyor carrera profesional
|[[2006]]
|-align=center
|[[Premiu Creu de Sant Jordi]]. La más alta distinción de la [[Xeneralidá de Cataluña]]
|[[2006]]
|}

== Estadístiques ==

=== Como xugador ===
{| align=center cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background: #F9F9F9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=70% |- align=center style=&quot;background:#ccc&quot;
!!!!! colspan=&quot;2&quot; | Lliga!! colspan=&quot;2&quot; | Copa Nac.!! colspan=&quot;2&quot; | Copa Inter.!! colspan=&quot;2&quot; | Total
|- align=center style=&quot;background:#ccc&quot;
! Club!! Temporada!! Partíos!! Goles!! Partíos!! Goles!! Partíos!! Goles!! Partíos!! Goles
|-align=center
| {{bandera|NED}} [[Ajax Ámsterdam|Ajax]]
| 1964/65
| 9
| 4
| 0
| 0
| 0
| 0
| '''9
| '''4
|-align=center
| {{bandera|NED}} [[Ajax Ámsterdam|Ajax]]
| 1965/66
| 19
| 16
| 4
| 9
| 0
| 0
| '''23
| '''25
|-align=center
| {{bandera|NED}} [[Ajax Ámsterdam|Ajax]]
| 1966/67
| 30
| 33
| 5
| 5
| 6
| 3
| '''41
| '''41
|-align=center
| {{bandera|NED}} [[Ajax Ámsterdam|Ajax]]
| 1967/68
| 33
| 25
| 5
| 6
| 3
| 2
| '''41
| '''33
|-align=center
| {{bandera|NED}} [[Ajax Ámsterdam|Ajax]]
| 1968/69
| 29
| 24
| 3
| 3
| 10
| 6
| '''42
| '''33
|-align=center
| {{bandera|NED}} [[Ajax Ámsterdam|Ajax]]
| 1969/70
| 33
| 22
| 5
| 6
| 8
| 4
| '''46
| '''32
|-align=center
| {{bandera|NED}} [[Ajax Ámsterdam|Ajax]]
| 1970/71
| 25
| 21
| 6
| 5
| 6
| 1
| '''37
| '''27
|-align=center
| {{bandera|NED}} [[Ajax Ámsterdam|Ajax]]
| 1971/72
| 32
| 25
| 4
| 3
| 9
| 5
| '''45
| '''33
|-align=center
| {{bandera|NED}} [[Ajax Ámsterdam|Ajax]]
| 1972/73
| 26
| 16
| -
| -
| 6
| 3
| '''32
| '''19
|-align=center
| {{bandera|NED}} [[Ajax Ámsterdam|Ajax]]
| 1973/74
| 2
| 3
| -
| -
| -
| -
| '''2
| '''3
|-align=center
| {{bandera|ESP}} [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]]
| 1973/74
| 26
| 16
| -
| -
| -
| -
| '''26
| '''16
|-align=center
| {{bandera|ESP}} [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]]
| 1974/75
| 30
| 7
| -
| -
| 8
| 0
| '''38
| '''7
|-align=center
| {{bandera|ESP}} [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]]
| 1975/76
| 29
| 6
| -
| -
| 9
| 2
| '''38
| '''8
|-align=center
| {{bandera|ESP}} [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]]
| 1976/77
| 30
| 14
| -
| -
| 7
| 5
| '''37
| '''9
|-align=center
| {{bandera|ESP}} [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]]
| 1977/78
| 28
| 5
| 7
| 1
| 10
| 5
| '''45
| '''11
|-align=center
| {{bandera|Estaos Xuníos}} Azteques
| 1979
| 27
| 14
| -
| -
| -
| -
| '''27
| '''14
|-align=center
| {{bandera|Estaos Xuníos}} Diplomats
| 1980
| 27
| 10
| -
| -
| -
| -
| '''27
| '''10
|-align=center
| {{bandera|ESP}} [[Levante Unión Deportiva|Levante]]
| 1980/81
| 10
| 2
| -
| -
| -
| -
| '''10
| '''2
|-align=center
| {{bandera|Estaos Xuníos}} Diplomats
| 1981
| 5
| 2
| -
| -
| -
| -
| '''5
| '''2
|-align=center
| {{bandera|NED}} [[Ajax Ámsterdam|Ajax]]
| 1981/82
| 15
| 7
| 1
| 0
| 6
| 3
| '''23
| '''10
|-align=center
| {{bandera|NED}} [[Ajax Ámsterdam|Ajax]]
| 1982/83
| 21
| 7
| 7
| 3
| 2
| 0
| '''30
| '''10
|-align=center
| {{bandera|NED}} [[Feyenoord Rotterdam|Feyenoord]]
| 1983/84
| 33
| 11
| 7
| 1
| 4
| 1
| '''44
| '''13
|-align=center style=&quot;background:#ccc&quot;
| '''Total carrera |
[[1964]] - [[1984]]
| '''519'''
| '''290'''
| '''54'''
| '''42'''
| '''88'''
| '''37'''
| '''661'''
| '''369'''
|}

* &lt;small&gt;Fonte: [[IFFHS]] pa datos de Lliga.&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iffhs.de/?b4a390f03be4ac07cda17b45fdcdc3bfcdc0aec28d6d12 récor de Johan Cruyff en Primer División]: 290 goles en 506 partíos oficiales&lt;/ref&gt;

=== Cola seleición nacional ===
{| align=center cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background: #F9F9F9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=200px
|- align=center style=&quot;background:#ccc&quot;
! Añu!! Partíos!! Goles
|-align=center
| [[1967]]
| 9
| 2
|-align=center
| [[1968]]
| 4
| 1
|-align=center
| [[1969]]
| 1
| 1
|-align=center
| [[1970]]
| 3
| 0
|-align=center
| [[1971]]
| 2
| 4
|-align=center
| [[1972]]
| 5
| 6
|-align=center
| [[1973]]
| 4
| 4
|-align=center
| [[1974]]
| 14
| 8
|-align=center
| [[1975]]
| 3
| 5
|-align=center
| [[1976]]
| 3
| 2
|-align=center
| [[1977]]
| 2
| 0
|}

=== Resume estadísticu ===
&lt;center&gt;
{|-align=center bgcolor=&quot;#f7f8ff&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- bgcolor=#DDDDDD style=&quot;color:black;&quot;
!width=&quot;180&quot;|
!width=&quot;75&quot;|Partíos
!width=&quot;75&quot;|Goles
!width=&quot;75&quot;|Permediu
|-align=center
|Lligues nacionales
|536
|289
|{{#expr: 289/536 round2}}
|-align=center
|Copes nacionales
|54
|42
|{{#expr: 42/54 round2}}
|-align=center
|Campeonatos internacionales
|94
|40
|{{#expr: 40/94 round2}}
|-align=center
|[[Seleición masculina de fútbol de los Países Baxos|Seleición neerlandesa]]
|48
|33
|{{#expr: 33/48 round2}}
|-align=center bgcolor=#DDDDDD style=&quot;color:black;&quot;
|'''TOTAL'''
|'''732'''
|'''404'''
|'''{{#expr: 404/732 round2}}'''
|}
&lt;/center&gt;

=== Como entrenador ===
{| align=center cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background: #F9F9F9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=50% |- align=center style=&quot;background:#ccc&quot;
! Club!! Temporada!! Partíos!! Victories!! Empates!! Derrotes
|-align=center
| {{bandera|NED}} [[Ajax Ámsterdam|Ajax]]
| 1985/86
| 34
| 25
| 2
| 7
|-align=center
| {{bandera|NED}} [[Ajax Ámsterdam|Ajax]]
| 1986/87
| 34
| 25
| 3
| 6
|-align=center
| {{bandera|NED}} [[Ajax Ámsterdam|Ajax]]
| 1987/88
| 18
| 12
| 2
| 4
|-align=center
| {{bandera|ESP}} [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]]
| 1988/89
| 38
| 23
| 11
| 4
|-align=center
| {{bandera|ESP}} [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]]
| 1989/90
| 38
| 23
| 5
| 10
|-align=center
| {{bandera|ESP}} [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]]
| 1990/91
| 33
| 22
| 6
| 5
|-align=center
| {{bandera|ESP}} [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]]
| 1991/92
| 38
| 23
| 9
| 6
|-align=center
| {{bandera|ESP}} [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]]
| 1992/93
| 38
| 25
| 8
| 5
|-align=center
| {{bandera|ESP}} [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]]
| 1993/94
| 38
| 23
| 5
| 10
|-align=center
| {{bandera|ESP}} [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]]
| 1994/95
| 38
| 18
| 10
| 10
|-align=center
| {{bandera|ESP}} [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]]
| 1995/96
| 40
| 21
| 13
| 6
|}

== Ver tamién ==
* [[Jordi Cruyff]]
* [[Historia del Futbol Club Barcelona (1970-1980)]] - El Barça de Cruyff y la Recopa de Basilea.
* [[Historia del Futbol Club Barcelona (1990-2000)]] - Del &quot;Dream Team&quot; al adiós de Núñez.
* [[Copa Mundial de Fútbol de 1974]]
* [[Lliga de Campeones de la UEFA 1991-92]]
* [[Fútbol Total]]

== Bibliografía ==
* {{Cita llibru|autor=CRUYFF, Johan|títulu=Gústame'l fútbol|añu=[[2002]]|editorial=RBA Llibros|id=ISBN 84-7901-846-1}}
* {{Cita llibru|autor=CRUYFF, Johan|títulu=Los mios futbolistes y yo|añu=[[1993]]|editorial=Ediciones B|id=ISBN 84-406-3999-6}}
* {{Cita llibru|autor=CASANOVAS, Josep María|títulu=Cruyff, una vida pol Barça|añu=[[1973]]|editorial=Ediciones B|id=ISBN 84-400-6710-0}}
* {{Cita llibru|autor=CONDE ESTEVE, Justo|títulu=La cruyffcifixión del «mini-dios» Núñez|añu=[[1996]]|editorial=Edimestre Serveis Editorials|id=ISBN 84-87888-20-8}}

== Filmografía ==
* Documental [[TVE]] (2013), [https://www.rtve.es/alacarta/videos/conexion-vintage/conexion-vintage-29-01-13/1678215/ Conexón Vintage - Johan Cruyff] en [[RTVE|RTVE.es]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces deportista}}
{{wikiquote|Johan Cruyff}}

{{Socesión 
| predecesor = [[Gerd Müller]]&lt;br /&gt;[[Franz Beckenbauer]]
| títulu = [[Balón d'Oru]]
| periodu = [[Balón d'Oru 1971|1971]]&lt;br /&gt;[[Balón d'Oru 1973|1973]] y [[Balón d'Oru 1974|1974]]
| socesor = [[Franz Beckenbauer|Beckenbauer]]&lt;br /&gt;[[Oleg Blokhin]]
}}

{{NF|1947||Cruyff, Johan}}

{{Tradubot|Johan Cruyff}}

[[Categoría:Futbolistes del Futbol Club Barcelona]]
[[Categoría:Futbolistes FIFA 100]]
[[Categoría:Entrenadores de fútbol de los Países Baxos]]
[[Categoría:Entrenadores de la seleición de fútbol de Cataluña]]
[[Categoría:Persones d'Ámsterdam]]</text>
      <sha1>2ua2cupto9g7u6emz9iw4ii0c1dwnl5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>John Elway</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74755</id>
    <revision>
      <id>4488398</id>
      <parentid>4328053</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T11:18:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 13 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32664" sha1="k1q3vqgcmjy4qgslt9c0ph7fubn1lbr" xml:space="preserve">{{persona}}
'''John Elway''', {{nym}}, ye un antiguu xugador d'Estaos Xuníos de [[fútbol americanu]] que destacó na posición de [[quarterback]]. Ye unu de los dos únicos xugadores d'esta posición que participó en cinco [[Super Bowl]]s como titular xunto a Tom Brady. Ganó dos (1997 y 1998) onde foi designáu como'l [[NFL MVP|Xugador Mas Pervalible]] (MVP).

Na [http://top100.nfl.com/ llista] de los 100 meyores xugadores de la historia de la NFL publicada'l 4 de payares del 2010, Elway foi allugáu como l'octavu meyor QB de tolos tiempos.&lt;ref&gt;http://top100.nfl.com/&lt;/ref&gt;

Anguaño ye co-propietariu del equipu [[Colorado Crush]] de Denver, franquicia de l'agora sumida [[Arena Football League]], un campeonatu de fútbol americanu de sala.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.denverpost.com/crush/ci_12986514 |títulu=La AFL ye suspendida de manera indefinida |editorial=DenverPost.com |fechaaccesu=5 de xineru de 2010 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

== Juventud ==
Fíu de Janet y [[Jack Elway]], entrenador de [[fútbol americanu universitariu]], John Elway siempres tuvo monitoreando la carrera del so padre. Jack foi entrenador na [[Montana Grizzlies|Universidá de Montana]] y dempués de la [[Washington State Cougars|Universidá Estatal de Washington]]. Jack convertir n'entrenador en xefe de la [[Universidá de California, Los Angeles]] en 1978 y la familia Elway instalar nel [[Sur de California]]. John terminó los sos dos últimos años d'educación secundaria na escuela Granada Hills High School. foi un xugador destacáu én los equipos de la escuela tantu nel equipu de fútbol americanu como nel de béisbol, dar a notar pa los reclutadores de distintes universidaes y recibió más de seis ufiertes distintos de [[beca atlética|beques]].&lt;ref name=&quot;allsports&quot;&gt; {{cita web |url=http://www.allsports.com/players/john-elway/ |títulu=Carrera de Elway |editorial=AllSports.com |fechaaccesu=5 de xineru de 2010 |idioma=inglés}}.&lt;/ref&gt; Finalmente escoyó a [[Stanford Cardinal|Stanford]] onde estudió de 1979 a 1982.

[[Ficheru:Stanstadium view.jpg|thumb|200px|L'estadiu de los [[Stanford Cardinal]] onde xugó Elway.]]
Nel so últimu añu académicu, remató la temporada de béisbol con un [[porcentaxe de bateo]] de 0,361, 9 [[home run]]s, 50 [[carrera impulsada|carreres impulsaes]] (RBI) y 4,51 de [[Glosariu de béisbol#Porcentaxe de carreres llimpies dexaes|porcentaxe de carreres llimpies dexaes]] (YERA) en 49 partíos. El so postreru partíu de fútbol americanu en Stanford, en contra de la [[Universidá de California]], ye un partíu memorable el cual terminó con una de les sequencias de xugaes más famoses de fútbol americanu nesa universidá, agora conocida como «''{{lang|en|[[The Play]]}}''». Llevando la delantrera nel marcador faltando cuatro segundos pa terminar el partíu, los [[California Golden Bears]] tornaron un [[kickoff]], efectuaron cinco pases llaterales, p'anotar el touchdown de la victoria metanes la supuesta celebración de la banda de los [[Stanford Cardinal]], que invadiera'l campu de xuegu creyendo que yá consiguieren la victoria.&lt;ref name=&quot;allsports&quot; /&gt; En cuatro temporaes, Elway completó 774 pases pa ganar 9.349 [[yarda|yardes]] y 77 touchdowns pero nunca pudo llevar al so equipu a un partíu de [[Bowl]].

Al par de la so carrera deportiva, llogró un diploma en [[economía]].

=== Seleiciones de draft ===
Los [[New York Yankees]] de la [[Major League Baseball]] (MLB), escoyéron-y na posición 52ª na segunda ronda del draft amateur de 1981&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mymlbdraft.com/1981/round2/ |títulu=Segunda ronda del draft de la MLB de 1981 |editorial=MyMLBDraft.com |fechaaccesu=5 de xineru de 2010 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; y xugó col equipu d'[[Lligues Menores de Béisbol|lligues menores]] de los Yankees na primavera de 1982, teniendo un permediu de bateo de 0,317.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.sportingnews.com/archives/elway/attner.html |títulu=Elway avieya con muncha gracia |editorial=TheSportingNews.com |fechaaccesu=5 de xineru de 2010 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090917012431/http://www.sportingnews.com/archives/elway/attner.html |fechaarchivu=2009-09-17 }}&lt;/ref&gt; Un añu dempués, el fútbol americanu afitó la so atención nel y los [[Indianapolis Colts]] (llamaos entós Baltimore Colts) escoyer como la 1ª seleición global del [[draft de la NFL de 1983]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nfl.com/draft/history/fulldraft?season=1983 |títulu=Draft de 1983 de la NFL |editorial=NFL.com |fechaaccesu=5 de xineru de 2010 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Esti draft ye unu de los más prolíficos na historia de la NFL: amás de Elway, los quarterbacks [[Jim Kelly]] y [[Dan Marino]] según el [[running back]] [[Eric Dickerson]] y el [[offensive tackle]] [[Bruce Matthews]] fueron xugadores escoyíos na primer ronda d'esti draft y agora son miembros del [[Salón de la Fama del Fútbol Americano Profesional]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://football.about.com/cs/nfldrafthistory/a/83draft.htm |títulu=Draft de 1983 de la NFL |editorial=About.com: Football |fechaaccesu=5 de xineru de 2010 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150907115700/http://football.about.com/cs/nfldrafthistory/a/83draft.htm |fechaarchivu=2015-09-07 }}&lt;/ref&gt; Elway ye tamién parte xunto con [[Terry Bradshaw]] y [[Troy Aikman]], de los trés quarterbacks que fueron escoyíos nel primer llugar d'un draft y que d'ellí d'equí p'arriba llograron llegar al Salón de la Fama.

Sicasí Elway negar a xugar colos Colts porque nun llograren ganar nin un solu xuegu na temporada regular de 1982, [[Temporada imperfecta#Equipos de la NFL ensin un xuegu ganáu, con 1 o más empates (temporaes de 8 xuegos o más)|rematando con ocho partíos perdíos y un xuegu empatáu]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pro-football-reference.com/teams/clt/1982.htm |títulu=Estadístiques de los Baltimore Colts en 1982 |editorial=ProFootballReference.com |fechaaccesu=5 de xineru de 2010 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.databasefootball.com/leagues/leagueyear.htm?yr=1982&amp;lg=nfl |títulu=Estadístiques de la temporada 1982 de la NFL |editorial=DatabaseFootball.com |fechaaccesu=5 de xineru de 2010 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Amenació que si se negaben a tresferilo, xugaría béisbol colos Yankees, declarando: &quot;Va trés meses díxi-yos que nun xugaría en Baltimore&quot;.&lt;ref name=&quot;his way&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,925961,00.html |títulu=Elway salir cola suya |editorial=Time.com |fechaaccesu=5 de xineru de 2010 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090811154545/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,925961,00.html |fechaarchivu=2009-08-11 }}&lt;/ref&gt; Y en una conferencia de prensa comentó: &quot;paez qu'agora voi xugar béisbol colos Yankees.&lt;ref name=&quot;his way&quot; /&gt; Los Colts sabíen que Elway tenía toles oportunidaes de ganar, pero permanecieron na so posición.&lt;ref&gt;Los derechos de Elway como xugador de béisbol yeren de los New York Yankees, que'l so dueñu entá ye [[George Steinbrenner]], bien conocíu nesa dómina por gastar dineru a manes llenes pa poder &quot;mercar&quot; campeonatos al roblar a los axentes llibres mas caros del béisbol profesional.&lt;/ref&gt; Finalmente trespasar el 2 de mayu de 1983 a los [[Denver Broncos]] pol quarterback [[Mark Herrmann]], los derechos del [[Offensive tackle|OT]] [[Chris Hinton]] y una seleición de primer ronda del [[Draft de la NFL|draft]] de 1984, l'[[Offensive guard|OG]] [[Ron Solt]]. Los Tarascu roblar darréu por seis años y 12,7 millones de dólares.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.johnelway.com/johnelwaybio.aspx |títulu=Páxina oficial de Elway |editorial=JohnElway.com |fechaaccesu=5 de xineru de 2010 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090211113703/http://www.johnelway.com/johnelwaybio.aspx |fechaarchivu=2009-02-11 }}&lt;/ref&gt;

=== Debú profesional ===

==== Temporada de 1983 ====
Elway foi unu de los atletes más esperaos de la historia de NFL. Antes de la so llegada, dos periódicos llocales, ''The Post'' y ''The Rocky Mountain'', hasta llegaron a nomar una seición cotidiana dientro de les sos páxines llamada ''The Elway Watch''.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DEED9173FF936A15752C0A961948260 |editorial=New York Times |títulu=Super Bowl XXI; enforma ye posible con Elway |editorial= The New york imes |fechaaccesu=5 de xineru de 2010 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Nel so primer entrenamientu colos Tarascos nel [[Mille High Stadium]], cincuenta y tres periodistes y fotógrafos esperar p'achisbar les sos aiciones y xestos.&lt;ref name=&quot;Añu 1983&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.denverbroncos.com/page.php?id=334&amp;storyID=2302 |títulu=Elway a lo llargo de los Años: 1983 |fechaaccesu=5 de xineru de 2010 |idioma=inglés |editorial=DenverBroncos.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060526121514/http://www.denverbroncos.com/page.php?id=334&amp;storyID=2302 |fechaarchivu=2006-05-26 }}&lt;/ref&gt; Llueu se fixo conocíu sol nomatu de &quot;''The Duke of Denver''&quot;, nomatu que caltuvo a lo llargo de tola so carrera. Xugó'l so primer partíu oficial colos Tarascos el 5 d'agostu contra los [[Seattle Seahawks]]. Esi partíu de pretemporada foi xugáu nel [[Mile High Stadium]] ante 53.887 espectadores qu'asistieron a la victoria de los Tarascos por marcador de 10-7. Xugó los sos dos primeros partíos de la temporada regular contra los [[Pittsburgh Steelers]] y los [[Indianapolis Colts|Colts]], el mesmu equipu col que nun quixo xugar. Esos dos partíos quedaron na memoria de Elway como dos velees, albidrando que los sos adversarios, como'l xugador de Pittsburgh [[Jack Lambert]] a quien vio xugar al Super Bowl unos años enantes, intentaben matalo (de fechu la primera [[Quarterback sack|captura]] que sufrió na so carrera foi a manes de Lambert).&lt;ref name=&quot;Añu 1983&quot; /&gt; Llanzó'l so primer pase pa touchdown a [[Rick Parros]] el 18 de setiembre de 1983, nel tercer partíu de la temporada, partíu perdíu en contra de los [[Philadelphia Eagles]] por marcador de 10-13.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pro-football-reference.com/boxscores/198309180dean.htm |editorial=Pro-football-reference.com |títulu=Philadelphia Eagles 13 at Denver Tarascos 10 |fechaaccesu=5 de xineru de 2010 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

A la fin d'esta primer temporada, participó n'once partíos, ente ellos diez comos titular pero les sos estadístiques fueron decepcionantes y foi comparáu coles estadístiques de [[Dan Marino]], escoyíu como él na primer ronda del draft de 1983: Marín tamién xugó n'once partíos, llanzando 20 pases pa touchdowns contra solu 6 [[Intercepción (fútbol americanu)|intercepciones]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pro-football-reference.com/players/M/MariDa00.htm |títulu=Estadístiques de Dan Marino |editorial=Pro-football-reference.com |fechaaccesu=5 de xineru de 2010 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; yá que Elway llanzó solamente 7 pases pa touchdown (cinco d'ellos en dos partíos)&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pro-football-reference.com/boxscores/198312040dean.htm |títulu=Cleveland Browns 6 - Denver Broncos 27 |editorial=Pro-football-reference.com |fechaaccesu=5 de xineru de 2010 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Regresu1&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.pro-football-reference.com/boxscores/198312110dean.htm |títulu=Baltimore Colts 19 at Denver Tarascos 21 |editorial=Pro-football-reference.com |fechaaccesu=5 de mayu de 2009 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; y catorce intercepciones. Marín completó'l 58,4% de los sos intentos de pase pa consiguir 2.210 yardes en contra de solo'l 47,5% pa 1.663 yardes de Elway.

Elway empezó a escribir la so lleenda'l 11 d'avientu de 1983 mientres un partíu contra los Colts nel que los Tarascos perdíen por marcador de 0-19 faltando pocos minutos pa terminar el cuartu cuartu; llanzó trés touchdowns, el postreru de 26 yardes a 44 segundos del final del partíu pa ganar por marcador de 21-19.&lt;ref name=&quot;Regresu1&quot; /&gt; Esti regresu nel cuartu cuartu foi l'empiezu d'una serie de cuarenta y siete regresos similares que llogró convertir na so &quot;marca de fábrica&quot; a lo llargo de la so carrera.

==== Temporada de 1984 ====
Al empiezu de la temporada de 1984, Elway foi nomáu como'l quarterback titular de los Tarascos. Pero dalgunos, criticando'l so desempeñu na temporada anterior, duldaron del so potencial. El periodista Michael Knisley de la revista The Sporting News, escribió: &quot;¿Los Tarascos dieron por él a Chris Hinton, Mark Herrmann y una seleición de primer ronda de [[Draft de la NFL|draft]]? ¿Por daquién que solo completó'l 47,5% de los sos pases? ¿Por daquién que llanzó dos veces más intercepciones que touchdowns? ¿Cual ye'l rendimientu d'esa inversión?.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.denverbroncos.com/page.php?id=334&amp;storyID=2347 |títulu=Elway al traviés de los años: 1984 |editorial=DenverBroncos.com |idioma=inglés |fechaaccesu=5 de xineru de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060526121529/http://www.denverbroncos.com/page.php?id=334&amp;storyID=2347 |fechaarchivu=2006-05-26 }}&lt;/ref&gt;

Sicasí foi tranquilizante pa los aficionaos de los Tarascos ver a Elway conducir al so equipu a una marca al rematar esa temporada de 13 victories y 3 derrotes (les 12 victories y 2 derrotes de Elway como quarterback titular ye la meyor marca d'un quarterback en tola historia de la franquicia de los Tarascos dende la so creación en 1960) y terminar como Campeones de la [[AFC Oeste|División Oeste]] de l'[[American Football Conference]]. El primer partíu de playoffs de la carrera deportiva de Elway al mandu del so equipu foi en contra de los [[Pittsburgh Steelers]] nel [[Mile High Stadium]], xugando como equipu llocal por cuenta de la so meyor clasificación na temporada regular. Dempués d'un bon empiezu onde Elway llanzó un pase de touchdown para [[James Wright]] pa poner al frente del marcador a Denver por 7-0, los Tarascos se encuentraron perdiendo'l partíu por 7-10 al mediu tiempu. Al entamu del tercer cuartu [[Rich Karlis]] llogró igualar el marcador con un [[gol de campu]] (10-10). Un nuevu pase de touchdown de Elway devolvió-yos la ventaya, pero los Steelers volvieron empatar el partíu (17-17). Faltando solamente 2 minutos y 45 segundos pa rematar el partíu Denver tuvo la posesión del balón, pero Elway llanzó un pase que foi interceptáu y devueltu pol [[safety (posición)|safety]] [[Eric Williams (safety)|Eric Williams]] hasta la yarda 2 del campu defendíu por Denver. Ta xugada terminó nel touchdown decisivu, una y bones los Tarascos nun fueron capaces d'igualar el marcador nel pocu tiempu que restaba.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pro-football-reference.com/boxscores/198412300dean.htm |títulu=Pittsburgh Steelers 24 - Denver Broncos 17 |editorial=ProFootballReference.com |fechaaccesu=5 de xineru de 2010 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.denverbroncos.com/page.php?id=341&amp;contentID=1230 |títulu=Partíu de Playoff Divisional de 1984 en contra de los Pittsburgh Steelers |editorial=DenverBroncos.com |fechaaccesu=5 de xineru de 2010 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060323030227/http://www.denverbroncos.com/page.php?id=341&amp;contentID=1230 |fechaarchivu=2006-03-23 }}&lt;/ref&gt;

Elway terminó esa temporada con 214 pases completos de los 380 qu'intentó pa ganar 2.598 yardes por aire, 18 touchdowns y 15 intecepciones, completando'l 56,3% de los sos pases pa tener una [[eficiencia de pase]] de 76,8. Con 234 yardes por acarretos, tamién concluyó la temporada como'l tercer meyor corredor el so equipu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pro-football-reference.com/teams/dean/1984.htm |títulu=Estadístiques de 1984 de los Denver Broncos |editorial=ProFootballReference.com |fechaaccesu=5 de xineru de 2010 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Pero estes estadístiques nun llograron callar a los críticos yá que fueron comparaes de nuevu coles de Marín, quien tuvo una temporada escepcional rematando al mandu de toles estadístiques importantes pa un quarterback (5.084 yardes per pase, 48 touchdowns y una eficiencia de 108,9).&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pro-football-reference.com/years/1984/leaders.htm |títulu=Lideres n'estadístiques de la temporada de 1984 de la NFL |editorial=ProFootballReference.com |fechaaccesu=5 de xineru de 2010 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

==== Temporada de 1985 ====

Dempués d'esa gran temporada y la desilusión nos playoffs, les esperances fueron grandes pa la temporada de 1985. Elway demostró nel intre de la temporada qu'él yera l'home de los regresos nos finales de partíu. En primer llugar el 11 de payares, nun partíu contra los [[San Francisco 49ers]], vencedores de la [[Super Bowl]] más recién. Esi partíu quedó marcáu por un incidente en particular: el [[placekicker|kicker]] de los 49ers, Ray Wersching, intentó un gol de campu de 19 yardes cuando una bola de nieve foi llanzada dende les tribunes escontra'l campu de xuegu, distrayyendo al [[Holder (fútbol americanu)|holder]] Matt Cavanaugh. Esti postreru, al perder el control del balón intentó llanzar un pase que terminó siendo incompletu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nytimes.com/1985/11/15/sports/sports-people-snowball-story.html |títulu=La Historia de la Bola de Nieve editorial=[[The New York Times]] |fechaaccesu=5 de xineru de 2010 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Col marcador 14-16 nel cuartu cuartu, los Tarascos fueron empuestos por Elway pa ganar 63 yardes en 9 xugaes pa llevar a Karlis a una bona posición y llograr un gol de campu. Los Tarascos ganaron por 17-16.&lt;&lt;ref name=&quot;Añu 1985&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.denverbroncos.com/page.php?id=334&amp;storyID=2381 |títulu=Elway al traviés de los años: 1985 |editorial=DenverBroncos.com |idioma=inglés |fechaaccesu=5 de xineru de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060526121553/http://www.denverbroncos.com/page.php?id=334&amp;storyID=2381 |fechaarchivu=2006-05-26 }}&lt;/ref&gt; Seis díes más tarde, esta vegada contra los [[San Diego Chargers]], foi una serie ofensiva de 7 xugaes y 43 yardes ganaes que terminaron nun gol de campu faltando solu cinco segundos del final del xuegu pa igualar a 24-24. Mientres la prórroga, los Tarascos ganaron el partíu por un touchdown anotáu pol equipu defensivu.&lt;ref name=&quot;Añu 1985&quot;/&gt; La temporada concluyó con un balance de 11 victories y 5 derrotes, un balane positivu que de normal garantizaría un llugar nos playoffs, pero, per primer vegada dende la [[Fusión AFL-NFL|fusión de la NFL en 1970]], eso nun foi abonda. N'efeutu, tres equipos terminaron con esi mesmu balance de victories y derrotes: los Tarascos, los [[New York Jets]] y los [[New England Patriots]]. Los Jets calificaron polos meyores resultaos que tuvieron dientro de la so conferencia (9-3, contra los 8-4 de los Tarascos y los Patriots). Los Patriots ganaron el segundu puestu como Wild Card de la Conferencia gracies a los sos meyores resultaos frente a los adversarios comunes (4-2 contra 3-3). Elway concluyó la temporada con escelentes estadístiques: 327 pases completos (2º meyor marca de la lliga) de 607 pases intentaos (1ᵉʳ llugar de la lliga), 22 touchdowns (7º meyor marca de la lliga) y 3.891 yardes ganaes por pase, solo detrás de Marín y los sos 4.137 yardes. Foi tamién la primer vegada que superó les 3.000 yardes per pase,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pro-football-reference.com/years/1985/leaders.htm |títulu=«Lideres n'estadístiques de la temporada de 1985 de la NFL |editorial=ProFootballReference.com |fechaaccesu=5 de xineru de 2010 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; y les 200 yardes por acarretos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pro-football-reference.com/teams/dean/1985.htm |títulu=Estadístiques de 1984 de los Denver Broncos |editorial=ProFootballReference.com |fechaaccesu=5 de xineru de 2010 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

== Estadístiques na NFL ==
En 234 partíos de temporada regular, Elway llanzó 300 pases de touchdown, anotó 33 n'acarretos y anotó unu como receptor. Nos 22 partíos de play-offs nos que participó, llanzó 27 pases de touchdown y anotó seis mas n'acarretos per tierra, cuatro d'ellos en cuatro Super Bowls distintos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pro-football-reference.com/players/score.cgi?id=ElwaJo00 |títulu=Detalles de los touchdowns de Elway |editorial=ProFootballReference.com |fechaaccesu=5 de xineru de 2010|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.pro-football-reference.com/players/score.cgi?type=pass&amp;id=ElwaJo00 |títulu=Detalles de los touchdowns de Elway |editorial=ProFootballReference.com |idioma=inglés |fechaaccesu=5 de xineru de 2010}}&lt;/ref&gt;

Les tables siguientes resume les estadístiques completes de Elway mientres la so carrera:&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nfl.com/players/profile?id=ELW276861 |títulu=Estadístiques de John Elway |editorial=NFL.com |fechaaccesu=5 de xineru de 2010 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

=== Temporada regular ===
{|cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;1&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 90%; text-align: center; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
! rowspan=2 width=&quot;90&quot; | Temporada
! rowspan=&quot;19&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot; |
! colspan=6 width=&quot;400&quot; | Pases
! rowspan=&quot;19&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot; |
! colspan=4 width=&quot;200&quot; | Acarretos
! rowspan=&quot;19&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot; |
! colspan=4 width=&quot;200&quot; | Receiciones
|- bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
! width=&quot;50&quot; | Intentos
! width=&quot;50&quot; | Completos
! width=&quot;65&quot; | Yardes
! width=&quot;50&quot; | [[touchdown|TDs]]
! width=&quot;50&quot; | Intercepciones
! width=&quot;50&quot; | [[Eficiencia de pase|Eficiencia]]
! width=&quot;50&quot; | Intentos
! width=&quot;50&quot; | Yardes
! width=&quot;50&quot; | Permediu
! width=&quot;50&quot; | TD
! width=&quot;50&quot; | Atrapaos
! width=&quot;50&quot; | Yardes
! width=&quot;50&quot; | Permediu
! width=&quot;50&quot; | TD
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| 1983 || 259 || 123 || {{formatnum:1663}} || 7 || 14 || 54,9 || 28 || 146 || 5,2 || 1 || - || - || - || -
|-
| 1984 || 380 || 214 || 2.598 || 18 || 15 ||76,8 || 56 || 237 || 4,2 || 1 || - || - || - || -
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| 1985 || 605 || 327 || 3.891 || 22 || 23 || 70,2 || 51 || 253 || 5,0 || 0 || - || - || - || -
|-
| 1986 || 504 || 280 || 3485 || 19 || 13 || 79,0 || 52 || 257 || 4,9 || 1 || 1&lt;ref name=&quot;sewell&quot;&gt;{{cita web |url=http://sportsillustrated.cnn.com/football/nfl/1999/elway/news/1999/04/24/by_the_numbers/index.html |títulu=Elway poles sos cifres |editorial=SportsIllustrated.com |fechaaccesu=5 de xineru de 2010 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20000818233638/http://sportsillustrated.cnn.com/football/nfl/1999/elway/news/1999/04/24/by_the_numbers/index.html |fechaarchivu=2000-08-18 }}&lt;/ref&gt; || 23 || 23 || 1
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| 1987 || 410 || 224 || 3.198 || 19 || 12 || 83,4 || 66 || 304 || 4,6 || 4 || - || - || - || -
|-
| 1988 || 496 || 274 || 3.309 || 17 || 19 || 71,4 || 54 || 234 || 4,3 || 1 || - || - || - || -
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| 1989 || 416 || 223 || 3.051 || 18 || 18 || 73,7 || 48 || 244 || 5,1 || 3 || - || - || - || -
|-
| 1990 || 502 || 294 || 3.526 || 15 || 14 || 78,5 || 50 || 258 || 5,2 || 3 || - || - || - || -
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| 1991 || 451 || 242 || 3.253 || 13 || 12 || 75,4 || 55 || 255 || 4,6 || 6 || 1&lt;ref name=&quot;sewell&quot; /&gt; || 24 || 24 || 0
|-
| 1992 || 316 || 174 || 2.242 || 10 || 17 || 65,7 || 34 || 94 || 2,8 || 2 || - || - || - || -
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| 1993 || 551 || 348 || 4.030 || 25 || 10 || 92,8 || 44 || 153 || 3,5 || 0 || - || - || - || -
|-
| 1994 || 494 || 307 || 3.490 || 16 || 10 || 85,7 || 58 || 235 || 4,1 || 4 || - || - || - || -
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| 1995 || 542 || 316 || 3.970 || 26 || 14 || 86,4 || 41 || 176 || 4,3 || 1 || - || - || - || -
|-
| 1996 || 466 || 287 || 3.328 || 26 || 14 || 89,2 || 50 || 249 || 5,0 || 4 || - || - || - || -
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| 1997 || 502 || 280 || 3.635 || 27 || 11 || 87,5 || 50 || 218 || 4,4 || 1 || - || - || - || -
|-
| 1998 || 356 || 210 || 2.806 || 22 || 10 || 93,0 || 37 || 94 || 2,5 || 1 || 1&lt;ref name=&quot;sewell&quot; /&gt; || 14 || 14 || 0
|- valign=top style=&quot;font-weight:bold; background-color: #e0e0e0;&quot;
| Totales&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Clasificación || 7250&lt;br /&gt;&lt;small&gt;3º || 4123&lt;br /&gt;&lt;small&gt;3º&lt;/small&gt; || {{formatnum:51475}}&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;3º&lt;/small&gt; || 300&lt;br /&gt;&lt;small&gt;4º&lt;/small&gt; || 226 || 79,9 || 774 || {{formatnum:3407}} || 4,4 || 33 || 3 || 61 || 20,3 || 1
|}

=== Playoffs ===
{|cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;1&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 90%; text-align: center; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
! rowspan=2 width=&quot;90&quot; | Temporada
! rowspan=&quot;13&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot; |
! colspan=5 width=&quot;400&quot; | Pases
! rowspan=&quot;13&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot; |
! colspan=4 width=&quot;200&quot; | Acarretos
! rowspan=&quot;13&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot; |
! colspan=4 width=&quot;200&quot; | Receiciones
|- bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
! width=&quot;50&quot; | Intentos
! width=&quot;50&quot; | Completos
! width=&quot;65&quot; | Yardes
! width=&quot;50&quot; | TD
! width=&quot;50&quot; | Intercepciones
! width=&quot;50&quot; | Intentos
! width=&quot;50&quot; | Yardes
! width=&quot;50&quot; | Permediu
! width=&quot;50&quot; | TD
! width=&quot;50&quot; | Atrapaos
! width=&quot;50&quot; | Yardes
! width=&quot;50&quot; | Permediu
! width=&quot;50&quot; | TD
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| 1983 || 15 || 10 || 123 || 0 || 1 || 3 || 16 || 5,3 || 0 || - || - || - || -
|-
| 1984 || 37 || 19 || 184 || 2 || 2 || 4 || 16 || 4,0 || 0 || - || - || - || -
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| 1986 || 107 || 57 || 805 || 3 || 4 || 15 || 101 ||6,7 || 2 || - || - || - || -
|-
| 1987 || 89 || 42 || 797 || 6 || 5 || 18 || 76 || 4,2 || 1 || - || - || - || -
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| 1989 || 82 || 42 || 732 || 4 || 3 || 16 || 91 || 5,7 || 1 || 1&lt;ref name=&quot;sewell&quot; /&gt;|| 23 || 23 || 0
|-
| 1991 || 54 || 30 || 378 || 1 || 2 || 10 || 49 || 4,9 || 0 || - || - || - || -
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| 1993 || 47 || 29 || 302 || 3 || 1 || 5 || 23 || 4,6 || 0 || - || - || - || -
|-
| 1996 || 38 || 25 || 226 || 2 || 0 || 5 || 30 || 6,0 || 0 || - || - || - || -
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| 1997 || 96 || 56 || 726 || 3 || 2 || 9 || 25 || 2,8 || 1 || - || - || - || -
|-
| 1998 || 86 || 45 || 691 || 3 || 1 || 9 || 34 || 3,8 || 1 || - || - || - || -
|- style=&quot;font-weight:bold; background-color: #e0e0e0;&quot;
| Totales || 651 || 355 || 4964 || 27 || 21 || 94 || 461 || 4,9 || 6 || 1 || 23 || 23 || 0
|}

== Premios y marques ==
Amás de los dos Superbowls ganaos con Denver, John Elway ganó tamién los siguientes premios a títulu individual.

=== Premios ===
* 1987: [[NFL MVP]]
* 1992: [[Premiu Walter Payton al Home del Añu]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pro-football-reference.com/players/award_wpmoy.htm |títulu=Ganadores del Premiu Walter Payton |editorial=ProFootballHallofFame.com |fechaaccesu=5 de xineru de 2010 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
* 1998: [[Super Bowl MVP|MVP]] del [[Super Bowl XXXIII]].

=== Honores ===
* [[Pro Bowl]]: 1987, 1988, 1990, 1992, 1994, 1995, 1997, 1998, 1999
* [[All-Pro]]: 1986, 1987, 1993, 1996, 1997

=== Marques ===
Mientres les sos 16 años como profesional, John Elway estableció o superó numberoses marques dientro de la NFL, siendo munches d'elles tamién marques de la franquicia de Denver. En particular Elway foi l'únicu quarterback que consiguió llanzar pa más de 3.000 yardes y consiguíu correr pa más de 200 yardes per temporada mientres siete temporaes consecutives, l'únicu quarterback que llogró anotar cuatro touchdowns per tierra en Super Bowls, el segundu xugador na historia de la NFL que llogró anotar un touchdown mientres un Super Bowl (dempués del running back [[Thurman Thomas]]) y l'únicu quarterback en participar en cinco Super Bowls. Les siguientes tables incorporen dalgunes de les estadístiques onde resaltó de manera particular y el so llugar na clasificación hasta la fecha del so retiru en 1998.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.profootballhof.com/hof/member.jsp?PLAYER_ID=64 |títulu= Llista completa de les marques de John Elway hasta 1998 |editorial=ProFootballHallofFame.com |idioma=inglés |fechaaccesu=5 de xineru de 2010}}&lt;/ref&gt;

==== NFL ====
{|cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;1&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
! width=&quot;280&quot; | Record || width=&quot;50&quot; | Cantidá || width=&quot;65&quot; | Clasificación || width=&quot;245&quot; | Posesor de l'actual marca
|-
| align=&quot;left&quot; | Regresos nel cuartu cuartu&lt;br /&gt;pa ganar o empatar un partíu || 47 || 1º || align=&quot;center&quot; | -
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Quarterback sack|Captures en contra]] || 516 || 1º || align=&quot;center&quot; | --
|-
| align=&quot;left&quot; | Intercepciones en Super Bowls || 8 || 1º || align=&quot;center&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; | Victories || 148 || 1º || align=&quot;center&quot; | --
|-
| align=&quot;left&quot; | Acarretos d'un quarterback || 774 || 1º || align=&quot;center&quot; | --
|-
| align=&quot;left&quot; | Seleiciones al Pro Bowl pa un quarterback || 9 || 3º || align=&quot;center&quot; | [[Brett Favre]] (11&lt;ref&gt;9 seleiciones con Green Bay, 1 colos New York Jets y 1 colos Minnesotta Vikings&lt;/ref&gt;)
|-
| align=&quot;left&quot; | Yardes ganaes en Super Bowls || 1.142 || 2º || align=&quot;center&quot; | [[Joe Montana]] (1.142)
|-
| align=&quot;left&quot; | Yardes ganaes por pase pa tola vida || 51.475 || 3º || align=&quot;center&quot; | Brett Favre (61.655)
|-
| align=&quot;left&quot; | Pases intentaos || 7.250 || 3º || align=&quot;center&quot; | Brett Favre (8.758)
|-
| align=&quot;left&quot; | Pases completos || 4.123 || 3º || align=&quot;center&quot; | Brett Favre (5.377)
|-
| align=&quot;left&quot; | Temporaes con más de 3.000 yardes per pase || 12 || 3º || align=&quot;center&quot; | Brett Favre (16)
|-
| align=&quot;left&quot; | Pases de touchdown || 300 || 3º || align=&quot;center&quot; | Brett Favre (442)
|-
| align=&quot;left&quot; | Pases completos en Super Bowls || 76 || 3º || align=&quot;center&quot; | Joe Montana (83)
|-
| align=&quot;left&quot; | Yardes ganaes por acarretos por un quarterback|| 3.417 || 4º || align=&quot;center&quot; | [[Randall Cunningham]] (4.741)&lt;ref&gt;Cunningham terminó la so carrera en 2001 con 4.928 yardes ganaes por acarretos.&lt;/ref&gt;
|}

==== Denver Broncos ====
{|cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;1&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: left; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
! width=&quot;280&quot; align=&quot;center&quot; | Record || width=&quot;50&quot; align=&quot;center&quot; | Cantidá || width=&quot;320&quot; align=&quot;center&quot; | Comentario
|-
| Yardes ganaes || align=&quot;center&quot; | 54.882 || align=&quot;center&quot; | 51.475 por pase y 3.407 por acarretos
|-
| Touchdowns || align=&quot;center&quot; | 334 || align=&quot;center&quot; | 300 por pase, 33 por acarretos, 1 por receición de pase
|-
| Porcentaxe de victories || align=&quot;center&quot; | 64,3 % || align=&quot;center&quot; |148 victories, 82 derrotes y un partíu empatáu
|-
| Porcentaxe de pases completos nuna temporada || align=&quot;center&quot; | 63,2 % || align=&quot;center&quot; | 1983
|-
| Pases completos || align=&quot;center&quot; | 4.123 || align=&quot;center&quot; |--
|-
| Pases intentaos || align=&quot;center&quot; | 7.250 || align=&quot;center&quot; |--
|-
| Yardes ganaes por pase || align=&quot;center&quot; | 51.475 || align=&quot;center&quot; |--
|-
| Yardes ganaes por pase nuna temporada || align=&quot;center&quot; | 4.030 || align=&quot;center&quot; | 1993
|-
| Touchdowns por pase || align=&quot;center&quot; | 300 || align=&quot;center&quot; | --
|-
| Touchdowns por pase nuna temporada || align=&quot;center&quot; | 27 || align=&quot;center&quot; | 1997
|-
| Partíos consecutivos con a lo menos un touchdown por pase|| align=&quot;center&quot; | 15 || align=&quot;center&quot; | 1995 - 1996
|-
| Eficiencia de pase nuna temporada || align=&quot;center&quot; | 93,3 % || align=&quot;center&quot; | 1998
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons|John Elway}}
* John Elway's Limited Edition Custom Choppers: [http://www.cheetahchoppers.com CheetahChoppers.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202152347/http://cheetahchoppers.com/ |date=2011-02-02 }}
* John Elway's Official Website: [http://www.johnelway.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090315055557/http://www.johnelway.com/ |date=2009-03-15 }}
* Pro Football Hall of Fame: [http://www.profootballhof.com/hof/member.jsp?PLAYER_ID=64 John Elway biography]
* DenverBroncos.com (official team site): [http://www.denverbroncos.com/page.php?id=1055 Elway tribute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203173029/http://www.denverbroncos.com/page.php?id=1055 |date=2007-02-03 }}
* NFL.com: [http://www.nfl.com/qbclub/elway.html Elway profile]
* SI/CNN: [http://sportsillustrated.cnn.com/football/nfl/players/195/ John Elway statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090420080401/http://sportsillustrated.cnn.com/football/nfl/players/195/ |date=2009-04-20 }}
* Pro-Football-Reference.com: [http://www.pro-football-reference.com/players/ElwaJo00.htm John Elway statistics]
* ESPN Sportscentury [http://espn.go.com/classic/biography/s/Elway_John.html Bio]
* Elway's Restaurant [http://www.elways.com/ Elway's]
* Elway's Official Blogue [http://www.opensports.com/community/userblogs641478 OPENSports.com]

{{NF|1960||Elway, John}}

{{Tradubot|John Elway}}

[[Categoría:Xugadores de fútbol americanu d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>k1q3vqgcmjy4qgslt9c0ph7fubn1lbr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rogers Hornsby</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74774</id>
    <revision>
      <id>4488289</id>
      <parentid>4415812</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:43:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37509" sha1="2nlqghr46gcmjxp8f0wbq6p7xvi6rhu" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Rogers Hornsby''' {{nym}} moteyáu &quot;El Rajá&quot;, foi un [[Béisbol|xugador de béisbol]] d'[[Estaos Xuníos]]. Xugaba la segunda base, participando en 23 temporaes nes Lligues Mayores, con [[St. Louis Cardinals]] (1915-1926, 1933), [[New York Giants]] (1927), [[Boston Braves]] (1928), [[Chicago Cubs]] (1929-1932), y [[St. Louis Browns]] (1933-1937). Hornsby tuvo 2930 hits, 301 jonrones na so carrera. Tien el récor de average de bateo nuna temporada nel [[sieglu XX]] de la [[Lliga Nacional]] (.424 en [[1924]]). El porcentaxe de bateo na so carrera foi de .358 siendo'l segundu detrás de [[Ty Cobb]] &quot;El Piescu de Georgia&quot; nes Lligues Mayores. Foi nomáu'l Xugador Más Pervalible pola Lliga Nacional en dos causes y foi miembru d'unu de los equipos campeones d'una Serie Mundial. Xugó la mayor parte de la so carrera pa los [[St. Louis Cardinals]] colos que ganó la serie mundial de [[1926]] terminando la so carrera col otru equipu de St.Louis, los Browns güei los [[Baltimore Orioles]].

== Biografía ==

=== Los entamos Nacío y crecío en Texas, Hornsby xugó con dellos equipos semiprofesionales y con equipos de Lligues Menores. Empezó la so carrera profesional na ''Texas-Oklahoma League'' a la edá de 18 años ensin amosar dalgún rellumu. Siendo'l so contratu propiedá de los ''Cardinals'', trataron éstos de vendelo por $500 a ''Little Rock'' de la ''Southern League'', pero la ufierta foi refugada y los ''Cards'' trabayaron entós n'ameyorar el so bateo. Debutó nes Grandes Lligues en [[1915]] con un modestu porcentaxe de bateo de .246; dempués de rematada la temporada decidió amontar la so fuercia mientres l'iviernu na granxa d'un tíu, decisión que foi provechosa al amontar el so rendimientu y llograr un bon porcentaxe de .313 y 6 cuadrangulares en [[1916]]. El siguiente añu ameyoró sustancialmente al liderar la lliga en triples, bases alcanzaes y ''slugging''. En [[1918]] el so bateo cayó a .281, pero sería la única vegada qu'esto pasaría nes sos 23 años de carrera nuna temporada completa. 

Permaneció col equipu de los Cardinals por 12 temporaes. Mientres esti periodu, Hornsby gano'l primer premiu de Xugador Más Pervalible de la Lliga Nacional y los Cardinals ganaron la Serie Mundial en 1926. Dempués d'esta temporada, el xugó una temporada colos New York Giants y otra colos Boston Braves enantes de ser axustáu a los Chicago Cubs. Xugó colos Cubs por cuatro años y ganpo el so segundu premiu de Xugador Más Pervalible de la Lliga Nacional primero que'l club lliberar en 1932. Hornsby tornó resignáu a los Cardinals en 1933 pero foi dexáu en llibertá nesa temporada y foise a los St Louis Browns. Permaneció nel equipu nasta la temporada final de 1937. De 1925 a 1937, Hornsby foi intermitentemente el so propiu mánager. Dempués del so retiru como xugador, el dirixó a los Browns en 1952 y a los Cincinnati Reds de 1952 a 1953.

Hornsby ye unu de los meyores bateadores de tolos tiempos. El so permediu de bateo na so carrera ye de .358, solo'l segundu detrás de Ty Cobb, con .367 na historia de les Grandes Lligues. El tamién ganó la triple corona de bateo (porcentaxe de bateo, jonrones y carreres producíes) en dos causes y bateo .400 o más en tres veces mientres la so carrera. Ye l'únicu xugador en batear 40 jonrones y bateo de .400 el mesmu añu (1922). El so permediu de bateo pa temporada de 1924 foi de .424 una marca que nun foi superada por nengún xugador hasta'l momentu actual. Foi escoyíu pal Salón de la Fama del Beisbol en 1942 y el Salón de la Fama de los St. Louis Cardinals en 2014.

Hornsby casóse en trés causes, en 1918, 1924 y 1957, y tuvo dos fíos unu de cada unu de los sos primeros dos matrimonios.

Conocíu como daquién de calter difícil el taba solu, yá que nunca se rellacionó con otros xugadores. Nunca fumo nin bebió, diba al cine y frecuentemente apostador nes carreres de caballos mientres la so carrera.

=== La so vida en Texas ===
Hornsby nació en Witers, Texas, l'últimu fíu de los seis que tuvieron Ed y Mary (Rogers) Hornsby. Cuando Hornsby tenía dos años, el so padre finó de causes desconocíes. Cuatro años dempués, los Horsnby camudar a Fort Worth, Texas, onde los hermanos mayores de Hornsby consiguieron trabayu na industria del empacado de carne y pudieron sostener a la familia.

Hornsby empezó a xugar beisbol dende bien nuevu. El solía dicir: &quot;Nun puedo recordar qu'otra cosa allegrábame que tener un guante de beisbol na mio mano&quot;. Tuvo un trabayu en Swift y Company, na industria de la carne como mensaxeru cuando tenía 10 años d'edá, y tamién sirvía como un infielder sustitutu nel so equipu de beisbol. A la edá de 15 años, Hornsby empezó a xugar con dellos equipos semiprofesionales. Xugó tamién beisbol pa North Side High School (Secundaria del llau Norte) hasta'l 10° grau, cuando'l quedó fora por tomar un trabayu de tiempu completu en Swift and Company. Mientres xugaba na secundaria, Hornsby tamién xugaba nel equipu de futbol americanu. col futuru miembru del Hall de la Fama del Futbol Americanu Colexal [[Bo McMillin]].

=== La so carrera nes Lligues Menores ===
En 1914, el so hermanu Everett, un xugador de beisbol de Lliga Menor per munchos años, consiguío pa Rogers una prueba cola Texas League's Dallas Steers. (Novillos). El quedó nel equipu, pero nun pudo xugar nengún partíu pa los Steers. Foi dexáu en llibertá dempués de dos selmanes. Siguiendo al so despidu, robló colos Hugo Scouts (Esploradores) de la Clase D de la Lliga Texas-Oklahoma como shorstop por 75 dólares mensuales (1766 actuales). Los Scouts dexar fora del negociu na tercer parte de la temporada y el contratu de Hornsby foi vendíu al Denison Champions (Campeones) de la mesma lliga por 125 dólares (2943 de güei). Con dambos equipos en 1914, bateó para .232 y cometió 45 errores en 113 xuegos. 

L'equipu Denison cambéu'l so nome a [[Denison Railroaders]] (Ferrocarrileros de Denison) y xuniéronse a la Western Association en 1915. Amenorgar el so salariu a 90 dólares per mes (2908 güei). El permediu de Hornsby aumentó a .227 en 119 xuegos pero'l cometió 58 errores. Entá con eso, la so contribución ayudó a que los Railroaders ganaren el campeonatu de la Western Association. El final de la temporada, un periodista de &quot;The Sporting News&quot; dijó que Hornsby yera unu de cerca d'una docena de xugadores de la Western Association qu'amosaron potencial pa Lliga Mayor.

=== St. Louis Cardinals: (Cardenales) 1915-1919 ===
Hornsby llamó l'atención de los St. Loui Cardinals mientres una serie de partíos d'exhibición ente esti equipu y los Railroaders nun entrenamientu na primavera de 1915. El mánager de los Cardinals [[Miller Huggins]] díxo-y al so únicu scout (reclutador) [[Bob Connery]], que viera a los xugadores de lligues menores pa formar l'equipu que taba lluchando financieramente. En setiembre, los Cardinals mercaron el contratu de Hornsby a los Denilson y foi amestáu al roster del equipu de Lligues Mayores, anque la so única esperiencia profesional nel beisbol fuera na Clase D. Hornsby tuvo'l so primer xuegu'l 10 de Setiembre, cuan relevó a [[Art Butler]] un shorstop na derrota que se tuvo 7-1 frente a los Cincinnati Reds. Trés díes depués empecipio un xuegu y dio'l so primera hit a otru día. Hornsby remató la temporada con un porcentaxe de .246 en 57 vegaes al bate mientres los Cardinals terminaron nel sestu llugar de la Lliga Nacional. Con solu 19 años, Hornsby foi'l cuartu xugador más nuevu na Lliga Nacional nesi añu.

Los Cardinals xubieron a [[Roy Corhan]] procedente de [[San Francisco Seals]] (Foques) de la Lliga de la Mariña del Pacíficu a xugar el shorstop en 1916, faciendo con Hornsby unu de los trés candidatos pa esa posición. Hornsby con una gran actuación nel entrenamientu de primavera, pero una mancadura nel costazu de Corhan y un probe bateo por Butler, fixeron que Hornsby empecipiara como shortstop el día de la inauguración. Produció dambes carreres polos Cardinals na victoria 2-1 sobre los [[Pittsburgh Pirates]] esi día. El 14 de Mayu, dio'l so primera jonron contra [[Jeff Pfeffer]] de Brooklyn. Foi rotado nes posiciones del cuadru xugando finalmente la tercer base por enforma tiempu na segunda metá d'esi añu. Más tarde na temporada'l perdió 11 xuegos por una esguince nel todíu. Remató 1916con un permediu de bateo de .313, cuartu na Lliga Nacional y foi l'únicu shorstop de la lliga en ser líder en triples con 15.

Hornsby tornó a la posición de shortstop en 1917 dempués que Corhan tornó a San Francisco y Butler foi lliberáu. Dempués de xugar los xuegos mientres el primer mes d'esa temporada. Hornsby foi llamáu pol equipu'l 29 de Mayu dempués que'l so hermanu William fuera asesináu por un disparu nun salón. Rogers allegó al funeral el 1° de Xunu y tornó a los Cardinals el 3 de Xunu, rematando la temporada ensin perder nengún otru xuegu nesi tiempu. Les sos estadístiques de bateo fueron meyor que na temporada previa con .327 de permediu, siendo'l segundu de la Lliga y foi líder na lliga con triples (17) un total de bases (253) y un porcentaxe de slugging de .484

Munchos xugadores fueron reclutados pa dir al frente mientres la Primer Guerra Mundial en 1918, pero Hornsby nun foi reclutado yá que el sostenía a la so familia. Mientres el receso del fin de la temporada, Miller Huggins, infeliz col manexu de los Cardinals, dexó l'equipu pa dise a axustar con New York Yankees. Foi reemplazáu por [[Jack Hendricks]] quién fuera mánager d'[[Indianapolis Indians]] y diéra-yos el títulu na American Association l'añu anterior. Hornsby confió-y a Hendricks que los Cardinals carecian d'habilidá pa correr y el desenvolvió animosamente a dos homes cada unu, colo cual creció l'egoísmu y el ciñu pal mánager Huggins. So Hendricks, Hornsby tuvo un porcentaxe de bateo de .281. Tamién tuvo problemes fuera del campu. El 17 de Xunu, Hornsby cutió en St Louis al residente Frank G, Rowe col so autu [[Buick]] cuando Rowe detúvose fora del tráficu pa cruciar una interseición. Rowe demandó a Hornsby por 15 dólares (235 188 güei), pero Hornsby eventualmente axusto un arreglu por menos, non sopelexar y el casu foi embrivíu. Foi'l líder de la lliga en triples y en porcentaxe de slugging en 1918, pero dempués qu'esta temporada terminó colos Cardinals nel últimu llugar, l'anunció que nunca más xugaría so la batuta de Hendricks. En parte por cuenta de los comentarios de Hornsby, Hendricks foi despidíu dempués de la temporada y reemplazáu por [[Branch Rickey]], siendo presidente de los Cardinals.

En 1919, dempués que los Cardinals adquirieron al shorstop [[Doc Llaven]] Rickey trató de convertir a Hornsby como segunda base nos entrenamientos de primavera. Hornsby xugó la tercer base por más d'un añu. El so porcentaxe de bateo fúe baxu nel principiu de la temporada pero de manera improvisada en Xunu, Al termino de la temporada, el so permediu foi de .318 siendo'l segundu más altu de la lliga y tamién terminó segundu en total de bases y bateo con corredores embasados.

=== 1920-1926 ===
En 1920. Rickey camudó a Hornsby a la segunda base, onde permanecería'l restu de la so carrera. Empecipió l'añu con una racha de bateo de 14 xuegos dando de hit. El 4 de Xunu, dio dos triples y produció dos carreres cuando los Cardinals ganaron a los Chicago Cubs 5-1 un xuegu que remató la racha d'once xuegos ganaos, el futuru miembru del Hall de la Fama [[Grover Cleveland Alexander]]. Hornsby remató la temporada col primeru de siete títulos de bateo con un porcentaxe de .370 y tamién foi líder de la lliga en porcentaxe de embasados (.431), porcentaxe de slugging (.559), hits (218), bases totales (329), dobles (44) y careres producíes (94).

Yera l'entamu de la era de la &quot;pelota viva&quot; siendo'l líder productor nes mayores, ayudando a Hornsby al incremantar el so poder nel cuto mientres la temporada de 1921. Dio un porcentaxe de bateo de .397 en 1821 y los sos 21 jonrones facer segundu na lliga, más del doble del total de hits na temporada previa.. Támbién foi líder en procentaje con costazos en base (.458(, porcentaxe de slugging (.639), carreres anotaes (131), carreres producíes (126), dobles (44) y triples (18). Los Cardinals dieron un día especial n'honor de Hornsby el 30 de setiembre enantes del xuegu como llocal contra los Pïttsburgh Pirates, y ellos presentaron los multiples premios ganaos por Hornsby enantes del xuegu, incluyida una almadina autografiada pol presidente de los Estaos Xuníos [[Warren G. Harding]], Los Cardinals ganáron-y a los Pirates 12.4 esi día y Hornsby dio jonron y dos dobles. 

Pa 1922, Hornsby yá yera consideráu una gran estrella, teniendo teniendo los lideralgos de porcentaxe de bateo, hits, dobles, y carreres impulsaes en múltiples vegaes. Como resultancia, el tuvo un contratu de tres años por 25 000 dólares per temporada. Dempués de negociaciones colos directivos de los Cardinals, sellaron un contratu por trés años con 18 500 dólares (260 655 güei) por temporada, siendo'l xugador meyor pagáu na historia de la lliga hasta esti momentu. Foi l'únicu xugador na historia de dar 40 jonrones y batear .400 na mesma temporada. El 5 d'Agostu, Hornsby fixo un nuevu récor na Lliga Nacional cuando dio la so jonron 28 nesa temporada a [[Jimmy Ring]] de los Philadelphia Phillies. Del 13 d'agostu al 19 de Setiembre, el tuvo una racha de 33 xuegos dando de hit. Remató l'añu con un nuevu récor de 42 jonrones y tamién nuevos récores na Lliga Nacional en hits (250), y en porcentaxe de slugging (.722, el más altu de +600 en xugadores al bat). El ganó la primera de los sos dos Triples Corones de bateo esi añu, y foi líder de la lliga en porcentaxe de bateo (.401), carreres producíes (152), porcentaxe en base (.459), dobles (46) y en carreres anotaes )141). Los sos 450 bases totales foi la marca más alta pa un xugador de la Lliga Nacional. A la defensiva, Hornsby foi'l líder de tolos segundes bases en outs, en doble plays y en porcentaxe de fildeo. La so demostración de bateo nesi añu foi, y ye hasta agora una de los meyores na historia de Les Lligues Mayores y les sos 42 jonrones ye la meyor marca pa un bateador de .400 pero sorpresivamente nun ganó'l títulu de [[Most Valuable Player (béisbol)|Xugador Más Pervalible]]. 

El 8 de mayu de 1923, Horsby sufrió una mancadura na rodía esquierda nun xuegu contra los Phillies, cuando'l trató de faer un llanzamientu. Tornó diez díes dempués, pero la mancadura apinóse y foi camudáu nel xuegu contra los Pirates del26 de Mayu siendo esamináu pol médicu de los Cardinals Robert Hyland. Hyland tuvo a Hornsby cola rodía inmóvil por dos semans y dempués el tornó colos Cardinals. Mientres un xuegu n'Agostu, Hornsby foi tercer base nun xuegu y llevantó les sos manes en disgustu a la respuesta de la señal de Rickey. Diéren-y bateo llibre con esa señal, y Hornsby sintió que podría cutir a la pelota. Dempués del xuegu, él y Rickey llucharen nel clubhouse pero la calidá del equipu foi rota. Hornsby perdió dellos xuegos más tarde nel añu por mancadures y los Cardinals (y Hylland) nun creyeron que fuera seriu. Como resultancia foi multáu por 500 dólares (6 921 güei) y suspendio polos ultimos cinco xuegos del añu. A pesar d'eso, Hornsby ganó'l so cuartu títulu de bateo consecutivu na Lliga Nacional con un porcentaxe de bateo de .384. Tamién repitió como líder con un porcentaxe de embasados (.459) y porcentaxe de slugging (.627)

Hornsby alzó'l so permediu a .424 en 1924, lo cual ye'l sestu porcentaxe de bateo más altu nuna temporada na historia de les Lligues Mayores, y récor de bateo na era de la bola viva. El foi líder de la lliga con 89 bases per bola, con un porcentaxe de bateo en base de .507. El so porcentaxe de slugging de .696 otra vegada líder na Lliga y les sos 121 carreres anotaes, 227 hits y 43 dobles. Dio 25 jonrones. Esi añu, la Lliga Nacional reintrodució'l premiu Xugador Más Pervalible. Anque Hornsby tuvo soriellu pa ganar el premiu, pero esti foi para [[Dazzy Vance]] nel so llugar. Cincinnati votó por [[Jack Ryder]] dexando'l nome de Hornsby fora de la boleta, porque ellos creíen que Hornsby foi'l Xugador Más Pervalible poles estadística de la fueya, pero non pa un xugador d'equipu. En 1962m Basebakk Writers Association of America, presentó-y a Hornsby con un premiu retroactivu reconociendo a él como'l MVP (Xugador Más Pervalible) de 1924.

En 1925, Sam Breadon, el dueñu de los Cardinals, deseyaba reemplazar a Rickey como mánager. Hornsby primeramente refugó'l trabayu. Dempués de descubir que Rickey entamaba vender los sos valores nos Cardinals, el foi reemplazáu como mánager, tomando Hornsby el trabayu pidiendole Bre3adon la so ayuda pa compra de valores. Hornsby llegó a los Cardinlas como mánager. Hornsby remató l'añu cola so segunda Triple Corona, cuando combinó un permediu de bateo en .403, con 39 jonrones y 143 carreres impulsaes. El so meyor compañeru na carrera pol títulu de bateo [[Ki, Bottomley]] tuvo cercanu por 40 puntos. Esi añu, ganó'l premiu de Xugador Más Pervalible, recibiendo 73 de 80 posible votos. El so .756 slugging en porcentaxe ye'l récor de la Lliga Nacional. Los Cardinals remataron nel cuartu sitiu en 1925 con un xuegu penriba de .500 con un equipu que ganó 64 xuegos y perdió 51 sol mandu de Hornsby. Mientres l'añu, la so esposa Jeanette tuvo un fíu: Billy.

Hornsby tuvo un añu ofensivu en 1926, onde solu bateó para .317, con 11 jonrones. Sicasí St. Louis ganó'l so primer títulu na Lliga Nacional. Na Serie Mundial de 1926, los Cardinals ganaron a los Yankees nuna serie de siete xuegos. Hornsby fixo out a Babe Ruth nun intentu de robu de base, rematando la Serie y dando a St. Louis el so primer títulu de Serie Mundial Mientres les negociaciones de fin de temporada pa un nuevu contratu, Hornsby solicitó 50 mil dólares añales por trés años. Bredon dio-y un contratu de 50 mil dólares (666 071 güei) namái per un añu. Cuando Hornsby negó la forma del tratu, los Cardinals axustar a los [[New York Giants]] por [[Frankie Frisch]] y [[Jimmy Ring]] el 20 d'avientu de 1926. El tratu foi de volao retardáu pol presidente de la Lliga Nacional John Heydler argumentando que Hornsby nun podía xugar pa los Giants mientres el fora valor de los Cardinals. Hornsby quería 105 dólares de participación nesos valores, un preciu que Breadon esta ronciegu a pagar. A entamos de 1927, Hornsby recibió por ventes de los sos valores 105 dólares per caúnu, polo que oficialmene dir a los Giants.

=== New York Giants (Xigantes) ===
Hornsby esfrutó d'una meyor temporada en 1927, con permediu de bateo de .361 siendo líder de la lliga en carreres anotaes con 133, bases por boles con 86 y un porcentaxe con xugadores en base de .448.Foi mánager de los Giants per parte del añu, por cuenta de que'l mánager [[John McGraw]], conocíu como &quot;Little Napoleon&quot;&quot; (Pequeñu Napoleón]] tenía problemes de salú. So la guía y direición de Hornsby, los Giants terminaríen con récor de 92-62 en ganaos y perdíos mientres esa temporada. Estos rexistros fueron bonos pa terminar en tercer llugar na Lliga Nacional. Pero Hornsby tuvo problemes de xuegu nes carreres de caballos y la rocea como´mánager de los Giants, fizo que'l dueñu del club Charles Stoneham, durane el receso de fin de temporada fuera axustáu a Boston Braves por [[Jimmy Welsh]] y [[Shanty Hogan]]

=== Boston Braves (Bravos) ===
Colos Braves en 1928, Hornsby foi de nuevu'l mayor productor de hits de la lliga. Ganó'l so séptimu títulu de bateo con permediu de -367, ta,bién foi líder na lliga en porcentaxe de bateo con xugadores en base con .498 y en porcentaxe de slugging en .632 y base por boles con 107.Al mes d'empecipiada la temporada, el mánager Jack Slattery foi despidíu y los Braves nomaron a Hornsby como'l so reemplazu. Los Braves, polo tanto perdieron 103 xuegos y remataron nel séptimu llugar d'ocho equipos na Lliga Nacional. Pero financieramene nun taben bien y cuando Chicago Cubs ofrecio 200 mil dólares (2 746 899 de güei) y cinco xugadores por Hornsby, los Braves atoparon la ufierta bien bona y trespasar.

=== Chicago Cubs (Cachorros) ===
Honsby bateó para .380 en 1929 pa Chicago mientres tenía un récor de 39 jonrones y líder de la lliga con .679 de slugging y 156 carreres anotaes. Tuvo un permediu de bateo de .380 que foi un récor pal equipu. de los Cubs. Tamién obtuvó otru previu de Xugador Más Pervalible y los Cubs ganaron el títulu de la Lliga Nacional. Pero perdieron la Serie Mundial de 1929 contra Philadelphia Athletics, l'equipu de Connie Mack en cinco xuegos, pero Horsby bateó .238 con una carrera producida. Tamién estableció'l récor na Serie Mundial d'ocho ponches.

Dempués de los primeros dos meses na temporada de 1930, Hornsby taba bateando para .325 con dos jonrones. Nel primer xuegu d'una xornada doble contra los Cardinals, Hornsby quebróse'l todíu mientres avanzaba escontra la tercer base. Tornó hasta'l 19 d'Agostu y foi utilizáu munches vegaes como bateador emerxente pol pitcher pol restu de la temporada. Cuando Joe McCarthy foi despidíu, por cuatro xuegos Hornsby permaneció nel equipu como mánager. Remató l'añu con un permediu de bateo de .308 y dos jonrones.

El 24 d'Abril de 1931, Hornsby dio trés jonrones y produció 8 carreres na victoria de 10-6 sobre Pittsburgh. El xugó 44 de los primeres 48 xuegos, pero dempués d'una decepcionante actuación, solo xugó la metá del tiempu pol restu del añu. En 100 jeugos, el tuvo 90 carreres producíes, con 37 dobles, y un permediu de bateo de .331. Foi líder de la lliga en porcentaxe con xente en base con .421 per novena vegada na so carrera. L'equipu remató 84-70 detrás del ganador de la lliga los Cardinals y cuatro xuegos detrás de los Giants.

Na temporada de 1931, foi la postrera de tiempu completu pa Hornsby. Lo caliente de los sos pies y la inflamación de los mesmos mientres l'entamu de la temporada de 1932, el xugó'l so primer xuegu hasta'l 29 de Mayu, ocupando'l jardin central del 29 de Mayu al 10 de Xunu, apaeciendo en dos xuegos como bateador emerxente pol pitcher, xugando la tercer base del 14 de xunetu hasta'l 18 de xunetu, y xugando l'últimu xuegu como integrante de los Cubs, ´con unm hit el 31 de xunetu.

William Veeck padre, quién foi xugador del equipu, taba inconforme cola actuación de Hornsby nel equipu. Hornsby caltenía estrictos roles, y Veeck consideraba qu'esti estilu de manexu mancaba la moral del equipu. Veeck creía que Hornsby habia rotu'l so papel nel beisbol nun incidente particular. Hornsby disgustar con una llamada fecha pol ampayer. En llugar d'entender la llamada pa él mesmu, como yera'l trabayu del mánager, Hornsby sentó otru xugador a dialogar col ampayer. El xugador foi espulsáu del xuegu. El 2 d'Agostu, los Cubs taben segundos, Hornsby foi rescindíu y Charlie Grimm reemplazar como mánager. Hornsby xugara 19 xuegos, bateando .224 con un jonrón y siete carreres impulsaes. Los Cubs avanzaron a la Serie Mundial de 1932 y los xugadores votaron por nun dar nengún dineru a Hornsby de la Serie Mundial.

=== St. Louis Cardinales y Browns (Cafés o Carmelites) ===
Hornsby nun xugó'l restu de 1932, pero los Cardinals roblar como xugador el 24 d'Ochobre pa la temporada de 1933. El xugó regularmente la segunda base del 25 d'Abril al 5 de Mayu, pero foi utilizáu más como bateador emerxente polos pitchers colos Cardinals. El 22 de Juliio, yera la so final na Lliga Nacional, con un hit na derrota 9-5 ante los Braves. El 23 de xunetu Hornsby bateó para .325 con dos jonrones y 21 carreres producíes. Poro, ñps Cardinals diéron-y la oportunidá d'una plaza o'l so arrenunciu.

Hornsby foi reclamáu pa la última plaza pa St. Louis Browns de la Lliga Americana'l 26 de xunetu como mánager/xugador. Bill Killefer fuera rescindíu como mánager de los Browns, y el dueñu de los Browns Phil Ball quería a Hornsby como'l so reemplazu. Hornsby apaeció n'once xuegos pa los Browns. El tuvo trés hits, incluyendo un jonrón, en nueve turnos al bate. Lo Browns remataron nel últimu llugar de la Lliga Americana. Aquel añu Hornsby empecipió operaciones nuna escuela de beisbol en Hot Springs, Texas, mientres corría dientro y fora ente 1933 y 1951 convarias asociaciones.

En 1934, Hornsby empecipió solu dos xuegos, unu como tercer base y l'otru como xardineru derechu. En toles sos otres apaiciones foi bateador emerxente pol pitcher. Pa la temporada, el tenía un bateo de .304 con un jonrón y once carreres producíes. Los Browns ameyoraron en comparanza cola temporada anterior rematando en sestu llugar d'ocho equipos na Lliga Americana.

Hornsby xugó en diez jeugos na temporada de 1935, empecipiando en 4. D'abril 16 y Abril 21, empecipió como primer base y como tercer base'l 22 de Mayu. Remató l'añu con cinco hits y un permediu de bateo de .208, ente que los Browns esmucir al séptimu llugar.

Hornsby solo apaeció en dos xuegos col equipu mientres la temporada de 1936. El 31 de Mayu, como bateador emerxente nel novenu inning dio a los Browns la victoria 11-10 contra Detroit Tigers. Na so otra apaición el 9 de Xunu, xugó la primer base na victoria 5-3 contra New York Yankees. Los Browns terminaron otra vegada nel séptimu llugar.

En 1937, Hornsby xugó en 20 xuegos. El 21 d'Abril, nel so primer xuegu del añu, Hornsby dio l'últimu jonrón na so carrera na victoria 15-10 sobre Chicago White Sox. El 5 de xunetu dio l'últimu hit de la so carrera na derrota de 15-4 nel segundu xuegu d'una doble cartelera contra los Cleveland Indians.

El 20 de xunetu, Hornsby apaeció no que sería'l so últimu xuegu, perdiendo 5-4 contra los Yankees. Un dái dempués, Hornsby foi despidíu como mánager y lliberáu como xugador de los Browns, quien permanecieron nel últimu llugar al momentu de la so lliberación. La so llibertá foi parcialmente debida a un incidente col dueñu de los Browns Donald Barnes. El 15 de xunetu, Hornsby ganó 35 mil dólares (574 178 güei) nuna carrera de caballos. Cuando trató d'utilizar 4 mil dólares del so dineru pa pagar una delda con Barnes, esti refugóse diciendo que'l nun yera corredor d'apuestes. Hornsby protestó-y a Barnes. &quot;El dineru ye tan bonu como'l dineru que tu me das y que provién de la xente del to negociu d'usureru. Esto ye meyor que tomar intereses de vilbes y güérfanos...&quot; Esto fizo que fuera lliberáu cinco díes más tarde por decisión de Barnes. Hornsby remató la temporada de 1937 con un permediu de bateo de .321 y 18 hits en 20 xuegos, siendo'l xugador más vieyu na Lliga Americana nesta temporada.

=== La so carrera más tarde nel Beisbol ===
Siguiendo la so lliberación de los Browns, Hornsby foi incapaz de retirase yá que el perdiera enforma dineru nel xuegu per dellos años. Robló como coach-xugador con Baltimore Orioles de la International League en 1938, dexando dempués l'equipu pa dir remanar a Chattanooga Lookouts (Miradores)de la Southern Association pol restu de la temporada. Hornsby tornó a los Orioles como mánager en 1939, pero nun tornó al club na siguiente temporada. A mediaos de 1940, robló como mánager d'Oklahoma City Indians, (Indios) de la Texas League. Llevó al equipu del últimu llugar de Texas League a los playsoffs, onde cayeron frente a Houston Buffaloes (Búfalos) en cuatro xuegos. Hornsby empecipió en 1941 como mánager de los Indians una vegada más, epro foi despidíu a metá de la temporada. En Payares tornó como xerente y mánager de campu de Fort Worth Cats (Gatos) tamién de la Texas League. Fort Worth remató nel tercer llugar y entró a los playoffs en 1942, pero fueron esaniciaos na primer ronda por Shreveport Sports.

=== Contratáu en Méxicu, colos Azules de Veracruz en 1944 ===
Hornsby nun tenía robláu compromisu con nengún equipu en 1943, pero robló como mánager-xugador con Veracruz Blues ([[Azules de Veracruz]]) de la [[Lliga Mexicana de Béisbol]] en 1944.&lt;ref&gt;[http://www.milb.com/news/article.jsp?ymd=20150130&amp;content_id=107948738&amp;fext=.jsp&amp;vkey=news_l125&amp;sid=l125 Rogers Hornsby Mr. 400.]&lt;/ref&gt; Dempués de batear nun xuegu un grand slam (jonrón con trés xugadores en base), pa la segunda victoria d'una serie en Marzu, foi asignáu cuando'l dueñu del equipu [[Jorge Pasquel]] entendió que podría ganar la corona pal tercer xuegu de la serie. Siguiendo a la so lliberación, foi comentarista pa la estación de radio WTMV, asistiendo a los entrenamientos de primavera de Cleveland Indians en 1947, y cola llegada de la TV anunciador pa Chicago Cubs en 1949.

Hornsby nun tornó como mánager o coach hasta 1950, cuando foi contratáu pa remanar Beaumont Roughnecks (Matones de Beaumont) de la Texas League (Lliga de Texas) siendo esaniciaos na primer ronda de playoffs per San Antonio Missions, (Misioneros). L'añu siguiente, Hornsby remanó a Seattle Rainiers de Pacific Coast League (Lliga de la Mariña del Pacíficu). So Hornsby fueron líderes y los Rainiers ganaron el banderín.

En 1952, Hornsby foi de nuevu contratáu como mánager de St. Louis Browns, el so primer trabayu en Lligues Mayores en 16 años. El dueñu de los Browns, Bill Veeck, foi'l fíu del primer presidente de los Cubs y mánager xeneral William Veeck. El señor Hornsby nun foi bien recibíu polos sos xugadores. El 9 de Xunu, foi despidíu por cuenta de un disgustu con Veeck sobre un incidente conra los Yankees un día enantes. Mientres el xuegu, un aficionáu impédido Gil McDougald de los Yankees, cachó un eleváu, y el ampayer marcó que yera interferencia del aficinado. Hornsby primeramente nun argumentu la decisión y pocos minutos más tarde Veeck esforcexó con él por cuenta de esto. (cuando esto asocedió yera yá bien tarde pa faer daqué alrodiu de esto). Por esto Horsby y los Browns tomaron caminos distintos. Los Browns xugaron felices al ser despidíu Hornsby y diéron-y a Veeck n'agradecimientu un troféu dandole les gracies.

Pocu menos d'un mes más tarde, el 26 de xunetu, Hornsby foi contratáu pa remplazar a Luke Sewell como mánager de Cincinnati Reds. Dempués que Hornsby completó dos campañes mediocres col club, los Reds anunciaron qu'él yá nun tornaría pa 1954. Remató asina la so carrera como mánager nes Lligues Mayores con un récor de 701-812. Siguiendo del so despidu, Hornsby trabayó como coach pa Chicago Cubs de 1958 a 1960, enantes de ser scout (buscador) y coach de tercer base pa los New York Mets en 1962. En 1963, Hornsby finó d'un ataque cardiacu. El foi soterráu en Hornsbyu Bend Cemetery cerca d'Austin, Texas.

=== Mandáu ===
Los espertos nel beisbol y periodistes consideren a Hornsby unu de los más grandes bateadores de tolos tiempos. El so permediu de bateo pa tola vida foi de .358 solo superáu por Ty Cobb que na so carrera marcó .367. El ganó siéte títulos de bateo en total, encontrandose empatáu o superáu por solu cinco xugadores: (Cobb 11 o 12 dependiendo de la fonte), Tony Gwinn (8), Honus Wagner (8), Rod Carew (7) y Stan Musial (7). Hornsby foi líder na Lliga Nacional en slugging en nueve causes, dexando récores. Tien más jonrones, condució más carreres y tien el porcentaxe de bateo más altu na Lliga Nacional como xugador na década de 1920's siendo unu de los cuatro xugadores na historia del beisbol (solo con Honus Wagner, Ted Williams y Albert Pujols) en ganar nuna década la triple corona de bateo (Triple Crown). Dio na so carrera 301 jonrones y foi'l primeru na Lliga Nacional en llegar a 300. Los sos 264 jonrones como segunda base foi un récor en Lliga Mayor pa la posición hasta que Joe Morgan superar en 1984. Hornsby foi tamién un bateador consistente xugando en casa como en xira. El so permediu de bateo en casa pa tola vida foi de .359 y pa tola vida el so permediu de bateo foi de .358. Ted Williams quién tuvo'l permediu de bateo más altu na so carrera dende la dómina de Hornsby, dicía que Hornsby erá el más grande bateador pol so poder y permediu nel beisbol y Frankie Frisch dixo d'él: &quot;Ye l'únicu tipu que podía batear .350 entá na escuridá.&quot;. Hornsby tamién ocupó'l segundu llugar na llista non oficial de les Lligues Mayores, &quot;en xuegos consecutivos dando dos o más hits&quot; con 13 xuegos, l'honor del primer llugar en Count Capau´s con una racha de quince xuegos. Hornsby ye solo'l segundu bateador derechu na historia con permediu de .400 de bateo en trés causes y ye consideráu d'alcuerdu ''Los Angeles Times'', el más grande bateador derechu de la historia. El foi líder na Lliga Nacional en porcentaxe de bateo, porcentaxe con homes en base, porcentaxe en slugging y en bases totales cada añu dende 1920 a 1925. Ye unu de los únicos dos xugadores (l'otru ye Ted Williams) en ganar la triple corona de bateo más d'una vegada, pero Hornsby bateó .400 en dambes ocasiones. Rogers Hornsby foi un respetáu bateador y cúntase que nuna ocasión un pitcher novatu retrucó al ampaayer [[Bill Klem]] que-y llanzara a Rogers un strike. Klem respondiólu: &quot;Fíu cuando'l to lanzes un strike, Mr Hornsby te lo hara saber&quot; 

Hornsby, foi tamién reconocíu pola so velocidá y foi consideráu'l más rápidu xugador de la Lliga Nacional nesti rubro. El nun trataba de robar bases pero frecuentemente yera utilizáu pola so rapidez pa tomar bases extras. Ente 1916 y 1927 Hornsby tuvo 30 jonrones dientro del parque y foi líder na lliga con 17 triples en 1917 y 18 triples en 1921. Tuvo 20 triples en 1920

Hornsby foi frecuentemente duru pa llogralo por sigo solo, polo cual la era camudáu frecuentemente d'equipu na última década de la so carrera. Usualmente yera despidíu de la oficina del club. Munchos de los xugadores que'l remanó, nun lo queríen por cuenta de la insistencia de qu'otros siguieren el so estilu de vida como Woody English y Clint Courtney. Hornsby nunca xugó cartes, pero frecuentemente apostó nes carreres de caballos, perdiendo más de lo que ganó. El ser xugador foi frecuentemente un factor na perda de más d'un equipu. Munchos de los sos contemporáneos que'l foi a la fin mediu desagradable como Cobb, quién non ufe reconocíu nel so tiempu pola so agresiva actitú y puerco pa xugar. Nunca asistió al cine, convencíu qu'eso podría estropiar la señal del güeyu. El nunca bebió nin fumó.

Horsnby foi escoyíu al National Baseball Hall of Fame (Salón de la Fama del Beisbol) en 1942. En 1999, Hornsby foi rankeado novenu por ''The Sporting News'' na llista de Grandes Xugadores del Beisbol. Menos d'un añu dempués, foi nomáu al Equipu de beisbol de les Lligues Mayores de tol Sieglu. Nel 2001, el periodista Bill James lo rankeo como'l xugador númberu 22 de tola historia y el tercer meyor segunda base na historia del beisbol, mientres coles mesmes documentaba el so inpopularidad pola so personalidá difícil. Empató l'octavu llugar con Stan Musial en ganaos na posición en que xugaben. Hornsby tamién foi reconocíu en St. Louis Walk of Fame (Paséu de la Fama de St. Louis). En Xineru del 2014, los Cardinals anunciaron que Hornsby entraba xunto con otros 22 jugadroes y personal a St. Louis Cardinals Hall of Fame Museum pa la clase inagural de 2014.

=== Vida personal ===
El 23 de setiembre de 1918, Hornsby cásase con Sarah Eli&lt;abeth Martin, que conociera desque xugaba colos Denison Rairoaders (Ferrocarrileros), en Philadelphia. Tuvieron un fíu, Rogers Hornsby, Jr., el 15 de Payares de 1920. Roger Jr. morrió nun accidente aéreu'l 23 d'Avientu de 1949, cerca de Savannah (Georgia).

Mientres 1922 empecipió una rellación con Jeanette Pennigton Hine, casada con un vendedor d'automóviles suplente llamáu John Hine. El 12 de Xunu de 1923, Hornsby divorcióse de Sarah y Hine divorcióse de la so esposa en 1923. Los dos casaron el 28 de Febrereo de 1924. Como resultáu d'esti divorciu, Sarah llogró la custodia de Rogers Jr. Rogers y Jeanette tuvieron un fíu billy
el 2 de Xunu de 1925. Billy xugó beisbol per dellos años pero en lligues menores, epro nunca xugó nes Mayores. Hornsby y Jeanette empecipiaron el so distanciamientu n'Avientu de 1944 y Hornsby empezó a ver a una muyer llamada Bernadette Harris a quién él llamaba &quot;la so bona amiga y secretaria&quot;, en 1945. Vivieron juntosdespues de 1948, hasta que Harris se suició al saltar d'una ventana del tercer pisu en setiembre 7 de 1953. El suicidiu foi atribuído a un trestornu de depresión. Dempués del fallecimientu de Jeanette en Xunu 1 de 1956, Hornsby cásase con Marjorie Bernice Frederick Porter en Xineru 27 de 1957. Ellos permanecieron xuntos hasta la muerte de Hornsby en 1963.

== Ver tamién ==
* [[Stan Musial]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

{{Commonscat|Rogers Hornsby}}
* [http://www.rogershornsby.com/index.php Sitiu oficial de Rogers Hornsby] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100930000328/http://www.rogershornsby.com/index.php |date=2010-09-30 }}
* Baseball Almanac, (2007), [http://www.baseball-almanac.com/players/player.php?p=hornsro01 Rogers Hornsby Stats] 
* Baseballlibrary.com, (2006), [http://www.baseballlibrary.com/ballplayers/player.php?name=rogers_hornsby_1896 Rogers Hornsby] 
* National Baseball Hall of Fame and Museum, Inc., (2007), [http://www.baseballhalloffame.org/hofers/detail.jsp?playerId=116156 Rogers Hornsby]

{{NF|1896|1963|Hornsby, Rogers}}

{{Tradubot|Rogers Hornsby}}
[[Categoría:Xugadores de béisbol d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>2nlqghr46gcmjxp8f0wbq6p7xvi6rhu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Joe Louis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74804</id>
    <revision>
      <id>4488395</id>
      <parentid>4444542</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:25:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5979" sha1="sw3qve2xc3pds6duqe0w2es1mlc03h7" xml:space="preserve">{{persona}}
[[Ficheru:Joe louis headstone.jpg|thumb|Joe Louis.]]
'''Joseph Louis Barrows''' {{nym}}, conocíu como '''Joe Louis''', foi un [[boxeador]] d'[[Estaos Xuníos]] moteyáu'l &quot;bombarderu de Detroit&quot;. Foi campeón mundial del pesu pesáu mientres once años y ocho meses (1937-1949), un récor que naide consiguió superar.&lt;ref&gt;ESPN: [http://espn.go.com/sportscentury/features/00157501.html The Shufflin' Shadow]&lt;/ref&gt;La ''International Boxing Research Organization (IBRO)'' clasificar como'l meyor pesu pesáu de la historia,&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.ibroresearch.com/?p=52 |títulu = Heavyweight |autor = Dan Cuoco |fecha = 9 de setiembre de 2006 |fechaaccesu = 10 de payares de 2011 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20111110224950/http://www.ibroresearch.com/?p=52 |fechaarchivu = 2011-11-10 }}&lt;/ref&gt; y la revista ''[[The Ring (revista)|The Ring]]'' asitiar nel númberu 4 de la llista de los meyores boxeadores históricos llibra por llibra.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://boxing.about.com/od/history/a/ring_80_best.htm |títulu = Ring Magacín's 80 Best Fighters of the Last 80 Years |editorial = boxing.about.com |fechaaccesu = 15 de payares de 2011 |autor = Andrew Eisele |añu = 2002 |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20170108035508/http://boxing.about.com/od/history/a/ring_80_best.htm |fechaarchivu = 2017-01-08 }}&lt;/ref&gt;

== Biografía ==
Joe Louis, &quot;el bombarderu de Detroit&quot;, nació'l [[13 de mayu]] de [[1914]] nuna cabaña d'algodoneros de [[Lexington (Alabama)|Lexington]] ([[Alabama]], [[Estaos Xuníos]]). Yera'l séptimu fíu d'una familia bien probe, y quedó güérfanu de padre a los 4 años. 

Louis, con diez años, treslladóse col so padrastru y la so nueva familia a [[Detroit]], onde empezó a trabayar como repartidor de xelu y depués como aprendiz d'ebanista. Al traviés d'un amigu empezó a asistir a un ximnasiu nel que-y vieron condiciones pal [[boxéu]].

En xunetu de [[1934]] pasa al campu profesional con John Roxborough como representante y Jack Blackburn como [[entrenador]]. Louis apostó'l so primer combate contra Jack Kracken, al que ganó en [[Chicago]] nel primer asaltu. 

La so carrera, de magar, foi acandilante. El [[14 d'avientu]] d'esi mesmu añu vence, contra pronósticu, a [[Lee Ramage]]. En [[1935]] [[Mike Jacobs]] convence a los sos apoderaos por qu'acepten ser el so mánager, alquiriendo Joe llueu fama ya importancia convirtiéndose nel gran ídolu de les mases, especialmente de los homes y muyeres de color que vieron nél una oportunidá de qu'un home de color convertir por primer vegada en campeón de los pesos pesaos, dempués de qu'en [[1915]] lo fuera [[Jack Johnson (boxeador)|Jack Johnson]] . 

En 1935 disputa 15 combates, ganando por K.O. dolce d'ellos, dalgunos contra rivales bien cualificaos como [[Primu Carnera]], King Levinsky, Gus Dorazzio, [[Max Baer]] o l'español [[Paulino Uzcudun]].

El [[19 de xunu]] de [[1936]] sufre un importante revés. Enfrentar al [[Alemaña|alemán]] [[Max Schmeling]] nel [[Yankee Stadium (1923)|Yankee Stadium]] de [[Nueva York]] y ye ganáu por K.O. nel docenu asaltu. Anque pide la revancha col alemán, enfréntase enantes con [[James J. Braddock]], col títulu mundial en xuegu'l [[24 de xunu]] de [[1937]], llogrando la victoria nel octavu asaltu. 

Caltuvo l'entorcháu mundial mientres doce años (record absolutu d'años como campeón nel pesu pesáu), nos qu'engarró colos meyores boxeadores del panorama mundial, incluyida la deseyada revancha ante Schmeling, que se celebra en [[1938]]. Un combate vibrante que termina nel primer asaltu cola victoria de Louis, y Schmeling con dos costilles rotes. Más tarde seríen escelentes amigos, magar que Schmeling yera consideráu polos nazis un prototipu de la raza aria. 

Mientres la guerra mundial apuntar nel exércitu, y percuerre los campamentos aliaos efectuando exhibiciones boxísticas.

Tres dos defenses frente a [[Jersey Joe Walcott]], la postrera en [[1948]] pretendía retirase como campeón. Sicasí, el Fiscu americanu oblíga-y a volver boxear pa pagar el millón de dólares que debía, según Facienda. Nunca tuvo de volver. En [[1950]] engarradiella con [[Ezzard Charles]], por reconquistar del títulu, y ye ganáu ensin paliativos. El so últimu combate tuvo llugar el [[26 d'ochobre]] de [[1951]], ante [[Rocky Marciano]]. Yeren los principios del gran Marciano, qu'a lo postrero sería l'únicu boxeador de los pesos pesaos en retirase imbatíu. N'ocho asaltos, Marciano machucó a Louis, acabando col mitu. Yera la tercer engarradiella que perdía na so vida.

Al poco d'abandonar definitivamente'l boxéu, quedó totalmente arruináu al se-y confiscados tolos sos bienes pol fiscu. Al igual qu'años tras [[Primu Carnera]], intentó faer llucha llibre, pero fracasó, según n'otros negocios qu'intentó, hasta que nos años 60 foi a [[Las Vegas]] onde se desempeñó trabayando nel área de rellaciones públiques d'un famosu casino, viviendo d'eso hasta qu'en [[1969]] sufrió un colapsu en plena cai y en [[1970]] foi ingresáu nun hospital psiquiátricu en [[Denver]]. En [[1977]], una operación quirúrxica de resultes de tener l'[[aorta]] apexada, postrar nuna siella de ruedes. El [[12 d'abril]] de [[1981]] morrió de resultes d'un fallu cardiacu en Las Vegas, NV. Foi soterráu nel [[Cementeriu Nacional d'Arlington]], por espresu deseyo del Presidente [[Ronald Reagan]]. El so antiguu amigu [[Max Schmeling]] costeó los gastos de la so enfermedá y el so entierru. Apostó un total de 71 combates, con 68 victories (54 por K.O.) y 3 derrotes.

== Referencies ==
{{llistaref}}

{{Socesión
| predecesor = [[James J. Braddock]]
| títulu = [[Campeones del Mundu de Boxéu peso pesáu|Campeón del mundu de los pesos pesaos]]
| periodu = ''1937–1949''
| socesor = [[Ezzard Charles]]
}}

{{NF|1913|1981|Louis Joe}}

{{Tradubot|Joe Louis}}
[[Categoría:Boxeadores d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Campeones del mundu de boxéu]]</text>
      <sha1>sw3qve2xc3pds6duqe0w2es1mlc03h7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jack Nicklaus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74825</id>
    <revision>
      <id>4488245</id>
      <parentid>4362661</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:05:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 24 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56317" sha1="ol9t3xgjzg4xl34db4z0hdf31315zwb" xml:space="preserve">{{Tradubot|Jack Nicklaus}}
{{persona}}
'''Jack William Nicklaus''' {{nym}} ye un exgolfista profesional d'[[Estaos Xuníos]], consideráu por munchos como'l meyor golfista de la historia, por ser quien ganó un mayor númberu de [[torneos majors]] (un total de 18 profesionales y 20 si cunten los dos Abiertos d'Estaos Xuníos Aficionáu que ganó en 1959 y 1961).&lt;ref&gt;{{Cita llibru |apellíos= Spencer |nome= Reid |coautores= The Sporting News |editor= |títulu= The Sporting News selects 50 Greatest Golfers |fechaaccesu= |añoacceso= |mesacceso= |edición= |fecha= |añu= |mes= |editorial= The Sporting News |ubicación= |idioma= |isbn= 0892046929 |páxines= }}&lt;/ref&gt; La so robusta apariencia y el so pelo dorao diéron-y el nomatu de ''Golden Bear'' (osu doráu).&lt;ref&gt;[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555269/Jack_Nicklaus.html Jack Nicklaus: MSN Encarta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080524042309/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555269/Jack_Nicklaus.html |date=2008-05-24 }}, Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2007, Consultáu'l [[10 de xineru]] de [[2009]] {{enllaz rotu|Ochobre 2013}}&lt;/ref&gt;

Nel [[US Open (golf)|Abiertu d'Estaos Xuníos]] de [[1962]] ganó'l so primer tornéu profesional, al empar que foi tamién el so primer major. Nesta ocasión imponer a [[Arnold Palmer]] empezando una enorme rivalidá ente dambos. En [[1966]], ganó'l [[The Masters]] per segundu añu consecutivu, siendo l'únicu en consiguilo hasta esi momentu. Esi añu tamién ganó'l [[The Open Championship|Abiertu británicu]] colo que llogró axudicase a lo menos nuna ocasión tolos torneos majors (consiguiera'l [[Campeonatu de la PGA]] en [[1963]]).

Ente [[1971]] y [[1980]], ganó nueve majors más, superando'l récor de 13 majors qu'ostentaba [[Bobby Jones (golfista)|Bobby Jones]]. A los 46 años llogró'l so 18º tornéu major, nel The Masters de [[1986]], siendo'l ganador de más edá d'un tornéu major na hestoria. En [[1990]] xunir al PGA Tour senior y en [[1996]] ganara diez torneos del tour, incluyendo ocho majors. Siguió xugando los cuatro majors del PGA Tour hasta [[2005]], cuando apostó les sos últimes apaiciones nel Abiertu británicu y en The Masters.

Amás d'estos títulos entama'l so propiu tornéu del PGA Tour, el [[Memorial Tournament]], escribe llibros sobre téunica de xuegu y autobiográficos, diseña campos de golf (la so compañía ye una de les más importantes del mundu) y tien la so propia marca d'equipamientu de golf, que foi fundada en [[1992]].&lt;ref name=&quot;equipacion&quot; /&gt;

== Biografía ==
=== Inicio ===
[[Ficheru:JackNicklaus2006MastersPar3.jpg|thumb|200px|Nicklaus nel fuexu 9 del [[The Masters|Master de Augusta]] de [[2006]].]]

Nicklaus nació en [[Columbus (Ohio)|Columbus]], [[Ohio]], fíu d'un farmacéuticu. Vivió nun suburbiu de Upper Arlington y foi al [[Upper Arlington High School]]. Cuando yera neñu venció un casu de [[polio]] y a los 10 años empezó a xugar al [[golf]] realizando 51 llanzamientos en 9 fuexos. A los 12 ganó'l so primer títulu de cinco consecutivos nel tornéu junior del Estáu d'Ohio.&lt;ref name=&quot;llibru&quot;&gt;{{Cita llibru|apellíos=Nicklaus |nome=Jack |coautores=Bowden, Ken |títulu=Golf My Way |páxines=256 |editorial=William Heinemann Ltd |añu=1974 |isbn=1850514755}}&lt;/ref&gt; Ganó'l [[Abiertu d'Ohio]] en [[1956]] a los 16 años, compitiendo contra profesionales. Mientres asistía a la [[Universidá Estatal d'Ohio]], ganó'l títulu d'[[Estaos Xuníos]] aficionáu en dos causes (1959 y 1961) y un [[Campeonatu NCAA]] (1961). Nel [[US Open (golf)|US Open]] de [[1960]] realizó 282 golpes, terminando'l segundu, a dos golpes d'[[Arnold Palmer]].

Representó a los Estaos Xuníos contra [[Gran Bretaña]] ya [[Irlanda]], ganando la [[Walker Cup]] tantu en 1959 como en 1961 (ganó coles mesmes los sos partíos individuales). Tamién foi miembru de la victoria nel [[Troféu Eisenhower]] de 1960, ganando'l títulu non oficial individual con cuatro rondes de 269, un rexistru inda vixente.&lt;ref&gt;[http://www.internationalgolffederation.org/2006/men/FactSheet.html 2006 World Amateur Championship Fact Sheet], internationalgolffederation.org, Consultáu'l 10 de xineru de 2009&lt;/ref&gt; Foi nomáu como'l líder mundial aficionáu pola revista [[Golf Digest]] mientres tres años consecutivos, de 1959 a 1961. Tamién ganó dos [[Trans-Mississippi Amateur]]s en 1958 nel [[Club de campu de Prairie Dunes]] y en 1959 nel [[Club de campu Woodhill]].

=== Profesional ===
==== Primeres victories ====
Empezó la so carrera profesional en [[1962]]. El so primer títulu profesional foi esi mesmu añu ganando a [[Arnold Palmer]] nel playoff en [[Oakmont]] pol [[US Open (golf)|Abiertu d'Estaos Xuníos]]. Nesi momentu nació la rivalidá ente dambos qu'atraxo espectadores de la nueva teunoloxía de [[televisión]].&lt;ref&gt;{{Cita llibru |títulu=Arnie &amp; Jack: Palmer, Nicklaus, and Golf's Gratest Rivalry |autor=O'Connor, Ian |editorial=Houghton Mifflin |fecha= |isbn=0618754466}}&lt;/ref&gt; Nel final del añu Nicklaus consiguió dos victories más, nel [[Abiertu de Seattle]] y nel [[Abiertu de Portland]]. Esi añu terminó con unes ganancies de 60.000 dólares, siendo'l terceru nel ranking del añu y nomáu &quot;novatu del añu&quot;.&lt;ref name=&quot;llibru&quot; /&gt;

En [[1963]] ganó dos [[torneos majors]] más, el [[The Masters]] y el [[Campeonatu de la PGA]], amás d'otros trés torneos, ente ellos el [[Tornéu de campeones]]. A final de temporada foi'l segundu na llista de ganancies con 100.000 dólares.&lt;ref name=&quot;llibru&quot; /&gt; En [[1964]], nun ganó nengún tornéu major pero foi'l primeru na llista de ganancies, con namái 81.13 dólares de diferencia con al respective de Palmer. Nel [[British Open|Abiertu británicu]] en [[Saint Andrews]] marcó un nuevu récor al realizar los postreros 36 fuexos con 66-68, anque esto nun foi abondu pa ganar el títulu a [[Tony Lema]].&lt;ref name=&quot;llibru&quot; /&gt;

Ganó'l The Masters en [[1965]] y [[1966]], siendo'l primeru en llograr el títulu en dos causes consecutives del tornéu, y amás batió'l récor del tornéu en 1965 con 271 (foi batíu en [[1997]] por [[Tiger Woods]] con 270). En 1966, tamién ganó l'Abiertu británicu en [[Muirfield]], [[Escocia]], que yera l'únicu major que-y quedaba por axudicase. Con esta victoria convertir nel xugador más nuevu en ganar los cuatro majors (dempués superólu Woods con 24 años), que tamién habíen consiguíu [[Gene Sarazen]], [[Ben Hogan]] y [[Gary Player]]. En [[1971]], llogró ganar otra vegada los cuatro majors, y dempués de ganar el so tercer Abiertu británicu en [[1978]], realizar por tercer vegada. En [[1967]], ganó'l so segundu Abiertu d'Estaos Xuníos nel campu de Baltusrol, batiendo'l récor de Hogan de 72 fuexos con 275 golpes.&lt;ref name=&quot;llibru&quot; /&gt;

==== Males resultaos ====
Dempués de la so victoria nel Abiertu d'Estaos Xuníos de 1967 nun ganó nengún tornéu major hasta [[1970]] en St Andrews, siendo amás dende 1968 gasta 1970 el segundu o terceru na llista de ganancies. Aumentó de pesu y perdió condiciones físiques que lu afectaron. A la fin de [[1969]] ameyoró la so condición física y volvió recuperar el so rendimientu.&lt;ref name=&quot;hestoria&quot;&gt;{{Cita llibru |títulu=Jack Nicklaus: My Story |autor=Nicklaus, Jack |coauthor=Bowden, Ken |editorial=Simon &amp; Schuster Paperbacks |isbn=1416542248}}&lt;/ref&gt; En 1970, morrió'l so padre, Charlie Nicklaus. Poco dempués ganó l'Abiertu británicu ganando al estauxunidense [[Doug Sanders]] nun emocionante playoff. Nicklaus llanzó'l so putter al aire dempués del so últimu golpe pola emoción de ganar en St Andrews.&lt;ref&gt;[http://nicklaus.com/nicklaus_facts/1970.php Professional Highlights 1970] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201200255/http://nicklaus.com/nicklaus_facts/1970.php |date=2008-12-01 }}, Nicklaus.com, Consultáu'l 11 de xineru de 2009&lt;/ref&gt;

==== Récores ====
Cola victoria nel Campeonatu de la PGA de [[1971]] en febreru, convertir nel primer golfista en ganar los cuatro majors dos veces na so carrera.&lt;ref name=&quot;llibru&quot; /&gt; Nel final del añu ganó amás cuatro títulos más, incluyendo'l Tornéu de campeones y el Campeonatu nacional por equipos, xunto a Arnold Palmer. En [[1972]], ganó los dos primeros majors, el The Masters y l'Abiertu d'Estaos Xuníos, amás d'otros cinco torneos y ser segundu n'otros trés. Sicasí, nun pudo ganar los cuatro majors nel mesmu añu yá que [[Lee Trevino]] repitió nel Abiertu británicu (Nicklaus foi segundu a un namái golpe) y [[Gary Player]] ganó'l Campeonatu de la PGA. 

Tres l'Abiertu de los Estaos Xuníos igualó'l récor de [[Bobby Jones (golfista)|Bobby Jones]] como'l xugador con más torneos majors na so carrera, y n'agostu de [[1973]] ganó'l Campeonatu de la PGA col que lo superó, con 14. Esi añu ganó otros seis torneos y el premiu al xugador del añu de la PGA per tercer añu y segundu consecutivu. En [[1974]], nun ganó nengún major, pero foi compensáu cola inclusión nel [[Salón de la Fama del Golf Mundial]], siendo unu de los trelce incluyíos dende l'empiezu.&lt;ref&gt;[http://www.wghof.com/hof/member.php?member=1086 Jack Nicklaus in the World Golf Hall of Fame], World Golf Hall of Fame, Consultáu'l 11 de xineru de 2009&lt;/ref&gt; Tres esti honor dixo que yera una alcordanza prestosa dempués de la decepcionante temporada que fixera.&lt;ref&gt;[http://nicklaus.com/nicklaus_facts/1974.php Professional Highlights 1974] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117083025/http://nicklaus.com/nicklaus_facts/1974.php |date=2010-01-17 }}, Nicklaus.com, Consultáu'l 11 de xineru de 2009&lt;/ref&gt;

Empezó bien l'añu en [[1975]], ganó'l [[Abiertu Doral-Eastern]], l'[[Heritage Golf Classic|Heritage]] y el The Masters, nel cual batió'l récor de victories, con cinco, que más tarde volvería bater. Tamién anguaño ganó'l Campeonatu de la PGA per cuarta vegada na so carrera, foi nomáu per cuarta vegada xugador del añu de la PGA y ganó'l premiu al atleta del añu pa l'[[American Broadcasting Company]]. Foi otra vegada'l primeru na llista de ganancies en [[1976]], a pesar de competir namái en 16 torneos, nos que ganó namái dos y nengunu un major.&lt;ref&gt;[http://nicklaus.com/nicklaus_facts/1976.php Professional Highlights 1975] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201200306/http://nicklaus.com/nicklaus_facts/1976.php |date=2008-12-01 }}, Nicklaus.com, Consultáu'l 11 de xineru de 2009&lt;/ref&gt; Coles mesmes ganó esi añu'l premiu al xugador del añu de la PGA per quinta vegada.

L'añu [[1977]] ganó'l so 63º títulu, pasando a [[Ben Hogan]] como'l segundu xugador con más títulos na hestoria por detrás namái de [[Sam Snead]]. Esi añu nun ganó nengún major pero quedó en segunda posición nel Abiertu Británicu tres [[Tom Watson (golfista)|Tom Watson]], nel que foi unu de los meyores mano a mano de la hestoria. Nicklaus pegó 65-66 nes dos últimes rondes, namái siendo superáu por Watson, 65-65. Nicklaus dixo que nun taba cualificáu pa dicir si foi'l meyor de frente de la historia pero que, sicasí, pa él fuera'l final más emocionante de la so carrera.&lt;ref&gt;[http://nicklaus.com/nicklaus_facts/1977.php Professional Highlights 1977] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117082859/http://nicklaus.com/nicklaus_facts/1977.php |date=2010-01-17 }}, Nicklaus.com, Consultáu'l 11 de xineru de 2009&lt;/ref&gt;

En ganando l'Abiertu británicu de [[1978]] convertir nel primer golfista en ganar los cuatro torneos majors en trés causes (en 2008 foi igualáu por [[Tiger Woods]]). Esi añu ganó otros trés torneos del PGA Tour, incluyendo'l [[Tournament Players Championship]], amás de ser nomáu deportista del añu pola revista [[Sports Illustrated]]. Dempués d'anguaño nun ganó nengún tornéu hasta xunu de [[1980]], siendo [[1979]] l'únicu añu nel que nun ganó nengún tornéu dende'l so debú como profesional.

El so entrenador [[Jack Grout]] y el so amigu [[Phil Rodgers]] ayudáronlu a correxir ciertos aspeutos de la so téunica, inclusive Rodgers vivió mientres un tiempu na casa de Nicklaus.&lt;ref name=&quot;hestoria&quot; /&gt; En 1980, namái quedó en trés causes ente los diez primeros, anque dos d'elles fueron les sos victories nel Abiertu d'Estaos Xuníos y el Campeonatu de la PGA. Nos siguientes cinco años namái ganó dos veces nel PGA Tour, el [[Colonial Invitational]] en [[1982]] y el so propiu tornéu, el [[Memorial Tournament]] en [[1984]].

En [[1986]], Nicklaus coronó la so carrera cola so sesta victoria en The Masters en circunstancies increíbles. Convertir a los 46 años nel ganador más vieyu d'un major na hestoria (un rexistru entá vixente). El columnista deportivu [[Thomas Boswell]] dixo al respeutu qu'había coses que posiblemente nun pudieren pasar por ser demasiáu improbables, como que Nicklaus ganara'l The Masters con 46 años.&lt;ref&gt;{{Cita llibru|apellíos=Apfelbaum |nome=Jim |títulu=The Gigantic Book of Golf Quotations |añu=2007 |editorial=Skyhorse Publishing |isbn=1602390142}}&lt;/ref&gt; Con esta victoria sumó la so 18º tornéu major.

Ganó'l The Masters de 1986 con un putter [[Response ZT]] y el so fabricante, [[MacGregor Golf]], recibió 5.000 pidimientos a otru día de la victoria, cuando se planiara vender namái 6.000 exemplares mientres tol añu. Esta victoria foi la postrera de la so carrera nel PGA Tour.

=== Senior ===
Xunir al Champions Tour a los 50 años mientres [[1990]].&lt;ref&gt;[http://www.nicklaus.com/nicklaus_facts/1990.php Professional Highlights 1990] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201200316/http://www.nicklaus.com/nicklaus_facts/1990.php |date=2008-12-01 }}, Nicklaus.com, Consultáu'l 11 de xineru de 2009&lt;/ref&gt; Nel so primer tornéu, ganó en [[The Tradition]], que ye unu de los torneos majors del circuitu senior. Esi añu apostó otru major más, el [[Mazda Senior Tournament Players Championship]], que tamién s'axudicó. En [[1991]], ganó trés de los cinco torneos qu'apostó y amás trés fueron majors, l'[[US Open senior (golf)|Abiertu d'Estaos Xuníos senior]], el [[Campeonatu de la PGA senior]] y The Tradition per segundu añu consecutivu. Con estos títulos volvió axudicase la victoria nos cuatro majors del circuitu, esta vegada nel Champions Tour.

Dempués d'un añu ensin victories ([[1992]]), volvió ganar l'Abiertu de los Estaos Xuníos senior en [[1993]]. Tamién esi añu axudicóse'l [[Wendy's 3-Tour Challenge]] xunto a [[Chi Chi Rodriguez]] y [[Raymond Floyd]] nel Champions Tour por equipos. Dichu tornéu ganar coles mesmes los dos años siguientes.&lt;ref&gt;[http://www.nicklaus.com/nicklaus_facts/1993.php Professional Highlights 1993] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061114040639/http://www.nicklaus.com/nicklaus_facts/1993.php |date=2006-11-14 }}, Nicklaus.com, Consultáu'l 11 de xineru de 2009&lt;/ref&gt; En [[1994]], ganó la versión senior del [[Mercedes Championships]] y The Tradition al añu siguiente.&lt;ref&gt;[http://www.nicklaus.com/nicklaus_facts/1994.php Professional Highlights 1994] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117083052/http://nicklaus.com/nicklaus_facts/1994.php |date=2010-01-17 }}, Nicklaus.com, Consultáu'l 11 de xineru de 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nicklaus.com/nicklaus_facts/1995.php Professional Highlights 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201200331/http://www.nicklaus.com/nicklaus_facts/1995.php |date=2008-12-01 }}, Nicklaus.com, Consultáu'l 11 de xineru de 2009&lt;/ref&gt; Ganó'l so tornéu n.° 100 en [[1996]], cuando s'axudicó The Tradition per cuarta vegada na so carrera. Esti títulu foi'l postreru oficial de la so carrera.&lt;ref&gt;[http://www.nicklaus.com/nicklaus_facts/1996.php Professional Highlights 1996] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201200336/http://www.nicklaus.com/nicklaus_facts/1996.php |date=2008-12-01 }}, Nicklaus.com, Consultáu'l 11 de xineru de 2009&lt;/ref&gt;

=== Final de la so carrera ===
Tres el so últimu títulu en 1986, foi octavu nel Abiertu de los Estaos Xuníos d'esi añu y séptimu en The Masters del siguiente añu, dempués de lo que nun volvió tar ente los diez primeros hasta [[1990]], que foi sestu. A los 58 años, Nicklaus fixo otru gran tornéu en The Masters de 1998, onde foi sestu con 283 golpes, polos 279 del campeón, [[Mark O'Mexara]].&lt;ref&gt;Scott Michaux, [http://www.augusta.com/masters/stories/040305/pre_3693161.shtml Langer sees time to wear third jacket], The Augusta Chronicle, Consultáu'l 11 de xineru de 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.elmundo.es/1998/04/13/deportes/13NN0144.html Mark O'Mexara, campeón col últimu golpe], [[El Mundo (España)|Diariu El Mundo]], Consultáu'l 16 de xineru de 2009&lt;/ref&gt; Nel Abiertu d'Estaos Xuníos del añu [[2000]] tuvo 73-82 y nun pasó la corte.&lt;ref&gt;John Garity, [http://www.golf.com/golf/special/article/0,28136,1716703,00.html Open and Shut] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090603020018/http://www.golf.com/golf/special/article/0,28136,1716703,00.html |date=2009-06-03 }}, Sports Illustrated, Consultáu'l 11 de xineru de 2009&lt;/ref&gt; Esi mesmu añu foi empareyáu con [[Tiger Woods]] y [[Vijay Singh]] nel [[Campeonatu de la PGA]], pero tampoco pasó la corte.&lt;ref&gt;Bob Denney, [http://www.pga.com/pgachampionship/2005/news/pairings_challenge080905.html The Pairings Challenge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160702032335/http://www.pga.com/pgachampionship/2005/news/pairings_challenge080905.html |date=2016-07-02 }}, Consultáu'l 11 de xineru de 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nicklaus.com/nicklaus_facts/majors.php Major Championship Performances] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521150136/http://www.nicklaus.com/nicklaus_facts/majors.php |date=2009-05-21 }}, Nicklaus.com, consultáu'l 11 de xineru de 2009&lt;/ref&gt;

Xugó ensin muncha preparación en The Masters del añu [[2005]], un mes dempués de la muerte del so nietu de 17 meses Jake (el neñu del so fíu Steve) el [[1 de marzu]] de 2005. Xugó con Steve como terapia pola pena de la so muerte y foi ésti'l que-y animó por que xugara The Masters per última vegada.&lt;ref&gt;{{cita publicación|apellíu=Van Brimmer |nome=Adam |url=http://www.augusta.com/masters/stories/040905/nicklaus.shtml |títulu=Golden Bear says goodbye |editorial=Morris News Service }}&lt;/ref&gt; Esi mesmu añu terminó la so carrera profesional nel Abiertu británicu, xugando en St Andrews el [[15 de xunetu]].&lt;ref&gt;{{cita publicación|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/golf/4645647.stm |títulu=Nicklaus set for St Andrews bow |editorial=[[BBC Sport]] |añu=2006 }}&lt;/ref&gt; Xugó con [[Luke Donald]] y [[Tom Watson (golfista)|Tom Watson]] la ronda final.&lt;ref&gt;{{cita publicación|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/golf/4687903.stm |títulu=Woods shines as Nicklaus bows out |editorial=[[BBC Sport]] |añu=2005 }}&lt;/ref&gt;

L'últimu tornéu competitivu que xugó nos Estaos Xuníos foi'l [[Champions Tour's Bayer Advantage Classic]] en [[Overland Park]], [[Kansas]], el [[13 de xunu]] de 2005.

== Fora de la competición ==
=== Diseñador de campos de golf ===
[[Ficheru:Gleneagles Hotel and grounds.jpg|thumb|200px|[[Hotel Gleneagles]] n'[[Escocia]], col so campu de golf diseñáu por Nicklaus.]]

Nicklaus dedica la mayor parte del so tiempu al diseñu de campos de golf y remana una de los diseñadores de campos de golf más importantes del mundu. El so primer diseñu foi'l [[Harbour Town Golf Links]], que foi abiertu pa xugar en [[1969]].&lt;ref name=&quot;diseñu&quot; /&gt; Mientres los primeros años, los sos proyeutos fueron creaos xunto a [[Pete Dye]] o con [[Desmond Muirhead]], quien naquellos tiempos yeren los diseñadores de campos de golf más importantes del mundu. El so primer diseñu solu foi'l [[Glen Abbey Golf Course]] en [[Oakville]], [[Ontario]], que s'inauguró en [[1976]].&lt;ref&gt;[http://en.clublink.ca/golf/glenabbey/?SECT=GLENABBEY&amp;GOLF_COURSE_ID=0220 Glen Abbey: Overview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090918193959/http://en.clublink.ca/golf/glenabbey/?SECT=GLENABBEY&amp;GOLF_COURSE_ID=0220 |date=2009-09-18 }}, clublink.ca, Consultáu'l 10 de xineru de 2009&lt;/ref&gt; Esti campu sirvió pa la disputa del Abiertu de Canadá mientres munchos años, siendo'l primeru en [[1977]].&lt;ref&gt;[http://en.clublink.ca/golf/glenabbey/?section_id=89&amp;SECT=GLENABBEY&amp;GOLF_COURSE_ID=0220 RBC Canadian Open] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090928045516/http://en.clublink.ca/golf/glenabbey/?section_id=89&amp;SECT=GLENABBEY&amp;GOLF_COURSE_ID=0220 |date=2009-09-28 }}, clublink.ca, Consultáu'l [[10 de xineru]] de [[2009]]&lt;/ref&gt;

Agora ta en sociedá colos sos cuatro fíos y el so xenru na compañía ''Nicklaus Design''. Nel añu [[2005]] la compañía tenía 299 campos abiertos en tol mundu pa xugar, siendo esto'l 1% de los campos del mundu (esti cálculu foi fechu pola revista [[Golf Digest]] calculando sobre 32.000 campos, la metá aproximao n'[[Estaos Xuníos]]&lt;ref name=&quot;diseñu&quot;&gt;[http://www.nicklaus.com/design/ Nicklaus Design] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191111185128/https://www.nicklaus.com/design/ |date=2019-11-11 }}, Nicklaus.com, Consultáu'l 10 de xineru de 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.visiteurope.com/ccm/experience/detail/?nav_cat=134&amp;lang=en_US&amp;item_url=/ETC/pan-european/golf-in-europe.ja Golf in Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071219050156/http://www.visiteurope.com/ccm/experience/detail/?nav_cat=134&amp;lang=en_US&amp;item_url=%2FETC%2Fpan-european%2Fgolf-in-europe.ja |date=2007-12-19 }}, VisitEurope.com, Consultáu'l [[10 de xineru]] de [[2009]]&lt;/ref&gt;). Ente los campos que diseñó inclúin La Llomba Golf Club en [[San Luis Potosí (San Luis Potosí)]], el [[Moon Palace Golf Club]] en [[Cancún]],&lt;ref&gt;[http://www.moonpalacecancun.com/es/actividaes-y-amenidades/golf GOLF EN MOON PALACE GOLF &amp; SPA RESORT], palaceresorts.com, Consultáu'l [[6 d'ochobre]] de [[2015]]&lt;/ref&gt; el [[Club de Golf Trés Maríes]] en [[Morelia]],&lt;ref&gt;[http://www.ciudad3marias.com/3m/C3M.php Ciudad Tres Maríes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206101447/http://ciudad3marias.com/3m/C3M.php |date=2009-02-06 }}, ciudá3marias.com, Consultáu'l [[10 de xineru]] de [[2009]]&lt;/ref&gt; el [[Polaris World]] na [[Rexón de Murcia]],&lt;ref&gt;[http://www.nicklausgolftrail.es/nicklausgolftrail/Home.xhtml Bienveníu a la lleenda], nicklausgolftrail.es, Consultáu'l [[10 de xineru]] de [[2009]]&lt;/ref&gt; el [[Muirfield Village]] n'[[Ohio]], el [[Shoal Creek]] en [[Alabama]], el campu del centenariu de la PGA nel [[Hotel Gleneagles]] n'[[Escocia]]&lt;ref&gt;[http://www.nicklaus.com/design/search_open.php?crit_sort=1&amp;name=&amp;state=&amp;4_option=3&amp;country=USA&amp;submit=Search Courses Open for Play], Nicklaus.com, Consultáu'l [[10 de xineru]] de [[2009]]&lt;/ref&gt; y el [[Nordelta]] Golf Club, en [[Buenos Aires]].

=== Escritor ===
Escribió dellos llibros sobre enseñanza del [[golf]], una autobiografía (''My Story''), un llibru sobre los sos métodos de diseñu de campos y produció dellos videos sobre golf. L'escritor [[Ken Bowden]] de cutiu ayudábalu nestos trabayos. El so llibru ''Golf My Way'' ye unu de los clásicos de tolos tiempos sobre la enseñanza y foi reeditáu en delles ocasiones. Escribió artículos d'instrucción en columnes de revistes, como la [[Golf (revista)|Golf]] o la [[Golf Digest]], cola que ta anguaño acomuñáu. Tamién apaeció como analista y comentarista de [[televisión]] en retresmisiones de golf pa la [[ESPN on ABC]].&lt;ref&gt;[http://www.ew.com/ew/article/0,,317588,00.html U.S. Open Preview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140518190413/http://www.ew.com/ew/article/0,,317588,00.html |date=2014-05-18 }}, ew.com, Consultáu'l [[10 de xineru]] de [[2009]]&lt;/ref&gt; Dellos de los sos llibros fueron reeditaos, dacuando so títulos distintos, y ''My Story'' inclusive como edición llindada. Una seleición de los sos trabayos principales ye esta:&lt;ref&gt;[http://www.nicklaus.com/nicklaus_books/ Nicklaus Books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091118052922/http://www.nicklaus.com/nicklaus_books/ |date=2009-11-18 }}, Nicklaus.com, Consultáu'l [[10 de xineru]] de [[2009]]&lt;/ref&gt;

* ''The Greatest Game of All'', por Jack Nicklaus, 1969.
* ''Golf My Way'', por Jack Nicklaus, con Ken Bowden, 1974, 1998, 2005.
* ''On and Off the Fairway'', por Jack Nicklaus, con Ken Bowden, 1978.
* ''Play Better Golf: The Short Game and Scoring'', por Jack Nicklaus, con Ken Bowden, 1987.
* ''Play Better Golf: Short Cuts to Lower Scores'', por Jack Nicklaus, con Ken Bowden, 1990.
* ''Jack Nicklaus: My Story'', por Jack Nicklaus, con Ken Bowden, 1997 (mas una edición llindada de 225 páxines n'honor a Nicklaus nel Tornéu Memorial 2000).
* ''Jack Nicklaus' Lesson Tee'', por Jack Nicklaus, con Ken Bowden, 1998.
* ''Nicklaus by Design: Golf Course Strategy and Architecture'', por Jack Nicklaus y Chris Millard, 2002.
* ''Jack Nicklaus: Memories and Mementos from Golf's Golden Bear'', por Jack Nicklaus, 2007.
* ''Golf and Life'', por Jack Nicklaus y el Dr. John Tickell, 2007.

=== Otros intereses ===
Niklaus sigui entamando'l [[Memorial Tournament]] qu'él mesmu creó nel so estáu, [[Ohio]]. Apostar en Muirfield nun campu que tamién diseñó. El precursor a esti tornéu, el [[Columbus Pro-Am]], remató en [[1975]] y al añu siguiente celebróse la primer edición del Memorial. Dichu tornéu ye unu de los más prestixosos del PGA Tour.&lt;ref&gt;{{Cita llibru |apellíos= Nicklaus |nome= Jack |coautores= Bowden, Ken |editor= |títulu= Jack Nicklaus: My Story |fechaaccesu= |añoacceso= |mesacceso= |edición= |fecha= |añu= |mes= |editorial= Simon &amp; Schuster Paperbacks |ubicación= |idioma= |isbn= 1416542248 |páxina= |capítulu= 344-345 }}&lt;/ref&gt; Amás tien una marca de equipación de golf, que foi fundada en [[1992]].&lt;ref name=&quot;equipacion&quot;&gt;[http://www.manta.com/coms2/dnbcompany_649gsp Nicklaus Golf Equipment Company Profile], cobertor.com, Consultáu'l [[10 de xineru]] de [[2009]]&lt;/ref&gt; Dicha marca dispón de tres clases distintes: la &quot;Golden Bear&quot;, la &quot;Jack Nicklaus Signature&quot; y la &quot;Nicklaus Premium&quot;, dependiendo del nivel de cada golfista.&lt;ref&gt;[http://www.nicklaus-golf.com/index.html Nicklaus Golf Equipment], Nicklaus-golf.com, Consultáu'l [[10 de xineru]] de [[2009]]&lt;/ref&gt;

== Palmarés ==
Mientres la so carrera nel [[PGA Tour]], Nicklaus ganó 18 [[torneos majors]], siendo ésti'l récor de victories. Tien el récor de victories nel [[The Masters|Masters de Augusta]], con seis, y llogró cinco nel [[Campeonatu de la PGA]], cuatro nel [[Abiertu de los Estaos Xuníos (golf)|Abiertu de los Estaos Xuníos]] y trés nel [[The Open Championship|Abiertu Británicu]].

El golfista ganó 73 torneos del PGA Tour, siendo'l tercer golfista que más tien tres Tiger Woods y [[Sam Snead]], y llogró 286 top 10, segundu nel historial detrás de Snead.

Foi n'ocho temporaes el líder en ganancies del PGA Tour (1964, 1965, 1967, 1971, 1972, 1973, 1975 y 1976), segundu en cinco temporaes, y terceru n'otros trés.&lt;ref name=&quot;palmares&quot; /&gt; Amás, llogró'l premiu a xugador del añu en cinco causes (1967, 1972, 1973, 1975 y 1976).

Per otra parte, xugó en seis causes la [[Ryder Cup]], onde llogró 18,5 puntos en 28 partíos, y encabezó al equipu ensin xugar n'otros dos ediciones.

=== Majors ===
{|class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
|width=&quot;35&quot;|'''Añu |width=&quot;250&quot;|'''Campeonatu |width=&quot;80&quot;|'''54

Fuexos
|width=&quot;165&quot;|'''Marcador
|width=&quot;70&quot;|'''Marxe |width=&quot;350&quot;|'''Finalista |-bgcolor=&quot;#FBCEB1&quot;


| 1962 ||[[US Open (golf)|Abiertu de los Estaos Xuníos]] ||-2 ||-1 (72-70-72-69=283) ||Playoff &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; ||{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Arnold Palmer]]
|-bgcolor=&quot;#D0F0C0&quot;
| 1963 ||[[The Masters|Master de Augusta]] ||+1 ||-2 (74-66-74-72=286) ||1 golpe ||{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Tony Lema]]
|-bgcolor=&quot;#D8BFD8&quot;
| 1963 ||[[Campeonatu de la PGA]] ||-3 ||-5 (69-73-69-68=279) ||2 golpes ||{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Dave Ragan]]
|-bgcolor=&quot;#D0F0C0&quot;
| 1965 ||[[The Masters|Master de Augusta]] &lt;small&gt; (2) ||+5 ||-17 (67-71-64-69=271) ||9 golpes ||{{bandera|Estaos Xuníos}} Arnold Palmer, {{bandera|RSA}} [[Gary Player]]
|-bgcolor=&quot;#D0F0C0&quot;
| 1966 ||[[The Masters|Master de Augusta]] &lt;small&gt; (3) ||Par ||Y (68-76-72-72=288) ||Playoff &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;||{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Gay Brewer]], {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Tommy Jacobs]] 
|-bgcolor=&quot;#ABCDEF&quot;
| 1966 ||[[The Open Championship|Abiertu británicu]] ||-2 ||-2 (70-67-75-70=282) ||1 golpe ||{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Doug Sanders]], {{bandera|Gales}} [[Dave Thomas]]
|-bgcolor=&quot;#FBCEB1&quot;
| 1967 ||[[US Open (golf)|Abiertu de los Estaos Xuníos]] &lt;small&gt; (2)||-1 ||-9 (71-67-72-65=275) ||4 golpes ||{{bandera|Estaos Xuníos}} Arnold Palmer
|-bgcolor=&quot;#ABCDEF&quot;
| 1970 ||[[The Open Championship|Abiertu británicu]] &lt;small&gt; (2)||-2 ||-5 (68-69-73-73=283) ||Playoff ³||{{bandera|Estaos Xuníos}} Doug Sanders
|-bgcolor=&quot;#D8BFD8&quot;
| 1971 ||[[Campeonatu de la PGA]] &lt;small&gt; (2)||+4 ||-7 (69-69-70-73=281) ||2 golpes ||{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Billy Casper]]
|-bgcolor=&quot;#D0F0C0&quot;
| 1972 ||[[The Masters|Master de Augusta]] &lt;small&gt; (4)||+1 ||-2 (68-71-73-74=286) ||3 golpes ||{{bandera|AUS}} [[Bruce Crampton]], {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Bobby Mitchell]], {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Tom Weiskopf]] 
|-bgcolor=&quot;#FBCEB1&quot;
| 1972 ||[[US Open (golf)|Abiertu de los Estaos Xuníos]] &lt;small&gt; (3)||+1 ||+2 (71-73-72-74=290) ||3 golpes ||{{bandera|AUS}} Bruce Crampton
|-bgcolor=&quot;#D8BFD8&quot;
| 1973 ||[[Campeonatu de la PGA]] &lt;small&gt; (3)||+1 ||-7 (72-68-68-69=277) ||4 golpes ||{{bandera|AUS}} Bruce Crampton
|-bgcolor=&quot;#D0F0C0&quot;
| 1975 ||[[The Masters|Master de Augusta]] &lt;small&gt; (5)||-1 ||-12 (68-67-73-68=276) ||1 golpe ||{{bandera|Estaos Xuníos}} Tom Weiskopf, {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Johnny Miller]] 
|-bgcolor=&quot;#D8BFD8&quot;
| 1975 ||[[Campeonatu de la PGA]] &lt;small&gt; (4)||+4 ||-4 (70-68-67-71=276) ||2 golpes ||{{bandera|AUS}} Bruce Crampton
|-bgcolor=&quot;#ABCDEF&quot;
| 1978 ||[[The Open Championship|Abiertu británicu]] &lt;small&gt; (3)||-1 ||-7 (71-72-69-69=281) ||2 golpes ||{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Ben Crenshaw]], {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Raymond Floyd]], {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Tom Kite]], {{bandera|NZL}} [[Simon Owen]]
|-bgcolor=&quot;#FBCEB1&quot;
| 1980 ||[[US Open (golf)|Abiertu de los Estaos Xuníos]] &lt;small&gt; (4)||Par ||-8 (63-71-70-68=272) ||2 golpes ||{{bandera|JPN}} [[Isao Aoki]]
|-bgcolor=&quot;#D8BFD8&quot;
| 1980 ||[[Campeonatu de la PGA]] &lt;small&gt; (5)||+3 ||-6 (70-69-66-69=274) ||7 golpes ||{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Andy Bean]]
|-bgcolor=&quot;#D0F0C0&quot;
| 1986 ||[[The Masters|Master de Augusta]] &lt;small&gt; (6)||-4 ||-9 (74-71-69-65=279) ||1 golpe ||{{bandera|Estaos Xuníos}} Tom Kite, {{bandera|AUS}} [[Greg Norman]]
|}

&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Derrota a Arnold Palmer nel playoff de 18-fuexos - Nicklaus (71), Palmer (74)&lt;br /&gt;
&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Derrota a Tommy Jacobs &amp; Gay Brewer nel playoff de 18-fuexos - Nicklaus (70), Jacobs (72), Brewer (78)&lt;br /&gt;
³ Derrota a Doug Sanders nel playoff de 18-fuexos - Nicklaus (72), Sanders (73)

=== Resultaos añales ===
[[Ficheru:PresidentsCupCaptainsWhiteHouse.jpg|thumb|200px|El presidente [[George W. Bush]] xunto a [[Tim Finchem]] (comisionado del PGA Tour) y los capitanes Jack Nicklaus y [[Gary Player]] el 13 d'abril de 2005 na oficina oval cola Copa Presidente.]]

{| cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: #aaa solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
!align=&quot;left&quot;|Tournament !! 1957 !! 1958 !! 1959
|-
|[[The Masters|Master de Augusta]]
|align=&quot;center&quot;|DNP
|align=&quot;center&quot;|DNP
|align=&quot;center&quot;|CUT
|-
|[[US Open (golf)|Abiertu de los Estaos Xuníos]]
|align=&quot;center&quot;|CUT
|align=&quot;center&quot;|T41
|align=&quot;center&quot;|CUT
|-
|[[The Open Championship|Abiertu británicu]]
|align=&quot;center&quot;|DNP
|align=&quot;center&quot;|DNP
|align=&quot;center&quot;|DNP
|-
|[[Campeonatu de la PGA]]
|align=&quot;center&quot;|DNP
|align=&quot;center&quot;|DNP
|align=&quot;center&quot;|DNP
|}

{| cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: #aaa solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
!align=&quot;left&quot;|Tournament !!1960 !! 1961 !! 1962 !! 1963 !! 1964 !! 1965 !! 1966 !! 1967 !! 1968 !! 1969 
|-
|[[The Masters|Master de Augusta]]
|align=&quot;center&quot;|T13 &lt;font size=&quot;1&quot;&gt;LA&lt;/font&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T7
|align=&quot;center&quot;|T15
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''1'''
|align=&quot;center&quot;|CUT
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T5
|align=&quot;center&quot;|T24
|-
|[[US Open (golf)|Abiertu de los Estaos Xuníos]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|2 &lt;font size=&quot;1&quot;&gt;LA&lt;/font&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T4 &lt;font size=&quot;1&quot;&gt;LA&lt;/font&gt;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''1'''
|align=&quot;center&quot;|CUT
|align=&quot;center&quot;|T23
|align=&quot;center&quot;|T31
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|T25
|-
|[[The Open Championship|Abiertu británicu]]
|align=&quot;center&quot;|DNP
|align=&quot;center&quot;|DNP
|align=&quot;center&quot;|T32
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|T12
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T6
|-
|[[Campeonatu de la PGA]]
|align=&quot;center&quot;|DNP
|align=&quot;center&quot;|DNP
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T2
|align=&quot;center&quot;|T22
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T3
|align=&quot;center&quot;|CUT
|align=&quot;center&quot;|T11
|}

{| cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: #aaa solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
!align=&quot;left&quot;|Tournament !!1970 !! 1971 !! 1972 !! 1973 !! 1974 !! 1975 !! 1976 !! 1977 !! 1978 !! 1979 
|-
|[[The Masters|Master de Augusta]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|8
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|7
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|4
|-
|[[US Open (golf)|Abiertu de los Estaos Xuníos]]
|align=&quot;center&quot;|T49
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T10
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T7
|align=&quot;center&quot;|T11
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T10
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T6
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T9
|-
|[[The Open Championship|Abiertu británicu]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T5
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T2
|-
|[[Campeonatu de la PGA]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T6
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''1'''
|align=&quot;center&quot;|T13
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|CUT
|align=&quot;center&quot;|T65
|}

{| cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: #aaa solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
!align=&quot;left&quot;|Tournament !!1980 !! 1981 !! 1982 !! 1983 !! 1984 !! 1985 !! 1986 !! 1987 !! 1988 !! 1989 
|-
|[[The Masters|Master de Augusta]]
|align=&quot;center&quot;|T33
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T2
|align=&quot;center&quot;|T15
|align=&quot;center&quot;|WD
|align=&quot;center&quot;|T18
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T6
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T7
|align=&quot;center&quot;|T21
|align=&quot;center&quot;|18
|-
|[[US Open (golf)|Abiertu de los Estaos Xuníos]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T6
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|T43
|align=&quot;center&quot;|T21
|align=&quot;center&quot;|CUT
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T8
|align=&quot;center&quot;|T46
|align=&quot;center&quot;|CUT
|align=&quot;center&quot;|T43
|-
|[[The Open Championship|Abiertu británicu]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T4
|align=&quot;center&quot;|T23
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T10
|align=&quot;center&quot;|T29
|align=&quot;center&quot;|T31
|align=&quot;center&quot;|CUT
|align=&quot;center&quot;|T46
|align=&quot;center&quot;|T72
|align=&quot;center&quot;|T25
|align=&quot;center&quot;|T30
|-
|[[Campeonatu de la PGA]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T4
|align=&quot;center&quot;|T16
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|T25
|align=&quot;center&quot;|T32
|align=&quot;center&quot;|T16
|align=&quot;center&quot;|T24
|align=&quot;center&quot;|CUT
|align=&quot;center&quot;|T27
|}

{| cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: #aaa solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
!align=&quot;left&quot;|Tournament !!1990 !! 1991 !! 1992 !! 1993 !! 1994 !! 1995 !! 1996 !! 1997 !! 1998 !! 1999 
|-
|[[The Masters|Master de Augusta]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|6
|align=&quot;center&quot;|T35
|align=&quot;center&quot;|T42
|align=&quot;center&quot;|T27
|align=&quot;center&quot;|CUT
|align=&quot;center&quot;|T35
|align=&quot;center&quot;|T41
|align=&quot;center&quot;|T39
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T6
|align=&quot;center&quot;|DNP
|-
|[[US Open (golf)|Abiertu de los Estaos Xuníos]]
|align=&quot;center&quot;|T33
|align=&quot;center&quot;|T46
|align=&quot;center&quot;|CUT
|align=&quot;center&quot;|T72
|align=&quot;center&quot;|T28
|align=&quot;center&quot;|CUT
|align=&quot;center&quot;|T27
|align=&quot;center&quot;|T52
|align=&quot;center&quot;|T43
|align=&quot;center&quot;|CUT
|-
|[[The Open Championship|Abiertu británicu]]
|align=&quot;center&quot;|T63
|align=&quot;center&quot;|T44
|align=&quot;center&quot;|CUT
|align=&quot;center&quot;|CUT
|align=&quot;center&quot;|CUT
|align=&quot;center&quot;|T79
|align=&quot;center&quot;|T45
|align=&quot;center&quot;|60
|align=&quot;center&quot;|DNP
|align=&quot;center&quot;|DNP
|-
|[[Campeonatu de la PGA]]
|align=&quot;center&quot;|CUT
|align=&quot;center&quot;|T23
|align=&quot;center&quot;|CUT
|align=&quot;center&quot;|CUT
|align=&quot;center&quot;|CUT
|align=&quot;center&quot;|T67
|align=&quot;center&quot;|CUT
|align=&quot;center&quot;|CUT
|align=&quot;center&quot;|DNP
|align=&quot;center&quot;|DNP
|}

{| cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: #aaa solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
!align=&quot;left&quot;|Tournament !! 2000 !! 2001 !! 2002 !! 2003 !! 2004 !! 2005 
|-
|[[The Masters|Master de Augusta]]
|align=&quot;center&quot;|T54
|align=&quot;center&quot;|CUT
|align=&quot;center&quot;|DNP
|align=&quot;center&quot;|CUT
|align=&quot;center&quot;|CUT
|align=&quot;center&quot;|CUT
|-
|[[US Open (golf)|Abiertu de los Estaos Xuníos]]
|align=&quot;center&quot;|CUT
|align=&quot;center&quot;|DNP
|align=&quot;center&quot;|DNP
|align=&quot;center&quot;|DNP
|align=&quot;center&quot;|DNP
|align=&quot;center&quot;|DNP
|-
|[[The Open Championship|Abiertu británicu]]
|align=&quot;center&quot;|CUT
|align=&quot;center&quot;|DNP
|align=&quot;center&quot;|DNP
|align=&quot;center&quot;|DNP
|align=&quot;center&quot;|DNP
|align=&quot;center&quot;|CUT
|-
|[[Campeonatu de la PGA]]
|align=&quot;center&quot;|CUT
|align=&quot;center&quot;|DNP
|align=&quot;center&quot;|DNP
|align=&quot;center&quot;|DNP
|align=&quot;center&quot;|DNP
|align=&quot;center&quot;|DNP
|}

&lt;font size=&quot;1&quot;&gt;LA&lt;/font&gt; = aficionáu&lt;br /&gt;
DNP = non apostáu&lt;br /&gt;
WD = mancáu&lt;br /&gt;
CUT = nun pasó la corte&lt;br /&gt;
&quot;T&quot;, posición&lt;br /&gt;
En verde amuésense les victories y en mariellu los top-10.

=== Resumen ===
* Empiezos - 163
* Victories - 18
* Segundos puestos - 19
* Top 3 - 46
* Top 5 - 57
* Top 10 - 73

=== Campeonatos del Champions Tour major ===
==== Victories (8) ====
{|{{tablaguapa}}
|-
|width=&quot;35&quot;|'''Añu |width=&quot;280&quot;|'''Campeonatu |width=&quot;145&quot;|'''Marcador


|width=&quot;70&quot;|'''Marxe |width=&quot;390&quot;|'''Finalista |-bgcolor=&quot;#D0F0C0&quot; 


| [[1990]] ||[[The Tradition]] ||-10 (71-67-68=206) ||4 golpes ||{{bandera|Sudáfrica|1928}} [[Gary Player]]
|-bgcolor=&quot;#ABCDEF&quot;
| [[1990]] ||[[Senior Players Championship]] ||-27 (65-68-64-64=261) ||6 golpes ||{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Lee Trevino]]
|-bgcolor=&quot;#D0F0C0&quot;
| [[1991]] ||[[The Tradition]] &lt;small&gt; (2) ||-11 (71-73-66-67=277) ||1 golpe ||{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Phil Rodgers]], {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Jim Colbert]], {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Jim Dent]]
|-bgcolor=&quot;#D8BFD8&quot;
| [[1991]] ||[[Campeonatu de la PGA senior]] ||-17 (66-66-69-70=271) ||6 golpes ||{{bandera|AUS}} [[Bruce Crampton]]
|-bgcolor=&quot;#FBCEB1&quot;
| [[1991]] ||[[Abiertu de los Estaos Xuníos senior]] ||+2 (72-69-70-71=282) ||Playoff||{{bandera|Puerto Rico}} [[Chi Chi Rodriguez]]
|-bgcolor=&quot;#FBCEB1&quot;
| [[1993]] ||[[Abiertu de los Estaos Xuníos senior]] &lt;small&gt; (2) ||-6 (68-73-67-70=278) ||1 golpe ||{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Tom Weiskopf]]
|-bgcolor=&quot;#D0F0C0&quot;
| [[1995]] ||[[The Tradition]] &lt;small&gt; (3) ||-12 (69-71-69-67=276) ||Playoff ||{{bandera|JPN}} [[Isao Aoki]]
|-bgcolor=&quot;#D0F0C0&quot;
| [[1996]] ||[[The Tradition]] &lt;small&gt; (4) ||-16 (68-74-65-65=272) ||3 golpes ||{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Hale Irwin]]
|}

==== Resultaos añales ====
{| cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: #aaa solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
!align=&quot;left&quot;|Tornéu !1990

!1991
!1992
!1993
!1994
!1995
!1996
!1997
!1998
!1999
|-
|[[The Tradition]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T9
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T4
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''1'''
|align=&quot;center&quot;|T25
|align=&quot;center&quot;|T25
|align=&quot;center&quot;|DNP
|-
|[[Campeonatu de la PGA senior]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T10
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T9
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|9
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|8
|align=&quot;center&quot;|T22
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T6
|align=&quot;center&quot;|DNP
|-
|[[Senior Players Championship]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''1'''
|align=&quot;center&quot;|T22
|align=&quot;center&quot;|DNP
|align=&quot;center&quot;|T22
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T6
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|T24
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T8
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|6
|align=&quot;center&quot;|DNP
|-
|[[Abiertu de los Estaos Xuníos senior]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''1'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T7
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|16
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T5
|align=&quot;center&quot;|T13
|align=&quot;center&quot;|DNP
|}

{| cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: #aaa solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
!align=&quot;left&quot;|Tornéu !2000

!2001
!2002
!2003
!2004
|-
|[[The Tradition]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T9
|align=&quot;center&quot;|T29
|align=&quot;center&quot;|69
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|T10
|align=&quot;center&quot;|DNP
|-
|[[Campeonatu de la PGA senior]]
|align=&quot;center&quot;|T12
|align=&quot;center&quot;|12
|align=&quot;center&quot;|WD
|align=&quot;center&quot;|CUT
|align=&quot;center&quot;|WD
|-
|[[Senior Players Championship]]
|align=&quot;center&quot;|T34
|align=&quot;center&quot;|WD
|align=&quot;center&quot;|DNP
|align=&quot;center&quot;|T40
|align=&quot;center&quot;|DNP
|-
|[[Abiertu de los Estaos Xuníos senior]]
|align=&quot;center&quot;|T21
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|4
|align=&quot;center&quot;|DNP
|align=&quot;center&quot;|T25
|align=&quot;center&quot;|DNP
|-
|[[Abiertu británicu senior]]
|align=&quot;center&quot;|-&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|align=&quot;center&quot;|-&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|align=&quot;center&quot;|-&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|align=&quot;center&quot;|T14
|align=&quot;center&quot;|DNP
|}

&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;L'Abiertu británicu senior nun foi incluyíu nel Champions Tour hasta l'añu 2003.

DNP = non apostáu&lt;br /&gt;
CUT = nun pasó la corte&lt;br /&gt;
WD = mancáu&lt;br /&gt;
&quot;T&quot;, posición&lt;br /&gt;
En verde amuésense les victories y en mariellu los top-10.

==== Resumen ====
* Entamos - 50
* Corte - 46
* Victories - 8
* Segundu - 5
* Top 3 - 7
* Top 5 - 9
* Top 10 - 30

=== Resume nel PGA Tour ===
{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align:center&quot;
! Añu !! Torneos !! Victories (Majors) !! 2º !! 3º !! Dineru ($) !! Ranking !! Media
|- 
|1962
|26
|3 (1)
|3
|4
|61,868
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|3
|70.80
|-
|1963
|25
|5 (2)
|2
|3
|100,040
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|2
|70.42
|-
|1964
|26
|4
|6
|3
|113,284
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|69.96
|-
|1965
|24
|5 (1)
|4
|3
|140,752
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|70.09
|-
|1966
|19
|3 (2)
|3
|3
|111,419
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|2
|70.58 
|-
|1967
|23
|5 (1)
|2
|3
|188,998
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|1
|70.23
|-
|1968
|22
|2
|3
|1
|155,285
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|2
|69.97
|-
|1969
|23
|3
|1
|0
|140,167
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|3
|71.06
|-
|1970
|19
|3 (1)
|3
|2
|142,149
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|3
|70.75
|-
|1971
|18
|5 (1)
|3
|3
|244,490
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|70.08
|-
|1972
|19
|7 (2)
|3
|0
|320,542
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|70.23
|-
|1973
|18
|7 (1)
|1
|1
|308,362
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|69.81
|-
|1974
|18
|2
|3
|0
|238,178
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|70.06
|-
|1975
|16
|5 (2)
|1
|3
|298,149
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|69.87
|-
|1976
|16
|2
|2
|1
|266,438
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|1
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|70.17 
|-
|1977
|18
|3
|2
|1
|284,509
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|2
|70.36 
|-
|1978
|15
|4 (1)
|2
|0
|256,672
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|4
|71.07
|-
|1979
|12
|0
|0
|1
|59,434
|71
|72.49 
|-
|1980
|13
|2 (2)
|1
|0
|172,386
|13
|70.86
|-
|1981
|16
|0
|3
|0
|178,213
|16
|70.70 
|-
|1982
|15
|1
|3
|2
|232,645
|12
|70.90 
|-
|1983
|16
|0
|3
|1
|256,158
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|10
|70.88 
|-
|1984
|13
|1
|2
|1
|272,595
|15
|70.75 
|-
|1985
|15
|0
|2
|1
|165,456
|43
|71.81 
|-
|1986
|15
|1 (1)
|0
|0
|226,015
|34
|71.56 
|-
|1987
|11
|0
|0
|0
|64,686
|127
|72.89 
|-
|1988
|9
|0
|0
|0
|28,845
|177
|72.78 
|-
|1989
|10
|0
|0
|0
|96,594
|129
|72.35 
|-
|1990
|9
|0
|0
|0
|68,045
|160
|73.71
|-
|1991
|8
|0
|0
|0
|123,796
|122
|71.61 
|-
|1992
|8
|0
|0
|0
|14,868
|223
|72.29 
|-
|1993
|10
|0
|0
|0
|51,532
|182
|72.96 
|-
|1994
|8
|0
|0
|0
|11,514
|248
|74.79 
|-
|1995
|10
|0
|0
|0
|68,180
|179
|72.69 
|-
|1996
|7
|0
|0
|0
|137,779
|208
|73.50 
|-
|1997
|7
|0
|0
|0
|85,383
|174
|72.91
|-
|1998
|5
|0
|0
|0
|128,157
|172
|71.10
|-
|1999
|2
|0
|0
|0
|5,075
|T322
|73.25
|-
|2000
|8
|0
|0
|0
|17,244
|229
|73.56
|-
|2001
|4
|0
|0
|0
|0
|N/A |73.08

|-
|2002
|1
|0
|0
|0
|8,910
|241
|75
|-
|2003
|4
|0
|0
|0
|0
|N/A |75.61

|-
|2004
|2
|0
|0
|0
|11,130
|251
|74.16
|-
|2005
|3
|0
|0
|0
|0
|N/A |75.33

|-
! Carrera !586

!73 (18)
!58
!36
!5,734,031
!157&lt;ref&gt;[http://www.pgatour.com/r/stats/current/110.html 2008 PGA TOUR Career Money Leaders], pgatour.com, Consultáu'l 10 de xineru de 2009&lt;/ref&gt;
!71.80
|}

=== Victories como aficionáu (7) ===
* 1958 [[Trans-Mississippi aficionáu]]
* 1959 Trans-Mississippi aficionáu, [[Abiertu de los Estaos Xuníos aficionáu]], [[North and South aficionáu]]
* 1961 Abiertu de los Estaos Xuníos aficionáu, [[NCAA Championship]] (individual), [[Western aficionáu]]

=== Victories como profesional (113) ===
==== Victories PGA Tour (73) ====
* 1962 (3): '''[[US Open (golf)|U.S. Open]]''', Seattle World's Fair Open Invitational, Portland Open Invitational
* 1963 (5): [[Palm Springs Golf Classic]], '''[[Masters de Augusta]]''', [[Mercedes-Benz Championship (PGA Tour)|Tornéu de campeones]], '''[[Campeonatu de la PGA]]''', [[Sahara Invitational]]
* 1964 (4): [[Abiertu de Phoenix]], Tornéu de Campeones, [[Whitemarsh Open Invitational]], Portland Open Invitational
* 1965 (5): '''Masters de Augusta''', [[Memphis Open Invitational]], [[Thunderbird Classic]], [[Philadelphia Golf Classic]], Portland Open Invitational
* 1966 (3): '''Masters de Augusta''', '''[[The Open Championship|Abiertu británicu]]''', Sahara Invitational 
* 1967 (5): [[Bing Crosby National Pro-Am]], '''U.S. Open''', [[Western Open]], [[Westchester Classic]], Sahara Invitational
* 1968 (2): Western Open, [[American Golf Classic]]
* 1969 (3): [[Abiertu de San Diego (golf)|Abiertu de San Diego]], Sahara Invitational, [[Kaiser International Open Invitational]]
* 1970 (3): [[Byron Nelson Golf Classic]], '''Abiertu británicu''', [[National Four-Ball Championship PGA Players]]
* 1971 (5): '''Campeonatu de la PGA''', Tornéu de campeones, Byron Nelson Golf Classic, [[National Team Championship]], [[Walt Disney World Open Invitational]]
* 1972 (7): Bing Crosby National Pro-Am, [[Doral-Eastern Open]], '''Masters de Augusta''', '''U.S. Open''', [[Westchester Classic]], [[U.S. Professional Match Play Championship]], Walt Disney World Open Invitational
* 1973 (7): Bing Crosby National Pro-Am, [[Greater New Orleans Open]], Tornéu de campeones, [[Atlanta Classic]], '''Campeonatu de la PGA''', [[Ohio Kings Island Open]], Walt Disney World Golf Classic
* 1974 (2): [[Hawaiian Open]], [[Tournament Players Championship]]
* 1975 (5): [[Doral-Eastern Open]], [[Heritage Golf Classic|Heritage]], '''Masters de Augusta''', '''Campeonatu de la PGA''', [[World Open Golf Championship]]
* 1976 (2): Tournament Players Championship, [[Series mundiales de golf]]
* 1977 (3): [[Inverrary Classic]], [[MONY Tournament of Champions]], [[Memorial Tournament]]
* 1978 (4): Inverrary Classic, [[Tournament Players Championship]], '''Abiertu británicu''', [[Philadelphia Golf Classic]]
* 1980 (2): '''U.S. Open''', '''Campeonatu de la PGA'''
* 1982 (1): [[Colonial Invitational]]
* 1984 (1): Memorial Tournament
* 1986 (1): '''Masters de Augusta'''

==== Otres victories (21) ====
* 1956 [[Abiertu d'Ohio]] (como aficionáu)
* 1962 [[Series mundiales de golf]]
* 1963 Series mundiales de golf, [[Canada Cup]]
* 1964 [[Abiertu d'Australia (golf)|Abiertu d'Australia]], Canada Cup
* 1966 [[PGA Team Championship]], Canada Cup
* 1967 Series mundiales de golf, [[Copa Mundial de Golf]]
* 1968 Abiertu d'Australia
* 1970 Series mundiales de golf, [[Piccadilly World Match Play Championship]]
* 1971 Abiertu d'Australia, Copa Mundial de Golf
* 1973 Copa Mundial de Golf
* 1975 Abiertu d'Australia
* 1976 Abiertu d'Australia
* 1978 Abiertu d'Australia
* 1983 [[Chrysler Team Championship]]
* 1984 [[Skins Game]]

=== Victories como senior ===
==== Victories nel PGA Tour senior (10) ====
* 1990 (2) '''[[The Tradition]]''', '''[[Mazda Senior Tournament Players Championship]]'''
* 1991 (3) '''The Tradition''', '''[[Campeonatu de la PGA senior]]''', '''[[Abiertu de los Estaos Xuníos senior]]'''
* 1993 (1) '''Abiertu de los Estaos Xuníos senior'''
* 1994 (1) [[Mercedes Championships]]
* 1995 (1) '''The Tradition'''
* 1996 (2) [[GTE Suncoast Classic]], '''The Tradition'''

==== Otres victories como senior (9) ====
* 1991 [[Senior Skins Game]]
* 1993 [[Wendy's 3-Tour Challenge]]
* 1995 Wendy's 3-Tour Challenge
* 1999 Wendy's 3-Tour Challenge, [[Office Depot Father/Son Challenge]], Diners Club Matches
* 2000 Hyundai Team Matches
* 2005 Wendy's Champions Skins Game
* 2007 Wendy's Champions Skins Game

=== Con Estaos Xuníos ===
=== Como xugador ===
==== Aficionáu ====
* [[Walker Cup]]: 1959 (ganador), 1961 (ganador)
* [[Eisenhower Trophy]]: 1960 (ganador)

==== Profesional ====
* [[Ryder Cup]]: 1969, 1971 (ganador), 1973 (ganador), 1975 (ganador), 1977 (ganador), 1981 (ganador)
* [[Copa Mundial de Golf]]:
** 1963 ''(ganador individual y por equipos con [[Arnold Palmer]])''
**1964 ''(ganador individual y por equipos con Arnold Palmer)''
**1966 ''(ganador por equipos con Arnold Palmer)''
**1967 ''(ganador por equipos con Arnold Palmer)''
**1971 ''(ganador individual y por equipos con [[Lee Trevino]])''
**1973 ''(ganador por equipos con [[Johnny Miller]])''

=== Como capitán ===
* [[Copa Ryder]]: 1983 (ganador), 1987
* [[Copa de Presidentes]]: 1998, 2003, 2005 (ganador), 2007 (ganador)

=== Condecoraciones y agradecimientos ===
[[Ficheru:JackNicklausMedalOfFreedom.jpg|thumb|200px|El [[9 de payares]] de [[2005]], el [[presidente]] [[George W. Bush|Bush]] dio a Jack Nicklaus la [[Medaya Presidencial de la Llibertá]] na [[Casa Blanca]].]]

Nicklaus llogró'l [[premiu Bob Jones]] (1975), el [[premiu Payne Stewart]] (2000), el deportista del añu pa [[Sports Illustrated]] (1978), l'atleta de la década pa los escritores deportivos nacionales (1979), la personalidá del añu pa la [[British Broadcasting Corporation|BBC]] (1980), el golfista de la PGA del sieglu polos periodistes y profesionales del golf (1988), l'arquiteutu de campos de golf del añu pa [[Golf World]] (1993), el golfista del sieglu pa la [[Golf Monthly Magacín]], el [[premiu ESPY]] (2001), el [[premiu Muhammad Ali a la lleenda del deporte]] (2003), el [[premiu GCSAA Old Tom Morris]] (2005) y el [[Woodrow Wilson Awards]] ente otros.&lt;ref name=&quot;palmares&quot; /&gt; Igualmente foi incluyíu nel [[Salón de la Fama del Golf Mundial]] en [[1974]] y nel [[Salón de la Fama del Golf Canadiense]] en [[1995]].&lt;ref name=&quot;palmares&quot;&gt;[http://www.nicklaus.com/nicklaus_facts/ Jack Nicklaus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105190536/http://www.nicklaus.com/nicklaus_facts |date=2009-01-05 }}, Nicklaus.com, Consultáu'l 10 de xineru de 2009&lt;/ref&gt;

Escluyendo a la [[familia real]], foi la primer persona en tener una publicación especial conmemorativa de cinco billetes d'una llibra, emitíos pol [[Royal Bank of Scotland|Bancu Real d'Escocia]].&lt;ref&gt;[http://www.rbs.com/about03.asp?id=ABOUT_US/OUR_HERITAGE/OUR_HISTORY/OUR_BANKNOTES/COMMEMORATIVE_BANKNOTES Commemorative Banknotes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015003123/http://www.rbs.com/about03.asp?id=ABOUT_US%2FOUR_HERITAGE%2FOUR_HISTORY%2FOUR_BANKNOTES%2FCOMMEMORATIVE_BANKNOTES |date=2007-10-15 }}, The Royal Bank of Scotland, Consultáu'l [[6 de xineru]] de [[2009]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rampantscotland.com/letter2005b.htm High Fives for Golden Bear], Rampant Scotland, Consultáu'l [[6 de xineru]] de [[2009]]&lt;/ref&gt; En [[Columbus (Ohio)|Columbus]], [[Ohio]], fundóse'l [[Muséu Jack Nicklaus]] nel campus de la [[Universidá del Estáu d'Ohio]].&lt;ref&gt;[http://www.nicklausmuseum.org/ Nicklaus Museum], NicklausMuseum.com, Consultáu'l [[6 de xineru]] de [[2009]]&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Torneos majors]]
* 

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Jack Nicklaus}}
* [http://www.nicklaus.com/ Sitiu oficial]
* [http://www.nicklausgolftrail.es/ Polaris World Nicklaus Golf Trail ]
* [http://www.nicklausgolf.com/ Equipamientu de Golf Nicklaus] 
* [http://www.headlinesports.net/advanced_search_result.php?keywords=jack+nicklaus&amp;Submit.x=0&amp;Submit.y=0&amp;Submit=Submit Portaes del Sports Illustrated con Jack Nicklaus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200531042842/https://www.3dcartstores.com/ |date=2020-05-31 }}
* [http://www.nicklausmuseum.org/ Muséu Nicklaus]
* [http://www.pgatour.com/players/00/18/69/ Perfil na páxina oficial del Tour PGA]
* [http://golf.about.com/od/jacknicklaus/ Perfil, entrugues y datos sobre Jack Nicklaus en About.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017151145/http://golf.about.com/od/jacknicklaus/ |date=2015-10-17 }}

{{NF|1940||Nicklaus, Jack}}
[[Categoría:Golfistes d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Persones d'Ohio]]</text>
      <sha1>ol9t3xgjzg4xl34db4z0hdf31315zwb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jesse Owens</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74828</id>
    <revision>
      <id>4488379</id>
      <parentid>4464181</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T08:13:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9511" sha1="4y0k6tryojl27kyt6byn4159fu21co6" xml:space="preserve">{{Tradubot|Jesse Owens}}
{{persona}}
'''James Cleveland &quot;Jesse&quot; Owens''' {{nym}} foi un [[atleta]] d'[[Estaos Xuníos]] d'orixe [[afroamericanu]]. Participó nos [[Xuegos Olímpicos de Berlín 1936]], onde consiguió fama internacional al llograr cuatro medayes d'oru: 100 metros llisos, 200 metros llisos, [[saltu de llonxitú]] y como participante del equipu ganador na [[Carreres de relevos|carrera de relevos]] 4x100 metros. Foi l'atleta más esitosu de los xuegos olímpicos del branu de 1936. Nel so nome, foi instituyíu'l [[premiu Jesse Owens]] pola importancia de la so carrera.

== Primeros años ==
Owens nació en [[Oakville]], [[Alabama]] (Estaos Xuníos), pero treslladóse a [[Cleveland]], [[Ohio]], cuando tenía nueve años. Yera'l séptimu de los once fíos de Henry y Emma Owens. Owens yera'l nietu d'un esclavu y el fíu d'un granxeru. Recibió'l nomatu de &quot;Jesse&quot; d'un profesor de Cleveland, que nun podía entender el so acentu cuando'l mozu Owens dixo que se llamaba &quot;J.C.&quot; (n'[[idioma inglés|inglés]], &quot;J.C.&quot;, sigles de James Cleveland, tienen una [[fonética]] paecida a &quot;Jesse&quot;).

Owens siempres atribuyó la so esitosa carrera nel atletismu al estímulu del so entrenador mientres los sos estudios nel institutu Fairview Junior High, [[Charles Riley]], que lu introdució al atletismu. Riley, xunto a [[Harrison Dillard]], un atleta de Cleveland, inspiraron al mozu Owens. Como Owens trabayaba iguando zapatos dempués de la escuela, Riley dexó a Owens entrenar enantes de les clases, en cuenta de nel horariu habitual de los entrenamientos.

Owens empezó a destacar a nivel nacional en [[1933]] cuando, como estudiante del institutu [[East Technical High School]] de Cleveland, ruempe'l récor mundial de saltu de llonxitú pa estudiantes d'institutu, con una marca de 7,55 metros ya iguala el récor mundial en 100 metros llisos con una marca de 10,4 segundos.

== NCAA ==
Munches universidaes quieren ficha-y, pero finalmente Owens escueye la [[Universidá Estatal d'Ohio]] y namái dempués que-y prometieren trabayu a él y al so padre, asegurándose la estabilidá económica de la so familia.
Mientres esta dómina, na que se-y moteya cariñosamente como &quot;Buckeye Bullet&quot;, consigue'l récor d'ocho campeonatos National Collegiate Athletic Association (NCAA): cuatro en [[1935]] y otros cuatro en [[1936]]. El récor de cuatro oros nun añu na NCAA namái foi igualáu por [[Xavier Carter]], en [[2006]], pero los sos títulos inclúin les medayes de les carreres por relevos.

La mayor fazaña de Owens producir nun ralu de 45 minutos el [[25 de mayu]] de [[1935]], mientres la ''Big Ten Conference'' en [[Ann Arbor]], [[Michigan]], onde estableció cuatro récores mundiales. Iguala'l récor mundial de 100 [[yarda|yardes]] (91 metros en 9,4 segundos) y ruempe los récor mundiales de saltu de llonxitú (8,13 metros, un récor que duró 25 años), 220 yardes (201 metros) llises (20,3 segundos) y 220 yardes valles (22,6 segundos, convirtiéndose na primer persona en baxar de los 23 segundos). Esta increíble xesta, ye considerada una de les más grandes proezas del atletismu de tolos tiempos. Arriendes de esti día, empiézase-y a conocer col nomatu de &quot;l'Antílope d'Ébanu&quot;.

== Los Xuegos Olímpicos de Berlín y la rellación con Franklin Delano Roosevelt ==

En 1936, Owens viaxa a [[Berlín]], [[Alemaña]], pa participar col equipu d'Estaos Xuníos nos [[Xuegos Olímpicos de Berlín 1936|Xuegos Olímpicos]]. [[Adolf Hitler]] taba utilizando estos xuegos p'amosar al mundu una renaciente Alemaña [[Nazismu|nazi]]. Hitler y otros miembros del gobiernu tienen grandes esperances en que los atletes alemanes apoderen los xuegos coles sos victories.

Owens causa una gran sorpresa al ganar cuatro medayes d'oru: el [[3 d'agostu]] nos 100 metros llisos ganando a [[Ralph Metcalfe]]; el [[4 d'agostu]] en saltu de llonxitú, dempués d'unos atentos y útiles conseyos del so rival alemán [[Lluz Long]]; el [[5 d'agostu]] en 200 metros llisos; finalmente, xunto al equipu de relevos 4x100 metros consigue la so cuarta medaya'l [[9 d'agostu]]. Esta marca de cuatro medayes d'oru nel atletismu, nuna xusta olímpica, nun foi igualada hasta [[1984]] por [[Carl Lewis]].&lt;ref&gt;[http://espn.go.com/sportscentury/features/00016079.html «King Carl had long, golden reign.»] ''ESPN''.&lt;/ref&gt;

El primer día, Hitler namái estrechu la mano nes victories d'Alemaña, y hai quien afirma que se negó a dar la mano a [[Cornelius Cooper Johnson|Cornelius Johnson]], que yera afroamericanu, anque según el voceru de Hitler, este salió del estadiu enantes de lo previsto. Los directivos del [[Comité Olímpicu Internacional|comité Olímpicu]] aportunen a Hitler en qu'estreche la mano a tolos medayistes o a nengunu. Hitler opta pola segunda opción y nun ta nes siguientes presentaciones de medayes.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://german.about.com/library/blgermyth10.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110513073947/http://german.about.com/library/blgermyth10.htm |fechaarchivu=2011-05-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://hnn.us/articles/571.html]&lt;/ref&gt;

Owens, na so autobiografía ''The Jesse Owens Story'' (1970]), cuenta como darréu Hitler saludó-y de toes formes:

{{Cita|Cuando pasé, el Canciller llevantóse, saludóme cola mano y yo devolví-y la señal. Pienso que los reporteros tuvieron mal gustu al criticar al home del momentu n'Alemaña.}}

Owens foi aclamáu por 110&amp;nbsp;000 persones nel Estadiu Olímpicu de Berlín y más tarde, munchos berlineses ciscáben-y autógrafos cuando lu víen pela cai. Mientres la so estancia n'Alemaña, taba escluyíu de la ciudadanía so la Llei de Ciudadanía del Reich del [[15 de setiembre]] de 1935. Sicasí, a Owens dexóse-y viaxar y agospiase nos mesmos hoteles que los blancos, lo cual nesi momentu nun dexaba de ser una ironía, una y bones los afroamericanos nos EE. XX. nun teníen igualdá de derechos. 

Dempués d'una parada de la bolsa de Nueva York nel so honor, {{ensin referencies|Owens vuelve al so trabayu de botones nel hotel [[Waldorf-Astoria]].}} Más tarde cuntaría:

{{Cita|Cuando volví al mio país natal, dempués de toles hestories sobre Hitler, nun pudi viaxar na parte delantera del autobús. Volví a la puerta de tras. Nun podía vivir onde quería. Nun fui convidáu a estrechar la mano de Hitler, pero tampoco fui convidáu a la Casa Blanca a dar la mano al Presidente.}}

L'entós presidente de los Estaos Xuníos d'América, [[Franklin Delano Roosevelt]], refugó recibir a Owens na [[Casa Blanca]]. Roosevelt alcuéntrase en campaña de re-eleición y tarrecía les reacciones de los estaos del Sur (notoriamente segregacionistes) en casu de rindi-y honores a Owens. Este comentó más tarde que foi Roosevelt quien lo trató con brusquedá.

== Dempués de los Xuegos Olímpicos ==
Dempués de los Xuegos, tuvo munches dificultaes y pasó a ser un promotor del deporte, esencialmente un animador d'espectáculos. La so autopromoción acabó eventualmente convirtiéndo-y en rellaciones públiques en [[Chicago]], incluyendo una llarga temporada como [[pinchadiscos]] de música ''[[jazz]]''. En [[1968]], Owens recibe delles crítiques por sofitar los aturbolinaos disturbios raciales qu'asocedieron nos [[Xuegos Olímpicos de Méxicu 1968|Xuegos Olímpicos de Méxicu]] d'esi añu.

Jesse Owens foi premiáu cola [[Medaya Presidencial de la Llibertá]] de los EE. XX. en [[1976]] por [[Gerald Ford]] y, a títulu póstumu, la [[Medaya d'Oru del Congresu]] por [[George H. W. Bush]] el [[28 de marzu]] de [[1990]].

En [[1984]], una cai de [[Berlín]] foi renomada col so nome, al igual qu'una escuela secundaria nel distritu [[Lichtenberg]].

Owens, fumador d'un paquete de tabacu diariu mientres 35 años, muerre'l [[31 de marzu]] de [[1980]] con 66 años d'edá por cuenta de un [[cáncer de pulmón]], en [[Tucson]], [[Arizona]]. Ta soterráu nel campusantu Oak Woods de Chicago.

== Ver tamién ==
* [[Progresión de la marca de los 100 m llisos masculín]]
* [[Premiu Jesse Owens]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
* [http://www.jesseowens.com/ Sitiu oficial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010720225751/http://www.jesseowens.com/ |date=2001-07-20 }} (n'inglés)
* [http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0912.html Necroloxía, New York Times, 1 d'abril de 1980] (n'inglés)
* [http://www.jesseowensmuseum.org Muséu Jesse Owens] (n'inglés)
* [http://tesla.liketelevision.com/liketelevision/tuner.php?channel=255&amp;format=movie&amp;theme=guide Video de Jesse Owens estrayíu del documental ''Olympia'' de Leni Riefenstahl (1936)]
* [http://www.usolympicteam.com/26_18919.htm Biografía de Jesse Owens na páxina del equipu olímpicu de los EE.XX.] (n'inglés)
* {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=rayu-de-alabama.html Reportaxe en Vavel.com. Jesse Owens, el rayu d'Alabama. |2=http://www.vavel.com/secciones/eldesvan/9538-jesse-owens-el |date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot }}

{{socesión
|predecesor = [[Eddie Tolan]]
|títulu = Campeón Olímpicu de [[100 metros llisos]]
|periodu = [[Atletismu nos Xuegos Olímpicos de Berlín 1936|Xuegos Olímpicos de Berlín 1936]]
|socesor = [[Harrison Dillard]] ([[Atletismu nos Xuegos Olímpicos de Londres 1948|Londres 1948]]) }}

{{NF|1913|1980|Owens, Jesse}}
[[Categoría:Atletes d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Medayistes olímpicos d'oru]]
[[Categoría:Medayistes olímpicos de Berlín 1936]]</text>
      <sha1>4y0k6tryojl27kyt6byn4159fu21co6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Conan el Bárbaru</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74936</id>
    <revision>
      <id>4488273</id>
      <parentid>4425336</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:34:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47379" sha1="o2xkbwd6gip5gloaj99ht24oipljg5l" xml:space="preserve">{{otrosusos}}
{{personaxe |color
 = #DEDEE2
|color testu = #000
|nome = Conan the Barbarian |obra =
 Rellatos y noveles de Conan
|imaxe = Drawing Conan in 90 Secs.jpg
|pie imaxe = Cuadro d'un video qu'amuesa como ilustrar a Conan en 90 segundos, por Atula Siriwardane
|primer = People of the Dark&lt;br/&gt;Strange Tales of&lt;br/&gt;Mystery and Terror&lt;br/&gt;xunu de [[1932]]
|última = [[Conan the Barbarian (película de 2011)|Conan the Barbarian]]
|causa = Última adautación cinematográfica |episodio =
 
|temporada = 
|creador = [[Robert E. Howard]]
|actor = [[Arnold Schwarzenegger]]&lt;br/&gt;[[Jason Momoa]]
|nome orixinal = Conan de Cimmeria 
|alies = el Cimmerio
|raza = [[Bárbaru]]
|sexu = Masculín |especialidá =
 Combati cuerpu a cuerpo |ocupación
 = Aventureru y mercenariu
|títulu = El Bárbaru |nacionalidá =
 Cimmerio
|cónyuge = Zenobia
|padres = 
|fíos = Conn&lt;br/&gt;Taurus&lt;br/&gt;Radegund
|imdb_id = 0008154
}}
'''Conan the Barbarian''' (tamién llamáu '''Conan el Cimmerio''', '''Conan de Cimmeria''' o '''Vulcano el Bárbaru''' en Méxicu) ye un [[personaxe]] de [[ficción]] creáu en [[1932]] pol escritor [[Robert E. Howard]] pa una serie de rellatos destinaos a la revista de rellatos ''[[Pulp (lliteratura)|pulp]]'' ''[[Weird Tales]]''. Conan ye un [[Conanesco|personaxe arquetípico]], el más famosu representante nel so xéneru, l'asina llamada [[espada y bruxería]], y un clásicu de la fantasía d'Estaos Xuníos del [[sieglu XX]].

Los sos rellatos suelen ser clasificaos dientro de la [[fantasía heroica]] o la [[espada y bruxería]].&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.tebeosfera.com/1/Libris/REH/comic/deFantasia/heroica/precursores.htm |títulu = LOS CÓMICS PRECURSORES DE CONAN |autor = Manuel Barrero |fechaaccesu=18 de marzu de 2010 |editorial = tebeosfera.com |idioma = castellanu }}&lt;/ref&gt; Dende la so creación apaeció en [[llibru|llibros]], [[historieta|historietes]], [[película|películes]], programes de [[televisión]], [[videoxuegu|videoxuegos]] o [[Xuegu de rol|xuegos de rol]], según tamién n'otros medios. Vivió na ficticia [[Era Hiboria]], una dómina fantástica entendida ente los años del fundimientu d'[[Atlantis (Yera Thuria)|Atlantis]] —una islla que Howard escurrió basándose nel mitu de l'[[Atlántida]]— y los de les migraciones de los [[arios]].

== Historia de la publicación ==
[[Ficheru:Robert E Howard suit.jpg|thumb|[[Robert E. Howard]].]]
{{AP|Llibros de Conan}}
'''Conan de Cimmeria''' foi'l socesor d'un personaxe anterior de [[Robert E. Howard]]: [[Kull de Atlantis]]. Mientres meses tuvo en busca d'un nuevu personaxe pal floreciente mercáu de venta de rellatos ''[[Pulp (lliteratura)|pulp]]'' de principios del deceniu de [[1930]]. N'ochobre de [[1931]], presentó un rellatu curtiu tituláu ''People of the Dark'' (''La xente de la escuridá'') a una nueva revista titulada ''Strange Tales of Mystery and Terror'' (''Rellatos estraños de misteriu y terror'') en xunu de [[1932]]. En tala historia apaez '''Conan''', un guerreru de pelo negru protexíu por una deidá llamada [[Crom (Conan)|Crom]], que los estudiosos de Howard creen que foi un esbozu de lo que vendría dempués.&lt;ref name=&quot;Hyborian Genesis&quot;&gt;{{cita llibru |apellíu=Louinet|nome=Patrice|títulu=The Coming of Conan the Cimmerian |fechaaccesu=10 de marzu de 2010|idioma=inglés|añu=2003|editorial=[[Del Rey Books]]|capítulu=Hyborian Genesis: Part 1|páxines=429 a 453}}&lt;/ref&gt;

En febreru de 1932, Howard tomó unes vacaciones nuna ciudá fronteriza na parte baxa del [[ríu Bravo]] pa esfrutar de la cultura llocal. Mientres esti viaxe concibió'l personaxe de Conan y escribió'l poema ''[[Cimmeria (poema)|Cimmeria]]'', gran parte del cual contién estractos de les [[Vides paraleles]], de [[Plutarcu]].{{ensin referencies}} Según ciertu autores ye bien probable que s'inspirara nel llibru de [[Thomas Bulfinch]] ''The Outline of Mythology'' (''L'esbozu de la mitoloxía'', [[1913]]) pa la concepción de la so [[Era Hiboria]].&lt;ref name=&quot;Hyborian Genesis&quot;/&gt; Tres el viaxe reescribió la hestoria de Kull, ''By This Axe I Rule!'' (''¡Con esti hachu gobierno!'', mayu [[1929]]) con un nuevu títulu, ''The Phoenix on the Sword'' (''[[El fénix na espada]]''), y con Conan como protagonista, en febreru de 1932. Tamién escribió ''The Frost-Giant's Daughter'' (''[[La fía del xigante xeláu]]''), inspirada nel [[Mitoloxía griega|mitu griegu]] de [[Dafne]], y unvió dambes a la revista ''[[Weird Tales]]'', anque namái la primera foi aceptada y publicada n'avientu de 1932.&lt;ref name=&quot;Hyborian Genesis&quot;/&gt;

Esta [[Pulp (lliteratura)|revista ''pulp'']] norteamericana de [[ciencia ficción]], [[Fantasía heroica|fantasía]] y [[terror]] fíxose famosa por publicar rellatos de notables autores como [[Howard Phillips Lovecraft]], [[Clark Ashton Smith]], [[Tennessee Williams]], [[Robert Bloch]], [[Seabury Quinn]] y otros. La gran aceptación de ''The Phoenix on the Sword'' per parte de los llectores causó que l'editor, [[Farnsworth Wright]], pidiera a Howard qu'escribiera un [[ensayu]] de 8.000 pallabres nel que se detallara la dómina de Conan. Howard escribió entós l'ensayu tituláu ''The Hyborian Age'' (''[[La Edá Hiboria]]'') y usar como directriz pal trazáu del so próximu rellatu, ''The Tower of the Elephant'' (''[[La Torre del Elefante]]''), el primeru qu'integraba la so nueva concepción de la [[Era Hiboria]].&lt;ref name=&quot;Hyborian Genesis&quot;/&gt;

La publicación y l'ésitu de ''The Tower of the Elephant'' impulsó a Howard a escribir munches más hestories de Conan pa ''Weird Tales''. Nel momentu del so [[suicidiu]] en 1936 escribiera 20 rellatos (ventiún cuntando la novela ''The Hour of the Dragon'', en castellán ''[[La hora del dragón]]''), quince de los cualos fueron publicaos en vida del autor (dieciséis cuntandos la novela), y dellos fragmentos ensin rematar.&lt;ref name=&quot;Hyborian Genesis&quot;/&gt; Tres la so muerte, los derechos d'autor pasaron por delles manes, pero finalmente so la direición de [[L. Sprague de Camp]] y [[Lin Carter]] les hestories fueron expurgadas, revisaes y reescritas, anque mientres cuarenta años les versiones orixinales de Howard nun s'imprimieron.&lt;ref name=&quot;publicaciones&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.conan.com/bibliography.shtml |títulu= The Robert E. Howard Stories |autor= Bruce L. Precourt |fechaaccesu= 10 de marzu de 2010 |editorial= conan.com |idioma= inglés |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100101152211/http://conan.com/bibliography.shtml |fechaarchivu= 2010-01-01 }}&lt;/ref&gt; Namái en 1977 con [[Berkley ediciones]] fíxose un intentu de volver a los primeros testos publicaos.&lt;ref name=&quot;publicaciones&quot;/&gt;

Nos [[años 1980]] y [[años 1990|1990]], los titulares de los derechos d'autor dexaron editar los rellatos completos orixinales, amás de siguir vendiendo versiones d'otros autores.&lt;ref name=&quot;publicaciones&quot;/&gt; En [[2000]] publicóse una edición de la editorial [[Reinu Xuníu|británica]] [[Victor Gollancz Ltd]], que publicó en dos volúmenes la edición completa de les hestories de Howard como parte de la so coleición ''Fantasy Masterworks'', ente ellos dellos rellatos que nunca fueren impresos na so forma orixinal.&lt;ref name=&quot;publicaciones&quot;/&gt; Dicha publicación utilizó principalmente les versiones de los rellatos tal que se publicar en ''Weird Tales''.

A partir de [[2003]] otra editorial británica, [[Wandering Star Books]],&lt;ref&gt;[http://www.wanderingstarbooks.com/ Wandering Star Books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130718135237/http://wanderingstarbooks.com/ |date=2013-07-18 }}, sitiu web oficial&lt;/ref&gt; empezó a publicar una edición completo y refecho de los rellatos de Conan a partir de los manuscritos orixinales de Howard, incluyendo notes, sinopsis y fragmentos inacabados. Trátase d'una edición en tres volúmenes qu'a midida que diben siendo publicaos nel Reinu Xuníu, pocu dempués ser tamién n'Estaos Xuníos (anque escepcionalmente'l terceru foi publicáu enantes n'Estaos Xuníos que nel Reinu Xuníu). El primeru foi publicáu pos en 2003 por Wandering Star, col títulu ''Conan of Cimmeria: Volume One (1932–1933)''. Poco dempués, nesi mesmu añu, publicar n'Estaos Xuníos la editorial [[Nueva York|neoyorquina]] [[Ballantine Books|Ballantine]]/[[Del Rey Books|Del Rey]] col títulu ''The Coming of Conan the Cimmerian'' (''La llegada de Conan el Cimmerio'').

Al añu siguiente, en 2004, el volume foi traducíu al español pola editorial [[Timunmas]] como ''Conan de Cimmeria: Volume I (1932-1933)''.&lt;ref&gt;Robert E. Howard, ''Conan de Cimmeria: Volume I (1932-1933)'', Timunmas, Barcelona, payares de 2004, 1ª ed., 1ª imp., traducción del inglés al castellán por [[Beatriz Oberländer]] y [[Manuel Mata Álvarez-Santullano]], 592 p. 24x17 cm, cart., ISBN 978-84-480-3390-3&lt;/ref&gt; Nel Reinu Xuníu el primer volume de 2003 foi siguíu en 2004 por ''Conan of Cimmeria: Volume Two (1934)'', que Ballantine/Del Rey publicó n'Estaos Xuníos en 2005 sol títulu ''The Bloody Crown of Conan'' (''La corona sangrienta de Conan''). Nesi mesmu añu, Timunmas tradució esti volume al español col títulu ''Conan de Cimmeria: Volume II (1934)''.&lt;ref&gt;Robert E. Howard, ''Conan de Cimmeria: Volume II (1934)'', Timunmas, Barcelona, 1ª ed., 1ª imp., ochobre de 2005, traducción del inglés al castellán por Manuel Mata Álvarez-Santullano, 496 p. il. 24x17 cm, cart., ISBN 978-84-480-3459-7&lt;/ref&gt; Wandering Star retrasar cola publicación del tercer volume y por eso Ballantine/Del Rey publicar enantes n'Estaos Xuníos. Por tanto, foi primeru publicáu en 2005 col títulu ''The Conquering Sword of Conan'' (''La espada conquistadora de Conan'') y nun apaeció nel Reinu Xuníu hasta l'añu 2009, sol títulu que cerraba la edición británica: ''Conan of Cimmeria: Volume Three (1935–1936)'', pero aquel día la editorial Timunmas yá lo tenía traducíu al castellán dende l'añu 2006, col títulu ''Conan de Cimmeria: Volume III (1935-1936)''.&lt;ref&gt;Robert E. Howard, ''Conan de Cimmeria: Volume III (1935-1936)'', Timunmas, Barcelona, 1ª ed., 1ª imp., ochobre de 2006, traducción del inglés al castellán por Manuel Mata Álvarez-Santullano y [[Lleón Arsenal]], 496 p. il. 24x17 cm, cart., ISBN 978-84-480-3538-9&lt;/ref&gt;

D'una manera xeneral el primer volume inclúi los rellatos escritos en 1932 y 1933, el segundu los rellatos escritos en 1934 y el terceru los que fueron escritos en 1935 y 1936. Los trés xuntos inclúin tolos rellatos de Conan escritos por Howard y por orde d'escritura y non d'edición, tantu los yá editaos como los qu'hasta entós habíen estáu inéditos.&lt;ref name=&quot;publicaciones&quot;/&gt; Per otru llau, amás de la edición progresiva de la so traducción en tres volúmenes en [[Encuadernación cartoné|cartoné]], Timunmas tamién foi publicando progresivamente, ente 2005 y 2007, una edición d'esa mesma traducción, pero partida en seis volúmenes en [[Encuadernación cartoné|rústica]], pa faela más algamadiza.&lt;ref&gt;Robert Ervin Howard, ''Conan el Cimmerio'' (seis volúmenes), Timunmas, Barcelona, ediciones: 2005, 2006, 2007, traducción al castellán de Beatriz Oberländer, Manuel Mata Álvarez-Santullano y Lleón Arsenal, ISBN 84-480-3431-7&lt;/ref&gt; Esta edición empecipiada por Wandering Star nel Reinu Xuníu axunta los testos nuna forma más académica ya histórica y constitúi na actualidá la principal [[edición crítica]] de los rellatos de Conan. Inclúi notes de Howard sobre la concepción de la so [[universu de ficción]] según fragmentos de cartes y poemes alrodiu de la xénesis de les sos idees. Tamién inclúi mapes de la Era Hiboria dibuxaos por Howard mesmu.

Esisten otros numberosos rellatos y noveles tanto apócrifos como roblaos por autores distintos de Robert E. Howard, como Lyon Sprague de Camp, Lin Carter y otros. Les siguientes llistes, sicasí, namái esponen los escritos orixinales de Howard.&lt;ref name=&quot;publicaciones&quot;/&gt;

[[Ficheru:Weird Tales May 1934.jpg|thumb|''Queen of the Black Coast'', publicáu nel númberu de ''Weird Tales'' de mayu de 1934.]]

'''Rellatos de Conan publicaos en vida de Howard:'''&lt;ref name=&quot;publicaciones&quot;/&gt;

Nota: L'orde de publicación nun correspuende al orde en que los rellatos fueron escritos.

# ''[[El fénix na espada]]'' (''The Phoenix on the Sword'', escritu en febreru de 1932 pero publicáu n'avientu)
# ''[[La ciudadela escarlata]]'' (''The Scarlet Citadel'', publicáu en xineru de 1933)
# ''[[La Torre del Elefante]]'' (''The Tower of the Elephant'', publicáu en marzu de 1933)
# ''[[El colosu negru]]'' (''Black Colossus'', publicáu en xunu de 1933)
# ''[[Xuthal del tapecer]]'' (''Xuthal of the Dusk'', publicáu en setiembre de 1933 como ''The Slithering Shadow'')
# ''[[L'estanque del negru]]'' (''The Pool of the Black One'', publicáu n'ochobre de 1933)
# ''[[Villanos na casa]]'' (''Rogues in the House'', publicáu en xineru de 1934)
# ''[[Solombres de fierro a la lluz de la lluna]]'' (''Iron Shadows in the Moon'' publicáu n'abril de 1934 como ''Shadows in the Moonlight'')
# ''[[La reina de la Mariña Negra]]'' (''Queen of the Black Coast'', publicáu en mayu de 1934)
# ''[[El diañu de fierro]]'' (''The Devil in Iron'', publicáu n'agostu de 1934)
# ''[[El pueblu del Círculu Negru]]'' (''The People of the Black Circle'', publicáu en trés partes: setiembre, ochobre y payares de 1934)
# ''[[Va Nacer una bruxa]]'' (''A Witch Shall Be Born'', publicáu n'avientu de 1934)
# ''[[El sirvientes de Bit-Yakin]]'' (''The Servants of Bit-Yakin'', publicáu en marzu de 1935 como ''Jewels of Gwahlur'')
# ''[[Más allá del ríu Negru]]'' (''Beyond the Black River'', publicáu ente mayu y xunu de 1935)
# ''[[Los antropófagos de Zamboula]]'' (''The Man-Eaters of Zamboula'', publicáu en payares de 1935 como ''Shadows in Zamboula'')
[[Ficheru:Weird Tales September 1934.jpg|derecha|thumbnail|Númberu de setiembre de 1934 de ''Weird Tales'', nel que se publicar ''The People of the Black Circle'', el primeru de los rellatos del últimu periodu de los rellatos de Conan.&lt;ref&gt;{{Harvtxt|Finn|2006|p=170}}&lt;/ref&gt;]]
'''Noveles de Conan publicaes en vida de Howard:'''&lt;ref name=&quot;publicaciones&quot;/&gt;

# ''[[La hora del dragón]]'' (''The Hour of the Dragon'', novela escrita en mayu de 1934 y publicada ente avientu de 1935 y abril de 1936 anque conocida, por reediciones posteriores, como ''Conan the Conqueror''); en castellán [[Edición Martínez Roca]] publicó esta novela en 1996 col títulu ''Conan el Conquistador'' ente que [[Timunmas]] publicó la so traducción de 2006 col títulu orixinal, ''La hora del dragón''.

'''Rellatos de Conan publicaos póstumamente:'''&lt;ref name=&quot;publicaciones&quot;/&gt;

Nota: L'orde de publicación nun correspuende al orde en que los rellatos fueron escritos.

# ''[[Clavos coloraos]]'' (''Rede Nails'', publicáu n'ochobre de 1936)
# ''[[El negru desconocíu]]'' (''The Black Stranger'', publicáu en febreru de 1953 como ''The Treasure of Tranicos''. Nun lo publicar por primer col títulu orixinal de Howard, ''The Black Stranger'', hasta 1987)
# ''[[El valle de les muyeres perdíes]]'' (''The Vale of Lost Women'', publicáu en primavera de 1967)
# ''[[El dios del concu]]'' (''The God in the Bowl'', publicáu en 1975, versión orixinal publicada primeramente nuna edición de ''The Tower of the Elephant'')
# ''[[La fía del xigante xeláu]]'' (''The Frost-Giant's Daughter'', publicáu en 1976, versión orixinal publicada primeramente nuna edición de ''Rogues in the House'')

'''Rellatos inacabados enantes de la muerte de Howard:'''&lt;ref name=&quot;publicaciones&quot;/&gt;

# ''[[Los tambores de Tombalku]]'' (''Drums of Tombalku'', fragmentu)
# ''[[La sala de los muertos]]'' (''The Hall of the Dead'', namái sinopsis)
# ''[[La mano de Nergal]]'' (''The Hand of Nergal'', fragmentu)
# ''[[Llobos de allende la frontera]]'' (''Wolves Beyond the Border'', fragmentu)
# ''[[Un focicu na escuridá]]'' (''The Snout in the Dark'', fragmentu)

En 1932 Howard tamién compunxo'l poema ''[[Cimmeria (poema)|Cimmeria]]'' y escribió l'ensayu ''[[La Edá Hiboria]]''. Tamién se caltienen numberoses sinopsis inacabadas de Conan, dalgunes d'elles publicaes en distintes coleiciones y ediciones.&lt;ref name=&quot;publicaciones&quot;/&gt;

== Conteníu de la obra ==

=== Biografía ===
[[Ficheru:Weird Tales September 1934.jpg|thumb|''The Devil in Iron'', publicáu nel númberu de ''Weird Tales'' de setiembre de 1934.]]
{{AP|Biografía de Conan the Barbarian|l1=Biografía de Conan the Barbarian}}
Fíu d'un [[ferreru]] de les tierres nortices de [[Cimmeria]], nació nun campu de batalla. Bien nuevu, tomó parte nel saquéu de [[Venarium]], puestu fronterizu con [[Aquilonia (Era Hiboria)|Aquilonia]], y pocu dempués xunióse a una banda d'[[Aesir]].&lt;ref name=&quot;quien ye&quot;&gt;{{cita llibru |apellíu=Howard |nome=Robert E.|enllaceautor=Robert E. Howard|títulu=Conan |fechaaccesu=10 de marzu de 2010|idioma=castellanu|añu=2004|editor=[[Editorial Panini]]|isbn=8496389200|capítulu=¿Quién ye Conan?|páxines=5 a 7}}&lt;/ref&gt; En [[Vanaheim]], conoció a un bruxu llamáu [[Shaman]] que-y amosó una visión del futuru na que se coronaba rei del más poderosu de los reinos hiborios. Travesó toles naciones de la [[Era Hiboria]] mientres dellos años, interfirió nos planes del bruxu [[Estigia|estigio]] [[Thoth-Amón]], que foi unu de los sos enemigos más recurrentes, y mientres foi mercenariu nel mar Interior de Vilayet foi escorríu polos soldaos del bruxu [[Kharam-Akkad]], pero salváu pola mercenaria [[hirkania]] [[Red Sonja]].&lt;ref name=&quot;quien ye&quot;/&gt; Antes d'asesinar al bruxu, este amosó-y una visión nun espeyu na qu'apaecía representáu como un lleón.

Nel puertu de [[Messantia]], viose forzáu a fuxir de les autoridaes y embarcóse na nave ''Argos,'' escontra [[Kush (Era Hiboria)|Kush]] y los [[Reinos Negros]]. La nave foi atacada y fundida pol [[Tigress]], barcu pirata al mandu de la [[Shem (Era Hiboria)|shemita]] [[Bêlit]], llamada «La Reina de la Mariña Negra». Namoráronse, y xuntos dedicar a escalar les naves de los reinos hiborios mientres dos años.&lt;ref name=&quot;quien ye&quot;/&gt; Los nativos de les islla Negres llamar Amra, el Lleón, colo qu'entendió'l sentíu de la profecía de Kharam-Akkad. Dempués del selvaxe asesinatu de Bêlit, foi tentáu pol magu [[Zukala]], pa escoyer ente caltener la vida de Red Sonja o recuperar a Bêlit. Decidió nun sacrificar a la hirkania.

Foi pirata nes islles Barachanas, capitán de los bucaneros [[Zingara|zingarios]], mercenariu n'[[Estigia (Era Hiboria)|Estigia]] y los Reinos Negros, foi xefe del exércitu aquilonio y fechu prisioneru pol rei [[Numedides]] al qu'asesinó darréu, proclamándose rei d'[[Aquilonia (Era Hiboria)|Aquilonia]].&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu=Howard |nome=Robert E.|enllaceautor=Robert E. Howard|títulu=The Hour of the Dragon |fechaaccesu=10 de marzu de 2010|idioma=inglés|añu=2005|editorial=[[Del Rey Books]]|capítulu=The Bloody Crown of Conan|páxines=89 y 90}}&lt;/ref&gt; Ellí tomó por esposa a [[Zenobia (Conan)|Zenobia]] a la cual tuvo que rescatar en percorriendo mediu mundu y cola cual tuvo tres fíos: Conn, Taurus y Radegund.&lt;ref name=&quot;quien ye&quot;/&gt; Dempués tuvo delles aventures col so fíu Conn, pero tres un tiempu Zenobia morrió y ante el peligru de les Solombres Rojas, abdicó'l so tronu en favor del príncipe Conn, aventurándose escontra occidente nel so barcu ''El lleón coloráu'', sumiendo nel mar Occidental.

=== Era Hiboria ===
[[Ficheru:Mapa de la Edad Hiboria.jpg|thumb|Mapa de la [[Era Hiboria]].]]
{{AP|Era Hiboria}}
Les hestories de Conan the Barbarian asoceden na ficticia [[Era Hiboria]], que se forma tres la destrucción de l'[[Atlántida]] y enantes del ascensu de les civilizaciones conocíes. Esta ye una dómina específica nun tiempu ficticiu creáu por Howard pa dellos rellatos de fantasía.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://hyboria.xoth.net/history/hyborian_age.htm |títulu = The Hyborian Age |fechaaccesu=10 de marzu de 2010 |editorial = hyboria.xoth.net |idioma = inglés }}&lt;/ref&gt;

Los motivos de la invención d'esta dómina fueron quiciabes comerciales, pero Howard tuvo una gran afición pola [[historia]] y los drames históricos; sicasí, tamién reconoció les dificultaes y el tiempu necesariu pa un trabayu d'investigación, polo que concibió una &quot;dómina sumida&quot; escoyendo nomes paecíos a los de la hestoria real pero evitando [[anacronismu|anacronismos]] históricos.&lt;ref name=&quot;Hyborian Genesis&quot;/&gt;

=== Carauterístiques del personaxe ===
[[Ficheru:Weird Tales December 1934.jpg|thumb|''A Witch Shall Be Born'', publicáu n'avientu de 1934.]]
A lo llargo de los rellatos de Howard (que depués s'arrexuntaríen como noveles), Conan viaxa dende la so [[Cimmeria]] natal pola mayor parte del so mundu, siendo, ente otres coses, [[lladrón]], [[asesín]], [[mercenariu]], [[pirata]], [[soldáu]], [[xeneral]] y, finalmente, [[rei]] d'[[Aquilonia]], el más poderosu de los reinos occidentales.&lt;ref name=&quot;quien ye&quot;/&gt; Ye un [[bárbaru]], pero non un xavaz yá que se da cuenta de los cambeos que se producen na [[civilización]] y qu'en munches ocasiones considera qu'ésta ye decadente y bien corrupta, por casu cuando les [[lleis]] sofiten a los poderosos en llugar de sirvir a la [[xusticia]], polo que se remonta. Tien el so propiu [[códigu moral]] bárbaru, y l'abonda [[fuercia]] y [[intelixencia]] pa burllar a la llei cuando la precisa. La única diferencia ente él y el restu de los asesinos del so mundu ye'l so particular sentíu del [[honor]].&lt;ref name=&quot;quien ye&quot;/&gt;

[[Robert E. Howard]] inspiró'l so personaxe na axatada mentalidá del ciudadanu rural del oeste d'Estaos Xuníos, pal que la llei dacuando nun ye siempres xusta nin bono d'entender, sinón una complexa trama de la que hábilmente saquen provechu los poderosos. De la mesma que los héroes del alloñáu oeste cumplen oxetivos xusticieros, anque dacuando seya al marxe de la llei (y de la [[relixón]]), Conan vive amoralmente ente [[pícaru|pícaros]] y [[guerreru|guerreros]], lluchando dacuando polo qu'él considera xusto, ensin esperar pagu por ello.

Remontar contra los bruxos, al considerar la [[bruxería]] como un [[arte]] que nun se basa nel méritu personal, sinón en pactos y ayudes [[sobrenatural]]es que dexen a daquién débil apoderar a los demás. Enfrentar con frecuencia a los dioses-demonios que pueblen el so mundu, anque non rehúsa apautar dacuando con dalgún bruxu o [[sacerdote]] que demuestre un comportamientu xustu. El dios de los cimmerios, [[Crom (Conan)|Crom]], da voluntá y fuercia al [[ser humanu]], pero nun-y concede nenguna otra mercé en vida nin nel más allá.

== Influencies ==
{{AP|Robert E. Howard}}
Howard caltuvo una llarga correspondencia y amistá con [[Howard Phillips Lovecraft]], y los dos dacuandos ensertaben nes sos obres referencies de los trabayos del otru. Por casu, les bisarmes contra los que combate Conan, y los demonios de la [[Era Hiboria]] tán inspiraos nos [[Primixeniu|bisarmes Primixenies]] de Lovecraft.&lt;ref name=&quot;Hyborian Genesis&quot;/&gt;

Escritores posteriores afixeron enforma l'orixinal de Howard, esleiendo en parte esta conexón. Sicasí, munches de les hestories inédites de Howard posiblemente tienen partes de los [[Mitos de Cthulhu]].&lt;ref name=&quot;Hyborian Genesis&quot;/&gt; Otres hestories de Howard, de Camp o Carter tamién usaron nomes de llugares xeográficos de [[Clark Ashton Smith]].

== Cronoloxía ==
Nun intentu de crear una llinia temporal coherente nes hestories de Conan, dellos [[cronoloxía|cronólogos]] publicaron numberosos llibros dende los [[años 1930]]. En [[1936]], ''A Probable Outline of Conan's Career'' foi'l primer esfuerciu por ordenar les sos aventures per parte de [[P. Schuyler Miller]] y [[John D. Clark]].&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.barbariankeep.com/career.html |títulu = Introduction |autor = Edward A. Waterman |fechaaccesu=23 de marzu de 2010 |editorial = barbariankeep.com |idioma = inglés }}&lt;/ref&gt; Howard caltuvo correspondencia con Miller enantes de la so muerte sobre dellos cambeos a realizar, y dos años más tarde publicóse en ''The Hyborian Age''.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.barbariankeep.com/millerlet.html |títulu = Letter from Robert E. Howard to P.S. Miller dated March 10, 1936 |fechaaccesu=23 de marzu de 2010 |editorial = barbariankeep.com |idioma = inglés }}&lt;/ref&gt; Dicha cronoloxía foi revisada darréu por Clark y [[L. Sprague de Camp]] en ''An Informal Biography of Conan the Cimmerian'' (1952). ''A Conan Chronology by Robert Jordan'' (1987) foi otra nueva cronoloxía escrita por [[Robert Jordan]] ya inclúi tol material hasta esa fecha. Otros aficionaos como William Galen Gray, Joe Marek, Dale Rippke, Javier Martín Lalanda, Jim Neal, Manuel Barrero, Fernando Neeser de Aragão o Francisco Calderón tamién realizaron estudios sobre la cronoloxía a siguir.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.tebeosfera.com/1/Libris/REH/comic/Conan/LaSenda/delaEspada.htm |títulu = CONAN. BIOGRAFÍA EN CÓMICS |autor = Manuel Barrero |fechaaccesu=23 de marzu de 2010 |editorial = tebeosfera.com |idioma = castellanu }}&lt;/ref&gt;

== Conan na realidá ==
Conn, nacíu en 165 d.C., conocíu como Conan the Barbarian de les Cien Batalles (en [[Idioma irlandés|gaélicu]] ''Conn Cet Cathash''),&lt;ref&gt;Ramón Sainero, [https://books.google.es/books?id=cI6-r-KaKcwC&amp;pg=PA271&amp;lpg=PA271&amp;dq=Conn+de+los cien+batalles&amp;source=bl&amp;ots=1eV3Vd-8Pf&amp;sig=AurRIzbQ2ydRdJOFklnOHuoqQhw&amp;hl=es&amp;ei=Fl5gTfn7Ecuu8QOQvdirDA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CDQQ6AEwBA#v=onepage&amp;q=Conn%20de%20les%20cien%20batalles&amp;f=false Diccionariu Akal de mitoloxía celta], 1999&lt;/ref&gt; sería del fonduxe de [[Breogán]], el postreru d'una de les llinies más enllargaes de los llexendarios [[Milesianos|Altos Reis d'Irlanda]]. Breogán, primero de los [[Míl Espáine]], conquistó Irlanda y los sos descendientes, los fíos de Míl”, representaríen a los [[celtes]] [[Llingües goidélicas|goidélicos]].

== Adautaciones a otros medios ==

=== Cómics ===
[[Ficheru:Weird Tales August 1934.JPG|thumb|''The People of the Black Circle'', publicación de ''Weird Tales'' de setiembre de 1934.]]
{{AP|Conan the Barbarian (historieta)}}
Conan apaeció n'[[historieta|historietes]] dende 1970 con poques interrupciones. A partir d'esi añu y amás de una historieta anterior non oficial publicada en [[Méxicu]], los dos editores más importantes fueron [[Marvel Comics]] y [[Dark Horse Comics|Dark Horse]]. Marvel llanzó ''Conan the Barbarian'' (''Conan the Barbarian'') de 1970 a 1993 y ''Savage Sword of Conan'' (''La espada selvaxe de Conan'') de 1974 a 1995. Dark Horse llanzó pela so parte la so serie de Conan en 2003 y anguaño publica tamién compilaciones de les historietes de Marvel de los [[años 1970]] en formatu de novela gráfica.

Los rellatos de Howard fueron afechos más o menos de manera fiel por Marvel de la mano del guionista [[Roy Thomas]] y el dibuxante [[Barry Windsor-Smith]]. Smith foi sustituyíu darréu por [[John Buscema]], mientres Thomas siguió escribiendo munchos años. Otros escritores sobre Conan the Barbarian fueron [[Stan Lee]], [[Wally Wood]], [[Christopher Priest (escritor d'historietes)|Jim Owsley]] (tamién llamáu Christopher Priest) o [[Michael Fleisher]]. L'escritor de ''Savage Sword of Conan'' foi Thomas y la mayor parte de los dibuxos fueron realizaos por Buscema, [[Alfredo Alcalá (historietista)|Alfredo Alcalá]] o [[Gil Kane]]. Tamién fueron afeches como [[tira de prensa]] dominical dende'l 4 de setiembre de 1978 al 12 d'abril de 1981. De primeres escritu por Thomas ya ilustráu por Buscema, dempués foi siguida por otros dibuxantes y escritores. Marvel abandonó al personaxe a finales de 2000.

En 2003, la editorial Dark Horse empezó la so adautación de la saga de Conan col guión de [[Kurt Busiek]] y los dibuxos [[Cary Nord]].&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.darkhorse.com/Comics/13-057/Conan-0-Conan-the-Legend |títulu = Conan #0: |fechaaccesu = 9 de marzu de 2010 |editorial = [[Dark Horse Comics|Dark Horse]] |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20151019120023/http://www.darkhorse.com/Comics/13-057/Conan-0-Conan-the-Legend |fechaarchivu = 2015-10-19 }}&lt;/ref&gt; [[Tim Truman]] substituyó a Busiek en 2006 cuando esti robló un contratu esclusivu con [[DC Comics]] y [[Tomas Giorello]] sustituyó a Nord en 2007.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.darkhorse.com/Comics/13-741/Conan-33 |títulu = Conan #33 |fechaaccesu = 9 de marzu de 2010 |editorial = Dark Horse |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20140402030839/http://www.darkhorse.com/Comics/13-741/Conan-33 |fechaarchivu = 2014-04-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.darkhorse.com/Comics/15-151/Conan-47 |títulu = Conan #47 |fechaaccesu = 9 de marzu de 2010 |editorial = Dark Horse |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20150930003618/http://www.darkhorse.com/Comics/15-151/Conan-47 |fechaarchivu = 2015-09-30 }}&lt;/ref&gt; Esta serie nun respeta la continuidá de les hestories de Marvel, pero si los rellatos orixinales de Robert E. Howard. La primer parte llamóse ''Conan'' y compúnxose de 50 tomos dende 2004 a 2008; la segunda parte llamóse ''Conan the Cimmerian'' (''Conan el Cimmerio'') y empezó en 2008.

=== Películes ===
{{AP|Conan the Barbarian (película de 1982)|Conan el Destructor|Conan the Barbarian (película de 2011)}}
El primer proyeutu pa una película sobre Conan foi entamáu por [[Edward Summer]], que pensó realizar primeru seis histories como parte d'una serie, pero qu'a la fin non se realizaron. Creó amás un guión xunto a [[Roy Thomas]], pero tampoco foi filmáu. Más tarde, ente la creación d'[[Oliver Stone]], les idees de [[John Milius]] y les nueves hestories creaes polos socesores de Howard, como [[Lin Carter]] y [[L. S. de Camp]], foi posible la producción de 1982 ''[[Conan the Barbarian (película de 1982)|Conan the Barbarian]]'', protagonizada por [[Arnold Schwarzenegger]].&lt;ref name=&quot;pelicula82&quot;&gt;{{cita web |url = https://www.imdb.com/title/tt0082198/ |títulu = Conan the Barbarian (1982) |fechaaccesu=9 de marzu de 2010 |editorial = [[Internet Movie Database]] |idioma = inglés }}&lt;/ref&gt;

Nel empiezu de la película Conan ye esclavizado por [[Thulsa Doom]], un xefe militar que foi quien asesinó a los sos padres y a tol so pueblu, y que más tarde se fai líder del cultu al Dios Culiebra. Cuando ye lliberáu, dempués de dellos años, busca vengación xunto al arqueru Subotai y la lladrona Valeria (esti personaxe procedía del rellatu de Howard ''[[Clavos coloraos]]'', nel que yera la contrapartida femenina de Conan), pero son contrataos pa lliberar a una princesa que ta cautiva precisamente por Thulsa Doom. El productor de la película foi [[Dino De Laurentiis]] y la música orixinal foi de [[Basil Poledouris]].&lt;ref name=&quot;pelicula82&quot;/&gt; En [[1984]] el mesmu actor, [[Arnold Schwarzenegger]], protagonizó la segunda parte, ''[[Conan el Destructor|Conan the Destroyer]]'', que foi dirixida por [[Richard Fleischer]].&lt;ref name=&quot;pelicula84&quot;&gt;{{cita web |url = https://www.imdb.com/title/tt0087078/ |títulu = Conan the Destroyer (1984) |fechaaccesu=9 de marzu de 2010 |editorial = Internet Movie Database |idioma = inglés }}&lt;/ref&gt; Hubo munchos rumores a finales de los [[años 1990]] sobre otra película que se llamaría ''King Conan: Crown of Iron'', pero la eleición de Schwarzenegger como [[gobernador de California]] remató'l proyeutu.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://au.movies.ign.com/articles/453/453828p1.html |títulu = Goodbye Hollywood, Hello Sacramento |autor = Brian Linder |fechaaccesu=9 de marzu de 2010 |editorial = ign.com |fecha = 8 d'ochobre de 2003 |idioma = inglés }}&lt;/ref&gt;

En 2007 empezar a embaraxar la idea de rodar una nueva película, pero ensin la figura de Schwarzenegger nel papel de Conan. N'agostu de 2007, [[Millennium Films]] adquirió los derechos y a principios de 2008 confirmóse la noticia, anunciando qu'habría una nueva película titulada a cencielles ''Conan'', prevista pa 2011.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.variety.com/article/VR1117970116.html?categoryid=1238&amp;cs=1 |títulu = Millennium wins rights to 'Conan' |autor = Michael Fleming |fechaaccesu=9 de marzu de 2010 |editorial = variety.com |fecha = 12 d'agostu de 2007 |idioma = inglés }}&lt;/ref&gt; El 11 de mayu de 2009 el sitiu web [[Internet Movie Database]] anunció que'l rodaxe empezaría en [[Bulgaria]] el 24 d'agostu de 2009 y que al añu siguiente empezaría los rodaxe d'otra película asitiada nel mesmu universu, ''[[Red Sonja (película en cursu de producción)|Red Sonja]]''. La película sobre Red Sonja ta inda en cursu de producción pero la de Conan foi estrenada en 2011. Taba previstu de primeres qu'esta última tuviera dirixida por [[Brett Ratner]] pero pocu dempués anuncióse que los productores haber sustituyíu por [[Marcus Nispel]].&lt;ref name=&quot;pelicula11&quot;&gt;{{cita web |url = https://www.imdb.com/title/tt0816462/ |títulu = Conan (2011) |fechaaccesu=9 de marzu de 2010 |editorial = Internet Movie Database |idioma = inglés }}&lt;/ref&gt; Sobre l'actor pensar en [[Kellan Lutz]] o [[Jared Padalecki]], pero finalmente escoyóse a [[Jason Momoa]].&lt;ref name=&quot;pelicula11&quot;/&gt; Mientres la película tuvo en fase de preproducción el títulu previstu yera, a cencielles, ''Conan'', a lo que se pasó más tarde a titulala ''Conan 3D'', pero finalmente, nos primeros díes d'avientu de 2010, cuando yá'l rodaxe taba termináu, decidióse que la película titularíase ''Conan The Barbarian'' («''Conan the Barbarian''»), como la película protagonizada por [[Arnold Schwarzenegger]] en 1982.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=72211 |títulu=Conan is a Barbarian Again |apellíu=Vejvoda |nome=Jim |work=ComingSoon.net |publicación=[[CraveOnline|CraveOnline Media]] |fecha=7 d'avientu de 2010 |fechaaccesu=7 d'avientu de 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140816223227/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=72211 |archivedate=2014-08-16 }}&lt;/ref&gt; Finalmente, n'agostu de 2011, estrenóse la nueva versión de ''[[Conan the Barbarian (película de 2011)|Conan the Barbarian]]'', dirixida por Marcus Nispel y protagonizada por Jason Momoa.&lt;ref&gt;{{cita web |url = https://www.imdb.com/title/tt0816462/ |títulu = Conan the Barbarian (2011) |editorial = [[Internet Movie Database]] |fechaaccesu=5 de payares de 2011 |idioma = inglés }}&lt;/ref&gt;

=== Televisión ===
Tres son les series televisives que rellataron histories sobre Conan:
* [[Conan l'Aventureru|Conan The Adventurer]]: foi una popular serie d'animación d'Estaos Xuníos producida por [[Jetlag Productions]] y [[Sunbow Productions]], estrenada'l 1 d'ochobre de 1992 llegando a los 64 episodios y concluyendo esautamente dos años dempués, el 1 d'ochobre de 1994.&lt;ref&gt;{{cita web |url = https://www.imdb.com/title/tt0315429/ |títulu = &quot;Conan: The Adventurer&quot; (1992) |fechaaccesu=9 de marzu de 2010 |editorial = Internet Movie Database |idioma = inglés }}&lt;/ref&gt;
* [[Conan y los mozos guerreros|Conan and the Young Warriors]]: foi una serie d'animación emitida en 1994 mientres 13 capítulos. [[DiC Entertainment]] producir y [[Columbia Broadcasting System]] emitir como [[spin-off]] de [[Conan l'aventureru]]. Sigue tres el final de la otra serie cuando Conan derrota a Wrath-Amon y la so familia retorna a la vida dempués de que fueren convertíos en piedra.&lt;ref&gt;{{cita web |url = https://www.imdb.com/title/tt0190175/ |títulu = &quot;Conan and the Young Warriors&quot; (1994) |fechaaccesu=9 de marzu de 2010 |editorial = Internet Movie Database |idioma = inglés }}&lt;/ref&gt;
* [[Conan: L'aventureru|Conan: The Adventurer]]: foi una [[serie de televisión]] emitida dende'l 22 de setiembre de 1997 mientres 22 episodios. Ta protagonizada pol [[Culturismu|culturista]] [[Alemaña|alemán]] [[Ralf Moeller]] como actor principal y [[Danny Woodburn]] como Otli. La trama ye abondo distinta de la hestoria de Howard yá que por casu Conan ye miembru d'un grupu d'aventureros.&lt;ref&gt;{{cita web |url = https://www.imdb.com/title/tt0120569/ |títulu = &quot;Conan&quot; (1997) |fechaaccesu=9 de marzu de 2010 |editorial = Internet Movie Database |idioma = inglés }}&lt;/ref&gt;

=== Xuegos de rol ===
{{AP|Conan the Barbarian (xuegos de rol)}}
La primer llicencia d'esplotación del personaxe nel área de los [[Xuegu de rol|xuegos de rol]] foi cedida a la editorial d'Estaos Xuníos [[TSR, Inc.]] en 1984.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.wizards.com/dnd/DnDArchives_History.asp |títulu = The History of TSR |fechaaccesu=9 de marzu de 2010 |editorial = [[Wizards of the Coast]] |idioma = inglés }}&lt;/ref&gt; Mientres se publicar el xuegu, en 1984 apaecieron dos [[Suplementu (xuegos de rol)|suplementos]] de ''[[Dungeons &amp; Dragons]]'' pa ser xugaos col [[Sistema de xuegu (xuegos de rol)|sistema de xuegu]] de la edición titulada ''Advanced Dungeons &amp; Dragons'': ''Conan Unchained!'' y ''Conan Against Darkness!''. Al añu siguiente apaeció ''[[Conan Role-Playing Game]]'' de [[TSR, Inc.]], con un sistema de xuegu concebíu por David «Zeb» Cook y conocíu como ZeFRS (''Zeb's Fantasy Roleplaying System'', lliteralmente: «Sistema de Zeb pa xuegos de rol de fantasía»). Pa dichu xuegu publicaron trés suplementos: ''Conan the Buccaneer'', ''Conan the Mercenary'' y ''Conan Triumphant''.

En 1988 [[Steve Jackson Games]] llogró tamién la llicencia pa la so [[Sistema de xuegu (xuegos de rol)|sistema de xuegu]] ''[[GURPS]]'', col que llanzó nesi mesmu añu una aventura en solitariu titulada ''GURPS Conan: Beyond Thunder River''.&lt;ref&gt;''[http://www.rpggeek.com/rpgitem/45607/gurps-conan-beyond-thunder-river GURPS Conan: Beyond Thunder River]'' en RPGGeek, sitiu web especializáu en xuegos de rol&lt;/ref&gt; Nun foi hasta l'añu siguiente, en 1989, cuando l'editor publicó'l so suplementu ''GURPS Conan''.&lt;ref&gt;''[http://www.rpggeek.com/rpgitem/45496/gurps-conan GURPS Conan]'' en RPGGeek, sitiu web especializáu en xuegos de rol&lt;/ref&gt; La editorial británica [[Mongoose Publishing]] publicó tamién el so propiu xuegu de rol baxu dos llicencies, la [[Open Game License]] (pal sistema de xuegu) y la llicencia de Conan Properties International (pa los conteníos sobre Conan y les obres de Howard). Trátase de ''[[Conan, el xuegu de rol|Conan: The Roleplaying Game]]'', publicáu por Mongoose per primer vegada en xineru de 2004. Publicó nel mesmu añu una reimpresión a la que tituló ''Atlantean Edition'' («edición atlántea», traducida al castellán en 2005&lt;ref&gt;STURROCK Ian, TUCKER Paul, BARKER Harvey y DARLAGE Vincent, ''Conan, el xuegu de rol (edición atlántea)'', Edge Entertainment, Sevilla, febreru de 2005, traducción del inglés al castellán por Antonio Rico, 352 p. il. col. 27x21 cm, cart., ISBN 84-95830-47-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/http://www.psnrol.com/articulos/amosar.php?id=50 Reseña sobre la edición española] por Toni Molina, del sitiu web ''La posada ensin nome'' (documentu archiváu)&lt;/ref&gt;) y en 2007 publicó una segunda edición, la postrera qu'hubo, nunca traducida al castellán. Dempués de publicar la so segunda edición y numberosos [[Suplementu (xuegos de rol)|suplementos]], Mongoose Publishing abandonó la llicencia d'esplotación en 2010 y dende entós nenguna otra compañía haber retomáu, polo que'l xuegu de Mongoose, a pesar de nun tener nenguna continuidá editorial dende 2010, ye inda anguaño l'últimu xuegu de rol oficial de Conan hasta la fecha.

=== Videoxuegos ===
{{AP|Conan the Barbarian (videoxuegos)}}
Siete [[videoxuegu|videoxuegos]] fueron llanzaos basándose en Conan:
* En 1984, [[Datasoft]] llanzó ''[[Conan: Hall of Volta]]'' pa les series d'ordenadores [[Apple II]], [[familia Atari de 8 bits]] y [[Commodore 64]].&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.mobygames.com/game/conan-hall-of-volta |títulu = Conan: Hall of Volta |fechaaccesu = 9 de marzu de 2010 |editorial = mobygames.com |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20150910162729/http://www.mobygames.com/game/conan-hall-of-volta |fechaarchivu = 2015-09-10 }}&lt;/ref&gt;
* En 1989, [[Mindscape]] publicó pal sistema [[Nintendo Entertainment System|Nintendo Entertainment]], ''[[Conan (videoxuegu de 1989)|Conan]]''.
* En 1991, Mindscape llanzó ''[[Conan: The Mysteries of Time]]'' pal sistema Nintendo Entertainment. Foi una versión del xuegu ''Myth: History in the Making'' que, programáu por [[System 3]], foi rebautizado.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.amazon.com/Conan-nintendo-entertainment-system/dp/B00004SVOC/ref=sr_1_7?ie=UTF8&amp;s=videogames&amp;qid=1268142829&amp;sr=1-7 |títulu = Conan |fechaaccesu=9 de marzu de 2010 |editorial = [[Amazon]] |idioma = inglés }}&lt;/ref&gt;
* En 1991, [[Virgin Interactive]] distribuyó'l xuegu creáu por [[Synergistic Software|Synergistic]], ''[[Conan: The Cimmerian]]'' pa Commodore Amiga y MS-DOS.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.juegomania.org/amiga/870 |títulu = Conan The Cimmerian |fechaaccesu=9 de marzu de 2010 |editorial = juegomania.org |idioma = castellanu }}&lt;/ref&gt;
* En 2004, [[TDK Mediactive]] publicó ''[[Conan (videoxuegu de 2004)|Conan]]'', un xuegu en [[Xuegu de disparo|perspeutiva de tercer persona]] desenvueltu por [[Cauldron Software]] para [[Microsoft Windows|Windows]] y [[videoconsola|videoconsoles]].&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.amazon.com/Conan-PC/dp/B0012TVQ06/ref=sr_1_11?ie=UTF8&amp;s=videogames&amp;qid=1268142829&amp;sr=1-11 |títulu = Conan |fechaaccesu=9 de marzu de 2010 |editorial = Amazon |idioma = inglés }}&lt;/ref&gt;
* En 2007, [[THQ]] y [[NStigate Games|Nihilistic]] llanzaron ''[[Conan (videoxuegu de 2007)|Conan]]'', otru xuegu en perspeutiva de tercer persona pa [[PlayStation 3]] y [[Xbox 360]].&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.amazon.com/Conan-Xbox-360/dp/B000SH3XD6/ref=sr_1_1?ie=UTF8&amp;s=videogames&amp;qid=1268142829&amp;sr=1-1 |títulu = Conan |fechaaccesu=9 de marzu de 2010 |editorial = Amazon |idioma = inglés }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.amazon.com/Conan-Playstation-3/dp/B000SH3XCW/ref=sr_1_2?ie=UTF8&amp;s=videogames&amp;qid=1268142829&amp;sr=1-2 |títulu = Conan |fechaaccesu=9 de marzu de 2010 |editorial = Amazon |idioma = inglés }}&lt;/ref&gt;
* En 2008, [[Funcom]] llanzó ''[[Age of Conan: Hyborian Adventures]]'', un [[videoxuegu de rol multixugador masivu en llinia]] creáu por Funcom y que dexa a los xugadores vivir nel mundu d'[[Era Hiboria|Hiboria]] ya inclusive crear les sos propies ciudaes.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.amazon.com/Age-Conan-Hyborian-Adventures-Pc/dp/B000RZPW9W/ref=sr_1_3?ie=UTF8&amp;s=videogames&amp;qid=1268142829&amp;sr=1-3 |títulu = Age of Conan: Hyborian Adventures |fechaaccesu=9 de marzu de 2010 |editorial = Amazon |idioma = inglés }}&lt;/ref&gt;

=== Otros medios ===
* En 2006, apaecieron unes imáxenes de cómics llamaes ''Conan Collectible Card Game'' que fueron diseñaes por [[Jason Robinette]].
* En 2009, la compañía [[Fantasy Flight Games]] presentó un xuegu de mesa llamáu ''Age of Conan'' sobre la guerra ente les naciones de la [[Era Hiboria]].
* ''Hyborian War'', ye un [[xuegu per corréu]] creáu por [[Reality Simulations Inc.]] basáu na Era Hiboria.

== Problemes colos derechos d'autor ==
El nome de Conan y otros protagonistes de les obres de [[Robert E. Howard]] fueron reclamaos por [[Paradox Entertainment]] d'[[Estocolmu]], [[Suecia]] al traviés del so subsidiaria nos [[Estaos Xuníos]]. Sicasí, naide anovó los derechos d'autor y anguaño ye una incógnita l'estáu de toles sos obres.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.robert-e-howard.org/AnotherThought4rerevised.html |títulu = Paul Herman's research on the copyright status of Robert Howard's works |fechaaccesu = 9 de marzu de 2010 |editorial = robert-y-howard.org |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090228111053/http://www.robert-e-howard.org/AnotherThought4rerevised.html |fechaarchivu = 2009-02-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.copyright.cornell.edu/training/Hirtle_Public_Domain.htm |títulu = Copyright Term and the Public Domain in the United States at Cornell University |fechaaccesu = 9 de marzu de 2010 |editorial = Copyright |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120704071954/http://www.copyright.cornell.edu/training/Hirtle_Public_Domain.htm |fechaarchivu = 2012-07-04 }}&lt;/ref&gt;

La páxina web [[Australia|australiana]] [[Proyeutu Gutenberg]], que tien una [[biblioteca]] de [[llibros electrónicos]] gratuitos a partir de llibros que yá esisten físicamente, tien munches hestories del autor, incluyendo dalgunes de Conan.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://gutenberg.net.au/plusfifty-a-m.html#letterH |títulu=Robert E. Howard's stories on Project Gutenberg |fechaaccesu=9 de marzu de 2010 |editorial = [[Proyeutu Gutenberg]] |idioma = inglés }}&lt;/ref&gt; Ellos indiquen que na so opinión les hestories son llibres de los derechos d'autor y pueden ser usaes por cualesquier, siquier so la llei d'Australia que lo dexa tres 50 años de la muerte del autor.

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Bibliografía ==
* {{cita llibru |apellíu=Howard |nome=Robert Ervin|enllaceautor=Robert E. Howard|títulu=Conan el Cimmerio |fechaaccesu=9 de marzu de 2010|idioma=castellanu|añu=2007|editorial=Timun Mas|ubicación=Barcelona|isbn=84-480-3431-7}}
* {{cita llibru |apellíu=Herron|nome=Don|títulu=The Barbaric Triumph |fechaaccesu=9 de marzu de 2010|idioma=inglés|añu=2004|editorial=Wildside Press|isbn=0-8095-1566-0}}
* {{cita llibru |apellíu=Herron|nome=Don|títulu=The Dark Barbarian |fechaaccesu=9 de marzu de 2010|idioma=inglés|añu=1984|editorial=Greenwood Press|isbn=0-313-23281-4}}
* {{cita llibru |apellíu=Louinet|nome=Patrice|títulu=The Coming of Conan the Cimmerian |fechaaccesu=9 de marzu de 2010|idioma=inglés|añu=2003|editorial=Del Rey|isbn=0-345-46151-7}}
* {{cita llibru |apellíu=Calderón|nome=Francisco|títulu=Conan, biografía d'una lleenda |fechaaccesu=9 de marzu de 2010|idioma=castellanu|añu=2004|editorial=T. Dolmen|allugamientu=Palma de Mallorca|isbn=84-96121-61-5}}
* {{cita llibru |apellíu=García|nome=Juan Carlos|títulu=Conan, guía de la era Hiboria |fechaaccesu=9 de marzu de 2010|idioma=castellanu|añu=1996|editor=Alberto Santos|isbn=84-920576-2-9}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Conan the Barbarian}}
{{wikiquote|Conan el barbaro}} (Película de 1982)
* [http://www.conan.com/ Web oficial]
* [http://howardworks.com/ Trabayos de R.Y. Howard]
* [http://www.amrathelion.com/index.php Conan en Amra the Lion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100516170943/http://www.amrathelion.com/index.php |date=2010-05-16 }}
* [http://hyboria.xoth.net/maps/ Mapes de la Edá Hiboria]
* [http://www.ageofconan.com/ Age of Conan]
* [https://web.archive.org/web/20110616202223/http://www.mongoosepublishing.com/rpg/series.php?qsSeries=7 Noveles de Conan]
* [https://web.archive.org/web/20090721043736/http://www.tierrasdeacero.com/beta/gen/index.php?mod=usx&amp;sec=bluva1&amp;usucus=115&amp;blucme=4 ''Conan: les cróniques'']
* [http://www.leelibros.com/biblioteca/index.php?q=serie_conan Llistáu de llibros protagonizaos pol personaxe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150706183132/http://www.leelibros.com/biblioteca/index.php?q=serie_conan |date=2015-07-06 }}

{{Tradubot|Conan el Bárbaro}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Personaxes de Conan the Barbarian]]
[[Categoría:Personaxes de lliteratura]]
[[Categoría:Reis ficticios]]
[[Categoría:Pirates ficticios]]
[[Categoría:Wikipedia:Artículos con plantía Otros usos a páxines que nun esisten]]</text>
      <sha1>o2xkbwd6gip5gloaj99ht24oipljg5l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oh Well</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79763</id>
    <revision>
      <id>4488353</id>
      <parentid>4422686</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:18:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4623" sha1="pji4l7j6z7glsdqutpz3xsr65jjer9v" xml:space="preserve">{{discu}}
'''«Oh Well»''' (n'asturianu «''Oh bien''») ye un cantar de la banda [[Reinu Xuníu|británica]] de [[rock]] [[Fleetwood Mac]], publicáu como senciellu en [[1969]] por [[Reprise Records]]. Llanzóse coles mires de promocionar l'álbum ''[[Then Play On]]'', pero nun foi incluyíu nel so llistáu de cantares hasta años más tarde cuando se remasterizó. La so primer inclusión nun discu foi en ''[[Fleetwood Mac - Greatest Hits]]'' de [[1971]] y dende entós amestóse nel llistáu de dellos recopilatorios como ''[[The Best of Peter Green's Fleetwood Mac]]'', ''[[The Vaudeville Years]]'' y na caxa recopilatoria ''[[25 Years - The Chain]]''.

D'alcuerdu al sitiu ''Allmusic'' considérase-y como unu de los primeros cantares que se crucia ente'l ''blues rock'' y el ''[[heavy metal]]''.&lt;ref name=&quot;oh&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.allmusic.com/song/oh-well-mt0011930460|autor=Richie Unterberger|títulu=Overview - Oh Well|idioma=inglés|publicación=Allmusic.com|fechaaccesu=8 de febreru de 2016}}&lt;/ref&gt;

== Composición y antecedentes ==
Foi escrita por Peter Green en dos partes; la primera denominada «Oh Well, Part 1» ye un cantar de ''blues rock'' con referencies al ''blues'' llétricu qu'inclúi una curtia interpretación vocal. Esta parte ye conocida pol so rápidu ''riff'' de ''blues'' y poles poses que surden dempués que Mick Fleetwood toca la llueca, que da pasu a les poques frases que canta Green ensin acompañamientu musical. Entós que el ''riff'' retorna vien un solu de guitarra interpretáu por Danny Kirwan, que da términu a la parte unu. Dende'l minutu 2:19 empieza «Oh Well, Part 2», una pista instrumental basada na guitarra acústico y llétrico, y qu'inclúi curtios pasaxes de flauta duce, violoncello y [[pianu]]. Tolos instrumentos que s'escuchen nesta parte fueron interpretaos por Green, sacante la flauta duce que foi tocada por Sandra Eldson y del pianu, que foi la única participación de Jeremy Spencer en toa'l cantar.&lt;ref name=&quot;oh&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.allmusic.com/song/oh-well-mt0011930460|autor=Richie Unterberger|títulu=Overview - Oh Well|idioma=inglés|publicación=Allmusic.com|fechaaccesu=8 de febreru de 2016}}&lt;/ref&gt;

Depués de ser publicáu nel mercáu mundial la banda solo tocaba la parte unu nos sos conciertos, onde delles grabaciones en direuto fueron publicaos nos discos Live y ''Live'' at the BBC. Amás y dempués de la salida de Green en 1970, la tema siguió interpretándose por otros miembros de la banda como Bob Welch, Lindsey Buckingham, Rick Vito y Billy Burnette.

== Receición comercial ==
Tres el so llanzamientu llogró un bultable ésitu nes llistes musicales, principalmente europees. Nel [[Reinu Xuníu]] llegó hasta'l segundu llugar na llista UK Singles Chart, onde permaneció 16 selmanes consecutives.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.officialcharts.com/artist/28702/fleetwood-mac/|títulu=Fleetwood Mac: Singles - Albums|idioma=inglés|publicación=Officialcharts.com|fechaaccesu=8 de febreru de 2016}}&lt;/ref&gt; Ente que nos [[Países Baxos]] llegó hasta'l primer puestu de los Dutch Top 40, convirtiéndose nel so segundu númberu 1 en dichu país dempués de «Albatross» de 1968.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.top40.nl/fleetwood-mac/fleetwood-mac-oh-well_6046|títulu=Fleetwood Mac - Oh Well|idioma=neerlandés|publicación=Top40.nl|fechaaccesu=8 de febreru de 2016}}&lt;/ref&gt; N'otros países europeos como [[República d'Irlanda|Irlanda]], [[Bélxica]], [[Noruega]], [[Alemaña]] y [[Francia]] allugóse dientro de los ''top'' 5. Nel casu de los [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] nun #aportar# a un gran ésitu, yá que foi bien toques vegaes tocada nes estaciones radiales de FM, sicasí entró nos Billboard Hot 100 nel puestu 55 siendo los so primer senciellu n'ingresar nuna llista d'Estaos Xuníos.

== Versiones y otros usos ==
Col pasar de los años foi versionado por distintos artistes y bandes en diversos subxéneros musicales como ye'l casu de Tom Petty and The Heartbreakers, Joe Jackson, Kenny Wayne Shepherd, Big Country, Tribe of Gypsies, Eels, Ratt y Haim, ente otros. N'ochobre de 1999 foi tocada en direuto por [[Jimmy Page]] y The Black Crowes, pal discu en direutu ''Live at the Greek'' de 2000. En 2008 el exmiembro de Fleetwood Mac, Bob Welch, la versionó pal so álbum Greatest Hits &amp; More.

Per otru llau, apaeció nel episodiu «Spearhead from Space» de ''Doctor Who'' y «Oh Well, Part 2» foi usada como ''sample'' pela banda británica The KLF pal so discu ''Chill Out'' de 1990.

== Referencies ==
{{Llistaref}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Composiciones musicales]]</text>
      <sha1>pji4l7j6z7glsdqutpz3xsr65jjer9v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Islles Guy Fawkes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80115</id>
    <revision>
      <id>4488224</id>
      <parentid>4353826</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T22:15:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2946" sha1="deb6kqgay4g98td8v322u6sbhjiv24o" xml:space="preserve">'''Islles Guy Fawkes&lt;ref name=&quot;metropolitan&quot;&gt;http://www.metropolitan-touring.com/documentos/ecuador/marketing/handbooks/handbookespanol.pdf&lt;/ref&gt;''' ye'l nome que recibe un grupu de dos islles en forma de media lluna y dos pequeñes roques al noroeste de la Isla de Santa Cruz, nes Islles Galápagos, que formen parte del [[Ecuador]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://geology.er.usgs.gov/eespteam/terrainmodeling/images/large/ecuador_srtm_low.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080216113919/http://geology.er.usgs.gov/eespteam/terrainmodeling/images/large/ecuador_srtm_low.pdf |fechaarchivu=2008-02-16 }}&lt;/ref&gt; Atópense despoblaes, pero son conocíes por ser utilizaes polos buceadores qu'ente otres coses reparen los zoantídeos so l'agua cerca de les islles.&lt;ref&gt;http://www.ramblincameras.com/Isgal8.htm&lt;/ref&gt; Tienen un altor averáu de 15 metros.&lt;ref&gt;http://www.inocar.mil.ec/boletin/ALN/Derrotero_2005.pdf&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:IslaGuyFawkes.png|250px|miniaturadeimagen]]

William Beebe visitó les islles y fai mención d'elles nel so llibru sobre les islles:&quot;Galápagos: el fin del mundu&quot; (Galapagos: World's End), Describió unos cantiles maxestosos que tán fechos de capes estratificadas de toba volcánica. Tamién tomó nota d'una población de llobos marinos.&lt;ref&gt;Beebe, William.&lt;/ref&gt;

Les islles son quiciabes más reconocíes pol so particular nome, que se deriva d'una revesosa figura histórica inglesa Guy Fawkes, l'home que-yos da el so nome yera un revolucionariu católicu qu'intentara llevar a cabu la Combalechadura de la pólvora en [[1605]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.galapagos.to/NOTES-2.HTM |títulu=https://web.archive.org/web/http://www.galapagos.to/NOTES-2. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071109002103/http://www.galapagos.to/NOTES-2.HTM |fechaarchivu=2007-11-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.thisweek-online.com/2005/September/30bonfire.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20051215081802/http://www.thisweek-online.com/2005/September/30bonfire.html |fechaarchivu=2005-12-15 }}&lt;/ref&gt;

== Islles ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;

! Nome 
! Coordenaes xeográfiques
! Superficie&lt;ref name=&quot;galapagospark&quot;/&gt;
|-
| Castru Guy Fawkes Este&lt;ref name=&quot;galapagospark&quot;/&gt; 
|{{Coord|00|29|57|S|90|30|49|W}}
|1,2 ha
|-
|Castru Guy Fawkes Norte&lt;ref name=&quot;galapagospark&quot;&gt;http://www.galapagospark.org/documentos/DPNG_plan_de_manejo_16.pdf&lt;/ref&gt; 
| {{Coord|00|29|46|S|90|30|55|W}} {{Coord|00|29|46|S|90|30|55|W}}﻿ / ﻿{{Coord|00|29|46|S|90|30|55|W}}, {{Coord|00|29|46|S|90|30|55|W}}
|0,23 ha
|-
| Castru Guy Fawkes Oeste&lt;ref name=&quot;galapagospark&quot;/&gt; 
|{{Coord|00|30|10|S|90|31|44|W}}
|3,4 ha
|-
|Castru Guy Fawkes Sur&lt;ref name=&quot;galapagospark&quot;/&gt; 
|{{Coord|00|30|55|S|90|31|34|W}}
| 3,3 ha
|}

== Ver tamién ==
* Xeografía d'Ecuador 
* Xeografía d'América

== Referencies ==
{{Llistaref}}

[[Categoría:Islles Galápagos]]</text>
      <sha1>deb6kqgay4g98td8v322u6sbhjiv24o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Issoria lathonia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82788</id>
    <revision>
      <id>4488230</id>
      <parentid>4071864</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T23:06:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3013" sha1="4fr5mv37xvzczeiaou757zoacuir79v" xml:space="preserve">{{ficha de taxón
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Arthropoda]]
| classis = [[Insecta]]
| ordo = [[Lepidoptera]]
|subordo= [[Glossata]]
|infraordo= [[Heteroneura]]
|superfamília= [[Papilionoidea]]
| familia = [[Nymphalidae]]
|subfamilia= [[Heliconiinae]]
|tribu=[[Argynnini]]
| genus = [[Issoria]]
| species = '''I. lathonia'''
| binomial = ''Issoria lathonia''
| binomial_authority = ([[Carlos Linneo|Linnaeus]], 1758)
| synonyms =
*''Papilio lathonia'' &lt;small&gt;Linnaeus, 1758&lt;/small&gt;
*''Argynnis lathonia''
*''Papilio valdensis'' &lt;small&gt;Esper, [1804]&lt;/small&gt;
*''Issoria saturata'' &lt;small&gt;(Röber, 1896)&lt;/small&gt;
*''Issoria hungarica'' &lt;small&gt;(Aigner-Abafi, 1906)&lt;/small&gt;
*''Issoria florens'' &lt;small&gt;Verity, 1916&lt;/small&gt;
*''Issoria sheljuzhkoi'' &lt;small&gt;(Stauder, 1923)&lt;/small&gt;
*''Argynnis isaeea'' &lt;small&gt;Gray, 1846&lt;/small&gt;
* ''Argynnis interligata'' (Cabeau, 1919) 
* ''Argynnis neopina'' (Wize, 1930)&lt;ref name=&quot;cat&quot;&gt;[[Catalogue of Life|59653bd6f06c68526bf3500df7712d5f]]]&lt;/ref&gt;
*''Rathora isaeae f. geogr. isaeoides'' &lt;small&gt;Reuss, 1925&lt;/small&gt;}}
'''''Issoria lathonia''''' ye un lepidópteru ropalóceru de la familia [[Nymphalidae]].&lt;ref name=&quot;Tom&quot;&gt;Tolman&lt;/ref&gt; (Linnaeus, 1758.) &lt;ref&gt;{{es}} http://www.biodiversidadvirtual.org/insectarium/Issoria-lathonia-(Linnaeus-1758).-cat5288.html Biodiversidá Virtual&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{en}} http://www.eurobutterflies.com/species_pages/lathonia.htm European Butterflies Issoria lathonia&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{en}} http://www.ukbutterflies.co.uk/species.php?species=lathonia UK Butterflies Issoria lathonia &lt;/ref&gt;


== Distribución ==
Distribúise pol [[África del Norte|norte d'África]] (incluyendo [[Madeira]] y [[Canaries|Islles Canaries]]), [[Europa]], [[Turquía]], [[Oriente Mediu]], oeste y centru d'[[Asia]] hasta'l norte del [[India]] y [[Mongolia]]. 

Puede atopase en tola [[península Ibérica]].&lt;ref name=&quot;Tom&quot;&gt;Tolman&lt;/ref&gt;

== Hábitat ==
Diversu, n'casi cualquier llugar. La gata aliméntase de numberoses especies del xéneru Viola.&lt;ref name=&quot;Tom&quot;&gt;Tolman&lt;/ref&gt;

== Periodu de vuelu y envernía ==
Tres xeneraciónes al añu ente marzu y ochobre. Paez que puede envernar como güevu, canesba nuevu, [[pupa]] o adultu.&lt;ref name=&quot;Tom&quot;&gt;Tolman&lt;/ref&gt;

== Comportamientu ==
Ye una [[caparina]] con comportamientu migrador. Al atapecer los adultos reposen en caminos, parés...&lt;ref name=&quot;Tom&quot;&gt;Tolman&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.biodiversidadvirtual.org/insectarium/Issoria-lathonia-(Linnaeus-1758).-cat5288.html Biodiversidá Virtual] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718224042/http://www.biodiversidadvirtual.org/insectarium/Issoria-lathonia-(Linnaeus-1758).-cat5288.html |date=2014-07-18 }} 
* [http://www.eurobutterflies.com/species_pages/lathonia.htm European Butterflies] (inglés)
* [http://www.ukbutterflies.co.uk/species.php?species=lathonia UK Butterflies] (inglés)

{{wikispecies}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Issoria]]
[[Categoría:Entomoloxía]]
[[Categoría:Inseutos d'Europa]]</text>
      <sha1>4fr5mv37xvzczeiaou757zoacuir79v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jacmelina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84680</id>
    <revision>
      <id>4488247</id>
      <parentid>4254779</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:18:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3673" sha1="ezkvoh2uo9v2f5e7f08dqcgxmwjgbr8" xml:space="preserve">{{ficha de grupu musical
|Nome = Jacmelina
|Imaxe = 
|Tamañu = 
|Subtítulu = 
|Orixe = Toulouse, [[Francia]]
|Nacencia = 
|Muerte = 1993
|Fondu = solista
|Tiempu = 1972 - 1993
|Discográfica = Revolum
|Xéneru = Folk, cantautora
|URL = 
}}
'''Jacmelina''' (nome n'[[occitanu]] de ''Jacqueline Conte''; {{nym|paréntesis=non}}) foi una cantante occitana del [[sieglu XX]] que participó na llamada Nòva Cançon [[Occitanu|occitana]].&lt;ref name=&quot;AYUDAMOS&quot;&gt;{{cita web |url=http://ayudamosconocer.com/significados/letra-c/cancion-occitana.php|fecha=2012|títulu=Canción occitana|fechaaccesu=7 de febreru de 2017}}&lt;/ref&gt;

== Trayeutoria ==
Jacmelina foi profesora d'inglés en [[Toulouse]]. Los cantares qu'interpretó fueron escritos por dalgunos de lod escritores occitanos más célebres como Bernat Manciet, Maurici Andrieu, Joan Pèire Baldit o Marcèu Esquieu, que cantaba acompañándose ella mesma cola [[guitarra]]. Considérase una cantante de la nova cançó occitana que puxaba pola llingua y los raigaños al tiempu que poles reivindicaciones polítiques (''Cançon per Puig Antich'' ta dedicada al anarquista Salvador Puig Antich, últimu executáu per garrote del rexime franquista). Anque de vezu clasifícase como ''folk'', nin la so música nin los sos testos formen parte del repertoriu tradicional.

Dende 1974 los sos discos fueron producíos por ''Revolum'', casa creada en Tolosa pola cantante Rosina de Pèira. De 1985 a 1987, participó, xunto colos cantantes Éric Fraj i Bernat, na serie d'emisiones ''Istòrias de Aquitania'' (Histories d'Aquitania) escrites por Marceau Esquieu pa FR3 Bordeaux. Les canciones qu'interpretó ellí quedaron inédites.

Foi víctima d'un grave accidente de tráficu, nel que morrió'l so home, un universitariu tolosanu. Ella sobrevivió, pero nel procesu recibió delles tresfusiones de sangre que, como se supo sero, taba contaminada. Volvió a cantar n'inglés, francés y occitanu un tiempu curtiu antes de que finara nel 1993.

== Discografía ==
* Ai plegadas, 45 T, ''Disc’Òc'', 2 títulos: ''Ai plegadas'' ''quate pelhas'' (Maurice Andrieu), ''Dins la plana'' (J.-P. Baldit), [[1972]].
* ''Cati-Mauca'', 45 T, (con Rosina de Peira y Martina), ''Revolum''.
* ''Te causissi'', 33 T, ''Revolum'', [[1974]].
* ''Ambe lagremas y solelh'', 33 T, ''Revolum'', [[1977]].&lt;ref name=&quot;JACMELINA&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.1001portails.com/todocoleccion-net-rss-c195-xml-f-18382-6637084-jacmelinaambe-lagremas-e-solelhlp-revolum-folk-occitano-18530098-.html|títulu=Jacmelina - Ambe lagremas e solelh - LP revolum folk occitano|idioma=occitano|fechaaccesu=7 de febreru de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170208133228/http://www.1001portails.com/todocoleccion-net-rss-c195-xml-f-18382-6637084-jacmelinaambe-lagremas-e-solelhlp-revolum-folk-occitano-18530098-.html|fechaarchivu=2017-02-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RADIOGRENOUILLE&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.radiogrenouille.com/programmes-radio/emissions-speciales/midimix-special-nova-cancon-occitana/|fecha=21 de marzu de 2014|títulu=Midimix spécial nòva cançon occitana|idioma=francés|fechaaccesu=7 de febreru de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170208033745/http://www.radiogrenouille.com/programmes-radio/emissions-speciales/midimix-special-nova-cancon-occitana/|fechaarchivu=2017-02-08}}&lt;/ref&gt;
* ''Cerièras de él tems'', 33 T, ''Revolum'', [[1979]].

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=Ws1RhrYRylY El cantar ''Cavalets de fusta''] en [[YouTube]].

{{NF|1940|1993|Jacmelina}}
[[Categoría:Idioma occitanu]]
[[Categoría:Cantantes n'occitanu]]
[[Categoría:Persones de Toulouse]]</text>
      <sha1>ezkvoh2uo9v2f5e7f08dqcgxmwjgbr8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Verna Cook Salomonsky</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85023</id>
    <revision>
      <id>4488277</id>
      <parentid>4233833</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:36:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6903" sha1="b5be0ri0i5m2da2xrk9tdcn08q639du" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Verna Cook Salomonsky''' {{nym}} foi una arquiteuta pionera d'Estaos Xuníos de principios del [[sieglu XX]] conocida pola so práutica profesional en comunidaes residenciales fora de [[Nueva York]] nos años [[1920]] y [[1930]] y más tarde como autora de testos sobre diseñu arquiteutónicu y hestoria. Dempués de la muerte del so maríu, Edgar Salomonsky, en [[1929]], ella caltuvo la so propia práutica y diseñó cientos de llares, incluyendo un llar modelu pa la Feria Mundial de Nueva York de [[1939]]. En [[1960]], ella y el so segundu maríu, Warren Butler Shipway, escribieron dellos llibros sobre arquiteutura y diseñu domésticu mexicanu.

== Educación ==
Verna Cook nació en [[Spokane]], [[Washington]] el [[19 d'ochobre]] de [[1888]], los sos padres fueron Harlan J. Cook, un home de negocios local, y Mara S. Taylor Cook. Cook asistió a ''Spokane High school'', graduándose en [[1907]], y depués ella matricúlase per un añu na Escuela Privada de Miss Gilman en Boston, Massachusetts.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;“Salomonsky, Verna Cook,” (ahd1038963), @&lt;nowiki&gt;http://public.aia.org/sites/hdoaa/wiki/Wiki%20Pages/ahd1038963.aspx&lt;/nowiki&gt; (accessed October 1, 2015)&lt;/ref&gt;. Darréu viaxó a París ya inscribióse na École Spéciale d'Architecture mientres dos años, dexando dichu colexu n'ochobre de 1911.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.sadesa.fr/les-pionnieres-de-l%E2%80%99architecture-premieres-femmes-a-l%E2%80%99esa/|títulu=Les pionnières de l'architecture : premières femmes à l'ESA.|apellíu=Chaise|last=Chaise|nome=Anne|first=Anne|fecha=March 8, 2012|date=March 8, 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304130106/http://www.sadesa.fr/les-pionnieres-de-l%E2%80%99architecture-premieres-femmes-a-l%E2%80%99esa/|fechaarchivu=2016-03-04}}&lt;/ref&gt; Cuando volvió a los Estaos Xuníos, ella empezó un cursu de dos años y mediu na Escuela d'Arquiteutura de la Universidá de Columbia dende [[1912]] hasta [[1913]].

== Carrera ==
En [[1913]], Cook empieza a trabayar como una redactora junior na oficina de William Knighton en [[Salem (Oregón)|Salem]], [[Oregón]]. Dempués de dexar la oficina de Knighton en [[1915]], ella vuelve a [[Nueva York]] en [[1916]] de mano una posición llarga de tres años como redactora xeneral y diseñadora na oficina de Dwight James Baum. Mientres el mesmu periodu 3 años, ella empezó a trabayar por trés meses en [[1917]] pa Howard Major y seis meses en [[1918]] pa Electus D. Litchfield.

En [[1920]], Cook casó col so colega Edgar Salomonsky y fixeron la so propia firma, centrándose principalmente na arquiteutura residencial. Les sos oficines taben allugaes en 368 Lexington Avenue hasta [[1921]], cuando ellos la movieron a 331 Madison Avenue; a finales de [[1920]] ellos tuvieron allugaos en 40 East 49th Street na Ciudá de Nueva York. Mientres 1920, Cook tamién creó los diseños pa distintes llinies de &quot;accesorios de tocador&quot; incluyendo espeyos de mano, peñes y cepiyos.

Dempués de la muerte de Edgar Salomonsky, el so maríu, en [[1929]], Cook siguió faciendo les sos actividaes soles, completando cientos de residencies nel área metropolitana de Nueva York y depués en California.&lt;ref&gt;«Obituary&lt;/ref&gt; El so trabayu basóse principalmente en vocabularios tradicionales, incluyendo cases d'estilu xeorxanu, colonial ya inglés, según combinaciones ecléctiques de dellos estilos. En [[1936]], House and Garden escoyeron la so firma pa faer la so primer revista &quot;Ideal House&quot;, qu'exhibiríase como casa modelu na Ciudá de la Mañana na Feria Mundial de [[1939]] de Nueva York. En [[1937]], ella rexistróse como arquiteuta en Nueva York, Connecticut y en Pensilvana y fuera crítica mientres un semestre na Escuela de Diseñu pa Muyeres de Filadelfia y mientres tres años na Escuela de Decoración de Nueva York na [[Nueva York|Ciudá de Nueva York.]] Cook tuvo tamién ente les primeres muyeres pertenecientes a la Architectural League of New York (Lliga Arquitectónica de Nueva York); la lliga abrió la so membresía pa muyeres en [[1934]], y en [[1936]], Cook foi la única almitida.&lt;ref&gt;«WOMEN IN ARCHITECTURAL ARTS».&lt;/ref&gt;

En [[1939]], Cook casó col so segundu maríu, Warren Butler Shipway, un graduáu de la Universidá de Princeton, con un títulu d'inxeniería civil.&lt;ref&gt;Ancestry.com.&lt;/ref&gt; La pareya foi pa [[California]] en [[1947]], y viaxó a [[Méxicu]] en [[1950]] inspiraos polos cinco llibros sobre l'arquiteutura residencial mexicana histórica y contemporánea, co-escritos por Verna Cook y el so maríu. 

Cook morrió en [[1978]] en La Jolla, California, y los sos archivos güei moren na Universidá de California en San Diego.

== Obres arquiteutóniques ==
* House in Fieldston (1920), Riverdale, New York City, with Edgar Salomonsky
* House of M.F. Griffin (1928), Scarsdale, N.Y., with Edgar Salomonsky
* House of Raymond Faith (1928), Bryn Mawr Park, N.Y., with Edgar Salomonsky
* House of Edgar Salomonsky, Scarsdale, N.Y., with Edgar Salomonsky

* C.Y. Wells House (1929), Woodland Park, Summit, New Jersey, with Edgar Salomonsky
* House of Clifford Walsh (1933), Scarsdale, N.Y.
* C. Ernest Greenwood House (1933), Scarsdale, N.Y.
* Tauton Road House (1934), Scarsdale, N.Y.
* Lockwood and Axtell Drive House (1934), Scarsdale, N.Y.
* House in Berkley, Scarsdale (1933)
* Marjorie Warren House (1933) North Castle, NY
* Dr. Herman Prange House (1934), Scarsdale, NY
* House of C.G. Novotny (1935), Scarsdale, NY
* Residence of A.W. Brown (1936), Scarsdale, NY
* Pugliese House (1938), Harrison, NY

== Premios ==
* Primer Premiu, &quot;Brick House&quot;. Competición de la Small House, 1921. 
* Segundu premiu, Concursu de Pequeños Llares patrocináu por The House Beautiful, 1927. 
* Casa y Xardín de la primer &quot;Casa Ideal&quot;, 1936. 

== Publicaciones ==
* Salomonsky, Verna Cook. &quot;The Year-Round Service Porch, Half Indoors, Half Out, a Constant Delight.&quot; (Illustrations by,the Author.)The Washington Post, Apr 07, 1924.
* Shipway, Verna Cook. Masterpieces of furniture, in photographs and measured drawings. New York: Dover Publications, 1953.
* Shipway, Verna Cook and Warren Shipway, The Mexican House, Old &amp; New. New York: Architectural Book Publishing Company, 1960.
* Shipway, Verna Cook and Warren Shipway, Mexican interiors. New York: Architectural Book Publishing Company, 1962.
* Shipway, Verna Cook and Warren Shipway, Mexican homes of today. New York: Architectural Book Publishing Company, 1964.
* Shipway, Verna Cook and Warren Shipway, Decorative design in Mexican homes. New York: Architectural Book Publishing Company, 1966.
* Shipway, Verna Cook and Warren Shipway, Houses of Mexico; origins and traditions. New York: Architectural Book Publishing Company, 1970.

== Referencies ==
{{llistaref}}

{{NF|1888|1978|Cook Salomonsky, Verna}}
[[Categoría:Arquiteutos y arquiteutes d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Persones d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>b5be0ri0i5m2da2xrk9tdcn08q639du</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Joan Wallach Scott</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87646</id>
    <revision>
      <id>4488393</id>
      <parentid>4276852</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T09:55:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21028" sha1="d10lp78tf1jjpipk03vzzfva4x53i0m" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Joan Wallach Scott''' (Brooklyn, New York, 18 d'avientu de 1941) , más conocida como '''Joan Scott''', ye una historiadora estauxunidense especializada n'historia de Francia, según na historia de les mentalidaes, con importantes contribuciones nel campu de la [[historia de xéneru]] y [[historia de la muyer]] y [[historia intelectual]]. Na actualidá ye titular de la cátedra Harold F. Linder nel ''Institute for Advanced Study'' de [[Princeton (Nueva Jersey)|Princenton]], [[Nueva Jersey]].

Ente les sos publicaciones más notables ta l'artículu ''El xéneru: una categoría útil nel analís históricu'' (''Gender: A Useful Category of Historical Analysis''), publicáu en 1986 na ''American Historical Review'' ye unu de los más lleíos y citaos na historia de la revista&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.historians.org/Perspectives/issues/2008/0812/0812new5.cfm |títulu=Robert A. Schneider, American Historical Association, December 2008. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100304161204/http://www.historians.org/Perspectives/issues/2008/0812/0812new5.cfm |fechaarchivu=2010-03-04 }}&lt;/ref&gt; y considérase xerminal na formación del campu de conocencia de la [[historia de xéneru]].&lt;ref&gt;[http://www.princeton.edu/main/news/archive/S33/89/04A10/index.xml?section=topstories Bioraphical note, &quot;Princeton awards six honorary degrees&quot;, June 5, 2012.]&lt;/ref&gt;

== Datos biográficos ==
Joan Scott nació como ''Joan Wallach'' en Brooklyn, New York, fía de Lottie Tannenbaum y Sam Wallach, profesores d'enseñances medies.&lt;ref&gt;[http://encyclopedia.jrank.org/articles/pages/4776/Scott-Joan-Wallach-1941.html &quot;Scott, Joan Wallach (1941–) - French Social History, History of Gender&quot;.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.ca/books?id=XJSdT_4NWTMC&amp;pg=PA201&amp;lpg=PA201&amp;dq=Joan+Wallach+Scott+1941&amp;source=bl&amp;ots=SGJdjOa9SV&amp;sig=vo2YoOLJ5fRYU7BldgnegUDEc4O&amp;hl=en&amp;redir_esc=y Jennifer Scanlon, Shaaron Cosner, ''American Women Historians, 1700s-1990s: A Biographical Dictionary'', Greenwood Press, 1996, p. 201.]&lt;/ref&gt; Ye sobrina del actor [[Eli Wallach]] (hermanu del so padre). La so familia yera xudía y el so padre nació en Dolina, [[Polonia]].&lt;ref&gt;[http://dreamersandfighters.com/wallach/inter_wallach.aspx &quot;Sam Wallach (1909 - 2001)&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304034059/http://dreamersandfighters.com/wallach/inter_wallach.aspx |date=2016-03-04 }}. Dreamers &amp; Fighters.&lt;/ref&gt; 

Graduóse na [[Universidá de Brandeis]] en 1962 y recibió el so grau de doctor na [[Universidá de Wisconsin–Madison]] en 1969. 
&lt;!---
Before coming to the Institute for Advanced Study, Scott taught in history departments at the [[University of Illinois at Chicago]], [[Northwestern University]], the [[University of North Carolina at Chapel Hill]], and [[Brown University]]. At [[Brown University]] she was founding direutor of the [[Pembroke Center for Teaching and Research on Women]], and the Nancy Duke Lewis University Professor and professor of history. She serves on the editorial boards of ''[[Signs (journal)|Signs]]'', ''Differences'', ''History and Theory'' and, since January 2006, the ''[[Journal of Modern History]]''. In 2010, she helped to found ''History of the Present: A Journal of Critical History''.&lt;ref&gt;[http://www.historyofthepresent.org/ ''History of the Present''.]&lt;/ref&gt;

Scott has also played a major role in the [[American Association of University Professors]] (AAUP)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/http://www.aaup.org/AAUP/pubsres/academe/2005/SO/Feat/scot.htm Joan Wallach Scott on Academic Freedom.]&lt;/ref&gt; as the chair of its Committee on Academic Freedom and Tenure.&lt;ref&gt;[http://www.ias.edu/news/press-releases/2011/03/11/scott-lecture &quot;The Politics of Academic Freedom is the Subject of Joan Wallach Scott's Lecture at the Institute for Advanced Study&quot;, Institute for Advanced Study, March 11, 2011.]&lt;/ref&gt;

== Investigación y publicaciones ==

Scott's work has challenged the foundations of conventional historical practice, including the nature of historical evidence and historical experience and the role of narrative in the writing of history. Drawing on a range of philosophical thought, as well as on a rethinking of her own training as a llabor historien, she has contributed to a transformation of the field of intelectual history.&lt;ref&gt;[http://prelectur.stanford.edu/lecturers/scott/ &quot;Joan W. Scott&quot;, Stanford Presidential Lectures in the Humanities and Arts.]&lt;/ref&gt; Her current work focuses on the vexed relationship of the particularity of gender to the universalizing force of democratic politics.&lt;ref&gt;[http://news.harvard.edu/gazette/story/2007/06/honorary-degrees-awarded-at-commencement%E2%80%99s-morning-exercises/ Harvard Honorary Degree Profile of Joan Wallach Scott.]&lt;/ref&gt; 

In addition to her article cited above, Scott has published several books, which are widely reprinted and have been translated into several languages, including French, Japanese, Portuguese, and Korean. Her publications include ''The Glassworkers of Carmaux: French Craftsmen and Political Action in a Nineteenth Century City'' ([[Harvard University Press]], 1974); ''Women, Work and Family'' (coauthored with Louise Tilly) (Holt, Rinehart and Winston, 1978); ''Gender and the Politics of History'' ([[Columbia University Press]], 1988); ''Only Paradoxes to Offer: French Feminists and the Rights of Man'' (Harvard University Press, 1996); ''Parité: Sexual Difference and the Crisis of French Universalism'' ([[University of Chicago Press]], 2005) and &quot;The Politics of the Veil&quot; ([[Princeton University Press]], 2007). Scott has also edited numerous other books and published countless articles. She is also one of the founding editors of the journal ''History of the Present''.

== Premios y honores ==

She has received various awards, accolades, and honorary degrees for her work, including the [[American Historical Association]]'s Herbert Baxter Adams Prize, the Joan Kelly Memorial Prize, the Hans Sigrist Award for Outstanding Research in Gender Studies, and the [[Nancy Lyman Roelker Prize]] of the AHA for graduate mentorship. She holds honorary degrees from Brown University, SUNY Stony Brook, The University of Bergen (Norway), Harvard University,&lt;ref&gt;[http://news.harvard.edu/gazette/story/2007/06/honorary-degree-recipients-and-citations-2007/ Honorary Degree Recipients 2007.]&lt;/ref&gt; and Princeton University.&lt;ref&gt;[http://www.princeton.edu/main/about/facts/honorary/ &quot;Honorary Degrees Awarded by Princeton&quot;.]&lt;/ref&gt;

---&gt;
== Obra de Joan Wallach Scott ==

=== Llibros de Joan Scottt ===

* ''The Glassworkers of Carmaux: French Craftsmen and Political Action in a Nineteenth Century City''. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1974; French translation, Flammarion, 1982.
* ''Women, Work and Family'' (coauthored with Louise Tilly). New York: Holt, Rinehart and Winston, 1978; Routledge, 1987; Italian translation, 1981; French translation, 1987; Korean translation, 2008.
* ''Gender and the Politics of History''. New York: Columbia University Press, 1988; Revised edition, 1999. Japanese translation, Heibonsha 1992; Spanish translation, Fondu de Cultura Económica, 2008.
* ''Only Paradoxes to Offer: French Feminists and the Rights of Man''. Harvard University Press, 1996; French translation: Albin Michel, 1998; Portuguese translation: Editora Mulheres 2002; Korean translation, Sang Sanchi 2006.
* ''Parité: Sexual Equality and the Crisis of French Universalism''. Chicago: University of Chicago Press, 2005. French translation: Albin Michel, 2005. Korean translation: Ingansarang, 2009.
* ''The Politics of the Veil''. Princeton University Press, 2007. Bulgarian translation 2008; Arabic translation, Toubkal, 2009; Turkish translation, Tabur, 2012.
* ''Théorie Critique de l'Histoire: Identités, expériences, politiques''. Fayard, 2009. Edited: Western Societies: A Documentary History (edited, with Brian Tierney), 2 vols. New York: Alfred Knopf, 1983; 2nd edition, 1999.
* ''Learning about Women: Gender, Power and Politics'' (edited with Jill Conway and Susan Bourque). University of Michigan Press, 1987.
* ''Feminists Theorize the Political'' (edited with Judith Butler). New York, Routledge, 1992.
* ''Alper, Benedict S. Love and Politics in Wartime: Letters to my Wife, 1943-5''. University of Illinois Press, 1992.
*''The Mythmaking Frame of Mind: Social Imagination and American Culture'' (edited with James Gilbert, Amy Gilman, and Donald Scott). San Francisco, Wadsworth, 1992.
* ''Feminism and History'' (A volume in the Oxford series, Readings in Feminism). [[Oxford University Press]], 1996.
* ''Transitions, Environments, Translations: Feminisms in International Politics'' (edited with Cora Kaplan and Debra Keates). Routledge, 1997.
* ''Schools of Thought: Twenty-five Years of Interpretive Social Science'' (edited with Debra Keates). Princeton University Press, 2001.
* ''Going Public: Feminism and the Shifting Boundaries of the Private Sphere'' (edited with Debra Keates). Champaign IL: University of Illinois Press, 2004.
* ''Women's Studies on the Edge''. Durham, [[Duke University Press]], 2009. II.
* ''The Fantasy of Feminist History''. Durham, Duke University Press, 2011.

=== Artículos ===

* &quot;The Glassworkers of Carmaux&quot;, in S. Thernstrom and R. Sennett (eds), ''Nineteenth Century Cities: Essays in the New Urban History'' ([[Yale University Press]], 1969), pp.&amp;nbsp;3–48.
* &quot;-yos Verriers de Carmaux, 1865-1900,&quot; ''Le Mouvement Social'' 76 (1971), pp.&amp;nbsp;67–93.
* &quot;Women's Work and the Family in 19th Century Europe&quot; (coauthored with Louise Tilly), in C. Rosenberg (ed.), ''The Family in History'' (University of Pennsylvania Press, 1975), pp.&amp;nbsp;145–178.
* &quot;Llabor History in the United States since the 1960's,&quot; ''Le Mouvement Social'', Non. 100 (July 1977), pp.&amp;nbsp;121–131.
* Recent U.S. Scholarship on the History of Women (coauthored with B. Sicherman, W. Monter, K. Sklar). American Historical Association, 1980.
* &quot;Social History and the History of Socialism: French Socialist Municipalities in the 1890's,&quot; ''Le Mouvement Social'' 111 (Spring 1980), pp.&amp;nbsp;145–153.
* &quot;Political Shoemakers,&quot; (coauthored with [[Eric Hobsbawm]]) ''Past and Present'' 89 (November 1980), pp.&amp;nbsp;86–114.
* &quot;Dix Ans de l'histoire des femmes aux états-unis,&quot; ''[[Le Débat]]'' 19 (1981), pp.&amp;nbsp;127–132 (translated into Spanish for publication in Débat, 1984).
* &quot;Politics and the Profession: Women Historians in the 1980's,&quot; ''Women's Studies Quarterly'' 9:3 (Fall 1981).
* &quot;Mayors versus Police Chiefs: Socialist Municipalities Confront the French State,&quot; in John Merriman, ed., ''French Cities in the Nineteenth Century'' (London: Hutchinson, 1982), pp.&amp;nbsp;230–45.
* &quot;Popular Theater and Socialism in Late Nineteenth Century France,&quot; in Seymour Drescher, David Sabean, and Allen Sharlin (eds)., ''Political Symbolism in Modern Europe: Essays in Honor of George L. Mosse'' (New Brunswick: Transaction Books 1982), pp.&amp;nbsp;197–215.
* &quot;The Mechanization of Women's Work,&quot; ''Scientific American'' 247:3 (September 1982), pp.&amp;nbsp;166–87.
* &quot;Women's History: The Modern Period,&quot; ''Past and Present'' 101 (November 1983), pp.&amp;nbsp;141–57.
* &quot;Men and Women in the Parisian Garment Trades: Discussions of Family and Work in the 1830's and 40's,&quot; R. Floud, G. Crossick and P. Thane (eds), ''The Power of the Past: Essays in Honor of Eric Hobsbawm'' ([[Cambridge University Press]], 1984), pp.&amp;nbsp;67–94.
* &quot;Statistical Representations of Work: The Chamber of Commerce's Statistique de l'Industrie à Paris, 1847-48,&quot; in Stephen Kaplan, ed., ''Work in 18th and 19th Century France'' (Cornell University Press, 1986), pp.&amp;nbsp;335–363.
* &quot;Women's History as Women's Education: Representations of Sexuality and Women's Colleges in America,&quot; (Smith College, Northampton, Mass., 1986).
* &quot;Gender: A Useful Category of Historical Analysis,&quot; ''American Historical Review'' 91, Non. 5 (December 1986), pp.&amp;nbsp;1053–75 (French, Italian, Spanish, Portuguese, Bulgarian, Estonian, and Polish translations).
* &quot;On Language, Gender, and Working Class History,&quot; ''International Labor and Working Class History'' 31(Spring 1987), pp.&amp;nbsp;1–13 and &quot;Reply to Critics of This Piece,&quot; 32 (Fall 1987), pp.&amp;nbsp;39–45 (Spanish and Swedish translations).
* &quot;'L'Ouvrière! Mot Impie, Sordide...' Women Workers in the Discourse of French Political Economy (1840-1860),&quot; in Patrick Joyce, ed., The Historical Meanings of Work. (Cambridge University Press, 1987), pp.&amp;nbsp;119–42. French translation in ''Actes de la Recherche en Sciences Sociales'' 83 (June 1990), pp.&amp;nbsp;2–15.
* &quot;Rewriting History,&quot; in Margaret Higonnet, et al. (eds), ''Behind the Lines: Gender and the Two World Wars'' (Yale University Press, 1987), pp.&amp;nbsp;19–30.
* &quot;History and Difference,&quot; ''Daedalus'' (Fall 1987), pp.&amp;nbsp;93–118. &quot;Deconstructing Equality-versus-Difference: Or, the Uses of Poststructuralist Theory for Feminism,&quot; Feminist Studies (Spring 1988), pp.&amp;nbsp;33–50.
* &quot;The Problem of Invisibility,&quot; in S. Jay Kleinberg, ed., ''Retrieving Women's History: Changing Perceptions of the Role of Women in Politics and Society'' (London and Paris: Berg/Unesco 1988), pp.&amp;nbsp;5–29.
* &quot;History in Crisis? The Others' Side of the Story,&quot; ''American Historical Review'' 94 (June 1989), pp.&amp;nbsp;680–692.
* &quot;Interview with Joan Scott,&quot; ''Radical History Review'' 45 (1989), pp.&amp;nbsp;41–59.
* &quot;French Feminists and the Rights of 'Man': Olympe de Gouges' Declarations,&quot; ''History Workshop'' Non. 28 (Autumn 1989), pp.&amp;nbsp;1–21.
* &quot;A Woman Who Has Only Paradoxes to Offer: Olympe de Gouges Claims Rights for Women,&quot; in Sara Y. Melzer and Leslie W. Rabine (eds), ''Rebel Daughters: Women and the French Revolution'' (New York: Oxford University Press, 1992), pp.&amp;nbsp;102–20.
* &quot;Women's History,&quot; in Peter Burke (ed.), ''New Perspectives on Historical Writing'', (London: Polity Press, 1991), pp.&amp;nbsp;42–66.
* &quot;Rethinking the History of Women's Work,&quot; chapter for Vol. IV of ''Storia della Donne'', edited by Michelle Perrot and Georges Duby (Rome, Laterza, 1990; Paris, Plon, 1991; Cambridge, MA, Harvard University Press, 1993), pp.&amp;nbsp;773–797.
* &quot;The Evidence of Experience,&quot; ''Critical Inquiry'' (Summer 1991); reprinted in various collections of essays, and in ''Questions of Evidence: Proof, Practice, and Persuasion across the Disciplines'', edited by James Chandler, Arnold I. Davidson, and Harry Harootunian (Chicago: University of Chicago Press, 1994), pp.&amp;nbsp;363–387. Spanish translation 2001.
* &quot;Lliberal Historians: A Unitary Vision,&quot; ''Chronicle of Higher Education'', September 11, 1991, pp. B1-2.
* &quot;The Campaign Against Political Correctness: What's Really at Stake?&quot; ''Change'' (November/December 1991), pp.&amp;nbsp;30–43; reprinted in ''Radical History Review'', 1992, pp.&amp;nbsp;59–79; also in various collections of essays.
* &quot;Multiculturalism and the Politics of Identity,&quot; October 61 (Summer 1992), pp.&amp;nbsp;12–19; reprinted in John Rajchman (ed.), ''The Identity in Question'' (New York: Routledge, 1995), pp.&amp;nbsp;3–12.
* &quot;The New University: Beyond Political Correctness,&quot; ''Boston Review'' (March/April 1992), pp.&amp;nbsp;29–31.
* &quot;The Rhetoric of Crisis in Higher Education,&quot; in ''Higher Education Under Fire: Politics, Economics, and the Crisis of the Humanities'', edited by Michael Bérubé and Cary Nelson (Routledge, 1995), pp.&amp;nbsp;293–334.
* &quot;Academic Freedom as an Ethical Practice,&quot; in Louis Menand (ed.), ''The Future of Academic Freedom'' (University of Chicago Press, 1996), pp.&amp;nbsp;163–180.
* &quot;Forum: Raymond Martin, Joan W. Scott, and [[Cushing Strout]] on 'Telling the Truth About History,'&quot; ''History and Theory'', Vol. 34 (1995), pp.&amp;nbsp;329–334.
* &quot;Vive la différence!&quot; ''-y Débat'', November–December 1995, pp.&amp;nbsp;134–139. &quot;After History?&quot;, ''Common Knowledge'', Vol. 5, Non. 3 (Winter 1996), pp.&amp;nbsp;9–26.
* &quot;'La Querelle des Femmes' in Late Twentieth Century France,&quot; ''New Left Review'' November/December 1997, pp.&amp;nbsp;3–19 (French translation: Parité-infos, #19, Sept. 1997).
* &quot;Border Patrol,&quot; contribution to &quot;Forum&quot; A Crisis in History? On Gérard Noiriel's Sur la Crise de l'Histoire,&quot; ''French Historical Studies'' 21:3 (Summer 1998), páxs. 383-397.
* &quot;Some Reflections on Gender and Politics,&quot; in Myra Marx Ferree, Judith Lorber, and Beth B. Hess (eds), ''Revisioning Gender'' (Sage Publications, 1999), pp.&amp;nbsp;70–96.
* &quot;Entretien avec Joan Scott,&quot; ''Mouvements: Sociétés, politique, culture'' non. 2 (Jan- Fev 1999), pp.&amp;nbsp;101–112.
* &quot;La Traduction Infidèle,&quot; ''Vacarme'', Non. 19 (1999).
* &quot;Feminist Family Politics,&quot; ''French Politics, Culture and Society'' 17:3-4 (Summer/Fall 1999), pp.&amp;nbsp;20–30.
* &quot;The 'Class' We Have Lost,&quot; ''International Labor &amp; Working-Class History'', non. 57 (Spring 2000), pp.&amp;nbsp;69–75.
* &quot;Fantasy Echo: History and the Construction of Identity,&quot; ''Critical Inquiry'' 27 (Winter 2001), pp.&amp;nbsp;284–304 (German translation: &quot;Phantasie und Erfahrung,&quot; ''Feministische Studien'' Vol. 2, 2001).
* &quot;-yos 'guerres académiques' aux Etats-Unis,&quot; in ''L'Université en questions: colé des saviors, nouvelle agora, tour d'ivoire?'', edited by Julie Allard, Guy Haarscher, and Maria Puig de la Bellacasa (Brussels: Editions Llabor, 2001).
* &quot;Faculty Governance,&quot; ''Academe'' July–August 2002, pp.&amp;nbsp;41–48.
* &quot;French Universalism in the 90's,&quot; ''differences'' 15.2 (2004), pp.&amp;nbsp;32–53.
* &quot;Feminism's History,&quot; ''Journal of Women's History'' 16.1 (2005), pp.&amp;nbsp;10–29.
* &quot;Symptomatic Politics: The Banning of Islamic Head Scarves in French Public Schools,&quot; ''French Politics, Culture and Society'' 23:3 (Fall 2005), pp.&amp;nbsp;106–27.
* &quot;Against Eclecticism,&quot; differences 16.3 (Fall 2005), pp.&amp;nbsp;114–37. &quot;History-writing as Critique&quot;, Keith Jenkins, et al. (eds), ''Manifestos for History'' (London: Routledge, 2007), 19-38.
* &quot;Back to the Future,&quot; History and Theory 47:2 (2008) pp.&amp;nbsp;279–84.
* &quot;Unanswered Questions,&quot; contribution to AHR Forum, &quot; &quot;Revisiting 'Gender: A Useful Category of Historical Analysis',&quot; ''American Historical Review'' 113:5 (Dec. 2008), pp.&amp;nbsp;1422–30.
* &quot;Finding Critical History,&quot; in James Banner and John Gillis (eds), ''Becoming Historians'' (Chicago: University of Chicago Press, 2009), pp.&amp;nbsp;26–53.
* &quot;Knowledge, Power, and Academic Freedom,&quot; ''Social Research'' (Summer 2009).
* &quot;Gender: Still a Useful Category of Analysis?&quot; ''Diogenes'', Vol. 57, Non. 225 (2010).
* &quot;Storytelling,&quot; ''History and Theory'' (Spring 2011).

== Referencies ==
{{llistaref|30em}}

== Ver tamién ==
* [[Historia de xéneru]]
* [[Trabayu reproductivu]]
* [[Muyer]]
* [[Feminismu]]
* [[Estudios de xéneru]]
* [[Movimientu feminista]]

== Enllaces esternos ==
;N'español
* [http://www.singenerodedudas.org/mdl/mod/glossary/view.php?id=315&amp;mode=letter&amp;hook=J&amp;sortkey=&amp;sortorder= Joan Wallach Scott, en singenerodedudas.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304092313/http://www.singenerodedudas.org/mdl/mod/glossary/view.php?id=315&amp;mode=letter&amp;hook=J&amp;sortkey=&amp;sortorder= |date=2016-03-04 }}
* [http://www.redalyc.org/articulo.oa?id=59823584014 Reseña de &quot;Xéneru y historia&quot; de Joan Wallach Scott, en redalyc]
;N'inglés
*[https://web.archive.org/web/20101123232008/http://www.memphis.edu/moch/counterpoint.htm Joan Scott interview on Counterpoint Radio] with Marcus W. Orr Center for the Humanities at the University of Memphis.
*[http://www.sss.ias.edu/files/pdfs/scottcv.pdf Joan Scott's CV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201020003854/https://www.sss.ias.edu/files/pdfs/scottcv.pdf |date=2020-10-20 }}
*[http://pembrokecenter.org/associates/news.html Pembroke Center News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121217200610/http://pembrokecenter.org/associates/news.html |date=2012-12-17 }}
*[http://bigthink.com/joanwallachscott''France's Battle Against the Burqa''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525063203/http://bigthink.com/joanwallachscott |date=2010-05-25 }} May 21, 2010.
*Joan Scott's [http://www.ias.edu/people/faculty-and-emeriti/scott faculty web page] at the Institute for Advanced Study
*Joan Scott's biography at the [http://prelectur.stanford.edu/lecturers/scott/ Stanford Presidential Lectures] site
*Interview with Joan Scott on [http://bigthink.com/joanwallachscott BigThink.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525063203/http://bigthink.com/joanwallachscott |date=2010-05-25 }}
*Interview with Joan Scott at UC Berkeley on ''[http://globetrotter.berkeley.edu/people9/Wallach/wallach-con0.html Conversations with History]''
*[http://www.historyofthepresent.org/ ''The History of the Present''.]

{{NF|1941||Scott, Joan}}


{{AvisuTradubot|Joan Wallach Scott}}

[[Categoría:Xéneru]]
[[Categoría:Historiadores d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Historiadores de Francia]]
[[Categoría:Feminismu]]
[[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]]</text>
      <sha1>d10lp78tf1jjpipk03vzzfva4x53i0m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Llista de Wikipedies</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88811</id>
    <revision>
      <id>4488252</id>
      <parentid>4488198</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T02:00:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>XabatuBot</username>
        <id>43102</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Anovar estadístiques</comment>
      <origin>4488252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126755" sha1="nbhop5vxgftxqz6ddx3if4dwvccosdx" xml:space="preserve">Esta ye una tabla con toles '''[[Wikipedia|Wikipedies]]''', presentaes n'orde decreciente de páxines de conteníu.&lt;ref name=&quot;pdc&quot;&gt;Les páxines de conteníu son les páxines de los [[Ayuda:Espaciu de nomes espacios de nomes]] que cada comunidá estima que constitúin la enciclopedia —amás del principal o d'artículos, en delles ediciones añaden otros complementarios—, y qu'amás nun son redireiciones y contienen siquier un enllaz internu.&lt;/ref&gt; Los datos anóvense caldía automáticamente (última anovación &lt;onlyinclude&gt;{{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}&lt;/onlyinclude&gt;)

&lt;!-- bot table start --&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable col2izq col3izq col4izq&quot; style=&quot;text-align: right; margin-bottom: 10px;&quot;
!
! Llingua
! Llingua (llocal)
! {{abreviatura|Cód.|Códigu según ISO ISO 639-1}}&lt;ref&gt;La direición [[Llocalizador de recursos uniforme|URL]] de cada Wikipedia tien la estructura &lt;code&gt;http(s)://'''xx'''.wikipedia.org/wiki/&lt;/code&gt;, onde '''xx''' ye la identificación de la llingua d'esa Wikipedia, según el códigu de lletres de la norma [ISO 639]-1.&lt;/ref&gt;
! {{abreviatura|P. de cont.|Páxines de conteníu}}
! Páxines
! Ediciones
! {{abreviatura|Almins.|Alministradores}}
! Usuarios
! {{abreviatura|U. activos|Usuarios activos}}&lt;ref&gt;Considérase activos a los usuarios que fixeron dalguna aición nel proyeutu nos postreros 30 díes.&lt;/ref&gt; 
! Archivos
! {{abreviatura|Fond.|Fondura}}&lt;ref&gt;La fondura ye un mididor de l'actividá nuna Wikipedia qu'amuesa con qué frecuencia anoven les páxines de conteníu. &lt;center&gt;&lt;math&gt;Fondura=\frac{Ediciones}{P\acute{a}xines}\cdot \left(\frac{P\acute{a}xines - Art\acute{\imath}culos}{Art\acute{\imath}culos} \right)^{2}&lt;/math&gt;&lt;/center&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| 1
| [[{{#language:en|ast}}]]
| {{lang|en|{{#language:en}}}}
| &lt;code&gt;[[:en:|en]]&lt;/code&gt;
| [[:en:Special:Statistics|7&amp;nbsp;171&amp;nbsp;410]]
| [[:en:Special:Statistics|65&amp;nbsp;488&amp;nbsp;765]]
| [[:en:Special:Statistics|1&amp;nbsp;345&amp;nbsp;679&amp;nbsp;606]]
| [[:en:Special:ListUsers/sysop|811]]
| [[:en:Special:ListUsers|52&amp;nbsp;461&amp;nbsp;739]]
| [[:en:Special:ActiveUsers|275&amp;nbsp;757]]
| [[:en:Special:ListFiles|966&amp;nbsp;377]]
| 1&amp;nbsp;359
|-
| 2
| [[Cebuanu]]
| Sinugboanong
| &lt;code&gt;[[:ceb:|ceb]]&lt;/code&gt;
| [[:ceb:Special:Statistics|6&amp;nbsp;115&amp;nbsp;187]]
| [[:ceb:Special:Statistics|11&amp;nbsp;233&amp;nbsp;783]]
| [[:ceb:Special:Statistics|36&amp;nbsp;995&amp;nbsp;462]]
| [[:ceb:Special:ListUsers/sysop|6]]
| [[:ceb:Special:ListUsers|140&amp;nbsp;970]]
| [[:ceb:Special:ActiveUsers|300]]
| [[:ceb:Special:ListFiles|3]]
| 2
|-
| 3
| [[Idioma alemán|Alemán]]
| Deutsch
| &lt;code&gt;[[:de:|de]]&lt;/code&gt;
| [[:de:Special:Statistics|3&amp;nbsp;115&amp;nbsp;250]]
| [[:de:Special:Statistics|8&amp;nbsp;525&amp;nbsp;110]]
| [[:de:Special:Statistics|264&amp;nbsp;188&amp;nbsp;108]]
| [[:de:Special:ListUsers/sysop|163]]
| [[:de:Special:ListUsers|5&amp;nbsp;097&amp;nbsp;382]]
| [[:de:Special:ActiveUsers|36&amp;nbsp;555]]
| [[:de:Special:ListFiles|129&amp;nbsp;475]]
| 93
|-
| 4
| [[Francés]]
| français
| &lt;code&gt;[[:fr:|fr]]&lt;/code&gt;
| [[:fr:Special:Statistics|2&amp;nbsp;753&amp;nbsp;083]]
| [[:fr:Special:Statistics|13&amp;nbsp;935&amp;nbsp;723]]
| [[:fr:Special:Statistics|234&amp;nbsp;955&amp;nbsp;122]]
| [[:fr:Special:ListUsers/sysop|143]]
| [[:fr:Special:ListUsers|5&amp;nbsp;763&amp;nbsp;302]]
| [[:fr:Special:ActiveUsers|40&amp;nbsp;591]]
| [[:fr:Special:ListFiles|78&amp;nbsp;427]]
| 278
|-
| 5
| [[Idioma suecu|Suecu]]
| svenska
| &lt;code&gt;[[:sv:|sv]]&lt;/code&gt;
| [[:sv:Special:Statistics|2&amp;nbsp;623&amp;nbsp;910]]
| [[:sv:Special:Statistics|6&amp;nbsp;363&amp;nbsp;922]]
| [[:sv:Special:Statistics|59&amp;nbsp;118&amp;nbsp;191]]
| [[:sv:Special:ListUsers/sysop|65]]
| [[:sv:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;028&amp;nbsp;321]]
| [[:sv:Special:ActiveUsers|4&amp;nbsp;494]]
| [[:sv:Special:ListFiles|0]]
| 19
|-
| 6
| [[Idioma neerlandés|Neerlandés]]
| Nederlands
| &lt;code&gt;[[:nl:|nl]]&lt;/code&gt;
| [[:nl:Special:Statistics|2&amp;nbsp;217&amp;nbsp;430]]
| [[:nl:Special:Statistics|4&amp;nbsp;775&amp;nbsp;204]]
| [[:nl:Special:Statistics|70&amp;nbsp;858&amp;nbsp;236]]
| [[:nl:Special:ListUsers/sysop|33]]
| [[:nl:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;548&amp;nbsp;345]]
| [[:nl:Special:ActiveUsers|8&amp;nbsp;425]]
| [[:nl:Special:ListFiles|20]]
| 20
|-
| 7
| [[Idioma español|Español]]
| español
| &lt;code&gt;[[:es:|es]]&lt;/code&gt;
| [[:es:Special:Statistics|2&amp;nbsp;108&amp;nbsp;526]]
| [[:es:Special:Statistics|8&amp;nbsp;633&amp;nbsp;103]]
| [[:es:Special:Statistics|172&amp;nbsp;631&amp;nbsp;572]]
| [[:es:Special:ListUsers/sysop|54]]
| [[:es:Special:ListUsers|7&amp;nbsp;893&amp;nbsp;414]]
| [[:es:Special:ActiveUsers|42&amp;nbsp;681]]
| [[:es:Special:ListFiles|0]]
| 191
|-
| 8
| [[Idioma rusu|Rusu]]
| русский
| &lt;code&gt;[[:ru:|ru]]&lt;/code&gt;
| [[:ru:Special:Statistics|2&amp;nbsp;096&amp;nbsp;652]]
| [[:ru:Special:Statistics|8&amp;nbsp;477&amp;nbsp;261]]
| [[:ru:Special:Statistics|152&amp;nbsp;513&amp;nbsp;082]]
| [[:ru:Special:ListUsers/sysop|63]]
| [[:ru:Special:ListUsers|3&amp;nbsp;925&amp;nbsp;735]]
| [[:ru:Special:ActiveUsers|17&amp;nbsp;944]]
| [[:ru:Special:ListFiles|265&amp;nbsp;416]]
| 167
|-
| 9
| [[Idioma italianu|Italianu]]
| italiano
| &lt;code&gt;[[:it:|it]]&lt;/code&gt;
| [[:it:Special:Statistics|1&amp;nbsp;966&amp;nbsp;269]]
| [[:it:Special:Statistics|8&amp;nbsp;721&amp;nbsp;904]]
| [[:it:Special:Statistics|150&amp;nbsp;007&amp;nbsp;844]]
| [[:it:Special:ListUsers/sysop|105]]
| [[:it:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;969&amp;nbsp;220]]
| [[:it:Special:ActiveUsers|29&amp;nbsp;366]]
| [[:it:Special:ListFiles|123&amp;nbsp;252]]
| 203
|-
| 10
| [[Idioma polacu|Polacu]]
| polski
| &lt;code&gt;[[:pl:|pl]]&lt;/code&gt;
| [[:pl:Special:Statistics|1&amp;nbsp;692&amp;nbsp;320]]
| [[:pl:Special:Statistics|4&amp;nbsp;014&amp;nbsp;644]]
| [[:pl:Special:Statistics|79&amp;nbsp;385&amp;nbsp;019]]
| [[:pl:Special:ListUsers/sysop|95]]
| [[:pl:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;541&amp;nbsp;138]]
| [[:pl:Special:ActiveUsers|9&amp;nbsp;789]]
| [[:pl:Special:ListFiles|267]]
| 37
|-
| 11
| [[Árabe exipcianu]]
| مصرى
| &lt;code&gt;[[:arz:|arz]]&lt;/code&gt;
| [[:arz:Special:Statistics|1&amp;nbsp;631&amp;nbsp;358]]
| [[:arz:Special:Statistics|2&amp;nbsp;236&amp;nbsp;049]]
| [[:arz:Special:Statistics|13&amp;nbsp;002&amp;nbsp;317]]
| [[:arz:Special:ListUsers/sysop|7]]
| [[:arz:Special:ListUsers|284&amp;nbsp;598]]
| [[:arz:Special:ActiveUsers|287]]
| [[:arz:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;303]]
| 1
|-
| 12
| [[Chinu mandarín|Chinu]]
| 中文
| &lt;code&gt;[[:zh:|zh]]&lt;/code&gt;
| [[:zh:Special:Statistics|1&amp;nbsp;532&amp;nbsp;239]]
| [[:zh:Special:Statistics|8&amp;nbsp;370&amp;nbsp;326]]
| [[:zh:Special:Statistics|92&amp;nbsp;055&amp;nbsp;505]]
| [[:zh:Special:ListUsers/sysop|61]]
| [[:zh:Special:ListUsers|4&amp;nbsp;052&amp;nbsp;060]]
| [[:zh:Special:ActiveUsers|14&amp;nbsp;010]]
| [[:zh:Special:ListFiles|70&amp;nbsp;037]]
| 219
|-
| 13
| [[Xaponés]]
| 日本語
| &lt;code&gt;[[:ja:|ja]]&lt;/code&gt;
| [[:ja:Special:Statistics|1&amp;nbsp;498&amp;nbsp;936]]
| [[:ja:Special:Statistics|4&amp;nbsp;404&amp;nbsp;781]]
| [[:ja:Special:Statistics|109&amp;nbsp;034&amp;nbsp;489]]
| [[:ja:Special:ListUsers/sysop|39]]
| [[:ja:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;612&amp;nbsp;609]]
| [[:ja:Special:ActiveUsers|24&amp;nbsp;942]]
| [[:ja:Special:ListFiles|6&amp;nbsp;557]]
| 93
|-
| 14
| [[Idioma ucraín|Ucraín]]
| українська
| &lt;code&gt;[[:uk:|uk]]&lt;/code&gt;
| [[:uk:Special:Statistics|1&amp;nbsp;418&amp;nbsp;299]]
| [[:uk:Special:Statistics|5&amp;nbsp;313&amp;nbsp;062]]
| [[:uk:Special:Statistics|47&amp;nbsp;847&amp;nbsp;390]]
| [[:uk:Special:ListUsers/sysop|44]]
| [[:uk:Special:ListUsers|896&amp;nbsp;148]]
| [[:uk:Special:ActiveUsers|5&amp;nbsp;822]]
| [[:uk:Special:ListFiles|114&amp;nbsp;618]]
| 68
|-
| 15
| [[Árabe]]
| العربية
| &lt;code&gt;[[:ar:|ar]]&lt;/code&gt;
| [[:ar:Special:Statistics|1&amp;nbsp;309&amp;nbsp;568]]
| [[:ar:Special:Statistics|9&amp;nbsp;111&amp;nbsp;040]]
| [[:ar:Special:Statistics|74&amp;nbsp;229&amp;nbsp;082]]
| [[:ar:Special:ListUsers/sysop|24]]
| [[:ar:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;909&amp;nbsp;088]]
| [[:ar:Special:ActiveUsers|5&amp;nbsp;992]]
| [[:ar:Special:ListFiles|56&amp;nbsp;095]]
| 289
|-
| 16
| [[Vietnamita]]
| Tiếng Việt
| &lt;code&gt;[[:vi:|vi]]&lt;/code&gt;
| [[:vi:Special:Statistics|1&amp;nbsp;299&amp;nbsp;743]]
| [[:vi:Special:Statistics|4&amp;nbsp;577&amp;nbsp;270]]
| [[:vi:Special:Statistics|74&amp;nbsp;928&amp;nbsp;566]]
| [[:vi:Special:ListUsers/sysop|16]]
| [[:vi:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;051&amp;nbsp;799]]
| [[:vi:Special:ActiveUsers|4&amp;nbsp;406]]
| [[:vi:Special:ListFiles|27&amp;nbsp;783]]
| 104
|-
| 17
| [[Samareñu]]
| Winaray
| &lt;code&gt;[[:war:|war]]&lt;/code&gt;
| [[:war:Special:Statistics|1&amp;nbsp;266&amp;nbsp;897]]
| [[:war:Special:Statistics|2&amp;nbsp;870&amp;nbsp;461]]
| [[:war:Special:Statistics|7&amp;nbsp;734&amp;nbsp;273]]
| [[:war:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:war:Special:ListUsers|66&amp;nbsp;316]]
| [[:war:Special:ActiveUsers|97]]
| [[:war:Special:ListFiles|42]]
| 4
|-
| 18
| [[Portugués]]
| Idioma português
| &lt;code&gt;[[:pt:|pt]]&lt;/code&gt;
| [[:pt:Special:Statistics|1&amp;nbsp;169&amp;nbsp;803]]
| [[:pt:Special:Statistics|6&amp;nbsp;084&amp;nbsp;316]]
| [[:pt:Special:Statistics|71&amp;nbsp;928&amp;nbsp;483]]
| [[:pt:Special:ListUsers/sysop|51]]
| [[:pt:Special:ListUsers|3&amp;nbsp;399&amp;nbsp;087]]
| [[:pt:Special:ActiveUsers|7&amp;nbsp;332]]
| [[:pt:Special:ListFiles|67&amp;nbsp;641]]
| 209
|-
| 19
| [[Idioma persa|Persa]]
| فارسی
| &lt;code&gt;[[:fa:|fa]]&lt;/code&gt;
| [[:fa:Special:Statistics|1&amp;nbsp;073&amp;nbsp;609]]
| [[:fa:Special:Statistics|6&amp;nbsp;037&amp;nbsp;290]]
| [[:fa:Special:Statistics|43&amp;nbsp;621&amp;nbsp;891]]
| [[:fa:Special:ListUsers/sysop|38]]
| [[:fa:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;515&amp;nbsp;670]]
| [[:fa:Special:ActiveUsers|1&amp;nbsp;492]]
| [[:fa:Special:ListFiles|98&amp;nbsp;236]]
| 154
|-
| 20
| [[Idioma chechenu|Chechenu]]
| нохчийн
| &lt;code&gt;[[:ce:|ce]]&lt;/code&gt;
| [[:ce:Special:Statistics|864&amp;nbsp;526]]
| [[:ce:Special:Statistics|1&amp;nbsp;707&amp;nbsp;516]]
| [[:ce:Special:Statistics|12&amp;nbsp;125&amp;nbsp;659]]
| [[:ce:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:ce:Special:ListUsers|45&amp;nbsp;510]]
| [[:ce:Special:ActiveUsers|63]]
| [[:ce:Special:ListFiles|333]]
| 7
|-
| 21
| [[Catalán]]
| ca
| &lt;code&gt;[[:ca:|ca]]&lt;/code&gt;
| [[:ca:Special:Statistics|792&amp;nbsp;309]]
| [[:ca:Special:Statistics|1&amp;nbsp;995&amp;nbsp;609]]
| [[:ca:Special:Statistics|37&amp;nbsp;044&amp;nbsp;881]]
| [[:ca:Special:ListUsers/sysop|25]]
| [[:ca:Special:ListUsers|562&amp;nbsp;554]]
| [[:ca:Special:ActiveUsers|2&amp;nbsp;208]]
| [[:ca:Special:ListFiles|11&amp;nbsp;396]]
| 43
|-
| 22
| [[idioma indonesiu|Indonesiu]]
| Idioma indonesiu
| &lt;code&gt;[[:id:|id]]&lt;/code&gt;
| [[:id:Special:Statistics|769&amp;nbsp;780]]
| [[:id:Special:Statistics|4&amp;nbsp;161&amp;nbsp;466]]
| [[:id:Special:Statistics|29&amp;nbsp;122&amp;nbsp;227]]
| [[:id:Special:ListUsers/sysop|47]]
| [[:id:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;679&amp;nbsp;576]]
| [[:id:Special:ActiveUsers|13&amp;nbsp;278]]
| [[:id:Special:ListFiles|66&amp;nbsp;173]]
| 136
|-
| 23
| [[Idioma coreanu|Coreanu]]
| 한국어
| &lt;code&gt;[[:ko:|ko]]&lt;/code&gt;
| [[:ko:Special:Statistics|743&amp;nbsp;710]]
| [[:ko:Special:Statistics|3&amp;nbsp;525&amp;nbsp;466]]
| [[:ko:Special:Statistics|41&amp;nbsp;598&amp;nbsp;263]]
| [[:ko:Special:ListUsers/sysop|23]]
| [[:ko:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;003&amp;nbsp;880]]
| [[:ko:Special:ActiveUsers|6&amp;nbsp;693]]
| [[:ko:Special:ListFiles|15&amp;nbsp;280]]
| 165
|-
| 24
| [[Idioma serbiu|Serbiu]]
| српски / srpski
| &lt;code&gt;[[:sr:|sr]]&lt;/code&gt;
| [[:sr:Special:Statistics|712&amp;nbsp;355]]
| [[:sr:Special:Statistics|4&amp;nbsp;208&amp;nbsp;519]]
| [[:sr:Special:Statistics|30&amp;nbsp;884&amp;nbsp;238]]
| [[:sr:Special:ListUsers/sysop|10]]
| [[:sr:Special:ListUsers|556&amp;nbsp;482]]
| [[:sr:Special:ActiveUsers|1&amp;nbsp;904]]
| [[:sr:Special:ListFiles|40&amp;nbsp;040]]
| 177
|-
| 25
| [[Idioma tártaru]]
| татарча/tatarça
| &lt;code&gt;[[:tt:|tt]]&lt;/code&gt;
| [[:tt:Special:Statistics|706&amp;nbsp;249]]
| [[:tt:Special:Statistics|1&amp;nbsp;456&amp;nbsp;806]]
| [[:tt:Special:Statistics|5&amp;nbsp;801&amp;nbsp;008]]
| [[:tt:Special:ListUsers/sysop|8]]
| [[:tt:Special:ListUsers|60&amp;nbsp;060]]
| [[:tt:Special:ActiveUsers|109]]
| [[:tt:Special:ListFiles|7&amp;nbsp;032]]
| 4
|-
| 26
| [[Noruegu|Noruegu (Bokmål)]]
| norsk
| &lt;code&gt;[[:no:|no]]&lt;/code&gt;
| [[:no:Special:Statistics|682&amp;nbsp;864]]
| [[:no:Special:Statistics|1&amp;nbsp;908&amp;nbsp;101]]
| [[:no:Special:Statistics|25&amp;nbsp;696&amp;nbsp;002]]
| [[:no:Special:ListUsers/sysop|37]]
| [[:no:Special:ListUsers|707&amp;nbsp;063]]
| [[:no:Special:ActiveUsers|2&amp;nbsp;303]]
| [[:no:Special:ListFiles|4]]
| 43
|-
| 27
| [[Turcu]]
| Türkçe
| &lt;code&gt;[[:tr:|tr]]&lt;/code&gt;
| [[:tr:Special:Statistics|678&amp;nbsp;358]]
| [[:tr:Special:Statistics|3&amp;nbsp;391&amp;nbsp;687]]
| [[:tr:Special:Statistics|36&amp;nbsp;995&amp;nbsp;017]]
| [[:tr:Special:ListUsers/sysop|22]]
| [[:tr:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;806&amp;nbsp;119]]
| [[:tr:Special:ActiveUsers|5&amp;nbsp;061]]
| [[:tr:Special:ListFiles|44&amp;nbsp;544]]
| 175
|-
| 28
| [[Idioma finlandés|Finlandés]]
| suomi
| &lt;code&gt;[[:fi:|fi]]&lt;/code&gt;
| [[:fi:Special:Statistics|616&amp;nbsp;696]]
| [[:fi:Special:Statistics|1&amp;nbsp;578&amp;nbsp;963]]
| [[:fi:Special:Statistics|23&amp;nbsp;901&amp;nbsp;411]]
| [[:fi:Special:ListUsers/sysop|35]]
| [[:fi:Special:ListUsers|654&amp;nbsp;600]]
| [[:fi:Special:ActiveUsers|3&amp;nbsp;379]]
| [[:fi:Special:ListFiles|80&amp;nbsp;134]]
| 37
|-
| 29
| [[Idioma checu|Checu]]
| čeština
| &lt;code&gt;[[:cs:|cs]]&lt;/code&gt;
| [[:cs:Special:Statistics|590&amp;nbsp;423]]
| [[:cs:Special:Statistics|1&amp;nbsp;643&amp;nbsp;791]]
| [[:cs:Special:Statistics|25&amp;nbsp;789&amp;nbsp;597]]
| [[:cs:Special:ListUsers/sysop|31]]
| [[:cs:Special:ListUsers|781&amp;nbsp;087]]
| [[:cs:Special:ActiveUsers|4&amp;nbsp;926]]
| [[:cs:Special:ListFiles|1]]
| 50
|-
| 30
| [[Idioma húngaru|Húngaru]]
| magyar
| &lt;code&gt;[[:hu:|hu]]&lt;/code&gt;
| [[:hu:Special:Statistics|568&amp;nbsp;175]]
| [[:hu:Special:Statistics|1&amp;nbsp;614&amp;nbsp;311]]
| [[:hu:Special:Statistics|28&amp;nbsp;869&amp;nbsp;833]]
| [[:hu:Special:ListUsers/sysop|23]]
| [[:hu:Special:ListUsers|633&amp;nbsp;973]]
| [[:hu:Special:ActiveUsers|3&amp;nbsp;021]]
| [[:hu:Special:ListFiles|9&amp;nbsp;481]]
| 61
|-
| 31
| [[Rumanu]]
| Idioma rumanu
| &lt;code&gt;[[:ro:|ro]]&lt;/code&gt;
| [[:ro:Special:Statistics|542&amp;nbsp;646]]
| [[:ro:Special:Statistics|3&amp;nbsp;019&amp;nbsp;793]]
| [[:ro:Special:Statistics|17&amp;nbsp;609&amp;nbsp;963]]
| [[:ro:Special:ListUsers/sysop|18]]
| [[:ro:Special:ListUsers|745&amp;nbsp;967]]
| [[:ro:Special:ActiveUsers|2&amp;nbsp;148]]
| [[:ro:Special:ListFiles|120&amp;nbsp;145]]
| 122
|-
| 32
| [[Idioma vascu|Vascu]]
| euskara
| &lt;code&gt;[[:eu:|eu]]&lt;/code&gt;
| [[:eu:Special:Statistics|485&amp;nbsp;843]]
| [[:eu:Special:Statistics|1&amp;nbsp;039&amp;nbsp;130]]
| [[:eu:Special:Statistics|10&amp;nbsp;587&amp;nbsp;272]]
| [[:eu:Special:ListUsers/sysop|12]]
| [[:eu:Special:ListUsers|192&amp;nbsp;375]]
| [[:eu:Special:ActiveUsers|988]]
| [[:eu:Special:ListFiles|0]]
| 13
|-
| 33
| [[Idioma serbocroata|Serbocroata]]
| srpskohrvatski / српскохрватски
| &lt;code&gt;[[:sh:|sh]]&lt;/code&gt;
| [[:sh:Special:Statistics|461&amp;nbsp;549]]
| [[:sh:Special:Statistics|4&amp;nbsp;628&amp;nbsp;994]]
| [[:sh:Special:Statistics|42&amp;nbsp;560&amp;nbsp;706]]
| [[:sh:Special:ListUsers/sysop|8]]
| [[:sh:Special:ListUsers|344&amp;nbsp;261]]
| [[:sh:Special:ActiveUsers|379]]
| [[:sh:Special:ListFiles|9&amp;nbsp;988]]
| 750
|-
| 34
| [[Idioma malayu|Malayu]]
| Bahasa Melayu
| &lt;code&gt;[[:ms:|ms]]&lt;/code&gt;
| [[:ms:Special:Statistics|438&amp;nbsp;109]]
| [[:ms:Special:Statistics|1&amp;nbsp;181&amp;nbsp;231]]
| [[:ms:Special:Statistics|6&amp;nbsp;814&amp;nbsp;691]]
| [[:ms:Special:ListUsers/sysop|13]]
| [[:ms:Special:ListUsers|391&amp;nbsp;635]]
| [[:ms:Special:ActiveUsers|1&amp;nbsp;961]]
| [[:ms:Special:ListFiles|17&amp;nbsp;903]]
| 17
|-
| 35
| [[Hebréu]]
| עברית
| &lt;code&gt;[[:he:|he]]&lt;/code&gt;
| [[:he:Special:Statistics|395&amp;nbsp;418]]
| [[:he:Special:Statistics|1&amp;nbsp;654&amp;nbsp;677]]
| [[:he:Special:Statistics|43&amp;nbsp;046&amp;nbsp;053]]
| [[:he:Special:ListUsers/sysop|26]]
| [[:he:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;306&amp;nbsp;214]]
| [[:he:Special:ActiveUsers|7&amp;nbsp;419]]
| [[:he:Special:ListFiles|87&amp;nbsp;546]]
| 264
|-
| 37
| [[Esperantu]]
| Esperanto
| &lt;code&gt;[[:eo:|eo]]&lt;/code&gt;
| [[:eo:Special:Statistics|384&amp;nbsp;406]]
| [[:eo:Special:Statistics|862&amp;nbsp;597]]
| [[:eo:Special:Statistics|9&amp;nbsp;334&amp;nbsp;308]]
| [[:eo:Special:ListUsers/sysop|13]]
| [[:eo:Special:ListUsers|253&amp;nbsp;042]]
| [[:eo:Special:ActiveUsers|413]]
| [[:eo:Special:ListFiles|19&amp;nbsp;718]]
| 17
|-
| 38
| [[Idioma uzbequistanín|Uzbequistanín]]
| oʻzbekcha/ўзбекча
| &lt;code&gt;[[:uz:|uz]]&lt;/code&gt;
| [[:uz:Special:Statistics|339&amp;nbsp;449]]
| [[:uz:Special:Statistics|1&amp;nbsp;217&amp;nbsp;938]]
| [[:uz:Special:Statistics|5&amp;nbsp;997&amp;nbsp;507]]
| [[:uz:Special:ListUsers/sysop|10]]
| [[:uz:Special:ListUsers|258&amp;nbsp;648]]
| [[:uz:Special:ActiveUsers|733]]
| [[:uz:Special:ListFiles|3&amp;nbsp;909]]
| 33
|-
| 39
| [[Idioma armeniu|Armeniu]]
| Հայերեն
| &lt;code&gt;[[:hy:|hy]]&lt;/code&gt;
| [[:hy:Special:Statistics|325&amp;nbsp;792]]
| [[:hy:Special:Statistics|1&amp;nbsp;196&amp;nbsp;408]]
| [[:hy:Special:Statistics|10&amp;nbsp;722&amp;nbsp;613]]
| [[:hy:Special:ListUsers/sysop|10]]
| [[:hy:Special:ListUsers|168&amp;nbsp;103]]
| [[:hy:Special:ActiveUsers|754]]
| [[:hy:Special:ListFiles|12&amp;nbsp;435]]
| 64
|-
| 40
| [[Urdú]]
| اردو
| &lt;code&gt;[[:ur:|ur]]&lt;/code&gt;
| [[:ur:Special:Statistics|314&amp;nbsp;788]]
| [[:ur:Special:Statistics|2&amp;nbsp;565&amp;nbsp;050]]
| [[:ur:Special:Statistics|9&amp;nbsp;993&amp;nbsp;106]]
| [[:ur:Special:ListUsers/sysop|9]]
| [[:ur:Special:ListUsers|210&amp;nbsp;213]]
| [[:ur:Special:ActiveUsers|386]]
| [[:ur:Special:ListFiles|8&amp;nbsp;855]]
| 199
|-
| 41
| [[Idioma danés|Danés]]
| dansk
| &lt;code&gt;[[:da:|da]]&lt;/code&gt;
| [[:da:Special:Statistics|313&amp;nbsp;766]]
| [[:da:Special:Statistics|983&amp;nbsp;723]]
| [[:da:Special:Statistics|12&amp;nbsp;235&amp;nbsp;850]]
| [[:da:Special:ListUsers/sysop|26]]
| [[:da:Special:ListUsers|560&amp;nbsp;563]]
| [[:da:Special:ActiveUsers|1&amp;nbsp;656]]
| [[:da:Special:ListFiles|1]]
| 57
|-
| 42
| [[Idioma búlgaru|Búlgaru]]
| български
| &lt;code&gt;[[:bg:|bg]]&lt;/code&gt;
| [[:bg:Special:Statistics|309&amp;nbsp;488]]
| [[:bg:Special:Statistics|700&amp;nbsp;905]]
| [[:bg:Special:Statistics|12&amp;nbsp;861&amp;nbsp;895]]
| [[:bg:Special:ListUsers/sysop|19]]
| [[:bg:Special:ListUsers|390&amp;nbsp;207]]
| [[:bg:Special:ActiveUsers|1&amp;nbsp;957]]
| [[:bg:Special:ListFiles|13]]
| 29
|-
| 43
| [[Idioma galés|Galés]]
| Cymraeg
| &lt;code&gt;[[:cy:|cy]]&lt;/code&gt;
| [[:cy:Special:Statistics|284&amp;nbsp;088]]
| [[:cy:Special:Statistics|544&amp;nbsp;684]]
| [[:cy:Special:Statistics|14&amp;nbsp;824&amp;nbsp;326]]
| [[:cy:Special:ListUsers/sysop|11]]
| [[:cy:Special:ListUsers|106&amp;nbsp;789]]
| [[:cy:Special:ActiveUsers|159]]
| [[:cy:Special:ListFiles|12&amp;nbsp;171]]
| 23
|-
| 44
| [[Inglés simple]]
| Simple English
| &lt;code&gt;[[:simple:|simple]]&lt;/code&gt;
| [[:simple:Special:Statistics|280&amp;nbsp;838]]
| [[:simple:Special:Statistics|935&amp;nbsp;884]]
| [[:simple:Special:Statistics|10&amp;nbsp;803&amp;nbsp;736]]
| [[:simple:Special:ListUsers/sysop|23]]
| [[:simple:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;766&amp;nbsp;490]]
| [[:simple:Special:ActiveUsers|3&amp;nbsp;820]]
| [[:simple:Special:ListFiles|36]]
| 63
|-
| 45
| [[Griegu]]
| Ελληνικά
| &lt;code&gt;[[:el:|el]]&lt;/code&gt;
| [[:el:Special:Statistics|268&amp;nbsp;202]]
| [[:el:Special:Statistics|749&amp;nbsp;469]]
| [[:el:Special:Statistics|11&amp;nbsp;563&amp;nbsp;817]]
| [[:el:Special:ListUsers/sysop|22]]
| [[:el:Special:ListUsers|500&amp;nbsp;546]]
| [[:el:Special:ActiveUsers|2&amp;nbsp;562]]
| [[:el:Special:ListFiles|19&amp;nbsp;741]]
| 50
|-
| 46
| [[Idioma bielorrusu|Bielorrusu]]
| беларуская
| &lt;code&gt;[[:be:|be]]&lt;/code&gt;
| [[:be:Special:Statistics|263&amp;nbsp;041]]
| [[:be:Special:Statistics|730&amp;nbsp;862]]
| [[:be:Special:Statistics|5&amp;nbsp;121&amp;nbsp;795]]
| [[:be:Special:ListUsers/sysop|9]]
| [[:be:Special:ListUsers|165&amp;nbsp;273]]
| [[:be:Special:ActiveUsers|430]]
| [[:be:Special:ListFiles|3&amp;nbsp;598]]
| 22
|-
| 47
| [[Idioma eslovacu|Eslovacu]]
| slovenčina
| &lt;code&gt;[[:sk:|sk]]&lt;/code&gt;
| [[:sk:Special:Statistics|259&amp;nbsp;392]]
| [[:sk:Special:Statistics|602&amp;nbsp;789]]
| [[:sk:Special:Statistics|8&amp;nbsp;177&amp;nbsp;008]]
| [[:sk:Special:ListUsers/sysop|11]]
| [[:sk:Special:ListUsers|290&amp;nbsp;372]]
| [[:sk:Special:ActiveUsers|1&amp;nbsp;275]]
| [[:sk:Special:ListFiles|0]]
| 24
|-
| 48
| [[Idioma estoniu|Estoniu]]
| eesti
| &lt;code&gt;[[:et:|et]]&lt;/code&gt;
| [[:et:Special:Statistics|259&amp;nbsp;153]]
| [[:et:Special:Statistics|611&amp;nbsp;638]]
| [[:et:Special:Statistics|7&amp;nbsp;128&amp;nbsp;177]]
| [[:et:Special:ListUsers/sysop|36]]
| [[:et:Special:ListUsers|226&amp;nbsp;020]]
| [[:et:Special:ActiveUsers|1&amp;nbsp;226]]
| [[:et:Special:ListFiles|649]]
| 22
|-
| 49
| [[Azerbaixanu del sur]]
| تۆرکجه
| &lt;code&gt;[[:azb:|azb]]&lt;/code&gt;
| [[:azb:Special:Statistics|244&amp;nbsp;606]]
| [[:azb:Special:Statistics|580&amp;nbsp;354]]
| [[:azb:Special:Statistics|1&amp;nbsp;587&amp;nbsp;196]]
| [[:azb:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:azb:Special:ListUsers|61&amp;nbsp;182]]
| [[:azb:Special:ActiveUsers|73]]
| [[:azb:Special:ListFiles|555]]
| 5
|-
| 50
| [[Idioma kazaquistanín|kazaquistanín]]
| қазақша
| &lt;code&gt;[[:kk:|kk]]&lt;/code&gt;
| [[:kk:Special:Statistics|243&amp;nbsp;391]]
| [[:kk:Special:Statistics|665&amp;nbsp;833]]
| [[:kk:Special:Statistics|3&amp;nbsp;585&amp;nbsp;808]]
| [[:kk:Special:ListUsers/sysop|15]]
| [[:kk:Special:ListUsers|176&amp;nbsp;669]]
| [[:kk:Special:ActiveUsers|495]]
| [[:kk:Special:ListFiles|8&amp;nbsp;682]]
| 16
|-
| 51
| [[Idioma croata|Croata]]
| hrvatski
| &lt;code&gt;[[:hr:|hr]]&lt;/code&gt;
| [[:hr:Special:Statistics|232&amp;nbsp;616]]
| [[:hr:Special:Statistics|504&amp;nbsp;524]]
| [[:hr:Special:Statistics|7&amp;nbsp;420&amp;nbsp;694]]
| [[:hr:Special:ListUsers/sysop|14]]
| [[:hr:Special:ListUsers|355&amp;nbsp;181]]
| [[:hr:Special:ActiveUsers|1&amp;nbsp;068]]
| [[:hr:Special:ListFiles|21&amp;nbsp;105]]
| 20
|-
| 52
| [[Idioma gallegu|Gallegu]]
| galego
| &lt;code&gt;[[:gl:|gl]]&lt;/code&gt;
| [[:gl:Special:Statistics|231&amp;nbsp;001]]
| [[:gl:Special:Statistics|570&amp;nbsp;901]]
| [[:gl:Special:Statistics|7&amp;nbsp;360&amp;nbsp;032]]
| [[:gl:Special:ListUsers/sysop|6]]
| [[:gl:Special:ListUsers|167&amp;nbsp;895]]
| [[:gl:Special:ActiveUsers|417]]
| [[:gl:Special:ListFiles|33]]
| 28
|-
| 53
| [[Idioma minangkabau|Minangkabau]]
| Baso Minangkabau
| &lt;code&gt;[[:min:|min]]&lt;/code&gt;
| [[:min:Special:Statistics|229&amp;nbsp;282]]
| [[:min:Special:Statistics|474&amp;nbsp;367]]
| [[:min:Special:Statistics|3&amp;nbsp;345&amp;nbsp;826]]
| [[:min:Special:ListUsers/sysop|6]]
| [[:min:Special:ListUsers|23&amp;nbsp;574]]
| [[:min:Special:ActiveUsers|68]]
| [[:min:Special:ListFiles|180]]
| 8
|-
| 54
| [[Idioma lituanu|Lituanu]]
| lietuvių
| &lt;code&gt;[[:lt:|lt]]&lt;/code&gt;
| [[:lt:Special:Statistics|225&amp;nbsp;549]]
| [[:lt:Special:Statistics|564&amp;nbsp;027]]
| [[:lt:Special:Statistics|7&amp;nbsp;801&amp;nbsp;119]]
| [[:lt:Special:ListUsers/sysop|9]]
| [[:lt:Special:ListUsers|214&amp;nbsp;624]]
| [[:lt:Special:ActiveUsers|719]]
| [[:lt:Special:ListFiles|27&amp;nbsp;180]]
| 31
|-
| 55
| [[Idioma azerbaixanu|Azerbaixanu]]
| azərbaycanca
| &lt;code&gt;[[:az:|az]]&lt;/code&gt;
| [[:az:Special:Statistics|213&amp;nbsp;367]]
| [[:az:Special:Statistics|668&amp;nbsp;175]]
| [[:az:Special:Statistics|8&amp;nbsp;799&amp;nbsp;837]]
| [[:az:Special:ListUsers/sysop|13]]
| [[:az:Special:ListUsers|339&amp;nbsp;026]]
| [[:az:Special:ActiveUsers|897]]
| [[:az:Special:ListFiles|14&amp;nbsp;574]]
| 60
|-
| 56
| [[Idioma eslovenu|Eslovenu]]
| slovenščina
| &lt;code&gt;[[:sl:|sl]]&lt;/code&gt;
| [[:sl:Special:Statistics|197&amp;nbsp;377]]
| [[:sl:Special:Statistics|505&amp;nbsp;602]]
| [[:sl:Special:Statistics|6&amp;nbsp;650&amp;nbsp;441]]
| [[:sl:Special:ListUsers/sysop|22]]
| [[:sl:Special:ListUsers|257&amp;nbsp;408]]
| [[:sl:Special:ActiveUsers|867]]
| [[:sl:Special:ListFiles|8&amp;nbsp;994]]
| 32
|-
| 57
| [[Idioma xeorxanu|Xeorxanu]]
| ქართული
| &lt;code&gt;[[:ka:|ka]]&lt;/code&gt;
| [[:ka:Special:Statistics|193&amp;nbsp;455]]
| [[:ka:Special:Statistics|793&amp;nbsp;019]]
| [[:ka:Special:Statistics|5&amp;nbsp;353&amp;nbsp;055]]
| [[:ka:Special:ListUsers/sysop|6]]
| [[:ka:Special:ListUsers|180&amp;nbsp;022]]
| [[:ka:Special:ActiveUsers|446]]
| [[:ka:Special:ListFiles|15&amp;nbsp;999]]
| 65
|-
| 58
| [[Idioma bengalín|Bengalín]]
| বাংলা
| &lt;code&gt;[[:bn:|bn]]&lt;/code&gt;
| [[:bn:Special:Statistics|186&amp;nbsp;826]]
| [[:bn:Special:Statistics|1&amp;nbsp;403&amp;nbsp;873]]
| [[:bn:Special:Statistics|8&amp;nbsp;894&amp;nbsp;176]]
| [[:bn:Special:ListUsers/sysop|16]]
| [[:bn:Special:ListUsers|538&amp;nbsp;211]]
| [[:bn:Special:ActiveUsers|1&amp;nbsp;986]]
| [[:bn:Special:ListFiles|21&amp;nbsp;459]]
| 269
|-
| 59
| [[Xudeoespañol]]
| Ladin
| &lt;code&gt;[[:lld:|lld]]&lt;/code&gt;
| [[:lld:Special:Statistics|183&amp;nbsp;114]]
| [[:lld:Special:Statistics|190&amp;nbsp;663]]
| [[:lld:Special:Statistics|249&amp;nbsp;202]]
| [[:lld:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:lld:Special:ListUsers|13&amp;nbsp;103]]
| [[:lld:Special:ActiveUsers|39]]
| [[:lld:Special:ListFiles|4]]
| 0
|-
| 60
| [[Idioma tamil|Tamil]]
| தமிழ்
| &lt;code&gt;[[:ta:|ta]]&lt;/code&gt;
| [[:ta:Special:Statistics|182&amp;nbsp;956]]
| [[:ta:Special:Statistics|620&amp;nbsp;180]]
| [[:ta:Special:Statistics|4&amp;nbsp;510&amp;nbsp;426]]
| [[:ta:Special:ListUsers/sysop|31]]
| [[:ta:Special:ListUsers|258&amp;nbsp;046]]
| [[:ta:Special:ActiveUsers|489]]
| [[:ta:Special:ListFiles|9&amp;nbsp;732]]
| 42
|-
| 61
| [[Idioma tailandés|Tailandés]]
| ไทย
| &lt;code&gt;[[:th:|th]]&lt;/code&gt;
| [[:th:Special:Statistics|181&amp;nbsp;767]]
| [[:th:Special:Statistics|1&amp;nbsp;173&amp;nbsp;342]]
| [[:th:Special:Statistics|12&amp;nbsp;941&amp;nbsp;584]]
| [[:th:Special:ListUsers/sysop|18]]
| [[:th:Special:ListUsers|543&amp;nbsp;313]]
| [[:th:Special:ActiveUsers|2&amp;nbsp;863]]
| [[:th:Special:ListFiles|8&amp;nbsp;662]]
| 328
|-
| 62
| [[Nynorsk|Noruegu (Nynorsk)]]
| norsk nynorsk
| &lt;code&gt;[[:nn:|nn]]&lt;/code&gt;
| [[:nn:Special:Statistics|177&amp;nbsp;792]]
| [[:nn:Special:Statistics|400&amp;nbsp;246]]
| [[:nn:Special:Statistics|3&amp;nbsp;642&amp;nbsp;036]]
| [[:nn:Special:ListUsers/sysop|14]]
| [[:nn:Special:ListUsers|152&amp;nbsp;839]]
| [[:nn:Special:ActiveUsers|183]]
| [[:nn:Special:ListFiles|10]]
| 14
|-
| 63
| [[Idioma hindi|Hindi]]
| हिन्दी
| &lt;code&gt;[[:hi:|hi]]&lt;/code&gt;
| [[:hi:Special:Statistics|169&amp;nbsp;119]]
| [[:hi:Special:Statistics|1&amp;nbsp;387&amp;nbsp;625]]
| [[:hi:Special:Statistics|6&amp;nbsp;529&amp;nbsp;123]]
| [[:hi:Special:ListUsers/sysop|7]]
| [[:hi:Special:ListUsers|901&amp;nbsp;229]]
| [[:hi:Special:ActiveUsers|1&amp;nbsp;048]]
| [[:hi:Special:ListFiles|4&amp;nbsp;670]]
| 244
|-
| 64
| [[Idioma macedoniu|Macedoniu]]
| македонски
| &lt;code&gt;[[:mk:|mk]]&lt;/code&gt;
| [[:mk:Special:Statistics|160&amp;nbsp;665]]
| [[:mk:Special:Statistics|599&amp;nbsp;841]]
| [[:mk:Special:Statistics|5&amp;nbsp;530&amp;nbsp;891]]
| [[:mk:Special:ListUsers/sysop|12]]
| [[:mk:Special:ListUsers|131&amp;nbsp;513]]
| [[:mk:Special:ActiveUsers|293]]
| [[:mk:Special:ListFiles|8&amp;nbsp;949]]
| 69
|-
| 65
| [[Idioma letón|Letón]]
| latviešu
| &lt;code&gt;[[:lv:|lv]]&lt;/code&gt;
| [[:lv:Special:Statistics|142&amp;nbsp;565]]
| [[:lv:Special:Statistics|569&amp;nbsp;928]]
| [[:lv:Special:Statistics|4&amp;nbsp;449&amp;nbsp;436]]
| [[:lv:Special:ListUsers/sysop|14]]
| [[:lv:Special:ListUsers|143&amp;nbsp;332]]
| [[:lv:Special:ActiveUsers|552]]
| [[:lv:Special:ListFiles|28&amp;nbsp;499]]
| 70
|-
| 67
| [[Idioma llatín|Llatín]]
| Latina
| &lt;code&gt;[[:la:|la]]&lt;/code&gt;
| [[:la:Special:Statistics|141&amp;nbsp;355]]
| [[:la:Special:Statistics|293&amp;nbsp;684]]
| [[:la:Special:Statistics|3&amp;nbsp;946&amp;nbsp;861]]
| [[:la:Special:ListUsers/sysop|21]]
| [[:la:Special:ListUsers|205&amp;nbsp;640]]
| [[:la:Special:ActiveUsers|201]]
| [[:la:Special:ListFiles|0]]
| 16
|-
| 68
| [[Asturianu]]
| asturianu
| &lt;code&gt;[[:ast:|ast]]&lt;/code&gt;
| [[:ast:Special:Statistics|139&amp;nbsp;042]]
| [[:ast:Special:Statistics|249&amp;nbsp;257]]
| [[:ast:Special:Statistics|4&amp;nbsp;482&amp;nbsp;699]]
| [[:ast:Special:ListUsers/sysop|6]]
| [[:ast:Special:ListUsers|145&amp;nbsp;995]]
| [[:ast:Special:ActiveUsers|144]]
| [[:ast:Special:ListFiles|0]]
| 11
|-
| 69
| [[Afrikaans]]
| Afrikaans
| &lt;code&gt;[[:af:|af]]&lt;/code&gt;
| [[:af:Special:Statistics|128&amp;nbsp;763]]
| [[:af:Special:Statistics|437&amp;nbsp;823]]
| [[:af:Special:Statistics|2&amp;nbsp;891&amp;nbsp;181]]
| [[:af:Special:ListUsers/sysop|14]]
| [[:af:Special:ListUsers|204&amp;nbsp;197]]
| [[:af:Special:ActiveUsers|279]]
| [[:af:Special:ListFiles|9&amp;nbsp;983]]
| 38
|-
| 70
| [[Idioma telugu]]
| తెలుగు
| &lt;code&gt;[[:te:|te]]&lt;/code&gt;
| [[:te:Special:Statistics|122&amp;nbsp;641]]
| [[:te:Special:Statistics|413&amp;nbsp;661]]
| [[:te:Special:Statistics|4&amp;nbsp;685&amp;nbsp;285]]
| [[:te:Special:ListUsers/sysop|11]]
| [[:te:Special:ListUsers|145&amp;nbsp;953]]
| [[:te:Special:ActiveUsers|341]]
| [[:te:Special:ListFiles|15&amp;nbsp;083]]
| 64
|-
| 71
| [[Taxiku]]
| тоҷикӣ
| &lt;code&gt;[[:tg:|tg]]&lt;/code&gt;
| [[:tg:Special:Statistics|117&amp;nbsp;723]]
| [[:tg:Special:Statistics|286&amp;nbsp;796]]
| [[:tg:Special:Statistics|1&amp;nbsp;468&amp;nbsp;654]]
| [[:tg:Special:ListUsers/sysop|7]]
| [[:tg:Special:ListUsers|122&amp;nbsp;888]]
| [[:tg:Special:ActiveUsers|136]]
| [[:tg:Special:ListFiles|537]]
| 11
|-
| 72
| [[Suaḥili]]
| Kiswahili
| &lt;code&gt;[[:sw:|sw]]&lt;/code&gt;
| [[:sw:Special:Statistics|111&amp;nbsp;196]]
| [[:sw:Special:Statistics|218&amp;nbsp;592]]
| [[:sw:Special:Statistics|1&amp;nbsp;504&amp;nbsp;964]]
| [[:sw:Special:ListUsers/sysop|14]]
| [[:sw:Special:ListUsers|87&amp;nbsp;738]]
| [[:sw:Special:ActiveUsers|211]]
| [[:sw:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;198]]
| 6
|-
| 73
| [[Idioma birmanu|Birmanu]]
| မြန်မာဘာသာ
| &lt;code&gt;[[:my:|my]]&lt;/code&gt;
| [[:my:Special:Statistics|110&amp;nbsp;547]]
| [[:my:Special:Statistics|267&amp;nbsp;148]]
| [[:my:Special:Statistics|1&amp;nbsp;026&amp;nbsp;504]]
| [[:my:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:my:Special:ListUsers|138&amp;nbsp;944]]
| [[:my:Special:ActiveUsers|304]]
| [[:my:Special:ListFiles|2&amp;nbsp;933]]
| 8
|-
| 74
| [[Idioma albanés|Albanés]]
| shqip
| &lt;code&gt;[[:sq:|sq]]&lt;/code&gt;
| [[:sq:Special:Statistics|105&amp;nbsp;561]]
| [[:sq:Special:Statistics|324&amp;nbsp;624]]
| [[:sq:Special:Statistics|2&amp;nbsp;959&amp;nbsp;779]]
| [[:sq:Special:ListUsers/sysop|6]]
| [[:sq:Special:ListUsers|184&amp;nbsp;844]]
| [[:sq:Special:ActiveUsers|383]]
| [[:sq:Special:ListFiles|3&amp;nbsp;434]]
| 39
|-
| 75
| [[Idioma malgax|Malgax]]
| Malagasy
| &lt;code&gt;[[:mg:|mg]]&lt;/code&gt;
| [[:mg:Special:Statistics|102&amp;nbsp;626]]
| [[:mg:Special:Statistics|260&amp;nbsp;900]]
| [[:mg:Special:Statistics|1&amp;nbsp;134&amp;nbsp;781]]
| [[:mg:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:mg:Special:ListUsers|39&amp;nbsp;152]]
| [[:mg:Special:ActiveUsers|92]]
| [[:mg:Special:ListFiles|3]]
| 10
|-
| 76
| [[Idioma marathi|Marathi]]
| मराठी
| &lt;code&gt;[[:mr:|mr]]&lt;/code&gt;
| [[:mr:Special:Statistics|101&amp;nbsp;819]]
| [[:mr:Special:Statistics|330&amp;nbsp;876]]
| [[:mr:Special:Statistics|2&amp;nbsp;675&amp;nbsp;444]]
| [[:mr:Special:ListUsers/sysop|10]]
| [[:mr:Special:ListUsers|180&amp;nbsp;044]]
| [[:mr:Special:ActiveUsers|392]]
| [[:mr:Special:ListFiles|2&amp;nbsp;403]]
| 41
|-
| 77
| [[Idioma bosniu|Bosniu]]
| bosanski
| &lt;code&gt;[[:bs:|bs]]&lt;/code&gt;
| [[:bs:Special:Statistics|97&amp;nbsp;731]]
| [[:bs:Special:Statistics|385&amp;nbsp;027]]
| [[:bs:Special:Statistics|3&amp;nbsp;822&amp;nbsp;532]]
| [[:bs:Special:ListUsers/sysop|10]]
| [[:bs:Special:ListUsers|179&amp;nbsp;421]]
| [[:bs:Special:ActiveUsers|281]]
| [[:bs:Special:ListFiles|5&amp;nbsp;263]]
| 86
|-
| 78
| [[Idioma ḥausa|Ḥausa]]
| Hausa
| &lt;code&gt;[[:ha:|ha]]&lt;/code&gt;
| [[:ha:Special:Statistics|95&amp;nbsp;786]]
| [[:ha:Special:Statistics|138&amp;nbsp;062]]
| [[:ha:Special:Statistics|823&amp;nbsp;745]]
| [[:ha:Special:ListUsers/sysop|16]]
| [[:ha:Special:ListUsers|43&amp;nbsp;796]]
| [[:ha:Special:ActiveUsers|256]]
| [[:ha:Special:ListFiles|0]]
| 1
|-
| 79
| [[Idioma curdu|Curdu]]
| kurdî
| &lt;code&gt;[[:ku:|ku]]&lt;/code&gt;
| [[:ku:Special:Statistics|91&amp;nbsp;302]]
| [[:ku:Special:Statistics|292&amp;nbsp;968]]
| [[:ku:Special:Statistics|2&amp;nbsp;002&amp;nbsp;030]]
| [[:ku:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:ku:Special:ListUsers|148&amp;nbsp;898]]
| [[:ku:Special:ActiveUsers|138]]
| [[:ku:Special:ListFiles|555]]
| 33
|-
| 80
| [[Idioma bretón|Bretón]]
| brezhoneg
| &lt;code&gt;[[:br:|br]]&lt;/code&gt;
| [[:br:Special:Statistics|91&amp;nbsp;033]]
| [[:br:Special:Statistics|160&amp;nbsp;915]]
| [[:br:Special:Statistics|2&amp;nbsp;183&amp;nbsp;139]]
| [[:br:Special:ListUsers/sysop|5]]
| [[:br:Special:ListUsers|90&amp;nbsp;524]]
| [[:br:Special:ActiveUsers|117]]
| [[:br:Special:ListFiles|492]]
| 8
|-
| 81
| [[Idioma occitanu|Occitanu]]
| occitan
| &lt;code&gt;[[:oc:|oc]]&lt;/code&gt;
| [[:oc:Special:Statistics|90&amp;nbsp;715]]
| [[:oc:Special:Statistics|166&amp;nbsp;977]]
| [[:oc:Special:Statistics|2&amp;nbsp;485&amp;nbsp;840]]
| [[:oc:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:oc:Special:ListUsers|62&amp;nbsp;930]]
| [[:oc:Special:ActiveUsers|132]]
| [[:oc:Special:ListFiles|306]]
| 11
|-
| 83
| [[Idioma malabar]]
| മലയാളം
| &lt;code&gt;[[:ml:|ml]]&lt;/code&gt;
| [[:ml:Special:Statistics|88&amp;nbsp;017]]
| [[:ml:Special:Statistics|553&amp;nbsp;036]]
| [[:ml:Special:Statistics|4&amp;nbsp;360&amp;nbsp;468]]
| [[:ml:Special:ListUsers/sysop|13]]
| [[:ml:Special:ListUsers|203&amp;nbsp;168]]
| [[:ml:Special:ActiveUsers|438]]
| [[:ml:Special:ListFiles|7&amp;nbsp;464]]
| 220
|-
| 84
| [[Baxu saxón]]
| Plattdüütsch
| &lt;code&gt;[[:nds:|nds]]&lt;/code&gt;
| [[:nds:Special:Statistics|85&amp;nbsp;842]]
| [[:nds:Special:Statistics|186&amp;nbsp;761]]
| [[:nds:Special:Statistics|1&amp;nbsp;060&amp;nbsp;011]]
| [[:nds:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:nds:Special:ListUsers|61&amp;nbsp;373]]
| [[:nds:Special:ActiveUsers|67]]
| [[:nds:Special:ListFiles|0]]
| 8
|-
| 85
| [[Curdu (Soraní)]]
| کوردی
| &lt;code&gt;[[:ckb:|ckb]]&lt;/code&gt;
| [[:ckb:Special:Statistics|81&amp;nbsp;230]]
| [[:ckb:Special:Statistics|254&amp;nbsp;708]]
| [[:ckb:Special:Statistics|1&amp;nbsp;574&amp;nbsp;161]]
| [[:ckb:Special:ListUsers/sysop|7]]
| [[:ckb:Special:ListUsers|74&amp;nbsp;741]]
| [[:ckb:Special:ActiveUsers|197]]
| [[:ckb:Special:ListFiles|2&amp;nbsp;995]]
| 28
|-
| 86
| [[Idioma lombardu|Lombardu]]
| lumbaart
| &lt;code&gt;[[:lmo:|lmo]]&lt;/code&gt;
| [[:lmo:Special:Statistics|80&amp;nbsp;087]]
| [[:lmo:Special:Statistics|153&amp;nbsp;137]]
| [[:lmo:Special:Statistics|1&amp;nbsp;326&amp;nbsp;262]]
| [[:lmo:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:lmo:Special:ListUsers|52&amp;nbsp;454]]
| [[:lmo:Special:ActiveUsers|66]]
| [[:lmo:Special:ListFiles|795]]
| 7
|-
| 87
| [[Idioma kirguís]]
| Кыргызча
| &lt;code&gt;[[:ky:|ky]]&lt;/code&gt;
| [[:ky:Special:Statistics|76&amp;nbsp;305]]
| [[:ky:Special:Statistics|123&amp;nbsp;746]]
| [[:ky:Special:Statistics|644&amp;nbsp;323]]
| [[:ky:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:ky:Special:ListUsers|46&amp;nbsp;978]]
| [[:ky:Special:ActiveUsers|165]]
| [[:ky:Special:ListFiles|2&amp;nbsp;678]]
| 2
|-
| 88
| [[Panyabí occidental]]
| پنجابی
| &lt;code&gt;[[:pnb:|pnb]]&lt;/code&gt;
| [[:pnb:Special:Statistics|75&amp;nbsp;437]]
| [[:pnb:Special:Statistics|146&amp;nbsp;167]]
| [[:pnb:Special:Statistics|703&amp;nbsp;467]]
| [[:pnb:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:pnb:Special:ListUsers|43&amp;nbsp;690]]
| [[:pnb:Special:ActiveUsers|63]]
| [[:pnb:Special:ListFiles|31]]
| 4
|-
| 89
| [[Xavanés]]
| Basa Jawa
| &lt;code&gt;[[:jv:|jv]]&lt;/code&gt;
| [[:jv:Special:Statistics|75&amp;nbsp;157]]
| [[:jv:Special:Statistics|186&amp;nbsp;295]]
| [[:jv:Special:Statistics|1&amp;nbsp;744&amp;nbsp;998]]
| [[:jv:Special:ListUsers/sysop|5]]
| [[:jv:Special:ListUsers|71&amp;nbsp;558]]
| [[:jv:Special:ActiveUsers|120]]
| [[:jv:Special:ListFiles|4&amp;nbsp;343]]
| 20
|-
| 90
| [[Nepal bhasa]]
| नेपाल भाषा
| &lt;code&gt;[[:new:|new]]&lt;/code&gt;
| [[:new:Special:Statistics|73&amp;nbsp;983]]
| [[:new:Special:Statistics|269&amp;nbsp;053]]
| [[:new:Special:Statistics|1&amp;nbsp;119&amp;nbsp;604]]
| [[:new:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:new:Special:ListUsers|30&amp;nbsp;906]]
| [[:new:Special:ActiveUsers|22]]
| [[:new:Special:ListFiles|0]]
| 29
|-
| 91
| [[Criollu haitianu|Haitianu]]
| Kreyòl ayisyen
| &lt;code&gt;[[:ht:|ht]]&lt;/code&gt;
| [[:ht:Special:Statistics|71&amp;nbsp;857]]
| [[:ht:Special:Statistics|93&amp;nbsp;400]]
| [[:ht:Special:Statistics|879&amp;nbsp;450]]
| [[:ht:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:ht:Special:ListUsers|38&amp;nbsp;728]]
| [[:ht:Special:ActiveUsers|77]]
| [[:ht:Special:ListFiles|0]]
| 1
|-
| 92
| [[Idioma piamontés|Piamontés]]
| Piemontèis
| &lt;code&gt;[[:pms:|pms]]&lt;/code&gt;
| [[:pms:Special:Statistics|71&amp;nbsp;193]]
| [[:pms:Special:Statistics|103&amp;nbsp;763]]
| [[:pms:Special:Statistics|883&amp;nbsp;101]]
| [[:pms:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:pms:Special:ListUsers|31&amp;nbsp;433]]
| [[:pms:Special:ActiveUsers|59]]
| [[:pms:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;819]]
| 2
|-
| 93
| [[Idioma aragonés|Aragonés]]
| aragonés
| &lt;code&gt;[[:an:|an]]&lt;/code&gt;
| [[:an:Special:Statistics|69&amp;nbsp;909]]
| [[:an:Special:Statistics|209&amp;nbsp;987]]
| [[:an:Special:Statistics|2&amp;nbsp;393&amp;nbsp;614]]
| [[:an:Special:ListUsers/sysop|9]]
| [[:an:Special:ListUsers|88&amp;nbsp;197]]
| [[:an:Special:ActiveUsers|98]]
| [[:an:Special:ListFiles|2&amp;nbsp;190]]
| 46
|-
| 94
| [[Venecianu]]
| vèneto
| &lt;code&gt;[[:vec:|vec]]&lt;/code&gt;
| [[:vec:Special:Statistics|69&amp;nbsp;581]]
| [[:vec:Special:Statistics|143&amp;nbsp;454]]
| [[:vec:Special:Statistics|1&amp;nbsp;224&amp;nbsp;739]]
| [[:vec:Special:ListUsers/sysop|5]]
| [[:vec:Special:ListUsers|41&amp;nbsp;507]]
| [[:vec:Special:ActiveUsers|55]]
| [[:vec:Special:ListFiles|724]]
| 10
|-
| 95
| [[Idioma luxemburgués|Luxemburgués]]
| Lëtzebuergesch
| &lt;code&gt;[[:lb:|lb]]&lt;/code&gt;
| [[:lb:Special:Statistics|67&amp;nbsp;146]]
| [[:lb:Special:Statistics|142&amp;nbsp;216]]
| [[:lb:Special:Statistics|2&amp;nbsp;671&amp;nbsp;443]]
| [[:lb:Special:ListUsers/sysop|7]]
| [[:lb:Special:ListUsers|70&amp;nbsp;472]]
| [[:lb:Special:ActiveUsers|126]]
| [[:lb:Special:ListFiles|2&amp;nbsp;522]]
| 23
|-
| 96
| [[Idioma mazandaraní|Mazandaraní]]
| مازِرونی
| &lt;code&gt;[[:mzn:|mzn]]&lt;/code&gt;
| [[:mzn:Special:Statistics|64&amp;nbsp;578]]
| [[:mzn:Special:Statistics|107&amp;nbsp;463]]
| [[:mzn:Special:Statistics|327&amp;nbsp;187]]
| [[:mzn:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:mzn:Special:ListUsers|45&amp;nbsp;020]]
| [[:mzn:Special:ActiveUsers|27]]
| [[:mzn:Special:ListFiles|418]]
| 1
|-
| 97
| [[Idioma baskir|Baskir]]
| башҡортса
| &lt;code&gt;[[:ba:|ba]]&lt;/code&gt;
| [[:ba:Special:Statistics|64&amp;nbsp;026]]
| [[:ba:Special:Statistics|184&amp;nbsp;253]]
| [[:ba:Special:Statistics|1&amp;nbsp;293&amp;nbsp;453]]
| [[:ba:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:ba:Special:ListUsers|47&amp;nbsp;236]]
| [[:ba:Special:ActiveUsers|78]]
| [[:ba:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;430]]
| 25
|-
| 98
| [[Idioma irlandés|Irlandés]]
| Gaeilge
| &lt;code&gt;[[:ga:|ga]]&lt;/code&gt;
| [[:ga:Special:Statistics|63&amp;nbsp;813]]
| [[:ga:Special:Statistics|115&amp;nbsp;574]]
| [[:ga:Special:Statistics|1&amp;nbsp;306&amp;nbsp;646]]
| [[:ga:Special:ListUsers/sysop|6]]
| [[:ga:Special:ListUsers|72&amp;nbsp;418]]
| [[:ga:Special:ActiveUsers|132]]
| [[:ga:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;011]]
| 7
|-
| 99
| [[Idioma sondanés|Sondanés]]
| Basa Sunda
| &lt;code&gt;[[:su:|su]]&lt;/code&gt;
| [[:su:Special:Statistics|62&amp;nbsp;683]]
| [[:su:Special:Statistics|100&amp;nbsp;361]]
| [[:su:Special:Statistics|696&amp;nbsp;563]]
| [[:su:Special:ListUsers/sysop|7]]
| [[:su:Special:ListUsers|35&amp;nbsp;650]]
| [[:su:Special:ActiveUsers|72]]
| [[:su:Special:ListFiles|419]]
| 3
|-
| 100
| [[Ido]]
| Ido
| &lt;code&gt;[[:io:|io]]&lt;/code&gt;
| [[:io:Special:Statistics|61&amp;nbsp;997]]
| [[:io:Special:Statistics|101&amp;nbsp;600]]
| [[:io:Special:Statistics|1&amp;nbsp;112&amp;nbsp;958]]
| [[:io:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:io:Special:ListUsers|45&amp;nbsp;304]]
| [[:io:Special:ActiveUsers|81]]
| [[:io:Special:ListFiles|0]]
| 4
|-
| 101
| [[Idioma islandés|Islandés]]
| íslenska
| &lt;code&gt;[[:is:|is]]&lt;/code&gt;
| [[:is:Special:Statistics|60&amp;nbsp;918]]
| [[:is:Special:Statistics|159&amp;nbsp;764]]
| [[:is:Special:Statistics|1&amp;nbsp;956&amp;nbsp;052]]
| [[:is:Special:ListUsers/sysop|11]]
| [[:is:Special:ListUsers|114&amp;nbsp;118]]
| [[:is:Special:ActiveUsers|323]]
| [[:is:Special:ListFiles|3&amp;nbsp;325]]
| 32
|-
| 102
| [[Silesianu]]
| ślůnski
| &lt;code&gt;[[:szl:|szl]]&lt;/code&gt;
| [[:szl:Special:Statistics|60&amp;nbsp;229]]
| [[:szl:Special:Statistics|76&amp;nbsp;823]]
| [[:szl:Special:Statistics|384&amp;nbsp;279]]
| [[:szl:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:szl:Special:ListUsers|29&amp;nbsp;399]]
| [[:szl:Special:ActiveUsers|38]]
| [[:szl:Special:ListFiles|0]]
| 0
|-
| 103
| [[Frisón occidental]]
| Frysk
| &lt;code&gt;[[:fy:|fy]]&lt;/code&gt;
| [[:fy:Special:Statistics|59&amp;nbsp;801]]
| [[:fy:Special:Statistics|178&amp;nbsp;946]]
| [[:fy:Special:Statistics|1&amp;nbsp;226&amp;nbsp;212]]
| [[:fy:Special:ListUsers/sysop|7]]
| [[:fy:Special:ListUsers|57&amp;nbsp;405]]
| [[:fy:Special:ActiveUsers|96]]
| [[:fy:Special:ListFiles|7&amp;nbsp;672]]
| 27
|-
| 104
| [[Idioma panyabí oriental|Panyabí oriental]]
| ਪੰਜਾਬੀ
| &lt;code&gt;[[:pa:|pa]]&lt;/code&gt;
| [[:pa:Special:Statistics|59&amp;nbsp;532]]
| [[:pa:Special:Statistics|192&amp;nbsp;620]]
| [[:pa:Special:Statistics|835&amp;nbsp;384]]
| [[:pa:Special:ListUsers/sysop|10]]
| [[:pa:Special:ListUsers|58&amp;nbsp;465]]
| [[:pa:Special:ActiveUsers|167]]
| [[:pa:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;865]]
| 22
|-
| 105
| [[Idioma chuvasiu|Chuvasiu]]
| Чӑвашла
| &lt;code&gt;[[:cv:|cv]]&lt;/code&gt;
| [[:cv:Special:Statistics|58&amp;nbsp;916]]
| [[:cv:Special:Statistics|122&amp;nbsp;789]]
| [[:cv:Special:Statistics|871&amp;nbsp;302]]
| [[:cv:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:cv:Special:ListUsers|39&amp;nbsp;731]]
| [[:cv:Special:ActiveUsers|64]]
| [[:cv:Special:ListFiles|530]]
| 8
|-
| 106
| [[Volapük]]
| Volapük
| &lt;code&gt;[[:vo:|vo]]&lt;/code&gt;
| [[:vo:Special:Statistics|50&amp;nbsp;520]]
| [[:vo:Special:Statistics|168&amp;nbsp;365]]
| [[:vo:Special:Statistics|3&amp;nbsp;328&amp;nbsp;902]]
| [[:vo:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:vo:Special:ListUsers|40&amp;nbsp;661]]
| [[:vo:Special:ActiveUsers|46]]
| [[:vo:Special:ListFiles|0]]
| 108
|-
| 107
| [[Idioma tagalu|Tagalu]]
| Tagalog
| &lt;code&gt;[[:tl:|tl]]&lt;/code&gt;
| [[:tl:Special:Statistics|48&amp;nbsp;963]]
| [[:tl:Special:Statistics|249&amp;nbsp;140]]
| [[:tl:Special:Statistics|2&amp;nbsp;197&amp;nbsp;647]]
| [[:tl:Special:ListUsers/sysop|10]]
| [[:tl:Special:ListUsers|159&amp;nbsp;872]]
| [[:tl:Special:ActiveUsers|237]]
| [[:tl:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;712]]
| 147
|-
| 108
| [[Guilakí|Idioma guilakí]]
| گیلکی
| &lt;code&gt;[[:glk:|glk]]&lt;/code&gt;
| [[:glk:Special:Statistics|48&amp;nbsp;304]]
| [[:glk:Special:Statistics|57&amp;nbsp;620]]
| [[:glk:Special:Statistics|155&amp;nbsp;438]]
| [[:glk:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:glk:Special:ListUsers|18&amp;nbsp;303]]
| [[:glk:Special:ActiveUsers|14]]
| [[:glk:Special:ListFiles|811]]
| 0
|-
| 109
| [[Chinu vu]]
| 吴语
| &lt;code&gt;[[:wuu:|wuu]]&lt;/code&gt;
| [[:wuu:Special:Statistics|48&amp;nbsp;143]]
| [[:wuu:Special:Statistics|74&amp;nbsp;867]]
| [[:wuu:Special:Statistics|394&amp;nbsp;389]]
| [[:wuu:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:wuu:Special:ListUsers|213&amp;nbsp;302]]
| [[:wuu:Special:ActiveUsers|112]]
| [[:wuu:Special:ListFiles|6]]
| 2
|-
| 110
| [[Idioma igbo|Igbo]]
| Igbo
| &lt;code&gt;[[:ig:|ig]]&lt;/code&gt;
| [[:ig:Special:Statistics|45&amp;nbsp;468]]
| [[:ig:Special:Statistics|63&amp;nbsp;515]]
| [[:ig:Special:Statistics|389&amp;nbsp;360]]
| [[:ig:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:ig:Special:ListUsers|37&amp;nbsp;155]]
| [[:ig:Special:ActiveUsers|140]]
| [[:ig:Special:ListFiles|0]]
| 1
|-
| 111
| [[Zazaki]]
| Zazaki
| &lt;code&gt;[[:diq:|diq]]&lt;/code&gt;
| [[:diq:Special:Statistics|42&amp;nbsp;583]]
| [[:diq:Special:Statistics|64&amp;nbsp;211]]
| [[:diq:Special:Statistics|547&amp;nbsp;773]]
| [[:diq:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:diq:Special:ListUsers|33&amp;nbsp;429]]
| [[:diq:Special:ActiveUsers|38]]
| [[:diq:Special:ListFiles|193]]
| 2
|-
| 112
| [[Idioma yoruba|Yoruba]]
| Yorùbá
| &lt;code&gt;[[:yo:|yo]]&lt;/code&gt;
| [[:yo:Special:Statistics|37&amp;nbsp;120]]
| [[:yo:Special:Statistics|62&amp;nbsp;114]]
| [[:yo:Special:Statistics|614&amp;nbsp;286]]
| [[:yo:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:yo:Special:ListUsers|33&amp;nbsp;608]]
| [[:yo:Special:ActiveUsers|66]]
| [[:yo:Special:ListFiles|160]]
| 4
|-
| 113
| [[Idioma balinés|Balinés]]
| Bali
| &lt;code&gt;[[:ban:|ban]]&lt;/code&gt;
| [[:ban:Special:Statistics|36&amp;nbsp;540]]
| [[:ban:Special:Statistics|75&amp;nbsp;537]]
| [[:ban:Special:Statistics|256&amp;nbsp;352]]
| [[:ban:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:ban:Special:ListUsers|85&amp;nbsp;956]]
| [[:ban:Special:ActiveUsers|98]]
| [[:ban:Special:ListFiles|141]]
| 4
|-
| 114
| [[Idioma canarés|Canarés]]
| ಕನ್ನಡ
| &lt;code&gt;[[:kn:|kn]]&lt;/code&gt;
| [[:kn:Special:Statistics|35&amp;nbsp;021]]
| [[:kn:Special:Statistics|159&amp;nbsp;629]]
| [[:kn:Special:Statistics|1&amp;nbsp;366&amp;nbsp;662]]
| [[:kn:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:kn:Special:ListUsers|97&amp;nbsp;171]]
| [[:kn:Special:ActiveUsers|133]]
| [[:kn:Special:ListFiles|2&amp;nbsp;360]]
| 108
|-
| 115
| [[Escocés (llingua xermánica)]]
| Scots
| &lt;code&gt;[[:sco:|sco]]&lt;/code&gt;
| [[:sco:Special:Statistics|34&amp;nbsp;181]]
| [[:sco:Special:Statistics|138&amp;nbsp;253]]
| [[:sco:Special:Statistics|908&amp;nbsp;033]]
| [[:sco:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:sco:Special:ListUsers|128&amp;nbsp;991]]
| [[:sco:Special:ActiveUsers|143]]
| [[:sco:Special:ListFiles|423]]
| 61
|-
| 116
| [[Alemánicu]]
| Alemannisch
| &lt;code&gt;[[:als:|als]]&lt;/code&gt;
| [[:als:Special:Statistics|31&amp;nbsp;661]]
| [[:als:Special:Statistics|75&amp;nbsp;135]]
| [[:als:Special:Statistics|1&amp;nbsp;080&amp;nbsp;435]]
| [[:als:Special:ListUsers/sysop|7]]
| [[:als:Special:ListUsers|118&amp;nbsp;377]]
| [[:als:Special:ActiveUsers|106]]
| [[:als:Special:ListFiles|598]]
| 27
|-
| 117
| [[Idioma guyaratín|Guyaratín]]
| ગુજરાતી
| &lt;code&gt;[[:gu:|gu]]&lt;/code&gt;
| [[:gu:Special:Statistics|30&amp;nbsp;821]]
| [[:gu:Special:Statistics|136&amp;nbsp;011]]
| [[:gu:Special:Statistics|898&amp;nbsp;567]]
| [[:gu:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:gu:Special:ListUsers|85&amp;nbsp;409]]
| [[:gu:Special:ActiveUsers|104]]
| [[:gu:Special:ListFiles|0]]
| 77
|-
| 118
| [[Interlingua]]
| interlingua
| &lt;code&gt;[[:ia:|ia]]&lt;/code&gt;
| [[:ia:Special:Statistics|30&amp;nbsp;414]]
| [[:ia:Special:Statistics|46&amp;nbsp;582]]
| [[:ia:Special:Statistics|692&amp;nbsp;602]]
| [[:ia:Special:ListUsers/sysop|6]]
| [[:ia:Special:ListUsers|58&amp;nbsp;844]]
| [[:ia:Special:ActiveUsers|65]]
| [[:ia:Special:ListFiles|4]]
| 4
|-
| 119
| [[Kotava]]
| Kotava
| &lt;code&gt;[[:avk:|avk]]&lt;/code&gt;
| [[:avk:Special:Statistics|29&amp;nbsp;900]]
| [[:avk:Special:Statistics|36&amp;nbsp;356]]
| [[:avk:Special:Statistics|147&amp;nbsp;424]]
| [[:avk:Special:ListUsers/sysop|5]]
| [[:avk:Special:ListUsers|8&amp;nbsp;203]]
| [[:avk:Special:ActiveUsers|22]]
| [[:avk:Special:ListFiles|0]]
| 0
|-
| 120
| [[Tártaru de Crimea]]
| qırımtatarca
| &lt;code&gt;[[:crh:|crh]]&lt;/code&gt;
| [[:crh:Special:Statistics|29&amp;nbsp;689]]
| [[:crh:Special:Statistics|58&amp;nbsp;101]]
| [[:crh:Special:Statistics|243&amp;nbsp;201]]
| [[:crh:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:crh:Special:ListUsers|70&amp;nbsp;586]]
| [[:crh:Special:ActiveUsers|50]]
| [[:crh:Special:ListFiles|0]]
| 4
|-
| 121
| [[Idioma nepalés|Nepales]]
| नेपाली
| &lt;code&gt;[[:ne:|ne]]&lt;/code&gt;
| [[:ne:Special:Statistics|29&amp;nbsp;663]]
| [[:ne:Special:Statistics|113&amp;nbsp;706]]
| [[:ne:Special:Statistics|1&amp;nbsp;345&amp;nbsp;498]]
| [[:ne:Special:ListUsers/sysop|6]]
| [[:ne:Special:ListUsers|77&amp;nbsp;277]]
| [[:ne:Special:ActiveUsers|167]]
| [[:ne:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;480]]
| 95
|-
| 122
| [[Idioma mongol|Mongol]]
| монгол
| &lt;code&gt;[[:mn:|mn]]&lt;/code&gt;
| [[:mn:Special:Statistics|27&amp;nbsp;333]]
| [[:mn:Special:Statistics|115&amp;nbsp;019]]
| [[:mn:Special:Statistics|852&amp;nbsp;877]]
| [[:mn:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:mn:Special:ListUsers|102&amp;nbsp;951]]
| [[:mn:Special:ActiveUsers|270]]
| [[:mn:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;350]]
| 76
|-
| 123
| [[Idioma austrobávaru|Bávaru]]
| Boarisch
| &lt;code&gt;[[:bar:|bar]]&lt;/code&gt;
| [[:bar:Special:Statistics|27&amp;nbsp;222]]
| [[:bar:Special:Statistics|110&amp;nbsp;748]]
| [[:bar:Special:Statistics|851&amp;nbsp;533]]
| [[:bar:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:bar:Special:ListUsers|79&amp;nbsp;567]]
| [[:bar:Special:ActiveUsers|75]]
| [[:bar:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;153]]
| 72
|-
| 124
| [[Sicilianu]]
| sicilianu
| &lt;code&gt;[[:scn:|scn]]&lt;/code&gt;
| [[:scn:Special:Statistics|26&amp;nbsp;300]]
| [[:scn:Special:Statistics|56&amp;nbsp;257]]
| [[:scn:Special:Statistics|774&amp;nbsp;694]]
| [[:scn:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:scn:Special:ListUsers|50&amp;nbsp;416]]
| [[:scn:Special:ActiveUsers|58]]
| [[:scn:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;054]]
| 18
|-
| 125
| [[Idioma cingalés|Cingalés]]
| සිංහල
| &lt;code&gt;[[:si:|si]]&lt;/code&gt;
| [[:si:Special:Statistics|25&amp;nbsp;107]]
| [[:si:Special:Statistics|173&amp;nbsp;284]]
| [[:si:Special:Statistics|786&amp;nbsp;916]]
| [[:si:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:si:Special:ListUsers|77&amp;nbsp;649]]
| [[:si:Special:ActiveUsers|139]]
| [[:si:Special:ListFiles|2&amp;nbsp;943]]
| 158
|-
| 126
| [[Bishnupriya Manipuri]]
| বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী
| &lt;code&gt;[[:bpy:|bpy]]&lt;/code&gt;
| [[:bpy:Special:Statistics|25&amp;nbsp;093]]
| [[:bpy:Special:Statistics|63&amp;nbsp;413]]
| [[:bpy:Special:Statistics|895&amp;nbsp;486]]
| [[:bpy:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:bpy:Special:ListUsers|27&amp;nbsp;997]]
| [[:bpy:Special:ActiveUsers|22]]
| [[:bpy:Special:ListFiles|35]]
| 33
|-
| 127
| [[Saraiki]]
| سرائیکی
| &lt;code&gt;[[:skr:|skr]]&lt;/code&gt;
| [[:skr:Special:Statistics|24&amp;nbsp;634]]
| [[:skr:Special:Statistics|33&amp;nbsp;098]]
| [[:skr:Special:Statistics|70&amp;nbsp;912]]
| [[:skr:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:skr:Special:ListUsers|4&amp;nbsp;243]]
| [[:skr:Special:ActiveUsers|21]]
| [[:skr:Special:ListFiles|0]]
| 0
|-
| 128
| [[Quechua]]
| Runa Simi
| &lt;code&gt;[[:qu:|qu]]&lt;/code&gt;
| [[:qu:Special:Statistics|24&amp;nbsp;484]]
| [[:qu:Special:Statistics|58&amp;nbsp;688]]
| [[:qu:Special:Statistics|685&amp;nbsp;969]]
| [[:qu:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:qu:Special:ListUsers|34&amp;nbsp;265]]
| [[:qu:Special:ActiveUsers|56]]
| [[:qu:Special:ListFiles|0]]
| 23
|-
| 129
| [[Asamés]]
| অসমীয়া
| &lt;code&gt;[[:as:|as]]&lt;/code&gt;
| [[:as:Special:Statistics|24&amp;nbsp;010]]
| [[:as:Special:Statistics|124&amp;nbsp;731]]
| [[:as:Special:Statistics|601&amp;nbsp;660]]
| [[:as:Special:ListUsers/sysop|6]]
| [[:as:Special:ListUsers|49&amp;nbsp;018]]
| [[:as:Special:ActiveUsers|128]]
| [[:as:Special:ListFiles|2&amp;nbsp;411]]
| 85
|-
| 130
| [[Idioma navajo|Navajo]]
| Diné bizaad
| &lt;code&gt;[[:nv:|nv]]&lt;/code&gt;
| [[:nv:Special:Statistics|22&amp;nbsp;666]]
| [[:nv:Special:Statistics|36&amp;nbsp;567]]
| [[:nv:Special:Statistics|308&amp;nbsp;848]]
| [[:nv:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:nv:Special:ListUsers|20&amp;nbsp;638]]
| [[:nv:Special:ActiveUsers|13]]
| [[:nv:Special:ListFiles|736]]
| 3
|-
| 131
| [[Megrelianu]]
| მარგალური
| &lt;code&gt;[[:xmf:|xmf]]&lt;/code&gt;
| [[:xmf:Special:Statistics|22&amp;nbsp;296]]
| [[:xmf:Special:Statistics|42&amp;nbsp;260]]
| [[:xmf:Special:Statistics|249&amp;nbsp;050]]
| [[:xmf:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:xmf:Special:ListUsers|22&amp;nbsp;785]]
| [[:xmf:Special:ActiveUsers|38]]
| [[:xmf:Special:ListFiles|0]]
| 5
|-
| 132
| [[Bicolano central]]
| Bikol Central
| &lt;code&gt;[[:bcl:|bcl]]&lt;/code&gt;
| [[:bcl:Special:Statistics|21&amp;nbsp;971]]
| [[:bcl:Special:Statistics|51&amp;nbsp;108]]
| [[:bcl:Special:Statistics|303&amp;nbsp;855]]
| [[:bcl:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:bcl:Special:ListUsers|30&amp;nbsp;856]]
| [[:bcl:Special:ActiveUsers|118]]
| [[:bcl:Special:ListFiles|798]]
| 10
|-
| 133
| [[Idioma osetiu|Osetiu]]
| Ирон
| &lt;code&gt;[[:os:|os]]&lt;/code&gt;
| [[:os:Special:Statistics|21&amp;nbsp;546]]
| [[:os:Special:Statistics|77&amp;nbsp;158]]
| [[:os:Special:Statistics|592&amp;nbsp;416]]
| [[:os:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:os:Special:ListUsers|27&amp;nbsp;865]]
| [[:os:Special:ActiveUsers|33]]
| [[:os:Special:ListFiles|149]]
| 51
|-
| 134
| [[Idioma sindhi|Sindhi]]
| سنڌي
| &lt;code&gt;[[:sd:|sd]]&lt;/code&gt;
| [[:sd:Special:Statistics|21&amp;nbsp;364]]
| [[:sd:Special:Statistics|78&amp;nbsp;762]]
| [[:sd:Special:Statistics|372&amp;nbsp;619]]
| [[:sd:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:sd:Special:ListUsers|21&amp;nbsp;813]]
| [[:sd:Special:ActiveUsers|53]]
| [[:sd:Special:ListFiles|159]]
| 34
|-
| 135
| [[Pashtu]]
| پښتو
| &lt;code&gt;[[:ps:|ps]]&lt;/code&gt;
| [[:ps:Special:Statistics|21&amp;nbsp;267]]
| [[:ps:Special:Statistics|76&amp;nbsp;781]]
| [[:ps:Special:Statistics|362&amp;nbsp;701]]
| [[:ps:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:ps:Special:ListUsers|38&amp;nbsp;691]]
| [[:ps:Special:ActiveUsers|55]]
| [[:ps:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;817]]
| 32
|-
| 136
| [[North Frisian|Frisón septentrional]]
| Nordfriisk
| &lt;code&gt;[[:frr:|frr]]&lt;/code&gt;
| [[:frr:Special:Statistics|21&amp;nbsp;208]]
| [[:frr:Special:Statistics|52&amp;nbsp;497]]
| [[:frr:Special:Statistics|279&amp;nbsp;033]]
| [[:frr:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:frr:Special:ListUsers|24&amp;nbsp;119]]
| [[:frr:Special:ActiveUsers|26]]
| [[:frr:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;487]]
| 12
|-
| 137
| [[Idioma oriya|Oriya]]
| ଓଡ଼ିଆ
| &lt;code&gt;[[:or:|or]]&lt;/code&gt;
| [[:or:Special:Statistics|20&amp;nbsp;853]]
| [[:or:Special:Statistics|87&amp;nbsp;516]]
| [[:or:Special:Statistics|585&amp;nbsp;022]]
| [[:or:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:or:Special:ListUsers|41&amp;nbsp;374]]
| [[:or:Special:ActiveUsers|80]]
| [[:or:Special:ListFiles|170]]
| 68
|-
| 138
| [[Idioma tumbuka|Tumbuka]]
| chiTumbuka
| &lt;code&gt;[[:tum:|tum]]&lt;/code&gt;
| [[:tum:Special:Statistics|18&amp;nbsp;807]]
| [[:tum:Special:Statistics|39&amp;nbsp;290]]
| [[:tum:Special:Statistics|107&amp;nbsp;103]]
| [[:tum:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:tum:Special:ListUsers|11&amp;nbsp;319]]
| [[:tum:Special:ActiveUsers|27]]
| [[:tum:Special:ListFiles|138]]
| 3
|-
| 139
| [[Idioma fula|Fula]]
| Fulfulde
| &lt;code&gt;[[:ff:|ff]]&lt;/code&gt;
| [[:ff:Special:Statistics|18&amp;nbsp;436]]
| [[:ff:Special:Statistics|34&amp;nbsp;347]]
| [[:ff:Special:Statistics|158&amp;nbsp;683]]
| [[:ff:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:ff:Special:ListUsers|13&amp;nbsp;243]]
| [[:ff:Special:ActiveUsers|65]]
| [[:ff:Special:ListFiles|0]]
| 3
|-
| 140
| [[:en:Sakha|Sakha]]
| саха тыла
| &lt;code&gt;[[:sah:|sah]]&lt;/code&gt;
| [[:sah:Special:Statistics|18&amp;nbsp;110]]
| [[:sah:Special:Statistics|54&amp;nbsp;854]]
| [[:sah:Special:Statistics|426&amp;nbsp;188]]
| [[:sah:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:sah:Special:ListUsers|28&amp;nbsp;724]]
| [[:sah:Special:ActiveUsers|68]]
| [[:sah:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;765]]
| 32
|-
| 141
| [[Min Dong]]
| Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄
| &lt;code&gt;[[:cdo:|cdo]]&lt;/code&gt;
| [[:cdo:Special:Statistics|16&amp;nbsp;714]]
| [[:cdo:Special:Statistics|33&amp;nbsp;565]]
| [[:cdo:Special:Statistics|104&amp;nbsp;801]]
| [[:cdo:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:cdo:Special:ListUsers|24&amp;nbsp;866]]
| [[:cdo:Special:ActiveUsers|51]]
| [[:cdo:Special:ListFiles|0]]
| 3
|-
| 143
| [[Gaélicu escocés]]
| Gàidhlig
| &lt;code&gt;[[:gd:|gd]]&lt;/code&gt;
| [[:gd:Special:Statistics|16&amp;nbsp;048]]
| [[:gd:Special:Statistics|32&amp;nbsp;868]]
| [[:gd:Special:Statistics|580&amp;nbsp;917]]
| [[:gd:Special:ListUsers/sysop|5]]
| [[:gd:Special:ListUsers|31&amp;nbsp;991]]
| [[:gd:Special:ActiveUsers|36]]
| [[:gd:Special:ListFiles|290]]
| 19
|-
| 144
| [[:en:Buginese|Buginese]]
| ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ
| &lt;code&gt;[[:bug:|bug]]&lt;/code&gt;
| [[:bug:Special:Statistics|15&amp;nbsp;954]]
| [[:bug:Special:Statistics|20&amp;nbsp;507]]
| [[:bug:Special:Statistics|210&amp;nbsp;143]]
| [[:bug:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:bug:Special:ListUsers|15&amp;nbsp;204]]
| [[:bug:Special:ActiveUsers|29]]
| [[:bug:Special:ListFiles|0]]
| 1
|-
| 145
| [[Yiddish]]
| ייִדיש
| &lt;code&gt;[[:yi:|yi]]&lt;/code&gt;
| [[:yi:Special:Statistics|15&amp;nbsp;664]]
| [[:yi:Special:Statistics|44&amp;nbsp;472]]
| [[:yi:Special:Statistics|598&amp;nbsp;831]]
| [[:yi:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:yi:Special:ListUsers|60&amp;nbsp;397]]
| [[:yi:Special:ActiveUsers|57]]
| [[:yi:Special:ListFiles|985]]
| 46
|-
| 146
| [[Amáricu]]
| አማርኛ
| &lt;code&gt;[[:am:|am]]&lt;/code&gt;
| [[:am:Special:Statistics|15&amp;nbsp;662]]
| [[:am:Special:Statistics|46&amp;nbsp;671]]
| [[:am:Special:Statistics|391&amp;nbsp;139]]
| [[:am:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:am:Special:ListUsers|55&amp;nbsp;585]]
| [[:am:Special:ActiveUsers|148]]
| [[:am:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;357]]
| 33
|-
| 147
| [[Ilocanu]]
| Ilokano
| &lt;code&gt;[[:ilo:|ilo]]&lt;/code&gt;
| [[:ilo:Special:Statistics|15&amp;nbsp;479]]
| [[:ilo:Special:Statistics|70&amp;nbsp;641]]
| [[:ilo:Special:Statistics|405&amp;nbsp;122]]
| [[:ilo:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:ilo:Special:ListUsers|19&amp;nbsp;827]]
| [[:ilo:Special:ActiveUsers|27]]
| [[:ilo:Special:ListFiles|0]]
| 73
|-
| 148
| [[Idioma limburgués|Limburgués]]
| Limburgs
| &lt;code&gt;[[:li:|li]]&lt;/code&gt;
| [[:li:Special:Statistics|15&amp;nbsp;201]]
| [[:li:Special:Statistics|68&amp;nbsp;787]]
| [[:li:Special:Statistics|484&amp;nbsp;825]]
| [[:li:Special:ListUsers/sysop|7]]
| [[:li:Special:ListUsers|33&amp;nbsp;197]]
| [[:li:Special:ActiveUsers|37]]
| [[:li:Special:ListFiles|622]]
| 88
|-
| 149
| [[:en:Gorontalo|Gorontalo]]
| Bahasa Hulontalo
| &lt;code&gt;[[:gor:|gor]]&lt;/code&gt;
| [[:gor:Special:Statistics|15&amp;nbsp;100]]
| [[:gor:Special:Statistics|24&amp;nbsp;999]]
| [[:gor:Special:Statistics|67&amp;nbsp;074]]
| [[:gor:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:gor:Special:ListUsers|8&amp;nbsp;377]]
| [[:gor:Special:ActiveUsers|27]]
| [[:gor:Special:ListFiles|0]]
| 1
|-
| 150
| [[Idioma napolitanu|Napolitanu]]
| Napulitano
| &lt;code&gt;[[:nap:|nap]]&lt;/code&gt;
| [[:nap:Special:Statistics|14&amp;nbsp;955]]
| [[:nap:Special:Statistics|24&amp;nbsp;209]]
| [[:nap:Special:Statistics|671&amp;nbsp;431]]
| [[:nap:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:nap:Special:ListUsers|34&amp;nbsp;323]]
| [[:nap:Special:ActiveUsers|44]]
| [[:nap:Special:ListFiles|287]]
| 11
|-
| 151
| [[Idioma santali|Santali]]
| Santhali
| &lt;code&gt;[[:sat:|sat]]&lt;/code&gt;
| [[:sat:Special:Statistics|14&amp;nbsp;911]]
| [[:sat:Special:Statistics|31&amp;nbsp;844]]
| [[:sat:Special:Statistics|187&amp;nbsp;120]]
| [[:sat:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:sat:Special:ListUsers|10&amp;nbsp;810]]
| [[:sat:Special:ActiveUsers|48]]
| [[:sat:Special:ListFiles|0]]
| 8
|-
| 152
| [[Idioma shan|Shan]]
| ၵႂၢမ်းတႆးလူင်
| &lt;code&gt;[[:shn:|shn]]&lt;/code&gt;
| [[:shn:Special:Statistics|14&amp;nbsp;693]]
| [[:shn:Special:Statistics|35&amp;nbsp;400]]
| [[:shn:Special:Statistics|125&amp;nbsp;207]]
| [[:shn:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:shn:Special:ListUsers|6&amp;nbsp;391]]
| [[:shn:Special:ActiveUsers|18]]
| [[:shn:Special:ListFiles|78]]
| 7
|-
| 153
| [[Idioma maithili|Maithili]]
| मैथिली
| &lt;code&gt;[[:mai:|mai]]&lt;/code&gt;
| [[:mai:Special:Statistics|14&amp;nbsp;332]]
| [[:mai:Special:Statistics|45&amp;nbsp;883]]
| [[:mai:Special:Statistics|273&amp;nbsp;918]]
| [[:mai:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:mai:Special:ListUsers|16&amp;nbsp;996]]
| [[:mai:Special:ActiveUsers|53]]
| [[:mai:Special:ListFiles|126]]
| 29
|-
| 154
| [[:en:Upper Sorbian|Upper Sorbian]]
| hornjoserbsce
| &lt;code&gt;[[:hsb:|hsb]]&lt;/code&gt;
| [[:hsb:Special:Statistics|14&amp;nbsp;239]]
| [[:hsb:Special:Statistics|36&amp;nbsp;446]]
| [[:hsb:Special:Statistics|389&amp;nbsp;520]]
| [[:hsb:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:hsb:Special:ListUsers|28&amp;nbsp;062]]
| [[:hsb:Special:ActiveUsers|29]]
| [[:hsb:Special:ListFiles|126]]
| 26
|-
| 155
| [[Feroés]]
| føroyskt
| &lt;code&gt;[[:fo:|fo]]&lt;/code&gt;
| [[:fo:Special:Statistics|14&amp;nbsp;208]]
| [[:fo:Special:Statistics|41&amp;nbsp;056]]
| [[:fo:Special:Statistics|387&amp;nbsp;240]]
| [[:fo:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:fo:Special:ListUsers|34&amp;nbsp;412]]
| [[:fo:Special:ActiveUsers|59]]
| [[:fo:Special:ListFiles|0]]
| 34
|-
| 156
| [[Idioma emiliano-romañol|Emiliano-romañol]]
| emiliàn e rumagnòl
| &lt;code&gt;[[:eml:|eml]]&lt;/code&gt;
| [[:eml:Special:Statistics|14&amp;nbsp;014]]
| [[:eml:Special:Statistics|37&amp;nbsp;333]]
| [[:eml:Special:Statistics|167&amp;nbsp;783]]
| [[:eml:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:eml:Special:ListUsers|30&amp;nbsp;855]]
| [[:eml:Special:ActiveUsers|29]]
| [[:eml:Special:ListFiles|2&amp;nbsp;902]]
| 12
|-
| 158
| [[Árabe marroquín]]
| اللهجة المغربي
| &lt;code&gt;[[:ary:|ary]]&lt;/code&gt;
| [[:ary:Special:Statistics|13&amp;nbsp;764]]
| [[:ary:Special:Statistics|103&amp;nbsp;115]]
| [[:ary:Special:Statistics|504&amp;nbsp;457]]
| [[:ary:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:ary:Special:ListUsers|19&amp;nbsp;832]]
| [[:ary:Special:ActiveUsers|61]]
| [[:ary:Special:ListFiles|344]]
| 206
|-
| 160
| [[dagbani]]
| dagbanli
| &lt;code&gt;[[:dag:|dag]]&lt;/code&gt;
| [[:dag:Special:Statistics|13&amp;nbsp;640]]
| [[:dag:Special:Statistics|24&amp;nbsp;670]]
| [[:dag:Special:Statistics|132&amp;nbsp;400]]
| [[:dag:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:dag:Special:ListUsers|7&amp;nbsp;804]]
| [[:dag:Special:ActiveUsers|49]]
| [[:dag:Special:ListFiles|0]]
| 4
|-
| 161
| [[Idioma armeniu occidental|Armeniu occidental]]
| Արեւմտահայերէն
| &lt;code&gt;[[:hyw:|hyw]]&lt;/code&gt;
| [[:hyw:Special:Statistics|13&amp;nbsp;569]]
| [[:hyw:Special:Statistics|29&amp;nbsp;794]]
| [[:hyw:Special:Statistics|239&amp;nbsp;334]]
| [[:hyw:Special:ListUsers/sysop|5]]
| [[:hyw:Special:ListUsers|14&amp;nbsp;190]]
| [[:hyw:Special:ActiveUsers|50]]
| [[:hyw:Special:ListFiles|0]]
| 11
|-
| 162
| [[Idioma occidental|Occidental]]
| Interlingue
| &lt;code&gt;[[:ie:|ie]]&lt;/code&gt;
| [[:ie:Special:Statistics|13&amp;nbsp;540]]
| [[:ie:Special:Statistics|17&amp;nbsp;810]]
| [[:ie:Special:Statistics|167&amp;nbsp;285]]
| [[:ie:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ie:Special:ListUsers|24&amp;nbsp;055]]
| [[:ie:Special:ActiveUsers|38]]
| [[:ie:Special:ListFiles|0]]
| 1
|-
| 163
| [[Idioma achenés|Achenés]]
| Acèh
| &lt;code&gt;[[:ace:|ace]]&lt;/code&gt;
| [[:ace:Special:Statistics|13&amp;nbsp;051]]
| [[:ace:Special:Statistics|28&amp;nbsp;195]]
| [[:ace:Special:Statistics|157&amp;nbsp;454]]
| [[:ace:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:ace:Special:ListUsers|32&amp;nbsp;826]]
| [[:ace:Special:ActiveUsers|42]]
| [[:ace:Special:ListFiles|0]]
| 8
|-
| 164
| [[Idioma karakalpako|Karakalpako]]
| Qaraqalpaqsha
| &lt;code&gt;[[:kaa:|kaa]]&lt;/code&gt;
| [[:kaa:Special:Statistics|13&amp;nbsp;038]]
| [[:kaa:Special:Statistics|37&amp;nbsp;056]]
| [[:kaa:Special:Statistics|227&amp;nbsp;041]]
| [[:kaa:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:kaa:Special:ListUsers|15&amp;nbsp;788]]
| [[:kaa:Special:ActiveUsers|48]]
| [[:kaa:Special:ListFiles|88]]
| 21
|-
| 165
| [[Idioma valón|Valón]]
| walon
| &lt;code&gt;[[:wa:|wa]]&lt;/code&gt;
| [[:wa:Special:Statistics|12&amp;nbsp;928]]
| [[:wa:Special:Statistics|30&amp;nbsp;881]]
| [[:wa:Special:Statistics|423&amp;nbsp;663]]
| [[:wa:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:wa:Special:ListUsers|28&amp;nbsp;296]]
| [[:wa:Special:ActiveUsers|26]]
| [[:wa:Special:ListFiles|764]]
| 26
|-
| 166
| [[Idioma sánscritu|Sánscritu]]
| संस्कृतम्
| &lt;code&gt;[[:sa:|sa]]&lt;/code&gt;
| [[:sa:Special:Statistics|12&amp;nbsp;492]]
| [[:sa:Special:Statistics|82&amp;nbsp;382]]
| [[:sa:Special:Statistics|498&amp;nbsp;347]]
| [[:sa:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:sa:Special:ListUsers|45&amp;nbsp;526]]
| [[:sa:Special:ActiveUsers|50]]
| [[:sa:Special:ListFiles|445]]
| 189
|-
| 167
| [[:en:Fiji Hindi|Fiji Hindi]]
| Fiji Hindi
| &lt;code&gt;[[:hif:|hif]]&lt;/code&gt;
| [[:hif:Special:Statistics|12&amp;nbsp;293]]
| [[:hif:Special:Statistics|56&amp;nbsp;803]]
| [[:hif:Special:Statistics|333&amp;nbsp;974]]
| [[:hif:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:hif:Special:ListUsers|39&amp;nbsp;516]]
| [[:hif:Special:ActiveUsers|66]]
| [[:hif:Special:ListFiles|187]]
| 77
|-
| 168
| [[Idioma zulú|Zulú]]
| isiZulu
| &lt;code&gt;[[:zu:|zu]]&lt;/code&gt;
| [[:zu:Special:Statistics|12&amp;nbsp;235]]
| [[:zu:Special:Statistics|27&amp;nbsp;008]]
| [[:zu:Special:Statistics|122&amp;nbsp;420]]
| [[:zu:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:zu:Special:ListUsers|25&amp;nbsp;716]]
| [[:zu:Special:ActiveUsers|58]]
| [[:zu:Special:ListFiles|0]]
| 7
|-
| 169
| [[{{#language:zgh|ast}}]]
| {{lang|zgh|{{#language:zgh}}}}
| &lt;code&gt;[[:zgh:|zgh]]&lt;/code&gt;
| [[:zgh:Special:Statistics|12&amp;nbsp;203]]
| [[:zgh:Special:Statistics|52&amp;nbsp;162]]
| [[:zgh:Special:Statistics|175&amp;nbsp;724]]
| [[:zgh:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:zgh:Special:ListUsers|36&amp;nbsp;589]]
| [[:zgh:Special:ActiveUsers|86]]
| [[:zgh:Special:ListFiles|0]]
| 36
|-
| 170
| [[Idioma camboyanu|Camboyanu]]
| ភាសាខ្មែរ
| &lt;code&gt;[[:km:|km]]&lt;/code&gt;
| [[:km:Special:Statistics|11&amp;nbsp;998]]
| [[:km:Special:Statistics|37&amp;nbsp;030]]
| [[:km:Special:Statistics|334&amp;nbsp;106]]
| [[:km:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:km:Special:ListUsers|50&amp;nbsp;076]]
| [[:km:Special:ActiveUsers|150]]
| [[:km:Special:ListFiles|808]]
| 39
|-
| 171
| [[:en:Banjar|Banjar]]
| Bahasa Banjar
| &lt;code&gt;[[:bjn:|bjn]]&lt;/code&gt;
| [[:bjn:Special:Statistics|11&amp;nbsp;854]]
| [[:bjn:Special:Statistics|35&amp;nbsp;866]]
| [[:bjn:Special:Statistics|109&amp;nbsp;992]]
| [[:bjn:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:bjn:Special:ListUsers|17&amp;nbsp;168]]
| [[:bjn:Special:ActiveUsers|47]]
| [[:bjn:Special:ListFiles|2]]
| 13
|-
| 172
| [[Idioma shona|Shona]]
| chiShona
| &lt;code&gt;[[:sn:|sn]]&lt;/code&gt;
| [[:sn:Special:Statistics|11&amp;nbsp;576]]
| [[:sn:Special:Statistics|20&amp;nbsp;590]]
| [[:sn:Special:Statistics|113&amp;nbsp;042]]
| [[:sn:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:sn:Special:ListUsers|20&amp;nbsp;658]]
| [[:sn:Special:ActiveUsers|25]]
| [[:sn:Special:ListFiles|0]]
| 3
|-
| 173
| [[Idioma ligur|Ligur]]
| Ligure
| &lt;code&gt;[[:lij:|lij]]&lt;/code&gt;
| [[:lij:Special:Statistics|11&amp;nbsp;508]]
| [[:lij:Special:Statistics|28&amp;nbsp;284]]
| [[:lij:Special:Statistics|268&amp;nbsp;748]]
| [[:lij:Special:ListUsers/sysop|7]]
| [[:lij:Special:ListUsers|19&amp;nbsp;611]]
| [[:lij:Special:ActiveUsers|32]]
| [[:lij:Special:ListFiles|32]]
| 20
|-
| 174
| [[:en:Meadow Mari|Meadow Mari]]
| олык марий
| &lt;code&gt;[[:mhr:|mhr]]&lt;/code&gt;
| [[:mhr:Special:Statistics|11&amp;nbsp;325]]
| [[:mhr:Special:Statistics|31&amp;nbsp;584]]
| [[:mhr:Special:Statistics|202&amp;nbsp;792]]
| [[:mhr:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:mhr:Special:ListUsers|16&amp;nbsp;483]]
| [[:mhr:Special:ActiveUsers|29]]
| [[:mhr:Special:ListFiles|0]]
| 21
|-
| 175
| [[tachelhit]]
| taclḥit
| &lt;code&gt;[[:shi:|shi]]&lt;/code&gt;
| [[:shi:Special:Statistics|10&amp;nbsp;889]]
| [[:shi:Special:Statistics|14&amp;nbsp;975]]
| [[:shi:Special:Statistics|78&amp;nbsp;440]]
| [[:shi:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:shi:Special:ListUsers|33&amp;nbsp;280]]
| [[:shi:Special:ActiveUsers|28]]
| [[:shi:Special:ListFiles|0]]
| 1
|-
| 176
| [[iodioma meitei|meitei]]
| ꯃꯤꯇꯩ ꯂꯣꯟ
| &lt;code&gt;[[:mni:|mni]]&lt;/code&gt;
| [[:mni:Special:Statistics|10&amp;nbsp;540]]
| [[:mni:Special:Statistics|17&amp;nbsp;861]]
| [[:mni:Special:Statistics|61&amp;nbsp;661]]
| [[:mni:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:mni:Special:ListUsers|38&amp;nbsp;737]]
| [[:mni:Special:ActiveUsers|42]]
| [[:mni:Special:ListFiles|0]]
| 2
|-
| 177
| [[Somalín]]
| Soomaaliga
| &lt;code&gt;[[:so:|so]]&lt;/code&gt;
| [[:so:Special:Statistics|10&amp;nbsp;450]]
| [[:so:Special:Statistics|31&amp;nbsp;482]]
| [[:so:Special:Statistics|296&amp;nbsp;263]]
| [[:so:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:so:Special:ListUsers|44&amp;nbsp;939]]
| [[:so:Special:ActiveUsers|111]]
| [[:so:Special:ListFiles|0]]
| 38
|-
| 178
| [[:en:Hill Mari|Hill Mari]]
| кырык мары
| &lt;code&gt;[[:mrj:|mrj]]&lt;/code&gt;
| [[:mrj:Special:Statistics|10&amp;nbsp;430]]
| [[:mrj:Special:Statistics|21&amp;nbsp;447]]
| [[:mrj:Special:Statistics|107&amp;nbsp;892]]
| [[:mrj:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:mrj:Special:ListUsers|12&amp;nbsp;240]]
| [[:mrj:Special:ActiveUsers|19]]
| [[:mrj:Special:ListFiles|0]]
| 6
|-
| 179
| [[Idioma hakka]]
| 客家語/Hak-kâ-ngî
| &lt;code&gt;[[:hak:|hak]]&lt;/code&gt;
| [[:hak:Special:Statistics|10&amp;nbsp;413]]
| [[:hak:Special:Statistics|20&amp;nbsp;014]]
| [[:hak:Special:Statistics|133&amp;nbsp;498]]
| [[:hak:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:hak:Special:ListUsers|36&amp;nbsp;552]]
| [[:hak:Special:ActiveUsers|37]]
| [[:hak:Special:ListFiles|0]]
| 6
|-
| 180
| [[Rusinu]]
| русиньскый
| &lt;code&gt;[[:rue:|rue]]&lt;/code&gt;
| [[:rue:Special:Statistics|10&amp;nbsp;220]]
| [[:rue:Special:Statistics|22&amp;nbsp;777]]
| [[:rue:Special:Statistics|164&amp;nbsp;075]]
| [[:rue:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:rue:Special:ListUsers|35&amp;nbsp;529]]
| [[:rue:Special:ActiveUsers|38]]
| [[:rue:Special:ListFiles|87]]
| 11
|-
| 181
| [[Idioma pampangu|Pampangu]]
| Kapampangan
| &lt;code&gt;[[:pam:|pam]]&lt;/code&gt;
| [[:pam:Special:Statistics|10&amp;nbsp;210]]
| [[:pam:Special:Statistics|23&amp;nbsp;371]]
| [[:pam:Special:Statistics|311&amp;nbsp;373]]
| [[:pam:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:pam:Special:ListUsers|24&amp;nbsp;571]]
| [[:pam:Special:ActiveUsers|28]]
| [[:pam:Special:ListFiles|394]]
| 22
|-
| 182
| [[{{#language:tly|ast}}]]
| {{lang|tly|{{#language:tly}}}}
| &lt;code&gt;[[:tly:|tly]]&lt;/code&gt;
| [[:tly:Special:Statistics|10&amp;nbsp;093]]
| [[:tly:Special:Statistics|13&amp;nbsp;915]]
| [[:tly:Special:Statistics|124&amp;nbsp;283]]
| [[:tly:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:tly:Special:ListUsers|40&amp;nbsp;829]]
| [[:tly:Special:ActiveUsers|30]]
| [[:tly:Special:ListFiles|1]]
| 1
|-
| 183
| [[Idioma cachemir|Cachemir]]
| कॉशुर / کٲشُر
| &lt;code&gt;[[:ks:|ks]]&lt;/code&gt;
| [[:ks:Special:Statistics|10&amp;nbsp;063]]
| [[:ks:Special:Statistics|23&amp;nbsp;812]]
| [[:ks:Special:Statistics|135&amp;nbsp;832]]
| [[:ks:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ks:Special:ListUsers|13&amp;nbsp;967]]
| [[:ks:Special:ActiveUsers|25]]
| [[:ks:Special:ListFiles|84]]
| 11
|-
| 184
| [[Uigur]]
| ئۇيغۇرچە / Uyghurche
| &lt;code&gt;[[:ug:|ug]]&lt;/code&gt;
| [[:ug:Special:Statistics|9&amp;nbsp;714]]
| [[:ug:Special:Statistics|17&amp;nbsp;605]]
| [[:ug:Special:Statistics|174&amp;nbsp;782]]
| [[:ug:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ug:Special:ListUsers|25&amp;nbsp;461]]
| [[:ug:Special:ActiveUsers|42]]
| [[:ug:Special:ListFiles|0]]
| 7
|-
| 185
| [[Kiñaruanda]]
| Kinyarwanda
| &lt;code&gt;[[:rw:|rw]]&lt;/code&gt;
| [[:rw:Special:Statistics|9&amp;nbsp;635]]
| [[:rw:Special:Statistics|18&amp;nbsp;791]]
| [[:rw:Special:Statistics|130&amp;nbsp;448]]
| [[:rw:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:rw:Special:ListUsers|17&amp;nbsp;829]]
| [[:rw:Special:ActiveUsers|78]]
| [[:rw:Special:ListFiles|0]]
| 6
|-
| 186
| [[Llingües bihari|Bihari]]
| भोजपुरी
| &lt;code&gt;[[:bh:|bh]]&lt;/code&gt;
| [[:bh:Special:Statistics|8&amp;nbsp;967]]
| [[:bh:Special:Statistics|81&amp;nbsp;413]]
| [[:bh:Special:Statistics|789&amp;nbsp;524]]
| [[:bh:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:bh:Special:ListUsers|39&amp;nbsp;737]]
| [[:bh:Special:ActiveUsers|56]]
| [[:bh:Special:ListFiles|54]]
| 633
|-
| 188
| [[Sesotho sa leboa]]
| Sesotho sa Leboa
| &lt;code&gt;[[:nso:|nso]]&lt;/code&gt;
| [[:nso:Special:Statistics|8&amp;nbsp;916]]
| [[:nso:Special:Statistics|11&amp;nbsp;859]]
| [[:nso:Special:Statistics|54&amp;nbsp;779]]
| [[:nso:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:nso:Special:ListUsers|8&amp;nbsp;402]]
| [[:nso:Special:ActiveUsers|22]]
| [[:nso:Special:ListFiles|0]]
| 1
|-
| 189
| [[Idioma corsu|Corsu]]
| corsu
| &lt;code&gt;[[:co:|co]]&lt;/code&gt;
| [[:co:Special:Statistics|8&amp;nbsp;722]]
| [[:co:Special:Statistics|17&amp;nbsp;944]]
| [[:co:Special:Statistics|399&amp;nbsp;432]]
| [[:co:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:co:Special:ListUsers|27&amp;nbsp;090]]
| [[:co:Special:ActiveUsers|46]]
| [[:co:Special:ListFiles|0]]
| 25
|-
| 190
| [[:en:West Flemish|West Flemish]]
| West-Vlams
| &lt;code&gt;[[:vls:|vls]]&lt;/code&gt;
| [[:vls:Special:Statistics|8&amp;nbsp;333]]
| [[:vls:Special:Statistics|23&amp;nbsp;295]]
| [[:vls:Special:Statistics|326&amp;nbsp;147]]
| [[:vls:Special:ListUsers/sysop|6]]
| [[:vls:Special:ListUsers|30&amp;nbsp;715]]
| [[:vls:Special:ActiveUsers|35]]
| [[:vls:Special:ListFiles|348]]
| 45
|-
| 191
| [[Idioma tibetanu|Tibetanu]]
| བོད་ཡིག
| &lt;code&gt;[[:bo:|bo]]&lt;/code&gt;
| [[:bo:Special:Statistics|8&amp;nbsp;037]]
| [[:bo:Special:Statistics|22&amp;nbsp;347]]
| [[:bo:Special:Statistics|160&amp;nbsp;417]]
| [[:bo:Special:ListUsers/sysop|5]]
| [[:bo:Special:ListUsers|34&amp;nbsp;924]]
| [[:bo:Special:ActiveUsers|85]]
| [[:bo:Special:ListFiles|0]]
| 23
|-
| 193
| [[Idioma maorí|Maorí]]
| Māori
| &lt;code&gt;[[:mi:|mi]]&lt;/code&gt;
| [[:mi:Special:Statistics|8&amp;nbsp;036]]
| [[:mi:Special:Statistics|15&amp;nbsp;445]]
| [[:mi:Special:Statistics|167&amp;nbsp;056]]
| [[:mi:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:mi:Special:ListUsers|22&amp;nbsp;622]]
| [[:mi:Special:ActiveUsers|28]]
| [[:mi:Special:ListFiles|0]]
| 9
|-
| 194
| [[Sami septentrional]]
| davvisámegiella
| &lt;code&gt;[[:se:|se]]&lt;/code&gt;
| [[:se:Special:Statistics|7&amp;nbsp;907]]
| [[:se:Special:Statistics|21&amp;nbsp;119]]
| [[:se:Special:Statistics|305&amp;nbsp;767]]
| [[:se:Special:ListUsers/sysop|5]]
| [[:se:Special:ListUsers|33&amp;nbsp;436]]
| [[:se:Special:ActiveUsers|29]]
| [[:se:Special:ListFiles|0]]
| 40
|-
| 195
| [[Idioma erzya]]
| эрзянь
| &lt;code&gt;[[:myv:|myv]]&lt;/code&gt;
| [[:myv:Special:Statistics|7&amp;nbsp;870]]
| [[:myv:Special:Statistics|31&amp;nbsp;777]]
| [[:myv:Special:Statistics|154&amp;nbsp;144]]
| [[:myv:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:myv:Special:ListUsers|14&amp;nbsp;966]]
| [[:myv:Special:ActiveUsers|23]]
| [[:myv:Special:ListFiles|0]]
| 45
|-
| 196
| [[Idioma maltés|Maltés]]
| Malti
| &lt;code&gt;[[:mt:|mt]]&lt;/code&gt;
| [[:mt:Special:Statistics|7&amp;nbsp;815]]
| [[:mt:Special:Statistics|23&amp;nbsp;713]]
| [[:mt:Special:Statistics|328&amp;nbsp;680]]
| [[:mt:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:mt:Special:ListUsers|27&amp;nbsp;531]]
| [[:mt:Special:ActiveUsers|64]]
| [[:mt:Special:ListFiles|697]]
| 57
|-
| 197
| [[Idioma sardu|Sardu]]
| sardu
| &lt;code&gt;[[:sc:|sc]]&lt;/code&gt;
| [[:sc:Special:Statistics|7&amp;nbsp;804]]
| [[:sc:Special:Statistics|17&amp;nbsp;718]]
| [[:sc:Special:Statistics|189&amp;nbsp;441]]
| [[:sc:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:sc:Special:ListUsers|29&amp;nbsp;012]]
| [[:sc:Special:ActiveUsers|34]]
| [[:sc:Special:ListFiles|157]]
| 17
|-
| 198
| [[Idioma moksha|Moksha]]
| мокшень
| &lt;code&gt;[[:mdf:|mdf]]&lt;/code&gt;
| [[:mdf:Special:Statistics|7&amp;nbsp;628]]
| [[:mdf:Special:Statistics|23&amp;nbsp;857]]
| [[:mdf:Special:Statistics|102&amp;nbsp;697]]
| [[:mdf:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:mdf:Special:ListUsers|11&amp;nbsp;687]]
| [[:mdf:Special:ActiveUsers|20]]
| [[:mdf:Special:ListFiles|0]]
| 19
|-
| 199
| [[Zelandés]]
| Zeêuws
| &lt;code&gt;[[:zea:|zea]]&lt;/code&gt;
| [[:zea:Special:Statistics|7&amp;nbsp;228]]
| [[:zea:Special:Statistics|13&amp;nbsp;739]]
| [[:zea:Special:Statistics|174&amp;nbsp;710]]
| [[:zea:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:zea:Special:ListUsers|15&amp;nbsp;743]]
| [[:zea:Special:ActiveUsers|26]]
| [[:zea:Special:ListFiles|1]]
| 10
|-
| 200
| [[Idioma córnicu|Córnicu]]
| kernowek
| &lt;code&gt;[[:kw:|kw]]&lt;/code&gt;
| [[:kw:Special:Statistics|7&amp;nbsp;124]]
| [[:kw:Special:Statistics|14&amp;nbsp;909]]
| [[:kw:Special:Statistics|225&amp;nbsp;186]]
| [[:kw:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:kw:Special:ListUsers|18&amp;nbsp;431]]
| [[:kw:Special:ActiveUsers|24]]
| [[:kw:Special:ListFiles|6]]
| 18
|-
| 201
| [[Cabiliu]]
| Taqbaylit
| &lt;code&gt;[[:kab:|kab]]&lt;/code&gt;
| [[:kab:Special:Statistics|7&amp;nbsp;114]]
| [[:kab:Special:Statistics|18&amp;nbsp;103]]
| [[:kab:Special:Statistics|115&amp;nbsp;935]]
| [[:kab:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:kab:Special:ListUsers|16&amp;nbsp;409]]
| [[:kab:Special:ActiveUsers|31]]
| [[:kab:Special:ListFiles|0]]
| 15
|-
| 202
| [[Idioma vepsiu|Vepsiu]]
| vepsän kel’
| &lt;code&gt;[[:vep:|vep]]&lt;/code&gt;
| [[:vep:Special:Statistics|7&amp;nbsp;110]]
| [[:vep:Special:Statistics|38&amp;nbsp;864]]
| [[:vep:Special:Statistics|186&amp;nbsp;940]]
| [[:vep:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:vep:Special:ListUsers|18&amp;nbsp;198]]
| [[:vep:Special:ActiveUsers|29]]
| [[:vep:Special:ListFiles|0]]
| 96
|-
| 203
| [[Idioma turcomanu|Turcomanu]]
| Türkmençe
| &lt;code&gt;[[:tk:|tk]]&lt;/code&gt;
| [[:tk:Special:Statistics|7&amp;nbsp;109]]
| [[:tk:Special:Statistics|17&amp;nbsp;559]]
| [[:tk:Special:Statistics|267&amp;nbsp;866]]
| [[:tk:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:tk:Special:ListUsers|33&amp;nbsp;381]]
| [[:tk:Special:ActiveUsers|63]]
| [[:tk:Special:ListFiles|332]]
| 33
|-
| 204
| [[Manx]]
| Gaelg
| &lt;code&gt;[[:gv:|gv]]&lt;/code&gt;
| [[:gv:Special:Statistics|7&amp;nbsp;098]]
| [[:gv:Special:Statistics|43&amp;nbsp;931]]
| [[:gv:Special:Statistics|376&amp;nbsp;805]]
| [[:gv:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:gv:Special:ListUsers|23&amp;nbsp;076]]
| [[:gv:Special:ActiveUsers|24]]
| [[:gv:Special:ListFiles|122]]
| 231
|-
| 205
| [[Chinu gan]]
| 贛語
| &lt;code&gt;[[:gan:|gan]]&lt;/code&gt;
| [[:gan:Special:Statistics|6&amp;nbsp;815]]
| [[:gan:Special:Statistics|34&amp;nbsp;484]]
| [[:gan:Special:Statistics|400&amp;nbsp;993]]
| [[:gan:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:gan:Special:ListUsers|82&amp;nbsp;812]]
| [[:gan:Special:ActiveUsers|46]]
| [[:gan:Special:ListFiles|40]]
| 192
|-
| 207
| [[Sami inari]]
| Anarâškielâ
| &lt;code&gt;[[:smn:|smn]]&lt;/code&gt;
| [[:smn:Special:Statistics|6&amp;nbsp;545]]
| [[:smn:Special:Statistics|29&amp;nbsp;489]]
| [[:smn:Special:Statistics|152&amp;nbsp;364]]
| [[:smn:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:smn:Special:ListUsers|6&amp;nbsp;958]]
| [[:smn:Special:ActiveUsers|33]]
| [[:smn:Special:ListFiles|0]]
| 63
|-
| 208
| [[Llingua abḥasiana|Abḥasiu]]
| Аҧсшәа
| &lt;code&gt;[[:ab:|ab]]&lt;/code&gt;
| [[:ab:Special:Statistics|6&amp;nbsp;502]]
| [[:ab:Special:Statistics|35&amp;nbsp;183]]
| [[:ab:Special:Statistics|164&amp;nbsp;059]]
| [[:ab:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:ab:Special:ListUsers|24&amp;nbsp;663]]
| [[:ab:Special:ActiveUsers|40]]
| [[:ab:Special:ListFiles|9]]
| 91
|-
| 209
| [[Picardu]]
| Picard
| &lt;code&gt;[[:pcd:|pcd]]&lt;/code&gt;
| [[:pcd:Special:Statistics|6&amp;nbsp;103]]
| [[:pcd:Special:Statistics|12&amp;nbsp;163]]
| [[:pcd:Special:Statistics|79&amp;nbsp;179]]
| [[:pcd:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:pcd:Special:ListUsers|21&amp;nbsp;503]]
| [[:pcd:Special:ActiveUsers|26]]
| [[:pcd:Special:ListFiles|51]]
| 6
|-
| 210
| [[Idioma guaraní|Guaraní]]
| Avañe'ẽ
| &lt;code&gt;[[:gn:|gn]]&lt;/code&gt;
| [[:gn:Special:Statistics|6&amp;nbsp;030]]
| [[:gn:Special:Statistics|14&amp;nbsp;174]]
| [[:gn:Special:Statistics|137&amp;nbsp;325]]
| [[:gn:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:gn:Special:ListUsers|22&amp;nbsp;610]]
| [[:gn:Special:ActiveUsers|45]]
| [[:gn:Special:ListFiles|0]]
| 18
|-
| 211
| [[Idioma udmurtu]]
| удмурт
| &lt;code&gt;[[:udm:|udm]]&lt;/code&gt;
| [[:udm:Special:Statistics|5&amp;nbsp;914]]
| [[:udm:Special:Statistics|20&amp;nbsp;357]]
| [[:udm:Special:Statistics|129&amp;nbsp;813]]
| [[:udm:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:udm:Special:ListUsers|17&amp;nbsp;398]]
| [[:udm:Special:ActiveUsers|22]]
| [[:udm:Special:ListFiles|8]]
| 38
|-
| 212
| [[Franco-provenzal]]
| arpetan
| &lt;code&gt;[[:frp:|frp]]&lt;/code&gt;
| [[:frp:Special:Statistics|5&amp;nbsp;826]]
| [[:frp:Special:Statistics|18&amp;nbsp;224]]
| [[:frp:Special:Statistics|230&amp;nbsp;696]]
| [[:frp:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:frp:Special:ListUsers|19&amp;nbsp;551]]
| [[:frp:Special:ActiveUsers|25]]
| [[:frp:Special:ListFiles|0]]
| 57
|-
| 213
| [[Idioma komi|Komi]]
| коми
| &lt;code&gt;[[:kv:|kv]]&lt;/code&gt;
| [[:kv:Special:Statistics|5&amp;nbsp;756]]
| [[:kv:Special:Statistics|20&amp;nbsp;039]]
| [[:kv:Special:Statistics|148&amp;nbsp;467]]
| [[:kv:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:kv:Special:ListUsers|16&amp;nbsp;771]]
| [[:kv:Special:ActiveUsers|26]]
| [[:kv:Special:ListFiles|0]]
| 46
|-
| 214
| [[Idioma caxubiu|Caxubiu]]
| kaszëbsczi
| &lt;code&gt;[[:csb:|csb]]&lt;/code&gt;
| [[:csb:Special:Statistics|5&amp;nbsp;560]]
| [[:csb:Special:Statistics|9&amp;nbsp;290]]
| [[:csb:Special:Statistics|195&amp;nbsp;279]]
| [[:csb:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:csb:Special:ListUsers|19&amp;nbsp;402]]
| [[:csb:Special:ActiveUsers|29]]
| [[:csb:Special:ListFiles|0]]
| 9
|-
| 215
| [[Idioma lao|Lao]]
| ລາວ
| &lt;code&gt;[[:lo:|lo]]&lt;/code&gt;
| [[:lo:Special:Statistics|5&amp;nbsp;521]]
| [[:lo:Special:Statistics|16&amp;nbsp;182]]
| [[:lo:Special:Statistics|127&amp;nbsp;427]]
| [[:lo:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:lo:Special:ListUsers|22&amp;nbsp;856]]
| [[:lo:Special:ActiveUsers|57]]
| [[:lo:Special:ListFiles|39]]
| 29
|-
| 216
| [[Papiamentu]]
| Papiamentu
| &lt;code&gt;[[:pap:|pap]]&lt;/code&gt;
| [[:pap:Special:Statistics|5&amp;nbsp;381]]
| [[:pap:Special:Statistics|11&amp;nbsp;005]]
| [[:pap:Special:Statistics|188&amp;nbsp;055]]
| [[:pap:Special:ListUsers/sysop|5]]
| [[:pap:Special:ListUsers|17&amp;nbsp;977]]
| [[:pap:Special:ActiveUsers|20]]
| [[:pap:Special:ListFiles|0]]
| 19
|-
| 217
| [[Madurese]]
| Madhurâ
| &lt;code&gt;[[:mad:|mad]]&lt;/code&gt;
| [[:mad:Special:Statistics|5&amp;nbsp;269]]
| [[:mad:Special:Statistics|15&amp;nbsp;793]]
| [[:mad:Special:Statistics|57&amp;nbsp;470]]
| [[:mad:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:mad:Special:ListUsers|4&amp;nbsp;896]]
| [[:mad:Special:ActiveUsers|41]]
| [[:mad:Special:ListFiles|0]]
| 15
|-
| 218
| [[Llingua aymara]]
| Aymar aru
| &lt;code&gt;[[:ay:|ay]]&lt;/code&gt;
| [[:ay:Special:Statistics|5&amp;nbsp;257]]
| [[:ay:Special:Statistics|8&amp;nbsp;957]]
| [[:ay:Special:Statistics|102&amp;nbsp;424]]
| [[:ay:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ay:Special:ListUsers|19&amp;nbsp;282]]
| [[:ay:Special:ActiveUsers|24]]
| [[:ay:Special:ListFiles|0]]
| 6
|-
| 219
| [[Idioma lingala|Lingala]]
| lingála
| &lt;code&gt;[[:ln:|ln]]&lt;/code&gt;
| [[:ln:Special:Statistics|5&amp;nbsp;203]]
| [[:ln:Special:Statistics|11&amp;nbsp;915]]
| [[:ln:Special:Statistics|135&amp;nbsp;027]]
| [[:ln:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:ln:Special:ListUsers|15&amp;nbsp;638]]
| [[:ln:Special:ActiveUsers|30]]
| [[:ln:Special:ListFiles|34]]
| 19
|-
| 220
| [[Inglés antiguu]]
| Ænglisc
| &lt;code&gt;[[:ang:|ang]]&lt;/code&gt;
| [[:ang:Special:Statistics|5&amp;nbsp;187]]
| [[:ang:Special:Statistics|22&amp;nbsp;014]]
| [[:ang:Special:Statistics|229&amp;nbsp;892]]
| [[:ang:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ang:Special:ListUsers|137&amp;nbsp;617]]
| [[:ang:Special:ActiveUsers|49]]
| [[:ang:Special:ListFiles|264]]
| 110
|-
| 221
| [[Normandu]]
| Nouormand
| &lt;code&gt;[[:nrm:|nrm]]&lt;/code&gt;
| [[:nrm:Special:Statistics|5&amp;nbsp;060]]
| [[:nrm:Special:Statistics|10&amp;nbsp;691]]
| [[:nrm:Special:Statistics|221&amp;nbsp;160]]
| [[:nrm:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:nrm:Special:ListUsers|15&amp;nbsp;281]]
| [[:nrm:Special:ActiveUsers|20]]
| [[:nrm:Special:ListFiles|0]]
| 26
|-
| 222
| [[pidgin ghanianu]]
| Ghanaian Pidgin English
| &lt;code&gt;[[:gpe:|gpe]]&lt;/code&gt;
| [[:gpe:Special:Statistics|4&amp;nbsp;971]]
| [[:gpe:Special:Statistics|25&amp;nbsp;968]]
| [[:gpe:Special:Statistics|97&amp;nbsp;219]]
| [[:gpe:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:gpe:Special:ListUsers|5&amp;nbsp;629]]
| [[:gpe:Special:ActiveUsers|59]]
| [[:gpe:Special:ListFiles|0]]
| 67
|-
| 223
| [[Friulanu]]
| furlan
| &lt;code&gt;[[:fur:|fur]]&lt;/code&gt;
| [[:fur:Special:Statistics|4&amp;nbsp;947]]
| [[:fur:Special:Statistics|11&amp;nbsp;219]]
| [[:fur:Special:Statistics|182&amp;nbsp;125]]
| [[:fur:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:fur:Special:ListUsers|16&amp;nbsp;740]]
| [[:fur:Special:ActiveUsers|33]]
| [[:fur:Special:ListFiles|296]]
| 26
|-
| 224
| [[Idioma luganda|Luganda]]
| Luganda
| &lt;code&gt;[[:lg:|lg]]&lt;/code&gt;
| [[:lg:Special:Statistics|4&amp;nbsp;784]]
| [[:lg:Special:Statistics|9&amp;nbsp;199]]
| [[:lg:Special:Statistics|47&amp;nbsp;376]]
| [[:lg:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:lg:Special:ListUsers|10&amp;nbsp;932]]
| [[:lg:Special:ActiveUsers|54]]
| [[:lg:Special:ListFiles|0]]
| 4
|-
| 225
| [[Idioma carelianu|Carelianu]]
| Livvinkarjala
| &lt;code&gt;[[:olo:|olo]]&lt;/code&gt;
| [[:olo:Special:Statistics|4&amp;nbsp;701]]
| [[:olo:Special:Statistics|14&amp;nbsp;352]]
| [[:olo:Special:Statistics|39&amp;nbsp;340]]
| [[:olo:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:olo:Special:ListUsers|8&amp;nbsp;569]]
| [[:olo:Special:ActiveUsers|14]]
| [[:olo:Special:ListFiles|0]]
| 12
|-
| 226
| [[Idioma twi|Twi]]
| Twi
| &lt;code&gt;[[:tw:|tw]]&lt;/code&gt;
| [[:tw:Special:Statistics|4&amp;nbsp;686]]
| [[:tw:Special:Statistics|8&amp;nbsp;732]]
| [[:tw:Special:Statistics|137&amp;nbsp;133]]
| [[:tw:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:tw:Special:ListUsers|18&amp;nbsp;146]]
| [[:tw:Special:ActiveUsers|35]]
| [[:tw:Special:ListFiles|0]]
| 12
|-
| 227
| [[Lingua Franca Nova]]
| Lingua Franca Nova
| &lt;code&gt;[[:lfn:|lfn]]&lt;/code&gt;
| [[:lfn:Special:Statistics|4&amp;nbsp;566]]
| [[:lfn:Special:Statistics|7&amp;nbsp;304]]
| [[:lfn:Special:Statistics|42&amp;nbsp;688]]
| [[:lfn:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:lfn:Special:ListUsers|16&amp;nbsp;802]]
| [[:lfn:Special:ActiveUsers|30]]
| [[:lfn:Special:ListFiles|0]]
| 2
|-
| 228
| [[Idioma lezgianu|Lezgianu]]
| лезги
| &lt;code&gt;[[:lez:|lez]]&lt;/code&gt;
| [[:lez:Special:Statistics|4&amp;nbsp;464]]
| [[:lez:Special:Statistics|15&amp;nbsp;093]]
| [[:lez:Special:Statistics|98&amp;nbsp;013]]
| [[:lez:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:lez:Special:ListUsers|12&amp;nbsp;752]]
| [[:lez:Special:ActiveUsers|27]]
| [[:lez:Special:ListFiles|11]]
| 37
|-
| 229
| [[Mirandés]]
| Mirandés
| &lt;code&gt;[[:mwl:|mwl]]&lt;/code&gt;
| [[:mwl:Special:Statistics|4&amp;nbsp;306]]
| [[:mwl:Special:Statistics|10&amp;nbsp;733]]
| [[:mwl:Special:Statistics|106&amp;nbsp;177]]
| [[:mwl:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:mwl:Special:ListUsers|15&amp;nbsp;106]]
| [[:mwl:Special:ActiveUsers|31]]
| [[:mwl:Special:ListFiles|0]]
| 22
|-
| 230
| [[Estremeñu]]
| estremeñu
| &lt;code&gt;[[:ext:|ext]]&lt;/code&gt;
| [[:ext:Special:Statistics|4&amp;nbsp;205]]
| [[:ext:Special:Statistics|9&amp;nbsp;295]]
| [[:ext:Special:Statistics|142&amp;nbsp;449]]
| [[:ext:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:ext:Special:ListUsers|20&amp;nbsp;047]]
| [[:ext:Special:ActiveUsers|26]]
| [[:ext:Special:ListFiles|0]]
| 22
|-
| 231
| [[Náhuatl]]
| Nāhuatl
| &lt;code&gt;[[:nah:|nah]]&lt;/code&gt;
| [[:nah:Special:Statistics|4&amp;nbsp;166]]
| [[:nah:Special:Statistics|13&amp;nbsp;090]]
| [[:nah:Special:Statistics|524&amp;nbsp;545]]
| [[:nah:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:nah:Special:ListUsers|24&amp;nbsp;451]]
| [[:nah:Special:ActiveUsers|17]]
| [[:nah:Special:ListFiles|168]]
| 184
|-
| 232
| [[:en:Saterland Frisian|Saterland Frisian]]
| Seeltersk
| &lt;code&gt;[[:stq:|stq]]&lt;/code&gt;
| [[:stq:Special:Statistics|4&amp;nbsp;139]]
| [[:stq:Special:Statistics|10&amp;nbsp;776]]
| [[:stq:Special:Statistics|124&amp;nbsp;085]]
| [[:stq:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:stq:Special:ListUsers|15&amp;nbsp;082]]
| [[:stq:Special:ActiveUsers|16]]
| [[:stq:Special:ListFiles|381]]
| 30
|-
| 233
| [[Tuvanu]]
| тыва дыл
| &lt;code&gt;[[:tyv:|tyv]]&lt;/code&gt;
| [[:tyv:Special:Statistics|4&amp;nbsp;127]]
| [[:tyv:Special:Statistics|14&amp;nbsp;930]]
| [[:tyv:Special:Statistics|51&amp;nbsp;987]]
| [[:tyv:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:tyv:Special:ListUsers|10&amp;nbsp;949]]
| [[:tyv:Special:ActiveUsers|20]]
| [[:tyv:Special:ListFiles|0]]
| 24
|-
| 234
| [[Tswana]]
| Setswana
| &lt;code&gt;[[:tn:|tn]]&lt;/code&gt;
| [[:tn:Special:Statistics|4&amp;nbsp;029]]
| [[:tn:Special:Statistics|8&amp;nbsp;641]]
| [[:tn:Special:Statistics|49&amp;nbsp;372]]
| [[:tn:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:tn:Special:ListUsers|12&amp;nbsp;557]]
| [[:tn:Special:ActiveUsers|53]]
| [[:tn:Special:ListFiles|4]]
| 7
|-
| 235
| [[Idioma avar|Avar]]
| авар
| &lt;code&gt;[[:av:|av]]&lt;/code&gt;
| [[:av:Special:Statistics|4&amp;nbsp;012]]
| [[:av:Special:Statistics|18&amp;nbsp;651]]
| [[:av:Special:Statistics|97&amp;nbsp;264]]
| [[:av:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:av:Special:ListUsers|17&amp;nbsp;436]]
| [[:av:Special:ActiveUsers|31]]
| [[:av:Special:ListFiles|0]]
| 69
|-
| 236
| [[Xudeoespañol]]
| Ladino
| &lt;code&gt;[[:lad:|lad]]&lt;/code&gt;
| [[:lad:Special:Statistics|4&amp;nbsp;001]]
| [[:lad:Special:Statistics|12&amp;nbsp;750]]
| [[:lad:Special:Statistics|216&amp;nbsp;160]]
| [[:lad:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:lad:Special:ListUsers|24&amp;nbsp;640]]
| [[:lad:Special:ActiveUsers|26]]
| [[:lad:Special:ListFiles|21]]
| 81
|-
| 237
| [[Romanche]]
| rumantsch
| &lt;code&gt;[[:rm:|rm]]&lt;/code&gt;
| [[:rm:Special:Statistics|3&amp;nbsp;864]]
| [[:rm:Special:Statistics|9&amp;nbsp;837]]
| [[:rm:Special:Statistics|170&amp;nbsp;906]]
| [[:rm:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:rm:Special:ListUsers|23&amp;nbsp;284]]
| [[:rm:Special:ActiveUsers|24]]
| [[:rm:Special:ListFiles|48]]
| 42
|-
| 238
| [[{{#language:tok|ast}}]]
| {{lang|tok|{{#language:tok}}}}
| &lt;code&gt;[[:tok:|tok]]&lt;/code&gt;
| [[:tok:Special:Statistics|3&amp;nbsp;862]]
| [[:tok:Special:Statistics|10&amp;nbsp;079]]
| [[:tok:Special:Statistics|57&amp;nbsp;246]]
| [[:tok:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:tok:Special:ListUsers|4&amp;nbsp;536]]
| [[:tok:Special:ActiveUsers|125]]
| [[:tok:Special:ListFiles|0]]
| 15
|-
| 239
| [[{{#language:fon|ast}}]]
| {{lang|fon|{{#language:fon}}}}
| &lt;code&gt;[[:fon:|fon]]&lt;/code&gt;
| [[:fon:Special:Statistics|3&amp;nbsp;857]]
| [[:fon:Special:Statistics|5&amp;nbsp;870]]
| [[:fon:Special:Statistics|31&amp;nbsp;894]]
| [[:fon:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:fon:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;276]]
| [[:fon:Special:ActiveUsers|27]]
| [[:fon:Special:ListFiles|0]]
| 1
|-
| 240
| [[:en:Doteli|Doteli]]
| डोटेली
| &lt;code&gt;[[:dty:|dty]]&lt;/code&gt;
| [[:dty:Special:Statistics|3&amp;nbsp;680]]
| [[:dty:Special:Statistics|22&amp;nbsp;486]]
| [[:dty:Special:Statistics|246&amp;nbsp;754]]
| [[:dty:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:dty:Special:ListUsers|8&amp;nbsp;121]]
| [[:dty:Special:ActiveUsers|13]]
| [[:dty:Special:ListFiles|3]]
| 287
|-
| 241
| [[Idioma konkani|Konkani]]
| गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni
| &lt;code&gt;[[:gom:|gom]]&lt;/code&gt;
| [[:gom:Special:Statistics|3&amp;nbsp;643]]
| [[:gom:Special:Statistics|8&amp;nbsp;919]]
| [[:gom:Special:Statistics|214&amp;nbsp;229]]
| [[:gom:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:gom:Special:ListUsers|11&amp;nbsp;666]]
| [[:gom:Special:ActiveUsers|16]]
| [[:gom:Special:ListFiles|0]]
| 50
|-
| 242
| [[Tulu]]
| ತುಳು
| &lt;code&gt;[[:tcy:|tcy]]&lt;/code&gt;
| [[:tcy:Special:Statistics|3&amp;nbsp;522]]
| [[:tcy:Special:Statistics|21&amp;nbsp;097]]
| [[:tcy:Special:Statistics|242&amp;nbsp;591]]
| [[:tcy:Special:ListUsers/sysop|5]]
| [[:tcy:Special:ListUsers|8&amp;nbsp;837]]
| [[:tcy:Special:ActiveUsers|33]]
| [[:tcy:Special:ListFiles|12]]
| 286
|-
| 243
| [[:en:Komi-Permyak|Komi-Permyak]]
| Перем Коми
| &lt;code&gt;[[:koi:|koi]]&lt;/code&gt;
| [[:koi:Special:Statistics|3&amp;nbsp;471]]
| [[:koi:Special:Statistics|13&amp;nbsp;732]]
| [[:koi:Special:Statistics|63&amp;nbsp;853]]
| [[:koi:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:koi:Special:ListUsers|9&amp;nbsp;817]]
| [[:koi:Special:ActiveUsers|15]]
| [[:koi:Special:ListFiles|0]]
| 41
|-
| 244
| [[:en:Lower Sorbian|Lower Sorbian]]
| dolnoserbski
| &lt;code&gt;[[:dsb:|dsb]]&lt;/code&gt;
| [[:dsb:Special:Statistics|3&amp;nbsp;443]]
| [[:dsb:Special:Statistics|11&amp;nbsp;652]]
| [[:dsb:Special:Statistics|147&amp;nbsp;398]]
| [[:dsb:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:dsb:Special:ListUsers|20&amp;nbsp;905]]
| [[:dsb:Special:ActiveUsers|31]]
| [[:dsb:Special:ListFiles|0]]
| 72
|-
| 245
| [[{{#language:bew|ast}}]]
| {{lang|bew|{{#language:bew}}}}
| &lt;code&gt;[[:bew:|bew]]&lt;/code&gt;
| [[:bew:Special:Statistics|3&amp;nbsp;256]]
| [[:bew:Special:Statistics|7&amp;nbsp;765]]
| [[:bew:Special:Statistics|34&amp;nbsp;082]]
| [[:bew:Special:ListUsers/sysop|6]]
| [[:bew:Special:ListUsers|3&amp;nbsp;372]]
| [[:bew:Special:ActiveUsers|85]]
| [[:bew:Special:ListFiles|0]]
| 8
|-
| 247
| [[Idioma maldivianu|Maldivu]]
| ދިވެހިބަސް
| &lt;code&gt;[[:dv:|dv]]&lt;/code&gt;
| [[:dv:Special:Statistics|3&amp;nbsp;199]]
| [[:dv:Special:Statistics|12&amp;nbsp;494]]
| [[:dv:Special:Statistics|137&amp;nbsp;269]]
| [[:dv:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:dv:Special:ListUsers|28&amp;nbsp;044]]
| [[:dv:Special:ActiveUsers|25]]
| [[:dv:Special:ListFiles|896]]
| 93
|-
| 248
| [[{{#language:dga|ast}}]]
| {{lang|dga|{{#language:dga}}}}
| &lt;code&gt;[[:dga:|dga]]&lt;/code&gt;
| [[:dga:Special:Statistics|3&amp;nbsp;149]]
| [[:dga:Special:Statistics|6&amp;nbsp;758]]
| [[:dga:Special:Statistics|60&amp;nbsp;126]]
| [[:dga:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:dga:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;664]]
| [[:dga:Special:ActiveUsers|16]]
| [[:dga:Special:ListFiles|0]]
| 12
|-
| 249
| [[Idioma mon|Mon]]
| ဘာသာ မန်
| &lt;code&gt;[[:mnw:|mnw]]&lt;/code&gt;
| [[:mnw:Special:Statistics|3&amp;nbsp;141]]
| [[:mnw:Special:Statistics|9&amp;nbsp;451]]
| [[:mnw:Special:Statistics|52&amp;nbsp;241]]
| [[:mnw:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:mnw:Special:ListUsers|5&amp;nbsp;239]]
| [[:mnw:Special:ActiveUsers|14]]
| [[:mnw:Special:ListFiles|0]]
| 22
|-
| 250
| [[Fráncicu ripuariu]]
| Ripoarisch
| &lt;code&gt;[[:ksh:|ksh]]&lt;/code&gt;
| [[:ksh:Special:Statistics|3&amp;nbsp;038]]
| [[:ksh:Special:Statistics|10&amp;nbsp;808]]
| [[:ksh:Special:Statistics|1&amp;nbsp;610&amp;nbsp;258]]
| [[:ksh:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:ksh:Special:ListUsers|25&amp;nbsp;114]]
| [[:ksh:Special:ActiveUsers|19]]
| [[:ksh:Special:ListFiles|0]]
| 975
|-
| 251
| [[Zhuanganu]]
| Vahcuengh
| &lt;code&gt;[[:za:|za]]&lt;/code&gt;
| [[:za:Special:Statistics|3&amp;nbsp;009]]
| [[:za:Special:Statistics|5&amp;nbsp;571]]
| [[:za:Special:Statistics|42&amp;nbsp;857]]
| [[:za:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:za:Special:ListUsers|12&amp;nbsp;448]]
| [[:za:Special:ActiveUsers|12]]
| [[:za:Special:ListFiles|0]]
| 6
|-
| 252
| [[Gagauz]]
| Gagauz
| &lt;code&gt;[[:gag:|gag]]&lt;/code&gt;
| [[:gag:Special:Statistics|3&amp;nbsp;003]]
| [[:gag:Special:Statistics|7&amp;nbsp;660]]
| [[:gag:Special:Statistics|75&amp;nbsp;131]]
| [[:gag:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:gag:Special:ListUsers|16&amp;nbsp;547]]
| [[:gag:Special:ActiveUsers|24]]
| [[:gag:Special:ListFiles|0]]
| 24
|-
| 253
| [[Idioma ḥawaianu|Ḥawaianu]]
| Hawaiʻi
| &lt;code&gt;[[:haw:|haw]]&lt;/code&gt;
| [[:haw:Special:Statistics|2&amp;nbsp;974]]
| [[:haw:Special:Statistics|6&amp;nbsp;323]]
| [[:haw:Special:Statistics|102&amp;nbsp;716]]
| [[:haw:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:haw:Special:ListUsers|20&amp;nbsp;995]]
| [[:haw:Special:ActiveUsers|27]]
| [[:haw:Special:ListFiles|0]]
| 21
|-
| 254
| [[pa'o]]
| ပအိုဝ်ႏဘာႏသာႏ
| &lt;code&gt;[[:blk:|blk]]&lt;/code&gt;
| [[:blk:Special:Statistics|2&amp;nbsp;915]]
| [[:blk:Special:Statistics|9&amp;nbsp;025]]
| [[:blk:Special:Statistics|33&amp;nbsp;212]]
| [[:blk:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:blk:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;933]]
| [[:blk:Special:ActiveUsers|12]]
| [[:blk:Special:ListFiles|0]]
| 16
|-
| 255
| [[Idioma buriatu|Buriatu]]
| буряад
| &lt;code&gt;[[:bxr:|bxr]]&lt;/code&gt;
| [[:bxr:Special:Statistics|2&amp;nbsp;914]]
| [[:bxr:Special:Statistics|11&amp;nbsp;236]]
| [[:bxr:Special:Statistics|74&amp;nbsp;449]]
| [[:bxr:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:bxr:Special:ListUsers|17&amp;nbsp;575]]
| [[:bxr:Special:ActiveUsers|22]]
| [[:bxr:Special:ListFiles|8]]
| 54
|-
| 256
| [[{{#language:kge|ast}}]]
| {{lang|kge|{{#language:kge}}}}
| &lt;code&gt;[[:kge:|kge]]&lt;/code&gt;
| [[:kge:Special:Statistics|2&amp;nbsp;900]]
| [[:kge:Special:Statistics|4&amp;nbsp;650]]
| [[:kge:Special:Statistics|31&amp;nbsp;904]]
| [[:kge:Special:ListUsers/sysop|0]]
| [[:kge:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;435]]
| [[:kge:Special:ActiveUsers|11]]
| [[:kge:Special:ListFiles|0]]
| 2
|-
| 257
| [[Alemán palatín]]
| Pälzisch
| &lt;code&gt;[[:pfl:|pfl]]&lt;/code&gt;
| [[:pfl:Special:Statistics|2&amp;nbsp;849]]
| [[:pfl:Special:Statistics|7&amp;nbsp;098]]
| [[:pfl:Special:Statistics|93&amp;nbsp;148]]
| [[:pfl:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:pfl:Special:ListUsers|13&amp;nbsp;892]]
| [[:pfl:Special:ActiveUsers|11]]
| [[:pfl:Special:ListFiles|0]]
| 29
|-
| 258
| [[Awadhi]]
| ქართული
| &lt;code&gt;[[:awa:|awa]]&lt;/code&gt;
| [[:awa:Special:Statistics|2&amp;nbsp;845]]
| [[:awa:Special:Statistics|7&amp;nbsp;155]]
| [[:awa:Special:Statistics|32&amp;nbsp;387]]
| [[:awa:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:awa:Special:ListUsers|5&amp;nbsp;116]]
| [[:awa:Special:ActiveUsers|50]]
| [[:awa:Special:ListFiles|0]]
| 10
|-
| 259
| [[Idioma karachái-bálkaro|Karachái-bálkaro]]
| къарачай-малкъар
| &lt;code&gt;[[:krc:|krc]]&lt;/code&gt;
| [[:krc:Special:Statistics|2&amp;nbsp;802]]
| [[:krc:Special:Statistics|17&amp;nbsp;257]]
| [[:krc:Special:Statistics|123&amp;nbsp;330]]
| [[:krc:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:krc:Special:ListUsers|11&amp;nbsp;932]]
| [[:krc:Special:ActiveUsers|13]]
| [[:krc:Special:ListFiles|0]]
| 190
|-
| 260
| [[Sakizaya]]
| Sakizaya
| &lt;code&gt;[[:szy:|szy]]&lt;/code&gt;
| [[:szy:Special:Statistics|2&amp;nbsp;736]]
| [[:szy:Special:Statistics|6&amp;nbsp;399]]
| [[:szy:Special:Statistics|140&amp;nbsp;267]]
| [[:szy:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:szy:Special:ListUsers|4&amp;nbsp;159]]
| [[:szy:Special:ActiveUsers|13]]
| [[:szy:Special:ListFiles|0]]
| 39
|-
| 261
| [[Idioma pangasinense|Pangasinense]]
| Pangasinan
| &lt;code&gt;[[:pag:|pag]]&lt;/code&gt;
| [[:pag:Special:Statistics|2&amp;nbsp;621]]
| [[:pag:Special:Statistics|6&amp;nbsp;779]]
| [[:pag:Special:Statistics|79&amp;nbsp;376]]
| [[:pag:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:pag:Special:ListUsers|9&amp;nbsp;800]]
| [[:pag:Special:ActiveUsers|16]]
| [[:pag:Special:ListFiles|0]]
| 29
|-
| 262
| [[atayal]]
| atayal
| &lt;code&gt;[[:tay:|tay]]&lt;/code&gt;
| [[:tay:Special:Statistics|2&amp;nbsp;581]]
| [[:tay:Special:Statistics|3&amp;nbsp;325]]
| [[:tay:Special:Statistics|64&amp;nbsp;953]]
| [[:tay:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:tay:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;687]]
| [[:tay:Special:ActiveUsers|11]]
| [[:tay:Special:ListFiles|0]]
| 2
|-
| 263
| [[Idioma ingusetiu|Ingusetio]]
| ГӀалгӀай
| &lt;code&gt;[[:inh:|inh]]&lt;/code&gt;
| [[:inh:Special:Statistics|2&amp;nbsp;523]]
| [[:inh:Special:Statistics|17&amp;nbsp;197]]
| [[:inh:Special:Statistics|74&amp;nbsp;159]]
| [[:inh:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:inh:Special:ListUsers|6&amp;nbsp;126]]
| [[:inh:Special:ActiveUsers|19]]
| [[:inh:Special:ListFiles|39]]
| 146
|-
| 264
| [[Idioma xhosa|Xhosa]]
| isiXhosa
| &lt;code&gt;[[:xh:|xh]]&lt;/code&gt;
| [[:xh:Special:Statistics|2&amp;nbsp;410]]
| [[:xh:Special:Statistics|5&amp;nbsp;631]]
| [[:xh:Special:Statistics|40&amp;nbsp;375]]
| [[:xh:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:xh:Special:ListUsers|15&amp;nbsp;820]]
| [[:xh:Special:ActiveUsers|27]]
| [[:xh:Special:ListFiles|0]]
| 13
|-
| 265
| [[{{#language:iba|ast}}]]
| {{lang|iba|{{#language:iba}}}}
| &lt;code&gt;[[:iba:|iba]]&lt;/code&gt;
| [[:iba:Special:Statistics|2&amp;nbsp;365]]
| [[:iba:Special:Statistics|6&amp;nbsp;391]]
| [[:iba:Special:Statistics|18&amp;nbsp;640]]
| [[:iba:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:iba:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;200]]
| [[:iba:Special:ActiveUsers|15]]
| [[:iba:Special:ListFiles|0]]
| 8
|-
| 266
| [[Idioma kikuyu]]
| Gĩkũyũ
| &lt;code&gt;[[:ki:|ki]]&lt;/code&gt;
| [[:ki:Special:Statistics|2&amp;nbsp;331]]
| [[:ki:Special:Statistics|4&amp;nbsp;136]]
| [[:ki:Special:Statistics|23&amp;nbsp;550]]
| [[:ki:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ki:Special:ListUsers|10&amp;nbsp;384]]
| [[:ki:Special:ActiveUsers|16]]
| [[:ki:Special:ListFiles|0]]
| 3
|-
| 267
| [[:en:Atikamekw|Atikamekw]]
| Atikamekw
| &lt;code&gt;[[:atj:|atj]]&lt;/code&gt;
| [[:atj:Special:Statistics|2&amp;nbsp;079]]
| [[:atj:Special:Statistics|3&amp;nbsp;305]]
| [[:atj:Special:Statistics|16&amp;nbsp;905]]
| [[:atj:Special:ListUsers/sysop|9]]
| [[:atj:Special:ListUsers|6&amp;nbsp;036]]
| [[:atj:Special:ActiveUsers|23]]
| [[:atj:Special:ListFiles|0]]
| 2
|-
| 268
| [[Novial]]
| Novial
| &lt;code&gt;[[:nov:|nov]]&lt;/code&gt;
| [[:nov:Special:Statistics|2&amp;nbsp;070]]
| [[:nov:Special:Statistics|5&amp;nbsp;172]]
| [[:nov:Special:Statistics|181&amp;nbsp;371]]
| [[:nov:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:nov:Special:ListUsers|13&amp;nbsp;527]]
| [[:nov:Special:ActiveUsers|16]]
| [[:nov:Special:ListFiles|0]]
| 79
|-
| 269
| [[Alemán de Pennsylvania]]
| Deitsch
| &lt;code&gt;[[:pdc:|pdc]]&lt;/code&gt;
| [[:pdc:Special:Statistics|2&amp;nbsp;053]]
| [[:pdc:Special:Statistics|5&amp;nbsp;917]]
| [[:pdc:Special:Statistics|107&amp;nbsp;499]]
| [[:pdc:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:pdc:Special:ListUsers|39&amp;nbsp;027]]
| [[:pdc:Special:ActiveUsers|39]]
| [[:pdc:Special:ListFiles|0]]
| 64
|-
| 270
| [[Idioma tonganu|Tonganu]]
| lea faka-Tonga
| &lt;code&gt;[[:to:|to]]&lt;/code&gt;
| [[:to:Special:Statistics|2&amp;nbsp;045]]
| [[:to:Special:Statistics|5&amp;nbsp;525]]
| [[:to:Special:Statistics|43&amp;nbsp;935]]
| [[:to:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:to:Special:ListUsers|12&amp;nbsp;756]]
| [[:to:Special:ActiveUsers|13]]
| [[:to:Special:ListFiles|12]]
| 23
|-
| 271
| [[Oromu]]
| Oromoo
| &lt;code&gt;[[:om:|om]]&lt;/code&gt;
| [[:om:Special:Statistics|1&amp;nbsp;968]]
| [[:om:Special:Statistics|5&amp;nbsp;349]]
| [[:om:Special:Statistics|45&amp;nbsp;573]]
| [[:om:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:om:Special:ListUsers|13&amp;nbsp;763]]
| [[:om:Special:ActiveUsers|25]]
| [[:om:Special:ListFiles|0]]
| 25
|-
| 272
| [[Kikongo]]
| Kongo
| &lt;code&gt;[[:kg:|kg]]&lt;/code&gt;
| [[:kg:Special:Statistics|1&amp;nbsp;946]]
| [[:kg:Special:Statistics|4&amp;nbsp;422]]
| [[:kg:Special:Statistics|52&amp;nbsp;029]]
| [[:kg:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:kg:Special:ListUsers|12&amp;nbsp;806]]
| [[:kg:Special:ActiveUsers|19]]
| [[:kg:Special:ListFiles|0]]
| 19
|-
| 273
| [[:en:Aramaic|Aramaic]]
| ܐܪܡܝܐ
| &lt;code&gt;[[:arc:|arc]]&lt;/code&gt;
| [[:arc:Special:Statistics|1&amp;nbsp;919]]
| [[:arc:Special:Statistics|6&amp;nbsp;358]]
| [[:arc:Special:Statistics|97&amp;nbsp;526]]
| [[:arc:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:arc:Special:ListUsers|23&amp;nbsp;650]]
| [[:arc:Special:ActiveUsers|18]]
| [[:arc:Special:ListFiles|0]]
| 82
|-
| 274
| [[{{#language:dtp|ast}}]]
| {{lang|dtp|{{#language:dtp}}}}
| &lt;code&gt;[[:dtp:|dtp]]&lt;/code&gt;
| [[:dtp:Special:Statistics|1&amp;nbsp;799]]
| [[:dtp:Special:Statistics|7&amp;nbsp;460]]
| [[:dtp:Special:Statistics|23&amp;nbsp;727]]
| [[:dtp:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:dtp:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;749]]
| [[:dtp:Special:ActiveUsers|48]]
| [[:dtp:Special:ListFiles|0]]
| 31
|-
| 275
| [[fanti]]
| fat
| &lt;code&gt;[[:fat:|fat]]&lt;/code&gt;
| [[:fat:Special:Statistics|1&amp;nbsp;796]]
| [[:fat:Special:Statistics|4&amp;nbsp;776]]
| [[:fat:Special:Statistics|25&amp;nbsp;585]]
| [[:fat:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:fat:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;416]]
| [[:fat:Special:ActiveUsers|9]]
| [[:fat:Special:ListFiles|0]]
| 15
|-
| 276
| [[Nias]]
| Li Niha
| &lt;code&gt;[[:nia:|nia]]&lt;/code&gt;
| [[:nia:Special:Statistics|1&amp;nbsp;769]]
| [[:nia:Special:Statistics|4&amp;nbsp;474]]
| [[:nia:Special:Statistics|27&amp;nbsp;278]]
| [[:nia:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:nia:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;800]]
| [[:nia:Special:ActiveUsers|11]]
| [[:nia:Special:ListFiles|0]]
| 14
|-
| 277
| [[Wolof]]
| Wolof
| &lt;code&gt;[[:wo:|wo]]&lt;/code&gt;
| [[:wo:Special:Statistics|1&amp;nbsp;747]]
| [[:wo:Special:Statistics|5&amp;nbsp;579]]
| [[:wo:Special:Statistics|107&amp;nbsp;306]]
| [[:wo:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:wo:Special:ListUsers|17&amp;nbsp;424]]
| [[:wo:Special:ActiveUsers|15]]
| [[:wo:Special:ListFiles|0]]
| 93
|-
| 278
| [[Sesotho]]
| Sesotho
| &lt;code&gt;[[:st:|st]]&lt;/code&gt;
| [[:st:Special:Statistics|1&amp;nbsp;722]]
| [[:st:Special:Statistics|5&amp;nbsp;736]]
| [[:st:Special:Statistics|37&amp;nbsp;843]]
| [[:st:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:st:Special:ListUsers|12&amp;nbsp;631]]
| [[:st:Special:ActiveUsers|20]]
| [[:st:Special:ListFiles|0]]
| 36
|-
| 279
| [[Xamaicanu]]
| Patois
| &lt;code&gt;[[:jam:|jam]]&lt;/code&gt;
| [[:jam:Special:Statistics|1&amp;nbsp;718]]
| [[:jam:Special:Statistics|3&amp;nbsp;116]]
| [[:jam:Special:Statistics|22&amp;nbsp;740]]
| [[:jam:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:jam:Special:ListUsers|12&amp;nbsp;175]]
| [[:jam:Special:ActiveUsers|14]]
| [[:jam:Special:ListFiles|0]]
| 5
|-
| 280
| [[Idioma kikuyu|Kikuyu]]
| Kabɩyɛ
| &lt;code&gt;[[:kbp:|kbp]]&lt;/code&gt;
| [[:kbp:Special:Statistics|1&amp;nbsp;714]]
| [[:kbp:Special:Statistics|3&amp;nbsp;449]]
| [[:kbp:Special:Statistics|18&amp;nbsp;614]]
| [[:kbp:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:kbp:Special:ListUsers|5&amp;nbsp;814]]
| [[:kbp:Special:ActiveUsers|14]]
| [[:kbp:Special:ListFiles|0]]
| 6
|-
| 281
| [[Idioma fixanu|Fixanu]]
| Na Vosa Vakaviti
| &lt;code&gt;[[:fj:|fj]]&lt;/code&gt;
| [[:fj:Special:Statistics|1&amp;nbsp;711]]
| [[:fj:Special:Statistics|4&amp;nbsp;534]]
| [[:fj:Special:Statistics|38&amp;nbsp;644]]
| [[:fj:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:fj:Special:ListUsers|10&amp;nbsp;696]]
| [[:fj:Special:ActiveUsers|18]]
| [[:fj:Special:ListFiles|0]]
| 23
|-
| 282
| [[gun]]
| Gungbe
| &lt;code&gt;[[:guw:|guw]]&lt;/code&gt;
| [[:guw:Special:Statistics|1&amp;nbsp;686]]
| [[:guw:Special:Statistics|2&amp;nbsp;987]]
| [[:guw:Special:Statistics|44&amp;nbsp;841]]
| [[:guw:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:guw:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;380]]
| [[:guw:Special:ActiveUsers|30]]
| [[:guw:Special:ListFiles|0]]
| 9
|-
| 283
| [[angika]]
| अंगिका
| &lt;code&gt;[[:anp:|anp]]&lt;/code&gt;
| [[:anp:Special:Statistics|1&amp;nbsp;682]]
| [[:anp:Special:Statistics|5&amp;nbsp;307]]
| [[:anp:Special:Statistics|22&amp;nbsp;955]]
| [[:anp:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:anp:Special:ListUsers|3&amp;nbsp;714]]
| [[:anp:Special:ActiveUsers|22]]
| [[:anp:Special:ListFiles|0]]
| 20
|-
| 284
| [[Cabardianu]]
| Адыгэбзэ
| &lt;code&gt;[[:kbd:|kbd]]&lt;/code&gt;
| [[:kbd:Special:Statistics|1&amp;nbsp;665]]
| [[:kbd:Special:Statistics|7&amp;nbsp;124]]
| [[:kbd:Special:Statistics|48&amp;nbsp;720]]
| [[:kbd:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:kbd:Special:ListUsers|11&amp;nbsp;484]]
| [[:kbd:Special:ActiveUsers|24]]
| [[:kbd:Special:ListFiles|0]]
| 74
|-
| 285
| [[{{#language:knc|ast}}]]
| {{lang|knc|{{#language:knc}}}}
| &lt;code&gt;[[:knc:|knc]]&lt;/code&gt;
| [[:knc:Special:Statistics|1&amp;nbsp;642]]
| [[:knc:Special:Statistics|2&amp;nbsp;539]]
| [[:knc:Special:Statistics|28&amp;nbsp;272]]
| [[:knc:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:knc:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;372]]
| [[:knc:Special:ActiveUsers|10]]
| [[:knc:Special:ListFiles|0]]
| 3
|-
| 286
| [[Idioma calmucu|Calmucu]]
| хальмг
| &lt;code&gt;[[:xal:|xal]]&lt;/code&gt;
| [[:xal:Special:Statistics|1&amp;nbsp;594]]
| [[:xal:Special:Statistics|12&amp;nbsp;498]]
| [[:xal:Special:Statistics|92&amp;nbsp;683]]
| [[:xal:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:xal:Special:ListUsers|11&amp;nbsp;269]]
| [[:xal:Special:ActiveUsers|12]]
| [[:xal:Special:ListFiles|0]]
| 347
|-
| 287
| [[N'ko]]
| ߒߞߏ
| &lt;code&gt;[[:nqo:|nqo]]&lt;/code&gt;
| [[:nqo:Special:Statistics|1&amp;nbsp;588]]
| [[:nqo:Special:Statistics|3&amp;nbsp;454]]
| [[:nqo:Special:Statistics|12&amp;nbsp;799]]
| [[:nqo:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:nqo:Special:ListUsers|5&amp;nbsp;823]]
| [[:nqo:Special:ActiveUsers|14]]
| [[:nqo:Special:ListFiles|0]]
| 5
|-
| 288
| [[pidgin nixerianu]]
| Naijá
| &lt;code&gt;[[:pcm:|pcm]]&lt;/code&gt;
| [[:pcm:Special:Statistics|1&amp;nbsp;553]]
| [[:pcm:Special:Statistics|2&amp;nbsp;830]]
| [[:pcm:Special:Statistics|30&amp;nbsp;874]]
| [[:pcm:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:pcm:Special:ListUsers|3&amp;nbsp;555]]
| [[:pcm:Special:ActiveUsers|16]]
| [[:pcm:Special:ListFiles|0]]
| 7
|-
| 289
| [[tyap]]
| tyap
| &lt;code&gt;[[:kcg:|kcg]]&lt;/code&gt;
| [[:kcg:Special:Statistics|1&amp;nbsp;542]]
| [[:kcg:Special:Statistics|6&amp;nbsp;805]]
| [[:kcg:Special:Statistics|41&amp;nbsp;476]]
| [[:kcg:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:kcg:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;780]]
| [[:kcg:Special:ActiveUsers|23]]
| [[:kcg:Special:ListFiles|1]]
| 71
|-
| 290
| [[Bislama]]
| Bislama
| &lt;code&gt;[[:bi:|bi]]&lt;/code&gt;
| [[:bi:Special:Statistics|1&amp;nbsp;487]]
| [[:bi:Special:Statistics|3&amp;nbsp;474]]
| [[:bi:Special:Statistics|44&amp;nbsp;152]]
| [[:bi:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:bi:Special:ListUsers|15&amp;nbsp;305]]
| [[:bi:Special:ActiveUsers|16]]
| [[:bi:Special:ListFiles|0]]
| 23
|-
| 291
| [[{{#language:bbc|ast}}]]
| {{lang|bbc|{{#language:bbc}}}}
| &lt;code&gt;[[:bbc:|bbc]]&lt;/code&gt;
| [[:bbc:Special:Statistics|1&amp;nbsp;417]]
| [[:bbc:Special:Statistics|2&amp;nbsp;691]]
| [[:bbc:Special:Statistics|16&amp;nbsp;413]]
| [[:bbc:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:bbc:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;483]]
| [[:bbc:Special:ActiveUsers|12]]
| [[:bbc:Special:ListFiles|0]]
| 5
|-
| 292
| [[Tok pisin]]
| Tok Pisin
| &lt;code&gt;[[:tpi:|tpi]]&lt;/code&gt;
| [[:tpi:Special:Statistics|1&amp;nbsp;415]]
| [[:tpi:Special:Statistics|5&amp;nbsp;767]]
| [[:tpi:Special:Statistics|89&amp;nbsp;531]]
| [[:tpi:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:tpi:Special:ListUsers|15&amp;nbsp;977]]
| [[:tpi:Special:ActiveUsers|14]]
| [[:tpi:Special:ListFiles|0]]
| 147
|-
| 293
| [[Tetun]]
| tetun
| &lt;code&gt;[[:tet:|tet]]&lt;/code&gt;
| [[:tet:Special:Statistics|1&amp;nbsp;384]]
| [[:tet:Special:Statistics|3&amp;nbsp;973]]
| [[:tet:Special:Statistics|70&amp;nbsp;164]]
| [[:tet:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:tet:Special:ListUsers|11&amp;nbsp;294]]
| [[:tet:Special:ActiveUsers|16]]
| [[:tet:Special:ListFiles|0]]
| 62
|-
| 295
| [[idioma cheyenne|Cheyenne]]
| Tsetsêhestâhese
| &lt;code&gt;[[:chy:|chy]]&lt;/code&gt;
| [[:chy:Special:Statistics|1&amp;nbsp;372]]
| [[:chy:Special:Statistics|2&amp;nbsp;958]]
| [[:chy:Special:Statistics|26&amp;nbsp;599]]
| [[:chy:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:chy:Special:ListUsers|13&amp;nbsp;920]]
| [[:chy:Special:ActiveUsers|19]]
| [[:chy:Special:ListFiles|0]]
| 12
|-
| 296
| [[Antiguu eslavu eclesiásticu]]
| словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ
| &lt;code&gt;[[:cu:|cu]]&lt;/code&gt;
| [[:cu:Special:Statistics|1&amp;nbsp;351]]
| [[:cu:Special:Statistics|5&amp;nbsp;944]]
| [[:cu:Special:Statistics|86&amp;nbsp;942]]
| [[:cu:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:cu:Special:ListUsers|29&amp;nbsp;110]]
| [[:cu:Special:ActiveUsers|23]]
| [[:cu:Special:ListFiles|0]]
| 169
|-
| 297
| [[Lojban]]
| Lojban
| &lt;code&gt;[[:jbo:|jbo]]&lt;/code&gt;
| [[:jbo:Special:Statistics|1&amp;nbsp;350]]
| [[:jbo:Special:Statistics|5&amp;nbsp;831]]
| [[:jbo:Special:Statistics|113&amp;nbsp;739]]
| [[:jbo:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:jbo:Special:ListUsers|19&amp;nbsp;510]]
| [[:jbo:Special:ActiveUsers|21]]
| [[:jbo:Special:ListFiles|0]]
| 215
|-
| 298
| [[frafra]]
| gurenɛ
| &lt;code&gt;[[:gur:|gur]]&lt;/code&gt;
| [[:gur:Special:Statistics|1&amp;nbsp;347]]
| [[:gur:Special:Statistics|2&amp;nbsp;607]]
| [[:gur:Special:Statistics|22&amp;nbsp;900]]
| [[:gur:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:gur:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;208]]
| [[:gur:Special:ActiveUsers|23]]
| [[:gur:Special:ListFiles|0]]
| 8
|-
| 299
| [[Idioma ewé|Ewé]]
| eʋegbe
| &lt;code&gt;[[:ee:|ee]]&lt;/code&gt;
| [[:ee:Special:Statistics|1&amp;nbsp;319]]
| [[:ee:Special:Statistics|4&amp;nbsp;343]]
| [[:ee:Special:Statistics|61&amp;nbsp;446]]
| [[:ee:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:ee:Special:ListUsers|16&amp;nbsp;967]]
| [[:ee:Special:ActiveUsers|28]]
| [[:ee:Special:ListFiles|0]]
| 74
|-
| 300
| [[{{#language:mos|ast}}]]
| {{lang|mos|{{#language:mos}}}}
| &lt;code&gt;[[:mos:|mos]]&lt;/code&gt;
| [[:mos:Special:Statistics|1&amp;nbsp;319]]
| [[:mos:Special:Statistics|2&amp;nbsp;111]]
| [[:mos:Special:Statistics|31&amp;nbsp;629]]
| [[:mos:Special:ListUsers/sysop|0]]
| [[:mos:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;560]]
| [[:mos:Special:ActiveUsers|5]]
| [[:mos:Special:ListFiles|0]]
| 5
|-
| 301
| [[{{#language:kai|ast}}]]
| {{lang|kai|{{#language:kai}}}}
| &lt;code&gt;[[:kai:|kai]]&lt;/code&gt;
| [[:kai:Special:Statistics|1&amp;nbsp;317]]
| [[:kai:Special:Statistics|2&amp;nbsp;635]]
| [[:kai:Special:Statistics|11&amp;nbsp;834]]
| [[:kai:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:kai:Special:ListUsers|265]]
| [[:kai:Special:ActiveUsers|21]]
| [[:kai:Special:ListFiles|0]]
| 4
|-
| 302
| [[{{#language:kus|ast}}]]
| {{lang|kus|{{#language:kus}}}}
| &lt;code&gt;[[:kus:|kus]]&lt;/code&gt;
| [[:kus:Special:Statistics|1&amp;nbsp;312]]
| [[:kus:Special:Statistics|2&amp;nbsp;010]]
| [[:kus:Special:Statistics|16&amp;nbsp;854]]
| [[:kus:Special:ListUsers/sysop|0]]
| [[:kus:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;112]]
| [[:kus:Special:ActiveUsers|11]]
| [[:kus:Special:ListFiles|0]]
| 2
|-
| 303
| [[{{#language:rsk|ast}}]]
| {{lang|rsk|{{#language:rsk}}}}
| &lt;code&gt;[[:rsk:|rsk]]&lt;/code&gt;
| [[:rsk:Special:Statistics|1&amp;nbsp;265]]
| [[:rsk:Special:Statistics|2&amp;nbsp;759]]
| [[:rsk:Special:Statistics|17&amp;nbsp;877]]
| [[:rsk:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:rsk:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;049]]
| [[:rsk:Special:ActiveUsers|20]]
| [[:rsk:Special:ListFiles|0]]
| 9
|-
| 304
| [[Idioma tahitianu|Tahitianu]]
| reo tahiti
| &lt;code&gt;[[:ty:|ty]]&lt;/code&gt;
| [[:ty:Special:Statistics|1&amp;nbsp;250]]
| [[:ty:Special:Statistics|3&amp;nbsp;070]]
| [[:ty:Special:Statistics|54&amp;nbsp;154]]
| [[:ty:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ty:Special:ListUsers|8&amp;nbsp;627]]
| [[:ty:Special:ActiveUsers|8]]
| [[:ty:Special:ListFiles|0]]
| 37
|-
| 305
| [[{{#language:syl|ast}}]]
| {{lang|syl|{{#language:syl}}}}
| &lt;code&gt;[[:syl:|syl]]&lt;/code&gt;
| [[:syl:Special:Statistics|1&amp;nbsp;224]]
| [[:syl:Special:Statistics|6&amp;nbsp;474]]
| [[:syl:Special:Statistics|30&amp;nbsp;228]]
| [[:syl:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:syl:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;672]]
| [[:syl:Special:ActiveUsers|20]]
| [[:syl:Special:ListFiles|0]]
| 86
|-
| 306
| [[{{#language:btm|ast}}]]
| {{lang|btm|{{#language:btm}}}}
| &lt;code&gt;[[:btm:|btm]]&lt;/code&gt;
| [[:btm:Special:Statistics|1&amp;nbsp;210]]
| [[:btm:Special:Statistics|2&amp;nbsp;724]]
| [[:btm:Special:Statistics|12&amp;nbsp;252]]
| [[:btm:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:btm:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;506]]
| [[:btm:Special:ActiveUsers|15]]
| [[:btm:Special:ListFiles|0]]
| 7
|-
| 307
| [[seediq]]
| seediq
| &lt;code&gt;[[:trv:|trv]]&lt;/code&gt;
| [[:trv:Special:Statistics|1&amp;nbsp;201]]
| [[:trv:Special:Statistics|2&amp;nbsp;214]]
| [[:trv:Special:Statistics|104&amp;nbsp;106]]
| [[:trv:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:trv:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;937]]
| [[:trv:Special:ActiveUsers|7]]
| [[:trv:Special:ListFiles|0]]
| 33
|-
| 308
| [[Idioma samoanu|Samoanu]]
| Gagana Samoa
| &lt;code&gt;[[:sm:|sm]]&lt;/code&gt;
| [[:sm:Special:Statistics|1&amp;nbsp;200]]
| [[:sm:Special:Statistics|6&amp;nbsp;242]]
| [[:sm:Special:Statistics|48&amp;nbsp;127]]
| [[:sm:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:sm:Special:ListUsers|12&amp;nbsp;110]]
| [[:sm:Special:ActiveUsers|14]]
| [[:sm:Special:ListFiles|0]]
| 136
|-
| 309
| [[{{#language:rki|ast}}]]
| {{lang|rki|{{#language:rki}}}}
| &lt;code&gt;[[:rki:|rki]]&lt;/code&gt;
| [[:rki:Special:Statistics|1&amp;nbsp;158]]
| [[:rki:Special:Statistics|3&amp;nbsp;936]]
| [[:rki:Special:Statistics|17&amp;nbsp;823]]
| [[:rki:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:rki:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;013]]
| [[:rki:Special:ActiveUsers|16]]
| [[:rki:Special:ListFiles|0]]
| 26
|-
| 310
| [[amis]]
| Pangcah / 'Amis
| &lt;code&gt;[[:ami:|ami]]&lt;/code&gt;
| [[:ami:Special:Statistics|1&amp;nbsp;148]]
| [[:ami:Special:Statistics|2&amp;nbsp;287]]
| [[:ami:Special:Statistics|48&amp;nbsp;490]]
| [[:ami:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ami:Special:ListUsers|3&amp;nbsp;579]]
| [[:ami:Special:ActiveUsers|13]]
| [[:ami:Special:ListFiles|0]]
| 21
|-
| 311
| [[Idioma suazi|Suazi]]
| SiSwati
| &lt;code&gt;[[:ss:|ss]]&lt;/code&gt;
| [[:ss:Special:Statistics|1&amp;nbsp;139]]
| [[:ss:Special:Statistics|3&amp;nbsp;471]]
| [[:ss:Special:Statistics|42&amp;nbsp;421]]
| [[:ss:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:ss:Special:ListUsers|10&amp;nbsp;229]]
| [[:ss:Special:ActiveUsers|12]]
| [[:ss:Special:ListFiles|0]]
| 51
|-
| 312
| [[:en:Latgalian]]
| latgaļu
| &lt;code&gt;[[:ltg:|ltg]]&lt;/code&gt;
| [[:ltg:Special:Statistics|1&amp;nbsp;134]]
| [[:ltg:Special:Statistics|3&amp;nbsp;262]]
| [[:ltg:Special:Statistics|37&amp;nbsp;688]]
| [[:ltg:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ltg:Special:ListUsers|8&amp;nbsp;678]]
| [[:ltg:Special:ActiveUsers|11]]
| [[:ltg:Special:ListFiles|0]]
| 41
|-
| 313
| [[Sranan]]
| Sranantongo
| &lt;code&gt;[[:srn:|srn]]&lt;/code&gt;
| [[:srn:Special:Statistics|1&amp;nbsp;128]]
| [[:srn:Special:Statistics|2&amp;nbsp;732]]
| [[:srn:Special:Statistics|40&amp;nbsp;041]]
| [[:srn:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:srn:Special:ListUsers|8&amp;nbsp;933]]
| [[:srn:Special:ActiveUsers|7]]
| [[:srn:Special:ListFiles|0]]
| 30
|-
| 314
| [[idioma altái|altái]]
| алтай тил
| &lt;code&gt;[[:alt:|alt]]&lt;/code&gt;
| [[:alt:Special:Statistics|1&amp;nbsp;109]]
| [[:alt:Special:Statistics|7&amp;nbsp;179]]
| [[:alt:Special:Statistics|48&amp;nbsp;791]]
| [[:alt:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:alt:Special:ListUsers|4&amp;nbsp;469]]
| [[:alt:Special:ActiveUsers|18]]
| [[:alt:Special:ListFiles|0]]
| 204
|-
| 315
| [[Idioma chichewa|Chichewa]]
| Chi-Chewa
| &lt;code&gt;[[:ny:|ny]]&lt;/code&gt;
| [[:ny:Special:Statistics|1&amp;nbsp;105]]
| [[:ny:Special:Statistics|5&amp;nbsp;366]]
| [[:ny:Special:Statistics|48&amp;nbsp;373]]
| [[:ny:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:ny:Special:ListUsers|12&amp;nbsp;656]]
| [[:ny:Special:ActiveUsers|15]]
| [[:ny:Special:ListFiles|0]]
| 134
|-
| 316
| [[{{#language:igl|ast}}]]
| {{lang|igl|{{#language:igl}}}}
| &lt;code&gt;[[:igl:|igl]]&lt;/code&gt;
| [[:igl:Special:Statistics|1&amp;nbsp;091]]
| [[:igl:Special:Statistics|1&amp;nbsp;524]]
| [[:igl:Special:Statistics|34&amp;nbsp;783]]
| [[:igl:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:igl:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;357]]
| [[:igl:Special:ActiveUsers|24]]
| [[:igl:Special:ListFiles|0]]
| 4
|-
| 317
| [[Lak]]
| лакку
| &lt;code&gt;[[:lbe:|lbe]]&lt;/code&gt;
| [[:lbe:Special:Statistics|1&amp;nbsp;089]]
| [[:lbe:Special:Statistics|16&amp;nbsp;138]]
| [[:lbe:Special:Statistics|54&amp;nbsp;990]]
| [[:lbe:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:lbe:Special:ListUsers|9&amp;nbsp;674]]
| [[:lbe:Special:ActiveUsers|11]]
| [[:lbe:Special:ListFiles|0]]
| 651
|-
| 318
| [[Idioma tsonga|Tsonga]]
| Xitsonga
| &lt;code&gt;[[:ts:|ts]]&lt;/code&gt;
| [[:ts:Special:Statistics|1&amp;nbsp;084]]
| [[:ts:Special:Statistics|4&amp;nbsp;555]]
| [[:ts:Special:Statistics|41&amp;nbsp;490]]
| [[:ts:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:ts:Special:ListUsers|12&amp;nbsp;618]]
| [[:ts:Special:ActiveUsers|23]]
| [[:ts:Special:ListFiles|0]]
| 93
|-
| 319
| [[Criollu guyanés francés]]
| Kriyòl Gwiyannen
| &lt;code&gt;[[:gcr:|gcr]]&lt;/code&gt;
| [[:gcr:Special:Statistics|1&amp;nbsp;076]]
| [[:gcr:Special:Statistics|2&amp;nbsp;673]]
| [[:gcr:Special:Statistics|17&amp;nbsp;672]]
| [[:gcr:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:gcr:Special:ListUsers|4&amp;nbsp;336]]
| [[:gcr:Special:ActiveUsers|13]]
| [[:gcr:Special:ListFiles|0]]
| 15
|-
| 320
| [[Idioma góticu|Góticu]]
| 𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺
| &lt;code&gt;[[:got:|got]]&lt;/code&gt;
| [[:got:Special:Statistics|1&amp;nbsp;008]]
| [[:got:Special:Statistics|3&amp;nbsp;994]]
| [[:got:Special:Statistics|48&amp;nbsp;658]]
| [[:got:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:got:Special:ListUsers|22&amp;nbsp;750]]
| [[:got:Special:ActiveUsers|25]]
| [[:got:Special:ListFiles|0]]
| 107
|-
| 321
| [[Cheroqui]]
| ᏣᎳᎩ
| &lt;code&gt;[[:chr:|chr]]&lt;/code&gt;
| [[:chr:Special:Statistics|991]]
| [[:chr:Special:Statistics|4&amp;nbsp;022]]
| [[:chr:Special:Statistics|51&amp;nbsp;369]]
| [[:chr:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:chr:Special:ListUsers|30&amp;nbsp;979]]
| [[:chr:Special:ActiveUsers|31]]
| [[:chr:Special:ListFiles|0]]
| 119
|-
| 322
| [[Idioma vienda|Vienda]]
| Tshivenda
| &lt;code&gt;[[:ve:|ve]]&lt;/code&gt;
| [[:ve:Special:Statistics|894]]
| [[:ve:Special:Statistics|2&amp;nbsp;638]]
| [[:ve:Special:Statistics|22&amp;nbsp;351]]
| [[:ve:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ve:Special:ListUsers|9&amp;nbsp;432]]
| [[:ve:Special:ActiveUsers|14]]
| [[:ve:Special:ListFiles|0]]
| 32
|-
| 323
| [[Idioma bambara|Bambara]]
| bamanankan
| &lt;code&gt;[[:bm:|bm]]&lt;/code&gt;
| [[:bm:Special:Statistics|872]]
| [[:bm:Special:Statistics|3&amp;nbsp;216]]
| [[:bm:Special:Statistics|42&amp;nbsp;130]]
| [[:bm:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:bm:Special:ListUsers|12&amp;nbsp;631]]
| [[:bm:Special:ActiveUsers|20]]
| [[:bm:Special:ListFiles|0]]
| 95
|-
| 324
| [[Romanín]]
| Romani
| &lt;code&gt;[[:rmy:|rmy]]&lt;/code&gt;
| [[:rmy:Special:Statistics|757]]
| [[:rmy:Special:Statistics|2&amp;nbsp;851]]
| [[:rmy:Special:Statistics|57&amp;nbsp;273]]
| [[:rmy:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:rmy:Special:ListUsers|19&amp;nbsp;507]]
| [[:rmy:Special:ActiveUsers|16]]
| [[:rmy:Special:ListFiles|0]]
| 154
|-
| 325
| [[{{#language:nup|ast}}]]
| {{lang|nup|{{#language:nup}}}}
| &lt;code&gt;[[:nup:|nup]]&lt;/code&gt;
| [[:nup:Special:Statistics|749]]
| [[:nup:Special:Statistics|1&amp;nbsp;508]]
| [[:nup:Special:Statistics|19&amp;nbsp;909]]
| [[:nup:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:nup:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;103]]
| [[:nup:Special:ActiveUsers|17]]
| [[:nup:Special:ListFiles|0]]
| 14
|-
| 326
| [[Kirundi]]
| Kirundi
| &lt;code&gt;[[:rn:|rn]]&lt;/code&gt;
| [[:rn:Special:Statistics|706]]
| [[:rn:Special:Statistics|2&amp;nbsp;672]]
| [[:rn:Special:Statistics|26&amp;nbsp;904]]
| [[:rn:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:rn:Special:ListUsers|11&amp;nbsp;313]]
| [[:rn:Special:ActiveUsers|13]]
| [[:rn:Special:ListFiles|0]]
| 78
|-
| 327
| [[wayú]]
| wayuunaiki
| &lt;code&gt;[[:guc:|guc]]&lt;/code&gt;
| [[:guc:Special:Statistics|698]]
| [[:guc:Special:Statistics|1&amp;nbsp;382]]
| [[:guc:Special:Statistics|18&amp;nbsp;320]]
| [[:guc:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:guc:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;653]]
| [[:guc:Special:ActiveUsers|31]]
| [[:guc:Special:ListFiles|0]]
| 13
|-
| 328
| [[Idioma adigué|Adigué]]
| адыгабзэ
| &lt;code&gt;[[:ady:|ady]]&lt;/code&gt;
| [[:ady:Special:Statistics|641]]
| [[:ady:Special:Statistics|4&amp;nbsp;926]]
| [[:ady:Special:Statistics|16&amp;nbsp;995]]
| [[:ady:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ady:Special:ListUsers|10&amp;nbsp;314]]
| [[:ady:Special:ActiveUsers|18]]
| [[:ady:Special:ListFiles|0]]
| 154
|-
| 329
| [[Idioma iñupiaq|Iñupiaq]]
| Iñupiak
| &lt;code&gt;[[:ik:|ik]]&lt;/code&gt;
| [[:ik:Special:Statistics|595]]
| [[:ik:Special:Statistics|2&amp;nbsp;678]]
| [[:ik:Special:Statistics|40&amp;nbsp;495]]
| [[:ik:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ik:Special:ListUsers|10&amp;nbsp;290]]
| [[:ik:Special:ActiveUsers|15]]
| [[:ik:Special:ListFiles|0]]
| 185
|-
| 330
| [[Idioma chamorru|Chamorru]]
| Chamoru
| &lt;code&gt;[[:ch:|ch]]&lt;/code&gt;
| [[:ch:Special:Statistics|562]]
| [[:ch:Special:Statistics|2&amp;nbsp;579]]
| [[:ch:Special:Statistics|24&amp;nbsp;577]]
| [[:ch:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ch:Special:ListUsers|18&amp;nbsp;306]]
| [[:ch:Special:ActiveUsers|11]]
| [[:ch:Special:ListFiles|0]]
| 123
|-
| 331
| [[:en:Pontic|Pontic]]
| Ποντιακά
| &lt;code&gt;[[:pnt:|pnt]]&lt;/code&gt;
| [[:pnt:Special:Statistics|538]]
| [[:pnt:Special:Statistics|2&amp;nbsp;470]]
| [[:pnt:Special:Statistics|37&amp;nbsp;367]]
| [[:pnt:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:pnt:Special:ListUsers|12&amp;nbsp;492]]
| [[:pnt:Special:ActiveUsers|9]]
| [[:pnt:Special:ListFiles|0]]
| 195
|-
| 332
| [[{{#language:tdd|ast}}]]
| {{lang|tdd|{{#language:tdd}}}}
| &lt;code&gt;[[:tdd:|tdd]]&lt;/code&gt;
| [[:tdd:Special:Statistics|449]]
| [[:tdd:Special:Statistics|2&amp;nbsp;373]]
| [[:tdd:Special:Statistics|7&amp;nbsp;550]]
| [[:tdd:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:tdd:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;092]]
| [[:tdd:Special:ActiveUsers|6]]
| [[:tdd:Special:ListFiles|0]]
| 58
|-
| 333
| [[Llingües inuit|Inuit]]
| ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut
| &lt;code&gt;[[:iu:|iu]]&lt;/code&gt;
| [[:iu:Special:Statistics|433]]
| [[:iu:Special:Statistics|3&amp;nbsp;014]]
| [[:iu:Special:Statistics|48&amp;nbsp;819]]
| [[:iu:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:iu:Special:ListUsers|41&amp;nbsp;316]]
| [[:iu:Special:ActiveUsers|37]]
| [[:iu:Special:ListFiles|0]]
| 576
|-
| 334
| [[{{#language:ann|ast}}]]
| {{lang|ann|{{#language:ann}}}}
| &lt;code&gt;[[:ann:|ann]]&lt;/code&gt;
| [[:ann:Special:Statistics|433]]
| [[:ann:Special:Statistics|930]]
| [[:ann:Special:Statistics|4&amp;nbsp;991]]
| [[:ann:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ann:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;217]]
| [[:ann:Special:ActiveUsers|12]]
| [[:ann:Special:ListFiles|0]]
| 7
|-
| 335
| [[Idioma dzongkha|Dzongkha]]
| ཇོང་ཁ
| &lt;code&gt;[[:dz:|dz]]&lt;/code&gt;
| [[:dz:Special:Statistics|388]]
| [[:dz:Special:Statistics|5&amp;nbsp;745]]
| [[:dz:Special:Statistics|39&amp;nbsp;588]]
| [[:dz:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:dz:Special:ListUsers|13&amp;nbsp;239]]
| [[:dz:Special:ActiveUsers|36]]
| [[:dz:Special:ListFiles|0]]
| 1&amp;nbsp;314
|-
| 336
| [[paiwan]]
| pinayuanan
| &lt;code&gt;[[:pwn:|pwn]]&lt;/code&gt;
| [[:pwn:Special:Statistics|376]]
| [[:pwn:Special:Statistics|636]]
| [[:pwn:Special:Statistics|13&amp;nbsp;031]]
| [[:pwn:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:pwn:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;612]]
| [[:pwn:Special:ActiveUsers|6]]
| [[:pwn:Special:ListFiles|0]]
| 10
|-
| 337
| [[Idioma tigriña|Tigriña]]
| ትግርኛ
| &lt;code&gt;[[:ti:|ti]]&lt;/code&gt;
| [[:ti:Special:Statistics|363]]
| [[:ti:Special:Statistics|3&amp;nbsp;060]]
| [[:ti:Special:Statistics|25&amp;nbsp;904]]
| [[:ti:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:ti:Special:ListUsers|11&amp;nbsp;338]]
| [[:ti:Special:ActiveUsers|16]]
| [[:ti:Special:ListFiles|0]]
| 467
|-
| 338
| [[Sangu]]
| Sängö
| &lt;code&gt;[[:sg:|sg]]&lt;/code&gt;
| [[:sg:Special:Statistics|354]]
| [[:sg:Special:Statistics|1&amp;nbsp;954]]
| [[:sg:Special:Statistics|21&amp;nbsp;737]]
| [[:sg:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:sg:Special:ListUsers|7&amp;nbsp;816]]
| [[:sg:Special:ActiveUsers|20]]
| [[:sg:Special:ListFiles|0]]
| 227
|-
| 339
| [[Idioma dinka|Dinka]]
| Thuɔŋjäŋ
| &lt;code&gt;[[:din:|din]]&lt;/code&gt;
| [[:din:Special:Statistics|324]]
| [[:din:Special:Statistics|1&amp;nbsp;063]]
| [[:din:Special:Statistics|9&amp;nbsp;246]]
| [[:din:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:din:Special:ListUsers|7&amp;nbsp;629]]
| [[:din:Special:ActiveUsers|15]]
| [[:din:Special:ListFiles|0]]
| 45
|-
| 340
| [[{{#language:nr|ast}}]]
| {{lang|nr|{{#language:nr}}}}
| &lt;code&gt;[[:nr:|nr]]&lt;/code&gt;
| [[:nr:Special:Statistics|317]]
| [[:nr:Special:Statistics|942]]
| [[:nr:Special:Statistics|6&amp;nbsp;249]]
| [[:nr:Special:ListUsers/sysop|0]]
| [[:nr:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;465]]
| [[:nr:Special:ActiveUsers|14]]
| [[:nr:Special:ListFiles|0]]
| 26
|-
| 341
| [[Pali]]
| पालि
| &lt;code&gt;[[:pi:|pi]]&lt;/code&gt;
| [[:pi:Special:Statistics|299]]
| [[:pi:Special:Statistics|1&amp;nbsp;821]]
| [[:pi:Special:Statistics|103&amp;nbsp;460]]
| [[:pi:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:pi:Special:ListUsers|8&amp;nbsp;436]]
| [[:pi:Special:ActiveUsers|9]]
| [[:pi:Special:ListFiles|1]]
| 1&amp;nbsp;472
|-
| 342
| [[{{#language:kaj|ast}}]]
| {{lang|kaj|{{#language:kaj}}}}
| &lt;code&gt;[[:kaj:|kaj]]&lt;/code&gt;
| [[:kaj:Special:Statistics|256]]
| [[:kaj:Special:Statistics|1&amp;nbsp;128]]
| [[:kaj:Special:Statistics|23&amp;nbsp;953]]
| [[:kaj:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:kaj:Special:ListUsers|449]]
| [[:kaj:Special:ActiveUsers|17]]
| [[:kaj:Special:ListFiles|0]]
| 246
|-
| 343
| [[{{#language:ppl|ast}}]]
| {{lang|ppl|{{#language:ppl}}}}
| &lt;code&gt;[[:ppl:|ppl]]&lt;/code&gt;
| [[:ppl:Special:Statistics|248]]
| [[:ppl:Special:Statistics|1&amp;nbsp;261]]
| [[:ppl:Special:Statistics|9&amp;nbsp;711]]
| [[:ppl:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:ppl:Special:ListUsers|471]]
| [[:ppl:Special:ActiveUsers|12]]
| [[:ppl:Special:ListFiles|0]]
| 128
|-
| 344
| [[{{#language:bdr|ast}}]]
| {{lang|bdr|{{#language:bdr}}}}
| &lt;code&gt;[[:bdr:|bdr]]&lt;/code&gt;
| [[:bdr:Special:Statistics|237]]
| [[:bdr:Special:Statistics|1&amp;nbsp;354]]
| [[:bdr:Special:Statistics|5&amp;nbsp;728]]
| [[:bdr:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:bdr:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;446]]
| [[:bdr:Special:ActiveUsers|13]]
| [[:bdr:Special:ListFiles|0]]
| 94
|-
| 345
| [[{{#language:tig|ast}}]]
| {{lang|tig|{{#language:tig}}}}
| &lt;code&gt;[[:tig:|tig]]&lt;/code&gt;
| [[:tig:Special:Statistics|44]]
| [[:tig:Special:Statistics|489]]
| [[:tig:Special:Statistics|6&amp;nbsp;712]]
| [[:tig:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:tig:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;599]]
| [[:tig:Special:ActiveUsers|10]]
| [[:tig:Special:ListFiles|0]]
| 1&amp;nbsp;404
|-
| 346
| [[Idioma ndonga|Ndonga]]
| Oshiwambo
| &lt;code&gt;[[:ng:|ng]]&lt;/code&gt;
| [[:ng:Special:Statistics|8]]
| [[:ng:Special:Statistics|443]]
| [[:ng:Special:Statistics|5&amp;nbsp;930]]
| [[:ng:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ng:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;498]]
| [[:ng:Special:ActiveUsers|2]]
| [[:ng:Special:ListFiles|0]]
| 39&amp;nbsp;578
|-
| 347
| [[Choctaw]]
| Choctaw
| &lt;code&gt;[[:cho:|cho]]&lt;/code&gt;
| [[:cho:Special:Statistics|6]]
| [[:cho:Special:Statistics|202]]
| [[:cho:Special:Statistics|4&amp;nbsp;223]]
| [[:cho:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:cho:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;946]]
| [[:cho:Special:ActiveUsers|1]]
| [[:cho:Special:ListFiles|0]]
| 22&amp;nbsp;309
|-
| 348
| [[Marshallés]]
| Ebon
| &lt;code&gt;[[:mh:|mh]]&lt;/code&gt;
| [[:mh:Special:Statistics|4]]
| [[:mh:Special:Statistics|207]]
| [[:mh:Special:Statistics|4&amp;nbsp;215]]
| [[:mh:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:mh:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;252]]
| [[:mh:Special:ActiveUsers|1]]
| [[:mh:Special:ListFiles|0]]
| 52&amp;nbsp;444
|-
| 349
| [[Kwanyama]]
| Kwanyama
| &lt;code&gt;[[:kj:|kj]]&lt;/code&gt;
| [[:kj:Special:Statistics|4]]
| [[:kj:Special:Statistics|115]]
| [[:kj:Special:Statistics|3&amp;nbsp;551]]
| [[:kj:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:kj:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;445]]
| [[:kj:Special:ActiveUsers|1]]
| [[:kj:Special:ListFiles|0]]
| 23&amp;nbsp;778
|-
| 350
| [[Llingües yi|Yi]]
| ꆇꉙ
| &lt;code&gt;[[:ii:|ii]]&lt;/code&gt;
| [[:ii:Special:Statistics|3]]
| [[:ii:Special:Statistics|188]]
| [[:ii:Special:Statistics|11&amp;nbsp;657]]
| [[:ii:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ii:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;158]]
| [[:ii:Special:ActiveUsers|1]]
| [[:ii:Special:ListFiles|0]]
| 235&amp;nbsp;792
|-
| 351
| [[Hiri motu]]
| Hiri Motu
| &lt;code&gt;[[:ho:|ho]]&lt;/code&gt;
| [[:ho:Special:Statistics|3]]
| [[:ho:Special:Statistics|130]]
| [[:ho:Special:Statistics|3&amp;nbsp;789]]
| [[:ho:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ho:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;752]]
| [[:ho:Special:ActiveUsers|1]]
| [[:ho:Special:ListFiles|0]]
| 52&amp;nbsp;233
|-
| 352
| [[Lorí del norte]]
| لۊری شومالی
| &lt;code&gt;[[:lrc:|lrc]]&lt;/code&gt;
| [[:lrc:Special:Statistics|1]]
| [[:lrc:Special:Statistics|240]]
| [[:lrc:Special:Statistics|140&amp;nbsp;074]]
| [[:lrc:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:lrc:Special:ListUsers|5&amp;nbsp;177]]
| [[:lrc:Special:ActiveUsers|1]]
| [[:lrc:Special:ListFiles|0]]
| 33&amp;nbsp;338&amp;nbsp;196
|-
| 353
| [[:en:Muscogee|Muscogee]]
| Mvskoke
| &lt;code&gt;[[:mus:|mus]]&lt;/code&gt;
| [[:mus:Special:Statistics|1]]
| [[:mus:Special:Statistics|116]]
| [[:mus:Special:Statistics|3&amp;nbsp;606]]
| [[:mus:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:mus:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;488]]
| [[:mus:Special:ActiveUsers|1]]
| [[:mus:Special:ListFiles|0]]
| 411&amp;nbsp;115
|-
| 354
| [[Idioma nauruanu|Nauruanu]]
| Dorerin Naoero
| &lt;code&gt;[[:na:|na]]&lt;/code&gt;
| [[:na:Special:Statistics|0]]
| [[:na:Special:Statistics|1&amp;nbsp;813]]
| [[:na:Special:Statistics|90&amp;nbsp;007]]
| [[:na:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:na:Special:ListUsers|12&amp;nbsp;247]]
| [[:na:Special:ActiveUsers|6]]
| [[:na:Special:ListFiles|0]]
| 0
|-
| 355
| [[Llingua Akán|Akan]]
| Akan
| &lt;code&gt;[[:ak:|ak]]&lt;/code&gt;
| [[:ak:Special:Statistics|0]]
| [[:ak:Special:Statistics|1&amp;nbsp;711]]
| [[:ak:Special:Statistics|29&amp;nbsp;897]]
| [[:ak:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ak:Special:ListUsers|13&amp;nbsp;931]]
| [[:ak:Special:ActiveUsers|7]]
| [[:ak:Special:ListFiles|0]]
| 0
|-
| 356
| [[Groenlandés]]
| kalaallisut
| &lt;code&gt;[[:kl:|kl]]&lt;/code&gt;
| [[:kl:Special:Statistics|0]]
| [[:kl:Special:Statistics|1&amp;nbsp;293]]
| [[:kl:Special:Statistics|76&amp;nbsp;457]]
| [[:kl:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:kl:Special:ListUsers|15&amp;nbsp;638]]
| [[:kl:Special:ActiveUsers|11]]
| [[:kl:Special:ListFiles|0]]
| 0
|-
| 357
| [[Idioma cree|Cree]]
| Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ
| &lt;code&gt;[[:cr:|cr]]&lt;/code&gt;
| [[:cr:Special:Statistics|0]]
| [[:cr:Special:Statistics|1&amp;nbsp;273]]
| [[:cr:Special:Statistics|41&amp;nbsp;048]]
| [[:cr:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:cr:Special:ListUsers|22&amp;nbsp;648]]
| [[:cr:Special:ActiveUsers|13]]
| [[:cr:Special:ListFiles|0]]
| 0
|-
| 358
| [[:en:Norfolk|Norfolk]]
| Norfuk / Pitkern
| &lt;code&gt;[[:pih:|pih]]&lt;/code&gt;
| [[:pih:Special:Statistics|0]]
| [[:pih:Special:Statistics|1&amp;nbsp;046]]
| [[:pih:Special:Statistics|45&amp;nbsp;580]]
| [[:pih:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:pih:Special:ListUsers|13&amp;nbsp;015]]
| [[:pih:Special:ActiveUsers|6]]
| [[:pih:Special:ListFiles|0]]
| 0
|-
| 359
| [[Idioma afar|Afar]]
| Qafár af
| &lt;code&gt;[[:aa:|aa]]&lt;/code&gt;
| [[:aa:Special:Statistics|0]]
| [[:aa:Special:Statistics|508]]
| [[:aa:Special:Statistics|4&amp;nbsp;694]]
| [[:aa:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:aa:Special:ListUsers|4&amp;nbsp;388]]
| [[:aa:Special:ActiveUsers|2]]
| [[:aa:Special:ListFiles|0]]
| 0
|-
| 360
| [[Idioma hereru|Hereru]]
| Otsiherero
| &lt;code&gt;[[:hz:|hz]]&lt;/code&gt;
| [[:hz:Special:Statistics|0]]
| [[:hz:Special:Statistics|176]]
| [[:hz:Special:Statistics|4&amp;nbsp;486]]
| [[:hz:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:hz:Special:ListUsers|3&amp;nbsp;868]]
| [[:hz:Special:ActiveUsers|2]]
| [[:hz:Special:ListFiles|0]]
| 0
|-
| 361
| [[Idioma kanuri|Kanuri]]
| Kanuri
| &lt;code&gt;[[:kr:|kr]]&lt;/code&gt;
| [[:kr:Special:Statistics|0]]
| [[:kr:Special:Statistics|163]]
| [[:kr:Special:Statistics|4&amp;nbsp;644]]
| [[:kr:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:kr:Special:ListUsers|5&amp;nbsp;737]]
| [[:kr:Special:ActiveUsers|1]]
| [[:kr:Special:ListFiles|0]]
| 0
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!Total
!
!
!
! 66410295
! 265312290
! 3856639704
! 3370&lt;ref name=&quot;repes&quot;&gt;Esta suma nun se correspuende col total de persones reales, pos el mesmu usuariu (con o ensin cuenta global nos proyeutos) ye cuntáu tantes vegaes como apaeza en distintes Wikipedias pa esa estadística.&lt;/ref&gt; 
! 128733904
! 628742
! 2898508
! 130
|}
&lt;!-- bot table end --&gt;

== Ver tamién ==
* [[Especial:Todos los wikis de Wikimedia|Llista de wikis de Wikimedia]]
* Wikipedia:Llista completa de Wikipedies
* [[:w:Wikipedia:Wikipedia articles written in the greatest number of languages|Artículos de Wikipedia escritos nel mayor númberu de llingües]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [[metawiki:List of Wikipedias|Llista de Wikipedias]] en Meta-Wiki
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Wikipedies| ]]
[[Categoría:Llistes]]</text>
      <sha1>nbhop5vxgftxqz6ddx3if4dwvccosdx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Historia de Xapón</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90565</id>
    <revision>
      <id>4488349</id>
      <parentid>4487797</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:16:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="215666" sha1="d1kqlbgjd6acge8n15b8gag1heq3bae" xml:space="preserve">{{Eventu}}

La {{nihongo|'''historia de Xapón'''|日本の歴史 o 日本史|Nihon non rekishi / Nihonshi}} ye la socesión de fechos socedíos dientro del [[archipiélagu xaponés]]. Dalgunos d'estos fechos apaecen aisllaos ya influyíos pola [[Xeografía de Xapón|naturaleza xeográfica de Xapón]] como [[nación insular]], en cuantes qu'otra serie de fechos, obedez a influencies foranes como nel casu del [[Imperiu chinu]], que definió'l so [[idioma xaponés|llinguaxe]], el so [[escritura xaponesa|escritura]] y, tamién, la so [[Política de Xapón|cultura política]]. Coles mesmes, otra de les influencies foranes foi la d'orixe [[Occidente|occidental]], lo que convirtió al país nuna [[industrialización|nación industrial]], exerciendo con ello una [[esfera d'influencia]] y una [[expansionismo|espansión territorial]] sobre'l [[Océanu Pacíficu|área del Pacíficu]]. Sicasí, dichu [[expansionismo]] detener tres la [[Segunda Guerra Mundial]] y el país asitiar nun esquema de nación industrial con venceyos a la so tradición cultural.

L'apaición de los primeros habitantes humanos nel archipiélagu xaponés data del [[Paleolíticu]] aproximao 35&amp;nbsp;000 [[antes del presente|años tras]].&lt;ref name=&quot;preh&quot; /&gt; Ente los años [[11.000 e.C.|11&amp;nbsp;000]] y [[500 e.C.|500 e.C. ]] dichos habitantes desenvolvieron un tipu d'[[alfarería]], llamáu «[[periodu Jōmon|Jōmon]]», considerada la más antigua del mundu.&lt;ref name=&quot;2006a5&quot; /&gt; Darréu apaeció una cultura conocida como «[[periodu Yayoi|Yayoi]]», qu'utilizaba ferramientes de [[metal]] y [[arrozal|cultivaba arroz]]. Nella esistíen dellos cacicazgos, anque sobresaldría'l de [[Yamataikoku|Yamato]].&lt;ref name=&quot;Yayoikeally&quot; /&gt; En sieglos posteriores los gobernantes de Yamato afitaron la so posición y empezaron a espandise pol archipiélagu so un [[centralización|sistema centralizáu]], torando a les diverses [[tribu|tribus]] esistentes, alegando la so [[mitoloxía xaponesa|descendencia divina]]. Coles mesmes, el gobiernu central empezó a asimilar costumes de [[Corea]] y de [[China (rexón)|China]]. La rápida imposición de tradiciones foranes produció una tensión na sociedá xaponesa y nel añu [[794]] la corte imperial fundó una nueva capital, [[Heian-kyō]] (actual [[Kioto]]), dando orixe a una cultura propia altamente sofisticada proveniente de l'[[cles xaponeses|aristocracia]]. Sicasí, nes [[provincies de Xapón|provincies]] el sistema centralizáu foi un fracasu y empecipióse un procesu de privatización de tierres, dando de resultes un colapsu de l'alministración pública y la rotura del orde públicu. L'aristocracia empezó a precisar l'ayuda de guerreros pa la proteición de les sos propiedaes, dando orixe a la clase [[samurái]].

[[Minamoto no Yoritomo]] asumió en [[1192]] el lideralgu de Xapón, instaurando la figura del [[shogunato]] como una institución militar permanente que gobernaría ''de facto'' mientres casi 700 años. L'españíu de la [[Guerra Ōnin]] en [[1467]] provocó una [[Periodu Sengoku|cadena de guerres]] que s'estendieron per Xapón, periodu que remató en [[1573]], cuando [[Oda Nobunaga]] empezó a unificar el país, pero nun pudo terminar la xera por cuenta de que foi traicionáu por unu de los sos principales xenerales. [[Toyotomi Hideyoshi]] vengó la so muerte y remató la unificación en [[1590]]. A la so muerte, el país volvió estremase en dos bandos, los que sofitaben al so fíu [[Toyotomi Hideyori|Hideyori]] y los que sofitaben a unu de los ''daimyō'' principales, [[Tokugawa Ieyasu]]. Dambos bandos enfrentar mientres la [[batalla de Sekigahara]], de la cual Ieyasu salió cola victoria, siendo nomáu oficialmente ''shōgun'' en [[1603]], instaurando'l [[shogunato Tokugawa]]. El periodu Edo carauterizar por ser pacíficu, y pola decisión de [[sakoku|cerrar les fronteres]] pa evitar el contautu col esterior. L'aisllamientu terminó en [[1853]] cuando'l [[comodoro]] [[Matthew Perry (militar)|Matthew Perry]] obligó a Xapón a abrir les sos puertes y roblar una serie de trataos coles potencies estranxeres (llamaos «[[Trataos Desiguales]]»), lo que causó malestar ente dalgunos [[samurái]]s, quien sofitaron al emperador por que retomara el so protagonismu na política.

El postreru ''shōgun'' Tokugawa arrenunció en [[1868]], dando empiezu a la [[dómina Meiji]], llamada asina n'honor al [[Emperador Meiji|emperador reinante]] qu'asumió'l poder político. Empecipióse la modernización del país abandonando'l sistema feudal y el de los samurái, la capital foi treslladada a [[Tokiu]], empecipióse un fuerte procesu d'[[occidentalización]] y [[Xapón]] remanecería como'l primer país asiáticu industrializáu. Surdió un procesu d'[[Imperiu de Xapón|expansionismo territorial]] escontra naciones vecines, lo que los llevó a enfrentase militarmente al [[Guerra Ruso-Xaponesa|Imperiu rusu]] y al [[Primer Guerra Sino-Xaponesa|Imperiu Chinu]]. A la muerte del emperador Meiji, Xapón convirtiérase nun estáu modernu, industrializáu, con un gobiernu central y como potencia dientro d'Asia, andando a la tema con Occidente. Hubo una esplosión social debíu a la crecedera económica y poblacional y empezó a ganar terrén l'[[nacionalismu xaponés|estremismu políticu]] y escontra la [[década de 1930]] aceleróse la espansión militar, confrontando con China por [[Segunda Guerra Sino-Xaponesa|segunda vegada]]. Tres l'españíu de la guerra n'Europa, Xapón aprovechó la situación pa l'anexón d'otres zones d'Asia. Mientres l'añu 1941 les rellaciones diplomátiques ente Xapón y Estaos Xuníos yeren tirantes, una y bones el presidente d'Estaos Xuníos Franklin Delano Roosevelt bloquiara los suministros petrolíferos a Xapón y conxelara tolos creitos xaponeses nos Estaos Xuníos. El [[7 d'avientu]] de [[1941]] Xapón [[Ataque a Pearl Harbor|atacó Pearl Harbor]], colo qu'esti país entró a la [[Segunda Guerra Mundial]] como parte de les «[[Potencies de la Exa]]». A pesar d'una serie de victories iniciales, ganes frente a los Aliaos en batalles como la de [[Batalla de Midway|Midway]] camudaron los papeles nel [[Guerra del Pacíficu (1937-1945)|escenariu del Pacíficu]]. Dempués de los tarrecibles [[bombardeos atómicos sobre Hiroshima y Nagasaki]] Xapón presentó la so rindición incondicional, polo que tuvo [[ocupación de Xapón|ocupáu]] por fuercies d'Estaos Xuníos, que desmantelaron l'exércitu, lliberaron les zones ocupaes, el poder político del Emperador foi suprimíu y el primer ministru sería escoyíu pol parllamentu.

En [[1952]] Xapón recuperó la so soberanía tres la firma del [[Tratáu de San Francisco]] y creció económicamente cola ayuda de la comunidá internacional. Políticamente, el [[Partíu Lliberal Democráticu (Xapón)|Partíu Lliberal Democráticu]], d'enclín conservador, tuvo gobernando de manera casi ininterrumpida mientres la posguerra. Col entamu de la [[yera Heisei]], Xapón sufrió una [[Burbuya financiera ya inmobiliaria en Xapón|recesión económica]] na [[década de 1990]] y socialmente enfrentar a un descensu de la [[natalidá]] y al rápidu avieyamientu de la población. Nos primeros años del [[sieglu XXI]], Xapón empezó a reformar les práutiques que rexíen dende la posguerra a la sociedá, al gobiernu y a la economía.

== Periodización ==
{{VT|Periodos de Xapón|l1=Periodos de Xapón}}

Pal so estudiu, la historia de Xapón estremar en grandes periodos en términos de producción artística y desarrollos políticos importantes.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.artsmia.org/art-of-asia/history/japan-historical-periods.cfm |títulu=Guide to Japanese Historical Periods |fechaaccesu=1 de payares de 2009 |autor=Minneapolis Institúi of Arts |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; La clasificación suel variar dependiendo del criteriu del autor, amás de que munchos d'ellos pueden ser subdividíos. Per otru llau, tamién esisten diverxencies en cuanto de primeres y final de dalgunos d'estos periodos. La clasificación realizada pol arqueólogu Charles T. Keally ye la siguiente:

{| {{tablaguapa}} style=&quot;margin: 1em auto 1em auto; width:400px; height:400px&quot;
|-
!style=&quot;width:400px; background:LightSkyBlue; color:black&quot; colspan=3|Periodos históricos na arqueoloxía xaponesa
|-
style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|rowspan=4, align=&quot;center&quot;|'''Prehistoria'''&lt;ref name=&quot;preh&quot; /&gt;
|align=&quot;center&quot;| [[Paleolíticu en Xapón|Paleolíticu]]
|align=&quot;center&quot;| 50/35&amp;nbsp;000-13/9500&amp;nbsp;a.&amp;nbsp;P.
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|align=&quot;center&quot;| [[Periodu Jōmon|Jōmon]]
|align=&quot;center&quot;| 13/9500-2500&amp;nbsp;a.&amp;nbsp;P.
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|align=&quot;center&quot;| [[Periodu Yayoi|Yayoi]]
|align=&quot;center&quot;| 500 e.C. -300
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|align=&quot;center&quot;| [[Periodu Kofun|Kofun]]
|align=&quot;center&quot;| 300-710
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|rowspan=2, align=&quot;center&quot;|{{nihongo|'''Antigua'''&lt;ref name=&quot;histKea&quot; /&gt;&lt;br /&gt;|古代|Kodai}}
|align=&quot;center&quot;| [[Periodu Nara|Nara]]
|align=&quot;center&quot;| 710-794
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|align=&quot;center&quot;| [[Periodu Heian|Heian]]
|align=&quot;center&quot;| 794-1185
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|rowspan=2, align=&quot;center&quot;|{{nihongo|'''Medieval'''&lt;ref name=&quot;histKea&quot; /&gt;&lt;br /&gt;|中世|Chūsei}}
|align=&quot;center&quot;| [[Periodu Kamakura|Kamakura]]
|align=&quot;center&quot;| 1185-1392
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|align=&quot;center&quot;| [[Periodu Muromachi|Muromachi]]
|align=&quot;center&quot;| 1392-1573
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|rowspan=2, align=&quot;center&quot;|{{nihongo|'''Moderna temprana o Premoderna'''&lt;ref name=&quot;histKea&quot; /&gt;&lt;br /&gt;|近世|Kinsei}}
|align=&quot;center&quot;| [[Periodu Azuchi-Momoyama|Azuchi-Momoyama]]
|align=&quot;center&quot;| 1573-1600
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|align=&quot;center&quot;| [[Periodu Edo|Edo]]
|align=&quot;center&quot;| 1600-1868
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|rowspan=4, align=&quot;center&quot;|{{nihongo|'''Moderna'''&lt;ref name=&quot;histKea&quot; /&gt;&lt;br /&gt;|近代 / 現代&lt;br /&gt;|Kindai / Gendai}}
|align=&quot;center&quot;| [[Dómina Meiji|Meiji]]
|align=&quot;center&quot;| 1868-1912
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|align=&quot;center&quot;| [[Yera Taishō|Taishō]]
|align=&quot;center&quot;| 1912-1926
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|align=&quot;center&quot;| [[Yera Shōwa|Shōwa]]
|align=&quot;center&quot;| 1926-1989
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|align=&quot;center&quot;| [[Yera Heisei|Heisei]]
|align=&quot;center&quot;| 1989-presente
|}

=== Yeres xaponeses ===
{{AP|Yera xaponesa}}
Los {{nihongo|''nengō''|年号}} suponen otra división de la so historia según l'[[Emperador de Xapón|emperador]] reinante. El sistema de clasificación por era basar nel nome del emperador, siguíu pel añu correspondiente al so mandatu. Por casu, 1948 correspuende al añu Shōwa 23. En Xapón anguaño utilízase tanto'l [[calendariu gregorianu]] como'l sistema de ''nengō'',&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.allcalendars.net/JapaneseYearConverter.php |títulu=Convert Western Years to Japanese Years |fechaaccesu=1 de payares de 2009 |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; anque esti sistema ye escasamente utilizáu na bibliografía occidental.

== Historia ==
=== Periodu paleolíticu en Xapón ===
[[Ficheru:Japan glaciation.gif|thumb|200px|Xapón mientres la postrera [[glaciación]] (fai 20&amp;nbsp;000 años). Les zones en naranxa son tierra sobre'l nivel del mar y les zones en blancu son árees con nieves perpetues.]]
Por definición, el periodu paleolíticu en Xapón remató cola apaición de les primeres téuniques d'[[alfarería]], a la fin del postreru [[periodu glacial]], fai 13&amp;nbsp;000-10&amp;nbsp;000 años&amp;nbsp;[[Antes del presente|a.&amp;nbsp;P.]]&lt;ref name=&quot;palaeol&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.t-net.ne.jp/~keally/palaeol.html |títulu=Japanese Palaeolithic Period |fechaaccesu=1 de payares de 2009 |autor= Charles T. Keally |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; La datación del entamu del paleolíticu ye motivu d'ampliu discutiniu, anque polo xeneral acéptase qu'esti periodu atopar ente los años 50/35&amp;nbsp;000-13/9500&amp;nbsp;a.&amp;nbsp;P.&lt;ref name=&quot;preh&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.t-net.ne.jp/~keally/preh.html |títulu=Prehistoric Periods in Japan |fechaaccesu=1 de payares de 2009 |autor=Charles T. Keally |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El paleolíticu tardíu, datáu dende la escavación del sitiu de Iwajuku de [[1949]] y del cual llogróse numberosa información dende los [[años 1960]], puede estremase nes siguientes tradiciones y fases:&lt;ref name=&quot;palaeol&quot; /&gt;

{| {{tablaguapa}} style=&quot;margin: 1em auto 1em auto; width:550px; height:400px&quot;
|-
!style=&quot;width:200px; background:LightSkyBlue; color:black&quot; |Tradiciones
!style=&quot;width:200px; background:LightSkyBlue; color:black&quot; |Fases
!style=&quot;width:150px; background:LightSkyBlue; color:black&quot; |Feches
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|rowspan=3| Ferramientes de [[cantar tallao]]
|align=&quot;center&quot;| Fase Ia
|align=&quot;center&quot;| 35&amp;nbsp;000-27&amp;nbsp;000&amp;nbsp;a.&amp;nbsp;P.
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|align=&quot;center&quot;| Fase Ib
|align=&quot;center&quot;| 27&amp;nbsp;000-23&amp;nbsp;000&amp;nbsp;a.&amp;nbsp;P.
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|align=&quot;center&quot;| Fase Ic
|align=&quot;center&quot;| 23&amp;nbsp;000-21&amp;nbsp;000&amp;nbsp;a.&amp;nbsp;P.
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|rowspan=2| [[Talla lítica|Ferramientes tallaes]]
|align=&quot;center&quot;| Fase IIa
|align=&quot;center&quot;| 21&amp;nbsp;000-16&amp;nbsp;000&amp;nbsp;a.&amp;nbsp;P.
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|align=&quot;center&quot;| Fase IIb
|align=&quot;center&quot;| 16&amp;nbsp;000-13&amp;nbsp;000&amp;nbsp;a.&amp;nbsp;P.
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|Trabayu [[Microlito|microlítico]]
|align=&quot;center&quot;| Fase III |align=&quot;center&quot;|
13&amp;nbsp;000-12&amp;nbsp;000&amp;nbsp;a.&amp;nbsp;P.
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|[[Bifaz|Punta bifacial]] de proyeutil
|align=&quot;center&quot;| Fase IV
|align=&quot;center&quot;| 12&amp;nbsp;500-11&amp;nbsp;000&amp;nbsp;a.&amp;nbsp;P.
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|colspan=2|Jōmon incipiente |align=&quot;center&quot;|13&amp;nbsp;000-9500&amp;nbsp;a.&amp;nbsp;P.

|}

Cuntar con poques evidencies sobre cómo vivíen los habitantes de Xapón mientres esti periodu, amás de que la presencia d'humanos antes de 35&amp;nbsp;000&amp;nbsp;a.&amp;nbsp;P. ye revesosa.&lt;ref name=&quot;preh&quot; /&gt; La transición ente ésti y el siguiente periodu foi gradual y nun s'atoparon nicios d'una rotura clara o de inconformidad ente los dos cultures.&lt;ref name=&quot;palaeol&quot; /&gt;

Sábese que los primeros habitantes yeren cazadores-pañadores que proveníen del continente y qu'utilizaben la piedra, pero nun tener cerámica o agricultura sedentaria.&lt;ref name=&quot;TJP20&quot;&gt;{{Cita Harvard|Kodansha|2003|p=20|sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

=== Periodu Jōmon ===
{{AP|Periodu Jōmon}}
{{Imaxe múltiple |
 posición_tabla = right
 | direición = vertical
 | anchu = 130
 | títulu = Arte Jōmon | posición_títulu = center | fondu_de_títulu = 
 | testu = | posición_texto = center | fondu_de_texto = 
 | foto1 = JomonPottery.JPG
 | testu1 = Xarrón del periodu Jōmon incipiente.| alineación_texto1 = center
 | semeya2 = MiddleJomonJar2000BCE.jpg
 | testu2 = Xarrón del periodu Jōmon mediu.| alineación_texto2 = center
 | semeya3 = JomonStatue.JPG
 | testu3 = Estauína del periodu Jōmon final.| alineación_texto3 = center
}}
El {{nihongo|periodu Jōmon|縄文時代|Jōmon-jidai}} estremar del anterior per mediu de la [[Métodos de datación n'arqueoloxía|datación]] de l'apaición de l'[[alfarería]] nel país, comúnmente acomuñada con cultures [[agricultura|agrícoles]] tempranes. Mientres los primeros 10&amp;nbsp;000 años dende la so apaición, aproximao dende'l 11&amp;nbsp;000 al 500 e.C. , la subsistencia de los habitantes dependía principalmente de la [[caza]], la [[pesca]] y la [[collecha|recoyida]].&lt;ref name=&quot;jomon&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.t-net.ne.jp/~keally/jomon.html |títulu=Jomon Culture |fechaaccesu=1 de payares de 2009 |autor=Charles T. Keally |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Esti periodu toma'l so nome precisamente del tipu d'alfarería desenvuelta, siendo'l so significáu «marca de cuerda», señal distintiva que dexaben les cuerdes sobre magre húmedu, que se formaba con tires de folla cocíes a baxes temperatures. Según el so datación, la cerámica d'esti periodu ye la más antigua del mundu.&lt;ref name=&quot;2006a5&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=5 |sp=sí}}&lt;/ref&gt;

Arqueológicamente, esta etapa estremar en seis subperíodos de la siguiente manera:&lt;ref name=&quot;jomon&quot; /&gt;

{| {{tablaguapa}} style=&quot;margin: 1em auto 1em auto; width:350px; height:400px&quot;
|-
!style=&quot;width:200px; background:LightSkyBlue; color:black&quot; |Subperiodos
!style=&quot;width:150px; background:LightSkyBlue; color:black&quot; |Feches&lt;ref&gt;Toes indicaes n'[[Datación por radiocarbono|edaes de radiocarbono brutes]] o a.P.&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
| Jōmon incipiente |align=&quot;center&quot;|
11&amp;nbsp;000-7500 e.C. 
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|Jōmon inicial
|align=&quot;center&quot;| 7500-4000 e.C. 
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|Jōmon tempranu |align=&quot;center&quot;|
4000-3000 e.C. 
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|Jōmon mediu |align=&quot;center&quot;|
3000-2000 e.C. 
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|Jōmon tardíu |align=&quot;center&quot;|
2000-1000 e.C. 
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|Jōmon final
|align=&quot;center&quot;| 1000-500 e.C. 
|}

=== Periodu Yayoi ===
{{AP|Periodu Yayoi}}
La cultura del {{Nihongo|periodu Yayoi|弥生時代|Yayoi jidai}} ye definida en Xapón como la primera n'implementar los métodos de [[arrozal|cultivo d'arroz]] según l'usu de [[metal]], anque arqueológicamente clasificar por aciu la identificación de ciertos artefautos, especialmente los estilos d'alfarería. Xeneralmente considérase qu'esta dómina tomó dende'l 500 e.C. hasta'l 300 de nuesa yera, y ta estremada de la mesma en trés subperíodos:&lt;ref name=&quot;Yayoikeally&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.t-net.ne.jp/~keally/yayoi.html |títulu=Yayoi Culture |fechaaccesu=1 de payares de 2009 |autor=Charles T. Keally |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

{| {{tablaguapa}} style=&quot;margin: 1em auto 1em auto; width:800px; height:400px&quot;
|-
!style=&quot;width:200px; background:LightSkyBlue; color:black&quot; |Subperíodo
!style=&quot;width:150px; background:LightSkyBlue; color:black&quot; |Fases d'alfarería&lt;br /&gt;&lt;small&gt;nel norte de [[Kyūshū]]&lt;/small&gt;
!style=&quot;width:150px; background:LightSkyBlue; color:black&quot; |Fases d'alfarería&lt;br /&gt;&lt;small&gt;nes llanures de [[Kantō]]&lt;/small&gt;
!style=&quot;width:150px; background:LightSkyBlue; color:black&quot; |Fases d'alfarería&lt;br /&gt;&lt;small&gt;en [[Aomori]]&lt;/small&gt;
!style=&quot;width:150px; background:LightSkyBlue; color:black&quot; |Fases d'alfarería&lt;br /&gt;&lt;small&gt;en [[Hokkaidō]]&lt;/small&gt;
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|rowspan=3, align=&quot;center&quot;| Yayoi tempranu&lt;br /&gt;500-100 e.C. 
|align=&quot;center&quot;| Itazuke I |align=&quot;center&quot;|
Jōmon tardíu |align=&quot;center&quot;|
Sunasawa
|rowspan=2, align=&quot;center&quot;|Epi-jomon
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|align=&quot;center&quot;| Itazuke II |align=&quot;center&quot;|
-
|align=&quot;center&quot;| Senu
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|align=&quot;center&quot;| Jonokoshi
|align=&quot;center&quot;| -
|align=&quot;center&quot;|Nimaibashi
|align=&quot;center&quot;|Esan I
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|rowspan=3, align=&quot;center&quot;| Yayoi mediu&lt;br /&gt;100 e.C. -100&amp;nbsp;d.&amp;nbsp;C.
|align=&quot;center&quot;| Sugu
|align=&quot;center&quot;| Osagata
|align=&quot;center&quot;| Inakadate 1
|rowspan=2, align=&quot;center&quot;| Epi-jomon
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|align=&quot;center&quot;| Mitoko
|align=&quot;center&quot;| Suwada
|align=&quot;center&quot;| Inakadate 2
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|align=&quot;center&quot;| Takamizuma
|align=&quot;center&quot;| Miyanodai
|align=&quot;center&quot;| Nembutsuma
|align=&quot;center&quot;| Esan II-IV
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|rowspan=3, align=&quot;center&quot;| Yayoi tardíu&lt;br /&gt;100-300
|align=&quot;center&quot;| Shimo-Okuma
|align=&quot;center&quot;| Kugahara
|align=&quot;center&quot;| Oishitai
|rowspan=2, align=&quot;center&quot;| Epi-jomon
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|align=&quot;center&quot;| Nobeta
|align=&quot;center&quot;| Yayoicho
|align=&quot;center&quot;| Chitose
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|align=&quot;center&quot;| Nishijin
|align=&quot;center&quot;| Maenocho
|align=&quot;center&quot;| Chokaisan
|align=&quot;center&quot;| Kohoku B, C
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|}

Los integrantes de la cultura Yayoi yeren por demás distintos físicamente a los de la cultura Jōmon, polo qu'esisten tres teoríes sobre l'orixe de los Yayoi:&lt;ref name=&quot;Yayoikeally&quot; /&gt;
# Yeren descendientes de los Jōmon, anque sufrieron cambeos fisiolóxicos debíu al cambéu na so dieta y forma de vida.
# Yeren inmigrantes del continente (vía Corea).
# Yeren descendientes del amiestu ente Jōmon ya inmigrantes.

L'usu del metal diversificóse, incluyendo dende [[espada|espaes]] de [[bronce]], [[espeyu|espeyos]] pa ritos relixosos y armes de fierro hasta ferramientes agrícoles. Cola [[división del trabayu]] surdió una fonda [[clases sociales|estratificación na sociedá]], estableciendo les clases gobernantes y los sos súbditos, y dando como origen territorio o [[cacicazgos]].&lt;ref name=&quot;Bitoantiguo&quot;&gt;{{Cita Harvard |Bito|Watanabe|1984| p=2 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

A la fin d'esti periodu esistieron gran cantidá de cacicazgos, siendo unu de los más importantes [[Periodu Yamato|Yamatai-koku]], que sentaría les bases de la nación emerxente mientres el periodu siguiente, y que la so esistencia rexistrar nes [[Cróniques de Wei]]. En diches cróniques rexístrase la esistencia d'una nación conocida en China como «[[Wa (Xapón)|Wa]]» so la direición d'una muyer llamada Himeko; probablemente la [[Emperatriz Jingū]].&lt;ref name=&quot;Yayoikeally&quot; /&gt;

&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
Imaxe:Toro3.jpg|Vivienda típica del periodu Yayoi.
Imaxe:DotakuBronzeBellLateYayoi3rdCenturyCE.jpg|Campana de bronce ([[sieglu III|s. III]]).
Imaxe:Bronze Mirror in Ancient Japan.jpg|Espeyu de bronce.
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

=== Periodu Kofun ===
{{AP|Periodu Kofun}}
[[Ficheru:NintokuTomb Aerial photograph 2007.jpg|thumb|250px|El ''[[Daisenryō-Kofun]]'' n'[[Osaka]], ye la tumba más grande d'esti tipu y la so construcción data del [[sieglu V]] d. C.]]
El {{nihongo|periodu Kofun|古墳時代|Kofun jidai}} toma'l so nome de los {{nihongo|''[[kofun]]''|古墳|extra=llit. «tumba antigua» o «túmulu antiguu»}}; [[túmulu|túmulos]] funerarios nos que los miembros de la clase [[aristócrata|aristocrática]] yeren soterraos xunto colos sos [[arma|armes]], [[armadura (combate)|armadures]] y espeyos de bronce, y que xeneralmente solíen tener la forma d'un güeyu de [[pesllera]].&lt;ref name=&quot;pag6&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=6 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Les bases d'estos túmulos variaben de tamañu, llegando dalgunos a ser tan grandes como les de les [[pirámides d'Exiptu]], reflexando la magnitú del poder de los gobernantes.&lt;ref name=&quot;Bitoantiguo&quot; /&gt;

Mientres esti periodu Xapón tuvo enforma contautu con [[China]] y [[Corea]], especialmente con esta postrera.&lt;ref name=&quot;kofun&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.t-net.ne.jp/~keally/kofun.html |títulu=Kofun Culture |fechaaccesu=1 de payares de 2009 |autor=Charles T. Keally |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Mientres l'añu [[400]], un exércitu d'[[infantería]] allegó n'auxiliu del reinu de [[Paekche]],&lt;ref name=&quot;pag15&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=15 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; alcontráu na parte sureste de la [[península de Corea]],&lt;ref name=&quot;kofun&quot; /&gt; pero sufrió una gran derrota a manes de la [[caballería]] del reinu de [[Koguryŏ]],&lt;ref name=&quot;pag15&quot; /&gt; procedente del norte de la península.&lt;ref name=&quot;kofun&quot; /&gt;

El periodu Kofun marca'l fin de la prehistoria y, por cuenta de la falta de rexistros xaponeses, la historia d'esta dómina depende de fontes esternes (primero de cróniques coreanes y darréu de les chines), lo mesmo que de los escritos d'entamos del [[periodu Nara]], alredor del [[sieglu VIII]]. Anque nun se cunta con escritos provenientes de China que menten Xapón ente los años [[266]] y [[413]], rexistros coreanos del [[sieglu IV]] apurren amplia información de les actividaes del reinu de ''[[Wa (Xapón)|Wa]]'' na península coreana. Per otru llau, los rexistros chinos, dataos nel [[sieglu V]], amuesen la estrecha rellación ente l'emerxente gobiernu [[Yamataikoku|Yamato]] (allugáu na actual [[prefeutura de Nara]]) y China. Ente los años [[413]] y [[502]], los ''[[cinco reis de Wa]]'', nome con que son mentaos cinco monarques de Xapón, caltuvieron una estrecha rellación con dichu país, unviando emisarios de cutio.&lt;ref name=&quot;kofun&quot; /&gt;

El periodu Kofun xeneralmente dátase ente los años [[250]]/[[300]]-[[538]]/[[552]], tando marcáu l'empiezu pola construcción del primer ''kofun'' y el final pola fecha en que se considera que'l [[budismu]] introducir en Xapón. Per otru llau, diversos historiadores y arqueólogos, como'l casu de Charles T. Keally, estienden el periodu hasta l'añu [[710]], polo que los periodos [[periodu Asuka|Asuka]] y [[periodu Hakuhō|Hakuhō]] consideraríense subperíodos del Kofun.&lt;ref name=&quot;kofun&quot; /&gt;

Según la datación de Keally, la cronoloxía del periodu quedaría de la siguiente forma:&lt;ref name=&quot;kofun&quot; /&gt;

{| {{tablaguapa}} style=&quot;margin: 1em auto 1em auto; width:380px; height:400px&quot;
|-
!style=&quot;width:150px; background:LightSkyBlue; color:black&quot; |Cronoloxía
!style=&quot;width:230px; background:LightSkyBlue; color:black&quot; |Feches
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|align=&quot;center&quot;| Kofun tempranu
|align=&quot;center&quot;| Finales del [[sieglu III]]-[[sieglu IV]]
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|align=&quot;center&quot;| Kofun mediu
|align=&quot;center&quot;| Finales del sieglu IV-[[sieglu V]]
|- style=&quot;background:Whitesmoke; color:black&quot;
|align=&quot;center&quot;|Kofun tardíu&lt;br /&gt;[[Periodu Asuka|Asuka]] ([[552]]-[[646]])&lt;br /&gt;[[periodu Hakuhō|Hakuhō]] ([[646]]-[[710]])
|align=&quot;center&quot;| [[sieglu VI]]-[[sieglu VII]]
|}

El gobiernu de la corte de Yamato centrar nun {{nihongo|''Kimi''|君|extra=«[[rei]]»}}, pero a partir del sieglu V el mandatariu yera llamáu {{nihongo|''Ōkimi''|大君|extra=«gran rei»}}. El títulu {{nihongo|''[[Tennō]]''|天皇|extra=«[[emperador]]»}}, que úsase hasta los nuesos díes, foi utilizáu a partir del mandatu del [[emperador Tenmu]].&lt;ref name=&quot;kofun&quot; /&gt;

==== Periodu Asuka ====
{{AP|Periodu Asuka}}
[[Ficheru:Horyu-ji08s3200.jpg|thumb|300px|[[Templu budista]] d'[[Hōryū-ji|Hōryū]]. Construyíu a mediaos del periodu Asuka por órdenes del Príncipe Shotoku, reflexa l'entamu de la presencia del budismu en Xapón.]]
El {{nihongo|periodu Asuka|飛鳥時代|Asuka jidai}} ta marcáu pola introducción del [[budismu]] en Xapón, xeneralmente fecháu nel añu 552.&lt;ref&gt;Esta fecha varia según distintes fontes. Por casu, l'escritor británicu [[Stephen Turnbull]] asitia esti acontecimientu nel añu [[530]]. {{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=9 |sp=sí}}. Otres fontes asitiar ente 593 y 710, fundiéndose col periodu Hakuhō. {{Cita Harvard |Kodansha|2003| p=22 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; La llegada d'esta relixón traxo consigo una serie de conflictos dientro del país, pos dellos miembros de la corte vieron con bonos güeyos el so espardimientu, considerando qu'al traviés de la so implantación llograríase más fácilmente la unidá nacional: yera más senciellu sentar una nueva base xerárquica relixosa so la figura d'una deidá omnipotente ([[Buda]]), a diferencia de los cientos de ''[[kami]]s'' del [[shintō]] o sintoísmu. El conflictu terminó cola victoria de [[Lluria non Umako]] nel añu [[587]], según cola posterior adopción del budismu como relixón oficial per parte del [[príncipe Shotoku]] y de la [[emperatriz Suiko]] en [[593]]. Curiosamente, el budismu nun sustituyó al sintoísmu, sinón que dambes relixones convivieron pacíficamente la mayor parte de la historia d'esti país.&lt;ref name=&quot;Turnbull2006a10&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=10 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

El príncipe Shotoku estableció un gobiernu centralizáu, y la corte xaponesa construyó templos, palacios y capitales basándose nos modelos coreanos y depués en modelos chinos. Shotoku tuvo esteláu por estes naciones, polo qu'impulsó l'usu de [[sinograma|caráuteres chinos]] (lo que daría orixe a los ''[[kanji]]s''), sentó les bases pal desenvolvimientu de [[deontología|código de conducta]] y [[Códigu deontolóxicu|ética gubernamental]] basaos nel budismu ([[Constitución de los diecisiete artículos]], [[604]]) y unvió [[misiones xaponeses a la China Imperial|embaxaes]] a la China de la [[dinastía Sui]] ([[600]] a [[618]]) col fin d'establecer rellaciones diplomátiques igualitaries.&lt;ref name=&quot;TSJ21&quot;&gt;{{Cita Harvard |Kodansha|2003| p=21 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bito4&quot;&gt;{{Cita Harvard |Bito|Watanabe|1984| p=4 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

En [[602]], el [[príncipe Kume]] empobinó una espedición a Corea acompañáu d'ente cientu venti y cientu cincuenta caciques locales, que ostentaben el títulu de ''Kuni nin Miyatsuko''. Cada unu d'ellos diba acompañáu d'un exércitu personal, de tamañu variable dependiendo de les riqueces de cada feudu. Estes tropes constituyeron lo que sería'l prototipu d'un exércitu [[samurái]] sieglos dempués.&lt;ref name=&quot;pag15&quot; /&gt;

L'arte nesta dómina centrar nel finu [[arte budista]], teniendo como principal obra'l templu budista de Hōryū o [[Hōryū-ji]], encargáu pol príncipe Shotoku a empiezos del sieglu VII y que ye la estructura de madera más antiguo del mundu.&lt;ref name=&quot;Bito4&quot; /&gt;

==== Periodu Hakuhō ====
{{AP|Periodu Hakuhō}}
[[Ficheru:Fujiwara-Kamatari.jpg|thumb|200px|[[Nakatomi non Kamatari]], personaxe decisivu nel [[periodu Hakuhō]] al collaborar col fin del [[clan Soga]] pa la creación de les [[Reformes Taika]] y del [[Códigu Ōel mio]]. Pol so llabor recibió l'apellíu [[cla Fujiwara|Fujiwara]].]]
[[Ficheru:Kobayashi Izanami and Izanagi.jpg|thumb|200px|[[Izanagi]] (derecha) y [[Izanami]] (esquierda) creando'l mundu terrenal. Pintura d'[[Eitaku Kobayashi]].]]
Tres la muerte del príncipe Shotoku en [[621]], dientro de la corte surdió una cla llamada [[clan Soga|Lluria]], qu'amodo atropó poder políticu y constituyó una amenaza pal gobiernu imperial. Escontra [[645]] la situación yera tan crítica que'l [[príncipe Naka non Ōy]], xunto con otros, entamó una intriga ([[Incidente de Isshi]]) nel que'l príncipe asesinó al líder del clan, [[Lluria non Iruka]] en plena audiencia cola [[emperatriz Kōgyoku]]. De resultes, darréu claudicó la emperatriz, xubió al tronu'l so hermanu menor, el [[Emperador Kōtoku]], y la cla Lluria foi destruyíu. El nuevu emperador, xunto con [[Nakatomi non Kamatari]] y el príncipe Naka non Ōy, redactó una serie de lleis llamaes [[Reformes Taika]] nel añu [[646]] col fin de fortalecer el gobiernu central, establecer una [[reforma agraria]], reestructurar la corte imperial según el modelu chinu de la [[Dinastía Tang]], y inclusive motivóse la unviada d'[[misiones xaponeses a la dinastía Tang|embaxaes]] y estudiantes a China col fin d'asonsañar aspeutos culturales d'esti país, afectando de manera radical a la [[cultura xaponesa|cultura]] y la so [[sociedá xaponesa|sociedá]]. Esti periodu conozse como {{nihongo|[[Hakuhō]]|白鳳文化|Hakuhō bunka}}.

Tres les muertes del Emperador Kōtoku (en [[654]]) y de la Emperatriz Kōgyoku (quien reasumió el tronu col nome d'[[Emperatriz Saimei]], finando en [[661]]), asumió'l tronu'l Príncipe Naka non Ōy col nome d'[[Emperador Tenji]], quien promulgó de manera formal el primer ''[[ritsuryō]]'' (compilación de lleis basaes na filosofía [[confucianismu|confucianista]] y nes lleis chines); el [[Códigu Ōel mio]] ([[669]]).&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Ponsonby-Fane|1959|p=52|sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Nakatomi non Kamatari, quien redactó dichu códigu, foi compensáu recibiendo l'apellíu Fujiwara, y convertiríase nel fundador del [[cla Fujiwara]].

Tres l'aplicación de los ''ritsuryō'', les antigües cles poderoses fueron quitaos de los sos privilexos y quedaron convertíos en burócrates d'alta alcurnia, ente que les capes más baxes de l'antigua élite convertir n'oficiales locales.&lt;ref name=&quot;Bito4&quot; /&gt;

Los conflictos bélicos siguieron asocediendo en China y Corea. Nel añu [[618]] la [[dinastía Tang]] tomó'l poder en China, y xuniéronse al reinu coreanu de [[Silla (Corea)|Silla]] col fin d'atacar a Paekche. Los xaponeses unviaron tres ejércitos espedicionarios (en [[661]], [[662]] y [[663]]) para auxiliar al reinu de Paekche. Mientres estes espediciones sufrieron una de les peores derrotes na so historia antigua, perdiendo 10&amp;nbsp;000 homes y cuantiosos barcos y caballos.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=17 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Xapón empezó a esmolecese por una invasión per parte de la nueva alianza ente Silla y China. En [[670]] ordenóse [[censu de población|censar]] a la población pa reclutar elementos pal exércitu. Amás fortificóse la mariña norte de [[Kyūshū]], afitáronse guardias y construyéronse [[Almenara (fueu)|almenaras]] nes veres de les islles [[Islla de Tsushima|Tsushima]] y [[Islla Iki]].&lt;ref name=&quot;pag18&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=18 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

Los xaponeses escaecer de la guerra esterna a la muerte del [[emperador Tenji]] nel añu [[671]]. En [[672]] los sos dos socesores apostáronse'l tronu na [[Guerra Jinshin]]. Dempués del trunfu d'[[emperador Tenmu]] en [[684]], ésti ordenó que tolos oficiales civiles y militares apoderaren les [[artes marciales]].&lt;ref name=&quot;pag18&quot; /&gt; Los socesores del Emperador Tenmu remataron nel añu [[702]] les reformes militares col {{nihongo|''[[Códigu Taihō]]''|大宝律令|Taihō-ritsuryō}}, por aciu el cual llogróse un exércitu numberoso y estable conforme al sistema chinu. Cada ''heishi'' (soldáu) yera asignáu a un ''gundan'' (reximientu) mientres una parte del añu y el restu dedicar a xeres agrícoles. Cada soldáu taba forníu con [[Arqueru (exércitu)|arcos]], un [[carcaj]] y un par d'[[espada|espaes]].&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=19 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

===== Establecimientu del sistema imperial =====
{{AP|Mitoloxía xaponesa}}
Mientres ésta dómina, nel [[sieglu VIII]], los gobernadores de [[Periodu Yamato|Yamato]] ordenaron que se dexara constancia de los mitos esistentes como una forma de legitimarse frente a la población.&lt;ref name=&quot;pag6&quot; /&gt; La más importante d'eses lleendes ye la referente a la creación de Xapón, atribuyida a los ''[[kami]]'' [[Izanagi]] y [[Izanami]]. Según la lleenda, d'estos dos naceríen los trés ''kami'' mayores: [[Amaterasu]] —diosa del sol y señora de los cielos—, [[Susanoo]] —dios de los océanos— y [[Tsukuyomi]] —dios de la escuridá y de la Lluna—.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=6 &amp; 7 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Un día Amaterasu y Susanoo aldericaron, polo que Susanoo enfilóse estrozando tou al so pasu. Amaterasu asustóse tantu que s'escondió nuna [[Ama-non-Iwato|cueva]] negándose a salir, polo que'l mundu foi quitáu de la lluz. Al envís de faela salir, un ''kami'' femenín, [[Ame-non-Uzume]], efeutuó una danza obscena que foi acompañada pola risa de la miríada de dioses&lt;ref name=&quot;Gardini58&quot;&gt;{{Cita Harvard |Gardini|1996| p=58 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; que taben axuntaos n'asamblea.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Gardini|1996| p=56 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Al momentu en que Amaterasu preguntó polo qu'asocedía, dixéron-y qu'había una ''kami'' más poderosa, polo que salió de la cueva y adulces foise averando a un espeyu que punxeron frente a ella.&lt;ref name=&quot;Gardini58&quot; /&gt; Foi tal la so sorpresa de ver el so propiu reflexu,&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Hackin|1994| p=392 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; que quedó esllumada unos momentos y entós aprovecharon pa prindala y la lluz volvió allumar la Tierra,&lt;ref name=&quot;Pag7&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=7 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; polo que l'[[Yata non kagami|espeyu]] formó parte de les [[Insinies Imperiales de Xapón]].&lt;ref name=&quot;Pag7&quot; /&gt;

El segundu elementu de los trés xoyes de la Corona xaponesa descríbese más palantre na mesma lleenda. Susanoo foi desterráu polos males causaos y mientres analayaba peles tierres d'[[Izumo (Shimane)|Izumo]] escuchó qu'una [[Serpentes|culiebra]]&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.clubmanga.net/files/cursos/historia/CH_Mitologia.pdf |títulu=Mitología xaponesa: Xénesis del mundu y apaición de los primeros dioses |fechaaccesu=7 d'ochobre de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.clubmanga.net/files/cursos/historia/CH_Mitologia.pdf|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Anque otres fontes como Turnbull aseguren que la traducción ye ''dragón''. {{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=7 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; d'ocho cabeces, llamada [[Yamata-non-Orochi]], apavoriaba a los pobladores. Susanoo mató a la culiebra enfilándola con [[sake]] y cortó-y les cabeces. Na so cola foi atopada una [[Kusanagi|espada]], que decidió dá-yla a la so hermana en señal de paz. Esta espada representa'l segundu iconu de les insinies imperiales.&lt;ref name=&quot;Pag7&quot; /&gt;

La tercera y última insinia ye una [[Magatama|xoya en forma de curva]], que Amaterasu dio al so nietu [[Ninigi]] cuando ésti foi unviáu al mundu terrenal a gobernar. La xoya pasó de la mesma al so nietu, l'[[emperador Jinmu]], primer emperador xaponés.&lt;ref name=&quot;Pag7&quot; /&gt; D'esta forma, auspiciados nes creencies populares, los gobernadores de Yamato legitimaron el procesu por aciu el cual Xapón sería gobernáu por un sistema imperial, sofitaos fuertemente pola creencia ''[[Shintō]]''.&lt;ref name=&quot;Pag7&quot; /&gt;

=== Periodu Nara ===
{{AP|Periodu Nara}}
[[Ficheru:Daibutsu-den in Todaiji Nara01bs3200.jpg|thumb|250px|left|''Daibutsu-dean'', dientro del complexu del [[Tōdai-ji]]. Esti templu budista foi patrocináu pola Corte Imperial mientres el periodu Nara.]]
El {{nihongo|periodu Nara|奈良時代|Nara-jidai}} dátase xeneralmente ente los años [[710]], cuando la capital foi treslladada a [[Heijō-kyō]], cerca de la ciudá de Nara, y remata nel añu [[794]], cuando la capital treslládase nuevamente a [[Heian-kyō]], no que güei ye [[Kioto]].&lt;ref name=&quot;histKea&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.t-net.ne.jp/~keally/hist.html |títulu=Historic Archaeological Periods in Japan |fechaaccesu=1 de payares de 2009 |autor=Charles T. Keally |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Nesti periodu l'estáu burocráticu chinu algamó'l so clímax: la nueva capital foi construyida al usu de la capital de la dinastía Tang, [[Chang'an]].&lt;ref name=&quot;Bito6&quot;&gt;{{Cita Harvard |Bito|Watanabe|1984| p=6 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TSJ24&quot;&gt;{{Cita Harvard |Kodansha|2003| p=24 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; El budismu y confucianismu espolletaron, sol patrociniu del gobiernu, y fueron usaos pa sofitar el poder político y construyéronse templos tantu na capital como en caúna de les provincies. La influencia cultural china fíxose más evidente y la [[lliteratura de Xapón|lliteratura]] apaeció colos primeros rexistros históricos compilados pola Corte Imperial: el ''[[Kojiki]]'' ([[712]]) y el ''[[Nihonshoki]]'' ([[720]]). L'apaición del llinguaxe escritu tamién dio orixe a la primer manifestación de poesía xaponesa, el ''[[waka]]'', y en [[759]] faise la primer compilación d'importancia; el ''[[Man'yōshū]]''.

Sicasí, el sistema chinu nun encaxar cola sociedá xaponesa y les disputes na Corte Imperial fueron comunes ente miembros de la familia imperial, la cla Fujiwara y los monxos budistes. [[Fujiwara no Fuhito]], fíu de Kamatari y burócrata poderosu dientro de la corte, compiló el [[Códigu Yōrō]] en [[720]], pero la so muerte nesi mesmu añu xeneró una división del poder ente los sos fíos. El [[príncipe Nagaya]] aprovechó'l momentu, pero los fíos de Fuhito detener y condergar a muerte en [[729]]. Sicasí, pocos años dempués morrieron los fíos de Fuhito depués d'una epidemia de [[viruela]], atribuyéndose a una maldición que llanzó'l príncipe antes de morrer. Esto provocó que l'[[emperador Shōmu]] treslladar a delles ciudaes que fueron declaraes de manera efímera como capitales ente [[740]] y [[745]], antes de volver a Nara.&lt;ref name=&quot;Titsingh71&quot;&gt;{{Cita Harvard |Titsingh|1834| p=71 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

Tres l'abdicación del Emperador Shōmu en [[749]], el cleru budista tomó poder col sofitu de la [[emperatriz Kōken]] quien, anque abdicó en [[758]], siguió exerciendo poder sobre la corte, favoreciendo a un importante monxu budista llamáu [[Dōkyō]]. Esto provocó que la cla Fujiwara y l'[[emperador Junnin]] intentaren faer un golpe d'estáu en [[764]] que falló, provocando la deposición del emperador y la execución de [[Fujiwara no Nakamaro]], líder de la combalechadura. La emperatriz reasumió el tronu col nome d'[[emperatriz Shōtoku]], siguiendo cola cesión de poder a Dōkyō, quien llegó inclusive a ser nomáu por un [[oráculu]] como socesor a emperador.&lt;ref name=&quot;Titsingh78-81&quot;&gt;{{cita Harvard|Titsingh|1834|p=78-81|sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Sicasí, la emperatriz finó por cuenta de la viruela en [[770]], Dōkyō foi exiliáu y empecipióse un nuevu aldu na política espulsando a los monxos budistes del gobiernu y suspendiendo el patrociniu gubernamental a dicha relixón. Les midíes propulsadas pol [[emperador Kōnin]] ([[770]]-[[781]]) y pol [[emperador Kanmu]] ([[781]]-[[806]]) fixeron que finalmente la corte imperial dexara Nara, por considerala malsana y coles mires de desconectase de los templos budistes qu'esistíen na ciudá. Treslladáronse primero de manera temporal a [[Nagaoka-kyō]] en [[784]] y finalmente a la nueva capital [[Heian-kyō]] («Capital de la Paz y de la Tranquilidá») en [[794]].&lt;ref name=&quot;Bito6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TSJ24&quot; /&gt;

Cola nacencia del [[Silla (Corea)|Estáu Unificáu de Silla]] sumió l'amenaza d'una invasión coreana escontra Xapón, polo que la Corte de Nara centró la so atención nos {{nihongo|''[[emishi]]''|蝦夷|extra=«bárbaros»}}, habitantes del norte de Xapón con quien tuvieren numberosos fregaos. En [[774]] españó una importante revuelta, conocíu como la [[guerra de los Trenta y ocho Años]], onde los ''emishi'' utilizaron un sistema de «guerra de guerrilles» y una espada de fueya curva, que tenía meyor desempeñu cuando se montaba, a diferencia de la espada recta del exércitu de la Corte de Nara. Nun foi sinón hasta [[796]], al traviés de [[Sakanoue non Tamuramaro]], cuando llograron vencelos finalmente.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=21 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Sakanoue recibió'l títulu de {{nihongo|''Seii Taishōgun''|征夷大将軍|extra= «Gran Xeneral Apaciguador de los Bárbaros»}},&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Izuka|Sinclaire|2001| p=13 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; espresión que dempués s'utilizaría pa designar al líder de los samuráis.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=21 &amp; 22|sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

El sistema d'allistamientu de llabradores terminó nel [[792]], al reconocer que la principal fuercia militar venía de los caciques y los sos soldaos y non de los llabradores que nun teníen un entrenamientu y disciplina afechos pa los campos de batalla.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=22 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

=== Periodu Heian ===
{{AP|Periodu Heian}}
[[Ficheru:Ch5 wakamurasaki.jpg|thumb|250px|Ilustración d'una escena del ''[[Genji Monogatari]]''. Mientres el periodu Heian l'aristocracia foi la exa de la cultura, política y sociedá xaponeses.]]
El {{nihongo|periodu Heian|平安時代|Heian jidai}} empezó col establecimientu de la capital nel añu 794 no que güei ye Kioto, y la so final ta acutáu pol establecimientu del primer [[shogunato]] na historia del país: El [[shogunato Kamakura|Kamakura]].

==== Afitamientu de l'aristocracia ====
Nesti periodu'l treme estatal chinu foi modificáu y afechu a les necesidaes xaponeses dando orixe a una cultura mesma sofisticada.&lt;ref name=&quot;Bito6&quot; /&gt; Cola decadencia del ríxidu sistema burocráticu de los códigos [[Taika (yera)|Taika]] y [[Taihō (yera)|Taihō]], la institución imperial fortalecer nos primeros años del reináu del [[emperador Kanmu]], pero tres la muerte d'ésti en [[806]] abandonar de manera progresiva l'asimilación cultural con China y escontra [[838]] dar por remataes les rellaciones cola [[dinastía Tang]]. Tamién, cola desapaición del antiguu sistema políticu, el [[cla Fujiwara]] empezó un procesu d'acaparamientu de les xerarquíes cimeres del gobiernu a partir de la primer metá del [[sieglu IX]], estableciendo estrechos llazos matrimoniales cola familia imperial. Los líderes del clan asitiar de tal manera que se convirtieron en [[Rexencia (política)|rexentes]] (''[[sesshō]]'' y ''[[kanpaku]]'') de los emperadores, ente qu'otros miembros del clan Fujiwara llograron monopolizar puestos cimeres como los del Conseyu d'Estáu (''[[Daijō-kan]]'').&lt;ref name=&quot;Bito6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TSJ24&quot; /&gt; Los oficiales de medianu y baxu rangu fueron partíos de manera hereditaria por otres cles aristocráticos.&lt;ref name=&quot;Bito6&quot; /&gt; Escontra finales del [[sieglu X]] y empiezos del [[sieglu XI]], los Fujiwara gobernaron ''[[de facto]]'' Xapón y bien pocos emperadores gobernaron pola so cuenta, yá que asumíen el tronu y yeren forzaos polos xefes del clan a abdicar siendo bien nueves, dexando les decisiones alministratives a los rexentes y al ''Daijō-kan''.

El budismu esotéricu de les sectes [[Tendai]] y [[Shingon]] fíxose bien popular nesti periodu y los aristócrates buscaron la salvación» al traviés de ceremonies y ritos. Hubo una sofisticación de la cultura xaponesa, qu'hasta esi entós remanábase cola escritura ideográfico china, teniendo como exa central a la corte imperial. Hubo una meyora lliteraria sorprendente cola creación del ''[[kana]]'', una escritura silábico que s'afaía a la fonética xaponesa.&lt;ref name=&quot;Bito6&quot; /&gt; Estableciéronse nuevos xéneros como la [[novela]] (''[[monogatari]]''), sobresaliendo'l ''[[Genji Monogatari]]'' de [[Murasaki Shikibu]], escritu alredor del añu [[1000]], [[Prensa escrita|diarios]], [[ensayu|ensayos]] y otros escritos personales fechos por cortesanos como'l ''[[Makura no Sōshi]]'' de [[Sei Shōnagon]], tamién escritu alredor del añu 1000.

Nel campu militar, escontra [[860]] podía apreciase la mayoría de les carauterístiques de los futuros guerreros samuráis:&lt;ref name=&quot;pag23&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=23 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; caballeros a caballu diestros nel usu del arcu, amás del emplegu d'espaes de fueya curva.&lt;ref name=&quot;pag23&quot; /&gt; Estos militares a caballu gociaben del total enfotu del «[[Tronu del Crisantemu]]» y encargábense de la seguridá de les ciudaes lo mesmo que de lluchar contra les revueltes qu'asocedieren.&lt;ref name=&quot;pag23&quot; /&gt;

Sicasí, el sistema públicu de tierres que s'estendía sobre les provincies tuvo a puntu d'esbarrumbase, polo qu'en munchos llugares creáronse terrenes privaos (''[[shōen]]'') qu'aprovecharon en primer instancia l'aristocracia y los grandes templos. Cola suspensión de los rexistros familiares y la asignación de tierres cultivables escontra'l sieglu X, les tierres estatales integrar en terrenes privaos.&lt;ref name=&quot;Bito6&quot; /&gt; Los propietarios de los terrenes privaos nomaron como alministradores a los clanes locales y a los llabradores, tresfiriendo eventualmente el poder a estos. Sicasí, la esistencia de numberoses propiedaes privaes amenorgó significativamente los [[impuestu|impuestos]] y llegóse al puntu que la mesma familia imperial viose obligada a llograr terrenes privaos p'asegurar dichos ingresos.&lt;ref name=&quot;Bito7&quot;&gt;{{Cita Harvard|Bito|Watanabe|1984| p=7 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

==== Surdimientu de la clase samurái ====
[[Ficheru:Sasa Rindo.svg|thumb|200px|[[Mon (blasón)|Mon]] del [[cla Minamoto]], unu de los protagonistes del [[periodu Heian]].]]
[[Ficheru:Ageha-cho.svg|thumb|200px|[[Mon (blasón)|Mon]] del [[cla Taira]], enemigos del [[cla Minamoto]] y unu de los clanes más importantes de la [[Yera Heian]].]]

El procesu de descentralización que sufrió'l gobiernu fizo que la execución de l'alministración llocal tuviera dificultaes, teniendo de resultes la eventual rotura de la llei y l'orde públicu.&lt;ref name=&quot;Bito6&quot; /&gt; Mientres el sieglu IX Xapón sufrió un grave cayente económicu por cuenta de [[plaga|plagues]] y diverses [[fame|fames]] y a principios del sieglu X tuvieron llugar numberosos disturbios, desórdenes y rebeliones por cuenta de la situación que se vivía. El gobiernu tomó la decisión de conceder amplios poderes a los gobernadores locales pa reclutar tropes con lluchadores d'espada (''[[katana]]''), [[Tiru con arcu arqueros]] y [[caballería]], apuntando a los llabradores como los sos siguidores, y actuar contra les crecientes rebeliones conforme a lo que creyeren conveniente,&lt;ref name=&quot;Bito7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Pag24&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=24 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; lo que-yos dio a dichos gobernadores un enorme poder políticu. Ye mientres esti periodu cuando se documenta per primer vegada la pallabra «samurái», «aquellos que sirven», nun contestu puramente militar.&lt;ref name=&quot;Pag24&quot; /&gt;

La primera gran prueba d'estabilidá del sistema tuvo llugar nel añu [[935]] con una revuelta protagonizada por [[Taira no Masakado]], descendiente del [[príncipe Takamochi]] a quien l'autoridá imperial unviara a encalorar los disturbios en [[Kantō]] y que recibía'l llamatu de «El Pacificador».&lt;ref name=&quot;Pag24&quot; /&gt; De primeres la corte Heian consideró que l'incidente protagonizáu por Masakado yera tan solo un incidente local, hasta qu'ésti llegó a autoproclamarse «nuevu emperador». Por cuenta de lo anterior, unvióse un exércitu provincial pa encalorar la so rebelión, morriendo degolláu en [[940]].&lt;ref name=&quot;Pag24&quot; /&gt; A partir d'esti momentu y por cuenta del so orixe social, estos líderes guerreros empezar a definir como una [[aristocracia]] local.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=27 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

Dellos aristócrates que nun pudieron llograr altos cargos nel poder emigraron a les provincies y asumieron el lideralgu sobre los guerreros samurái locales, sobresaliendo'l [[cla Taira]] y el [[cla Minamoto]]; d'igual manera na capital la cla Fujiwara tuvo guerreros que los curiaben y nos templos budistes esistíen los monxos armaos (''[[sōhei]]'') que protexíen les sos propiedaes.&lt;ref name=&quot;Bito7&quot; /&gt; [[Minamoto no Yoriyoshi]] viose envolubráu nun conflictu importante de la dómina llamáu la [[Guerra Zenkunen]] o «guerra de los primeros nueve años». Esti conflictu duró de [[1051]] a [[1062]], siendo la primer guerra que se vivía nel país dende los enfrentamientos contra los ''emishi''.&lt;ref name=&quot;Pag28&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=28 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; L'incidente anicióse cuando [[Abe non Yoritoki]], descendiente de los ''emishi'' y miembru del [[cla Abe]], nun apurrió a la Corte los impuestos recaldaos, polo que Yoriyoshi foi unviáu a tratar con él.&lt;ref name=&quot;Pag28&quot; /&gt; Yoriyoshi y Yoritoki llegaren yá a un alcuerdu pacíficu pero españó un conflictu internu na cla Abe y Yoritoki foi asesináu. Con esti fechu declara la guerra ente [[Abe non Sadato]], fíu de Yoritoki, y los Minamoto.&lt;ref name=&quot;Pag28&quot; /&gt; Nun foi sinón hasta [[1062]] cuando Yoriyoshi pudo vencer a los Abe na [[batalla de Kuriyagawa]] llevando la cabeza del rebalbu hasta Kioto en señal de trunfu.&lt;ref name=&quot;Pag28&quot; /&gt; [[Minamoto no Yoshiie]], fíu de Yoriyoshi, tuvo al llau del so padre mientres tol conflictu, ganando un gran prestíu polos sos proezas militares. Esto valió-y el llamatu de ''Hachimantarō'' o «el primer fíu nacíu de [[Hachiman]], dios de la guerra».&lt;ref name=&quot;Pag28&quot; /&gt;

Ente que el cayente económicu y la inseguridá taba poniendo en confrontación a los clanes Fujiwara, Taira y Minamoto tanto dientro como fora de la corte na segunda metá del sieglu X, la familia imperial restauró'l so poder políticu col ascensu al tronu del [[emperador Go-Sanjō]] ([[1068]]-[[1073]]) que dexó impidíu al clan Fujiwara nes decisiones alministratives, reguló los ''shōen'', decidió aplicar reformes económiques sobre los obsoletos ''ritsuryō'' ya instauró una institución llamada ''[[insei]]'' (gobiernu enclaustrado), onde l'emperador al momentu d'abdicar retirar a un templu budista pero caltendría un cargu de rexente sobre'l so socesor, enllenando'l vacíu de poder que dexaba la cla Fujiwara por disputes internes y faiciones. El so socesor, l'[[emperador Shirakawa]] ([[1073]]-[[1087]]) foi quien aplicó'l ''insei'' na so máxima espresión al gobernar como emperador retiráu por más de 40 años hasta [[1129]], rexentando sobre tres emperadores que fueron títeres.&lt;ref name=&quot;Titsingh171&quot;&gt;{{Cita Harvard|Titsingh|1834|p=171|sp=sí}}.&lt;/ref&gt; L'[[emperador Toba]] ([[1107]]-[[1123]]) tamién s'acoyó al ''insei'' gobernando por más de tres décades hasta la so muerte en [[1156]] y calteniendo la so influencia sobre otros trés emperadores.&lt;ref name=&quot;Titsingh181&quot;&gt;{{Cita Harvard|Titsingh|1834|p=181|sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Nesti periodu, sicasí, hubo contrariedaes ente l'emperador reinante y el retiráu, dando pasu al poder militar l'autoridá de gobernar el país sobre l'autoridá civil.

Nel añu de [[1083]] españó nuevamente un conflictu armáu nel que los Minamoto veríense envueltos, agora na [[Guerra Gosannen]] o «guerra de los últimos trés años», aniciada por diferencies ente los líderes de les antigües cles aliaes Minamoto y Kiyowara. Dempués d'una feroz batalla de trés años en que la Corte negar a aidar a los Minamoto, éstos llograron, sicasí, salir finalmente victoriosos. Cuando Yoshiie asistió a Kioto cola cuenta de buscar un pagu, la Corte negóse y entá-y refartó los impuestos atrasaos que debía, colo que s'empecipia un claru distanciamientu ente dambos. Mentanto, los sos rivales, los Taira, gociaben cada vez más d'una meyor rellación cola Corte Imperial por cuenta de les sos fazañes nel oeste del país.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=29 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; La rivalidá ente los clanes Minamoto y Taira foi aumentando y faciéndose cada vez más evidente. En [[1156]], aprovechando la muerte del Emperador Toba, tuvo llugar un conflictu ente dambes cles, cuando [[Minamoto no Yoshitomo]] xunir a [[Taira no Kiyomori]] contra'l so padre [[Minamoto no Tameyoshi]] y el so hermanu [[Minamoto no Tametomo|Tametomo]], mientres la [[Rebelión Hōxen]]. La batalla foi bien curtia y a la fin Tameyoshi foi executáu y Tametomo foi castigáu col destierru.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=34 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Tamién dicha rebelión punxo n'entredichu el poder del ''insei'' cuando'l retiráu [[Emperador Sutoku]] foi vencíu pol gobernante [[emperador Go-Shirakawa]], y tamién sentenció'l destín final del clan Fujiwara que foi desterráu del poder, siendo atropáu de manera esclusiva poles cles Taira y Minamoto.

En [[1159]] producióse un nuevu enfrentamientu conocíu como [[Rebelión Heiji]], onde Yoshitomo enfrentar con Kiyomori. La victoria del clan Taira foi tan decisiva que los miembros del clan Minamoto fuxeron pa tratar de salvase. Los Taira escorrer y Yoshimoto foi prindáu y executáu. De los miembros de la caña orixinal de la familia Minamoto, namái quedaron dellos pocos, siendo aniquilaos casi por completu.&lt;ref name=&quot;Pag35&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=35 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; En [[1167]] Taira no Kiyomori recibió del emperador el títulu de ''[[Daijō Daijin]]'' (Gran Ministru), que constituyía'l rangu más altu que podía conceder l'emperador, polo que se convirtió nel gobernante ''[[de facto]]'' del país, siendo'l primer gobernante militar na historia xaponesa.&lt;ref name=&quot;Pag35&quot; /&gt; Sicasí, l'acaparamientu de poder de parte de Kiyomori, entró en conflictu col retiráu Emperador Go-Shirakawa quien taba tratando d'exercer poder al traviés del ''insei'' dende [[1158]] y escontra [[1177]] l'emperador entamó un golpe d'estáu que fracasó y foi exiliáu, suprimiendo'l so poder políticu, ente que Kiyomori nomó en [[1178]] como herederu al tronu al so nietu infante, quien en [[1180]] asume'l tronu col nome d'[[emperador Antoku]], causando la roxura de los opositores al clan Taira, dando entamu a les Guerres Genpei.

==== Guerres Genpei ====
{{AP|Guerres Genpei}}
[[Ficheru:Genpei kassen.jpg|thumb|250px|Escena de les Guerres Genpei (panel del [[sieglu XVII]]).]]
Les {{nihongo|Guerres Genpei|源平合戦|Genpei kassen, Genpei gassen}} fueron una serie de [[guerra civil|guerres civiles]] protagonizaes nuevamente poles cles más influyentes de la escena política del país: los [[Cla Taira|Taira]] y [[Cla Minamoto|Minamoto]]. Estes guerres tuvieron llugar ente [[1180]] y [[1185]].&lt;ref name=&quot;bhs11&quot;&gt;{{Cita Harvard |Gaskin|Hawkins|Cebrian|2005| p=11 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; En 1180, españaron nel país dos rebeliones independientes y protagonizaes por dos xeneraciones distintes del clan Minamoto: en Kioto pol veteranu Minamoto no Yorimasa y na [[Provincia de Izu]] pol mozu [[Minamoto no Yoritomo]]. Dambes revueltes fueron encaloraes con relativa facilidá, per un sitiu obligando a Yoritomo a escapar a [[Kantō]], ente que Yorimasa foi vencíu na [[Batalla de Uji (1180)|batalla de Uji]], onde cometió ''[[seppuku]]'' antes de ser prindáu.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=37 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

Dempués de dos años mientres los cualos dambos llaos protagonizaron escaramuzas menores, los Taira decidieron enfrentase a [[Minamoto no Yoshinaka]], primu de Yoritomo, en [[1183]], pa evitar qu'ésti pudiera aidalo. Yoshinaka venció a los Taira na [[batalla de Kurikara]] y encarreró el so exércitu escontra onde s'atopaba Yoritomo. Los exércitos de Yoshinaka y Yoritomo atopáronse finalmente na [[Batalla de Uji (1184)|batalla de Uji]] en [[1184]]. Yoshinaka perdió la batalla y trató de fuxir, pero foi algamáu en Awazu, onde foi degolláu. Con esta victoria, la caña principal de los Minamoto enfocaría los sos esfuercios en vencer a los sos principales enemigos: los Taira.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=38 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Yoshitsune encabezó l'exércitu del clan en nome del so hermanu mayor Yoritomo, quien permaneció en Kamakura. Finalmente, na [[batalla de Dan non Ura]] los Minamoto alzar cola victoria. Yoritomo consideró que'l so hermanu representaba una amenaza y un rival, polo que los sos homes escorrieron a Yoshitsune hasta que lo vencieron mientres la [[batalla de Koromogawa]] en [[1189]], onde esti postreru suicidóse.&lt;ref name=&quot;pag40&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=40 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

=== Periodu Kamakura ===
{{AP|Shogunato Kamakura}}
[[Ficheru:Minamoto no Yoritomo.jpg|thumb|250px|[[Minamoto no Yoritomo]], fundador del [[shogunato Kamakura]] en [[1192]]. Estableció'l primer réxime militar nel que gobernaron los samurái.]]
En [[1192]] [[Minamoto no Yoritomo]] se autoproclamó ''[[shōgun]]'',&lt;ref name=&quot;pag40&quot; /&gt; títulu qu'hasta esi entós fuera temporal y que se convirtió nun títulu militar de gran nivel. Con esto se instituyó el [[shogunato]] como una figura permanente, que duraría cerca de 700 años hasta la [[Restauración Meiji]]. Cola nueva figura del ''shōgun'', l'[[Emperador de Xapón|emperador]] convertir nun pixín espectador de la situación político y económico del país,&lt;ref name=&quot;bhs11&quot; /&gt; ente que los samuráis convertir nos gobernantes ''de facto''.&lt;ref name=&quot;pag40&quot; /&gt;

Yoritomo estableció'l pueblu costeru de [[Kamakura (Kanagawa)|Kamakura]], al este de Xapón, como la sede del shogunato, por ello esti periodu históricu del gobierno samurái toma'l so nome. La Corte Imperial dio a Yoritomo el poder de nomar a los sos propios vasallos como proteutores provinciales (''[[shugo]]'') y mayordomos (''[[jitō]]''), quien s'encargaron d'alministrar los estaos privaos. Paralelamente, la Corte Imperial siguió nomando oficiales provinciales y los dueños de propiedaes privaes nomaben a los alministradores de dichos terrenales. Asina, la estructura política mientres el periodu Kamakura yera dual: una alministración civil patrocinada pola Corte Imperial y una alministración feudal patrocinada pol shogunato.&lt;ref name=&quot;Bito8&quot;&gt;{{Cita Harvard|Bito|Watanabe|1984|p=8|sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

Dempués de tan solo trés shogunes del clan Minamoto y dempués de la muerte del postreru, la cla Minamoto nun cuntaba con más herederos. [[Hōjō Masako]], vilba de Yoritomo, tomó la decisión de criar a un neñu de tan solo un añu d'edá perteneciente a una caña del [[cla Fujiwara]] y nomólu ''shōgun''.&lt;ref name=&quot;Giants138&quot;&gt;{{Cita Harvard |Weston|Mondale|2002| p=138 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; D'esta forma'l [[cla Hōjō]] perpetuar nel poder por delles décades, nomando un ''shōgun'' infante y refugándolo al cumplir los sos ventis, llogrando [[gobiernu títere|gobernantes títeres]] pa exercer el control del país.&lt;ref name=&quot;Giants138&quot; /&gt; Por esti motivu en [[1219]] el retiráu [[emperador Go-Toba]], buscando restablecer el poder imperial que gociaben antes del establecimientu del shogunato, acusó a los Hōjō de proscritos. Les tropes imperiales movilizáronse, dando llugar a la [[Guerra Jōkyū]] (1219-1221), que remataría cola [[Batalla de Uji (1221)|Tercer batalla de Uji]]. Mientres ésta, les tropes imperiales fueron ganaes y l'Emperador Go-Toba exiliáu.&lt;ref name=&quot;Pag41&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=41 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Cola derrota de Go-Toba confirmóse'l gobiernu de los samuráis sobre'l país.&lt;ref name=&quot;Pag41&quot; /&gt;

Depués de la guerra surdieron diverses disputes de les tierres ente los vasallos, aristócrates y llabradores, polo que la cla Hōjō redactó en [[1232]] el ''[[Goseibai Shikimoku]]'', que sirvió como códigu llegal nel shogunato, y que de la mesma codificó les costumes militares de los samurái, ganándose'l so enfotu, yá que nun se basaba nel confucianismu como los códigos aplicaos na Corte Imperial y yera bien precisu y concisu tocantes a penes, polo que tuvo efeutividá hasta'l fin del shogunato Tokugawa.&lt;ref name=&quot;Bito8&quot; /&gt;

Nel aspeutu lliterariu, les obres reflexaben la naturaleza de conflictos y caos, como'l ''[[Hōjōki]]'', escritu por [[Kamo no Chōmei]] en [[1212]]. Na poesía sobresal la compilación de poesía ''waka'' ''[[Shin Kokin Wakashū]]'', presentada en [[1205]]. Nel aspeutu relixosu, hubo una popularización del budismu, qu'aprovechó pa ufiertar la salvación» en momentos de caos. Creáronse nueves formes de creencies budistes, de bona comprensión y que despreciaben l'aspeutu ritual, estendiéndose na clase samurái y llabradora. Les sectes más importantes que surdieron fueron: ''[[Jōdo shū]]'' fundáu pol monxu [[Hōnen]] a finales de la era Heian y que foi prohibíu ente [[1207]] y [[1211]] por diferencies cola Corte Imperial; el ''[[Jōdo Shinshū]]'' creáu por [[Shinran]], discípulu de Hōnen; el ''[[Ji shū]]'' creáu por [[Ippen]]; les escueles de budismu [[zen]] ''[[Sōtō]]'' y ''[[Rinzai]]'', fundaes por [[Dōxen]] y [[Eisai]] respeutivamente; y el [[budismu nichiren]], fundáu por [[Nichiren]].&lt;ref name=&quot;Bito8&quot; /&gt;

==== Invasiones de Xapón polos mongoles ====
[[Ficheru:Mōko Shūrai Ekotoba Mongol Invasion Takezaki Suenaga 2 Page 5-7.jpg|thumb|250px|Un [[samurái]] ye atacáu por diversos arqueros y esplosivos llanzaos dende [[catapulta|catapultes]] mientres les invasiones de los mongoles a Xapón.]]
[[Ficheru:Mokoshuraiekotoba.jpg|thumb|250px|Samuráis incursionan en barcos mongoles mientres la invasión de 1281.]]
{{AP|Invasiones de los mongoles a Xapón}}
Dempués de que [[Kublai Khan]] reclamara'l títulu d'[[Emperador de China]], decidió invadir Xapón col propósitu de sometelo al so dominiu.&lt;ref name=&quot;Pag41&quot; /&gt; Ésta sería la primer vegada que los samuráis podríen midise coles fuercies d'enemigos estranxeros.&lt;ref name=&quot;Pag42&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=42 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Per otru llau, estos postreros nun sentíen nengún tipu d'interés na forma tradicional xaponesa de faer la guerra.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Gaskin|Hawkins|Cebrian|2005| p=23 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

La primer invasión tuvo llugar en [[1274]],&lt;ref name=&quot;Pag42&quot; /&gt; cuando les tropes [[Mongolia|mongoles]] desembarcaron en Hakata (actual [[Fukuoka]]). Los ruíos de los tambores, campanes y berros de guerra axorizaron a los caballos de los samuráis. Mientres esta batalla les tropes xaponeses enfrentar a una téunica bien distinta nel emplegu del arcu de la que taben avezaos, una y bones los mongoles disparaben a grandes distancies y coles mesmes xeneraben «nubes de fleches» a diferencia de los disparos solitarios y a curtia distancia efeutuaos polos arqueros xaponeses. Otra gran diferencia ente dambes formes de combate yera l'usu de [[catapulta|catapultes]] per parte del exércitu mongol. Mientres la nueche del día de la batalla, una fuerte [[nube]] infligió graves daños a la flota invasora polo que decidieron tornar a Corea para rearmar el so exércitu.&lt;ref name=&quot;swpag98&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|1996| p=98 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Dempués de la retirada del exércitu enemigu, los xaponeses tomaron una serie de midíes preventives, como la construcción de murios nos puntos vulnerables de la mariña,&lt;ref name=&quot;swpag98&quot; /&gt; según la implementación d'una guardia.

El segundu intentu d'invasión tuvo llugar en [[1281]].&lt;ref name=&quot;bhs24&quot;&gt;{{Cita Harvard |Gaskin|Hawking|Cebrian|2005| p=24 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Los samuráis efeutuaron incursiones a los barcos enemigos dende pequeñes balses, que namái teníen capacidá pa tresportar a dolce guerreros,&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|1996| p=99 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; col enfotu d'evitar el desembarcu de tropes nes mariñes. Dempués d'una selmana d'enfrentamientos, un emisariu imperial foi unviáu pa pidir a [[Amaterasu]], la diosa del sol, que intercediera por ellos.&lt;ref name=&quot;bhs24&quot; /&gt; Un [[tifón]] afaró la flota mongola que se fundió casi na so totalidá. Esti fechu dio orixe al mitu del {{nihongo|''[[Kamikaze]]''|神風|llit. «Vientu Divín»}},&lt;ref name=&quot;Pag42&quot; /&gt; consideráu como una señal de que [[Xapón]] yera l'escoyíu polos [[mitoloxía xaponesa|dioses]] y, poro, éstos encargaríense de la so seguridá&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Inoguchi|Nakajima|Pineau|1980| p=17 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; y sobrevivencia.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Kawabata|2008| p=207 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Los pocos sobrevivientes decidieron retirase y d'esta miente el país nun volvería enfrentar se a una invasión de grandes proporciones hasta dellos sieglos dempués.&lt;ref name=&quot;bhs24&quot; /&gt;

=== Restauración Kenmu ===
{{AP|Restauración Kenmu}}
[[Ficheru:EstatuaKusunokiMasashige.jpg|thumb|250px|Estatua de [[Kusunoki Masashige]] en [[Tokiu]], un samurái de suma importancia nes guerres Nanbokuchō.]]
A principios del [[sieglu XIV]] la cla Hōjō, que taba en decadencia, enfrentar a un intentu de restauración imperial, agora so la figura del [[emperador Go-Daigo]] ([[1318]]-[[1339]]). Cuando los Hōjō enterar d'esto, unviaron un exércitu dende Kamakura, pero l'emperador fuxó primero que llegaren, llevándose les [[Ayalgues Imperiales de Xapón|insinies imperiales]] con él.&lt;ref name=&quot;Pag43&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=43 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; L'emperador Go-Daigo buscó abellugu en Kasagi ente monxos guerreros que-y dieron la bienvenida y preparáronse pa un posible ataque.&lt;ref name=&quot;Pag43&quot; /&gt;

Dempués d'intentos de negociación per parte de los Hōjō col emperador Go-Daigo por qu'abdicara, y ante la negativa d'ésti, decidieron xubir al tronu a otru miembru de la familia imperial. Sicasí, por cuenta de que el emperador llevárase les insinies reales, nun pudieron llevar a cabu la ceremonia.&lt;ref name=&quot;Pag43&quot; /&gt; [[Kusunoki Masashige]], un importante guerreru qu'a lo postrero sirviría de referencia y modelu pa los futuros samuráis,&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=53 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; lluchó pol emperador Go-Daigo dende un ''[[castiellu xaponés|yamashiro]]'' (castiellu nel monte). Anque'l so exércitu nun yera bien numberosu, la [[orografía]] del llugar brindába-y una defensa estraordinaria. El castiellu cayó finalmente en [[1332]], polo que Masashige decidió fuxir pa siguir dempués la llucha. L'emperador foi prindáu y lleváu hasta'l cuartel xeneral de los Hōjō allugáu en Kioto y darréu sería exiliáu a la [[islla de Oki]]. Los Hōjō intentaron terminar col exércitu encabezáu por Masashige, quien edificó otru castiellu en [[Castiellu Chihaya|Chihaya]] entá con meyores defenses que l'anterior, polo que los Hōjō viéronse inmovilizaos. La ferrial defensa de Masashige motivó a Go-Daigo a tornar a la escena nuevamente en [[1333]].&lt;ref name=&quot;Pag54&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=54 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Al enterase los Hōjō del so regresu, decidieron unviar a unu de los sos principales xenerales tres él: [[Ashikaga Takauji]]. Ashikaga nesi momentu decidió que sería más beneficiosu pa él y la so cla aliase col bandu del emperador. Por esta razón, decidió llanzar l'ataque xunto col so exércitu escontra'l cuartel xeneral de los Hōjō en Rokuhara.&lt;ref name=&quot;Pag54&quot; /&gt;

El golpe recibíu pola traición de Ashikaga tuvo graves consecuencies pa los rexentes y el so exércitu foi amenorgáu severamente. El golpe definitivu vendría esi mesmu añu de 1333,&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|1998| p=206 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; cuando un guerreru llamáu [[Nitta Yoshisada]] xunir a los partidarios imperiales y amontó les sos fuercies. Nitta y el so exércitu dirixir a Kamakura y vencieron a los Hōjō.&lt;ref name=&quot;2006a55&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=55 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bito9&quot;&gt;{{Cita Harvard |Bito|Watanabe|1984| p=9 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

=== Periodu Muromachi ===
{{AP|Periodu Muromachi}}
[[Ficheru:Kinkaku3402CBcropped.jpg|thumb|250px|El ''[[Kinkakuji]]'' o «Templu del Pabellón doráu» ye tou un símbolu na ciudá de [[Kioto]]. Foi construyíu pol [[Ashikaga Yoshimitsu|shōgun Ashikaga Yoshimitsu]] en [[1397]].]]
El {{nihongo|periodu Muromachi|室町時代|Muromachi-jidai}} toma la duración del {{nihongo|[[shogunato Ashikaga]]|足利幕府|Ashikaga bakufu}}, segundu réxime feudal militar, vixente dende l'añu [[1336]] hasta [[1573]]. El periodu debe'l so nome al área de Muromachi en [[Kioto]], onde'l tercer ''shōgun'' Yoshimitsu estableció la so residencia.

Dempués d'ayudar al emperador Go-Daigo recuperar el tronu, Ashikaga Takauji esperaba recibir una cuantiosa pagu polos sos servicios. Por cuenta de que consideró que lo ufiertao nun yera abondu y aprovechando la insatisfaición de la clase samurái col nuevu gobiernu, decidió remontase.&lt;ref name=&quot;2006a55&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bito9&quot; /&gt; Los Ashikaga yeren descendientes del clan Minamoto, polo que podíen aportar al tronu imperial. Por esta razón, l'emperador decidió actuar rápido y mandó un exércitu contra Takauji, siguiéndolo hasta [[Kyūshū]]. Pero Takauji nun foi vencíu y tornó en [[1336]]. L'emperador mandó a Masashige a enfrentar les tropes rebalbes en Minatogawa (güei [[Kobe]]); el choque resultó una victoria decisiva pa Takauji. Ante esta situación, Masashige decidió cometer ''[[seppuku]]''.&lt;ref name=&quot;Pag56&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=56 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Nesti momentu'l ''shōgun'' nomó al so propiu fíu ([[emperador Kōmyō]]), ente que l'emperador Go-Daigo fuxó a la llocalidá de [[Yoshino (Nara)|Yoshino]], polo que mientres los siguientes cincuenta años esistieron dos cortes imperiales: la [[Corte del Sur (Xapón)|Corte del Sur]] en [[Yoshino (Nara)|Yoshino]] y la [[Corte del Norte (Xapón)|Corte del Norte]] en Kioto.&lt;ref name=&quot;Pag56&quot; /&gt; Esti conflictu conoceríase como {{nihongo|''[[Periodu Nanbokuchō|Nanbokuchō]]''|南北朝|extra=lliteralmente «Cortes del Sur y del Norte»}}. Nun foi sinón hasta [[1392]] y gracies a les habilidaes diplomátiques d'unu de los mayores gobernantes de la historia de Xapón, el ''shōgun'' [[Ashikaga Yoshimitsu]], que dambos llinaxes reconciliáronse y la Corte del Sur capituló.&lt;ref name=&quot;Bito9&quot; /&gt;

Cola división del gobiernu imperial perdióse tol poder político efeutivu, una y bones la Corte del Norte recibía'l patrociniu del shogunato y la Corte del Sur controlaba unos pocos territorios. El shogunato Ashikaga alzóse como Gobiernu central, pero yera bien débil, a diferencia del shogunato Kamakura. La principal razón ye que los proteutores provinciales de Xapón yá nun yeren simples oficiales, y yá entamaren a samuráis locales y formáu exércitos basaos nel conceutu de señor y [[vasallu]], evolucionando hasta convertise en [[señor feudal|señores feudales]] con mandu independiente sobre varios llugares. Esta nueva clase de caudiellos locales denominóse {{nihongo|''[[daimyō]]''|大名|extra= llit. «grandes apellíos»}}.&lt;ref name=&quot;Bito9&quot; /&gt;

==== Periodu Sengoku (1467-1568) ====
{{AP|Periodu Sengoku}}

Dempués d'un curtiu periodu de relativa estabilidá, creóse un vacíu políticu mientres el shogunato d'[[Ashikaga Yoshimasa]], nietu del célebre [[Ashikaga Yoshimitsu]]. Yoshimasa solía tar dedicáu totalmente a cuestiones artístiques y culturales, polo que desoyó dafechu la situación económica y política del país. Por cuenta de esto, terratenientes comenenciosos empezaron una llucha interna por poder y tierres, conocida como {{nihongo|[[Guerra Ōnin]]|応仁の乱|Ōnin non Ran}}, y amás tomaron pa sigo mesmos el títulu de ''daimyō''.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2006a| p=60 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Esti periodu de la historia, entendíu ente [[1467]] y [[1568]], ye conocíu como {{nihongo|[[periodu Sengoku]]|戦国時代,|Sengoku jidai}} o «periodu d'estaos en guerra». Ye precisamente so esti clima d'inestabilidá y conflictos armaos, en que los samuráis tienen la so mayor participación.

Ente les figures más importantes d'esti periodu destacar a [[Takeda Shingen]] y [[Uesugi Kenshin]], que la so llexendaria rivalidá sirvió d'inspiración a diverses obres lliteraries. Los exércitos de Shingen y Kenshin enfrentar nes conocíes [[batalles de Kawanakajima]] ([[1553]]-[[1564]]). Anque dalgunes d'elles fueron meres escaramuzas, la [[Cuarta Batalla de Kawanakajima]], en [[1561]], tuvo gran importancia tocantes a l'aplicación de táctiques de combate, poles considerables baxes en dambos bandos, pol enfrentamientu cuerpu a cuerpu ente dambos líderes y pola resultancia reñíu en qu'acabó'l combate.&lt;ref&gt;{{Cita web |url= http://www.xyfos.com/articulos/Kawanakajima.pdf |títulu= La Batalla de Kawanakajima |fechaaccesu=6 de febreru de 2010}}&lt;/ref&gt;

La guerra derrumbó l'orde del Estáu antiguu y el sistema de territorios privaos; sicasí, demostró la fortaleza de la clase guerrera y llabradora yá que instituyeron entidaes autónomes a nivel llocal. Otramiente, les ciudaes que fueren edificaes nes rutes claves de tráficu en Xapón pasaron a ser alministraes por ciudadanos armaos. Los daimyos que llograben incorporar estes llocalidaes autónomes al so poder políticu, poro, llograben mayor categoría y poder. Esta dinámica, col surdimientu de nuevos centros políticos y económicos por tol país, fizo que la sociedá del periodu Sengoku fuera bien distintu a la qu'esistiera enantes, nel que'l poder taba concentráu puramente na capital.&lt;ref name=&quot;Bito10&quot; /&gt;

Con esta llucha interna desatamañada col enfotu de llograr más poder y tierres, yera solo cuestión de tiempu que dalgún poderosu ''daimyō'' intentara llegar hasta [[Kioto]] pa buscar derrocar al ''shōgun'', lo qu'asocedió en [[1560]]. [[Imagawa Yoshimoto]] coló escontra la capital acompañáu d'un gran exércitu con esti propósitu. Sicasí, nun cuntaba con enfrentase coles tropes d'[[Oda Nobunaga]], un ''daimyō'' secundariu a quien superaba nuna proporción de dolce a unu nel númberu de soldaos. Yoshimoto, confiáu del so poder militar, solía celebrar la victoria inclusive antes de terminar la batalla. Oda Nobunaga llogró atacalo despreveníu mientres una de les sos famoses celebraciones na [[batalla d'Okehazama]]. Cuando Yoshitomo salió de la so tienda debíu al escándalu qu'había, foi sorprendíu y asesináu nesi mesmu llugar. Nobunaga pasó entós de ser un personaxe secundariu a convertise una figura destacada de la escena político y militar del país.

==== Florecimientu cultural y contautu con Occidente ====
[[Ficheru:Namban-08.jpg|250px|thumb|Grupu de ''Nanban'' portugueses.&lt;br /&gt;Biombu de Kano Domi (finales del sieglu XVI).]]
{{AP|Kirishitan|Comerciu Nanban}}
A pesar del estáu de guerra, nesti periodu desenvolviéronse munchos elementos carauterísticos de la [[cultura xaponesa]], tales como l'[[arquiteutura xaponesa|arquiteutura]], [[pintura xaponesa|pintura]], cantar y poesía. El tercer ''shōgun'', Yoshimitsu, foi un gran impulsor de les artes y mientres el so reináu surdió la [[cultura Kitayama]] que s'estendió mientres la segunda metá del [[sieglu XIV]] y empiezos del [[sieglu XV]]. Nesti periodu nació'l drama ''[[nō]]'' y ''[[kyōxen]]'' y el mesmu ''shōgun'' ordenó la construcción del {{nihongo|[[Kinkaku-ji]]|金閣寺||extra=''Templu del Pabellón Doráu''}}.&lt;ref name=&quot;Pag56&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bito10&quot;&gt;{{Cita Harvard |Bito|Watanabe|1984| p=10 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Darréu, na segunda metá del sieglu XV, l'octavu ''shōgun'', [[Ashikaga Yoshimasa|Yoshimasa]], promovió la [[cultura Higashiyama]],&lt;ref&gt;[http://www.aisf.or.jp/~jaanus/deta/h/higashiyamabunka.htm &quot;Higashiyama Bunka&quot; (東山文化),] [http://www.aisf.or.jp/~jaanus/ JAANUS: Japanese Architecture and Art Net Users System.]&lt;/ref&gt; na que'l [[budismu]] [[zen]] y la estética ''[[wabi-sabi]]'' influyeron na harmonización cultural ente la Corte Imperial y la clase samurái, y el florecimientu d'espresiones artístiques como la [[ceremonia xaponesa del té]], el ''[[ikebana]]'', el ''[[kōdō]]'', y el ''[[renga]]'', ente otros.&lt;ref name=&quot;Bito10&quot; /&gt;

Mientres la etapa final del periodu Sengoku producióse l'apuerto de los primeros [[Europa|europeos]] a Xapón. Asocedió en [[1543]], cuando un barcu con [[Portugal|portugueses]] a bordu naufragó nes mariñes de la islla de [[Tanegashima]] (al sur de Kyushu) y en dichu barcu esistín'[[arma de fueu|armes de fueu]], que seríen les primeres en ser introducíes a Xapón. Darréu en [[1549]] el [[xesuita]] español [[Francisco Javier]] llegó a Kyushu y empezó a arrobinar el [[cristianismu]] en Xapón.&lt;ref name=&quot;Bito10&quot; /&gt; Mientres los años siguientes, comerciantes portugueses, [[Países Baxos|holandeses]], [[Inglaterra|ingleses]] y [[España|españoles]] llegaron a Xapón, al igual que misioneros xesuites, [[franciscanu|franciscanos]] y [[dominicu|dominicos]]. Los xaponeses consideraron a los visitantes europeos como los {{nihongo|''[[nanban]]''|南蛮|extra=«bárbaros del sur»}} por cuenta de que llegaben a Xapón dende esa direición, ente que los europeos consideraron a los xaponeses como una sociedá feudal complexa, con una gran urbanización del país y una sofisticada teunoloxía pre-industrial.

Les armes de fueu traíes polos portugueses fueron la mayor innovación mientres el periodu, yá que s'empezaron a producir armes de fueu en munches zones de Xapón y foi un factor decisivu l'usu d'[[arcabuz|arcabuces]] na [[batalla de Nagashino]] en [[1575]]. El cristianismu arrobinóse bien rápido, sobremanera nel oeste, ya incluyía la [[conversión]] de dellos daimyos.&lt;ref name=&quot;Bito10&quot; /&gt; Sicasí, les autoridaes xaponeses eventualmente consideraron el cristianismu como una amenaza que podía desencadenar una posible conquista europea de Xapón, polo que prohibieron con violencia la so práutica y progresivamente cortaron los venceyos comerciales col restu del mundu (sacante China y Países Baxos) a empiezos del periodu Edo.

=== Periodu Azuchi-Momoyama ===
{{AP|Periodu Azuchi-Momoyama}}
En [[1573]] Nobunaga coló escontra Kioto y destituyó al ''shōgun'' [[Ashikaga Yoshiaki]], fechu que marcó l'entamu de lo que se conoz como {{nihongo|[[periodu Azuchi-Momoyama]]|安土桃山時代,|Azuchi Momoyama jidai}}, que toma'l so nome de dos castiellos emblemáticos de la dómina: el [[Castiellu Azuchi]] y el [[Castiellu Fushimi-Momoyama|Fushimi-Momoyama]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.jref.com/culture/azuchi-momoyama_period_yera.shtml |títulu=Azuchi-Momoyama Period |fechaaccesu=2 de marzu de 2010 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.jref.com/culture/azuchi-momoyama_period_yera.shtml|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; Tan solo una selmana dempués de llograr el retiru del ''shōgun'' Yoshiaki, Oda Nobunaga ([[1534]]-[[1582]]) llogró convencer al emperador de que fixera'l cambéu de nome de la [[yera xaponesa|yera]] a «[[Tenshō (periodu Momoyama)|Tenshō]]» como símbolu del establecimientu d'un nuevu sistema políticu.&lt;ref name=&quot;Jansen146&quot;&gt;{{Cita Harvard |Jansen|1995| p=146 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Coles mesmes, l'emperador concedió-y el títulu de {{nihongo|''[[Udaijin]]''|太政大臣|extra=llit. «gran ministru d'Estáu»}}, el mesmu qu'ostentó por cuatro años hasta que, alegando deberes militares, lo delegó al so fíu.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Jansen|2002| p=14 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

==== Oda Nobunaga ====
[[Ficheru:Odanobunaga.jpg|250px|thumb|[[Oda Nobunaga]] depunxo al ''shōgun'' [[Ashikaga Yoshiaki]] terminando asina'l [[shogunato Ashikaga]].]]
{{AP|Oda Nobunaga}}
Nobunaga naciera en [[1534]] na [[provincia de Owari]] y hasta [[1560]] fuera un ''daimyō'' menor. En 1560 Nobunaga llogró fama y reconocencia al vencer al numberosu exércitu d'[[Imagawa Yoshimoto]] mientres la [[batalla d'Okehazama]]. Dempués d'ayudar a Yoshiaki a llegar al shogunato, entamó una campaña pa faese col control de la parte central del país. En [[1570]] venció a los clanes [[Cla Azai|Azai]] y [[cla Asakura|Asakura]] mientres la [[batalla de Anegawa]] y en [[1575]] ganó a la llexendaria [[caballería]] del [[cla Takeda]] mientres la [[batalla de Nagashino]]. Otros de los sos principales enemigos fueron los monxos guerreros ''[[Ikkō-Ikki]]'', miembros de la secta budista del Jōdo-Shinshu. Colos ''Ikkō-Ikki'' Nobunaga caltuvo una rivalidá de doce años, diez de los cualos dedicó al asediu más llargu de la historia de Xapón: el de la fortaleza [[Ishiyama Hongan-ji]].&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2005b| p=6 &amp; 7 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

En [[1576]] construyó'l [[castiellu Azuchi]], que convirtióse na so base d'operaciones. Para [[1582]] Nobunaga apoderaba casi tola parte central de Xapón, según los sos dos principales caminos: el [[Tōkaidō (camín)|Tōkaidō]] y el [[Nakasendō]], polo que decidió estender el so dominiu escontra l'oeste. Encamentóse esta xera a dos de los sos principales xenerales: [[Toyotomi Hideyoshi]] pacificaría la parte sur de la mariña oeste del [[mar Interior de Seto]], en [[Honshū]], ente que [[Mitsuhide Akechi]] colaría pola mariña norte del [[mar de Xapón]]. Mientres el branu d'esi mesmu añu, Hideyoshi atopábase deteníu mientres l'asediu al [[Castiellu Takamatsu (Bitchu)|castiellu Takamatsu]], que controlaba'l [[cla Mōri]]. Hideyoshi solicitó-y a Nobunaga refuerzos, quien ordenó a Mitsuhide que fora per delantre pa dempués xunise a ellos. Mitsuhide, metanes la marcha, decidió dar media vuelta escontra Kioto, onde Nobunaga decidiera quedase nel templu [[Honnōji]] con tan solo el so guardia personal. Mitsuhide atacó'l templu y amburar no que se conoz como «[[Incidente de Honnōji]]», nel que morrió Nobunaga al cometer ''seppuku''.&lt;ref name=&quot;Comanders8&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2005b| p=8 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

==== Toyotomi Hideyoshi ====
{{AP|Toyotomi Hideyoshi}}
[[Ficheru:Toyotomi Hideyoshi c1598 Kodai-ji Temple.png|thumb|left|Retrato de [[Toyotomi Hideyoshi]].]]
Toyotomi Hideyoshi ([[1536]]-[[1598]])&lt;ref name=&quot;Comanders8&quot; /&gt; provenía d'una familia d'orixe bien humilde y el so padre fuera un llabrador que lluchara nel exércitu de Nobunaga como soldáu ''[[ashigaru]]'' hasta que'l disparu d'un [[arcabuz]] obligó-y a retirase.&lt;ref name=&quot;Comanders8&quot; /&gt; Hideyoshi siguió los pasos del so padre y gracies a la so maña nel [[campu de batalla]] foi promovíu rápido en diverses ocasiones, llegando a convertise n'unu de los principales xenerales del [[clan Oda]].&lt;ref name=&quot;Comanders9&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2005b| p=9 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

Mientres l'Incidente de Honnō-ji», Hideyoshi atopábase asediando el castiellu Takamatsu y recibió rápido la noticia de la muerte del so maestru, polo que darréu fixo una tregua col clan Mōri y tornó a Kioto a estazón. L'exércitu del nuevu ''shōgun'' Akechi Mitsuhide, que s'había arrogado el títulu, y el de Hideyoshi atópase nes veres del ríu Yodo, mui cerca d'un pequeñu pobláu llamáu Yamazaki, del cual l'[[Batalla de Yamazaki|enfrentamientu recibe'l so nome]]. Hideyoshi salió victoriosu y Mitsuhide viose obligáu a escapar. Mientres la so fuxida, un grupu de llabradores dio-y muerte, terminando asina'l so gobiernu de tan solu trelce díes.&lt;ref name=&quot;Comanders9&quot; /&gt;

El fechu de vengar la muerte del so antiguu maestru dio-y la oportunidá esperada de convertise na máxima autoridá militar del país y mientres los siguientes dos años enfrentó y venció a los rivales que se-y opunxeron. En 1585, y dempués d'afitar el control del centru del país, empezó cola meyora escontra l'oeste, más allá de les llendes qu'había alcanzáu Nobunaga.&lt;ref name=&quot;Comanders10&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2005b| p=10 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Para [[1591]] Hideyoshi llograra unificar el país, polo que decidió conquistar China.&lt;ref name=&quot;Comanders12&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2005b| p=12 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Solicitó l'asistencia de la [[dinastía Joseon]] de [[Corea]] p'atacar a la [[dinastía Ming]] y que se-y garantizara un pasaxe seguru, a lo que'l Gobiernu coreanu negóse. Corea foi entós l'escenariu de [[Invasiones xaponeses a Corea (1592-1598)|dos grandes invasiones per parte de tropes xaponeses]] ente [[1592]] y [[1598]]; la segunda concluyó cola muerte de Hideyoshi, quien mientres tou esi tiempu permaneció en Xapón.&lt;ref name=&quot;Comanders12&quot; /&gt;

Por cuenta de que Hideyoshi nun tenía ascendencia real nin venía de nengún de los [[cles xaponeses]] históricos, nunca-y foi dau'l títulu de ''shōgun''. Sicasí, recibió una serie de títulos menores: el de {{nihongo|''[[Kanpaku]]''|関白|extra=rexente}} en 1595, el de {{nihongo|''[[Daijō Daijin]]''|太政大臣}} en 1586; finalmente decidió utilizar el títulu de {{nihongo|''[[Taikō]]''|太閤|extra=«''Kanpaku'' retiráu»}}.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Jansen|2002| p=18 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

==== Tokugawa Ieyasu ====
[[Ficheru:Tokugawa_Ieyasu2.JPG|thumb|250px|[[Tokugawa Ieyasu]].]]
{{AP|Tokugawa Ieyasu}}
Tokugawa Ieyasu ([[1542]]-[[1616]])&lt;ref name=&quot;Murdoch791&quot;&gt;{{Cita Harvard |Murdoch|1996| p=791 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; pasó la mayor parte de la so infancia como rehén de la corte de Imagawa Yoshimoto, yá que la so cla yera vasallu de los Imagawa. Dempués de la victoria d'Oda Nobunaga sobre Yoshimoto, munchos de los ''daimyō'' desertaron, yá fuera que s'independizaren o se declararen aliaos del clan Oda, siendo'l más notable d'estos postreros el casu del propiu Ieyasu.&lt;ref name=&quot;commanders13&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2005b| p=13 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

So les órdenes de Nobunaga, Ieyasu engarró en [[1564]] en contra de los ''Ikkō-ikki'' de la provincia de Mikawa y en 1570 engarró mientres la batalla de Anegawa al llau de les fuercies de Nobunaga.&lt;ref name=&quot;commanders13&quot; /&gt; En [[1572]] tuvo qu'enfrentar unu de los sos mayores retos militares de la so vida: la [[batalla de Mikatagahara]], onde'l so exércitu foi ganáu pola caballería de [[Takeda Shingen]], quien morrería al añu siguiente d'un disparu d'[[arcabuz]].&lt;ref name=&quot;commanders13&quot; /&gt; En [[1575]] tuvo presente na batalla de Nagashino onde la cla Takeda foi derrotáu y dende esi momentu dedicar a consolidar la so posición militar, entá dempués de que Toyotomi Hideyoshi tomara'l control del país.&lt;ref name=&quot;commanders14&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2005b| p=14 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

Por cuenta de que el feudu de Ieyasu atopar nel centru del país, evitó asistir a les campañes de pacificación en Shikoku y Kyūshū, anque tuvo qu'enfrentar al [[cla Hōjō tardíu]] en [[1590]], mientres l'[[asediu de Odawara (1590)|asediu de Odawara]].&lt;ref name=&quot;commanders15&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2005b| p=15 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Gracies a la victoria frente a los Hōjō, Hideyoshi dio-y les tierres confiscadas, polo que treslladó la so capital a Edo (güei [[Tokiu]]).&lt;ref name=&quot;commanders15&quot; /&gt; El so nuevu allugamientu en Kyūshū dexó-y amás safar la responsabilidá de combatir mientres les invasiones xaponeses a Corea, guerra que debilitó de manera significativa los exércitos de los sos principales rivales.&lt;ref name=&quot;commanders15&quot; /&gt;

===== Batalla de Sekigahara =====
{{AP|Batalla de Sekigahara}}
Tres la muerte de Hideyoshi, Tokugawa Ieyasu empezó a establecer una serie d'aliances con figures poderoses del país per mediu de matrimonios iguaos,&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Bryant|1995| p=9 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; polo que [[Ishida Mitsunari]], unu de los cinco {{nihongo|''bugyō''|奉行|extra=maxistráu}}, empezó a axuntar a toos aquellos que s'oponíen a Ieyasu.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Bryant|1995| p=10 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

El [[22 d'agostu]] de [[1599]], ente que Ieyasu entamaba'l so exércitu col enfotu de enfrentase a un ''daimyō'' rebelde llamáu [[Uesugi Kagekatsu]], Mitsunari decidió actuar sofitáu polos otros ''bugyō'' y trés de los cuatro {{nihongo|''[[tairō]]''|大老|extra=llit. «Gran vieyu»}}, que unviaron una quexa formal contra Ieyasu acusándolo de trece cargos distintos.&lt;ref name=&quot;Pag12&quot;&gt;{{Cita Harvard |Bryant|1995| p=12 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Ente los cargos destacaben dar en matrimonio hijo y fíos con fines políticos y tomar posesión del castiellu d'Osaka, antigua residencia de Hideyoshi, como si fuera so.&lt;ref name=&quot;Pag13&quot;&gt;{{Cita Harvard |Bryant|1995| p=13 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Ieyasu interpretó la misiva como una clara [[declaración de guerra]], polo que virtualmente tolos ''daimyō'' del país se enlistaron, yá fora nel Exércitu del Oeste» de Mitsunari o l'Exércitu del Este» de Ieyasu.&lt;ref name=&quot;Pag13&quot; /&gt;

Dambos exércitos enfrentar no que se conoz como la {{nihongo|batalla de Sekigahara|関ヶ原の戦い|Sekigahara no tatakai}}, que tuvo llugar el [[21 d'ochobre]] ([[15 de setiembre]] nel antiguu [[calendariu chinu]]) del añu [[1600]] en [[Sekigahara (Gifu)|Sekigahara]] (güei [[Prefeutura de Gifu]]).&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Bryant|1995| p=91 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; En dicha batalla, Ieyasu resultó victoriosu dempués de que dellos xenerales del Exércitu del Este» decidieren camudar de bandu nel intre del conflictu. Ishida Mitsunari viose obligáu a fuxir, anque más tarde foi prindáu y degolláu en Kioto.&lt;ref name=&quot;Pag80&quot;&gt;{{Cita Harvard |Bryant|1995| p=80 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Gracies a esta victoria, Ieyasu convertir na máxima figura política y militar del país.
[[Ficheru:Sekigaharascreen.jpg|thumb|center|670px|La victoria de Ieyasu mientres la [[batalla de Sekigahara]] dio pasu al [[shogunato Tokugawa]], que duraría más de doscientos cincuenta años nel poder.]]

=== Periodu Edo ===
[[Ficheru:Kyosai Kiyomitsu 001.jpg|thumb|400px|Receición de los daimyos nel [[castiellu Edo]] aplicando la política del ''[[sankin kōtai]]'', que dexaba'l control d'éstos pol shogunato, forzándolos a tener una doble residencia que s'alternaba ente Edo y la so [[han (feudu)|feudu]], el secuestru» de les sos families en Edo y el costu del tresporte ente dambos llugares.&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Biombu de Kyosai Kiyomitsu (1847).&lt;/small&gt;]]
{{AP|Periodu Edo|Shogunato Tokugawa}}
El {{nihongo|periodu Edo|江戸時代|Edo jidai}}, tamién conocíu como {{nihongo|periodu Tokugawa|徳川時代|Tokugawa jidai}}, ye una división de la historia de Xapón, que s'estiende de 1603 a 1868. El periodu delimita el [[shogunato Tokugawa]] o, pol so nome orixinal en xaponés, {{Nihongo|Edo bakufu|江戸幕府}}, que foi'l tercer y últimu shogunato qu'ostentó'l poder en Xapón.

En [[1603]], Ieyasu foi nomáu oficialmente pol [[emperador Go-Yōzei]] como ''shōgun'',&lt;ref name=&quot;Pag80&quot; /&gt; yá que ocuparía namái por dos años, pos en [[1605]] decidió abdicar en favor del so fíu Hidetada, tomando para sí'l títulu de {{nihongo|''Ōgosho''|大御所|extra=«shōgun enclaustrado»}}.&lt;ref name=&quot;Perkins58&quot;&gt;{{Cita Harvard |Perkins|1998| p=58 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Como ''ōgosho'' caltuvo'l control del gobiernu. Tuvo amás qu'enfrentase a l'amenaza de [[Toyotomi Hideyori]], fíu de Hideyoshi, una y bones dellos partidarios aseguraben que yera'l llexítimu socesor del gobiernu y munchos [[samurái]]s y ''[[rōnin]]'' aliar con él cola cuenta de combatir al shogunato,&lt;ref name=&quot;Sourcebook254&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|1998| p=254 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; lo cual desaguó en dos batalles resumíes col nome de «[[asediu d'Osaka]]». En [[1614]], los Tokugawa, sol lideralgu del ''Ōgosho'' Ieyasu y del ''shōgun'' Hidetada, dirixeron un numberosu exércitu al [[castiellu Osaka]] no que se conoz como «L'Asediu d'Iviernu d'Osaka».&lt;ref name=&quot;Sourcebook254&quot; /&gt; Eventualmente, Ieyasu fixo un tratu cola madre de Hideyori, Yodogimi, y les tropes de Tokugawa empezaron a enllenar el [[foso]] con sable, polo que Ieyasu tornó a Sunpu. Dempués de que Hideyori negóse nuevamente a abandonar el castiellu, esti postreru foi asediado, no que se conoz como «Asediu de Branu d'Osaka».&lt;ref name=&quot;Sourcebook256&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|1998| p=256 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Finalmente, a finales de [[1615]], el castiellu cayó mientres la [[Batalla de Tennōji (1615)|batalla de Tennōji]],&lt;ref name=&quot;Sourcebook257&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|1998| p=257 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; onde los defensores fueron muertos, incluyendo a Hideyori, quien decidió cometer ''seppuku''.&lt;ref name=&quot;Sourcebook258&quot;&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|1998| p=258 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Colos Toyotomi esterminaos, yá nun esistieron amenaces series pa la dominación de los Tokugawa de Xapón.

Cola unificación asocedida nel periodu Azuchi-Momoyama, Xapón convirtiérase nun país más pacíficu, y nel periodu Edo consolidóse la estructura social que s'estableciera tres la unificación de Hideyoshi, con tres rangos: la clase gobernante samurái, l'agrícola y la ciudadana (artesanos, mercaderes y comerciantes). La pacificación y l'aumentu de la producción d'[[oru]] y [[plata]] dende'l periodu Azuchi-Momoyama, dieron condiciones de vida más estables nes clases sociales mientres más de dos sieglos y mediu, a diferencia de periodos anteriores, y esto traxo de resultes que la población desenvolviera les sos habilidaes vocacionales.&lt;ref name=&quot;Bito12&quot;&gt;{{Cita Harvard |Bito|Watanabe|1984| p=12 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bito13&quot;&gt;{{Cita Harvard |Bito|Watanabe|1984| p=13 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; La clase samurái entamóse y desenvolvió un sistema alministrativu eficiente y llegal, según meyores en dellos campos de la [[erudición]], ente que los llabradores y ciudadanos ameyoraron nel ámbitu material. Nel [[sieglu XVII]] la producción d'[[arroz]] doblárase y el cultivu de colleches pervalibles nel mercáu estender en tolos pueblos. Col desenvolvimientu industrial algamóse un nivel de prosperidá en munches ciudaes y el poder económico de los comerciantes devasó al de los samuráis.&lt;ref name=&quot;Bito13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bito14&quot;&gt;{{Cita Harvard |Bito|Watanabe|1984| p=14 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

==== ''Sakoku'' ====
{{AP|Sakoku}}
[[Ficheru:DejimaInNagasakiBay.jpg|thumb|400px|Vista del puertu de [[Nagasaki]] y de la islla de [[Dejima]] (embaxo al centru). Reparar dos barcos holandeses (a la derecha) y dellos xuncos chinos aparcaos nel puertu y unu cerca de Dejima. L'[[Imperiu chinu]] y los [[Países Baxos]] fueron los únicos en comercializar con Xapón mientres el ''sakoku''.&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Pintura de 1820.&lt;/small&gt;]]

Cuando Ieyasu asumió'l poder, entá Xapón taba na rellumanza del periodu comercial Nanban, y anque entá se dexaba la comercialización colos europeos al igual que con Hideyoshi, reparar con rocea les sos aiciones. En [[1614]] fíxose'l primer viaxe tresocánicu escontra Occidente pol [[galeón]] ''[[galeón San Juan Bautista|San Juan Bautista]]'', con una embaxada xaponesa encabezada por [[Hasekura Tsunenaga]]. Tamién el shogunato dexara ente [[1604]] y [[1636]] l'usu de 350 ''[[shuinsen]]'', barcos mercantes que fixeron intercambios comerciales en delles rexones d'Asia.

Sicasí, la constante espansión del cristianismu yera consideráu pol shogunato como un problema», sobremanera coles ventayes que teníen los daimyos cristianos de Kyūshū y la so rellación colos comerciantes europeos, y la perceición de que la presencia d'españoles y portugueses en Xapón desencadenaría un procesu de conquista similar a l'asocedida nel [[Nuevu Mundu]], cuantimás la conquista de [[Filipines]] polos españoles. El shogunato pensó que l'actividá de los misioneros europeos yera una fachada qu'escondía la intención d'una conquista política.&lt;ref name=&quot;Bito14&quot; /&gt; En [[1612]] obligar a los vasallos y residentes de les propiedaes del clan Tokugawa a qu'abandonaren el cristianismu, en [[1616]] acutóse'l comerciu esterior a les ciudaes de Hirado y Nagasaki, en [[1622]] executar a 120 misioneros y conversos, en [[1624]] espulsar a los españoles de Xapón y en [[1629]] executáronse otros miles de conversos.

Mientres el gobiernu del tercer ''shōgun'' Tokugawa, [[Tokugawa Iemitsu|Iemitsu]], rexistróse la primera gran [[fame]] del shogunato Tokugawa, que estendióse dende [[1630]] hasta [[1640]]-[[1641]],&lt;ref name=&quot;Totman110&quot;&gt;{{Cita Harvard |Totman|1995| p=110 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; lo que causó protestes de llabradores en [[1632]], [[1633]] y [[1635]].&lt;ref name=&quot;Totman111&quot;&gt;{{Cita Harvard |Totman|1995| p=111 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; La [[Rebelión Shimabara]] de [[1637]]-[[1638]] foi la consecuencia más dramática de la deteriorada rellación col gobiernu por cuenta de esta crisis,&lt;ref name=&quot;Totman111&quot; /&gt; na que llabradores católicos enfrentar contra'l numberosu exércitu del gobiernu.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Sansom|1963| p=37 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; anque dicha protesta nun tenía fines relixosos nin políticos, esti eventu al paecer convenció a Iemitsu d'acutar el cristianismu en Xapón definitivamente, polo qu'emitió una orde en [[1639]] na que se prohibía dicha relixón, amás que se torgar la entrada al país de los [[sacerdote]]s [[Portugal|portugueses]] y la salida de xaponeses so [[pena de muerte]], según la esclusión de Xapón al mundu.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Sansom|1963| p=38 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Mientres esti periodu d'aisllamientu, conocíu como {{nihongo|''[[sakoku]]''|鎖国}}, les rellaciones comerciales con toles naciones europees cesaron, sacante los [[Países Baxos]], con quien se caltuvo activu'l comerciu pero ésti taba autorizáu puramente en [[Dejima]].&lt;ref name=&quot;Deal13&quot;&gt;{{Cita Harvard |Deal|2007| p=13 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Xapón siguió calteniendo rellaciones comerciales con China y Corea, anque de manera llindada.

==== Sociedá y política ====
Col shogunato Tokugawa establecióse una estructura de poder equilibráu, conocíu como ''[[bakuhan]]'' (el shogunato y los feudos), nel que'l shogunato gobernaba de manera direuta la ciudá d'[[Edo]], sede del gobiernu militar, ente que los daimyos gobernaben nos sos feudos.&lt;ref name=&quot;TSJ28&quot;&gt;{{Cita Harvard|Kodansha|2003| p=28 | sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Tres la pacificación, munchos samuráis perdieron les sos posesiones y tierres, yá que namái esistíen unos pocos daimyos (unos 260 escontra'l sieglu XVIII), polo que teníen poques opciones: dexar les sos espaes y convertise en llabradores, ser vasallos del ''daimyō'' o ser vasallos del ''shōgun'' (volvese ''[[hatamoto]]''). Los daimyos tamién fueron controlaos puramente, una y bones el shogunato impúnxo-yos la política del ''[[sankin kōtai]]'' dende 1635 hasta 1862, nel que la familia del ''daimyō'' tenía de vivir de manera obligada na ciudá de Edo, ente que el ''daimyō'' tenía d'alternar la so residencia añalmente ente Edo y el so feudu, lo que causaba gastos añadíos al tener que caltener dos residencies y sufragar cuantiosas procesiones, llindaba'l so poder económicu y militar y evitaba asina cualquier intentu de rebelión en contra del shogunato.

Amás de los integrantes del ''bakuhan'', l'emperador y los cortesanos (''[[kuge]]'') esfrutaron tamién d'una posición privilexada. Debaxo d'ellos taben les {{nihongo|«cuatro clases sociales»|身分制|mibunsei}} en que s'estremó la población: los samurái nel visu (alredor del 5&amp;nbsp;% de la población), depués los llabradores (alredor del 80&amp;nbsp;%), siguíos polos [[artesanu|artesanos]] y, d'últimes, los comerciantes.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Beasley|1972| p=22 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Los llabradores teníen de vivir de manera obligada nos campos, ente que los samurái, los artesanos y comerciantes vivíen nes [[jōkamachi|ciudaes]] que se formaben alredor del [[castiellu xaponés|castiellu]] del ''daimyō'' y taben subordinaos al so feudu. Amás de esti sistema, taben los ''[[eta (Xapón)|eta]]'' y los ''hinin'', les categoríes más desfavorecidas, que yeren consideraos dende [[Dalit|paries]] hasta «non humanos».

==== Cultura ====
[[Ficheru:First Japanese treatise on Western anatomy.jpg|thumb|250px|''[[Kaitai Shinsho]]'', tratáu d'anatomía publicáu en [[1774]] y ye una traducción al xaponés del llibru holandés ''Ontleedkundige Tafelen'', fechu por estudiosos del ''[[rangaku]]''.]]
[[Ficheru:Great Wave off Kanagawa2.jpg|thumb|250px|''[[La gran fola de Kanagawa]]'', grabáu ''[[ukiyo-e]]'' fechu por [[Hokusai]] en [[1832]].]]
Xapón recibió de manera cobarde les téuniques y ciencies occidentales del {{nihongo|''[[rangaku]]''|蘭学|extra=«aprendizaxe holandés»}} al traviés de llibros y fontes que llevaben los comerciantes holandeses en Dejima. Los campos d'estudiu tomaben dende la [[medicina]], [[xeografía]], [[astronomía]], [[arte]], [[ciencies naturales]], [[idioma|idiomes]], [[física]] y [[mecánica]]. Mientres el gobiernu del ''shōgun'' [[Tokugawa Yoshimune]] flexibilizóse la introducción de llibros estranxeros en [[1720]] y dexóse la traducción d'éstos al xaponés, lo que causó una mayor puxanza d'esti estudiu. A empiezos del [[sieglu XIX]] había un claru intercambiu cultural ente xaponeses y holandeses. Por casu, el doctor [[Philipp Franz von Siebold]] enseñó medicina occidental per primer vegada en [[1824]] a estudiantes xaponeses, col permisu del shogunato.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Screech|2006| p=73 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Sicasí, el shogunato decidió revertir el so sofitu al ''rangaku'' en [[1839]] promulgando l'edictu ''[[bansha non goku]]'', que provocó la represión de dellos estudiosos que cuestionaben los efeutos del ''sakoku'' y del [[edictu de repulsión de naves estranxeres]] de [[1825]]. Sicasí, estos edictos dexaron de tener efeutu en [[1842]] y el ''rangaku'' volvió ser enseñáu, hasta que se volvió obsoleto cola abolición del ''sakoku'' una década dempués.

De manera local, el [[neoconfucianismo]] convertir nel principal movimientu intelectual y se permeó nel shogunato, apelando a una mayor atención a la vida secular del home y de la sociedá, teniendo de resultes un pensamientu [[racionalismu|racionalista]] y [[humanismu|humanista]]. Escontra mediaos del sieglu XVII convirtiérase na principal corriente filosófica y sentó les bases de la escuela {{nihongo|''[[kokugaku]]''|国学|extra=«aprendizaxe nacional»}} que refugaba'l [[confucianismu]] [[sinocentrismo|chinu]] y valoraba la cultura xaponesa previa a la influencia china.

Cola espansión del neoconfucianismo, la clase samurái amosó un mayor interés na historia xaponesa y nel cultivu de les artes, dando como resultáu'l ''[[bushido]]'' (camín del guerreru). Tamién hubo un florecimientu cultural na clase popular, al traviés del ''[[chōnindō]]'', y la educación, el alfabetismo y la enseñanza de l'[[aritmética]] estender de manera xeneral a la población.&lt;ref name=&quot;Bito14&quot; /&gt;

Una de les consecuencies d'esti estilu de vida más cultu foi l'apaición del {{nihongo|''[[ukiyo]]''|浮世|extra=«mundu flotante»}}, que yera l'estilu de vida risonderu y entreteníu que tenía la clase media y que produció un florecimientu cultural na [[yera Genroku]] ([[1688]]-[[1704]], llamáu tamién [[cultura Genroku]]): el ''[[bunraku]]'', el ''[[kabuki]]'', les [[geisha|geishes]], la ceremonia del té, la música, poesía y lliteratura convertir en parte d'esi mundu y foi espuestu como arte al traviés del ''[[ukiyo-e]]''. El ''ukiyo-e'' empezó a finales del sieglu XVII por [[Harunobu]], y tuvo como máximos esponentes a [[Kiyonaga]] y [[Utamaro]] nel sieglu XVIII y a [[Hiroshige]] y [[Hokusai]] na primer metá del sieglu XIX.

Ente los principales esponentes de la lliteratura d'esti periodu tán el dramaturgu [[Chikamatsu Monzaemon]] y al poeta [[Matsuo Bashō]], quien escribió versos ''[[haiku]]'' mientres el so viaxe por dellos sitios en Xapón a finales del sieglu XVII.

==== Empiezu del cayente ====
Escontra'l [[sieglu XVIII]], el tráficu de mercancíes esperimentó una crecedera significativa tantu nes árees urbanes como nes rurales. Esto traxo de resultes que tanto'l shogunato como los daimyos atopar nel puntu en que los ingresos de los impuestos que taben basaos na producción del arroz, taben volviéndose insuficientes pa cubrir los gastos qu'aumentaben cada añu. Optar col aumentu de los impuestos, pero esto causó rebeliones per parte de la clase llabradora, sumaes a l'apaición de [[Cuatro grandes fames de la era Edo|numberoses fames]] y desastres naturales qu'azotaben el país, como'l [[gran quema de Meireki]] de [[1657]], el [[terremotu de Genroku]] de [[1703]] y la [[erupción del Monte Fuji de la era Hōei|erupción del Monte Fuji]] de [[1707]], que causaron miles de finaos.&lt;ref name=&quot;Bito14&quot; /&gt; Ye por ello que'l shogunato realizó delles reformes col fin de contener un cayente de la gobernabilidad del país: les [[reformes Kyōhō]] ([[1717]]-[[1744]]) teníen como oxetivu la solvencia financiera del gobiernu, les [[reformes Kansei]] ([[1787]]-[[1793]]) resolvieron dellos problemes sociales provocaos pola [[gran fame de Tenmei]], asocedida ente [[1782]] y [[1788]], y en revertir delles decisiones gubernamentales, les [[reformes Tenpō]] ([[1830]]-[[1842]]) tuvieron como oxetivu controlar el caos social causáu pola [[gran fame de Tenpō]], prohibióse la inmigración a Edo, el ''rangaku'' y la formación de sociedaes, anque l'algame d'estes reformes estender a nivel militar, relixosu, financieru y agrícola;&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Hall|1991| p=21 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; y d'últimes les [[reformes Keiō]] ([[1866]]-[[1867]]), que tuvieron como fin contener la creciente rebelión qu'esistía nos dominios de [[Dominiu de Satsuma|Satsuma]] y [[Dominiu de Chōshū|Chöshü]], ensin ésitu dalgunu.

A pesar que'l gobiernu trató de contener los problemes, estos volviéronse más bultables y surdió nel sector popular el deséu de mayores tresformamientos ante la inaición del shogunato.&lt;ref name=&quot;Bito14&quot; /&gt; Unu d'estos casos foi'l del samurái [[Ōshio Heihachirō]], un oficial de menor categoría del shogunato n'[[Osaka]] y que mientres la gran fame de Tenpō clamió a los sos superiores qu'alimentaren a les víctimes de la fame. Ante la negativa d'estos, Heihachirō vendió los sos llibros col fin d'ayudar a la xente, y darréu siguiendo los preceptos neoconfucionistas, acusó al shogunato de [[corrupción política|corrupción]]. Creó un exércitu con llabradores, estudiantes neoconfucionistas y otros plebeyos y amenó una rebelión en [[1837]] que destruyó parte de la ciudá primero que les tropes del gobiernu llograren encalorala. Heihachirō cometió ''seppuku'' cuando foi prindáu.
[[Ficheru:Phaeton (frigate).jpg|thumb|250px|Representación xaponesa del [[Fragata|HMS ''Phaeton'']] na badea de Nagasaki en 1808. Esti incidente foi unu de los pocos intentos d'Occidente en romper ensin ésitu la política del ''sakoku''.]]
De manera paralela a lo qu'asocedía dientro del país, dellos países estranxeros empezaron a primir al shogunato a qu'abandonara'l ''sakoku''.&lt;ref name=&quot;Bito15&quot;&gt;{{Cita Harvard |Bito|Watanabe|1984| p=15 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; A finales del sieglu XVIII dellos esploradores rusos llegaron a les [[islles Kuriles]] y a Hokkaido ([[Pavel Lebedev-Lastochkin]] en [[1778]] y [[Adam Laxman]] en [[1792]]) coles mires de eventualmente abrir el comerciu con Xapón,&lt;ref name=&quot;Bito15&quot; /&gt; xera que foi asignada ensin ésitu por [[Nikolai Rezanov]] en [[1804]], polo que l'[[Imperiu rusu]] enfrentar col shogunato na disputa de les islles de [[Islla de Sakhalin|Sakhalin]] y les Kuriles na primer metá del sieglu XIX.

En [[1808]], la [[fragata]] [[Reinu Xuníu|británica]] [[Fragata|HMS ''Phaeton'']] llegó al puertu de Nagasaki, poniendo en xaque a les autoridaes de Dejima y del shogunato al esixir por forzar suministros so l'amenaza de disparar los sos cañones contra les embarcaciones xaponeses y chines fondiaes nel puertu. El ''[[Nagasaki bugyō]]'' (oficial del shogunato de la ciudá), [[Matsudaira Yashuide]], primeramente pidió refuerzo pero pola demoranza d'estos, finalmente aportó a les demandes de los ingleses. Tres l'[[Incidente del Phaeton|incidente]] Yasuhide cometió'l ''seppuku'' y punxo n'alerta a les autoridaes del shogunato sobre la presencia de barcos estranxeros, incentivando l'edictu de repulsión de barcos estranxeros» creáu en 1825.

El [[incidente del Morrison]] de [[1837]], onde un barcu mercante d'Estaos Xuníos que diba devolver unos náufragos xaponeses foi cañoneado,&lt;ref&gt;[http://www.pbs.org/empires/japan/timeline_1800.html Japan: Memoires of a Secret Empire (1800-1899)] (n'inglés)&lt;/ref&gt; xunto cola derrota del Imperiu chinu na [[Guerra del Opiu]] en [[1842]] y que señaló un cambéu d'aldu na situación internacional nel [[Estremu Oriente]], derivó en crítiques al shogunato sobre la so política d'aisllamientu, teniendo como resultáu l'abolición en 1842 del edictu de repulsión de barcos estranxeros, la suspensión de les execuciones de los estranxeros que llegaren al país y n'aprovir suministros a los sos barcos. Ye asina que los [[balleneru|balleneros]] d'Inglaterra, Estaos Xuníos y otros países llegaron a les mariñes de Xapón a pidir agua y alimentos.&lt;ref name=&quot;Bito15&quot; /&gt; A pesar que con esta abolición nun tenía fines comerciales, dellos países aportunaron na apertura del país: en [[1846]] el comandante d'Estaos Xuníos [[James Biddle]], quien robló'l [[Tratáu de Wanghia|primer tratáu]] ente Estaos Xuníos y China, intentó ensin ésitu l'apertura comercial con Xapón, pero en [[1848]] el capitán [[James Glynn]] llogró la primer negociación esitosa col shogunato y foi la persona qu'encamentó al [[Congresu d'Estaos Xuníos]] la negociación con Xapón, si yera posible, pola fuercia, siendo una de les causes de la espedición del Comodoro Perry en 1853.

==== ''Bakumatsu'' y Restauración Meiji ====
{{AP|Bakumatsu|Restauración Meiji}}
[[Ficheru:Matthew Calbraith Perry.jpg|thumb|250px|[[Matthew Perry (militar)|Matthew Perry]] obligó a Xapón a terminar l'aisllamientu en [[1853]].]]
Anque'l sistema políticu establecíu por Ieyasu y afináu polos sos dos socesores [[Tokugawa Hidetada|Hidetada]] y [[Tokugawa Iemitsu]] caltúvose práuticamente intactu hasta mediaos del [[sieglu XIX]], distintos cambeos políticos, sociales y económicos volvieron al Gobiernu Tokugawa ineficiente y darréu causaron el so colapsu.&lt;ref name=&quot;Deal13&quot; /&gt; Dende mediaos del [[sieglu XVIII]], el shogunato y los daimyos sufrieron series dificultaes económiques por cuenta de que la riqueza pasó a la sociedá comerciante de les zones urbanes. El creciente descontentu ente los granxeros y samuráis motivó al Gobiernu a intentar compensar la situación per mediu de diverses midíes, nenguna de les cualos surtieron efeutu. Amás de polos problemes internos, la situación del país empeoró coles mesmes por cuenta de les distintes presiones de potencies estranxeres que trataben d'obligar al Gobiernu por que'l país abrir al comerciu. Esti periodu conocer ente 1853 y 1867 como {{nihongo|''[[bakumatsu]]''|幕末}}.&lt;ref name=&quot;Deal13&quot; /&gt;

===== Apertura a les potencies occidentales =====
En xunetu de [[1853]] el [[comodoro]] d'Estaos Xuníos [[Matthew Perry (militar)|Matthew Perry]] llegó a la [[badea de Tokiu]] con una flota de barcos llamaos polos xaponeses como los {{nihongo|«[[Barcos Negros]]»|黒船|kurofune}} y dio plazu a Xapón por que rompiera l'aisllamientu nun añu, cola amenaza de que si negaben el so pidimientu Edo sería asediado polos sofisticaos [[Cañón Paixhans|cañones Paixhans]] de les embarcaciones.&lt;ref name=&quot;Bito15&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Jansen|1989| p=600 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Millis|1981| p=88 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Walworth|2008| p=21 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Takekoshi|2004| p=285 &amp; 286 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; A pesar de que los xaponeses empezaron a fortificase ante'l regresu de los d'Estaos Xuníos (creáronse les islles-fortaleces d'[[Odaiba]],&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Watanabe|2001| p=143 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; construyóse'l buque ''[[Shōhei Maru]]'' a partir de testos del ''rangaku'' y construyóse un [[fornu de llasto]] pa faer cañones&lt;ref&gt;{{Cita web |url= http://d-arch.ide.go.jp/je_archive/society/wp_je_unu8.html |títulu= ジェトロ - 日本貿易振興機構 アジア経済研究所}}&lt;/ref&gt;), cuando la flota de Perry tornó en [[1854]], fueron recibíos ensin nenguna resistencia pol oficial del shogunato, [[Abe Masahiro]], quien nun tenía esperiencia en [[seguridá nacional]] y al nun poder llograr un consensu ente les diverses faiciones (Corte Imperial, shogunato y daimyos) decidió unilateralmente aceptar les demandes de Perry y dexar l'apertura de dellos puertos y la puesta d'un embaxador d'Estaos Xuníos en Xapón, cola firma de la [[Tratáu de Kanagawa|Convención de Kanagawa]] de marzu de 1854, dando per termináu de manera formal la política de ''sakoku'' que rixó Xapón por más de dos sieglos. anque de primeres el shogunato amosábase indecisu sobre cómo actuar frente a les potencies estranxeres, finalmente dexóse'l comerciu y robláronse una serie de trataos, conocíos como «[[Trataos desiguales]]» ([[Tratáu d'amistá Anglo-Xaponés]], [[Tratáu Harris]], [[Tratáu d'Amistá y Comerciu Anglo-Xaponés]]), mientres la Convención de Kanagawa, ensin el consentimientu de la casa imperial, lo que causó un fuerte sentimientu anti Tokugawa.&lt;ref name=&quot;Deal13&quot; /&gt;

La decisión de Abe mancó significativamente a la estabilidá del shogunato, a pesar que trató de buscar asistencia militar de los Países Baxos y buscó conseyu ante los ''shinpan'' y ''tozama daimyō'', fechu que fadió a los ''fudai daimyō'' quien teníen los más altos cargos. Por tou ello foi reemplazáu por [[Hotta Masayoshi]]. Sicasí, dellos oficiales como [[Tokugawa Nariaki]], siguidor de la [[Mitogaku|escuela Mito]], creada del neoconfucianismo y del ''kokugaku'', espresaron sentimientos contra la presencia estranxera y apelaron a la reverencia al emperador, yá que consideraben que'l shogunato Tokugawa yá nun yera institución confiable. Esti pensamientu nacionalista foi conocíu col lema {{nihongo|''[[sonnō jōi]]''|尊王攘夷|extra=«reverenciar al emperador, espulsar a los bárbaros»}}, propuestu pol pensador de la escuela Mitu [[Aizawa Seishisai]] nun llibru publicáu en [[1825]].
[[Ficheru:ShimonosekiWyomingAttacks.jpg|thumb|250px|Escena de la [[batalla de Shimonoseki]], ente Estaos Xuníos y [[dominiu de Chōshū|Chōshū]] en xunetu de 1863.]]
Hotta buscó'l sofitu de la Corte Imperial pa la ratificación de los nuevos trataos, pero nun llogró convencelos, desamarrando una crisis política ente'l shogunato y a la Corte. En [[1858]] la situación apinar col fallecimientu del shōgun [[Tokugawa Iesada]], ensin dexar herederu. Nariaki, xunto colos shinpan y tozama daimyō, sofitó a [[Tokugawa Yoshinobu]],&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Borton|1955| p=40|sp=sí}}.&lt;/ref&gt; ente que los [[fudai daimyō]] sofitaron a [[Tokugawa Iemochi]], llogrando finalmente l'aprobación d'ésti pola Corte. El líder de la faición [[Ii Naosuke]] convertir en ''[[tairō]]'',&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Borton|1955| p=39 &amp; 40|sp=sí}}.&lt;/ref&gt; y foi l'artífiz d'una [[purga (política)|purga]] de prominentes miembros opositores a la firma de los trataos. Esti sucesu, conocíu como la [[purga Ansei]], punxo n'arrestu domiciliariu a Nariaki y a Yoshinobu, al igual qu'a dellos miembros del shogunato, de dellos ''han'' y inclusive de la Corte Imperial, y executáronse ocho persones, ente ellos a [[Yoshida Shōin]], un intelectual del ''sonnō jōi''.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Takano|1997| p=12 &amp; 13|sp=sí}}.&lt;/ref&gt; En [[1858]] robláronse cinco trataos comerciales, llamaos [[Trataos Ansei]], dexando l'apertura de los puertos de [[Nagasaki]], [[Hakodate]] y [[Yokohama]] en [[1859]], pero eso provocó un creciente resfregón ente los estranxeros y los samuráis, que s'apinó al puntu de que con regularidá yeren asesinaos tanto estranxeros como collaboradores xaponeses.&lt;ref name=&quot;Satow, p.34&quot;&gt;{{Cita Harvard |Satow|1968| p=34|sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Ii Naosuke foi asesináu en marzu de [[1860]] mientres l'[[incidente de Sakuradamon (1860)|incidente de Sakuradamon]] y provocó el fin de la purga. Sumáu al ataque a la Llegación Británica en Edo en [[1861]] y el [[incidente de Nanamugi]] en [[1862]], xustificaron a les potencies occidentales una intervención militar contra los samuráis. En marzu de [[1863]], l'[[emperador Kōmei]] rompió'l rol ceremonial que tuvieron los emperadores por dellos sieglos ya ingresó al escenariu políticu al emitir la {{nihongo|[[orde d'espulsión de los bárbaros]]|攘夷実行の勅命|jōi jikkō non chokumei}}. El [[dominiu de Chōshū]] acató la orde y decidió atacar navíos estranxeros nel [[estrechu de Shimonoseki]].&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Hagiwara|2004| p=35|sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Otros dominios como [[dominiu de Satsuma|Satsuma]] y [[dominiu de Tusa|Tusa]], que yeren contraries al shogunato, decidieron aliase y siguir l'edictu.

Puesto que el shogunato yera incapaz de controlar estos incidentes, los países estranxeros (Estaos Xuníos, Reinu Xuníu, Francia y Holanda) tomaron la iniciativa con represalies contra'l movimientu nacionalista. El [[16 de xunetu]] de 1863 se escenificó la [[batalla de Shimonoseki]] ente Estaos Xuníos y el dominiu de Chōshū, cuatro díes dempués Francia [[bombardéu de Shimonoseki|bombardeó Shimonoseki]] y depués foi nuevamente bombardiada por una coalición aliada'l 5 y 6 de setiembre de 1864, provocando la inminente derrota de Chōshū. N'agostu de [[1863]] el Reinu Xuníu [[bombardéu de Kagoshima|bombardeó Kagoshima]] y provocó la derrota del dominiu de Satsuma. Ente mayu de 1864 y xineru de 1865 el shogunato combatió contra samuráis y ''rōnin'' siguidores del ''sonnō jōi'' na [[rebelión de Mitu]], llogrando la victoria del shogunato. Otru siguidores del ''sonnō jōi'' y miembros del dominiu de Chōshū intentaron tomar ensin ésitu'l Palaciu Imperial en Kioto mientres la [[rebelión de Hamaguri]], el 20 d'agostu de 1864. Escontra finales de 1864 el shogunato llograra al traviés d'estes batalles neutralizar el movimientu xenofóbico y movimientos nacionalistes como'l ''[[Ishin Shishi]]'' fueren brutalmente reprimíos.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Totman|1995| p=140-147|sp=sí}}.&lt;/ref&gt; L'Emperador Kōmei decidió camudar la so postura de nun faer trataos coles potencies estranxeres, entós qu'en payares de [[1865]] dellos barcos de guerra aliaos apostárense nos puertos de Hyōgo y Osaka, en cuenta de que l'emperador ratificara los trataos comerciales con Estaos Xuníos.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Totman|1995| p=157|sp=sí}}.&lt;/ref&gt; A partir d'esi momentu, la filosofía de &quot;espulsar a los bárbaros&quot; perdió'l so ímpetu yá que yera un oxetu irrealizable, más cuando les potencies occidentales llograron reprimir con severidá a quien los desafiaben. Sicasí, la carga económica que se-y impunxo a Xapón al ser vencíu nestos combates (indemnizaciones, nuevos trataos, apertura de más puertos y más privilexos a les potencies) demostró que la estructura del shogunato yá yera obsoleta y que yera necesariu un nuevu tipu de lideralgu, teniendo como máxima figura al emperador.

&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Ficheru:Japanese 1854 print Commodore Perry.jpg|Pintura xaponesa que representa los «[[Barcos Negros]]» del [[Matthew Perry (militar)|comodoro Matthew Perry]].
Ficheru:Yokohama-Sumo-Wrestler-Defeating-a-Foreigner-1961-Ipposai-Yoshifuji.png|Imaxe que remembraba'l sentimientu de &quot;espulsar a los bárbaros&quot; (1861).
Ficheru:Sales Room at Foreign Trade Building Yokohama MET DP147653.jpg|Intercambiu comercial en Yokohama (1861).
Ficheru:Tenguto no ran.jpg|Escena de la [[rebelión de Mitu]] (1864).
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

===== Ocaso del shogunato =====
[[Ficheru:1867 Osaka Yoshinobu Tokugawa.jpg|thumb|200px|[[Tokugawa Yoshinobu]].]]
Chōshū caltuvo una posición batallosa contra'l shogunato, polo qu'en xunu de 1866 el Gobiernu unvió una [[segunda espedición a Chōshū|espedición punitiva]] que terminó en fracasu por cuenta de que'l dominiu de Chōshū modernizara'l so exércitu. Esta derrota obligó al shogunato a modernizase tamién, unviar a dellos estudiantes al estranxeru y aceptar una [[misión militar francesa a Xapón (1867-1868)|misión militar]] francesa en [[1867]].&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Jansen|1995b| p=187 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Tres la muerte prematura del ''shōgun'' Iemochi a finales de 1866, asoceder finalmente Tokugawa Yoshinobu, quien aspirara al puestu años tras. En xineru de 1867, finó l'emperador Kōmei y asocedió-y el príncipe Mutsuhito, l'[[emperador Meiji]].

Yoshinobu trató de caltener n'apariencia unes rellaciones cordiales col nuevu emperador, anque en realidá hubo tensión ente dambos gobernantes;&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Jansen|1995b| p=307 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; sicasí, el disgustu de los daimyos opuestos al shogunato yera incontenible, y finalmente'l 9 de payares de 1867, l'emperador ordenó secretamente a los señores de Chōshū y Satsuma esaniciar al ''shōgun''.&lt;ref&gt;L'autenticidá de tal orde ta aldericada, por cuenta del so llinguaxe violentu y al fechu de que, a pesar d'emplegar el pronome imperial ''chin'', el documentu nun tener la firma de Meiji. {{Cita Harvard |Keene|2005| p=115 &amp; 116 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Sicasí, a pidimientu del ''daimyō'' de Tusa, Yoshinobu decidió voluntariamente apurrir la so autoridá y poder al emperador, y aportó a convocar una asamblea xeneral de daimyos pa crear un nuevu Gobiernu.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Keene|2005| p=116 |sp=sí}}. Ver tamién {{Cita Harvard |Jansen|1995b| p=310 &amp; 311 |sp=sí}}&lt;/ref&gt;

Magar l'arrenunciu de Yoshinobu creara un vacíu nel gobiernu, el shogunato siguía esistiendo. Amás, el gobiernu del shogunato y la familia Tokugawa en particular siguiríen siendo una fuercia importante nel nuevu orde y caltendríen un gran poder políticu,&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Keene|2005| p=120 &amp; 121 |sp=sí}}, y {{Cita Harvard |Satow|| p=283 |sp=sí}}. Amás, Satow (páx. 285) especula sobre'l vistu bonu de Yoshinobu por que se celebrara una asamblea de daimyos, cola esperanza seique de qu'un organismu como ési pudiera restablecer la so posición.&lt;/ref&gt; una perspeutiva que los más intransixentes de Satsuma y Chōshū consideraron inaceptable.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Satow|| p=286 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Los acontecimientos bastiáronse cuando, el [[3 de xineru]] de [[1868]], estos postreros tomaron el control del palaciu imperial de Kioto y, a otru día, fixeron que l'emperador Meiji, de tan solo quince años, declarara la [[restauración Meiji|restauración]] del so poder absolutu, lo que dio fin al réxime Tokugawa y al gobiernu de los shogunes nel país, que durara más de siete siglos.

=== Periodu Meiji ===
{{AP|Periodu Meiji}}
[[Ficheru:Meiji tenno3.jpg|thumb|200px|left|L'emperador Meiji. (1872)]]
Cola cayida del shogunato l'emperador alzóse como símbolu d'unidá nacional y empezó con una serie de reformes por demás radicales, siendo la primera la promulgación de la {{nihongo|[[Carta de xuramentu]]|五箇条の御誓文|Gokajō non Goseimon}} de 1868, que tenía por oxetu aumentar la moral según consiguir ayuda financiera pal nuevu gobiernu.&lt;ref name=&quot;Congress Meiji&quot;&gt;{{Cita web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/jptoc.html |títulu=The Meiji Restoration |fechaaccesu=2 de payares de 2009 |autor=Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos |enllaceautor=Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

==== Guerra Boshin ====
{{AP|Guerra Boshin}}
[[Ficheru:Tokugawa Yoshinobu organizing defenses at Osaka castle.jpg|thumb|250px|Tokugawa Yoshinobu y el so exércitu nel [[castiellu Osaka]] mientres la Guerra Boshin.]]
[[Ficheru:Battle of Ueno 4 July 1868.jpg|thumb|250px|Escena de la [[batalla de Ueno]].]]
Entá cuando primeramente Yoshinobu aceptó les esixencies de los siguidores del emperador, el 18 de xineru de 1868 declaró que nun aceptaría los términos de la restauración imperial. El [[24 de xineru]] decidió entamar un ataque escontra Kioto, onde taben los exércitos de Satsuma y Chōshū, yá qu'en Edo taba recibiendo presiones y ataques de parte los rebeldes al shogunato. Los samuráis qu'entá permanecíen fieles al shogunato llevantar n'armes, lo qu'anició una guerra civil conocida como {{nihongo|Guerra Boshin|戊辰戦争|Boshin sensō}}.

El [[27 de xineru]] tuvo llugar la [[batalla de Toba-Fushimi]], na que les fuercies de Satsuma y Chōshū, xunto con un contigente de la Corte Imperial mandáu por [[Komatsu Akihito]], llograron vencer al exércitu del shogunato. El principal motivu de la derrota d'este foi que delles faiciones que nun principiu sofitaren al shogunato, camudaron de bandu debíu al sofitu oficial del emperador a Satsuma y Chōshū;&lt;ref&gt;L'estandarte colorao y blanco fuera concebíu y diseñáu, ente otros, por [[Okubo Toshimichi]] y Iwakura Tomomi. Al xefe nominal del exércitu, el príncipe Ninnajinomiya Yoshiaki, foi-y dada una espada especial y foi nomáu de «gran xeneral, conquistador del este». Les fuercies shogunales, contraries a la corte imperial, fueron etiquetaes como «enemigues de la corte». {{Cita Harvard |Keene|2005| p=126 &amp; 127|sp=sí}}.&lt;/ref&gt; a esto xunió l'usu polos vencedores de sofisticaes armes de fueu ente les que se cuntaben [[Cañón Armstrong|cañones Armstrong]], [[Fusil Minié|fusiles Minié]] y dalgunes [[Ametralladora Gatling|ametralladores Gatling]], ente que nel bandu del shogunato la mayoría de les tropes yeren samuráis armaos con espaes.

Yoshinobu tuvo de retirase a Edo, ente que les fuercies imperiales dirixíes por [[Saigō Takamori]] averábense amodo a la ciudá y llograben sitiala en mayu.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Kornicki|1998| p=96|sp=sí}}.&lt;/ref&gt; La resistencia del shogunato en Edo venció depués de la [[batalla de Ueno]] el [[4 de xunetu]]; les fuercies imperiales tomaron la ciudá mientres esi mes y punxeron a Yoshinobu baxu arrestu domiciliariu nel templu [[Kan'ei-ji]]. Desaposióse-y de les sos tierres, anque dellos años dempués foi lliberáu.&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;&gt;{{Cita Harvard |Perkins|1997| p=8|sp=sí}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Jansen|2002| p=342|sp=sí}}.&lt;/ref&gt; El [[3 de setiembre]], decidióse renombrar la ciudá de Edo a Tokiu, y l'emperador Meiji fixo'l treslláu de la capital de Kioto a Tokiu, tomando'l [[Castiellu Edo]] como'l [[Palaciu Imperial de Tokiu|nuevu palaciu imperial]].&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot; /&gt;

Sicasí, delles faiciones aguantar a capitular, como'l ''[[Ōuetsu Reppan Dōmei]]'',&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Bolitho|1974| p=246|sp=sí}}; {{Cita Harvard |Black|1881| p=214|sp=sí}}.&lt;/ref&gt; una alianza de dominios del norte (ente ellos sobresalió'l [[dominiu de Aizu]]) que se xunió con [[Enomoto Takeaki]], xefe de la marina del shogunato qu'escapara de Edo con ocho barcos de guerra antes de la rindición de la ciudá. Sicasí, les tropes de l'alianza yeren pocu sofisticaes y amodo fueron toraes ante la meyora del exércitu imperial; n'ochobre de 1868 diose la [[batalla de Aizu]], mientres la que parte del exércitu del shogunato abandonó la rexón per mar en direición a [[Hokkaido]].&lt;ref name=&quot;Polak&quot;&gt;{{Cita Harvard |Polak|2001| p=81|sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Tres un mes de sitiu, Aizu rindióse'l 6 de payares.

Al llegar a la islla de Hokkaido, Enomoto reorganizó l'exércitu y estableció un Gobiernu propiu, proclamando la [[República d'Ezo]] el [[25 d'avientu]], de la que foi escoyíu presidente. Intentó ensin ésitu llograr la reconocencia internacional y tampoco pudo consiguir l'aprobación del nuevu Gobiernu imperial xaponés por que se dexara Hokkaido al shogunato Tokugawa sometíu al dominiu imperial.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Black|1881| p=240 &amp; 241|sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Les fuercies navales xaponeses llegaron a Hokkaido en marzu de 1869, desamarrándose la [[batalla naval de la badea de Miyako]], ente que unos siete mil homes de les tropes imperiales desembarcaron na islla, avanzaron amodo tomando delles posiciones estratéxiques y llograron destruyir finalmente les defenses de la República d'Ezo mientres la [[batalla de Hakodate]]. Depués de perder a la metá de los homes y casi tolos barcos, Ezo aceptó rindise'l 17 de mayu de 1869.

Cola finalización de la guerra Boshin, el Gobiernu imperial llogró'l control de too Xapón y nun quedaron fuercies rivales internes. Cola guerra ganada, aboliéronse los privilexos de la clase samurái, polo que los nacionalistes, que nun principiu sofitaren la figura del emperador según la filosofía del ''sonnō jōi'', sintiéronse traicionaos.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Gordon|2003| p=64 &amp; 65|sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

==== Gobiernu Meiji ====
{{AP|Gobierno Meiji}}
El nuevu gobiernu aseguró a les potencies estranxeres que los trataos roblaos mientres el shogunato Tokugawa seríen acataos conforme a les lleis internacionales, la capital foi treslladada de Kioto a Edo, que foi renomada como [[Tokiu]], y el [[abolición del sistema han|sistema de feudos]] foi abolíu en 1871, dando nacencia al sistema de [[Prefeutures de Xapón|prefeutures]], amás de que se llegalizó la propiedá de les tierres. El nuevu Gobiernu enfatizó amás la práutica del [[sintoísmu]], [[sintoísmu estatal|relixón que goció del patrociniu del Estáu]].&lt;ref name=&quot;Congress Meiji&quot; /&gt;

A pesar de distintes protestes, los dirixentes gubernamentales siguieron cola intensa modernización del país: tendiéronse cables [[telégrafu|telegráficos]] nes principales ciudaes y construyéronse víes de [[ferrocarril]], [[estelleru|estelleros]], fábriques de municiones, según plantes testiles.&lt;ref name=&quot;Congress Meiji&quot; /&gt; Toes eses midíes modernizadoras a lo postrero llevaron al país a convertise nel primer país asiáticu industrializáu.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/jptoc.html |títulu=Modernization and Industrialization |fechaaccesu=2 de payares de 2009 |autor=Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos |enllaceautor=Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Esmolecíos pola seguridá nacional, fixeron grandes esfuercios por modernizar l'Exércitu: estudiáronse los sistemes bélicos estranxeros, contratáronse conseyeros d'otros países, unviáronse cadetes a países europeos y a Estaos Xuníos, establecióse un exércitu permanente con una gran cantidá de reserves y el [[serviciu militar]] volvióse obligatoriu.&lt;ref name=&quot;Congress Meiji&quot; /&gt;

==== Rebelión Satsuma ====
{{AP|Rebelión Satsuma}}
[[Ficheru:SaigoWithOfficers.jpg|250px|thumb|[[Saigō Takamori]] (sentáu, con uniforme occidental), arrodiáu de los sos oficiales. Artículu nel periódicu ''Monde Illustré'', 1877.]]
[[Saigō Takamori]], unu de los líderes más vieyos nel Gobiernu Meiji, taba particularmente esmolecíu pola creciente corrupción política. Dempués d'una serie de diferencies col gobiernu, arrenunció al so cargu y retiróse al dominiu de Satsuma. Ende estableció academies onde tolos estudiantes tomaben un entrenamientu ya instrucción en táctiques de guerra. Les noticies alrodiu de les academies de Saigō fueron recibíes con gran esmolición en [[Tokiu]].

El [[12 de febreru]] de [[1877]], Saigō axuntar colos sos terratenientes Kirino Toshiaki y Shinohara Kunimoto y anunció la so intención de colar a Tokiu pa entrevistase col gobiernu. Les sos tropes empezaron a avanzar, y pal [[14 de febreru]] l'avanzada aportó a la prefeutura de Kumamoto, onde atacaron el [[castiellu Kumamoto]]. El [[19 de febreru]] fixéronse los primeros disparos per parte de los defensores, al momentu en qu'unidaes de Satsuma intentaben forzar la entrada al mesmu.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2003| p=194 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; El [[22 de febreru]], l'armada principal de Satsuma aportó y atacó el castiellu, colo que la batalla siguió hasta la nueche y les fuercies imperiales que salieren al so alcuentru retiráronse. L'exércitu de Satsuma nun pudo tomar el castiellu y dempués de dos díes d'infructuosu ataque, les fuercies de Satsuma cavaron alredor del castiellu y trataron de asediarlo. Mientres l'asediu, munchos de los ex-samuráis de Kumamoto desertaron escontra'l bandu de Saigō. Mentanto, el [[9 de marzu]], Saigō, Kirino y Shinohara fueron desaposiaos de los sos cargos y títulos oficiales dende [[Tokiu]].

[[Ficheru:Statue of Saigo Takamori, Ueno Park, Tokyo.jpg|thumb|Estatua de [[Saigō Takamori]] nel [[Parque Ueno]], [[Tokiu]].]]
El principal contingente de l'Armada Imperial, so les órdenes del xeneral [[Kuroda Kiyotaka]] y cola asistencia del xeneral Yamakawa Hiroshi, aportó a Kumamoto n'auxiliu de los ocupantes del castiellu'l [[12 d'abril]]. Esto fizo que les tropes de Satsuma, qu'agora taben en completa desventaxa numbérica, fuxeren. Dempués d'una constante persecución, Saigō y los sos samuráis restantes fueron emburriaos de vuelta a Kagoshima, onde se llevaría a cabu la batalla final: la [[batalla de Shiroyama]]. Les tropes del [[Exércitu Imperial Xaponés|Exércitu Imperial]] comandadas pol xeneral [[Yamagata Aritomo]] y los marines comandados pol Almirante [[Kawamura Sumiyoshi]] devasaben les fuercies de Saigō sesenta a unu. Les tropes imperiales pasaron siete díes construyendo y ellaborando sistemes de preses, murios y torgues pa prevenir que s'escaparen. Cinco barcos de guerra xunir al poder de l'artillería de Yamagata y amenorgaron les posiciones de los rebeldes. Dempués de que Saigō refugó una carta solicitando la so rindición, Yamagata ordenó un ataque fronteru'l [[24 de setiembre]] de [[1877]]. Pa les 6 de la mañana, namái 40 rebeldes taben entá con vida y Saigō taba mancáu de muerte. Los sos siguidores aseguren qu'unu d'ellos, Beppu Shinsuke&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Turnbull|2003| p=202 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; actuó como ''[[kaishakunin]]'' y ayudó a Saigō a cometer ''seppuku'' primero que pudiera ser prindáu.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Perkins|1997| p=49 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Dempués de la muerte de Saigō, Beppu y l'últimu samurái de pies alzaron les sos espaes y dirixéronse cuesta abaxo escontra les posiciones imperiales, hasta que cayó'l postreru d'ellos polos disparu de les [[ametralladora Gatling|ametralladores Gatling]]. Con estes muertes, la rebelión Satsuma llegó a la so final.

==== Creación d'un gobiernu representativu ====
[[Ficheru:Taisuke Itagaki 2.jpg|thumb|150px|[[Itagaki Taisuke]], políticu prominente de la [[Dómina Meiji]].]]
El mayor llogru institucional posterior a la Rebelión Satsuma foi l'entamu del enclín a crear un gobiernu representativu per parte de ciudadanos que fueren apostraos del gobiernu.&lt;ref name=&quot;Develop&quot;&gt;{{Cita web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/jptoc.html |títulu=The Development of Representative Government |fechaaccesu=2 de payares de 2009 |autor=Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos |enllaceautor=Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Una de les figures prominentes d'esti movimientu foi [[Itagaki Taisuke]], unu de los principales líderes de la [[Provincia de Tusa]]. En 1875 formó'l ''[[Aikokusha]]'' cola cuenta de primir al gobiernu en 1878. En 1881 formó'l {{nihongo|''[[Partíu Lliberal (Xapón, 1881)|''Jiyūtō'']]''|自由党|Partíu Lliberal}}, que tenía enclinos escontra la política francesa. Al añu siguiente [[Ōkuma Shigenobu]] fundó'l {{nihongo|''[[Rikken Kaishintō]]''|立憲改進党|Partíu Constitucional Progresista}}, que abrogaba pol establecimientu d'un sistema demócrata constitucional a semeyanza del sistema inglés. En respuesta, integrantes del gobiernu formaron el {{nihongo|''[[Rikken Teiseitō]]''|立憲帝政党|Partíu Constitucional del Réxime Imperial}} o Partíu Constitucional del Réxime Imperial esi mesmu añu de 1882. Posterior a estos partíos, munchos otros movimientos aprucieron, dalgunos de manera violenta. Finalmente en 1889 la Constitución del Imperiu del Xapón (tamién conocida como Constitución Meiji) contempló una [[Dieta (asamblea)|Dieta]] Imperial compuesta por una [[Cámara de Representantes de Xapón|Cámara de Representantes]] popularmente electos, acompañada por una [[Cámara de Pares]] con una representación por demás baxa y compuesta pola nobleza nun sistema llamáu ''[[kazoku]]''.&lt;ref name=&quot;Develop&quot; /&gt;

Les primeres eleiciones llevar a cabu en 1890 escoyéndose los 300 integrantes de la Cámara de Representantes.&lt;ref name=&quot;Develop&quot; /&gt;

==== Expansionismo ====
===== Primer Guerra Sino-Xaponesa =====
{{AP|Primer Guerra Sino-Xaponesa}}
Mientres el sieglu XIX la [[península de Corea]] atraxo fuertemente l'atención de Xapón por cuenta de la so posición xeográfica, que podía resultar nun puntu estratéxicu pa la defensa del archipiélagu. Un conflictu tempranu con Corea fuera resueltu momentáneamente per mediu de la firma del [[Tratáu de Kanghwa]] en 1876, col cual los xaponeses llograren accesu a los puertos de dicha nación. En 1894 bastióse una crisis política cuando un líder coreanu pro xaponés foi asesináu en [[Xangai]]. La situación empeoró cuando l'exércitu chinu entartalló la [[Rebelión Tonghak]] en mesmu suelu coreanu, a pesar de que na [[Convención de Tianjin]] tanto China como Xapón aceptaren retirar los sos respeutivos exércitos de la península coreana, retirando'l sofitu a les distintes faiciones contendientes del país. Xapón respondió rápido a la incursión china y ganó lo que güei se conoz como Primer Guerra Sino-Xaponesa, que remató en 1895 y nueve meses dempués de qu'empezaren les hostilidaes, cuando se fixo un llamáu al [[cese al fueu]].&lt;ref name=&quot;Overseas&quot;&gt;{{Cita web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/jptoc.html |títulu=Overseas Expansion |fechaaccesu=2 de payares de 2009 |autor=Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos |enllaceautor=Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El conflictu remató cola firma del [[Tratáu de Shimonoseki]], por aciu el cual reconocíase la independencia de Corea y polo tanto ésti cesaba de ser consideráu como un estáu tributariu, 200 millones de [[tael]]es d'indemnización de China a Corea, l'apertura del ríu [[Yangtze]] a los xaponeses pal comerciu, el derechu de que inversionistas xaponeses pudieren llevar negocios a China, según la cesión de [[Taiwán]], les [[islles Pescadores]] y la península de [[Liaodong]] a Xapón, anque ante la oxeción de [[Rusia]], [[Alemaña]] y [[Francia]], Liaodong foi devuelta.&lt;ref name=&quot;Overseas&quot; /&gt;

[[Ficheru:Battle of Pyongyang by Mizuno To.jpg|thumb|center|650px|Representación en ''[[ukiyo-e]]'' de la [[batalla de Pyongyang]] en [[Corea]], parte de la [[Primer Guerra Sino-Xaponesa]].]]

===== Guerra Ruso-Xaponesa =====
{{AP|Guerra Ruso-Xaponesa}}
[[Ficheru:Treaty of Portsmouth.jpg|thumb|250px|Negociación del [[Tratáu de Portsmouth (1905)]]. D'esquierda a derecha y del llau rusu (al fondu): Korostovetz, Navohoff, [[Serguéi Witte]], [[Roman Rosen]], Plancoff; del llau xaponés atópense: [[Adachi Mineichiro|Adachi]], [[Ochiai Kentaro|Ochiai]], [[Komura Jutarō|Komura]], [[Takahira Kogoro|Takahira]], [[Aimaro Sato|Sato]]. La mesa entá se caltién nel Muséu [[Meiji Mura]] en Xapón.]]
Les ambiciones imperialistes tantu de Rusia, que taba interesada en caltener el control sobre China, como de Xapón, que quería'l control de Corea, llevaron a dambos países a enfrentase en 1904.

En 1902 el [[Reinu Xuníu]] robló xunto con Xapón l'[[Alianza Anglu-Xaponesa]], por aciu la cual los británicos reconocíen los intereses nipones en Corea y comprometíense a caltenese neutrales en casu d'una posible guerra con Rusia « nun siendo qu'otra potencia aliar con ellos, y nesi casu tomaríen un papel más activu». Esta alianza supunxo una amenaza pa los rusos, quien buscaron un tonu más conciliatorio que'l qu'utilizaren con anterioridá, inclusive prometiendo'l retiru de tropes pa 1903.&lt;ref name=&quot;Overseas&quot; /&gt;

Dempués de que Xapón interpunxera una quexa debida al incumplimientu rusu del oportunu retiru de tropes, Rusia ufiertó estremar a Corea pol [[paralelu]] 39, col control del sur per parte de Xapón y una zona neutral al norte, pero asegurando que Manchuria quedaría fora de la esfera d'influencia xaponesa.&lt;ref name=&quot;Overseas&quot; /&gt;

La guerra españó en febreru de 1904, y dempués d'una serie de victories xaponeses en tierra, lo mesmo que de la victoria naval de [[Batalla de Tsushima|Tsushima]] de mayu de 1905, llevar a cabu una [[Tratáu de Portsmouth (1905)|conferencia de paz]] colos Estaos Xuníos como mediador, onde Rusia reconoció la preeminencia de los intereses del Xapón en Corea, aseguró que s'evitaría tomar midíes militares en Corea y Manchuria, venció a Xapón l'arrendamientu de [[Dalian]], los sos territorios axacentes y el ferrocarril, según la parte sur de la [[islla de Sakhalin]], y apurrió-y derechu de pesca nel [[mar de Ojotsk]] y el [[mar de Bering]], tres los que finalmente dambos bandos aportaron a sacupar Manchuria.&lt;ref name=&quot;Overseas&quot; /&gt;

Cola victoria, l'imperiu xaponés aumentó la so postura nacionalista y empezó una nueva fase d'espansión continental. En 1910 Corea foi amestada al Imperiu xaponés.&lt;ref name=&quot;Overseas&quot; /&gt;

=== Periodu Taishō ===
{{AP|Periodu Taishō}}
[[Ficheru:Emperor Taisho of Japan.jpg|thumb|250px|thumb|El [[Emperador Taishō]] col so traxe de coronación.]]
El periodu Meiji remató cola muerte del emperador en [[1912]] y el consiguiente ascensu al tronu del [[Emperador Taishō]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/jptoc.html |títulu=Political Rivalries |fechaaccesu=2 de payares de 2009 |autor=Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos |enllaceautor=Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El nuevu emperador yera un home por demás enfermu y débil, tanto física como mentalmente,&lt;ref&gt;Delles fontes aseguren que d'infante sufrió [[meninxitis]], ente qu'otres aseguren que poco primero del so ascensu al tronu sufrió una [[trombosis]].&lt;/ref&gt; polo que mientres el so mandatu caltúvose alloñáu de cuestiones polítiques y les decisiones del gobiernu recayeron na Dieta y el so gabinete. Por cuenta de la so incapacidá, el so fíu [[Hirohito]] foi nomáu «Príncipe rexente» en 1921.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Large|1992| p=11 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

==== Primer Guerra Mundial ====
{{AP|Xapón mientres la Primer Guerra Mundial}}
:{{VT|Primer Guerra Mundial}}
Buscando afitar la so esfera d'influencia en China y aprovechando qu'Alemaña taba ocupada nel escenariu européu, Xapón declaró-y la guerra n'agostu de 1914 y rápido ocupó los territorios arrendaos per esti país na provincia de [[Shandong]] en China, según les [[Islles Marianes]], les [[Islles Carolines|Carolines]] y les [[Islles Márxal]] nel Pacíficu. Xapón amás intentó consolidar la so posición en China aprovechando que los sos aliaos taben ocupaos na guerra, polo qu'intentó qu'esti país roblara les {{nihongo|«[[Ventiún esixencies]]»|対華二十一ヵ条要求|Taika Nijyūichikkajō Yōkyū}}, que práuticamente convertiríen a China nun protectoráu xaponés. Ante'l refugo internacional, un creciente sentimientu antixaponés en China, según la demoranza del gobiernu chinu, finalmente en mayu de 1915 roblóse un tratáu de trelce demandes, ente les cualos contemplábase que China nun daría en concesión islles o mariñes a terceros.&lt;ref name=&quot;WW1&quot;&gt;{{Cita web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/jptoc.html |títulu=World War I |fechaaccesu=2 de payares de 2009 |autor=Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos |enllaceautor=Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

En 1917 los Estaos Xuníos entraron na guerra y atopáronse como aliaos de los xaponeses a pesar de los resfregones causaos pola situación en China y la competencia por ganar influencia nel Pacíficu. Col enfotu d'evitar tensiones, roblóse'l {{nihongo|[[Alcuerdu Lansing-Ishii]]|石井・ランシング協定|Ishii-Ranshingu Kyōtei}} en payares d'esi mesmu añu.

En 1919 Xapón atopóse del llau de les «grandes cinco» potencies mientres la [[Tratáu de Versalles (1919)|Conferencia de Paz de Versalles]]. A Xapón concedióse-y un asientu permanente na [[Sociedá de Naciones]] y amás tresfiriéronse-y los derechos que tuviera Alemaña sobre Shandong. Finalmente, les islles del Pacíficu que tenía Alemaña fueron puestes baxu [[Mandatu de la Sociedá de Naciones|mandato]] xaponés,&lt;ref name=&quot;WW1&quot; /&gt; llamáu [[Mandatu del Pacíficu Sur]].

==== Democracia Taishō ====
{{AP|Democracia Taishō}}
Dende la instauración d'un nuevu sistema políticu cola Constitución Meiji namái miembros de la élite aristócrata teníen accesu a los puestos elevaos nos partíos políticos, los gabinetes, la Cámara de Pares o de los conseyeros del emperador, pero ente [[1918]] y [[1932]] la situación política del país camudó: anque los partíos políticos siguíen siendo lideraos pola élite, los políticos viéronse obligaos a trabayar coordinadamente cola corte, la burocracia y los militares por cuenta de una consciencia más democrática de les mases, quien amás empezaron a arrexuntase y los estudiantes volviéronse políticamente activos. Por consecuencia, los partíos xugaron un papel protagonista na política nacional.&lt;ref name=&quot;TaishoD&quot;&gt;{{Cita Harvard |McCargo|2000| p=21 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

Otru cambéu importante tuvo llugar en [[1925]], cuando s'estableció'l [[sufraxu universal]] pa los homes, lo cual amontó la base eleutoral a más de doce millones.&lt;ref name=&quot;TaishoD&quot; /&gt;

==== Gran terremotu de Kantō ====
{{AP|Gran terremotu de Kantō}}
[[Ficheru:Metropolitan Police Office after Kanto Earthquake.jpg|thumb|250px|Oficina metropolitana de policía dempués del terremotu.]]
El [[1 de setiembre]] de [[1923]], poco antes del mediu día asocedió unu de los [[terremotu|terremotos]] más fuertes de la historia na rexón de [[Kantō]], con una magnitú envalorada nos 8,3 graos na [[escala de Richter]]. El movimientu nes plaques tectóniques causó amás un fuerte ''[[tsunami]]'': en [[Kamakura]] les foles llegaron a algamar los 5 metros d'altor, ente qu'en [[Atami]] algamaron los 13.&lt;ref name=&quot;terremotu&quot;&gt;{{Cita web |url=http://dl.lib.brown.edu/kanto/ksmith.html |títulu=The Great Kanto Earthquake of 1923 |fechaaccesu=3 de payares de 2009 |autor=Brown University Library |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;

Calcúlase qu'alredor de 110&amp;nbsp;000 persones perdieron la vida, yá fora polos efeutos del terremotu, el ''tsunami'' subsecuente, según una gran cantidá de quemes que s'enllargaron mientres dellos díes.&lt;ref name=&quot;terremotu&quot; /&gt;

A les perdes humanes poles causes anteriores tamién se-y debe d'amestar les resultantes de delles foles de violencia en contra d'activistes políticos, coreanos y chinos per parte de civiles, policías y militares que tuvieron llugar mientres dalgún tiempu dempués de la traxedia.&lt;ref name=&quot;terremotu&quot; /&gt;

[[Ficheru:Desolation of Nihonbashi and Kanda after Kanto Earthquake.jpg|thumb|center|500px|Ablayamientu de [[Nihonbashi]] y [[Kanda]] vista dende'l techu del edificiu Dai-ichi Sogo, [[Kyōbashi]].]]

=== Periodu Shōwa ===
{{AP|Periodu Shōwa}}
[[Ficheru:Hirohito in dress uniform.jpg|thumb|200px|El [[Emperador Shōwa]], meyor conocíu n'occidente pol so nome de pila, Hirohito.]]
L'Emperador Taishō finó'l 25 d'avientu de 1926 dempués d'un curtiu reináu y a partir d'esta fecha'l príncipe rexente Hirohito foi investido como'l nuevu emperador de Xapón, empezando asina la era Shōwa.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Large|1992| p=1 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

En 1922, col [[Tratáu Naval de Washington]], el númberu de navíos de l'[[Armada Imperial Xaponesa]] viose llindáu per debaxo de les flotes norteamericano y británico, lo qu'aumentó la molestia yá esistente en Xapón por tener qu'abandonar les rexones llograes en China mientres la guerra Ruso-Xaponesa. Xapón amás sintióse ofendíu principalmente pol fechu de que potencies estranxeres ocuparen lo que consideraben la so esfera d'influencia. La única zona estensa d'onde podíen llograr la materia primo necesaria pal desenvolvimientu de la so economía ensin depender de les importaciones yera China y en 1931 decidió invadir y ocupar Manchuria, pa depués invadir China en 1937.&lt;ref name=&quot;Davison6&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=6 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

La invasión a China desamarró lo que se conoz como [[Segunda Guerra Sino-Xaponesa]], un conflictu d'ocho años de duración.&lt;ref name=&quot;Davison7&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=7 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

==== Segunda Guerra Sino-Xaponesa ====
{{AP|Segunda Guerra Sino-Xaponesa}}
[[Ficheru:Iwane Matsui rides into Nanjing.jpg|thumb|250px|El xeneral [[Iwane Matsui]] entrando en [[Nankín]].]]
Tropes xaponeses curiaben les víes del ferrocarril de Manchuria, pos al traviés d'éstes diversos recursos yeren tresportaos hasta puertos en Corea, dende onde finalmente yeren unviaos a Xapón. En setiembre de 1931 españaron esplosivos en diches víes, no que se conoz como «[[Incidente de Mukden]]». El gobiernu xaponés decidió entós unviar tropes a ocupar toa Manchuria, formando amás un [[gobiernu títere]] llamáu [[Manchukuo]] sol mandu nominal del [[Pu-Yi|emperador Pu-Yi]].&lt;ref name=&quot;database&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.worldwar2database.com/html/sinojapan.htm |títulu=The Second Sinón-Japanese War |fechaaccesu=3 de payares de 2009 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.worldwar2database.com/html/sinojapan.htm|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

Nos años siguientes tuvieron llugar pequeños enfrentamientos, pero en 1937, dempués del «[[Incidente de la Ponte de Marco Polo]]» onde tropes xaponeses fueron atacaes pela rodiada de [[Beixín]], empezó abiertamente la guerra con China. Rápido Xapón atacó les principales ciudaes costeres, y p'avientu d'esi mesmu añu yá s'atopaben pela rodiada de la capital nacionalista, [[Nankín]]. Cuando la ciudá rindió frente a los invasores, l'Exércitu Imperial llevó a cabo acto de suma crueldá contra la población civil, acontecimientos conocíos como la «[[masacre de Nankín]]», onde cerca de 300&amp;nbsp;000 soldaos y civiles chinos fueron asesinaos.&lt;ref name=&quot;database&quot; /&gt;

Les victories iniciales xaponeses fueron siguíes por un periodu d'estancamientu y pa 1938 la guerra atopar nun puntu muertu, situación que siguió hasta 1941, cuando los xaponeses entraron nel escenariu de la [[Segunda Guerra Mundial]].&lt;ref name=&quot;database&quot; /&gt; Esta guerra remató en 1945, cuando Xapón anunció la so rindición incondicional frente a los [[Aliaos de la Segunda Guerra Mundial|aliaos]].

==== Segunda Guerra Mundial ====
{{AP|Guerra del Pacíficu (1937-1945)|Segunda Guerra Mundial}}
[[Ficheru:Matsuoka visits Hitler.jpg|thumb|250px|[[Yōsuke Matsuoka]] mientres una visita a [[Adolf Hitler]] en 1941.]]
Les rellaciones con Occidente deteriorar mientres finales de la [[década de 1930]], y para [[1940]] foi nomáu Primer Ministru'l [[príncipe Konoye]], quien formó un gabinete nacionalista y partidario de la espansión na zona pola fuercia. Esi mesmu añu, el 27 de setiembre, el Ministru de rellaciones esteriores, [[Yōsuke Matsuoka]], robló'l [[Pactu Tripartitu]] xunto con Alemaña ya Italia, lo qu'alliniaba a Xapón coles [[potencies de la Exa]].&lt;ref name=&quot;Davison7&quot; /&gt;

Al envís de formar la llamada «[[Gran Esfera de Coprosperidad d'Asia Oriental]]», Xapón invadió'l norte de la [[Indochina Francesa]],&lt;ref name=&quot;Davison7&quot; /&gt; y pa xunetu de 1941 introdució tropes nel sur d'[[Indochina]], lo que condució a países como Estaos Xuníos, Inglaterra y los Países Baxos a tomar represalies. Estaos Xuníos estableció un embargu comercial col que Xapón se vio priváu del 90% del so suministru petroleru, y en total el comerciu esterior nipón viose amenorgáu nun 75%.&lt;ref name=&quot;Davison8&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=8 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

Nel gabinete xaponés aldericáronse les aiciones a siguir, figurando principalmente [[Hideki Tōjō]], el ministru de defensa, quien yera un fuerte partidariu de la guerra.&lt;ref name=&quot;Davison8&quot; /&gt; Aquel día Xapón cuntaba cola mayor fuercia del Pacíficu: tenía aproximao'l doble de navíos qu'Estaos Xuníos nel Pacíficu, el so exércitu cuntaba con un millón ochocientos mil soldaos, y la so fuercia yera una de les más profesionales del mundu. La so fuercia aérea constaba de dos mil aviones.&lt;ref name=&quot;Davison9&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=9 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

El 5 de payares el [[Emperador Shōwa]] y el so gabinete decidieron entrar na guerra si pa finales d'esi mesmu mes Estaos Xuníos nun llevantaba l'embargu económicu, pero la respuesta del gobiernu d'Estaos Xuníos llegó'l 26 de payares cuando, al traviés del so Secretariu d'Estáu, ratificóse la demanda norteamericana de que les tropes nipones retirar de Manchuria, China ya Indochina, amás del arrenunciu de Xapón al Pactu Tripartitu.&lt;ref name=&quot;Davison9&quot; /&gt;

===== Ataque a Pearl Harbor =====
{{AP|Ataque a Pearl Harbor}}
[[Ficheru:Attack on Pearl Harbor Japanese planes view.jpg|thumb|250px|Esplosión d'un torpedu nel [[USS West Virginia (BB-48)|USS ''West Virginia'']], vistu dende un avión xaponés.]]
El mesmu 26 de payares la Flota Combinada xaponesa partió de les [[islles Kuriles]] con destín a [[Pearl Harbor]],&lt;ref name=&quot;Davison9&quot; /&gt; cola cuenta de destruyir a la flota d'Estaos Xuníos del Pacíficu. Realizóse'l primer ataque con más de 180 aviones el 7 d'avientu a les 7:55 hores,&lt;ref name=&quot;Davison10&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=10 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; consiguiendo fundir seis acorazaos, tres cruceros y otros cuatro navíos, amás de destruyir 188 aviones en tierra. L'ataque amás dexó un saldu de 2403 muertos.&lt;ref name=&quot;Davison11&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=11 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

A les 8:45 hores tuvo llugar un últimu ataque que remató a les 10:00, pero pa esti asaltu les defenses yá taben meyor preparaes, polo que Nagumo atayó un tercer ataque que taba programáu.&lt;ref name=&quot;Davison11&quot; /&gt; A otru día, el presidente norteamericanu [[Franklin Delano Roosevelt]] dirixir al Congresu solicitando que se-y declarara la guerra a Xapón, n'unu de los discursos más célebres de la historia.&lt;ref name=&quot;Davison13&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=13 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

===== Frente del Pacíficu pa finales de 1941 =====
A otru día del ataque a Pearl Harbor les fuercies xaponeses empezaron una campaña tipu ''[[Blitzkrieg]]'' pol Pacíficu:&lt;ref name=&quot;Davison11&quot; /&gt; [[Malasia]], [[Ḥong Kong]], [[Filipines]], la [[Islla Wake]], [[Birmania]] y [[Tailandia]] fueron atacaes casi simultáneamente cola cuenta de tomar los sitios estratéxicos aliaos.&lt;ref name=&quot;Davison12&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=12 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; El 16 d'avientu llograron tomar amás les [[Indies Orientales Holandeses]], lo que-y apurrió a Xapón una fonte importante de recursos.&lt;ref name=&quot;Davison14&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=14 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

===== Frente del Pacíficu en 1942 =====
Mientres la primer metá del añu les fuercies del Imperiu del Xapón resultaron victorioses en casi tolos frentes: el 7 de febreru la so flota resultó victoriosa frente a los aliaos na [[batalla del Mar de Java]],&lt;ref name=&quot;Davison25&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=25 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; y pal día 15 del mesmu mes fuercies aliaes apurrieron Singapur.&lt;ref name=&quot;Davison27&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=27 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Amás, Filipines, Malasia y la mayor parte de Nueva Guinea fueron ganaes.&lt;ref name=&quot;Davison18&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=18 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; El segundu semestre del añu representó un puntu d'inflexón na guerra: Fuercies d'Estaos Xuníos desallugaron a los xaponeses de [[Batalla de Guadalcanal|Guadalcanal]],&lt;ref name=&quot;Davison18&quot; /&gt; amás de faese cola victoria na [[batalla de Midway]], onde los xaponeses perdieron la metá de la so flota de portaviones y alredor de 150 aviones.&lt;ref name=&quot;Davison41&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=41 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

===== Intentu de sostener l'aniellu defensivu =====
[[Ficheru:USS Princeton (CVL-23) burning on 24 October 1944 (80-G-287970).jpg|thumb|250px|L'[[USS Princeton (CVL-23)|USS ''Princeton'']] en llapaes mientres la [[batalla del Golfu de Leyte]].]]
Mientres 1944 los xaponeses concentraron en caltener l'aniellu defensivu, pero viéronse obligaos a recular en Nueva Guinea y les [[islles Salomón]], amás de sufrir importantes derrotes nes [[islles Gilbert]],&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=56 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; anque calteníen la so meyora en Birmania y la frontera india.&lt;ref name=&quot;Davison58&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=58 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Mientres anguaño, sufrieron amás importantes derrotes navales, como la de la [[batalla del Mar de Bismarck]] llibrada del 2 al 5 de marzu, y la de la [[batalla del Mar de Bering]], el 26 de marzu.&lt;ref name=&quot;Davison64&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=64 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

Mientres 1944 la situación volvióse insostenible pa Xapón, pos la so flota foi práuticamente destruyida mientres la [[batalla del Mar de Filipines]] y tropes norteamericanes desembarcaron nes [[islles Márxal]], na [[Islles Gilbert|Gilbert]] y nes Filipines. El bombardéu de Xapón empezó dende campos d'aviación en Filipines.&lt;ref name=&quot;Davison94&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=94 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; El 18 de xunetu, el xeneral Tōjō dimitió xunto con tol so gabinete.&lt;ref name=&quot;Davison117&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=117 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; A finales d'ochobre d'esi añu, los xaponeses perdieron otru importante combate naval, la [[batalla del Golfu de Leyte]], alcuentru mientres el cual apaecieron per primer vegada los grupos suicides conocíos xeneralmente col nome de ''[[kamikaze]]s''.&lt;ref name=&quot;Davison130&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=130 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

====== Kamikazes ======
{{AP|Kamikaze}}
[[Ficheru:USS Bunker Hill hit by two Kamikazes.jpg|250px|thumb|L'[[USS Bunker Hill (CV-17)|USS ''Bunker Hill'']] foi atacáu por dos aviones ''[[kamikaze]]s'' en menos de 30 segundos de diferencia'l [[11 de mayu]] de [[1945]].]]
Dende [[1942]] distintes voces llevantáronse dientro del Exércitu xaponés col enfotu d'implementar táctiques suicides na guerra y tratar de revertir nuevamente'l signu de la guerra.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Gambetta|2006| p=2 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Unidaes especiales suicides finalmente formáronse tanto en tierra (como nel casu de la «[[carga Banzai]]») como nel mar (como les llanches ''[[Shin'yō (llancha suicida)|Shin'yō]]''). Finalmente, a mediaos de [[1944]], el primer ministru [[Hideki Tōjō]] dio instrucciones por que los Cuerpos d'Ataque Aereu entamaren una unidá especial,&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Gambetta|2006| p=3 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; lo que dio nacencia a la {{nihongo|''Shinpū tokubetsu kōgeki tai''|神風特別攻撃隊|«Unidá Especial d'Ataque Shinpū»}} o pol so abreviación {{nihongo|''tokkōtai''|特攻隊}},&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Emiko|2002| p=159 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; más conocida n'occidente como ''kamikazes''.

La primer misión oficial esitosa de la unidá especial llevar a cabu'l día 25 d'ochobre&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Inoguchi|Nakajima|Pineau|1980| p=90 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Los rexistros d'Estaos Xuníos indiquen que'l primer portaviones fundíu foi'l [[USS St. Lo (CVE-63)|USS ''St. Lo'']], con hora d'impautu a les 10:47, amás de dos embarcaciones más estropiaes. ''World War II: A Student Encyclopedia'', Páx. 685. Autor: Spencer C. Tucker, Priscilla Mary Roberts, Jack Greene. ABC-CLIO, 2004.ISBN 1-85109-857-7.&lt;/ref&gt; y los ataques d'esti tipu enllargar hasta'l fin de la Segunda Guerra Mundial.

===== 1945 =====
Pa febreru de 1945 Alemaña yá s'enfrentaba a una derrota segura, y mientres la [[Conferencia de Yalta]] [[Stalin]] comprometer a declara-y tamién la guerra a Xapón nos dos meses siguientes de la derrota definitiva de les fuercies xermanes.&lt;ref name=&quot;Davison146&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=146 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

Dempués de 72 díes d'intensu bombardéu sobre la islla, el 19 de febreru empezó la [[Batalla d'Iwo Jima|invasión d'Iwo Jima]] per parte de tropes norteamericanes. Dempués de cuatro díes cayó'l [[Monte Suribachi]], momentu que quedó afiguráu na [[Erguiendo la bandera n'Iwo Jima|famosa fotografía]] de [[Joe Rosenthal]].&lt;ref name=&quot;Davison150&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=150 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Mientres esta batalla Estaos Xuníos perdió 6821 efeutivos, ente que nel bandu xaponés envalórase que cerca de 22&amp;nbsp;000 soldaos perdieron la vida.&lt;ref name=&quot;Davison157&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=157 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Bundesarchiv Bild 183-R86965, Potsdamer Konferenz, Gruppenbild.jpg|thumb|300px|Semeya de grupu tres la [[Conferencia de Potsdam]]. D'esquierda a derecha y de riba a embaxo: [[Clement Attlee]], [[Primer Ministru del Reinu Xuníu]]; [[Viacheslav Mólotov]], ministru d'Asuntos Esteriores de la Xunión Soviética; [[Harry Truman]], Presidente de los Estaos Xuníos d'América; [[James Byrnes]], ministru d'Asuntos Esteriores de los Estaos Xuníos; [[Ernest Bevin]], ministru d'Asuntos Esteriores del Reinu Xuníu; [[William Leahy]], embaxador de los Estaos Xuníos en Francia; y [[Josif Stalin]], líder de la Xunión Soviética.]]

Otru cruentu frente de batalla tuvo llugar n'[[Batalla de Okinawa|Okinawa]]: la invasión empezó'l 1 d'abril cola «[[Operación Iceberg]]». Entrín y non, el 5 d'abril el Primer Ministru [[Koiso Kuniaki]] dimitió del so cargu mientres la guerra averar a les islles principales de Xapón.&lt;ref name=&quot;Davison160&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=160 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Mientres dicha invasión finaron más de 12&amp;nbsp;000 norteamericanos, ente que nel bandu xaponés envalórense 110&amp;nbsp;000 baxes. Estaos Xuníos perdió amás 36 barcos, y 368 resultaron estropiaos;&lt;ref name=&quot;Davison175&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=175 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; la mayoría por ataques ''kamikazes''.&lt;ref name=&quot;Davison161&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=161 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Okinawa cayó finalmente'l 21 de xunu, brindando a los aliaos una importante base d'operaciones.&lt;ref name=&quot;Davison175&quot; /&gt;

Mientres la [[Conferencia de Potsdam]], [[Winston Churchil]] y [[Franklin D. Roosevelt|Roosevelt]] alcordaron l'emplegu de la [[bomba atómica]],&lt;ref name=&quot;Davison179&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=179 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; y emitióse una [[Declaración de Potsdam|declaración]] pidiendo la rindición incondicional de Xapón,&lt;ref name=&quot;Davison180&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=180 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; que foi refugada dos díes más tarde pol gobiernu xaponés.&lt;ref name=&quot;Davison181&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=181 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

===== Bombardeos atómicos sobre Hiroshima y Nagasaki =====
{{AP|Bombardeos atómicos sobre Hiroshima y Nagasaki}}
{{Imaxe múltiple| posición_tabla = derecha| semeya1 = Atomic cloud over Hiroshima.jpg| anchu1 = 200| testu1 = [[Nube de fungu]] sobre [[Hiroshima]] dempués de soltar la bomba ''[[Little Boy]]''.| semeya2 = nagasakibomb.jpg| anchu2 = 197| testu2 = La nube de fungu creada pola bomba ''[[Fat Man]]'' como resultáu de la [[esplosión nuclear]] sobre [[Nagasaki]].}}

Dempués de l'autorización de Harry Truman, los bombardeos atómicos efeutuáronse'l [[6 d'agostu|6]] y el [[9 d'agostu]] de [[1945]], dempués de seis meses d'intensu bombardéu d'otres 67 ciudaes. El [[arma nuclear]] ''[[Little Boy]]'' foi llanzada sobre [[Hiroshima]] el [[llunes]]&lt;ref name=&quot;DOE-HIRO&quot;&gt;{{Cita web
 |url= http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/hiroshima.htm |títulu= The atomic bombing of hiroshima |nome= David |apellíu= Rezelman |coautores= F.G. Gosling and Terrence R. Fehner |añu= 2000 |obra= [http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/index.htm The Manhattan Project: An Interactive History] |editorial= [[Departamentu d'Enerxía de los Estaos Xuníos]] |fechaaccesu= 8 d'abril de 2009}}&lt;/ref&gt; 6 d'agostu de 1945,&lt;ref name=eyewitness&gt;{{Harvsp|Adams|2000}}.&lt;/ref&gt; siguida pola detonación de la bomba ''[[Fat Man]]'' el [[xueves]] 9 d'agostu sobre [[Nagasaki]]. Hasta la fecha estos bombardeos constitúin los únicos ataques nucleares de la historia.&lt;ref&gt;{{Harvsp|Hakim|1995}}.&lt;/ref&gt;

Envalórase qu'escontra finales de 1945, les bombes mataren a 140&amp;nbsp;000 persones n'Hiroshima y 80&amp;nbsp;000 en Nagasaki,&lt;ref name=&quot;rerf-deaths&quot;&gt;{{Cita web |url= http://www.rerf.or.jp/xeneral/qa_y/qa1.html |títulu= Frequently Asked Questions #1 |editorial= Radiation Effects Research Foundation |fechaaccesu= 8 d'abril de 2009}}&lt;/ref&gt; anque namái la metá finara los díes de los bombardeos. En dambes ciudaes, la gran mayoría de les muertes fueron de civiles.&lt;ref name=&quot;Spirit1999&quot;&gt;{{Harvsp|Hiroshima Peace Memorial Museum|1999}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ModernJapan&quot;&gt;{{Harvsp|Mikiso|2001}}.&lt;/ref&gt;

===== Rindición =====
{{AP|Rindición de Xapón}}
[[Ficheru:Surrender of Japan - USS Missouri (restored).jpg|thumb|250px|Los representantes xaponeses, [[Mamoru Shigemitsu]] y [[Yoshijiro Umezu]], a bordu del [[USS Missouri (BB-63)|USS ''Missouri'']] antes de la firma del documentu de rindición el 2 de setiembre de 1945. Detrás d'ellos en ringlera, d'esquierda a derecha, el xeneral [[Yatsuji Nagai]], [[Katsuo Okazaki]], almirante [[Tadatoshi Tomioka]], [[Toshikazu Kase]] y el teniente xeneral [[Suichi Miyakazi]].]]

El 8 d'agostu, la Xunión Soviética declaró la guerra a Xapón y empezó una rápida campaña en Manchuria, onde cerca de 80&amp;nbsp;000 soldaos xaponeses perdieron la vida.

El 15 d'agostu l'emperador Shōwa rompió'l so silenciu, emitió por [[Radio (mediu de comunicación)|radio]] la rindición incondicional de Xapón ante los Aliaos —yera la primer vegada que la inmensa mayoría de los xaponeses podíen oyer la voz del emperador— y pidió al so pueblu que nun ufiertara resistencia y a les sos tropes qu'apurrieren les armes.&lt;ref name=&quot;Davison183&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=183|sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Dos díes depués, el 17, el [[príncipe Higashikuni]] foi nomáu primer ministru col enfotu de supervisar la rindición del país,&lt;ref name=&quot;Davison184&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=184|sp=sí}}.&lt;/ref&gt; que se fixo oficial el 2 de setiembre a bordu del [[USS Missouri (BB-63)|USS ''Missouri'']], lo que dio términu a la Guerra del Pacíficu y la Segunda Guerra Mundial.&lt;ref name=&quot;Davison185&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=185|sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

Envalórase qu'en total Xapón perdió cerca de 1&amp;nbsp;506&amp;nbsp;000 soldaos y alredor de 900&amp;nbsp;000 civiles, principalmente nel últimu añu, por causa de los bombardeos incendiariu y atómicu.&lt;ref name=&quot;Davison186&quot;&gt;{{Cita Harvard |Davison|2005| p=186|sp=sí}}.&lt;/ref&gt;
{{Multimedia |archivu=Imperial
Rescript on the Termination of the War.ogg
|títulu=El ''Gyokuon-hōsō''.
|descripción=L'emperador anuncia per radio la rindición de Xapón el 15 d'agostu de 1945.
|archivu2=Harry Truman Announcing Surrender Of Japan.ogg
|títulu2=Harry Truman
|descripción2=Harry Truman anuncia la rindición de Xapón el 1 de setiembre de 1945.
|posición = left
|simple = sí }}.


==== Ocupación de Xapón ====
{{AP|Ocupación de Xapón}}
El xeneral [[Douglas MacArthur]] foi nomáu comandante supremu,&lt;ref name=&quot;Davison183&quot; /&gt; polo que foi l'encargáu de supervisar la ocupación de Xapón,&lt;ref name=&quot;Davison185&quot; /&gt; que duró hasta 1952.&lt;ref name=&quot;Davison186&quot; /&gt;

Mientres los dos primeros años llevar a cabu un procesu de democratización y desmilitarización: abolióse l'exércitu y l'armada, destruyéronse municiones y armes, y tresformáronse fábriques d'armamentu pa usos civiles.&lt;ref name=&quot;WW2&amp;Oc&quot;&gt;{{Cita web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/jptoc.html |títulu=World War II and the Occupation, 1941-52 |fechaaccesu=2 de payares de 2009 |autor=Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos |enllaceautor=Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El [[sintoísmu estatal]] foi esaniciáu y buscáronse reformes polítiques, económiques y sociales.&lt;ref name=&quot;WW2&amp;Oc&quot; /&gt;

===== Xuicios contra crímenes de guerra =====
{{AP|Crímenes de guerra del Imperiu del Xapón|Tribunal Penal Militar Internacional pal Alloñáu Oriente}}
[[Ficheru:Tojo_at_IMTFE.png|thumb|250px|[[Hideki Tōjō]] ante'l [[Tribunal Penal Militar Internacional pal Alloñáu Oriente]], onde foi topáu culpable y darréu executáu.]]
Mientres esti periodu más de cinco mil soldaos y oficiales xaponeses fueron xulgaos por [[Crímenes de guerra del Imperiu del Xapón|crímenes de guerra]], de los cualos novecientos fueron executaos.&lt;ref name=&quot;Davison186&quot; /&gt; D'estos inculpaos, ventiocho fueron encarcelaos na prisión de Sugamo, y darréu fueron llamaos a comparecer frente al [[Tribunal Penal Militar Internacional pal Alloñáu Oriente]] con base en Tokiu, integráu por xueces de los Estaos Xuníos, la Xunión Soviética, Gran Bretaña, Francia, Países Baxos, China, Australia, Canadá, Nueva Zelanda, India y Filipines. Dichos xuicios duraron dos años: de mayu de 1946 a payares de 1948.&lt;ref name=&quot;TWCT&quot;&gt;{{Cita web |url=http://cnd.org/mirror/nanjing/NMTT.html |títulu=The Tokyo War Crimes Trials |fechaaccesu=2 de payares de 2009 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

De los 28 acusaos namái 25 fueron inculpaos, por cuenta de la muerte natural de dos d'ellos ([[Yosuke Matsuoka]] y l'almirante [[Osami Nagano]]), y a que [[Okawa Shumei]] sufrió un colapsu nerviosu y yá nun foi procesáu. Siete fueron condergaos a muerte (ente ellos [[Hideki Tōjō]]) y 16 a prisión perpetua.&lt;ref&gt;Anque la mayoría salieron baxu lliberái condicional ente [[1954]] y [[1955]].&lt;/ref&gt; [[Shigenori Tōgō]] foi condergáu a venti años&lt;ref&gt;Anque finó en prisión en 1948.&lt;/ref&gt; y [[Mamoru Shigemitsu]] a siete.&lt;ref&gt;So llibertá condicional en 1950.&lt;/ref&gt;

===== Constitución de Xapón =====
{{AP|Constitución de Xapón}}
[[MacArthur]] primió al gobiernu por que se modificar l'antigua [[Constitución Meiji]] de 1889,&lt;ref name=&quot;WW2&amp;Oc&quot; /&gt; yá que nin el primer ministru [[Kijūrō Shidehara]] nin el so gabinete queríen ser los que dieren el primer pasu pa reemplazar l'antigua constitución por un documentu más lliberal.&lt;ref name=&quot;PW Const&quot;&gt;{{Cita web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/jptoc.html |títulu=The Postwar Constitution |fechaaccesu=2 de payares de 2009 |autor=Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos |enllaceautor=Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; A pesar de que l'encamientu inicial de MacArthur consistía nun [[sistema parllamentariu]] d'una sola cámara, ante la insistencia de los políticos xaponeses el documentu redactar pa contemplar un sistema de dos cámares, dambes electes democráticamente.&lt;ref name=&quot;PW Const&quot; /&gt; La nueva constitución, que téunicamente resultó una enmienda a l'antigua más qu'una abrogación, promulgóse'l [[3 de payares]] de 1946, y entró a valir el [[3 de mayu]] de 1947.&lt;ref name=&quot;PW Const&quot; /&gt;

Dientro de les sos carauterístiques destaquen tres puntos: el rol simbólicu del emperador, la prominencia de los [[derechos civiles]] y los [[derechos humanos]], y l'arrenunciu a la guerra.&lt;ref name=&quot;PW Const&quot; /&gt;

===== Fin de la ocupación =====
{{AP|Tratáu de San Francisco}}
[[Ficheru:Yoshida signs San Francisco Peace Treaty.jpg|thumb|250px|[[Shigeru Yoshida]], Primer Ministru de Xapón, xunto con unviaos del gobiernu roblando'l [[Tratáu de San Francisco]].]]
La rápida estabilización de Xapón llevó a un relajamiento per parte de les fuercies d'ocupación tocantes a la censura nos medios, según nes midíes tomaes. Dexóse'l comerciu estranxeru y favorecióse una rápida recuperación na economía. Finalmente, en setiembre de 1951 axuntáronse 51 naciones en [[San Francisco (California)]] al envís d'algamar un alcuerdu pacíficu. En dicha reunión Xapón anunció'l so arrenunciu a Corea, [[Islla de Taiwán|Taiwán]], les [[Islles Pescadores]], les [[Islles Kuriles]], [[Karafuto]], islles llograes por aciu mandatu de la Lliga de Naciones, islles del sur del Mar de China, según territoriu antárticu. Xapón tamién se comprometió a resolver cualquier disputa pacíficamente y d'alcuerdu a los estatutos de la [[Carta de les Naciones Xuníes]]. Amás fíxose de la conocencia de los presentes l'arrenunciu del país a la guerra.&lt;ref name=&quot;WW2&amp;Oc&quot; /&gt;

Representantes de China, India y la Xunión Soviética tuvieron presentes, pero nun roblaron el documentu, que ye conocíu como [[Tratáu de San Francisco]] o Tratáu de la Paz.&lt;ref name=&quot;WW2&amp;Oc&quot; /&gt; Ésti entró a valir al añu siguiente, 1952, y con ello dio fin a la ocupación. Xapón convertir de nuevu nuna nación independiente, anque esi mesmu añu roblóse un Pactu de seguridá colos Estaos Xuníos, colo que s'establecieron bases norteamericanes en Okinawa (baxu control norteamericanu hasta 1972) y Iwo Jima (baxu control norteamericanu hasta 1968). El mesmu tratáu foi renegociáu en 1960, y sigue vixente na actualidá.

==== Periodu posterior a la evacuación aliada ====
[[Ficheru:Flag of the Japan Self-Defense Forces.svg|thumb|250px|Bandera de les [[Fuercies d'Autodefensa de Xapón]], organismu creáu en [[1954]].]]
===== Política =====
Práuticamente en cuanto empezó la ocupación de Xapón empezaron a resurdir diversos partíos políticos. L'antiguu ''[[Rikken Seiyūkai]]'' según el ''[[Rikken Minseitō]]'' resurdieron como'l ''[[Nihon Jiyūtō]]'' y el ''[[Nihon Shinpotō]]'' respeutivamente. Les primeres eleiciones de la posguerra realizar en 1946 y caracterizáronse por ser la primer vegada que se-yos dio a les muyeres el derechu al votu, amás de que [[Yoshida Shigeru]] foi electu primer ministru. Pa les eleiciones del añu siguiente, opositores de Yoshida dexaron el ''Jiyūtō'' y xunieron fuercies col ''Shinpotō'', dando nacencia al ''[[Minshutō]]'', lo que-y dio fuercia al ''[[Nihon Shakai-tō]]'' o Partíu Socialista, que formó un gabinete de curtia duración hasta que'l so poder decayó nuevamente.&lt;ref name=&quot;poswar&quot;&gt;{{Cita web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/jptoc.html |títulu=Toward a new century 1953-87 |fechaaccesu=2 de payares de 2009 |autor=Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos |enllaceautor=Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos |idioma=inglés}}.&lt;/ref&gt;

Yoshida tornó como primer ministru en 1948, yá que desempeñó hasta 1954.&lt;ref name=&quot;poswar&quot; /&gt;

Continues divisiones nos partíos políticos según la socesión de gobiernos per parte de minoríes polítiques llevaron a miembros conservadores a formar el ''[[Jiyū Minshutō]]'' o Partíu Lliberal Democráticu en payares de 1955, que caltuvo'l poder constantemente ente 1955 y 1993.&lt;ref name=&quot;poswar&quot; /&gt;

Dempués de delles reorganizaciones nes fuercies armaes, nel añu de 1954 formáronse les [[Fuercies d'Autodefensa de Xapón|Fuercies d'Autodefensa]] so una direición civil.&lt;ref name=&quot;poswar&quot; /&gt;

La situación mundial pola [[Guerra Fría]] según la [[Guerra de Corea|guerra cercana en Corea]] fomentó'l desenvolvimientu económicu según la supresión del [[socialismu]] so la influencia norteamericana.&lt;ref name=&quot;poswar&quot; /&gt;

===== Desenvolvimientu económicu =====
[[Ficheru:Tokyo Stock Exchange.JPG|thumb|200px|La [[Bolsa de Valores de Tokiu]] sufrió un [[crack bursátil|''crack'' bursátil]] el 20 d'ochobre de 1987.]]
A lo llargo de tola posguerra la economía xaponesa empezó con una crecedera más allá de cualquier mira, el llamáu ''[[milagru xaponés]]''. El país rápido púnxose al par con Occidente tantu en comerciu esterior, [[productu nacional brutu]], como en [[calidá de vida]]; llogros que fueron remarcaos polos [[Xuegos Olímpicos de Tokiu 1964|Xuegos Olímpicos de Tokiu]] de [[1964]] (los primeros [[Xuegos Olímpicos]] n'Asia&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |McCargo|2000| p=36 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; y pa los cualos inauguróse la [[Tōkaidō Shinkansen|primer llinia]] del tren bala ''[[shinkansen]]''&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |McCargo|2000| p=37 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;), y la [[Esposición Xeneral de primer categoría d'Osaka (1970)|Esposición Internacional d'Osaka]] de [[1970]].&lt;ref name=&quot;Ecopos&quot;&gt;{{Cita web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/jptoc.html |títulu=Economic Achievements and the Lliberal Democratic Party |fechaaccesu=2 de payares de 2009 |autor=Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos |enllaceautor=Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos |idioma=inglés}}.&lt;/ref&gt;

A partir de la segunda metá del sieglu XX, Xapón sería reconocíu pola so alta teunoloxía. Cola crecedera económica convertir na potencia más importante del mundu a nivel d'[[exportación]], con prevalencia nos campos de la [[electrónica]], [[informática]], [[robótica]], [[industria automovilística]] y la banca, colo qu'hubo grandes beneficios económicos.&lt;ref name=&quot;AM&quot;&gt;{{Cita Harvard |Editorial Televisa|2009| p=385 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

La crecedera económica y la tranquilidá política de mediaos de la [[década de 1960]] viéronse atayaos pola súbita alza de precios nel [[petroleu]] decretada pola [[OPEP]] en 1973, lo que provocó la primera [[recesión]] en Xapón dende la Segunda Guerra Mundial.&lt;ref name=&quot;Ecopos&quot; /&gt;

L'añu de 1987 foi tamién unu importante en Xapón: el preciu de los inmuebles tuviera creciendo constantemente, la [[inflación]] algamó'l so puntu más altu dende 1975, el [[desemplegu]] llegó hasta la cifra histórica del 3,2 per cientu, y esistía un gran descontentu escontra'l gobiernu de [[Yasuhiro Nakasone]]. Finalmente, anque dende diba dellos meses la economía paecía repicar, el [[20 d'ochobre]] d'esi añu la [[Bolsa de Valores de Tokiu]] sufrió un [[crack bursátil|''crack'' bursátil]].&lt;ref name=&quot;Ecopos&quot; /&gt;

===== Rellaciones internacionales =====
La mayor crisis política de la posguerra tuvo llugar en [[1960]], cuando se revisó'l [[Pactu d'Asistencia Mutua de Seguridá]], ratificáu col nome de «[[Tratáu de Mutua Cooperación y Seguridá]]» y que causó manifestaciones masives nes cais como símbolu de refuga, y l'arrenunciu del gabinete un mes dempués de que la Dieta aprobara'l nuevu tratáu. Dempués de dellos años de manifestaciones, la opinión xeneral de los ciudadanos xaponeses al respeutive de los Estaos Xuníos ameyoró en [[1972]] cuando Okinawa foi puestu so soberanía xaponesa nuevamente.&lt;ref name=&quot;ForeignA&quot;&gt;{{Cita web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/jptoc.html |títulu=Foreign Affairs |fechaaccesu=2 de payares de 2009 |autor=Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos |enllaceautor=Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos |idioma=inglés}}.&lt;/ref&gt;

Xapón restableció amás rellaciones cola República de China al rematar la Segunda Guerra Mundial, pero debíu al sofitu que brindaron al gobiernu nacionalista exiliáu en Taiwán, xeneráronse resfregones col gobiernu de la [[República Popular de China]]. La rellación con esti país restablecióse nuevamente en [[1972]].&lt;ref name=&quot;ForeignA&quot; /&gt;

La rellación cola Xunión Soviética foi problemática por cuenta de que [[Conflictu de les Islles Kuriles|Xapón reclama como sos diverses islles]] ocupaes por dichu país mientres los últimos díes de la guerra: les islles en disputa son [[Etorofu]] y [[Kunashiri]], [[Shikotan]], y les [[islles Habomai]].&lt;ref name=&quot;ForeignA&quot; /&gt;

=== Periodu Heisei ===
[[Ficheru:Tokyo01.jpg|thumb|310px|Barriu de [[Shibuya (Tokiu)|Shibuya]] en [[Tokiu]], zona moderna onde se desenvuelve la vida nocherniega y la moda popular xaponesa.]]
{{Imaxe múltiple |
 posición_tabla = right
 | direición = horizontal
 | títulu = Gobernantes actuales | posición_títulu = center | fondu_de_títulu = 
 | testu = | posición_texto = center | fondu_de testu anchu1 = 152
 | semeya1 = Akihito 090710-1600b.jpg
 | testu1 = [[Akihito]],&lt;br /&gt;125º [[Emperador de Xapón|emperador]]. | alineación_texto1 = center
 | semeya2 = Abe Shinzo 2012 02.jpg
 | testu2 = [[Shinzō Abe]],&lt;br /&gt;96º [[Primer Ministru de Xapón|primer ministru]]. | alineación_texto2 = center
 | anchu2 = 165
}}
{{AP|Periodu Heisei}}
La Era Heisei empezó'l [[8 de xineru]] del añu 1989, un día dempués de la muerte del [[emperador Shōwa]] y el consiguiente ascensu al tronu del príncipe [[Akihito]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/AKIHITO_/EMPERADOR_DE_JAPoN/HIROHITO_/EMPERADOR_JAPONeS/JAPoN/Dia/yera/Heisei/elpepiint/19890109elpepiint_16/Tes/ |títulu=Día 1 de la era Heisei |fechaaccesu=4 de payares de 2009 |autor=El País}}&lt;/ref&gt;

Mientres esta era empezó l'españíu de la [[burbuya financiera ya inmobiliaria en Xapón]]: dende finales de 1987 los precios de les aiciones y del suelu encher de forma continua y acelerada, y auníu a [[tasa d'interés|tases d'interés]] baxes, crearon una [[burbuya especulativa]]. Dempués de la cayida del [[dólar]] mientres el «[[Llunes negru (1987)|Llunes negru]]», inversionistas xaponeses empezaron a adquirir propiedaes y empreses d'Estaos Xuníos, lo que llevó a la [[Reserva Federal de los Estaos Xuníos|Reserva Federal]] a tomar diverses midíes pa compensar la política económica xaponesa. Mientres el mes de mayu de 1989, el Bancu de Xapón alzó finalmente la tasa d'interés hasta cuatro veces, polo que dende principios del añu siguiente la economía de burbuya empezó a colapsar.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.eumed.net/ce/2007a/era4.htm |títulu=La Burbuya Económica en Xapón |fechaaccesu=4 de payares de 2009 |apellíu=Rodríguez Asien |nome=Ernesché |editorial=Observatoriu Iberoamericanu de la Economía y la Sociedá del Xapón}}&lt;/ref&gt;

Nel añu de 1993, y metanes acusaciones de corrupción dientro del Partíu Demócrata Lliberal, una coalición liderada por [[Morihiro Hosokawa]] tomó momentáneamente el poder, anque la so falta d'unidá, los desastres del [[gran terremotu de Hanshin-Awaji]] que destruyó [[Kobe]], mató a más de seis mil persones y causó perda per diez billones de yenes en [[1995]],&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090901204143/http://www.kobe-jma.go.jp/shiryou/higaijishin/higaijishin.htm 兵庫県の主な被害地震], Kobe Marine Observatory&lt;/ref&gt; sumáu darréu a un [[ataque con gas sarín nel metro de Tokiu]] por una secta apocalíptica esi mesmu añu,&lt;ref&gt;[http://www.cfr.org/publication/9238/ Aum Shinrikyo (Japan, cultists)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211141949/http://www.cfr.org/publication/9238/ |date=2010-02-11 }}, Council on Foreign Relations&lt;/ref&gt; provocó la derrota del gobiernu de coalición en [[1996]] frente al Partíu Lliberal Democráticu, que escoyó a [[Ryūtarō Hashimoto]] como primer ministru. Sicasí, cola inestabilidá económica, foi reemplazáu por [[Keizō Obuchi]] en [[1998]], quien favoreció la estabilización de la economía, pero finó en [[2000]] por cuenta de un [[derrame cerebral]]. [[Yoshirō Mori]] asocedió a Obuchi y foi consideráu llargamente impopular polos sos errores nel gobiernu y foi reemplazáu por [[Jun'ichirō Koizumi]] en [[2001]].&lt;ref name=&quot;AM&quot; /&gt;

Koizumi enllantó una serie de reformes económiques enfocaes na delda gubernamental, que llograron detener la crisis económica y favorecieron un aumentu de la popularidá del gobiernu. Koizumi caltener nel cargu hasta'l so arrenunciu nel [[2006]], inda cuando nel [[2005]] el Partíu Lliberal Democráticu llogró una aplastante victoria nes [[Eleiciones llexislatives de Xapón en 2005|eleiciones llexislatives]].&lt;ref name=&quot;AM&quot; /&gt; Tamién mientres el gobiernu de Koizumi aprobar en [[2004]] la unviada d'un gran contingente de seiscientos soldaos de les [[Fuercies d'Autodefensa de Xapón]] a [[Iraq]], ensin l'aval de les [[Naciones Xuníes]], col fin de sofitar la [[Reconstrucción xaponesa d'Iraq y grupu d'apoyo|reconstrucción d'Iraq]],&lt;ref&gt;{{Cita noticia |editorial= Japan Defense Agency |fecha= 16 de xineru de 2004 |títulu= For the future of Iraq
 |url= http://www.jda.go.jp/y/top/main.htm }}&lt;/ref&gt; lo que supunxo la primer actuación d'un contingente militar de gran tamañu fuera del país dende'l fin de la Segunda Guerra Mundial, y anició una polémica sobre la interpretación del [[Artículu 9 de la Constitución de Xapón]], nel que se prohiben los actos de guerra pol Estáu.

L'añu 2004 tuvo marcáu por una serie de desastres naturales: una cifra histórica de diez tifones per añu cutieron en Xapón, y particularmente el del mes d'ochobre dexó noventa y cuatro persones muertes o sumíes. Fuertes agües ya hinchentes, qu'afectaron les prefeutures de [[prefeutura de Niigata|Niigata]], [[prefeutura de Fukushima|Fukushima]] y [[prefeutura de Fukui|Fukui]] cobráronse la vida de venti persones más. Nel mesmu mes d'ochobre, un [[Terremotu de Chuetsū de 2004|terremotu]] cutió la parte central de la [[prefeutura de Niigata]], onde morrieron sesenta y cuatro persones, más de cuatro mil ochocientes resultaron mancaes y cien mil habitantes tuvieron que ser sacupaos. Dichu terremotu causó amás l'escarrilamientu del ''[[shinkansen]]''; la primer vegada qu'asocedía en cuarenta años.&lt;ref name=&quot;fpcj&quot;&gt;{{Cita web |url=http://fpcj.jp/old/y/mres/publication/ff/pdf_07/01_land.pdf |títulu=Facts and Figures of Japan - 01 Land |fechaaccesu=4 de payares de 2009 |autor=Foreign Press Center Japan |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://fpcj.jp/old/y/mres/publication/ff/pdf_07/01_land.pdf|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

Tres l'arrenunciu de Koizumi surdieron una serie de gobiernos débiles y efímeros: [[Shinzo Abe]], socesor de Koizumi, arrenunció en setiembre de [[2007]] por una serie d'escándalos de corrupción y pol so escasu lideralgu. Foi asocedíu por [[Yasuo Fukuda]], quien tampoco pudo gobernar eficientemente y arrenunció en setiembre de [[2008]]. Asocedió-y [[Tarō Asō]], quien yera consideráu unu de los miembros más carismáticos dientro del Partíu Lliberal Democráticu, pero nun pudo concentrar les diverses faiciones cuando asumió la xefatura de Gobiernu, y el so enfotu por adelantrar les eleiciones llexislatives, antes de resolver la [[Crisis económica de 2008-2009|crisis económica]] derivada del caos financieru d'Estaos Xuníos, causó-y una baxada drástica na so popularidá.&lt;ref name=&quot;AM&quot; /&gt;

Nes eleiciones del 2009, la coalición conformada pol [[Partíu Democráticu de Xapón]], el [[Partíu Socialdemócrata de Xapón]] y el [[Nuevu Partíu del Pueblu]] ganó les eleiciones, polo que [[Yukio Hatoyama]] foi escoyíu primer ministru y socesor de [[Tarō Asō]],&lt;ref&gt;{{Cita web
 | url = https://www.bbc.co.uk/mundo/internacional/2009/08/090830_perfil_hatoyama_np.shtml
 | títulu = BBC Mundu - Internacional - Yukio Hatoyama, el candidatu ganador
}}&lt;/ref&gt; lo que punxo fin a más de cincuenta años de dominiu hexemónicu del Partíu Lliberal Democráticu.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.bbc.co.uk/mundo/internacional/2009/08/090830_1352_resultaos_japon_pea.shtml |títulu=Giro políticu históricu en Xapón |fechaaccesu= 4 de payares de 2009 |autor=BBC |enllaceautor=BBC}}&lt;/ref&gt; Sicasí, el gobiernu de Hatoyama foi efímeru, con una duración d'ocho meses, depués de qu'ésti reconfirmara la presencia del exércitu d'Estaos Xuníos n'Okinawa, a pesar de la negativa de la población xaponesa, causando un fraccionamiento na alianza de gobiernu y na posterior dimisión de Hatoyama el [[2 de xunu]] de [[2010]].&lt;ref&gt;[https://www.elmundo.es/elmundo/2010/05/30/internacional/1275209861.html El Partíu Socialdemócrata xaponés abandona la coalición de Gobiernu, n'El Mundu d'España.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://internacional.eluniversal.com/2010/06/01/int_ava_aumenta-presion-sobr_01A3947451.shtml |títulu=Aumenta presión sobre premier xaponés por qu'arrenuncie, n'El Universal de Venezuela. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210803230532/http://internacional.eluniversal.com/2010/06/01/int_ava_aumenta-presion-sobr_01A3947451.shtml |fechaarchivu=2021-08-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.elpais.com/articulo/internacional/Dimite/primer/ministru/Japon/elpepuint/20100602elpepuint_3/Tes Dimite'l primer ministru de Xapón, n'El País d'España.]&lt;/ref&gt; Foi sustituyíu por [[Naoto Kan]], tamién del Partíu Democráticu, tomando posesión como primer ministru'l [[8 de xunu]].&lt;ref name=&quot;elmundo.es&quot;&gt;[https://www.elmundo.es/elmundo/2010/06/04/internacional/1275630455.html Naoto Kan, escoyíu primer ministru de Xapón tres la dimisión de Hatoyama, n'El Mundu d'España.]&lt;/ref&gt;Kan sería reemplazáu por [[Yoshihiko Noda]], otru dirixente del Partíu Democráticu, el [[2 de setiembre]] de [[2011]].&lt;ref&gt;[http://www.eluniversal.com.mx/notas/790506.html Xapón: Noda toma posesión como primer ministru, n'El Universal de Méxicu.]&lt;/ref&gt; La gastadura del gobiernu de Noda y del Partíu Democráticu, condució a la torna al poder del Partíu Lliberal Democráticu nes [[Eleiciones xenerales de Xapón de 2012|eleiciones xenerales]] d'avientu de 2012, siendo [[Shinzo Abe]] designáu nuevamente como primer ministru.&lt;ref&gt;[http://internacional.elpais.com/internacional/2012/12/16/actualidad/1355645304_543440.html «El Partíu Lliberal Democráticu de Xapón afara nes eleiciones y torna al poder.»] ''El País'' (España) (16 d'avientu de 2012).&lt;/ref&gt;

Anguaño Xapón ye la tercer potencia económica mundial dende 2009 (por detrás de [[República Popular China|China]], qu'ocupa'l segundu llugar; y los Estaos Xuníos), anque'l so [[tasa de desemplegu]] ye de 5,7%; la más alta dende la Segunda Guerra Mundial.&lt;ref name=&quot;2econ&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.eumed.net/rev/japon/06/era.htm |títulu=¿Salida de la crisis en Xapón? Dellos indicadores económicos del 2009 |fechaaccesu=4 de payares de 2009 |apellíu=Rodríguez Asien |nome=Ernesché |editorial=Observatoriu Iberoamericanu de la Economía y la Sociedá del Xapón}}&lt;/ref&gt;

==== Terremotu y tsunami de 2011 y accidente nuclear en Fukushima ====
{{AP|Terremotu y tsunami de Sendai de 2011|Accidente de Fukushima}}
[[Ficheru:US Navy 110318-M-HU778-007 An aerial view of Ishinomaki, Japan, a week after a 9.0 magnitude earthquake and subsequent tsunami devastated the area.jpg|thumb|left|Vista aérea de Minato tres el terremotu]]
El vienres [[11 de marzu]] de [[2011]] a les 14:46 hora xaponesa tuvo llugar un [[terremotu]] de 9,0&lt;ref name=&quot;USGS&quot;&gt;{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/mayor/terremotu/rexistráu/Japon/dexa/cientos/victimas/elpepuint/20110311elpepuint_6/Tes |títulu=Magnitude 8.9 - NEAR THE EAST COAST OF HONSHU, JAPAN |fecha=11 de marzu de 2011}}&lt;/ref&gt; na [[Escala sismolóxica de Richter|escala de Ritcher]] que creó foles de [[maremotu]] d'hasta 40,5 metros.&lt;ref name=&quot;USGS1&quot;&gt;{{Cita web |url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/recenteqsww/Quakes/usc0001xgp.php |títulu=Magnitude 8.9 – NEAR THE EAST COAST OF HONSHU, JAPAN 2011 marzu 11 05:46:23 UTC |editorial=[[United States Geological Survey]] (USGS) |fechaaccesu=11 de marzu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/recenteqsww/Quakes/usc0001xgp.php|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; L'epicentru del terremotu allugar nel mar, frente a la mariña de [[Honshu]], 130&amp;nbsp;km al este de [[Sendai]], na [[prefeutura de Miyagi]]. La magnitú de 9,0 convertir nel terremotu más potente sufríu nel país,&lt;ref name=&quot;USGS1&quot;/&gt; según el [[Grandes terremotos del mundu|cuartu más potente]] del mundu de tolos terremotos midíos hasta la fecha.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.theworldreporter.com/2011/03/89-earthquake-in-japan-tsunami-warning.html |títulu=8.9 Earthquake in Japan, Tsunami Warning to Russia, Taiwan and South East Asia |fechaaccesu=11 de marzu de 2011 |fecha=11 de marzu de 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;3news&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.3news.co.nz/Japan-quake---7th-largest-in-recorded-history/tabid/417/articleID/201998/Default.aspx |títulu=Japan quake – 7th largest in recorded history |fechaaccesu=11 de marzu de 2011 |fecha=11 de marzu de 2011}}&lt;/ref&gt;

L'Axencia de la Policía Nacional xaponesa confirmó 15&amp;nbsp;845 muertes,&lt;ref name=&quot;Template:2011 Tōhoku earthquake and tsunami casualties NPA&quot;&gt;{{cita noticia |títulu=Damage Situation and Police Countermeasures associated with 2011 Tohoku district – off the Pacific Ocean Earthquake |url=http://www.npa.go.jp/archive/keibi/biki/higaijokyo_y.pdf |fechaaccesu=15 de mayu de 2011 |editorial=Japanese National Police Agency |fecha=20 d'abril de 2011, 18:00 JST |formatu=PDF}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Template:2011 Tōhoku earthquake and tsunami casualties NPA-JP(2)&quot;&gt;{{cita noticia |títulu=平成23年(2011年)東北地方太平洋沖地震の被害状況と警察措置 |url=http://www.npa.go.jp/archive/keibi/biki/higaijokyo.pdf |editorial=Japanese National Police Agency |fecha=11 Sep 2011 |idioma=Japanese |formatu=PDF}}&lt;/ref&gt;380 persones sumíes&lt;ref name=&quot;Template:2011 Tōhoku earthquake and tsunami casualties NPA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Template:2011 Tōhoku earthquake and tsunami casualties NPA-JP(2)&quot;/&gt; y 5893 mancaos&lt;ref name=&quot;Template:2011 Tōhoku earthquake and tsunami casualties NPA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Template:2011 Tōhoku earthquake and tsunami casualties NPA-JP(2)&quot;/&gt; a lo llargo de dieciocho [[Prefeutures de Xapón|prefeutures de Xapón]].&lt;ref name=&quot;Template:2011 Tōhoku earthquake and tsunami casualties NPA&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Template:2011 Tōhoku earthquake and tsunami casualties NPA-JP(2)&quot; /&gt; El [[Ministeriu d'Asuntos Esteriores de Xapón|Ministeriu d'Asuntos Esteriores]] xaponés confirmó la muerte de diecinueve estranxeros&lt;ref&gt;{{cita noticia |url=http://www.japantoday.com/category/national/view/japan-confirms-death-of-19-foreigners-in-march-11-quake-tsunami |títulu=Japan confirms death of 19 foreigners in marzu 11 quake, tsunami |fecha=5 d'abril de 2011|agency=Kyodo News |fechaaccesu=7 d'abril de 2011 |urlarchivu=http://www.webcitation.org/5xmGEK8uK|fechaarchivu=7 d'abril de 2011}}&lt;/ref&gt; de nacionalidá [[Estaos Xuníos d'América|americana]], [[Canadá|canadiana]], [[República Popular China|china]], coreana (del [[República de Corea|Sur]] y del [[República Popular Democrática de Corea|Norte]]), [[Paquistán|paquistanina]], y [[Filipines|filipina]].
L'axencia de policía añadió'l [[3 d'abril]] de 2011 que 45&amp;nbsp;700 construcciones fueron destruyíes y 144&amp;nbsp;300 fueron estropiaes pol tsunami y el terremotu. Los daños en construcciones inclúin 29&amp;nbsp;500 estructures na prefeutura de Miyagi, 12&amp;nbsp;500 na prefeutura d'Iwate y 2400 na prefeutura de Fukushima.&lt;ref&gt;''[[NHK]]'', &quot;190,000 buildings damaged by 11 March quake&quot;, 3 April 2011.&lt;/ref&gt; Trescientos hospitales de [[Tohoku]] fueron estropiaos pol desastre, once d'ellos siendo dafechu destruyíos.&lt;ref&gt;[[Kyodo News]], [https://archive.today/20120628230947/search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20110609a1.html «Fishermen to Tepco: Don't release water.» 9 de xunu de 2011, p. 1.] ''[[Japan Times]]''.&lt;/ref&gt;

Declaróse un estáu d'emerxencia na [[central nuclear de Fukushima 1]] de la empresa [[Tokyo Electric Power Company|Tokyo Electric Power]] por causa de la falla de los sistemes de refrigeración d'unu de los reactores. Atopáronse niveles de radiación ocho vegaes cimeres a los normales&lt;ref&gt;https://www.cnn.com/2011/WORLD/asiapcf/03/11/japan.nuclear/index.html?hpt=T1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://news.blogs.cnn.com/2011/03/11/live-blog-japan-earthquake/?hpt=T1 |títulu=«News blogue on earth quake events.» CNN, March 12, 2011 entry of 0:45 Y.T. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180108233525/http://news.blogs.cnn.com/2011/03/11/live-blog-japan-earthquake/?hpt=T1 |fechaarchivu=2018-01-08 }}&lt;/ref&gt;esistiendo la posibilidá d'una fusión del nucleu.

== Gobiernu na historia de Xapón ==
=== Emperadores ===
{{AP|Emperador de Xapón}}
:{{VT|Emperadores de Xapón|l1=Emperadores de Xapón}}
[[Ficheru:十六八重表菊.svg|thumb|200px|[[Emblema de la flor de crisantemu]], sellu imperial de Xapón.]]
Dende'l puntu de vista [[mitoloxía xaponesa|mitolóxicu]] del [[sintoísmu]], reflexáu nel ''[[Kojiki]]'' y el ''[[Nihonshoki]]'', Xapón tien un [[Mitu de la creación de Xapón|orixe divín]] al ser fundáu pol [[Emperador Jinmu]], ascendiente direutu de la [[kami|diosa]] del sol [[Amaterasu]], nel [[sieglu VII e.C.|sieglu VII e.C. ]]. Jinmu amás ye consideráu tradicionalmente como'l primer emperador de la historia.&lt;ref name=&quot;tennojg&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.japan-guide.com/y/y2135.html |títulu=Japanese Emperor |fechaaccesu=4 de payares de 2009
 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Anque xeneralmente estos mitos nun son consideraos como fontes históriques, polo xeneral ye aceptáu que los emperadores o {{nihongo|''[[tennō]]''|天皇|extra=llit. «Soberanu celestial»}}&lt;ref name=&quot;Mitchelhill&quot;&gt;{{Cita Harvard |Mitchelhill|2003| p=59 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; reinaron por más de 1500 años, siendo toos ellos descendientes de la mesma [[Familia imperial xaponesa|familia imperial]].&lt;ref name=&quot;tennojg&quot; /&gt;

A pesar de la llarga tradición, el poder real exercíu polos emperadores foi simbólicu o llindáu a lo llargo de casi tola historia, anque los verdaderos gobernantes (como los rexentes [[cla Fujiwara|Fujiwara]] y los [[cla Hōjō|Hōjō]] o los distintos shogunes) respetaben la so invistidura y buscaben que legitimaran el so gobiernu.&lt;ref name=&quot;tennojg&quot; /&gt;

L'actual emperador ye [[Akihito]], quien va tener como nome «Heisei» al momentu del so fallecimientu, y ye'l 125º de la llista tradicional.&lt;ref name=&quot;tennojg&quot; /&gt;

=== Shogunes ===
{{AP|Shōgun|Shogunato}}
[[Ficheru:Mon-Tokugawa.png|thumb|250px|''[[Kamon|Mon]]'' del [[cla Tokugawa]].]]
Mientres el [[sieglu XII]] y hasta [[1868]]&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://asianhistory.about.com/od/glossaryps/g/GlosShogun.htm |títulu=what is a Shogun? |fechaaccesu=20 de xineru de 2009 |autor=About.com |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; el ''shōgun'' constituyóse como'l gobernante ''[[de facto]]'' de tol país, anque teóricamente l'Emperador yera'l llexítimu gobernante y ésti depositaba l'autoridá nel ''shōgun'' pa gobernar nel so nome.&lt;ref name=&quot;Maki30&quot;&gt;{{Cita Harvard |Maki|2008| p=30|sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Mientres esti tiempu, l'Emperador viose obligáu a delegar dafechu cualquier atribución o autoridá civil, militar, diplomática y xudicial a quien tuviera dichu títulu, dedicándose puramente a xeres espirituales, pos actuaba como «sacerdote en xefe» de la relixón oficial del país, el [[sintoísmu]].&lt;ref name=&quot;Kuno245&quot;&gt;{{Cita Harvard |Kuno|2007| p=245 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

Mientres les décades de [[década de 1850|1850]] y [[década de 1860|1860]] el shogunato viose severamente primíu tanto al esterior, poles potencies estranxeres, como al interior. Foi entós cuando diversos grupos enoxaos col shogunato poles concesiones realizaes a los diversos países europeos atoparon na figura del Emperador un aliáu por aciu el cual podíen espulsar al shogunato Tokugawa del poder. El lema de dichu movimientu foi {{nihongo|''[[sonnō jōi]]''|尊王攘夷|extra=«Reverenciar al Emperador, espulsar a los bárbaros»}} y finalmente tuvo ésitu en 1868, cuando'l poder imperial foi restablecíu dempués de sieglos de tar na solombra de la vida política del país.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard |Fiévé|Waley|2003| p=236 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt; Con esto, el [[shogunato]] foi abolíu.

=== Primeros ministros ===
{{AP|Primer ministru de Xapón}}
[[Ficheru:Emblem of the Prime Minister of Japan.svg|thumb|200px|Emblema oficial del [[primer ministru de Xapón]].]]
Nel sistema políticu xaponés, el [[poder executivu]] ta investido nel gabinete, que la so cabeza ye'l primer ministru, responsable del nomamientu y remoción de los miembros del gabinete.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/jptoc.html |títulu=The Cabinet and Ministries |fechaaccesu=2 de payares de 2009 |autor=Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos |enllaceautor=Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El primer ministru nesti país ye escoyíu pol [[partíu políticu]] que llogra la mayoría de los escaños de la [[Dieta de Xapón|Dieta]] (la [[Cámara de Representantes (Xapón)|Cámara de Representantes]] y la [[Cámara de Conseyeros (Xapón)|Cámara de Conseyeros]]), siendo xeneralmente'l presidente del partíu.&lt;ref name=&quot;Rowthorn&quot;&gt;{{Cita Harvard |Rowthorn|2003| p=25 |sp=sí}}.&lt;/ref&gt;

Dende la so formación en 1955, el [[Partíu Lliberal Democráticu (Xapón)|Partíu Lliberal Democráticu]] de calter conservador, caltuvo casi de cutio el poder, salvu por periodos curtios.&lt;ref name=&quot;Rowthorn&quot; /&gt; A xineru de 2015, el primer ministru ye [[Shinzō Abe]], del [[Partíu Lliberal Democráticu de Xapón]], y ye'l 96º primer ministru na historia de Xapón.&lt;ref&gt;[https://www.abc.es/20110830/internacional/abci-noda-primer-ministru-japon-201108300545.html El nuevu primer ministru de Xapón, contra Fukushima y el déficit fiscal, en ABC d'España.]&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Arte del Xapón]]
* [[Arquiteutura xaponesa]]
* [[Cultura de Xapón]]
* [[Economía de Xapón]]
* [[Xeografía de Xapón]]
* [[Historia del ferrocarril en Xapón]]
* [[Xapón nos Xuegos Olímpicos]]
* [[Mitoloxía xaponesa]]
* [[Política de Xapón]]

== Referencies ==
{{llistaref|3}}

== Bibliografía ==
* ''Esti artículu contién material de la [[Biblioteca del Congresu (EE.XX.)]], onde les publicaciones del gobiernu d'Estaos Xuníos atopar nel [[dominiu públicu]]''. - [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/jptoc.html Xapón]
* {{Cita llibru |apellíos=Adams |nome=Simon |apellíos2=Crawford |nome2=Andy |títulu=World War II |añu= 2000 |editorial=Doring Kindersley Limited |idioma=inglés |isbn=0-78946-298-2}}
* {{Cita llibru |títulu=The Meiji Restoration |apellíos=Beasley |nome= W. G. |añu=1972 |editorial=[[Stanford University Press]] |allugamientu= Stanford, California |isbn=0-8047-0815-0 }}
* {{Cita llibru |apellíos=Bito |nome=Masahide |apellíos2=Watanabe |nome2=Akio |títulu=Esbozo cronolóxicu de la historia del Xapón |editorial=International Society for Educational Information, Inc |añu=1984|id=051040394}}
* {{Cita llibru |apellíos=Black |nome=John R. |títulu=Young Japan: Yokohama and Yedo, Vol. II |añu=1881 |editorial=Trubner &amp; Co. |allugamientu=London}}
* {{Cita llibru |apellíos=Bolitho |nome=Harold |títulu=Treasures among Men: The Fudai Daimyo in Tokugawa Japan |añu=1974 |editorial=[[Yale University Press]] |allugamientu=New Haven}}
* {{Cita llibru |apellíos=Borton |nome=Hugh |títulu=Japan's modern century |añu=1955 |editorial=Ronald Press Co.}}
* {{Cita llibru |apellíos=Bryant |nome=Anthony |títulu=Sekigahara 1600: The final struggle for power |añu=1995 |editorial=Osprey Publishing |idioma=inglés |isbn=1-85532-395-8 }}
* {{Cita llibru |apellíos=Davison |nome=John |títulu=La Guerra del Pacíficu Día ente día |añu=2005 |editorial=Libsa|isbn=84-662-1227-2 }}
* {{Cita llibru |apellíos=Deal |nome=William |títulu=Handbook to Life in Medieval and Early Modern Japan |añu=2007 |editorial=[[Oxford University Press]] US |idioma=inglés |isbn=0-19-533126-5 }}
* {{Cita llibru |apellíos=Emiko |nome=Ohnuki |apellíos2=Tierney |editorial=[[University of Chicago Press]] |títulu=Kamikaze, Cherry Blossoms, and Nationalisms: The Militarization of Aesthetics in Japanese History |añu=2002 |isbn=0-226-62091-3 }}
* {{obra citada |apellíos=Editorial Televisa |títulu=Almanaque Mundial 2010 |añu= 2009 |editorial=Editorial Televisa|issn=1665-3742}}
* {{Cita llibru |apellíos=Fiévé |nome=Nicolas |apellíos2=Waley |nome2=Paul |editorial= Routledge |títulu=Japanese Capitals in Historical Perspective: Place, Power and Memory in Kyoto, Edo and Tokyo |añu=2003 |isbn=0-7007-1409-X}}
* {{Cita llibru |apellíos=Gambetta |nome=Diego |editorial=Oxford University Press |títulu=Making Sense of Suicide Missions |añu=2006 |idioma=inglés |isbn=0-199-29797-5 }}
* {{Cita llibru |apellíos= Gardini |nome= Walter |editorial= Kier |títulu= Religión y literatura de Japón |añu= 1996|isbn= 9-50170-631-1}}
* {{Cita llibru |apellíos=Gaskin |nome=Carol|apellíos2=Hawkins |nome2=Vince|apellíos3=Cebrian |nome3=Juan Antonio |títulu=Curtiu historia de los samuráis |añu=2005 |editorial=Nowtilus S.L.|isbn=84-9763-140-4 }}
* {{Cita llibru |apellíos=Gordon |nome=Andrew |títulu=A Modern History of Japan |añu=2003 |editorial=Oxford |allugamientu=New York |isbn=0-19-511060-9}}
* {{Cita llibru |apellíos= Hackin |nome= J. |editorial= Asian Educational Services |títulu= Asiatic Mythology: A Detailed Description and Explanation of the Mythologies of All the Great Nations of Asia |añu= 1994 |idioma=inglés |isbn= 8-12060-920-4}}
* {{Cita llibru |apellíos=Hakim |nome=Joy |títulu=A History of Us: War, Peace and all that Jazz |añu=1995 |editorial=Oxford University Press |idioma=inglés |isbn=0-19-509514-6}}
* {{Cita llibru |apellíos= Hall |nome= John Whitney |editorial=Cambridge university Press |títulu=The Cambridge history of Japan: Early modern Japan |añu= 1991 |idioma=inglés |isbn=0-521-22355-5}}
* {{Cita llibru |apellíos= Hagiwara |nome= Kōichi |títulu=図説 西郷隆盛と大久保利通 (''Vida ilustrada de [[Saigō Takamori]] y [[Okubo Toshimichi]]'') |añu=2004 |idioma=xaponés |isbn=4-309-76041-4}}
* {{Cita llibru | apellíu= Hiroshima Peace Memorial Museum |títulu=The Spirit of Hiroshima: An Introduction to the Atomic Bomb Tragedy |editorial= Hiroshima Peace Memorial Museum |idioma=inglés |añu=1999 }}
* {{Cita llibru |apellíos= Inoguchi |nome= Rikihei|apellíos2=Nakajima |nome2=Tadashi|apellíos3=Pineau |nome3=Roger |editorial= Javier Vergara |títulu= El Vientu Divín |añu= 1980}}
* {{Cita llibru |apellíos=Izuka |nome=Kunio |apellíos2=Sinclaire |nome2=Clive |títulu=Samurai: The Weapons and Spirit of the Japanese Warrior |añu=2001 |editorial=Globe Pequot |idioma=inglés |isbn= 1-59228-720-4}}
* {{Cita llibru |apellíos=Jansen |nome=Marius |títulu=The Cambridge History of Japan: The nineteenth century |añu=1989 |editorial=[[Cambridge University Press]] |isbn=0521223563 }}
* {{Cita llibru |apellíos=Jansen |nome=Marius |títulu=Warrior Rule in Japan |añu=1995 |editorial=Cambridge University Press |idioma=inglés |isbn=0-521-48404-9 }}
* {{Cita llibru |apellíos=Jansen |nome=Marius |títulu=The Emergence of Meiji Japan |añu=1995b |editorial=Cambridge University Press |idioma=inglés
 |isbn=0-521-48405-7}}
* {{Cita llibru |apellíos=Jansen |nome=Marius |títulu=The Making of Modern Japan |añu= 2002 |editorial=[[Harvard University Press]] |idioma=inglés |isbn=0-674-00991-6 }}
* {{Cita llibru |apellíos= Kawabata |nome= Yasunari |editorial= Norma |títulu= Primer nieve nel Monte Fuji |añu= 2008|isbn= 958-450-647-1}}
* {{Cita llibru |apellíos=Keene |nome=Donald |títulu=Emperor of Japan: Meiji and His World, 1852-1912 |añu=2005 |editorial=Columbia |isbn=0-231-12340-X }}
* {{Cita llibru |apellíos=Kodansha |títulu=Tou sobre Xapón |añu= 2003 |editorial= Kodansha International Ltd|isbn= 4-7700-2485-1 }}
* {{Cita llibru |apellíos=Kornicki |nome=Peter F. |títulu=Meiji Japan: Political, Economic and Social History 1868-1912 |añu=1998 |editorial= Routledge |idioma=inglés |isbn= 0-415-15618-1}}
* {{Cita llibru |apellíos=Kuno |nome=Yoshi |editorial=Read Books |títulu=Japanese Expansion on the Asiatic Continent - Volume I |añu=2007 |idioma=inglés |isbn=1-4067-2253-7 }}
* {{Cita llibru |apellíos= Large |nome=Stephen |editorial=Routledge |títulu=Emperor Hirohito and Shōwa Japan: a political biography |añu= 1992 |idioma=inglés |isbn=041-503-203-2 }}
* {{Cita llibru |apellíos=Maki |nome=John |editorial=Read books |títulu=Japanese Militarism |añu=2008 |idioma=inglés |isbn=1-4437-2359-2 }}
* {{Cita llibru |apellíos=Marshall Cavendish Corporation |títulu=World and Its Peoples: Eastern and Southern Asia |añu=2007 |editorial=Marshall Cavendish |idioma=inglés |isbn=0-7614-7631-8 }}
* {{Cita llibru |apellíos=McCargo |nome= Duncan |títulu=Contemporary Japan |añu=2000 |editorial=Palgrave Macmillan |idioma=inglés |isbn=0-312-22742-6 }}
* {{Cita llibru | apellíos=Mikiso |nome= Hane |títulu=Modern Japan: A Historical Survey |editorial= Westview Press |añu=2001 |idioma=inglés |isbn= 0-8133-3756-9 }}
* {{Cita llibru | apellíos=Millis |nome=Walter |títulu=Arms and men: a study in American military history |editorial=Rutgers University Press |añu=1981
 |idioma=inglés |isbn= 0-813-50931-9 }}
* {{Cita llibru |apellíos=Murdoch |nome=James |títulu=A History of Japan: 1652-1868 |añu= 1996 |editorial=Routledge |idioma=inglés |isbn=0-415-15417-0 }}
* {{Cita llibru |apellíos=Perkins |nome=George |títulu=The Clear Mirror: A Chronicle of the Japanese Court During the Kamakura Period (1185-1333) |añu= 1998 |editorial= Stanford University Press |idioma=inglés |isbn= 0-8047-2953-0 }}
* {{Cita llibru |apellíos= Perkins |nome= Dorothy J. |editorial= Diane Publishing |títulu= A Chronology of Japanese Military Expansion from de Meiji Yera to the Attack on Pearl Harbor (1868-1941) |añu= 1997 |idioma=inglés |isbn= 0-78813-427-2}}
* {{Cita llibru |apellíos=Perkins |nome=Dorothy |títulu=The Samurai of Japan: A Chronology from Their Origin in the Heian Yera (794-1185) to the Modern Yera |añu=1998b |editorial=Diane Publishing |idioma=inglés |isbn= 0-7881-4525-8}}
* {{Cita llibru |apellíos=Polak |nome=Christian |títulu=Soie et lumières: L'âge d'or des échanges francu-japonais (des origines aux années 1950) |añu=2001 |editorial=Chambre de Commerce et d'Industrie Française du Japon, Hachette Fujin Gahōsha (アシェット婦人画報社) |idioma=francés}}
* {{Cita llibru |apellíos= Ponsonby-Fane |nome= Richard Arthur Brabazon |títulu=The Imperial House of Japan |añu=1959 |editorial=Kyoto: Ponsonby Memorial Society |url= https://books.google.com/books?id=SLAeAAAAMAAJ&amp;q=The+Imperial+House+of+Japan&amp;dq=The+Imperial+House+of+Japan&amp;client=firefox-a&amp;pgis=1 |idioma=inglés |id= [https://www.worldcat.org/wcpa/oclc/194887 OCLC 194887] }}
* {{Cita llibru |apellíos= Rowthorn |nome=Chris |títulu=Japan |añu=2003 |editorial=Lonely Planet |idioma=inglés |isbn=1-7405-9162-3 }}
* {{Cita llibru|apellíos=Satow |nome=Ernest |editorial=Oxford |títulu=A Diplomat in Japan |añu=1968 |añu-orixinal=1921 |allugamientu=Tokiu}}
* {{Cita llibru |apellíos=Screech |nome=Timon |títulu=Secret Memoirs of the Shoguns: Isaac Titsingh and Japan, 1779-1822 |añu=2006 |editorial=Routledge |idioma=inglés |isbn=0-700-71720-X }}
* {{Cita llibru |apellíos=Takano |nome=Kiyoshi |títulu=Tokugawa Yoshinobu: kindai Nihon non enshutsusha 德川慶喜 : 近代日本の演出者 |añu=1997 |editorial=Nihon Hōsō Shuppan Kyōkai 日本放送出版協会 |idioma=xaponés}}
* {{Cita llibru |apellíos=Takekoshi |nome=Yosaburō |títulu=The economic aspects of the history of the civilization of Japan, Volume 3 |añu=2004 |editorial=Taylor &amp; Francis |idioma=inglés |isbn=0-415-32381-9}}
* {{Cita llibru |apellíos=Titsingh |nome=Isaac |añu=1834 |títulu=[https://books.google.com/books?id=18oNAAAAIAAJ&amp;dq=nipon+o+dai+itsi+ran Nipon o daï itsi ran]; ou, Annales des empereurs du Japon, tr. par M. Isaac Titsingh avec l'aide de plusieurs interprètes attachés au comptoir hollandais de Nangasaki; ouvrage re., complété et cor. sur l'orixinal japonais-chinois, accompagné de notes et précédé d'un Aperçu d'histoire mythologique du Japon, par M. J. Klaproth |editorial=París: Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland |idioma=francés |id=[https://www.worldcat.org/oclc/251800045&amp;referer=brief_results OCLC 251800045]}}
* {{Cita llibru |apellíos=Totman |nome=Conrad |títulu=Early Modern Japan |añu=1995 |editorial=American Council of Learned Societies |idioma=inglés |isbn= 0-520-20356-9}}
* Totman, Conrad. ''Collapse of the Tokugawa Bakufu, 1862-1868''. Honolulu: University of Hawai'i Press, 1980.
* {{Cita llibru |apellíos= Turnbull |nome= Stephen |editorial= Sterling Publishing Co |títulu= Samurai Warfare |añu= 1996 |idioma=inglés |isbn= 1-85409-280-4}}
* {{Cita llibru |apellíos=Turnbull |nome=Stephen |títulu=The Samurai: A Military History |añu= 1996b |editorial=Routledge |idioma=inglés |isbn=1-873410-38-7 }}
* {{Cita llibru |apellíos=Turnbull |nome=Stephen |títulu=The Samurai Sourcebook |añu=1998 |editorial=Cassell &amp; Co. |idioma=inglés |isbn=1-85409-523-4 }}
* {{Cita llibru |apellíos=Turnbull |nome=Stephen |títulu=Samurai Commanders (1) 940 - 1576 |añu=2005 |editorial=Osprey Publishing |idioma=inglés |isbn=1-84176-743-3 }}
* {{Cita llibru |apellíos=Turnbull |nome=Stephen |títulu=Samurai Commanders (2) 1577 - 1638 |añu=2005b |editorial=Osprey Publishing |idioma=inglés |isbn=1-84176-744-1 }}
* {{Cita llibru |apellíos= Turnbull |nome= Stephen |editorial= Libsa |títulu= Samuráis, La Historia de los Grandes Guerreros de Xapón |añu= 2006a|isbn= 84-662-1229-9}}
* {{Cita llibru |apellíos= Turnbull |nome= Stephen |editorial= Osprey Publishing|otros= Ilustráu por Richard Hook |títulu= Osaka 1615, the last battle of the samurai |añu= 2006b
 |idioma=inglés |isbn= 1-84176-960-6}}
* {{Cita llibru |apellíos=Turnbull |nome=Stephen |títulu=The Samurai Swordsman: Master of War |añu=2008 |editorial=Tuttle Publishing |idioma=inglés |isbn=4-8053-0956-3 }}
* {{Cita llibru |apellíos=Varley |nome=Paul |títulu=Warriors of Japan as Portrayed in the War Tales |añu=1994 |editorial=University of Hawaii Press |idioma=inglés |isbn=0-8248-1601-3 }}
* {{Cita llibru |apellíos=Walworth |nome=Arthur |títulu=Black Ships Off Japan - The Story of Commodore Perry's Expedition |añu=2008 |editorial=Read Books |idioma=inglés |isbn=1-443-72850-0}}
* {{Cita llibru |apellíos=Watanabe |nome=Hiroshi |títulu=The architecture of Tōkyō: an architectural history in 571 individual presentations |añu=2001 |editorial=Edition Axel Menges |idioma=inglés |isbn=3-930-69893-5}}
* {{Cita llibru |apellíos=Weston |nome=Mark |apellíos2=Mondale |nome2=Walter |títulu=Giants of Japan: The Lives of Japan's Most Influential Men and Women |añu=2002 |editorial=Kodansha America |idioma=inglés |isbn=1-56836-324-9 }}

== Enllaces esternos ==
{{Commonscat|History of Japan}}

=== N'español ===
* [http://www.historiajaponesa.com HistoriaJaponesa.com]
* [http://www.nihongostudy.com/cultura/historia/historia.php Historia de Xapón]
* [http://www.uy.emb-japan.go.jp/espanol/Info%20Japon/Historia.htm La historia del Xapón, por Taro Sakamoto. Asociación Internacional pa Información Educativa]
* {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Curtia historia de Xapón |2=http://www.uoc.edu/humfil/ct/Hiper_educatius/aguerrero/historia.htm |date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot }}
* {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=historia-del-japon-audios-mp3_rf_162482_1.html ''Podcast'' sobre la historia de Xapón |2=http://www.ivoox.com/japon-01-la |date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot }}

=== N'inglés ===
* {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Japanese History |2=http://www.japan-guide.com/y/y641.html |date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot }}
* {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Nippon in the World |2=http://www.ndl.go.jp/site_nippon/y/default.html |date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://vlib.iue.it/history/asia/Japan/japan.html World-Wide Web Virtual Library: Japan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913131848/http://vlib.iue.it/history/asia/Japan/japan.html |date=2017-09-13 }}
* [http://www.hartford-hwp.com/archives/50/index.html World History Archives: The history of Asia]

{{Tradubot|Historia de Japón}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Historia de Xapón|*]]</text>
      <sha1>d1kqlbgjd6acge8n15b8gag1heq3bae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>JOSM</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90886</id>
    <revision>
      <id>4488242</id>
      <parentid>4444556</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T00:39:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5259" sha1="k1qg8vc1qb7912byo9833wqc1kfd1gc" xml:space="preserve">{{Ficha de software
 |nome=JOSM
 |logo = JOSM Logotype 2019.svg
 |captura = JOSM 17013 screenshot en.png
 |pie = JOSM con datos de OpenStreetMap
 |autor = Immanuel Scholz
 |desarrollador = Dirk Stöcker y otros contribuidores
 |primer_version = 
 |fecha_primer_version = {{Fecha|4|10|2005}}
 |sistema_operativu = multiplataforma ([[Windows]], [[Linux]], [[OS X]])
 |xeneru = [[Sistema de Información Geográfica]]
 |llicencia = [[GNU General Public License|GNU GPL v2]]
 |paxina = https://josm.openstreetmap.de
 |castellano = Sí
 |llinguaxe de programación = [[Java (llinguaxes de programación)|Java]] (versión 7 o posterior)
 |idiomas = 34&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://josm.openstreetmap.de/svn/trunk/data/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181005030839/https://josm.openstreetmap.de/svn/trunk/data/ |fechaarchivu=2018-10-05 }}&lt;/ref&gt;
}}
'''JOSM''' ( {{Audiu|GT JOSM.ogg|listen}} ) (acrónimu n'inglés de ''Java OpenStreetMap Editor'') ye un [[software llibre]] d'escritoriu programáu en Java pa la edición de datos nel proyeutu [[OpenStreetMap]]. Tien numberoses carauterístiques avanzaes, lo que fai que la so curva de deprendimientu sía mayor que la de otros editores, como l'editor por defectu iD.&lt;ref&gt;Jokar Arsanjani, J., Zipf, A., Mooney, P., Helbich, M., ed. (2015).&lt;/ref&gt; Ye bien popular ente los collaboradores que yá tienen cierta esperiencia n'OpenStreetMap, lo que fai que sía'l que rexistra un mayor númberu d'ediciones na base de datos del proyeutu.&lt;ref&gt;https://wiki.openstreetmap.org/wiki/Editor_usage_stats#by_number_of_edits&lt;/ref&gt;

Dalguna de la carauterístiques más notables de JOSM son la importación de ficheros GPX, el dexar trabayar con [[Imaxe satelital|imáxenes de satélite]] o ortofotografías al traviés de protocolos estándarizados (WMS, TMS y WMTS), soporte pa múltiples [[Proyeición cartográfica|proyeiciones cartográfiques]], xestión de capes d'información, edición de rellaciones, validación d'errores, filtros y estilos de renderizados ente otres.&lt;ref&gt;[http://www.igi-global.com/book/geographic-information-systems/66203 ''Geographic Information Systems: Concepts, Methodologies, Tools, and Applications''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200725054023/https://www.igi-global.com/book/geographic-information-systems/66203 |date=2020-07-25 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.mapbox.com/blog/josm-relations/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170216050234/https://www.mapbox.com/blog/josm-relations/ |fechaarchivu=2017-02-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PacktPub&quot;&gt;Bennett Jonathan (setiembre de 2010).&lt;/ref&gt; Munches de les carauterístiques adicionales (ferramientes pa la dixitalización d'edificios, asistentes pa la definición correuta de fluxos de tráficu, enllaces a artículos de [[Wikipedia]], vista 3D de los datos, etc.) tán disponibles al traviés de componentes de terceros que se descarguen dende'l mesmu programa.&lt;ref&gt;http://learnosm.org/en/josm/josm-plugins/&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Linux Weekly News&quot;&gt;{{cita web |url=https://lwn.net/Articles/322163/|autor=Chance Tom|fecha=6 de marzu de 2009 |títulu=OpenStreetMap: the data behind the maps|editorial=Linux Weekly News |fechaaccesu=22 de mayu de 2016}}&lt;/ref&gt;

La primer versión beta, que riquía Java 5, foi llanzada'l [[4 d'ochobre]] de [[2005]], demientres que JOSM 1.0 fizolo el [[22 de xineru]] de [[2006]].&lt;ref&gt;https://lists.openstreetmap.org/pipermail/talk/2005-October/001181.html&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;josm-1.0&quot;&gt;https://lists.openstreetmap.org/pipermail/talk/2006-January/002163.html&lt;/ref&gt; Anguaño l'esquema de versionado, que utiliza'l númberu de cada conxuntu de cambéu como códigu, foi introducíu en 2008.&lt;ref&gt;https://www.openstreetmap.org/user/josmeditor/diary/38165&lt;/ref&gt; En 2014 reemplázose'l logotipu del proyeutu como resultáu d'un concursu abiertu pal so rediseñu.&lt;ref&gt;https://blog.openstreetmap.org/2014/12/12/josm-new-logo/&lt;/ref&gt;

El software ye multiplataforma y vien incluyíu como paquete en numberoses distribuciones Linux, tales como [[Ubuntu]].&lt;ref name=&quot;ubuntu&quot;&gt;{{cita web |url=https://help.ubuntu.com/community/JOSM|fecha=10 d'avientu de 2009 |títulu=JOSM|editorial=help.ubuntu.com |fechaaccesu=22 de mayu de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://wiki.ubuntuusers.de/JOSM/|fecha=22 d'abril de 2016 |títulu=JOSM|editorial=ubuntuusers.de |fechaaccesu=22 de mayu de 2016}}&lt;/ref&gt; Del mesmu tán disponibles ficheros executables .jar y .jnlp que nun riquieren instalación. 

El proyeuto OpenStreetMap recomienda su uso frente a otros editores si se va a realizar trabajos intensos de edición o importación de datos.&lt;ref name=&quot;Tiger&quot;&gt;{{cita web |url=https://www.linux.com/news/openstreetmap-project-completes-import-united-states-tiger-data|autor=Nathan Willis|fecha=23 de xineru de 2008 |títulu=OpenStreetMap project completes import of United States TIGER data|editorial=Linux.com |fechaaccesu=22 de mayu de 2016}}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|JOSM}}
* [https://josm.openstreetmap.de/ Páxina oficial]
* [https://wiki.openstreetmap.org/wiki/JOSM Páxina de JOSM en la wiki del proyeuto OpenStreetMap]

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Software llibre]]
[[Categoría:Software SIG]]</text>
      <sha1>k1qg8vc1qb7912byo9833wqc1kfd1gc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jana Rodriguez Hertz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91470</id>
    <revision>
      <id>4488261</id>
      <parentid>4340837</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T03:23:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4702" sha1="qx6zzcvdlxd15759zm3eiuxg8dxbatq" xml:space="preserve">{{persona}} 
'''Jana Rodriguez Hertz''' (nome de nacencia '''María Alejandra Rodriguez Hertz Frugoni'''; {{nym|paréntesis=non}}) ye una matemática, profesora ya investigadora [[arxentina]] y [[Uruguái|uruguaya]].

== Biografía ==
Fía de Mariana Frugoni y Adolfo Rodriguez Hertz; ye la mayor de cinco hermanos. Estudió matemátiques na Facultá de Ciencies Exactes, Inxeniería y Agrimensura de la [[Universidá Nacional de Rosario]]. Estudió un añu nel Institutu de Matemática Pura y Aplicada (IMPA) en [[Estáu de Rio de Janeiro|Rio de Janeiro]], [[Brasil]]. Trabaya en [[Sistema dinámicu|sistemes dinámicos]] y [[teoría ergódica]]. Tien un doctoráu de la [[Universidá de la República]] en 1999 y ye profesora de la [[Facultá d'Inxeniería (Universidá de la República)|Facultá d'Inxeniería]] na mesma universidá.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.fing.edu.uy/~jana/cvuy012010.pdf |títulu=Jana Rodriguez Hertz |autor=[[Facultá_de_Inxeniería_(Universidá_de_la República)|Facultá d'Inxeniería]] |ubicación=Uruguái|fecha=24 de xineru de 2010|fechaaccesu=28 de xunetu de 2016}}&lt;/ref&gt; Ta aniciada n'Uruguái dende 1994. 
Ye la primer y única muyer grau 5 en matemática d'Uruguái.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.elobservador.com.uy/jana-rodriguez-hertz-formula-guerrera-n282256 |títulu =Jana Rodríguez Hertz, fórmula guerrera |autor = [[El Observador (Uruguái)|El Observador]] |ubicación = Uruguái|fecha =1 de xunetu de 2014 |fechaaccesu = 1 d'agostu de 2016}}&lt;/ref&gt;
Anguaño ye vicepresidenta de la [[Organización pa les Muyeres en Ciencia pal Mundu en Desenvolvimientu]] p'América Llatina y el Caribe.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://owsd.net/resources/news-events/owsd-elects-regional-vice-presidents-2016-2020|títulu=Olubukola Oluranti Babalola, Nashwa Eassa, Atya Kapley and Jana Rodriguez Hertz elected OWSD Regional Vice Presidents for 2016-2020|autor=OWSD|ubicación=Italia|fecha=18 de mayu de 2016|fechaaccesu=24 de mayu de 2016|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Dende fines de 2011 arreyóse intensamente nel alderique educativu uruguayu. A partir d'esi momentu participó en numberoses entrevistes, eventos públicos y conferencies sobre la tema. Desenvolvió un puntu de vista críticu sobre'l presupuestu educativu, les pruebes [[Informe PISA|PISA]], el desenvolvimientu de la carrera docente y otros tópicos. El so puntu de vista particular convertir en referente d'opinión pública na tema.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://pro-universitarios.com/entrevistas/jana-rodriguez-hertz-un cambéu-de-paradigma/|títulu=Un cambéu de paradigma Jana Rodríguez Hertz|fechaaccesu=18 d'agostu de 2016|autor=Prouniversitarios|fecha=9 de marzu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.canalm.tv/contenido/-242358|títulu=Con Faldes y a lo lloco Entrevista a Jana Rodríguez Hertz|fechaaccesu=18 d'agostu de 2016|autor=canalm|fecha=12 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt; 
Foi columnista en distintos medios, destacar la so participación mientres el 2014 nel segmentu ''La Conxusta'' del programa ''En Perspeutiva'' d'[[Emiliano Cotelo]] en Radio L'Espectador y la columna ''Jana y les sos hermanes'', y nel programa ''Suena Terrible'' de la mesma radio.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.espectador.com/suenatremendo/jana-y-les sos-hermanes|títulu = Jana y les sos hermanes|ubicación = Uruguái|autor = L'Espectador |fechaaccesu = 19 d'agostu de 2016}}&lt;/ref&gt; Tamién ye autora del blogue ''¿Y por qué non?''.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://columnistas.montevideo.com.uy/categoria_24802_1_1.html|títulu =¿Y por qué non?|autor = Columnistes|fechaaccesu = 19 d'agostu de 2016|ubicación =Uruguái}}&lt;/ref&gt;

== Vida privada ==
Casóse con Raúl Ures, son padres de Matías, Andrés y tamién forma parte del nucleu familiar Pablo Ures.

== Premios y honores ==
* [[1992]], Premiu Nuevos Notables, Fundación Bolsa de Comerciu de [[Buenos Aires]].
* [[1999]], Investigadora Grau 3, PEDECIBA Matemática.
* [[2004]], Premiu Fondu Nacional d'Investigadores, CONICYT.
* [[2009]], Investigadora Nivel II, Sistema Nacional d'Investigadores, SNI, ANII.
* [[2013]], Investigadora de Primer Nivel, Grau 5, [[Programa de Desenvolvimientu de les Ciencies Básiques|PEDECIBA]].

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces persona}}

{{NF|1970||Rodriguez Hertz, Jana}}

{{Tradubot|Jana Rodriguez Hertz}}
[[Categoría:Matemáticos y matemátiques d'Uruguái]]
[[Categoría:Profesores d'Arxentina]]
[[Categoría:Profesores d'Uruguái]]
[[Categoría:Escritores en castellanu]]
[[Categoría:Matemáticos y matemátiques]]
[[Categoría:Científicos y científiques d'Uruguái]]
[[Categoría:Científicos y científiques d'Arxentina]]
[[Categoría:Persones de Rosario (Arxentina)]]</text>
      <sha1>qx6zzcvdlxd15759zm3eiuxg8dxbatq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gerty Cori</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92364</id>
    <revision>
      <id>4488332</id>
      <parentid>4471830</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:04:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23061" sha1="rk6jnzfrhd2atrwty2yhl53lytpqjd8" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Gerty Cori''' {{nym}} foi la tercer muyer nel mundu y primera n'Estaos Xuníos en ganar un [[Premiu Nobel]] en [[Ciencia|Ciencies]] y la primer muyer a nivel mundial en ser gallardoniada col [[Ganadores del Premiu Nobel de Fisioloxía o Medicina|Premiu Nobel de Fisioloxía o Medicina]].

A pesar de que vivió nuna dómina na que les muyeres taben marxinaes de les ciencies y que teníen poques oportunidaes educatives, foi almitida na escuela de Medicina, onde conoció al so futuru home, [[Carl Ferdinand Cori]], con quien se casó dempués de la so graduación en [[1920]].&lt;ref name=&quot;Larner&quot; /&gt; Poco tiempu dempués, en [[1922]], la pareya emigró a Estaos Xuníos, debíu en parte al deterioru de la situación n'[[Europa]], consecuencia de la [[Primer Guerra Mundial]]. Gerty siguió desenvolviendo'l so interés na investigación médica por aciu la collaboración con Carl nel llaboratoriu. Publicó resultaos d'investigaciones realizaes en coautoría col so maríu, según en solitariu. A diferencia del so home, tuvo dificultaes pa consiguir posiciones llaborales nel área d'investigación y les que llogró siempres fueron mal pagues. Carl aportunaba en trabayar en collaboración con Gerty, anque les instituciones que la emplegaben trataren de desanimalo.

Recibió'l Premiu Nobel en [[1947]], al pie del so home Carl y compartíu col [[Fisioloxía|fisiólogo]] [[arxentín]] [[Bernardo Houssay]]. El premiu foi-y dau por afayar el mecanismu pol cual el [[glucóxenu]] —un deriváu de la [[glucosa]]— convertir en [[acedu láctico]] nel [[texíu muscular]] y depués ye resintetizado nel cuerpu y almacenáu como fonte d'enerxía (conocíu como'l [[ciclu de Cori]]). Tamién identificaron l'importante compuestu catalizador llamáu [[glucosa-1-fosfatu|éster de Cori]]. En 2004, Gerty y Carl fueron designaos ''[[National Historic Chemical Landmarks|National Historical Chemical Landmark]]'' (Fitu Históricu Nacional en Química) pola [[American Chemical Society]], en reconocencia al so trabayu nel esclarecimiento del [[Metabolismu de carbohidratos|metabolismu de los carbohidratos]].&lt;ref name=&quot;carbohydratemetabolism&quot;&gt;{{cita web|url=http://acswebcontent.acs.org/landmarks/landmarks/glucose/glucose.html|títulu=Carl and Gerty Cori and carbohydrate metabolism|editorial=American Chemical Society|fechaaccesu=21 d'agostu de 2010|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100119070418/http://acswebcontent.acs.org/landmarks/landmarks/glucose/glucose.html|fechaarchivu=2010-01-19}}&lt;/ref&gt;

En [[1957]], Gerty Cori morrió tres una llucha de diez años cola [[Mielofibrosis con metaplasia mieloide|mieloesclerosis]]. Permaneció activa nel so llaboratoriu d'investigación hasta'l final. Recibió reconocencia polos sos llogros al traviés de múltiples premios y honores.

== Biografía ==
=== Primeros años y matrimoniu ===
[[Ficheru:Carl Ferdinand Cori.jpg|thumb|170px|left|[[Carl Cori]] maríu y collaborador de Gerty.]]

Gerty Theresa Radnitz nació nel senu d'una familia [[xudía]] de Praga el 15 d'agostu de 1896. El so padre, Otto Radnitz, foi un [[químicu]] que se convirtió en xerente d'una refinería d'azucre dempués d'inventar un esitosu métodu de refinamientu. La so madre, que cuntaba ente los sos amigos a [[Franz Kafka]], yera una muyer culto y sofisticao.&lt;ref name=&quot;Ginsberg&quot;/&gt; Realizó los primeros estudios en casa con profesores particulares y darréu foi inscrita nun colexu pa neñes, cuando tenía 16 años d'edá decidió que quería ser [[médicu]]. Animada por un tíu maternu, profesor de [[Pediatría]] na universidá, estudió y aprobó l'exame d'almisión de la universidá p'asistir a la escuela de [[Medicina]].&lt;ref name=&quot;Larner&quot; /&gt;

Foi almitida na Facultá de Medicina de la [[Universidá Carolina|Universidá alemana Carl Ferdinand]] en Praga en 1914 y llogró el Doctoráu en Medicina en 1920. Mientres estudiaba na universidá conoció a Carl Cori, quien darréu se sintió atraíu pol so encantu, vitalidá, sentíu del humor y el so amor pola naturaleza y el montañismo».&lt;ref name=&quot;Larner&quot;&gt;{{cita web|url=https://docs.google.com/viewer?a=v&amp;q=cache:QvPvYjbqaCsJ:books.nap.edu/html/biomems/gcori.pdf+Gerty+Theresa+Cori&amp;hl=en&amp;gl=us&amp;pid=bl&amp;srcid=ADGEESiF5EqmvrHoz5Kevg0GpC8sIjQKQWbB9DvJryEMJorpkN_wqg8uC4qpn1HIcbNPJ6EFn_tn2EwpZ748Aia-5rYFk76cnAyytrzDprbeWjiBoLKzN01L8x3dn_V4Na_NnqWMb4Q-&amp;sig=AHIEtbQz8dSqsm3Hm9TMmKSLj2AioWYPig|títulu=Gerty Theresa Cori|apellíu=Larner|nome=Joseph|añu=1992|editorial=National Academy of Sciences|páxina=113, 124, 125|fechaaccesu=20 d'agostu de 2010|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Casar en 1920, dempués de graduase, y Gerty convertir al [[catolicismu]], que yera la relixón de Carl. Dempués de la boda camudar a [[Viena]], [[Austria]], onde Gerty pasó los siguientes dos años trabayando nel Children's Carolinen Hospital, mientres Carl trabayaba nun llaboratoriu.&lt;ref name=&quot;Larner&quot;/&gt;

Mientres la so estancia nel hospital trabayó na unidá de Pediatría y amás llevó a cabo investigaciones nel campu de la regulación de la temperatura, el comparativu de temperatures antes y dempués del tratamientu de patoloxía tiroidea y publicó artículos sobre [[hematología|trastorno del sangre]].&lt;ref name=&quot;Ginsberg&quot;/&gt; La vida volvióse bien difícil dempués de la [[Primer Guerra Mundial]], Gerty inclusive sufrió [[xeroftalmía]] —una enfermedá de los güeyos causada por defectu de [[vitamina A]]—, causada pola severu desnutrición que-y provocó la escasez d'alimentos. Estos problemes, xunto col creciente [[antisemitismu]], contribuyeron a que la pareya decidiera abandonar Europa.&lt;ref name=&quot;flyinghopping&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.chemheritage.org/women_chemistry/body/cori.html|títulu=Flying, Hopping and Rolling|apellíu=Chemical Heritage Foundation|editorial=Hemheritage.org|fechaaccesu=20 d'agostu de 2010|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100620083837/http://chemheritage.org/women_chemistry/body/cori.html|fechaarchivu=2010-06-20}}&lt;/ref&gt;

=== Emigración a Estaos Xuníos y carrera ===
En 1922, emigraron a los [[Estaos Xuníos]] —Gerty seis meses dempués de Carl, por cuenta de la dificultá pa llograr un emplegu— pa dedicase a la investigación médica nel State Institute for the Study of Malignant Diseases —Institutu Estatal pal Estudiu d'Enfermedaes Malines, anguaño [[Roswell Park Cancer Institute]]— en [[Buffalo (Nueva York)|Buffalo]], [[Nueva York (estáu)|Nueva York]]. En 1928, convertir en [[Naturalización|ciudadanos naturalizaos]] de los Estaos Xuníos.&lt;ref name=&quot;National Library of Medicine&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;coribio&quot;&gt;{{cita web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1947/cori-cf-bio.html|títulu=Nobel Lectures – Physiology or Medicine 1942–1962|añu=1964|editorial=Elsevier Publishing Company|fechaaccesu=20 d'agostu de 2010|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Anque yeren desanimaos a trabayar xuntos en Roswell, siguieron faciéndolo, y especializáronse na investigación del [[Metabolismu de carbohidratos|metabolismu de los carbohidratos]]. Taben particularmente comenenciudos en cómo se metaboliza la [[glucosa]] nel cuerpu humanu y nes hormones que regulen esti procesu.&lt;ref name=&quot;Larner&quot;/&gt; Publicaron cincuenta artículos mientres tuvieron en Roswell, presentaben en calidá de primer autor a quien fixera la mayor parte de la investigación pa un determináu estudiu. Gerty Cori publicó once artículos como únicu autor. En 1929, propunxeron el ciclu teóricu que más tarde-yos fixo ganar el [[Premiu Nobel]], el [[ciclu de Cori]].&lt;ref name=&quot;National Library of Medicine&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.nlm.nih.gov/changingthefaceofmedicine/physicians/biography_69.html|títulu=Dr. Gerty Theresa Radnitz Cori|apellíu=National Library of Medicine|editorial=Nih.gov|fechaaccesu=20 d'agostu de 2010|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El ciclu describe la forma en que'l cuerpu humanu utiliza delles reacciones químiques nel texíu muscular, pa romper carbohidratos como'l glucóxenu —un deriváu de la glucosa— n'acedu láctico, mientres coles mesmes sintetícense otros.&lt;ref name=&quot;flyinghopping&quot;/&gt;

Los Cori dexaron Roswell dempués de publicar el so trabayu sobre'l metabolismu de los carbohidratos. Delles universidaes ufiertáron-y una posición a Carl, pero negar a contratar a la so esposa. Mientres una de les entrevistes, Gerty foi informada que se consideraba «poco americano» qu'una pareya de maríos trabayara xuntos.&lt;ref name=&quot;Ginsberg&quot;/&gt; En 1931, camudar a [[Saint Louis (Missouri)|Saint Louis]], [[Missouri]], onde-y ufiertaron a Carl un puestu como investigador na Escuela de Medicina de la [[Universidá Washington en Saint Louis|Universidá de Washington]]. A pesar de los sos antecedentes, a Gerty ufiertáron-y solamente un puestu como investigador asociáu, con un sueldu que correspondía a la décima parte de lo que ganaba Carl,&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://beckerexhibits.wustl.edu/mowihsp/bios/cori.htm|títulu=Gerty Theresa Cori (1896–1957)|apellíu=Washington University School of Medicine, St. Louis, Missouri|editorial=Bernard Becker Medical Library|fechaaccesu=27 de setiembre de 2010|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; amás alvirtiéronlu que podía perxudicar la carrera del so home.&lt;ref name=&quot;National Library of Medicine&quot;/&gt; En 1943, foi nomada profesor acomuñáu d'investigación en [[Bioquímica]] y [[Farmacoloxía]]. Meses primero que ganara'l Premiu Nobel foi xubida a profesor titular, cargu qu'ocupó hasta la so muerte en 1957.&lt;ref name=BernardBeckerMedicalLibrary2&gt;{{cita web|url=http://beckerexhibits.wustl.edu/mowihsp/bios/cori.htm|títulu=Gerty Theresa Cori (1896-1957)|apellíu=Washington University School of Medicine|editorial=Bernard Becker Medical Library|fechaaccesu=16 d'ochobre de 2010|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Siguieron trabayando en collaboración na Universidá de Washington. Nos sos analises con músculu de xaronca molíu, afayaron un compuestu entemediu que dexaba la degradación del glucóxenu, llamáu [[glucosa-1-fosfatu]], agora conocíu como'l éster de Cori.&lt;ref name=&quot;flyinghopping&quot;/&gt; Establecieron la estructura del compuestu, identificaron la [[enzima]] que cataliza la so formación química, la [[glucóxenu fosforilasa]], y demostraron que'l éster de Cori ye'l pasu inicial na conversión del carbohidratu glucóxenu en glucosa —del qu'esisten grandes cantidaes nel fégadu—.&lt;ref name=&quot;Coriester&quot;&gt;{{cita web|url=http://acswebcontent.acs.org/landmarks/landmarks/glucose/synthesis.html|títulu=Washington University, the &quot;Cori ester,&quot; and the synthesis of glycogen|editorial=American Chemical Society|fechaaccesu=27 de setiembre de 2010|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120229134439/http://acswebcontent.acs.org/landmarks/landmarks/glucose/synthesis.html|fechaarchivu=2012-02-29}}&lt;/ref&gt; Tamién puede ser l'últimu pasu na conversión de la glucosa sanguínea en glucóxenu, yá que ye un procesu reversible.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nobel-winners.com/Medicine/carl_and_gerty_cori.html|títulu=Carl Ferdinand &amp; Gerty Theresa Cori|editorial=nobel-winners.com|fechaaccesu=27 de setiembre de 2010|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Gerty y Carl realizaron la mayor parte del so trabayu en collaboración, incluyíu'l que finalmente los llevó a ganar el [[Premiu Nobel de Fisioloxía o Medicina]] en [[1947]], pol so descubrimientu del procesu de la conversión catalítica del glucóxenu». Compartieron el premiu col [[Fisioloxía|fisiólogo]] [[arxentín]] [[Bernardo Houssay]], quien foi gallardoniáu pol so descubrimientu del papel que desempeña la hormona del lóbulu anterior de la [[hipófisis]] nel metabolismu del azucre».&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1947/index.html|títulu=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1947|editorial=Nobelprize.org|fechaaccesu=27 de setiembre de 2010|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Prosiguieron cola investigación pa esclariar los mecanismos del metabolismu de los carbohidratos y llograron meyores na comprensión de la conversión reversible del azucre y l'almidón, los sos afayos resultaron cruciales nel desenvolvimientu de nuevos tratamientos pa la [[diabetes]].&lt;ref name=&quot;carbohydratemetabolism+&quot;&gt;{{cita web|url=http://acswebcontent.acs.org/landmarks/landmarks/glucose/glucose.html|títulu=Carl and Gerty Cori and carbohydrate metabolism|editorial=American Chemical Society|fechaaccesu=27 de setiembre de 2010|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100119070418/http://acswebcontent.acs.org/landmarks/landmarks/glucose/glucose.html|fechaarchivu=2010-01-19}}&lt;/ref&gt;

=== Últimos años, muerte y remembranzas ===
Xustu antes de ganar el Premiu Nobel y mientres taben nun viaxe pa prauticar esguilada, los Cori afayaron que Gerty taba enferma de [[Mielofibrosis con metaplasia mieloide|mieloesclerosis]], una enfermedá mortal de la [[migollu oseu]].&lt;ref name=&quot;Ginsberg&quot; /&gt; Por cuenta d'esto, precisó constantemente recibir tresfusiones sanguínees y más palantre foi sometida a una [[Cuayu#Esplenectomía|esplenectomía]]. A pesar de los sos problemes de salú caltúvose activa y atollóse nel estudiu de les [[glucogenosis]], tamién llamaes enfermedaes por almacenamientu de glucóxenu, que fueron la tema del últimu artículu que publicó.&lt;ref name=&quot;CSU&quot;&gt;{{cita web
|url=http://www.csupomona.edu/~nova/scientists/articles/cori.html
|títulu= Gertrude 'Gerty' Cori
|fechaaccesu= 16 d'ochobre de 2010
|editorial = California State Polytechnic University, Pomona
|idioma = inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.csupomona.edu/~nova/scientists/articles/cori.html|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt; Lluchó mientres diez años cola enfermedá mientres siguía col so trabayu científicu, que solo menguó mientres los sos últimos meses de vida. Morrió na so casa'l [[26 d'ochobre]] de [[1957]], a la edá de 61 años.&lt;ref name=&quot;Ginsberg&quot;&gt;{{cita web|url=http://portal.acs.org/portal/acs/corg/content?_nfpb=true&amp;_pageLabel=PP_ARTICLEMAIN&amp;node_id=926&amp;content_id=CTP_004449&amp;use_sec=true&amp;sec_url_var=region1&amp;__uuid=dc23aadd-1387-499d-90b3-2eeea51c3859#P70_18112|títulu=Carl and Gerty Cori and Carbohydrate Metabolism|apellíu=Ginsberg|nome=Judah|editorial=American Chemical Society|fechaaccesu=27 de setiembre de 2010|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Sobreviviéron-y el so maríu y el so únicu fíu, Thomas Cori.&lt;ref name=&quot;flyinghopping&quot;/&gt;

Mientres el serviciu funerariu, el [[científicu]] [[España|español]] y tamién gallardoniáu col Premiu Nobel de Fisioloxía o Medicina, [[Severo Ochoa]], dixo:
{{cita|«Gerty, pa toos nós, foi un ser humanu d'una gran fondura espiritual. Modesta, atenta, arrogante y cariñosa a un grau superlativu y una amante de la naturaleza y l'arte».&lt;ref name=&quot;CSU&quot; /&gt;}}
Dos meses más tarde, nun homenaxe póstumu realizáu na Universidá de Washington, [[Bernardo Alberto Houssay|Bernardo Houssay]], el [[Fisioloxía|fisiólogo]] [[arxentín]] que compartió'l Nobel colos Cori, espresó nun discursu:
{{cita|«La vida de Gerty Cori foi un noble exemplu de dedicación a un ideal, la meyora de la ciencia y pal beneficiu de la humanidá. La encantadora personalidá de Gerty Cori, tan rica en cualidaes humanes, ganóse l'amistá y l'almiración de tolos que tuvieron el privilexu de conocela. [...] El so nome ta grabáu pa siempres nos añales de la ciencia y la so alcordanza va ser apreciáu poles sos munchos amigos mientres teamos vivos».&lt;ref&gt;{{cita web
|url=http://beckerexhibits.wustl.edu/mowihsp/bios/HoussayMemCori.htm
|títulu= Bernardo A. Houssay Memorial to Gerty Theresa Cori
|fechaaccesu = 16 d'ochobre de 2010
|autor = Houssay, Bernardo A.
|fecha= 15 d'avientu de 1957
|editorial = Bernard Becker Medical Library
|idioma = inglés}}&lt;/ref&gt;}}

== Premios y reconocencies ==
En 1947, Gerty Cori convertir na tercer muyer nel mundu, y la primera d'Estaos Xuníos, en ganar un [[Premiu Nobel]] de [[Ciencia|Ciencies]], los receptores anteriores fueron [[Marie Curie]] y [[Irène Joliot-Curie]]. Amás foi la primer muyer en ser gallardoniada col [[Premiu Nobel en Fisioloxía o Medicina|Premiu Nobel de Fisioloxía o Medicina]].&lt;ref name=&quot;factsphysmed&quot;&gt;{{cita web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/shortfacts.html|títulu=Facts on the Nobel Prize in Physiology or Medicine|editorial=Nobelprize.org|fechaaccesu=29 de setiembre de 2010|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El [[Cori (cráter)|cráter Cori]] na lluna foi nomáu nel so honor.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/jsp/AdvanceSearch2.jsp|títulu=Gazetteer of Planetary Nomenclature|editorial=usgs.gov|fechaaccesu=17 de xunu de 2010}}&lt;/ref&gt; Tamién comparte una estrella col so maríu Carl nel [[St. Louis Walk of Fame]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.stlouiswalkoffame.org/inductees/?view=achievement|títulu=St. Louis Walk of Fame Inductees|apellíu=St. Louis Walk of Fame|editorial=stlouiswalkoffame.org|fechaaccesu=29 de setiembre de 2010|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121031162946/http://www.stlouiswalkoffame.org/inductees/?view=achievement|fechaarchivu=2012-10-31}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Glucose 1-phosphate.svg|thumb|right|Fórmula correuta de la [[glucosa-1-fosfatu]] —éster de Cori— que s'imprimió con un error nuna [[estampilla]] del [[Serviciu Postal de los Estaos Xuníos]].]]
Gerty foi honrada cola espedición d'una estampilla del [[Serviciu Postal de los Estaos Xuníos]] n'abril de [[2008]].&lt;ref name=&quot;Keim&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.wired.com/wiredscience/2008/01/us-postal-servi/|títulu=U.S. Postal Service Gets Scientific With New Stamps|apellíu=Keim|nome=Brandon|fecha=10 de xineru de 2008|editorial=wired.com|fechaaccesu=29 de setiembre de 2010|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; La ''Associated Press'' reportó que'l sellu de 41 centavos contenía un error d'impresión na fórmula química de la [[glucosa-1-fosfatu]]. La estampilla foi distribuyida a pesar del error.&lt;ref name=&quot;Associated Press&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.foxnews.com/wires/2008Jan15/0,4670,StampChemical,00.html|títulu=Stamp Honoring Biochemist Bears Error|apellíu=Associated Press|fecha=15 de xineru de 2008|editorial=Fox News|fechaaccesu=29 de setiembre de 2010|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; La so descripción diz: «[[Bioquímica]] Gerty Cori (1896-1957), en collaboración col so home Carl, realizó importantes descubrimientos, los qu'inclúin un nuevu deriváu de la glucosa, que resolvieron los pasos del [[metabolismu de carbohidratos|metabolismu de los carbohidratos]] y contribuyeron a la comprensión y el tratamientu de la diabetes y otres enfermedaes metabóliques. En 1947, la pareya recibió en forma compartida'l Premiu Nobel de Fisioloxía o Medicina».&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.usps.com/communications/newsroom/2008/sr08_023.htm|títulu=Four Legends of American Science Now on U.S. Postage Stamps|apellíu=United States Postal Service|fecha=6 de marzu de 2008|editorial=usps.com|fechaaccesu=29 de setiembre de 2010|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.usps.com/communications/newsroom/2008/sr08_023.htm|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt; Los otros científicos qu'apaecieron na serie «American Scientists» fueron el [[químicu]] [[Linus Pauling]], l'[[astrónomu]] [[Edwin Hubble]] y el [[físicu]] [[John Bardeen]].

En 1948, Gerty foi gallardoniada cola [[Medaya Garvan-Olin]], una condecoración en reconocencia pola so distinguida llabor en Química que se da a les muyeres químiques d'Estaos Xuníos.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://portal.acs.org/portal/acs/corg/content?_nfpb=true&amp;_pageLabel=PP_ARTICLEMAIN&amp;node_id=1319&amp;content_id=CTP_004521&amp;use_sec=true&amp;sec_url_var=region1&amp;__uuid=|títulu=Francis P. Garvan-John M. Olin Medal|editorial=American Chemistry Society|fechaaccesu=16 d'ochobre de 2010|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Foi nomada pol presidente [[Harry S. Truman]] como miembru de la xunta del [[National Science Foundation]], cargu qu'ocupó hasta la so muerte.&lt;ref name=BernardBeckerMedicalLibrary2/&gt; Tamién foi escoyida miembru de l'[[Academia Nacional de Ciencies d'Estaos Xuníos]], la cuarta muyer en recibir l'honor.&lt;ref name=&quot;Gardner&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.the-aps.org/education/k12curric/pdf/cori.pdf|títulu=Gerty Cori, Biochemist, 1896-1957|apellíu=Gardner|nome=A. L.|añu=1997|obra=Women Life Scientists: Past, Present, and Future – Connecting Role Models to the Classroom Curriculum|editorial=American Physiological Society|fechaaccesu=16 d'ochobre de 2010|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.the-aps.org/education/k12curric/pdf/cori.pdf|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt;

En 2004, Gerty y Carl fueron designaos ''[[National Historic Chemical Landmarks|National Historical Chemical Landmark]]'' (Fitu Históricu Nacional en Química) pola [[American Chemical Society]], en reconocencia al so trabayu nel esclarecimiento del [[Metabolismu de carbohidratos|metabolismu de los carbohidratos]].&lt;ref name=&quot;carbohydratemetabolism&quot; /&gt;

== Ver tamién ==
* [[Muyeres ganadores del Premiu Nobel|Llista de muyeres ganadores del Premiu Nobel]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Llectura complementaria ==
* {{cita llibru|apellíos=Leroy|nome=Francis |títulu=A century of Nobel Prizes recipients: chemistry, physics, and medicine|url=https://books.google.com/?id=8DjwaFWE4fYC&amp;printsec=frontcover&amp;q|añu=2003|editorial=CRC Press|isbn=0824708768|ref=Leroy}}
* {{cita llibru|apellíos=McGrayne|nome=Sharon Bertsch |títulu=Nobel Prize Women in Science: Their Lives, Struggles and Momentous Discoveries|añu=2001|editorial=National Academy Press|isbn=0309072700}}

== Enllaces esternos ==
{{Traducíu ref|en|en=inglés|Gerty Cori|trad=total}}
* {{cita web|url= http://portal.acs.org/portal/acs/corg/content?_nfpb=true&amp;_pageLabel=PP_ARTICLEMAIN&amp;node_id=926&amp;content_id=CTP_004449&amp;use_sec=true&amp;sec_url_var=region1&amp;__uuid=dc23aadd-1387-499d-90b3-2eeea51c3859|títulu= Carl y Gerty Cori y el metabolismu de los carbohidratos|editorial = [[American Chemical Society]]|idioma = inglés}}
* {{cita web|url= http://beckerexhibits.wustl.edu/mowihsp/words/CoriEssay.htm|títulu= Glories of the Human Mind|autor = Cori, Gerty|editorial = Bernard Becker Medical Library|idioma = inglés}}
* {{cita web|url= http://beckerexhibits.wustl.edu/mowihsp/bios/corimem.htm|títulu= Gerty Cori Memorabilia
|editorial = Bernard Becker Medical Library|idioma = inglés}}
* {{cita web|url= http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1947/cori-lecture.pdf|títulu= Polysaccharide phosphorylase - Nobel Lectures|autor = Cori, Carl y Cori, Gerty|fecha= 11 d'avientu de 1947|editorial = Nobelprize.org|idioma = inglés}}

{{Socesión
| títulu= [[Ficheru:Nobel prize medal.svg|20px|center]][[Premiu Nobel de Fisioloxía o Medicina]]
| periodu = [[1947]]
| predecesor = [[Hermann Joseph Muller]]
| socesor = [[Paul Hermann Müller]]
}}

{{Tradubot|Gerty Cori}}

{{NF|1893|1957|Cori, Gerty Theresa}}

[[Categoría:Premiu Nobel de Fisioloxía o Medicina]]
[[Categoría:Premiu Nobel d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Premiu Nobel d'Austria]]
[[Categoría:Persones de Praga]]
[[Categoría:Bioquímicos y bioquímiques d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>rk6jnzfrhd2atrwty2yhl53lytpqjd8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Deforestación</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92400</id>
    <revision>
      <id>4488307</id>
      <parentid>4480868</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:52:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86329" sha1="6ikp4qig6teiut4mvjpif02q6u6ci83" xml:space="preserve">{{Ficha xenérica}}
[[Ficheru:Deforestation NZ TasmanWestCoast 2 MWegmann.jpg|thumb|right|300px|Imaxe de deforestación en [[Nueva Zelanda]].]]
[[Ficheru:BC forestry (6998035791).jpg|thumb|right|300px|Imaxe de deforestación en [[Canadá]].]]

La '''deforestación''' o '''balta d'árboles''' ye un procesu provocáu xeneralmente pola aición humana, nel que se destrúi la [[viesca|superficie forestal]].&lt;ref name=enciclopedia&gt;{{cita llibru |editor= [[Grupo Santillana|Santillana]]-[[La Nación (Arxentina)|La Nación]] |títulu= La Enciclopedia del Estudiante |fechaaccesu=18 de setiembre de 2009 |volume= 8. Xeografía Xeneral |añu= 2006 |allugamientu= Buenos Aires|isbn= 950-46-1597-X |páxina=155|capítulu= Bloque 5. Xeografía Económica}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=defarg&gt;{{cita llibru |apellíu= MONTENEGRO, Celina; GASPARRI, Ignacio; MANGHI, Eduardo; STRADA, Mabel; BONO, Julieta; PARMUCHI, María Gabriela |editor= Secretaría d'Ambiente y Desarrollu Sustentable|otros= Direición de Bosque |títulu= Informe sobre deforestación n'Arxentina |url= http://www2.medioambiente.gov.ar/documentos/montes/umsef/cartografia/deforestacion_argentina.pdf |formatu= PDF |fechaaccesu=18 de setiembre de 2009 |fecha = avientu de 2004|allugamientu= Arxentina|páxina=3|capítulu= 1- Situación mundial}}&lt;/ref&gt; Ta direutamente causada pola aición del home sobre la naturaleza, principalmente por cuenta de baltar o quemes realizaes pola industria maderera, según pol llogru de suelu pa l'agricultura, minería y ganadería.

La deforestación afara los montes y les selves de la Tierra de forma masiva causando un inmensu dañu a la calidá de los suelos. Los montes inda cubren alredor del 30% de les rexones del mundu.

Baltar árboles ensin una eficiente [[reforestación]] resulta nun seriu dañu al [[hábitat]], en perda de [[biodiversidá]] y n'[[aridez]]. Tien un impautu adversu na fixación de [[dióxidu de carbonu]] (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;). Les rexones deforestaes tienden a una [[Erosión|erosión del suelu]] y frecuentemente degrádense a tierres non granibles.

Ente los factores que lleven a la deforestación en gran escala cúntense: el descuidu ya inorancia medieval del valor intrínsecu, la falta de valor atribuyíu, el manexu pocu responsable de la forestación y lleis medioambientales deficientes.

Los motivos de baltar indiscriminada son munchos, pero la mayoría tán rellacionaos col dineru o la necesidá de los granxeros de caltener a les sos families. El inductor subxacente de la deforestación ye l'agricultura. Los llabradores balten los montes col fin de llograr más espaciu pa los sos cultivos o pal llendo de ganáu. De cutiu, ingentes cantidaes de pequeños llabradores estenen hectárees de terrén arboláu, p'alimentar a les sos families, por aciu balta y fueu nun procesu denomináu «agricultura de raspia y quema».

Les operaciones madereres comerciales, qu'apurren productos de magaya de papel y madera al mercáu mundial, tamién participen en baltar d'innumberables montes cada añu. El lleñadores, inclusive de forma furtiva, tamién constrúin carreteres p'aportar a montes cada vez más remotos, lo que trai una medría de la deforestación. Los montes y selves tamién cayen víctimes de la crecedera urbana constante.

Non tola deforestación ye consecuencia de la intencionalidad. Dalguna ye causa de factores humanos y naturales como les quemes forestales y el llendo intensivu, que puede tornar la crecedera de nuevos biltos d'árboles.

La deforestación tien munchos efeutos negativos pal mediu ambiente. L'impautu más dramáticu ye la perda del hábitat de millones d'especies. Setenta per cientu de los animales y plantes habiten los montes de la Tierra y munchos nun pueden sobrevivir la deforestación que destrúi'l so mediu.

La deforestación ye tamién un factor coadyuvante del cambéu climáticu. Los suelos de los montes son húmedos, pero ensin la proteición de la cubierta arbórea, ensúguense rápido. Los árboles tamién ayuden a perpetuar el ciclu hidrolóxicu devolviendo'l vapor d'agua a l'atmósfera. Ensin árboles que desempeñen esi papel, munches selves y montes pueden convertise rápido en grebos desiertos de tierra desierta.

La eliminación de la capa vexetal arrampuña a los montes y selves los sos palios naturales, que bloquien los rayos solares mientres el día y caltienen el calor mientres la nueche. Esti trestornu contribúi a l'apaición de cambeos de temperatura más estremu, que pueden ser nocivos pa les plantes y animales.

Los árboles desempeñen un papel crucial na absorción de gases d'efeutu ivernaderu, responsables del calentamientu global. Tener menos montes significa emitir más cantidá de gases d'efeutu ivernaderu a l'atmósfera y una mayor velocidá y gravedá del cambéu climáticu.

En munchos países la deforestación causa [[estinción]] d'especies, cambeos nes condiciones climátiques, desertificación y desplazamientu de [[Indíxena|poblaciones indíxenes]].

== Antigüedá ==
Hai unos ocho mil años, los seres humanos empezaron a baltar montes en cantidaes pequeñes pero significatives, anque para ello namái dispunxeren d'hachos de [[xiles]].&lt;ref name=&quot;Los trés caballeros del cambéu climáticu&quot;&gt;Wiliam F. Ruddiman ''Los trés caballeros del cambéu climáticu'' Edit: Turner Noema, páx. 135 ISBN 978-84-7506-852-7&lt;/ref&gt;

A midida que l'[[agricultura]] diba estendiéndose, el ser humanu llimpiaba'l terrén d'árboles y arbustos pa dexar que la lluz del sol llegara hasta'l suelu. La roza facer pol métodu de cortar y quemar. Al cabu d'un añu o dos, mientres la estación seca quemábense los residuos cayíes y los árboles muertos y semábase nel suelu arriquecíu coles cenices.

Nos seis mil años que van dende la [[prehistoria]] hasta l'empiezu de la [[Historia|yera histórica]], hai unos dos mil años, l'home foi ameyorando les sos ferramientes pa trabayar la tierra disponiendo d'hachos y [[aráu (agricultura)|araos]] na [[Edá del Bronce]] y depués na [[Edá del Fierro]], lo mesmo que de gües y caballos adomaos que tiraben de los araos. Estes meyores fixeron que l'agricultura fuera ganando tierres al monte, que foi baltáu ellí onde ésta se desenvolvió.

== Periodu históricu ==
Fai dos mil años, en [[República Popular China|China]], [[India]], el sur y l'oeste d'[[Europa]] y el [[Magreb]] mediterraneu, según nes tierres baxes de [[América Central|Centroamérica]] y les tierres altes de [[Perú]] emplegábense práutiques agrícoles sofisticaes (cultivos diversificaos, plantíos múltiples y cría de ganáu). Toes eses rexones son naturalmente montiegues, y l'agricultura a gran escala esixó baltar esos árboles.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;''Los trés caballeros del cambéu climáticu'' Edit: Turner Noema, páx. 136 ISBN 978-84-7506-852-7&lt;/ref&gt;

Nel añu 1089, [[Guillermu I d'Inglaterra|Guillermo'l Conquistador]] ordenó realizar l'[[Llibru Domesday|estudiu Domesday]], un estudiu de los sos nuevos dominios ([[Inglaterra]]). Esti estudiu demostró que s'había deforestado el 85% de los campos, según el 90% de la tierra cultivable (d'altitú inferior a los mil metros).&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;Siete sieglos antes de la era industrial, [[Gran Bretaña]] taba totalmente deforestada y munchos de los montes que quedaben taben protexíos en calidá de reserves de caza pa la realeza y la nobleza.

El primer censu fiable de China data de la dinastía Han, fai cerca de dos mil años y daquella el país tenía 57 millones d'habitantes, con una densidá que triplicaba la d'Inglaterra nel momentu del estudiu Domesday lo qu'implicaba que tanto China como India ya Indonesia, zones densamente poblaes taben deforestaes yá fai dos mil años&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;

=== Sieglos XV y XVI ===

Les [[Antilles|islles del Caribe]], como tamién partes de [[Méxicu]] y [[América Central|Centroamérica]], cuntaben con una gran riqueza forestal, que taba compuesta de maderes como [[caoba]] y [[palo maría]], ente otres. Cola [[descubrimientu d'América|llegada de los españoles a América]] empezó la esplotación d'estos montes, pa la [[construcción]] y la estraición de productos químicos [[colorantes naturales|tintóreos]], como tamién el so usu como [[combustible]]s. Ante una peligrosa medría del consumu, la [[Monarquía Española]] promulgó lleis pa regular l'aprovechamientu de los montes y nun comprometer al ambiente.&lt;ref name=cuba&gt;{{Cita web |url= http://dialnet.unirioja.es/servlet/tesis?codigo=2755 |títulu= La deforestación de la islla de Cuba mientres la dominación española (1492-1898) |fechaaccesu=18 de setiembre de 2009 |autor= XORDÁN REYES, Miguel| autor2 = GARCÍA, Ángel | autor3 = MARTÍN, Rodrigo |allugamientu=[[Universidá Politéunica de Madrid]] |fecha=[[2006]]}}&lt;/ref&gt;

Ante'l poderíu británicu nos mares, los reis [[Felipe V d'España|Felipe V]], [[Fernandu VI d'España|Fernandu VI]] y [[Carlos III d'España|Carlos III]] incentivaron la creación d'[[estelleru naval|estelleros]] en delles ciudaes americanes, como [[L'Habana]], [[San Francisco de Campeche|Campeche]], [[Guayaquil]], [[El Realejo (Nicaragua)|El Realejo]], [[Nicoya (ciudá)|Nicoya]], [[Panamá (ciudá)|Panamá]], [[Callao|El Callao]] y [[Coatzacoalcos]], coles mires de recuperar el poderíu naval que s'había perdíu. Ante esta situación, producióse una gran demanda de madera pa la construcción d'estos barcos.&lt;ref name=cuba /&gt;

=== Actualidá ===
[[Ficheru:Bolivia-Deforestation-EO.JPG|thumb|350px|Deforestación d'un monte tropical nel este de [[Bolivia]] provocada pol desenvolvimientu d'un proyeutu agrícola pa cultivar soya. Cada forma circular estrellada ye una zona agrícola deforestada y nel so centru hai una pequeña población desamoraes 5 km unes d'otres, apreciándose les carreteres que les xunen. La fotografía foi tomada polos astronautes de la [[Estación Espacial Internacional]] en 2001.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=1458 |editorial=Earth Observatory. EOS Project Science Office. NASA [[Centru de vuelu espacial Goddard|Goddard Space Flight Center]] |fechaaccesu=12 de payares de 2011 |títulu=Tierres Baxes, Deforestation, Bolivia}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ficheru:Deforestation central Europe - Rodungen Mitteleuropa.jpg|thumb|right|300px|Deforestación en [[Europa]], 2020. [[Francia]] ye'l país más deforestáu d'Europa, quedando namái'l 15% de viesca autóctono{{ensin referencies}}.]]

Nel presente, la deforestación asocede principalmente, n'América Llatina, África Occidental y delles rexones d'Asia. En Brasil la deforestación en 2017 aumentó nun 28%, con más de 5 mil quilómetros cuadraos d'árboles valtaos, en gran midida, pola reforma del Códigu Forestal mientres el gobiernu de Michael Tarrecer qu'achicó les árees verdes protexíes dando cabida a megaproyeutos que destrúin la vexetación carioca. Los estaos de Mato Grosso, Roraima y Pará, rexistraron los mayores índices de deforestación. En Paraguay, amontóse un 34% la deforestación a comparanza del 2012, con más de 160 mil hectárees de boques valtaes, afectando gravemente la Reserva Natural Cabrera Timane y el Parque Nacional Médanos del Chaco. En Perú, se deforestan alredor de 150.000 hectárees al añu, pola práutica de la minería illegal, el país perdió más del 50% de la cubierta vexetal de la mariña.&lt;ref name=&quot;Deforestación llatinoamericana&quot;&gt;{{cita noticia|apellíos1=Fermín|nome1=Charles|títulu=La gran deforestación llatinoamericana|url=http://www.nodal.am/2017/06/la-gran-deforestacion-llatinoamericana/|axencia=Nodal|fecha=23 xunu, 2017}}&lt;/ref&gt; 

Una tercer parte del total de la tierra ta cubierta por montes, lo que representa cerca de 4 000 000 000 (cuatro mil millones) d'[[hectárea|hectárees]]. Hai 10 países que concentren dos tercios d'esti patrimoniu forestal: [[Australia]], [[Brasil]], [[Canadá]], [[República Popular China|China]], la [[República Democrática d'El Congu]], [[India]], [[Indonesia]], [[Perú]], la [[Rusia|Federación Rusa]] y los [[Estaos Xuníos|EE.&amp;nbsp;UU.]]&lt;ref&gt;(FRA 2005) Informe de la [[Organización de les Naciones Xuníes pa l'Alimentación y l'Agricultura|FAO]] [ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/009/a0400s/a0400s.pdf] páx. 12&lt;/ref&gt;Estos fueron esplotaos dende va años pal llogru de madera, frutos, sustancies producíes por distintes especies o p'asentamientos de población humana, ganadería y agricultura. Indonesia, Malasia, Paraguay, Bolivia, Zambia y Angola fueron los países que más superficie forestal perdieron&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.bbc.com/mundo/noticias/2013/11/131115_ciencia_bosque_mapa_deforestacion_google_earth_np |fechaaccesu=9 de febreru de 2016 |títulu=Deforestación se relentiza }}&lt;/ref&gt;

Nos postreros 25 años la tasa de desapaición de los montes amenorgar a la metá. Dende 1990 perdiéronse 129 millones d'hectárees de monte. La tasa añal de perda neta de montes (que tien en cuenta los nuevos montes que se llanten) pasó de 0,18% nos años 1990 a 0,08% nos cinco últimos años.&lt;ref&gt;http://www.lagranepoca.com/mediu-ambiente/17915-la tasa-de-desaparicion-de-montes-cai-a-la metá-en-el mundu-dende-1990.html&lt;/ref&gt;Más países tán ameyorando la xestión forestal y esiste una superficie cada vez mayor d'árees protexíes.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.abc.es/natural-biodiversidad/20150907/abci-deforestacion-ralentiza-nivel-mundial-201509071128.html |editorial=Earth Observatory. |fechaaccesu=9 de febreru de 2016 |títulu=Deforestación se relentiza}}&lt;/ref&gt;
Particularmente relevante ye'l casu d'[[Europa]] que la so superficie montiega aumentó considerablemente, teniendo en 2016 un terciu más de montes qu'un sieglu tras.&lt;ref&gt;Natura Mediu Ambiental, [http://www.natura-medioambiental.com/europa-tien-mas-montes-agora-que-fai-1-siglo/ Europa tien más montes agora que hai 100 años]&lt;/ref&gt; El mesmu fenómenu producir en Cuba con un aumentu de la superficie montiega del cuasi 30 % nes últimes décades, como resultáu d'un ambiciosu programa de reforestación.&lt;ref&gt;América economía, [http://www.americaeconomia.com/negocio-industries/cuba-sigue-aumentando-la so superficie forestal Cuba sigue aumentando la so superficie forestal]&lt;/ref&gt; Igual situación dar en Rusia, que tien el 20 % de tolos montes del planeta, que les sos árees montiegues tán ampliándose dende 1961.&lt;ref&gt;RIA Novosti, [http://mundo.sputniknews.com/spanish_ruvr_ru/2013_02_23/Rusia-tien-abondos-montes/ Rusia tien abondos montes]&lt;/ref&gt;

Nos países más desenvueltos la cubierta forestal sufre otres agresiones, como l'[[agua acedo]], que comprometen la sobrevivencia de los montes, situación que pretende controlase por aciu la esixencia de requisitos calidable pa los combustibles, como la llimitación del conteníu d'[[azufre]] o la [[hidrodesulfuración|desulfuración]] de los fumos de les centrales térmiques y refineríes.

Nos países menos desenvueltos les mases montiegues amenórguense añu tres d'añu, ente que nos países industrializaos tán recuperándose por cuenta de les presiones sociales, reconvirtiéndose los montes en curiosos turísticos y llugares d'esparcimientu.

Ente que la balta d'árboles de la pluviselva tropical atraxo más atención, los montes secos tropicales tán perdiéndose a un ritmu sustancialmente mayor, sobremanera como resultáu de les téuniques utilizaes de balta y quema pa ser reemplazaes por cultivos. La perda de [[biodiversidá]] se correllaciona xeneralmente con baltar d'árboles.

La deforestación ye un procesu antiguu que s'amontó nos últimos trés sieglos, con un permediu de seis millones d'hectárees añales. Principalmente producióse nel Hemisferiu Norte, nos sieglos XVIII y XIX, anque nel sieglu XX empezó a realizase nel Hemisferiu Sur, especialmente nes selves tropicales de la rexón amazónica.

== Deforestación por rexones ==
=== África ===
N'África, ente los años 2000 y 2005 perdiéronse unos 4 millones d'hectárees de montes al añu, cerca de 1/3 del área deforestada en tol mundu. La causa principal ye la conversión a una agricultura permanente de les árees deforestaes.&lt;ref name=&quot;Situación de los montes del mundu 2009 (FAO)&quot;&gt;Situación de los montes del mundu 2009''(FAO) [http://www.fao.org/docrep/011/I0350S/I0350S00.HTM]&lt;/ref&gt;
Como midíes contra la deforestación n'África ta adoptándose un [[Certificación ecolóxica|sistema de certificación]], dada la esmolición mundial por llograr madera a partir de montes xestionaos de [[Sostenibilidá|manera sostenible]], anque l'aplicación d'esta certificación sigue siendo escasa inda. De los 306 millones d'hectárees de montes certificaos del mundu (xunu de 2007), unos 3 millones (solo'l 1&amp;nbsp;%) correspuende a África y la mayoría son montes plantaos. Con unos 15 millones d'hectárees de montes plantaos en tol mundu (FAO, 2006), África solo representa'l 5&amp;nbsp;% del total.

Tamién se llevaron a cabu otres midíes a nivel rexonal contra la deforestación y la desertificación como la [[Gran muralla verde (Africa)|Iniciativa de la Gran Muralla Verde d'El Sáḥara]] (UNU, 2007), con un enfoque integráu ente l'agricultura, la ganadería y l'actividá forestal.

Práuticamente tolos países d'África roblaron la [[Convención de les Naciones Xuníes pa la Llucha contra la Desertificación]] y ellaboraron planes nacionales, de cutiu con sofitu esternu.
&lt;center&gt;
'''Superficie forestal: estensión y variación'''
&lt;/center&gt;
{|class=wikitable align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size:90%;width:90%;border:0px;text-align:center;line-height:120%&quot;
|colspan= &quot;3&quot;| '''Superficie total'''&lt;br /&gt;''(1000 ha)''||colspan= &quot;2&quot;| '''Variación añal'''&lt;br /&gt;''(1 000 ha)''||colspan= &quot;2&quot;| '''Tasa de variación añal'''&lt;br /&gt;''%''
|-
|'''1990'''||'''2000'''||'''2005'''||'''1990-2000'''||'''2000-2005'''||'''1990-2000'''||'''2000-2005'''
|-
|'''699 361'''||'''655 613'''||'''635 412'''||'''–4 375'''||'''–4 040'''|| '''–0,64'''||'''–0,62'''
|}
&lt;small&gt;''fonte: FAO, 2006a''&lt;/small&gt;

=== Asia y el Pacíficu ===
[[Ficheru:Thailand.A2001334.0350.500m.jpg|thumb|350px|Imaxe del sureste d'Asia captada por [[Espectroradiómetro d'imáxenes de mediu resolución|MODIS]]. La imaxe centrar nos países de [[Birmania]], [[Tailandia]], [[Laos]], [[Camboya]] y [[Vietnam]], d'izquierda a derecha, respeutivamente. Nel este de Tailandia, el color marrón qu'apodera'l centru de la imaxe fala de la deforestación masiva que se produz nesta rexón.&lt;ref&gt;{{Cita web |url= http://visibleearth.nasa.gov/view_rec.php?id=2316 |títulu= Visible Earth: Thailand and Cambodia}}&lt;/ref&gt;]]
Esta rexón tien el 18,6 % de la superficie forestal mundial, partida nuna gran variedá d'[[ecosistema|ecosistemes]], como [[monte tropical|montes tropicales]], [[Monte templáu|montes templaos]], [[manglar]]es costeros, [[monte|montes]] y [[desiertu|desiertos]].

La rexón cuntaba con 734 millones d'hectárees de montes nel añu 2005, unos 3 millones más qu'en 2000. Sicasí, esti aumentu foi resultáu, en gran midida, de l'alta tasa de repoblación forestal de China, que despinta la notable desapaición de montes naturales en diversos países; en total, sumieron na rexón 3,7 millones d'hectárees de monte al añu ente 2000 y 2005.

Dellos países invirtieron los sos enclinos de perda de montes, pero nun ye probable que los países que sufren una mayor deforestación sían capaces de faelo. La espansión de los cultivos comerciales a gran escala va ser la causa más importante de deforestación na rexón.&lt;ref name=&quot;Situación de los montes del mundu 2009 (FAO)&quot; /&gt;

La rexón d'Asia y el Pacíficu cuenta con 136 millones d'hectárees de montes plantaos, práuticamente la metá del total mundial. La mayor parte de los montes plantaos atópase n'[[Australia]], [[República Popular China|China]], [[Filipines]], la [[India]], [[Indonesia]], [[Nueva Zelanda]], [[Tailandia]] y [[Vietnam]].

'''Superficie forestal: estensión y variación'''

{|class=wikitable align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size:90%;width:90%;border:0px;text-align:center;line-height:120%&quot;
|colspan= &quot;3&quot;| '''Superficie total'''&lt;br /&gt;''(1 000 ha)''||colspan= &quot;2&quot;| '''Variación añal'''&lt;br /&gt;''(1 000 ha)''||colspan= &quot;2&quot;| '''Tasa de variación añal'''&lt;br /&gt;''%''
|-
|'''1990'''||'''2000'''||'''2005'''||'''1990–2000'''||'''2000–2005'''||'''1990–2000'''||'''2000–2005'''
|-
|'''743 825'''||'''731 077'''||'''734 243'''||'''–1 275'''||'''633'''|| '''–0,17'''||'''0,09'''
|}
&lt;small&gt;''fonte: FAO, 2010a''&lt;/small&gt;

=== Europa ===
Europa cunta con una cuarta parte de los recursos forestales mundiales, aproximao 1 000 millones d'hectárees, el 81% de les cualos atópense na Federación Rusa.

Práuticamente tolos países europeos tienen lleis qu'enzanquen notablemente la deforestación y la reconversión a otros usos de la tierra. Amás, apúrrese sofitu fiscal a l'actividá forestal en virtú del [[Fondu Européu de Desarrollu Rexonal|Fondu Européu Agrícola de Desarrollu Rural]], lo que fomenta de manera significativa'l plantíu d'árboles. Por ello, ye probable que la superficie forestal aumente a midida que escayen les tierres dedicaes a l'agricultura.

Les principales amenaces a les que s'enfrenten los recursos forestales n'Europa son de naturaleza ambiental, como [[Quema forestal|quemes]], biltos de [[plaga|plagues]] y [[nube|nubes]], dalgunes de les cuales podríen amontase col [[cambéu climáticu]]. Anque se desconocen les repercusiones al llargu plazu del cambéu climáticu nos montes, atribuyéronse a esti fenómenu numberosos acontecimientos catastróficos recién. Prevese una medría considerable de la magnitú y de la frecuencia de les quemes, por casu na [[península ibérica]] y na [[Rusia|Federación Rusa]]

'''Superficie forestal: estensión y variación'''

{|class=wikitable align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size:90%;width:90%;border:0px;text-align:center;line-height:120%&quot;
|colspan= &quot;3&quot;| '''Superficie total'''&lt;br /&gt;''(1 000 ha)''||colspan= &quot;2&quot;| '''Variación añal'''&lt;br /&gt;''(1 000 ha)''||colspan= &quot;2&quot;| '''Tasa de variación añal'''&lt;br /&gt;''%''
|-
|'''1990'''||'''2000'''||'''2005'''||'''1990–2000'''||'''2000–2005'''||'''1990–2000'''||'''2000–2005'''
|-
|'''989 320'''||'''998 091'''||'''1 001 394'''||'''877'''||'''661'''|| '''0,09'''||'''0,07'''
|}
&lt;small&gt;''fonte: FAO, 2010a''&lt;/small&gt;

=== América Llatina y el Caribe ===
[[Ficheru:Lacanja burn.JPG|thumb|350px|left|Selva quemada pa l'agricultura nel sur de Méxicu.]]
Esta rexón contién el 22% de la superficie forestal mundial. Nella atopa la mayor masa continuo de [[Selva tropical|monte pluvial tropical]] del mundu: la [[cuenca del Amazones]].

Nos últimos dos decenios, dellos países concedieron la propiedá llegal de los montes a les [[Amerindiu|comunidaes indíxenes]], por casu, [[Perú]], 6 400 millones d'hectárees; [[Bolivia]], 1 200 millones d'hectárees; [[Brasil]],10 300 millones d'hectárees; [[Colombia]], 27 millones d'hectárees; [[Ecuador]], 4,5 millones d'hectárees y [[Guyana]], 1,4 millones d'hectárees de tierra, entendíos los montes. Magar la propiedá confier a les comunidaes derechos firmes d'usu sostenible de los recursos forestales, los conflictos sobre la propiedá, n'ocasiones violentos, y la falta d'aplicación de les normes y los reglamentos dexaron la ocupación y la [[Madera|esplotación maderera]] illegales n'estenses árees d'estos montes.

Ente 2000 y 2010, esta rexón perdió cuasi 64 millones d'hectárees, un 7 %, de la so superficie forestal. Más d'una tercer parte de la deforestación mundial ente 2000 y 2010 tuvo llugar nesta rexón.

Tolos países d'[[América del Sur]] rexistraron una perda neta na superficie forestal ente 2000 y 2005, sacante [[Chile]] y [[Uruguái]], {{ensin referencies}}que presentaben enclinos positivos por cuenta de programes de plantíu industrial a gran escala. Los nuevos montes plantaos pa usos industrialessobremanera n'[[Arxentina]], [[Uruguái]] y, posiblemente, [[Colombia]], podríen compensar, no que se refier a hectárees forestaes, la desapaición de montes naturales, pero non en términos ecolóxicos. En casu de los países integraos na Rexón Norte d'América Llatina como lo son Ecuador, Colombia y Venezuela les polítiques de proteición d'árees forestales nun son estrictes y la deforestación de la zona persiste, lo qu'amenacia l'equilibriu ecolóxico y climático d'[[América del Sur]], y puede tener repercusiones mundiales (espuestu nel Alcuerdu Caracas FAO 2010).&lt;ref&gt;Francisco Costa Esparza, espositor asamblea FAO-ONX Caracas Venezuela Ochobre 2010 (Representante de la FAO pa la Rexón Norte d'América Llatina)&lt;/ref&gt;

En contrapartida, na mayoría de los países d'[[América Central]], la perda neta de superficie forestal menguó ente 2000 y 2005 en comparanza cola década anterior, y [[Costa Rica]] llogró una medría neta de dicha superficie.

Sicasí, en términos porcentuales, [[América Central]] presenta una de les mayores tases de desapaición forestal del mundu en rellación col restu de les rexones, más del 1 % añal nel periodu ente 2000 y 2005.&lt;ref name=&quot;Situación de los montes del mundu 2009 (FAO)&quot; /&gt;

Nel [[Caribe (rexón)|Caribe]] rexistróse un amenorgáu aumentu de la superficie forestal ente 2000 y 2005, principalmente en Cuba. La lliberalización del comerciu, que fizo qu'esportaciones agrícoles tradicionales como l'azucre y los plátanos nun sían competitives, ta causando l'abandonu de les tierres agrícoles y la so conversión en [[renoval|monte secundariu]] (Eckelmann, 2005). Amás, ta dándose mayor énfasis a la proteición del mediu natural pa sofitar la creciente [[turismu|industria del turismu]]. Por ello, espérase que la superficie forestal permaneza estable o s'amonte na mayoría de los países caribeños.

'''Superficie forestal: estensión y variación'''

{|class=wikitable align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size:90%;width:90%;border:0px;text-align:center;line-height:120%&quot;
|colspan= &quot;3&quot;| '''Superficie total'''&lt;br /&gt;''(1 000 ha)''||colspan= &quot;2&quot;| '''Variación añal'''&lt;br /&gt;''(1 000 ha)''||colspan= &quot;2&quot;| '''Tasa de variación añal'''&lt;br /&gt;''%''
|-
|'''1990'''||'''2000'''||'''2005'''||'''1990–2000'''||'''2000–2005'''||'''1990–2000'''||'''2000–2005'''
|-
|'''923 807'''||'''882 339'''||'''859 925'''||'''–4 147'''||'''–4 483'''|| '''–0,46'''||'''–0,51'''
|}
&lt;small&gt;''fonte: FAO, 2010a''&lt;/small&gt;

&lt;center&gt;
{| {{tablaguapa}} style=&quot;margin:auto;&quot;
|-
| colspan=2 | &lt;center&gt; Deforestación en [[Mato Grosso]], Brasil, semeyes satelitales.&lt;/center&gt;
|-
| [[Ficheru:Matogrosso l5 1992219 lrg.jpg|250px]]
| [[Ficheru:Matogrosso ast 2006209 lrg.jpg|250px]]

|-
| &lt;center&gt;1992&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;2006&lt;/center&gt;
|}
&lt;/center&gt;

{{VT|Deforestación en Colombia}}

=== América del Norte ===
La rexón contién el 17 % de la superficie forestal global (677 millones d'hectárees). Aproximao una tercer parte del territoriu rexonal ta cubiertu de montes. Por cuenta de la gran variedá de condiciones climátiques hai una gran diversidá d'ecosistemes forestales, dende [[Monte tropical|montes húmedos tropicales]] a [[taiga|viesques boreales]]. Dalgunos de los montes más granibles del mundu atopar nesta rexón.

[[Ficheru:Kootenay valley.JPG|thumb|250px|Kootenay Valley na [[Columbia Británica]], [[Canadá]]; monte destruyíu pol [[Dendroctonus ponderosae|escarabayu del pinu de monte]] (''Dendroctonus ponderosae'').]]

La cubierta forestal na rexón caltiénse estable.

América del Norte contribuyó nun 2 % aproximao a la deforestación mundial añal ente 2000 y 2005, anque la tasa de desapaición de los montes presenta un enclín a la baxa. El [[cambéu climáticu]] podría intensificar les amenaces al estáu de los montes. La intensidá y la frecuencia de les quemes forestales aumentaron tantu nel Canadá como nos Estaos Xuníos, impulsaes por enllargaes seques (atribuyíes al cambéu climáticu) y por programes de control de quemes que, anque tuvieron ésitu, amontaron de manera inalvertida la cantidá de material combustible. Otramiente, el cambéu climáticu ta fomentando les infestaciones de [[plaga|plagues]]: nel oeste del Canadá y de los Estaos Xuníos, l'[[Dendroctonus ponderosae|escarabayu del pinu de monte]] ta causando mortalidá d'árboles y daños d'especial gravedá.

==== Superficie forestal: estensión y variación ====

{|class=wikitable align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size:90%;width:90%;border:0px;text-align:center;line-height:120%&quot;
|colspan= &quot;3&quot;| '''Superficie total'''&lt;br /&gt;''(1 000 ha)''||colspan= &quot;2&quot;| '''Variación añal'''&lt;br /&gt;''(1 000 ha)''||colspan= &quot;2&quot;| '''Tasa de variación añal'''&lt;br /&gt;''%''
|-
|'''1990'''||'''2000'''||'''2005'''||'''1990–2000'''||'''2000–2005'''||'''1990–2000'''||'''2000–2005'''
|-
|'''677 801'''||'''677 971'''||'''677 464'''||'''17'''||'''–101'''|| '''0'''||'''–0,01'''
|}
&lt;small&gt;''fonte: FAO, 2010a''&lt;/small&gt;

==== Monte d'Agua ====
El '''Gran Monte d'Agua''' atópase&lt;ref name=Bosqueagua&gt;{{cita web|apellíu1=Greenpeace|títulu=El Gran Monte d'Agua|url=http://www.greenpeace.org/mexico/es/Campanes/Bosque/Geografia-de-la-deforestacion/El-Gran-Monte-de-Agua/|obra=See electrónica de Greenpeace Méxicu|editorial=Greenpeace|fechaaccesu=24 d'agostu de 2017}}&lt;/ref&gt; ente les ciudaes de Méxicu D.F., Cuernavaca y Toluca. Esti monte fai posible la vida non yá de quien lo habiten, sinón tamién la de quien viven pela redolada. Toma les sierres de les Cruces, del Ajusco, del Chichinautzin, de Zempoala y el sistema Cadril, nos estaos de Morelos, Estáu de Méxicu y el Distritu Federal. Alluga cuasi 2 per cientu de la biodiversidá mundial, ayuda a regular el clima y la calidá del aire de la rexón, apurre cuasi trés cuartes partes de l'agua que se consume na ciudá de Méxicu y abastez d'agua a dos de los ríos más importantes del país: el Lerma y la Balsas. Desafortunadamente, esta rexón atópase amenazada y ta sumiendo rápido: si sigue l'actual ritmu de deforestación, podría sumir&lt;ref name=Bosqueagua/&gt; en solu 50 años. Acordies con l'Institutu de Xeografía de la Universidá Nacional Autónoma de Méxicu, cada añu piérdense 2 400 hectárees d'esti monte, lo qu'equival a destruyir una superficie de más 6 campos de fútbol per día. El Gran Monte d'Agua toma 120 000 [[hectárea|ha]], inclúi los parques nacionales de La Marquesa, Ajusco, Desiertu de los Lleones, Llagunes de Zempoala y Tepozteco, ente otres árees. Baltar illegal, y la crecedera desatamañada de les urbes, la conversión del monte en zones de cultivu y potreros pa ganáu, les quemes forestales y la estraición de materiales y la venta del suelu amenorgar constantemente. Amás, la cacería furtiva y la introducción d'especies exótiques ponen en riesgu la biodiversidá d'esta rexón y son les causes poles qu'esti monte ta en peligru. Muncha xente que mora nos estaos onde s'atopa esti monte nun conoz la so importancia ecolóxica y la relevancia que tien como principal fonte de suministru d'agua. Dellos organismos ya instituciones tán trabayando nel analís pa la proteición d'esti gran pulmón y fonte d'agua.&lt;ref&gt;http://www.elfinanciero.com.mx/mas/enfoques/el monte-de-agua-negar a-morrer.html&lt;/ref&gt; La Comisión Nacional pa la Conocencia y Usu de la Biodiversidá (Conabio) declaró parte d'esta zona como una de les rexones terrestres prioritaries pal caltenimientu en Méxicu, y llamar &quot;Corredor biolóxicu Ajusco-Chichinautzin&quot;.&lt;ref name=Bosqueagua/&gt; Greenpeace Méxicu llanzó una campaña pa protexela.

=== Asia occidental y central ===
Ye la rexón con menos montes del mundu, con tan solo un 4 % de cubierta forestal (el 1,1 % de la superficie forestal mundial). La mayor parte de la superficie forestal correspuende a unos pocos países, ente qu'en 19 países atópase menos del 10 % de la cubierta forestal. Cerca del 75 % de la rexón ye [[ermu|greba]], con una baxa productividá de [[biomasa]]. La vexetación varia dende [[carba]]es desérticos n'[[Asia Central]] y la [[Arabia|península arábiga]] hasta pequeñes árees de [[manglar]]es na mariña del [[golfu Pérsicu]] y praderíes d'altor n'Asia central. Por cuenta de esta amenorgada cubierta forestal, los árboles fuera del monte, especialmente en [[granxa|granxes]] y n'otres tierres arbolaes, desempeñen importantes funciones granibles y proteutores.

L'establecimientu de cortavientos ye una parte integral de les [[Agricultura#Tipo_d'agricultura práutiques agrícoles]] na mayoría de los países. El cultivu de [[Phoenix dactylifera|palma datilera]] en diversos países d'Asia occidental convirtió los desiertos en [[oasis]]. Nos [[Emiratos Árabes Xuníos]], los estensos plantíos de palmes datileres ameyoraron el paisaxe al empar que producen ingresos sustanciales.

'''Superficie forestal: estensión y variación'''

{|class=wikitable align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size:90%;width:90%;border:0px;text-align:center;line-height:120%&quot;
|colspan= &quot;3&quot;| '''Superficie total'''&lt;br /&gt;''(1 000 ha)''||colspan= &quot;2&quot;| '''Variación añal'''&lt;br /&gt;''(1 000 ha)''||colspan= &quot;2&quot;| '''Tasa de variación añal'''&lt;br /&gt;''%''
|-
|'''1990'''||'''2000'''||'''2005'''||'''1990–2000'''||'''2000–2005'''||'''1990–2000'''||'''2000–2005'''
|-
|'''43 176'''||'''43 519'''||'''43 588'''||'''34'''||'''14'''|| '''0,08'''||'''0,03'''
|}
&lt;small&gt;''fonte: FAO, 2006a''&lt;/small&gt;

== Efeutos medioambientales ==

=== Impautu na atmósfera ===
[[Ficheru:Manantenina bushfire.jpg|derecha|miniaturadeimagen|Raspia y quema illegal en [[Madagascar]], 2010]]
La deforestación ta en marcha y ta afectando al clima.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0603amazondry.html|títulu=NASA DATA SHOWS DEFORESTATION AFFECTS CLIMATE|fecha=9 de xunu de 2004|work=Nasa|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090628101512/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0603amazondry.html|fechaarchivu=2009-06-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.newsfromafrica.org/newsfromafrica/articles/art_9607.html|títulu= Massive deforestation threatens food security|editorial= newsfromafrica.org|fecha=15 de febreru de 2005|autor= Mweninguwe, Raphael|deadurl=yes |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110718105636/http://www.newsfromafrica.org/newsfromafrica/articles/art_9607.html|fechaarchivu= 22 de febreru de 2006|fechaaccesu=31 d'agostu de 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sciencedaily.com/releases/2007/05/070511100918.htm Confirmed: Deforestation Plays Critical Climate Change Role], ScienceDaily, 11 May 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=clearing-forests-may-transform-local-and-global-climate Clearing Forests May Transform Local—and Global—Climate; Researchers are finding that massive deforestation may have a profound, and possibly catastrophic, impact on local weather]. [[Scientific American]] (4 de marzu de 2013)&lt;/ref&gt;

La deforestación ye un contribuyente netu al [[cambéu climáticu|calentamientu mundial]],&lt;ref&gt;[http://www.fao.org/newsroom/en/news/2006/1000385/index.html Deforestation causes global warming] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090805131750/http://www.fao.org/newsroom/en/news/2006/1000385/index.html |date=2009-08-05 }}, [[FAO]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fearnidel&quot;&gt;{{cita publicación|doi=10.1890/03-5225|títulu=Tropical Deforestation and Greenhouse-Gas Emissions|publicación=Ecological Applications|volume=14|issue=4|pages=982|añu=2004|apellíu=Fearnside|nome1=Philip M.|last2=Laurance|nome2=William F.}}&lt;/ref&gt; y cítase de cutiu como una de les causes principales del [[efeutu ivernaderu]]. La perda de los montes tropicales ye responsable d'aproximao'l 20 % de les emisiones mundiales de gases d'efeutu ivernaderu.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.fondationchirac.eu/en/deforestation/|títulu=Fondation Chirac &amp;raquo; Deforestation and desertification}}&lt;/ref&gt; Acordies con el [[Grupu Intergubernamental d'Espertos sobre'l Cambéu Climáticu]], la deforestación, principalmente n'árees tropicales, podría suponer hasta un terciu de les emisiones de [[dióxidu de carbonu]] [[Impautu humanu sobre'l medioambiente|antropogénicas]].&lt;ref name=&quot;IPCC deforestation&quot;&gt;IPCC Fourth Assessment Report, Working Group I Report &quot;The Physical Science Basis&quot;, [http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter7.pdf Section 7.3.3.1.5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110315005004/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter7.pdf |date=2011-03-15 }}. p. 527&lt;/ref&gt; Pero cálculo recién suxeren que les emisiones de CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; provocaes pola deforestación y la [[degradación forestal]] (escluyíes les emisiones naturales de les turberas) supondríen ente'l 6 y el 17 % de toles emisiones antropogénicas de CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, con una media del 12 %.&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; emissions from forest loss|publicación=Nature Geoscience|volume=2|añu=2009|páxines=737–738|doi=10.1038/ngeo671|númberu=11|apellíu1=Van Der Werf|nome1=G. R.|apellíu2=Morton|nome2=D. C.|apellíu3=Defries|nome3=R. S.|apellíu4=Olivier|nome4=J. G. J.|apellíu5=Kasibhatla|nome5=P. S.|apellíu6=Jackson|nome6=R. B.|apellíu7=Collatz|nome7=G. J.|apellíu8=Randerson|nome8=J. T.|bibcode=2009NatGe...2..737V}}&lt;/ref&gt; La deforestación provoca que'l CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; permaneza más tiempu na atmósfera. Al aumentar el CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, créase una capa qu'atrapa la radiación solar. Esta radiación convertir en calor, provocando asina l'efeutu ivernaderu.&lt;ref&gt;Mumoki, Fiona (18 de xunetu de 2006). [https://www.tigweb.org/youth-media/panorama/article.html?ContentID=7611 &quot;The Effects of Deforestation on our Environment Today.&quot;] Panorama. TakingITGlobal..&lt;/ref&gt; 

Les plantes estrayen el CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; de l'atmósfera al traviés de la [[fotosíntesis]], quedándose col carbonu, qu'incorporen a la so estructura (raigaños, tarmos, fueyes, flores) en forma de molécules orgániques y lliberando parte del osíxenu. Anque tamién lliberen daqué de CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; mientres el so procesu normal de respiración. Solo cuando un árbol o un monte crecen pueden estrayer carbonu de l'atmósfera, almacenándolo nos sos texíos. Tanto la podrizu de la madera como la so quema devuelven a l'atmósfera esi carbonu almacenáu. Por que los montes realmente estrayigan carbonu de l'atmósfera tien d'haber una acumuladura neta de madera. Una forma ye cortar los árboles, tresformar la madera n'oxetos duraderos y reemplazar con nuevos árboles los cortaos.&lt;ref&gt;Prentice, I.C. [http://www.grida.no/CLIMATE/IPCC_TAR/wg1/pdf/TAR-03.PDF &quot;The Carbon Cycle and Atmospheric Carbon Dioxide&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090804173907/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/pdf/TAR-03.pdf |date=2009-08-04 }}. IPCC&lt;/ref&gt; La deforestación tamién puede faer que se lliberar el CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; acumuláu nel terrén. Los montes pueden ser tantu [[sumidoriu de carbono|sumidero de carbonu]] como fontes, dependiendo de les circunstancies ambientales. Los montes maduros (onde la cantidá de materia vexetal nun varia significativamente) alternen ente portase como fontes netes y sumidorios netos (ver [[Ciclu del carbonu]]), pero esta variación resulta insignificante en rellación cola enorme cantidá de carbonu que tienen almacenada.

Nes árees deforestaes, el terrén calezse más rápidu por efeutu del sol y algama una mayor temperatura, lo que lleva a mayores corrientes de [[conveición]] ascendentes que favorecen la formación de nubes y finalmente producen más agua.&lt;ref&gt;[http://www.nasa.gov/home/hqnews/2004/jun/HQ_04183_deforestation.html NASA Data Shows Deforestation Affects Climate In The Amazon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190415115503/http://www.nasa.gov/home/hqnews/2004/jun/HQ_04183_deforestation.html |date=2019-04-15 }}. NASA News. 9 de xunu de 2004.&lt;/ref&gt; Sicasí, acordies con el Llaboratoriu norteamericanu de Dinámica de Fluyíos Xeofísicos (GFDL poles sos sigles n'inglés), los modelos utilizaos pa investigar los efeutos a gran distancia de la deforestación tropical amosaron un ampliu, pero nidiu, medría de la temperatura en tola atmósfera tropical. Estos modelos predixeron un calentamientu inferior a los 0,2&amp;nbsp;° C na atmósfera tropical cimera (ente 700 y 500 milibares). Sicasí estos modelos nun predicen cambeos significativos n'otres árees más allá de los trópicos. Aun así la realidá puede ser distinta, porque'l modelu puede contener errores y les sos resultaos nunca son absolutamente definitivos.&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=Weak Simulated Extratropical Responses to Complete Tropical Deforestation|publicación=Journal of Climate|añu=2006|volume=19|issue=12|páxines=2835–2850|doi=10.1175/JCLI3737.1|apellíu1=Findell|nome1=Kirsten L.|apellíu2=Knutson|nome2=Thomas R.|apellíu3=Milly|nome3=P. C. D.|bibcode=2006JCli...19.2835F}}&lt;/ref&gt;

La deforestación afecta a los vientos, el vapor d'agua y l'absorción d'enerxía solar, influyendo asina claramente nel clima zonal y mundial.&lt;ref name=&quot;InTech&quot;&gt;{{cita web|apellíu1=Chakravarty|nome1=Sumit|apellíu2=Ghosh|nome2=S. K.|apellíu3=Suresh|nome3=C. P.|apellíu4=Dey|nome4=A. N.|apellíu5=Shukla|nome5=Gopal|títulu=Causes, Effects and Control Strategies, Global Perspectives on Sustainable Forest Management|url=http://cdn.intechopen.com/pdfs/36125/InTechDeforestation_causes_effects_and_control_strategies.pdf|website=InTech|editorial=InTech|fechaaccesu=23 d'agostu de 2017}}&lt;/ref&gt;
 
L'[[Amenorgamientu de les emisiones de la deforestación]] y la degradación forestal (REDD poles sos sigles n'inglés) en países en desenvolvimientu surdió como un importante complementu a les polítiques climátiques actuales. La idea consiste en compensar económicamente a los países que consigan estos amenorgamientos de forma significativa.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.iddri.org/Publications/Collections/Analyses/Why-are-we-seeing-REDD |títulu=Why are we seeing &quot;REDD&quot;? |autor1=Wertz-Kanounnikoff, Sheila |autor2=Rubio Alvarado, Laura Ximena |editorial=Institute for Sustainable Development and International Relations |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071225042425/http://www.iddri.org/Publications/Collections/Analyses/Why-are-we-seeing-REDD |fechaarchivu=25 d'avientu de 2007 |fechaaccesu=14 de payares de 2016 }}&lt;/ref&gt;

Los legos piensen que los montes tropicales contribúin significativamente al osíxenu de l'atmósfera&lt;ref name=&quot;timesonline.co.uk&quot;&gt;{{cita noticia|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/article664544.ece|títulu=How can you save the rain forest. 8 d'ochobre de 2006. Frank Field|llugar=London|obra=The Times|fecha=8 d'ochobre de 2006|fechaaccesu=1 d'abril de 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629124333/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/article664544.ece|archivedate=2011-06-29}}&lt;/ref&gt; anque los científicos consideren que la contribución neta de los montes tropicales ye pequeña y que la deforestación solo tien efeutos menores nos niveles d'osíxenu atmosférico.&lt;ref&gt;Broeker, Wallace S. (2006). [http://www.columbia.edu/cu/21stC/issue-2.1/broecker.htm &quot;Breathing easy: Et tu, O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;.&quot;] Columbia University&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación|apellíu1=Moren|nome1=Emilio F.|títulu=Deforestation and land use in the Brazilian Amazon|publicación=Human Ecology|volume=21|pages=1–21|añu=1993|doi=10.1007/BF00890069}}&lt;/ref&gt; Sicasí, la quema de masa forestal pa llograr tierrras cultivables llibera ingentes cantidaes de CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, que contribúin al calentamientu mundial.&lt;ref name=&quot;Fearnidel&quot; /&gt; Los científicos tamién afirmen que la deforestación tropical llibera añalmente 1 500 millones de tonelaes de carbonu a l'atmósfera.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cita publicación|doi=10.1016/j.envsci.2007.01.010|publicación=Environmental Science Policy |añu=2007|volume= 10|issue= 4|pages=385–394|títulu=Earth observations for estimating greenhouse gas emissions from deforestation in developing countries|url=http://www.gofc-gold.uni-jena.de/documents/other/EO_for_GHG_emissions.pdf|apellíu1=Defries |nome1=Ruth |apellíu2=Achard |nome2=Frédéric |apellíu3=Brown |nome3=Sandra |apellíu4=Herold |nome4=Martin |apellíu5=Murdiyarso |nome5=Daniel |apellíu6=Schlamadinger |nome6=Bernhard |apellíu7=De Souza |nome7=Carlos }}&lt;/ref&gt;

=== Impautu hidrolóxicu ===
La deforestación tamién afecta al [[ciclu de l'agua]]: los árboles estrayen agua del sosuelu al traviés de los sos raigaños y lliberar a l'atmósfera. Cuando sumen, el clima vuélvese más secu. Amás la deforestación amenorga la cantidá d'agua nel terrén y nel sosuelu, de cuenta que les plantes restantes ven amenorgada la so disponibilidad d'agua.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.wrm.org.uy/deforestation/UNreport.html|títulu=Underlying Causes of Deforestation|obra=UN Secretary-General's Report|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20010411092448/http://wrm.org.uy/deforestation/UNreport.html|fechaarchivu=11 d'abril de 2001}}&lt;/ref&gt; Coles mesmes la deforestación amenorga la cohesión del suelu, lo que da llugar a [[erosión]], [[inundación]], [[desertificación]] y [[fana de tierra|corrimiento de tierres]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://people.uwec.edu/jolhm/eh2/rogge/index.htm|author=Rogge, Daniel |obra=University of Wisconsin-Eau Claire |títulu=Deforestation and Landslides in Southwestern Washington }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/413717.stm China's floods: Is deforestation to blame?] BBC News. 6 d'agostu de 1999.&lt;/ref&gt;

Al amenorgase la cubierta arbórea mengua la capacidá de la redolada pa interceptar, retener y transpirar l'agua cayida. Les árees montiegues atrapen l'agua y penerar al sosuelu; les deforestaes, sicasí, vuélvense fontes d'agua superficial, que se mueve muncho más apriesa que la soterraña. Los montes devuelven a l'atmósfera por trespiración la mayoría de l'agua que cai sobre ellos como precipitación. Otra manera, cuando se deforesta una zona, cuasi tola precipitación perder en forma d'agua superficial.&lt;ref&gt;Raven, P. H. and Berg, L. R. (2006) ''Environment'', 5th ed, John Wiley &amp; Sons. p. 406. ISBN 0471704385.&lt;/ref&gt;Esi tresporte más rápidu d'agua superficial puede traducise n'[[inundación|inundación rescamplu]] ya hinchentes más concentraos de les qu'asocederíen si caltuviérase la cubierta arbórea. La deforestación tamién amenorga la [[evapotranspiración]], y consiguientemente los niveles de mugor atmosférico, lo qu'en dellos casos afecta a les precipitaciones nes zones a [[Sotaventu y barloventu|sotaventu]] del área deforestada, porque l'agua nun se recicla nos montes a sotaventu, sinón que cuerre pola superficie y va direutamente a los océanos. Acordies con un estudiu, nel área deforestada al norte y noroeste de China, la precipitación media añal baxó un terciu ente la década qu'empezó en 1951 y la de 1981.&lt;ref&gt;{{cita llibru|títulu = The Economic Costs of China's Environmental Degradation: Project on Environmental Scarcities, State Capacity, and Civil Violence, a Joint Project of the University of Toronto and the American Academy of Arts and Sciences|url = http://www.library.utoronto.ca/pcs/state/chinaeco/forest.htm|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20091230071928/http://www.library.utoronto.ca/pcs/state/chinaeco/forest.htm|dead-url = yes|fechaarchivu = 30 d'avientu de 2009|publisher = Committee on Internat. Security Studies, American Acad. of Arts and Sciences|date = 1 de xineru de 1998|first = Wang|last = Hongchang|chapter = Deforestation and Desiccation in China A Preliminary Study|editor-last = Schwartz|editor-first = Jonathan Matthew}}&lt;/ref&gt;

Los árboles, y les plantes polo xeneral, inciden significativamente nel ciclu hidrolóxicu:
* Les sos copes intercepten una porción de la precipitación, que depués se vuelve a evaporar.
* Les sos residuos nel suelu (fueyes muertes, cañes) frenen la [[escorrentía]].
* Estes residuos tamién camuden les propiedaes del suelu, ameyorando la so capacidá de retener agua.
* Los sos raigaños crean macroporos qu'amonten la filtración al sosuelu.
* Contribúin al evaporamientu terrestre y amenorguen por trespiración la [[mugor del suelu]].
* Controlen el mugor del aire al traviés de la trespiración de les sos fueyes. El 99 % de l'agua absorbida polos raigaños ye transpirada.&lt;ref&gt;[http://www.ag.ndsu.edu/pubs/ageng/irrigate/eb66w.htm &quot;Soil, Water and Plant Characteristics Important to Irrigation&quot;.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121125074838/http://www.ag.ndsu.edu/pubs/ageng/irrigate/eb66w.htm |date=2012-11-25 }} North Dakota State University.&lt;/ref&gt;
Como resultancia, la presencia o ausencia d'árboles camuda la cantidá d'agua soterraño, superficial o atmosférica. Esto camuda tamién el ritmu d'erosión y la disponibilidad d'agua yá seya pol ecosistema o pa les necesidaes humanes. La deforestación de les llanures tresllada la formación de nubes y l'agua a terrenes más elevaos.&lt;ref name=&quot;InTech&quot;/&gt;

Nel casu d'agües bien intenses y enllargaes que degolen la capacidá normal d'absorción de los montes, ye posible que, a pesar de la so presencia, prodúzanse hinchentes.

La [[selva tropical]] ye la fonte d'alredor del 30 % de l'[[agua duce]] del planeta.&lt;ref name=&quot;timesonline.co.uk&quot;/&gt;

La deforestación alteria los patrones climáticos favoreciendo un tiempu más templáu y secu, y por tanto amontando la [[seca]], la desertificación, la perda de colleches, la fusión de los polos, los hinchentes costeros y el desplazamientu de flora y fauna&lt;ref name=&quot;InTech&quot;/&gt;

=== Impautu nel suelu ===
Los montes naturales tienen un ritmu d'erosión bien baxu, aproximao 2 tonelaes métriques per quilómetru cuadráu.&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu1=The Green Community|títulu=FORESTS|url=http://thegreencommunity.org/forests/|obra=See electrónica de The Green Community|idioma=inglés|fechaaccesu=29 d'agostu de 2017}}&lt;/ref&gt;La deforestación xeneralmente amonta'l ritmu de perda de suelu al aumentar la escorrentía y amenorgar l'escudu de residuos vexetales. Esto pue ser una ventaya nos suelos de selves tropicales descomanadamente llavaos. Les mesmes operaciones de balta amonten la erosión pola construcción de carreteres y l'usu de maquinaria pesada.

La [[Pandu d'Aponderes]] en China foi desaposiada de los sos montes orixinales fai milenios. Dende entós tuvo erosionándose, creando fondes [[cárcava|cárcavas]], apurriendo'l sedimentu que da al [[Ríu Mariellu]]'l so color característicu y favoreciendo los hinchentes nel so cursu baxu. 

La desapaición de los árboles non siempres amonta'l ritmu d'erosión. En ciertes rexones del suroeste d'EE.XX. los arbustos y los árboles tuvieron llindando les praderíes. Los mesmos árboles refuercen la perda de plantes yerbácees nel suelu avisiegu poles sos copes. Si'l suelu queda desnudu, ye bien vulnerable a la erosión. El Serviciu Forestal d'Estaos Xuníos, por casu nel parque nacional Bandelier, estudia cómo restaurar l'ecosistema, y amenorgar la erosión, quitando los árboles. 

Los raigaños de los árboles cohesionan el suelu y, si ye lo suficientemente superficial, caltener nel so llugar amestándolo a la [[roca madre]]. Por esta razón baltar los árboles de fasteres empinaes con suelu superficial puede amontar el riesgu de fanes de tierres y amenaciar les vides de quien moren cerca.&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu1=Organización Mundial de la Salú|títulu=Corrimiento de tierres|url=http://www.portal.pmnch.org/hac/techguidance/ems/landslides/es/|obra=See electrónica de la OMS|editorial=OMS|fechaaccesu=31 d'agostu de 2017}}&lt;/ref&gt; 

=== Impautu na biodiversidá ===
La deforestación mengua la [[biodiversidá]]&lt;ref&gt;Nilsson, Sten (March 2001). [http://www.actionbioscience.org/environment/nilsson.html Do We Have Enough Forests?], American Institute of Biological Sciences.&lt;/ref&gt; y ye causa de la estinción de munches especies.&lt;ref name=Benton&gt;{{cita publicación|author= Sahney, S., Benton, M.J. &amp; Falcon-Lang, H.J.|añu=2010|títulu= Rainforest collapse triggered Pennsylvanian tetrapod diversification in Euramerica|publicación=Geology|doi=10.1130/G31182.1|volume = 38|páxines = 1079–1082|númberu=12 |bibcode=2010Geo....38.1079S}}&lt;/ref&gt; Más de la metá de les especies de plantes y animales terrestres viven nes selves tropicales.&lt;ref name=&quot;Rainforest Facts&quot;&gt;[http://www.nature.org/ourinitiatives/urgentissues/rainforests/rainforests-facts.xml Rainforest Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151022034531/http://www.nature.org/ourinitiatives/urgentissues/rainforests/rainforests-facts.xml |date=2015-10-22 }}. Nature.org (1 de payares de 2016). Retrieved 2016-11-13.&lt;/ref&gt; La perda d'árees montiegues resultó nuna redolada degradada, con menor biodiversidá.&lt;ref name=r1&gt;{{cita web|url=http://www.umich.edu/~gs265/society/deforestation.htm|títulu=The Choice: Doomsday or Arbor Day|autor1=Stock, Jocelyn|autor2=Rochen, Andy|obra=umich.edu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090416161300/http://www.umich.edu/~gs265/society/deforestation.htm|fechaarchivu=2009-04-16}}&lt;/ref&gt; Los montes sostienen la biodiversidá apurriendo un [[hábitat]] a numberoses especies de fauna y flora,&lt;ref&gt;[http://www.sciencedaily.com/releases/2007/08/070808132022.htm Rainforest Biodiversity Shows Differing Patterns], ScienceDaily, 14 August 2007.&lt;/ref&gt; dalgunes de les cuales pueden tener aplicaciones melecinales.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.bmbf.de/en/12484.php |obra=Research for Biodiversity Editorial Office |títulu=Medicine from the rainforest |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081206015033/http://www.bmbf.de/en/12484.php |fechaarchivu= 6 d'avientu de 2008 }}&lt;/ref&gt; Siendo los [[biotopo]] forestales fontes irreemplazables de nueves medicines (como'l [[Paclitaxel|taxol]]), la deforestación puede destruyir irrecuperablemente la riqueza xenética qu'apurre a les plantes comestibles resistencia frente a les plagues.&lt;ref&gt;[http://www.bio-medicine.org/biology-news-1/Single-largest-biodiversity-survey-says-primary-rainforest-is-irreplaceable-1218-1/ Single-largest biodiversity survey says primary rainforest is irreplaceable] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090814233654/http://www.bio-medicine.org/biology-news-1/Single-largest-biodiversity-survey-says-primary-rainforest-is-irreplaceable-1218-1/ |date=2009-08-14 }}, Bio-Medicine, 14 de payares de 2007.&lt;/ref&gt;

Al ser les selves tropicales los ecosistemes más diversos de la Tierra&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090302154517/https://www.bbc.co.uk/schools/gcsebitesize/geography/ecosystems/ecosystemsrainforestrev1.shtml Tropical rainforests – The tropical rainforest], BBC&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20000302033338/http://library.thinkquest.org/11353/trforest.htm Tropical Rain Forest]. thinkquest.org&lt;/ref&gt; y atopase nellos alredor del 80 % de la biodiversidá conocida,&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2008/06/20/us-philippines-biodiversity-idUSMAN18800220080620 O.N. calls on Asian nations to end deforestation], Reuters, 20 June 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.rain-tree.com/facts.htm|títulu=Rainforest Facts}}&lt;/ref&gt; la desapaición d'árees significatives de cubierta arbórea resultó en [[degradación del suelu]]&lt;ref&gt;[https://www.bbc.co.uk/schools/gcsebitesize/geography/ecosystems/ecosystemsrainforestrev4.shtml Tropical rainforests – Rainforest water and nutrient cycles], BBC&lt;/ref&gt; y una redolada de menor biodiversidá.&lt;ref name=Benton/&gt;&lt;ref&gt;Butler, Rhett A. (2 July 2007) [http://news.mongabay.com/2007/0702-gardner.html Primary rainforest richer in species than plantations, secondary forests], mongabay.com,&lt;/ref&gt;Un estudiu en [[Rondônia]] (Brasil) amuesa que la deforestación acaba tamién cola comunidá microbiana que s'ocupa de reciclar los nutrientes, llimpiar l'agua y esaniciar la contaminación.&lt;ref name=ro&gt;{{cita web |last=Flowers |first=d'abril de |títulu=Deforestation In The Amazon Affects Microbial Life As Well As Ecosystems |url=http://www.redorbit.com/news/science/1112753888/amazon-deforestation-microbial-communities-122512/ |obra=Science News |editorial=Redorbit.com|fechaaccesu=12 de marzu de 2013}}&lt;/ref&gt;

Envalórase qu'acaldía tamos perdiendo 137 especies de plantes y animales (incluyíos inseutos) por cuenta de la deforestación de les selves, lo que supón 50 000 especies añales..&lt;ref name=&quot;rain-tree.com&quot;&gt;[http://www.rain-tree.com/facts.htm Rainforest Facts]. Rain-tree.com (20 de marzu de 2010). Consultáu'l 29 d'agostu de 2010.&lt;/ref&gt; Autores como Lewin ''et al.'' afirmen que la deforestación de les selves ta contribuyendo a la [[Estinción masiva del Holocenu]].&lt;ref&gt;Leakey, Richard and Roger Lewin, 1996, ''The Sixth Extinction : Patterns of Life and the Future of Humankind'', Anchor, ISBN 0-385-46809-1 .&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.independent.co.uk/environment/the-great-rainforest-tragedy-542135.html The great rainforest tragedy], The Independent, 28 June 2003.&lt;/ref&gt;

Los ritmos conocíos (non envaloraos) d'estinción de mamíferos y aves pola deforestación son muncho más baxos, aproximao una especie per añu. Pero si s'estrapola a toles especies sale la cifra d'aproximao 23 000 cada añu. Predíxose que'l 40 % de les especies animales y vexetales del sureste asiáticu podría sumir nel S. XXI.&lt;ref&gt;[https://www.newscientist.com/channel/life/endangered-species/dn3973 Biodiversity wipeout facing South East Asia], New Scientist, 23 July 2003.&lt;/ref&gt; Darréu cuestionáronse estes predicciones al reparase en 1995 que nel sureste asiáticu la mayoría del monte orixinal foi tresformáu en plantíos de monocultivu, pero que les especies potencialmente amenaciaes son poques, y que los árboles y el restu de la flora permanecen estables y bien estendíos.&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt;
La comprensión científica del procesu d'estinción ye insuficiente pa faer predicciones acertaes sobre l'impautu de la deforestación na biodiversidá.&lt;ref&gt;{{cita publicación |añu=1995|títulu=The future of biodiversity|publicación=Science|volume=269|númberu=5222|páxines=347–50|doi=10.1126/science.269.5222.347|pmid=17841251|autor1=Pimm|nome1=S. L.|apellíu2=Russell|nome2=G. J.|apellíu3=Gittleman|nome3=J. L.|apellíu4=Brooks|nome4=T. M.|bibcode=1995Sci...269..347P}}&lt;/ref&gt; La mayoría de les predicciones de perda de biodiversidá causada por operaciones silvícolas basar en modelos especie-área, asumiendo que si'l monte aparra, la diversidá de les especies va aparrar de manera similar.
&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cita llibru|author1=Whitmore, Timothy Charles |author2=Sayer, Jeffrey |author3=International Union for Conservation of Nature and Natural Resources. General Assembly|author4=IUCN Forest Conservation Programme|títulu=Tropical deforestation and species extinction|url=https://books.google.com/books?id=Et4opq8dn4MC|fechaaccesu=4 d'avientu de 2011|fecha=15 de febreru de 1992|editorial=Springer|isbn=978-0-412-45520-9}}&lt;/ref&gt; Sicasí munchos d'esos modelos demostraron ser erróneos y la perda d'hábitat nun lleva necesariamente a la perda d'especies a gran escala.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt; Sábese que los modelos especie-área sobreestiman el númberu d'especies amenaciaes mesmes de les árees que tán siendo deforestaes, y muncho más nel casu d'especies más espublizaes (presentes tantu n'árees que tán siendo deforestaes como nes que se tán dexando intactes).&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{cita publicación|doi=10.1126/science.269.5222.347|títulu=The Future of Biodiversity|añu=1995|apellíu1=Pimm|nome1=S. L.|apellíu2=Russell|nome2=G. J.|apellíu3=Gittleman|nome3=J. L.|apellíu4=Brooks|nome4=T. M.|publicación=Science|volume=269|númberu=5222|páxines=347–350|pmid=17841251|bibcode=1995Sci...269..347P}}&lt;/ref&gt;

Un estudiu de 2012 sobre l'[[Amazonia]] prediz que, magar la falta d'estinciones dica agora, hasta'l 90 % de les prediches va producir nos próximos 40 años.&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu=Sohn|nome=Emily|títulu=More extinctions expected in Amazon|obra=Discovery|url=http://news.discovery.com/earth/amazon-extinctions-to-come-120712.html|fecha=12 de xunetu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121107175209/http://news.discovery.com/earth/amazon-extinctions-to-come-120712.html|fechaarchivu=2012-11-07}}&lt;/ref&gt;

== Llucha contra la deforestación ==

=== Amenorgamientu d'emisiones ===
{{AP|Amenorgamientu de les emisiones de la deforestación}}
Les principales organizaciones internacionales, incluyíes les Naciones Xuníes y el Bancu Mundial, empezaron a desenvolver programes de llucha contra la deforestación. El términu xeneral REDD (sigles n'inglés d'Amenorgamientu d'Emisiones de Deforestación y Degradación) describe estos programes, qu'empleguen incentivos monetarios direutos o d'otru tipu p'animar a los países en desenvolvimientu a que llinden o reviertan el so deforestación. Aldericóse sobre'l financiamientu, pero na decimoquinta conferencia de les partes ([[COP 15]]) de la [[Convención Marco de les Naciones Xuníes sobre'l Cambéu Climáticu]] (CMNUCC) en Copenḥague (avientu de 2009) algamóse un alcuerdu pol que los países desenvueltos comprometer a apurrir recursos nuevos y adicionales, incluyíes la [[silvicultura]] ya inversiones enriaes por instituciones internacionales, que se van averar a los 30 [[millardo|millardos]] de dólares pal periodu 2010-2012&lt;ref&gt;{{cita noticia|títulu= Copenhagen Accord of 18 d'avientu de 2009 |editorial=UNFCC |añu= 2009 |url= http://unfccc.int/files/meetings/cop_15/application/pdf/cop15_cph_auv.pdf |fechaaccesu=28 d'avientu de 2009}}&lt;/ref&gt;
Ta trabayándose significativamente en ferramientes pa controlar cómo los países en desenvolvimientu cumplen los oxetivos REDD a los que que comprometieron. Estes ferramientes, qu'inclúin siguimientu remotu de los montes por imáxenes satelitales y otres fontes de datos, incluyíu FORMA (acrónimu n'inglés d'iniciativa de Siguimientu Forestal pa l'Aición) del [[Centru pal Desarrollu Global]]&lt;ref&gt;[http://www.cgdev.org/section/initiatives/_active/forestmonitoringforactionforma Forest Monitoring for Action (FORMA) : Center for Global Development : Initiatives: Active]. Cgdev.org (23 de payares de 2009). Consultáu'l 29 d'agostu de 2010.&lt;/ref&gt; y el portal de siguimientu del carbonu forestal del [https://www.earthobservations.org Grupu d'Observación de la Tierra] (GEO poles sos sigles n'inglés).&lt;ref&gt;[http://portal.geo-fct.org/(-demonstrators/browser Browser – GEO FCT Portal]. Portal.geo-fct.org. Consultáu'l 29 d'agostu de 2010.&lt;/ref&gt; Tamién se dio importancia al empuestu metodolóxicu pal siguimientu de los montes na COP 15.&lt;ref&gt;{{cita noticia|títulu= Methodological Guidance |editorial=UNFCC |añu= 2009 |url= http://unfccc.int/files/na/application/pdf/cop15_ddc_auv.pdf |fechaaccesu= 28 d'avientu de 2009}}&lt;/ref&gt; La organización medioambiental Socios pa Evitar la Deforestación encabeza la campaña pal desenvolvimientu de la REDD al traviés de financiamientu del Gobiernu d'Estaos Xuníos.&lt;ref&gt;[http://climateprogress.org/2009/12/16/sec-vilsack-1-billion-for-redd/ Agriculture Secretary Vilsack: $1 billion for REDD+ « Climate Progress]. Climateprogress.org (16 d'avientu de 2009). Consultáu'l 29 d'agostu de 2010.&lt;/ref&gt; En 2014 la [[FAO]], con dellos socios, llanzó Open Foris —un conxuntu de programes informáticos de [[códigu abiertu]] p'ayudar a los países a recoyer, producir y espublizar información sobre l'estáu de los sos recursos forestales.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.fao.org/news/story/en/item/254098/icode/ |títulu=FAO sets standards to improve national forest monitoring systems |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20221006222514/https://www.fao.org/news/story/en/item/254098/icode/ |fechaarchivu=2022-10-06 }}&lt;/ref&gt; Estos [http://www.fao.org/forest-resources-assessment/es/ programes] (hai versión n'español) sirven pa tol ciclu de vida del inventariu forestal, dende la valoración de les necesidaes, diseñu, planificación, recoyida y xestión de datos sobre'l terrén, analís estimativos y espardimientu. Inclúyense ferramientes pal procesáu d'imáxenes remotes, según pa les comunicaciones internacionales REDD y MRV (sigles n'inglés de midida, comunicación y verificación).

Pa evaluar les implicaciones xenerales de los amenorgamientos d'emisiones, los países onde se concentra la mayor atención son los d'enforma monte y altos ritmos de deforestación (HFHD poles sos sigles n'inglés) y los de poco monte, pero altos ritmos de deforestación (LFHD poles sos sigles n'inglés). Países HFHD considérense Brasil, Camboya, Corea del Norte, Guinea Ecuatorial, Malasia, Isla Salomón, Timor Este, Venezuela y Zambia. Sicasí anótense como LFHD Afganistán, Benin, Botswana, Birmania, Burundi, Camerún, Chad, Ecuador, El Salvador, Etiopía, Ghana, Guatemala, Guinea, Haití, Honduras, Indonesia, Liberia, Malawi, Malí, Mauritania, Mongolia, Namibia, Nepal, Nicaragua, Níxer, Nixeria, Paquistán, Paraguay, Filipines, Senegal, Sierra Lleona, Sri Lanka, Sudán, Togu, Uganda, Tanzania y Zimbabue.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu= Reducing Emissions from Deforestation and Forest Degradation (REDD): An Options Assessment Report |editorial=Meridian Institute for the Government of Norway |añu= 2009 |url= http://www.africaclimatesolution.org/features/REDD-Options_Assessment_Report.pdf|páxines=75–77 |fechaaccesu= 24 de payares de 2011 |autor=Angelsen, Arild}}&lt;/ref&gt;

=== Pagos pa caltener los montes ===

En Bolivia la deforestación nos cursos fluviales altos causó problemes medioambientales, ente ellos erosión del suelu y amenorgamientu de la calidá de l'agua. Un proyeutu innovador pa remediar la situación establez que los usuarios de l'agua ríu abajo paguen a los propietarios de tierres ríu arriba pa caltener los sos montes. Los propietarios reciben 20 dólares norteamericanos ($) pa caltener los árboles, evitar práutiques ganaderes contaminantes y favorecer la biodiversidá y la [[fixación de carbonu]] pol monte na so propiedá. Tamién reciben 30 $ pa la compra d'un truébanu, lo que-yos compensa pol caltenimientu de 2 hectárees de monte mientres 5 años, de manera que se protexa una fonte d'agua. Los ingresos por hectárea del miel recoyíu xuben a 5 $ añales, de cuenta qu'en 5 años xuben a 50 $ pal propietariu.&lt;ref&gt;[http://cdkn.org/2013/12/payments-for-watershed-services-a-driver-of-climate-compatible-development/?loclang=en_gb ''Payments for watershed services: A driver of climate compatible development''], [[Climate &amp; Development Knowledge Network]], 30 d'avientu de 2013.&lt;/ref&gt; El proyeutu llevar la Fundación Natura Bolivia y la organización ecoloxista Rare, col sofitu de l'[[Alianza Clima y Desarrollu]]. 

=== Propiedá de la tierra ===
[[Ficheru:Shennongjia virgin forest.jpg|derecha|miniaturadeimagen|Monte virxe de Shennongjia]]

Afírmase que tresferir la propiedá de los terrenes onde s'alluguen los monte a les poblaciones indíxenes ye una manera eficiente de protexelos. 
&lt;ref name=Guardian1&gt;{{cita noticia|url= https://www.theguardian.com/global-development/2016/jul/22/india-follow-china-saving-forest-people-land-rights|títulu=India should follow China to find a way out of the woods on saving forest people|editorial=The Guardian |fechaaccesu=7 d'agostu de 2016|fecha=22 de xunetu de 2016}}&lt;/ref&gt;
Esto inclúi la proteición de tales derechos cuando les lleis esistentes conceder, como na llei india de montes.&lt;ref name=Guardian1/&gt; Sostiense que tresferir estos derechos en China, quiciabes la mayor [[reforma agraria]] de la edá contemporánea, amontó la cobertoria forestal.&lt;ref name=rightsandresources&gt;{{cita web|url=http://rightsandresources.org/en/publication/view/chines-forest-tenure-reforms-impacts-and-implications-for-choice-conservation-and-climate-change/|títulu=China's forest tenure reforms|editorial=rightsandresources.org |fechaaccesu=7 d'agostu de 2016}}&lt;/ref&gt; En Brasil, les árees forestales que la so propiedá tresferir a pueblos indíxenes sufren menos balta permanente qu'inclusive los [[parque nacional|parques nacionales]].&lt;ref name=rightsandresources/&gt; 

=== Métodos agrícoles que nun esixen estenar montes ===

Baltar el monte y llantar con métodos agrícoles tradicionales rinde pocu. Dellos métodos agrícoles nuevos qu'ufierten enforma mayor rendimientu por hectárea (y por tanto dexen baltar menos monte, o nun baltalo n'absolutu, si aplicar al terrén onde s'usaben métodos tradicionales) son: [[Híbridu (bioloxía)#Vexetales|plantes hibridaes]], ivernaderos, [[Güertu#Güertu urbanu|güertos urbanos]] o [[hidroponía]]. Estos nuevos métodos dependen de cutiu de insumos químicos (abonos, pesticidas) pa caltener alto'l so rendimientu. Na agricultura cíclica&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.artehistoria.com/v2/contestos/109.htm/|títulu=Agricultura|editorial=ArteHistoria|fechaaccesu=4 de setiembre de 2017}}&lt;/ref&gt; (llamada asina por oposición a l'agricultura itinerante, en qu'una tribu balta una zona de monte, cultivar y, cuando la tierra escósase, abandonar pa baltar una nueva zona) el ganáu pastia sobre tierra dexada en [[barbechu (tierra)|barbechu]], fertilizándola y preparar pa una próxima llantadera. La [[rotación de cultivos]] ye una forma d'agricultura cíclica. Per otra parte l'[[agricultura biointensiva]] llogra rendimientos bien altos en terrenes bien amenorgaos ensin emplegar sustancies químiques. L'agricultura intensiva, sicasí, puede menguar los nutrientes del suelu&lt;ref&gt;{{cita llibru|títulu=Impacto de les politicas agricolas de Los Países de la OCDE|editorial=IICA|páxina=76|fecha=2 d'avientu de 1991|fechaaccesu=4 de setiembre de 2017}}&lt;/ref&gt; a un ritmu aceleráu. L'enfoque más prometedor, sicasí, ye la [[xardinería forestal]] (traducción habitual, pero pocu afortunada del términu ''forest gardening''; pocu afortunada porque, n'asturianu, la xardinería ye ornamental non nutricional; la traducción francesa, ''monte nutritivu'' da una meyor idea del significáu) en [[permacultura]], que consiste en sistemes agroforestales, curioso diseñaos p'asonsañar a los montes naturales, que favorecen les especies animal y vexetal de interes nutricional, madereru y otros usos. Estos sistemes tienen baxa dependencia de combustibles fósiles y sustancies químiques, precisen pocu caltenimientu, son altamente granibles y causen pocu impautu nel suelu, la [[calidá de l'agua]] y la [[biodiversidá]]. 

=== Siguimientu de la deforestación ===
Hai múltiples métodos fayadizos y fiables pa siguir la deforestación. Unu d'ellos ye la interpretación visual de semeyes aérees o imáxenes per satélite. Ye intensivu en mano d'obra, pero nun riquir formación d'altu nivel en procesamientu automatizado d'imáxenes nin una fuerte inversión n'ordenadores.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cita publicación|títulu=Using indicators of deforestation and land-use dynamics to support conservation strategies: A case study of central Rondônia, Brazil|doi=10.1016/j.foreco.2009.01.013|añu=2009|apellíu1=Ferraz|nome1=Silvio Frosini de Barro|apellíu2=Vettorazzi|nome2=Carlos Alberto|apellíu3=Theobald|nome3=David M.|publicación=Forest Ecology and Management|volume=257|númberu=7|páxines=1586–1595}}&lt;/ref&gt; Otru métodu ye l'analís de los puntos calientes (''hotspots'', zones de rápidu cambéu) emplegando la opinión d'espertos o imáxenes de satélite de baxa resolución pa identificar estes zones, y entós realizar analises dixitales detallaos sobre imáxenes satelitales d'alta resolución.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt; De normal valórase la deforestación cuantificando la cantidá d'área deforestada, midida nel momentu actual. 
Dende un puntu de vista medioambiental, cuantificar el dañu y les sos posibles consecuencies ye una xera más importante, ente que los esfuercios de caltenimientu centrar en protexer los montes y desenvolver usos de la tierra alternativos pa evitar que la deforestación siga.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt; El ritmu de deforestación y l'área total deforestada utilizáronse llargamente pal siguimientu de la deforestación en munches rexones, ente elles l'Amazonia brasilana pol INPEN(Institutu Nacional de Pesquises Espaciais).&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt; 
Ta disponible una vista satelital de la Tierra.&lt;ref&gt;{{cita web|url= https://earthenginepartners.appspot.com/science-2013-global-forest |títulu=Global Forest Change – Google Crisis Map|obra=Google Crisis Map|fechaaccesu=12 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.nature.com/news/warning-to-forest-destroyers-this-scientist-will-catch-you-1.20730 |títulu=Warning to forest destroyers: this scientist will catch you|obra=Nature News &amp; Comment|fecha=4 d'ochobre de 2016|fechaaccesu=12 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; 

=== Xestión forestal ===
Dende va sieglos fixéronse esfuercios pa detener o frenar la deforestación, porque hai enforma tiempu que se sabe que puede causar daños ambientales tan graves que lleven a la desapaición de sociedaes enteres. En [[Tonga]] los gobernantes desenvolvieron polítiques pa evitar los conflictos ente les ganancies al curtiu plazu de convertir los montes en tierres de cultivu y los problemes al llargu plazu que causa la desapaición del monte.&lt;ref name=Collapse&gt;Diamond, Jared ''Collapse: How Societies Choose To Fail or Succeed''; Viking Press 2004, páxs. 301–302 ISBN 0-14-311700-9&lt;/ref&gt; En Xapón, mientres el [[shogunato Tokugawa]] (S. XVII-XVIII)&lt;ref name=Collapse/&gt; los shogunes desenvolvieron un avanzáu sistema de planificación al llargu plazu pa detener ya inclusive revertir la deforestación de los sieglos precedentes, por aciu la sustitución de la madera por otros productos y un usu más eficiente de la tierra que se cultivara mientres centuries. Na Alemaña del S. XVI los terratenientes desenvolvieron la [[silvicultura]] pa trepar colos problemes de la deforestación. Sicasí eses polítiques tienden a llindase a ecosistemes con ''abonda agua'', ''ensin estación seca'' y ''suelos bien mozos'' (resultancia de [[vulcanismu]] o [[glaciaciones]]). En suelos más vieyos y menos fértiles los árboles crecen demasiáu adulces como por que la silvicultura seya económica, ente qu'en zones con una llarga estación seca, siempres hai un riesgu de qu'una quema forestal destruya los árboles plantaos primero que maurezan.

Nes zones onde se practica l'agricultura de [[balta y quema]] (llamada tamién de raspia y quema), el cambéu a [[baltar y carbonizar]] (en cuenta de quemar, con llapada, en fueu abierto y combustión completa, la materia vexetal cortada, convertila en [[carbón vexetal]] por aciu combustión incompleta y esparder el carbón sobre'l terrén), non solo ye un métodu duraderu de [[secuestru del carbonu]] (el términu [[fixación del carbonu]] úsase más bien pa organismos vivos). Tamién ye desaxeradamente enriquecedor pal suelu. Entemeciendo'l carbón vexetal con [[biomasa]] créase la [[terra preta]] (''preta'' pola pallabra portuguesa pal color negru, non por prieta), unu de los suelos más ricos y l'únicu conocíu que se autorregenera.

==== Práutiques sostenibles ====
[[Ficheru:Bamboo Feb09.jpg|derecha|miniaturadeimagen|Se promueve el bambú como una alternativa más sostenible que cortar lleña pa combustible.&lt;ref name=bamboo/&gt;]]
La certificación de qu'un monte esplotar de manera sostenible, como la proporcionada polos sistemes mundiales Programa pa la Reconocencia de Certificación Forestal ([[PEFC]] poles sos sigles n'inglés) o [[Conseyu d'Alministración Forestal]] (FSC poles sos sigles n'inglés) contribúi a contener la deforestación al crear mercáu pa productos de montes xestionaos sosteniblemente. Acordies cola [[FAO]], «Una condición indispensable pa l'adopción de la [[xestión forestal sostenible]] ye la demanda pa productos producíos sosteniblemente y el deséu de los consumidores de pagar polos mayores costos qu'impliquen. La certificación representa camudar de planteamientos regulatorios a incentivos de mercáu pa promover la xestión forestal sostenible. Al promover los atributos positivos de productos forestales de montes xestionaos sosteniblemente, la certificación enfocar nel llau de la demanda de la xestión medioambiental.»&lt;ref&gt;[http://www.fao.org/docrep/011/i0350y/i0350y00.HTM &quot;State of the World's Forests 2009&quot;]. United Nations Food and Agriculture Organization.&lt;/ref&gt; Sicasí, l'australiana [[Rainforest Rescue]] aliega que los estándares d'organizaciones como FSC tán demasiáu coneutaos cola [[Economía forestal|industria maderero]] y que por tanto nun garanticen una xestión forestal sostenible y socialmente responsable. Qu'en realidá los sistemes de siguimientu de les certificaciones son desaparentes y nel mundu hanse documentáu dellos casos de fraude.&lt;ref&gt;[http://www.rainforest-rescue.org/topics/tropical-timber/faq Facts about Tropical Timber]. Rainforest Rescue. Consultáu'l 13 de payares de 2016.&lt;/ref&gt;

Delles naciones tomaron midíes p'amontar el númberu d'árboles sobre la Tierra. En 1981 China creó'l día nacional de plantáu d'árboles y na década qu'empezó en 2001 la cobertoria forestal algamó'l 16,55 % del territoriu cuando na qu'empezó en 1991 solo yera del 12 %.&lt;ref name=battling&gt;Gittings, John (20 March 2001). [https://www.theguardian.com/world/2001/mar/20/worlddispatch.china &quot;Battling China's Deforestation.&quot;] ''The Guardian''.&lt;/ref&gt;

Usar como lleña'l [[bambú]], que téunicamente nun ye un árbol, sinón una yerba (concretamente una gramínea) conduz a una combustión más llimpia que la de madera d'árbol, y como'l bambú maurez muncho más rápido que la madera, amenórgase la deforestación, porque'l suministru puede reponese más rápido.&lt;ref name=bamboo&gt;{{cita noticia|url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2012/03/13/in-africas-vanishing-forests-the-benefits-of-bamboo/?ref=global-home|títulu=In Africa's vanishing forests, the benefits of bamboo|obra=New York Times|fecha=13 de marzu de 2012|fechaaccesu=26 de xunetu de 2012|first=Tina|last=Rosenberg}}&lt;/ref&gt; 

=== Reforestación ===
{{AP|Reforestación}}
En munches partes del mundu, especialmente l'este d'Asia, la [[reforestación]] y la [[forestación]] tán amontando les árees montiegues.&lt;ref&gt;{{cita publicación|añu= 2005|títulu= Global Consequences of Land Use|volume= 309|númberu= 5734| páxines= 570–574|doi= 10.1126/science.1111772|pmid= 16040698|publicación= Science|autor1= Foley|nome1= J. A.|apellíu2= Defries|nome2= R|apellíu3= Asner|nome3= G. P.|apellíu4= Barford|nome4= C|apellíu5= Bonan|nome5= G|apellíu6= Carpenter|nome6= S. R.|apellíu7= Chapin|nome7= F. S.|apellíu8= Coe|nome8= M. T.|apellíu9= Daily|nome9= G. C.|apellíu10= Gibbs|nome10= H. K.|apellíu11= Helkowski|nome11= J. H.|apellíu12= Holloway|nome12= T|apellíu13= Howard|nome13= Y. A.|apellíu14= Kucharik|nome14= C. J.|apellíu15= Monfreda|nome15= C|apellíu16= Patz|nome16= J. A.|apellíu17= Prentice|nome17= I. C.|apellíu18= Ramankutty|nome18= N|apellíu19= Snyder|nome19= P. K.|bibcode= 2005Sci...309..570F}}&lt;/ref&gt; La cantidá de monte aumentó en 22 de les 50 naciones del mundu con más montes. Asia en xunto ganó un millón d'hectárees de monte ente 2000 y 2005. El monte tropical n'El Salvador creció más del 20 % ente 1992 y 2001. Basándose nestos enclinos, un estudiu&lt;ref name=Owen&gt;James Owen, [http://news.nationalgeographic.com/news/2006/11/061113-forests.html &quot;World's Forests Rebounding, Study Suggests&quot;]. ''National Geographic News'', 13 November 2006.&lt;/ref&gt; envalora que la superficie forestal mundial en 2050 va ser un 10 % —una superficie de la estensión de la [[India]]— cimera a la de 2006 . 

En China, onde se destruyeron montes a gran escala, foi obligación llegal de cada ciudadanu capacitáu d'ente 11 y 60 años el llantar de 3 a 5 árboles añalmente, o faer la cantidá de trabayu equivalente n'otros servicios forestales. El Gobiernu chinu sostién que, dende 1982, llantóse cada añu siquier un [[millardo]] d'árboles. En 2016 esta obligación yá nun s'atopa vixente, pero cada 12 de marzu en China son les vacaciones de plantáu. Amás ta en marcha'l proyeutu [[Gran muralla verde (China)|Gran Muralla Verde de China]] que, llantando árboles, pretende frenar la espansión del [[Desiertu de Gobi]]. Sicasí, debíu al altu porcentaxe d'árboles que muerren dempués de llantalos (hasta'l 75 %), el proyeutu nun ta teniendo enforma ésitu. En China la superficie forestal aumentó 47 millones d'hectárees dende la década qu'empezó en 1971.&lt;ref name=Owen/&gt; El númberu total d'árboles en 2001 envalorar en 35 millardos.&lt;ref name=battling/&gt; Otra propuesta ambiciosa pa China ye'l sistema aereu de reforestación y control de la erosión.

N'África, con un nome asemeyáu, la [[Gran muralla verde (África)|Gran Muralla Verde d'África]], ta llevándose a cabu otra iniciativa de contención del desiertu ([[El Sáḥara]] nesti casu) por aciu el [[Plantar árboles|plantáu d'árboles]]. Propúnxose utilizar [[Ivernaderu d'agua marino|ivernaderos d'agua marino]].

Nos países occidentales, la creciente demanda del consumidor por productos forestales que fueren cultivaos y collechaos de forma sostenible ta faciendo que los propietarios de montes y la industria maderero rindan cada vez más cuentes de les sos práutiques de xestión forestal y balta.

El programa de rescate de la selva de la norteamericana Arbor Day Foundation utiliza les sos donaciones pa mercar y caltener selves primero que puedan adquirir compañíes madereres. Esta fundación protexe asina les tierres de la deforestación. Tamién aislla la manera de vida de les tribus primitives que les habiten. Otres organizaciones como Cool Earth, Community Forestry International, [[The Nature Conservancy]], [[WWF/Adena]], Conservation International, African Conservation Foundation y [[Greenpeace]] tamién se centren en caltener los hábitats forestales. En particular Greenpeace identificó los montes entá intactos&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090327183443/http://www.intactforests.org/publications/intactforests_poster_preview.pdf The world's last intact forest landscapes]. intactforests.org&lt;/ref&gt; y publicáu esta información n'Internet.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.intactforests.org|obra=intactforests.org|títulu=World Intact Forests campaign by Greenpeace}}&lt;/ref&gt; Pela so parte, l'[[World Resources Institute|Institutu de Recursos Mundial]] trazó un mapa&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100724183523/http://www.wri.org/map/worlds-forests-restoration-perspective The World's Forests from a Restoration Perspective], WRI&lt;/ref&gt; temáticu más simple onde s'amuesen los montes hacia l'añu 6000 A.C. y a empiezos del S. XXI (muncho más amenorgaos).&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://static.howstuffworks.com/gif/maps/pdf/WOR_THEM_Forests.pdf|títulu=Alternative thematic map by Howstuffworks; in pdf|formatu=PDF}}&lt;/ref&gt; Estos mapes amuesen la cantidá de reforestación riquida pa reparar el dañu causáu pola humanidá.

=== Plantíos d'árboles ===
Pa satisfaer la demanda mundial de madera, los silvícolas Botkins y Sedjo proponen [[Plantación|plantaciones]] d'árboles d'altu rendimientu. Calculóse que plantíos que produzan 10 metros cúbicos (m³) de madera per hectárea añalmente podríen suministrar tola madera que demanda'l comerciu internacional utilizando solamente'l 5 % del área forestal actual. Los montes naturales solo producen ente 1 y 2 m³ por hectárea, y por tanto riquir de 5 a 10 vegaes más terrenal pa satisfaer la demanda. L'inxenieru de montes Chad Olivier propón un mosaicu de montes d'altu rendimientu entemecíos con tierres calteníes.&lt;ref&gt;{{cita llibru|author=Botkin, Daniel B. |títulu=No man's garden: Thoreau and a new vision for civilization and nature|url=https://books.google.com/books?id=OvF40zunJR4C&amp;pg=PA246|fechaaccesu=4 d'avientu de 2011|añu=2001|editorial=Island Press|isbn=978-1-55963-465-6|páxines=246–247}}&lt;/ref&gt;

Los montes plantaos amontar nel mundu del 4,1 al 7,0 % de la superficie forestal total ente 1990 y 2015&lt;ref name=&quot;Payn, T. 2015&quot;&gt;Payn, T. et al. 2015. Changes in planted forests and future global implications, Forest Ecology and Management 352: 57–67&lt;/ref&gt; En 2015 sumaben 280 millones d'hectárees, una medría d'alredor de 40 millones d'hectárees dende 2010.&lt;ref&gt;FAO. 2015. Global Forest Resources Assessment 2015. How are the world's forests changing?&lt;/ref&gt; El 18 % d'estos 280 millones son especies exótiques o introducíes, ente que'l restu son natives del país onde se llantaron. Nel este y sur d'África, Suramérica y Oceanía los montes plantaos son principalmente d'especies introducíes: 65, 88 y 75 % respeutivamente. En Norteamérica, Asia central y occidental, y Europa, les proporciones d'especies introducíes son bien inferiores: 1, 3 y 8 % del área total plantada respeutivamente.&lt;ref name=&quot;Payn, T. 2015&quot;/&gt;

En [[Senegal]], na mariña oeste d'África, un movimientu encabezáu por mozu ayudó a llantar más de 6 millones d'árboles de [[manglar]]. Estos árboles protegeran les aldegues de les nubes y van apurrir un hábitat a la fauna y flora local. El proyeutu empezó en 2008 y en 2010 yá se pidió al Gobiernu senegalés que protexa los nuevos manglares.&lt;ref&gt;{{cita llibru|last=Stenstrup|first=Allen|títulu=Forests|añu=2010|editorial=Morgan Reynolds Publishing|location=Greensboro, North Carolina|isbn=978-1-59935-116-2|páxina=89}}&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Agricultura]]
* [[Cocina solar]]
* [[Caltenimientu ambiental]]
* [[Reforestación]]
* [[Vexetación]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Bibliografía ==
* Francisco Costa Esparza, espositor asamblea FAO-ONX Caracas Venezuela Ochobre de 2010 (Representante pa la Rexón Norte d'América Llatina).
* William F. Ruddiman. ''Los trés caballeros del cambéu climáticu'' Ed. Turner Noema, ISBN 978-84-7506-852-7
* ''La Enciclopedia del Estudiante'' volume 8, Edit:Santillana, ISBN 950-46-1597-X
* Montenegro, Celina; Gasparri, Ignacio; Manghi, Eduardo; Strada, Mabel; Bono, Julieta; Parmuchi, María Gabriela, ''Informe sobre deforestación n'Arxentina''; Edición de Secretaría d'Ambiente y Desarrollu Sustentable
* ''Situación de los montes del mundu 2009 (FAO)'' ISBN 978-92-5-306057-3

== Enllaces esternos ==
* [http://www.gconciencia.com/cursos/deforestacion/ Impautu ambiental en desmonte y deforestación.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170526011845/http://www.gconciencia.com/cursos/deforestacion/ |date=2017-05-26 }}


{{Tradubot|Deforestación}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Catástrofe ecolóxica]]</text>
      <sha1>6ikp4qig6teiut4mvjpif02q6u6ci83</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Psicoloxía del desarrollu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92471</id>
    <revision>
      <id>4488312</id>
      <parentid>4445111</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:54:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11214" sha1="kg6r1pvwyqi7t9198z5byn2zuu0hz2c" xml:space="preserve">{{ficha xenérica}}
La '''psicoloxía del desenvolvimientu''' ye una caña de la [[psicoloxía]] qu'estudia los cambeos conductuales y psicolóxicos de les persones, mientres el periodu que s'estiende dende la so concepción hasta la so muerte, y en tou tipu d'ambientes, tratando de describilos y esplicalos en rellación con el mesmu suxetu, según en rellación coles diferencies qu'esisten ente ellos; con cuenta de poder llegar a predicir los [[comportamientu|comportamientos]] y, como diiríen los teóricos del ciclu vital, &quot;optimizar el desenvolvimientu&quot;.
==Teoría==
La teoría del desenvolvimientu humanu supón tres tarea:
# Describir los cambeos nuna o más árees de [[conducta]] o d'actividá psicolóxica.
# Describir los cambeos nel celebru en rellación coles otres árees de conducta o actividá psicolóxica.
# Esplicar el cursu del desenvolvimientu que se describió.

La solución que puede plantegase pa caúna d'estes xeres pueden producir un resultáu final, esto ye, una [[teoría]].
==Etapes==
La Psicoloxía del Desenvolvimientu puede estremase en cuatro etapes:

===1ᵉʳ Etapa: (sieglu XVIII y primer metá del XIX): Primeres observaciones===

Mientres el sieglu XIV empieza a recoyese en Francia los acontecimientos familiares más importantes nes denominaes “Livres de raison”. Nel sieglu XVI y principios del XVII apaecen informaciones procedentes de tratadistas médicos referíes a los cuidos físicos y al desenvolvimientu nes primeres etapes. Mientres esti sieglu tamién apaecen les obres de John Locke, nelles espón que toa conducta ye adquirida. Mientres el postreru cuartu del sieglu XVIII apaez un gran númberu d'estudios sobre neños. Anque ensin dulda, l'apurra más importante foi l'apaición de “L'orixe de les especies” de [[Charles Darwin]], que marcó un cambéu decisivu nes concepciones de la [[evolución biolóxica]] y, sobremanera del home.

===2ª Etapa: Surdimientu de la psicoloxía del desenvolvimientu como disciplina independiente===
Antes de la obra de Darwin, el principal oxetu d'estudiu yera atopar les diferencies ente adultos neños, y humanos-animales; pero dempués de Darwin, l'oxetu d'estudiu camudó escontra la determinación de semeyances ente adultu y neñu.

===3ᵉʳ Etapa: Afitamientu y desenvolvimientu===

Esta disciplina tuvo'l so mayor enraigono y desenvolvimientu n'EEXX, onde se producieron numberoses meyores. Hai de solliñar la importancia de la midida de la intelixencia, l'afitamientu del [[Rol social|rol]] psicolóxicu na sociedá y la creación de centros d'investigación sobre'l desenvolvimientu. Amás de l'ampliación de la metodoloxía y la fragmentación de les temes d'estudiu.

===4ª Etapa: Crecedera y espansión===

Asocedieron dos fechos fundamentales:
# Revisionismu y cambéu de les teoríes esistentes.
# Ellaboración de nueves teoríes o aproximamientos al estudiu del desenvolvimientu humanu.

== Campos d'estudiu ==

La psicoloxía del desenvolvimientu o evolutiva estudia cuatro campos nel desenvolvimientu y cambeos de conducta que sufre l'individuu a lo llargo de tola so vida. Estos cuatro campos tán en constante interaición y estúdiense indisolublemente. 

* Campu biolóxico: desenvolvimientu físicu del celebru y del cuerpu.
* Campu cognitivo: evolución de los procesos mentales y capacidaes p'aprender y solucionar problemes per parte del individuu. La motivación y l'interés forma parte de dichu campu.
* Campu psicosocial: rellaciones ya interaiciones del individuu colos sos padres, familia, amigos, ente otros, según el desenvolvimientu de principios morales y éticos o filosóficos culturales.
* Campu socioafectivo

== Corrientes teóriques ==

Dientro de les numberoses corrientes que surdieron a lo llargo de la historia y posteriores actuales, pueden clasificase en tres clases, de manera averada:

* Teoríes mecanicistes: son aquelles que sostienen que los cambeos de conducta y el desenvolvimientu del individuu ye cuantitativu, multidireccional, abiertu y flexible. Son teoríes como'l procesamientu de la información y el condicionamientu clásicu y conductismu.
* Teoríes organicistas: sostienen que'l desenvolvimientu producir pola superación de diversos estadios o etapes teniendo en cuenta la edá y siendo un cambéu universal, zarráu, cualitativu y unidireccional. El psicoanálisis de Freud y Erikson plantegaben estadios evolutivos psicosexuales y psicosociales respeutivamente.
* Teoríes históricu-culturales o socioculturales: tales como la Tª del Ciclu Vital de Baltes, Smith y Lipsit, la Tª Ecolóxica de Bronfenbrenner o la Tª Sociocultural de Vygotsky sosteníen la importancia de la sociedá y de los factores normativos como la xeneración, el momentu históricu y factores ambiente, na influencia del desenvolvimientu d'un individuu a lo llargo de la so vida.

===Sigmund Freud: Teoría psicoanalítica===
{{AP|psicoanálisis}}

El conceutu del desenvolvimientu freudianu más conocíu ye'l de la sexualidá infantil:

* Fase oral (a lo llargo del 1º añu de vida): esta fase estremar nuna primer etapa, denomada Oral de succión (dende la nacencia hasta'l 6º mes aproximao) y una segunda etapa, la Oral canibalística, fase que s'estiende hasta l'empiezu de la fase añal.
* Fase anal (de 1 a 3 años): esta etapa carauterizar pol desenvolvimientu de los vezos de llimpieza y el control d'esfínter. Tamién se subdivide en dos etapes: la primera ye l'Añal expulsiva, na cual tópase'l prestar pulsional al traviés de la espulsión de les fieces y la execución de movimientos con más llibertá que na fase anterior. La segunda etapa denominar Añal retentiva; nésta, el neñu atopa'l prestu per mediu de la retención de les fieces y control de les mesmes. 
* Fase fálica (de 3 a 5/6 años): nesti periodu tien llugar dende la perspeutiva freudiana'l Complexu de Edipo, configuración estructurante del siquismu humanu.
* Periodu de llatencia (de 5/6 años hasta la pubertá).
* Fase xenital (dende la pubertá): siendo travesáu'l periodu de llatencia, los cambeos que se xeneren na pubertá, ponen en xuegu nuevamente a les pulsiones sexuales (nun segundu planu mientres la llatencia); les cualos van ser, nel meyor de los casos, sojuzgadas ante la primacía xenital. Esto ye, toes aquelles pulsiones espresaes a lo llargo de la evolución de la libido (oral, añal, fálica) van ser puestes n'aición como prolegómenos de la sexualidá xenital.
El [[ciñu]] tien un llugar dominante na so concepción.&lt;ref name=&quot;infantil psicoloxía&quot;&gt;{{cita publicación|títulu=Psicoloxía Infantil. Monografía.|url=http://www.monografias.com/trabayos102/psicologia-infantil/psicologia-infantil.shtml}}&lt;/ref&gt; 

===Jean Piaget: Teoría psicogenética===

{{AP|Psicoloxía xenética}}

A diferencia de Freud, Piaget considera l'afectividá como un subproductu de lo cognitivo, que ye pa él el conceutu fundamental.

El [[métodu clínicu]] piagetiano carauterizar por ser una entrevista de tipu abiertu.
Les etapes del desenvolvimientu intelectual, según la teoría piagetiana son:

* [[Periodu sensoriomotor]] (de 0 a 2 años). Asocede de manera gradual, onde'l lactante adquier la capacidá d'entamar actividaes en redol al so ambiente por aciu habilidaes sensoriales y motores.

* [[Periodu preoperacional]] (de 2 a 7 años). El neñu desenvuelve un sistema representacional y utiliza símbolos pa poder representar oxetos, persones, llugares, eventos, etc. El llinguaxe ye característicu d'esta etapa y desenvuelve el xuegu imaxinativu. El pensamientu entá nun ye lóxicu.

* [[Periodu operacional concretu]] (de 7 a 11 años). Nesta etapa'l neñu ye capaz de desenvolver un pensamientu lóxicu, polo tanto tien la capacidá pa resolver problemes de manera lóxica, pero entá nun puede pensar en términos astractos. 

* [[Periodu operacional formal]] (de 11 años a la adultez). Nesta etapa la persona puede pensar de manera astracta alrodiu de distintes situaciones y ye capaz de trepar con situaciones hipotétiques y pensar nes distintes posibilidaes. 
&lt;ref name=&quot;infantil psicoloxía&quot; /&gt;
La teoría psicogenética foi desenvuelta por Piaget y los sos collaboradores/as del Centru d'Epistemoloxía Xenética en Xinebra, coles mires de construyir y encontar una epistemoloxía de tipu xenéticu, esto ye, un estudiu del desenvolvimientu de la conocencia de naturaleza biolóxica a partir de la so rellación col desenvolvimientu humanu dende los sos oríxenes mesmos. D'esta manera, la psicogénesis -pola so posición interaccionista del deprendimientu y les sos proyeiciones na educación- constituyóse nuna de les teoríes del movimientu y enfoque denomináu [[constructivismo (didáctica)|constructivismo]]. Entós, la psicogénesis podría definise como la hestoria d'una idea o conceutu que se ve influyida y, por tanto, desenvuelta constantemente pola actividá cognitiva de quien s'apodera y constrúi (Goodman, 1991).

&quot;Denominar psicogénesis al estudiu del desenvolvimientu de les funciones mentales en cuantes que dichu desenvolvimientu puede apurrir una esplicación, o siquier una información complementaria, sobre los mecanismos d'aquélles nel so estáu acabáu.&quot; (Piaget, J., ''Psicoloxía y epistemoloxía'', p. 61). Pa tal efeutu, la psicogénesis utiliza los procesos y desenvolvimientu de la psicoloxía infantil p'atopar la solución de los problemes psicolóxicos xenerales.&lt;ref name=&quot;infantil psicoloxía&quot; /&gt;

===Henri Wallon===
Empezó la so teoría cola publicación de la so tesis doctoral ''El neñu aturbolináu''. Wallon interesar pol orixe y desenvolvimientu de los procesos psicolóxicos. Aseguraba que los humanos son seres psíquicos, orgánicos y sociales. Los xestos y espresiones del neñu interprétense como aiciones controlaes. Exemplu: la [[sorrisa]].

* Estadiu d'impulsividá motriz (de 0 a 6 meses)
* Estadiu emocional (de 6 a 12 meses)
* Estadiu sensoriomotor (de 1 a 3 años)
* Estadiu del personalismu (de 3 a 6 años)
* Estadiu del pensamientu categorial (de 6 a 11 años)
* Estadiu de la [[pubertá]] y de l'[[adolescencia]] (a partir de los 11-12 años)&lt;ref name=&quot;infantil psicoloxía&quot; /&gt;

== Los grandes nomes de la psicoloxía del desenvolvimientu ==
* [[Stanley Hall]] – Desenvolvimientu dende l'antropoloxía.
* [[Sigmund Freud]] – Desenvolvimientu psicosexual.
* [[Alfred Binet]] – médicu y xurista francés.
* [[Charlotte Bühler]] - psicóloga especializada n'infancia y mocedá.
* [[James Mark Baldwin]] – psicólogu d'Estaos Xuníos.
* [[Jean Piaget]] – Desenvolvimientu cognitivu.
* [[Lev Vygotsky]] – Desenvolvimientu histórico-cultural-social. 
* [[Donald Winnicott]] – pediatra y psicoanalista inglés.
* [[Erik Erikson]] – Desenvolvimientu afeutivu del yo.
* [[Henri Wallon (psicólogu)|Henri Wallon]] – psicólogu, filósofu, neuropsiquiatra y home políticu francés.
* [[Lawrence Kohlberg]] - Desenvolvimientu moral.
* [[James Fowler]] - Desenvolvimientu espiritual.
* [[Ken Wilber]] - Desenvolvimientu de la conciencia.

== Ver tamién ==
* [[Permanencia del oxetu]]
* [[Psicoloxía evolucionista]]

== Referencies ==
{{llistaref}}


{{Tradubot|Psicología del desarrollo}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Psicoloxía evolutiva]]</text>
      <sha1>kg6r1pvwyqi7t9198z5byn2zuu0hz2c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bowling</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92585</id>
    <revision>
      <id>4488325</id>
      <parentid>4424676</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:00:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12997" sha1="6vfplwi7e5hx1o1l6761stm8vd9vpk1" xml:space="preserve">{{referencies|t=20110827}}
{{otros usos|bolos|otres modalidaes}}
{{Ficha de deporte
| nome = [[Ficheru:Bowling pictogram.svg|50px]] Bowling
| imaxe = Bowlerbowling.JPG
| tamañoimagen = 250px
| pie = 
| autoridá = Fédération Internationale des Quilleurs
| otros nomes = Bolos, boliche
| primer = 
| rexistraos = 
| clubes = 
&lt;!-- Carauterístiques --&gt;
| contautu = 
| equipu = 
| género = 
| categoría = Espacios Zarraos
| pelota = Con forma [[esfera|esférica]], tien trés [[Furacu|furacos]] pa sostenela.
| lugar = 
| duración = 
| puntuación = Máx. 300
| meta = Trátase de faer chuzas o ''strikes'' valtando bolos o pines. 
| olímpico = Deporte convidáu nunos xuegos olímpicos
}}

[[Ficheru:Bowlingbahn.jpg|thumb|250px|Bolera.]]
[[Ficheru:Bowlingball.JPG|thumb|250px|Boles de bowling. El númberu señala'l so pesu en llibres.]]
 
El '''bolu americanu''', '''boliche''' o '''''bowling''''' ye un [[deporte de salón]] que consiste en valtar un conxuntu de pieces de madera (llamaos bolos, pinos o palitroques) por aciu el llanzamientu d'una pesada [[bola]] contra ellos. A diferencia d'otres modalidaes de xuegos de bolos, n'ésta, la bola rueda o s'esmuz y nun se llanza al aire.
La pista tien unes dimensiones de 19,20&amp;nbsp;[[metru|metros]] de llongura por 1,06m d'ancho y una zona d'aproximamientu a lo menos de 4,60&amp;nbsp;[[metru|metros]].
La construcción de la mesma antes facíase con llistones de madera de [[Acer saccharum|pládanu americanu]] con un anchu de 39 llistones de 27,17 [[milímetru|milímetros]]. Anguaño utilícense pistes sintétiques, asemeyando les llinies de los llistones que sirven de referencia a los xugadores nos sos llanzamientos. 
La bola ye esférica y dispón de tres furacos de forma que pueda ser tomada con poca fuercia. El pesu d'esta bola suel tar ente les 9 y les 16 [[llibra (unidá de masa)|llibres]] (aproximao ente 4,08 y 7,25 [[quilogramu|quilogramos]]) y el so diámetru ye de 218,3 [[milímetru|milímetros]].

== Historia ==
Les formes más primitives de boliche puede ser dataes nel [[antiguu Exiptu]] y l'[[imperiu romanu]]. Hai 2000 años un xuegu asemeyáu evolucionó ente les lexones romanes, ésti implicaba llanzar oxetos de piedra tan cerca como fuera posible d'otros. Esti xuegu fíxose popular ente soldaos romanos, y finalmente evolucionó nel [[boches|bocce]] italianu.

Les primeres regles estandarizaes pa boliche fueron establecíes na ciudá de [[Nueva York]] el 9 de setiembre de 1894, 50 años dempués de la llegada a esos llugares. Anguaño esti deporte ye esfrutáu por 95 millones de persones en más de noventa países alredor del mundu, y siguió la so crecedera al traviés del entretenimientu electrónicu como los videuxuegos.

== Partida ==
[[Ficheru:Bowling pins diagram.svg|thumb|Diagrama de la distribución de los bolos (pinos).]]
Una partida típica de bolos consiste en 10 xuegos o tiraes onde cada xuegu consta de dos llanzamientos nun siendo que se realice un plenu (o ''[[strike (bowling)|strike]]'' o ''chuza'' o ''moñona'', valtar los 10 bolos con un solu tiru de la bola), y nesi casu nun se vuelve llanzar nesi xuegu. En dellos tipos del xuegu cunta'l plenu con 15 puntos y el semi-plenu con 13. L'últimu xuegu ye especial, yá que, dependiendo de los resultaos de los llanzamientos nel xuegu anterior, puede optase a unu o dos llanzamientos estra. Ésti produciráse nel casu de consiguir llanzar nel décimu xuegu tolos bolos de dos tiraes (semiplenu o ''[[spare]]'') o una tirada (plenu o ''strike''), respeutivamente.

Los bolos (en total 10), tán asitiaos equidistantes unos d'otros a 30,5 cm, a la fin de la pista, en forma de triángulu equilláteru.

Pa competir precísase un mínimu de dos xugadores y caún d'ellos nos llanzamientos va intentar valtar el mayor númberu de bolos o pines posibles.

Hai una xugada denomada ''split'', ''furacu'', ''cuernos'' o ''banderilles'', que consiste en que remanezan de pie dos o más bolos (el bolu 1 ten de valtase) a una distancia mínima d'un bolu ente cualesquiera d'ellos (por exemplu, los bolos 7-10, considerada la más malo de realizar,&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.microsiervos.com/archivo/xuegos-y-diversion/split-7-10.html|títulu=Información del Split 7-10|editorial=lainformacion.com|fechaaccesu=1 de payares de 2013}}&lt;/ref&gt; yá que s'atopen a cada estremu de la pista). Nel marcador, el ''Split'' señálase con un círculu enriba del númberu de bolos valtaos nesi llanzamientu.

== Forma de tirar la bola ==
{|
|[[Ficheru:Agarre de la bola de boliche - 2sp36kf1.jpg|thumb|none|100px|Allugamientu.]]
|[[Ficheru:1mda35fsap.jpg|thumb|none|130px|Primer pasu.]]
|[[Ficheru:3l135p4cad.jpg|thumb|none|135px|Segundu pasu.]]
|[[Ficheru:4lamou8a589d.jpg|thumb|none|153px|Tercer pasu.]]
|[[Ficheru:59whxhl934.jpg|thumb|none|159px|Cuartu pasu.]]
|}
=== Allugamientu===
Asítiase a unos cuatro pasos de la llinia de falta. Sostener la bola coles dos manes a un altor cómodu ente la cintura y el pechu, col brazu n'ángulu rectu y en llinia col costazu.

=== Pasos ===
De vezu son cuatro pasos. Pa una persona diestra, son los indicaos embaxo. Una persona [[Zurdera|maniega]] tien de faer la conversión correspondiente.
[[Ficheru:Bowlerbowling.JPG|250px|thumb|Llanzamientu.]]

=== Primer pasu ===
Avanzar el primer pasu col pie derechu mientres s'alloña la bola del cuerpu escontra alantre coles dos manes, siempres mirando escontra l'oxetivu deseáu; puede ser la flecha o'l puntu específicu per onde se quier qu'ésta pase.

=== Segundu pasu ===
Ensin retirar la mirada del oxetivu, banciar escontra baxo la bola, cola mano que la sostién, en movimientu pendular, al empar que'l pie contrariu muévese alantre en llinia reuta.

=== Tercer pasu ===
Ensin quitar los güeyos del oxetivu, avanzar el pie derechu y, siguiendo'l movimientu pendular, banciar la bola escontra atrás hasta'l so puntu más altu.

=== Cuartu pasu ===
Ensin quitar la mirada del oxetivu, caltener los costazos paralelos a la llinia de falta. Esmucir escontra alantre'l pie esquierdu, flexonando la rodía izquierda. Dexar que la bola siga'l so valumbu escontra baxo y soltala cuando llegue al altor del pie. Siguir el movimientu del brazu escontra alantre na direición que se-y quier dar a la bola y finalmente escontra riba hasta l'altor de la cabeza.

== Sistema de puntuación ==
[[Ficheru:BowlingTenPins.svg|thumb|170px|Posición de los bolos.]]
Per cada bolu valtáu va sumase un puntu al marcador del xugador siempres y cuando nun se dean les siguientes circunstancies:
* Valtar tolos bolos nel primer llanzamientu d'un xuegu. A esta xugada suélse-y llamar ''[[strike (bowling)|strike]]'' (''plenu'', ''moñona'', o ''chuza'') y represéntase nel marcador con una '''X'''. Nesti casu'l xugador nun va poder utilizar el so segundu llanzamientu del xuegu. van sumase diez puntos, más los puntos totales que se consigan nos dos siguientes llanzamientos de bola.
* Valtar tolos bolos utilizando los dos llanzamientos del xuegu. A esta xugada llámase ''[[spare]]'', ''mediu strike'', ''semiplenu'', ''media chuza'', o a cencielles ''media''. Represéntase nel marcador con una '''/'''. Nesti casu sumaránse diez puntos más los que se consigan nel siguiente llanzamientu de bola.

La máxima puntuación posible ye 300 puntos, y pa consiguilo necesítase consiguir 12 ''strikes'' dafechu (de la tirada 1 a la 10 y los dos tiros correspondientes).

Si'l xugador triya o traviesa la llinia de falta, anótase-y un cero nel marcador de la tirada, seya nel primer o nel segundu llanzamientu.

Por casu: nel so primer llanzamientu faese strike (X), nel segundu llanzamientu faese strike nuevamente (X), nel primer llanzamientu sumen 10 bolos más los que se consigan nos dos tiros posteriores, (30 bolos si se consiguen 3 strikes siguíos - esi ye'l máximu por partida), agora si nel segundu llanzamientu en cuenta de consiguir otru strike (X) se consigue un spare (/) nel primer tiru llévense acumulaos 20 bolos.

Agora si nel primer llanzamientu o en cualquier llanzamientu (nun tien que ser específicamente'l primeru) consíguese spare, (por exemplu: si se valten nun tiru (9) y llueu el bolu que quedó (/) va consiguise el spare (9/), esto quier dicir que se valtaron 10 bolos, y a esos 10 bolos súmense lo que se faiga nel próximu llanzamientu; Si nel próximu llanzamientu valten (8) bolos, nel caxellu onde se marcó esi (9/) van asitiase (18) bolos como puntuación.

A partir de 200 bolos, considérase una bona puntuación en Bowling; de 180 pa riba, un xuegu normal, y de 180 escontra baxo puede considerase como una mala partida.

Hai qu'apuntar qu'estos rangos de puntuación refiérense a un prauticante frecuente del xuegu. Pa un xugador profesional una puntuación de más de 200 ye considerada como normal o permediu, mentanto qu'un principiante nun puntuara de vezu más de 150. Y pa un xugador que tenga esti deporte como pasatiempu, llograr una puntuación de 100 o menos va ser más que satisfactoriu.

== Equipamientu ==
=== Zapatos ===
Los zapatos de bowling son una parte imprescindible del equipamientu, la razón ye que nenguna bolera permite l'usu de calzáu de cai pa xugar porque les pistes suelen ser delicaes y podríen estropiase. Los zapatos de bowling tienen una suela especial que permite l'esnidiamientu del pie esquierdu (en xugadores diestros) nel llanzamientu, ente que frena'l pie derechu pa nun esnidiar.

En zapatos de gama alta esiste la posibilidá d'intercambiar suela y tacones, de forma que puede escoyese el qu'ufierte'l meyor esnidiamientu en cada bolera. Cada bolera puede tener distintes condiciones d'esnidiamientu según la zona (si ye más seca o húmeda), pola temperatura, según los productos de llimpieza que s'usen na zona d'aproximamientu.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.losrascadores.com/Escuela/Articulos/Materialbasico.html|títulu=El Material Básico Pa Xugar a Los Bolos editorial=losrascadores.com|fechaaccesu=1 de payares de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131230005632/http://www.losrascadores.com/Escuela/Articulos/Materialbasico.html|fechaarchivu=2013-12-30}}&lt;/ref&gt;
Esiste una gran variedá de marques en zapatos pa bowling.

=== Boles ===
{{AP|Bola de Bowling}}

Hai dos tipos básicos de boles: boles reactives y boles de remate (o de spare).&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.losrascadores.com/Escuela/Articulos/Lasnuevasbolasdebolos.html|títulu=Les nueves boles de bolos editorial=losrascadores.com|fechaaccesu=1 de payares de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150804221042/http://www.losrascadores.com/Escuela/Articulos/Lasnuevasbolasdebolos.html|fechaarchivu=2015-08-04}}&lt;/ref&gt;

==== Boles de remate ====
Les boles de remate tán feches d'un material plástico y nun suelen coyer efeutu al ser llanzaes, lo que les fai ideales pa llanzar rectu independientemente de les condiciones d'esnidiamientu de la pista. Suelen utilizase cuando se debe realizar el segundu tiru y queden unu o dos bolos.

Les boles propies de la bolera (house) suelen ser boles de remate.

==== Boles reactives ====
Les boles reactives son les que suelen usase pa realizar el primer tiru. Estes boles cueyen efeutu al llanzase, lo que dexa aumentar les posibilidaes de facer un plenu al atacar los bolos con un determináuu ángulu. La forma de la curva y la fuercia de xiru de la bola dependen de munchos factores, dellos esternos como la téunica de llanzamientu y l'aceitáu de la pista y otros como la cubierta (''coverstock'') o'l nucleu de la bola.

Les boles reactives fabríquense con una cubierta de resines reactives o de resina con carga de partícules. Estes partícules pueden ser de diamante, carbonu y distintos polímeros. Gran parte del efeutu que cueyen estes boles débese a la cubierta y al pulíu que se-y da.

Los nucleos (''core'') de les boles reactives suelen ser asimétricos, de forma que al rodar la bola tien un radiu de xiru preferíu y tien enclín a xirar según esi radiu. Polo tanto, el tamañu, la forma y densidá del nucleu tienen gran influyencia na forma que rueda la bola.

=== Guantes y moñequeres ===
Los guantes de bowling suelen tar fabricaos con un refuerzu metálicu pa la muñeca, de forma que facilita l'agarre y llanzamientu de la bola. Hai de distintos estilos, dende dalgunos bien cenciellos hasta otros que dexen afaer la forma y posición de la mano.

== Reglamentu ==
Anguaño, el bolu d'Estaos Xuníos ta reglamentáu pola [[Fédération Internationale des Quilleurs]] (FIQ) y tien, en caún de los continentes, delegaciones encargaes del so control.
La [[Professional Bowlers Association]] (PBA) nos [[EE. XX.]] ye la división profesional pal xuegu.

== Ver tamién ==
* [[Bola de Bowling]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{Commonscat}}

{{Tradubot|Bowling}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Bolos]]
[[Categoría:Deportes olímpicos]]
[[Categoría:Deportes d'equipu]]
[[Categoría:Deportes de pelota]]
[[Categoría:Xuegos de llanzamientu y puntería]]
[[Categoría:Idioma inglés]]</text>
      <sha1>6vfplwi7e5hx1o1l6761stm8vd9vpk1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Itelvina Massioli</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93355</id>
    <revision>
      <id>4488234</id>
      <parentid>4254439</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T23:23:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5510" sha1="n7nq179oemzszwbk2xwfnspt24lh7yq" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Itelvina Maria Masioli''' conocida tamién como '''Itelvina Massioli''' o '''Itelvina Masioli''' ye una pedagoga activista brasilana dirixente del [[Movimientu de los Trabayadores Rurales Ensin Tierra]] (MST)&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://videos.telesurtv.net/video/135491/el capitalismu-nun ye-opcion-itelvina-massioli-dirixente-mst|títulu=El capitalismu nun ye opción: Itelvina Massioli dirixente MST|fechaaccesu=21 de xunu de 2016|fecha=9 de xunu de 2013|sitiuweb=videos.telesurtv.net}}&lt;/ref&gt; defensora del feminismu llabrador popular.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.20minutos.es/noticia/301128/0/itelvina/massioli/bilbao/|títulu=&quot;Pegar a una muyer en Brasil yá ye delitu&quot; - 20minutos.es|fechaaccesu=21 de xunu de 2016|apellíu=20Minutos|sitiuweb=20minutos.es - Últimes Noticies}}&lt;/ref&gt; Forma parte de l'Articulación Nacional de les Muyeres Trabayadores Rurales, grupu fromado per cerca de 20 movimientos entamaos y grupos autónomos de muyeres del campu.&lt;ref&gt;{{cita llibru|apellíos=Lemos|nome=Maria Teresa Toríbio Brittes|títulu=América llatina: fragmentos de memória|url=https://books.google.com/books?id=Pd55mJLZxO4C|fechaaccesu=21 de xunu de 2016|fecha=1 de xineru de 2001|editorial=7Lletres|isbn=9788573882858|idioma=pt|apellíos2=Dembicz|nome2=Andrzej|apellíos3=Bahia|nome3=Luiz Henrique}}&lt;/ref&gt; Provién del asentamientu Antônio Conselheiro, en [[Mato Grosso]].&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.aduff.org.br/arquivo/20060405_entrevistaetelvina.htm|títulu=ADUFF {{!}} SSind|fechaaccesu=21 de xunu de 2016|sitiuweb=www.aduff.org.br|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160812044412/http://www.aduff.org.br/arquivo/20060405_entrevistaetelvina.htm|fechaarchivu=2016-08-12}}&lt;/ref&gt; 

== Feminismu llabrador popular ==
Considera que nun ye posible falar de [[soberanía alimentaria]], nin d'otru modelu d'agricultura o de sociedá ensin el protagonismu activu de les muyeres, recordando que na actualidá les muyeres producen más del 81% de tolos alimentos nel mundu.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.viacampesina.org/es/index.php/nueses-conferencies-mainmenu-28/1749-protagonistes-actives|títulu=IV Asamblea de Muyeres: Protagonistes actives|fechaaccesu=21 de xunu de 2016|apellíu=Viviana Rojas|sitiuweb=www.viacampesina.org}}&lt;/ref&gt; Per otru llau plantega la necesidá de ver la llucha de clases dende una perspeutiva feminista y que la construcción del socialismu nun ye posible ensin antes acabar cola [[violencia de xéneru]] y toles demás formes de discriminación.
{{Cita|&quot;Güei empezamos a falar non solo de la necesidá de la construcción de nueves rellaciones sociales de xéneru. Alderiquemos con muncha fortaleza la tema de la paridá, que la llucha de xéneru ye una llucha coldu a coldu cola llucha de clase; pero más qu'eso, güei empezamos una reflexón avera del feminismu. Y a dicir que ye imposible pensar na construcción del socialismu ensin falar del feminismu, como esta propuesta política que va más allá na busca de la construcción de la igualdá, de la xusticia, de la participación efectiva y el protagonismu de les muyeres. Esto ye un reflexu del acumuláu nestos años y de la esperiencia del movimientu de muyeres y de la llucha nes nueses organizaciones&quot;.|Itelvina Massioli. 15 años d'articulación y llucha (2009)[1]|col2=}}
Massioli defende que la participación de los movimientos feministes nel [[Movimientu de los Trabayadores Rurales Ensin Tierra|FSM]] foi decisiva. &quot;Con certidume les muyeres alcemos el nivel políticu de la organización llabradora nel nuesu Continente, pola capacidá d'intervención y de traer les temes feministes al interior del movimientu llabrador&quot; (2009)&lt;ref&gt;{{cita llibru|títulu=Refundación del estáu n'América Llatina: perspectives dende una epistemoloxía del Sur|url=https://books.google.com/books?id=pkNdbKVvkPYC|fechaaccesu=21 de xunu de 2016|fecha=1 de xineru de 2010|editorial=Plural editores|isbn=9789995412906|idioma=es}}&lt;/ref&gt;

El feminismu llabrador popular, considera Massioli, non solo busca la inclusión de les muyeres del campu, sinón de tolos grupos de persones que son discriminaes.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.cloc-viacampesina.net/index.php/es/2009/2261-arxentina-el feminismu llabrador-popular-y-la llucha-por-la-inclusion-itelvina-massioli-v-asamblea-de-muyeres-cloc-lvc|títulu=Arxentina: El feminismu llabrador popular y la llucha pola inclusión -Itelvina Massioli V Asamblea de Muyeres CLOC LVC|fechaaccesu=21 de xunu de 2016|apellíu=Deotato|sitiuweb=www.cloc-viacampesina.net}}&lt;/ref&gt;

== Publicaciones ==
* 2004 Massioli, Itelvina; Vicente, Lurdes (2004) Como avançar na participaçao y na construçao de novas relaçoes de gênero non MST. São Paulo, documentu inéditu.
* 2006 Massioli, Itelvina Por que a Açao da Via Llabradora na Aracruz incomodou tante xente? Jornal Sem Terra. Abril 

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.tdx.cat/bitstream/handle/10803/79087/mcl1de1.pdf?sequence=1 Vem, teçamos a nossa liberdade. Muyeres líderes nel Movimientu Ensin Tierra (Ceará-Brasil)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422134400/http://www.tdx.cat/bitstream/handle/10803/79087/mcl1de1.pdf?sequence=1 |date=2016-04-22 }}. Tesis doctoral. María Carballo. 2011

{{Tradubot|Itelvina Massioli}}

{{NF|el sieglu XX||Massioli, Itelvina}}

[[Categoría:Pedagogos y pedagogues de Brasil]]
[[Categoría:Feministes de Brasil]]
[[Categoría:Pedagogues feministes]]


[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]]</text>
      <sha1>n7nq179oemzszwbk2xwfnspt24lh7yq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Reunificación alemana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93484</id>
    <revision>
      <id>4488306</id>
      <parentid>4481322</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:52:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111948" sha1="7mextfzez1os6xmae7f4zxv6lqaexmj" xml:space="preserve">{{estremar|Unificación alemana}}
{{Eventu}}
[[Ficheru:Deutschland Bundeslaender 1957.png|thumb|Mapa de la división alemana tres [[1947]].
{{lleenda|#3399FF|[[Alemaña Occidental]]}}
{{lleenda|red|[[Alemaña Oriental]] (incluyíu [[Berlín Este|Berlin Oriental]])}}
{{lleenda|yellow|[[Berlín Occidental]]}}]]

El términu '''reunificación alemana''' (''deutsche Wiedervereinigung'' n'[[idioma alemán|alemán]]) referir a los cambeos políticu y social socedíos mientres 1989 y 1990 n'Alemaña, que concluyeron na adhesión de l'antigua [[República Democrática Alemana]] (RDA) so la xurisdicción de la [[República Federal d'Alemaña]] (RFA). El procesu dio como resultáu una sola [[Alemaña]].

Les reformes políticu y económicu impulsaes pol [[Presidente de la Xunión Soviética]], [[Mikhaíl Gorbachov]], y la transición democrática n'otros países d'[[Europa Oriental]] tuvieron de resultes indireuta l'éxodu migratoriu escontra la RFA al traviés de [[Checoslovaquia]] y [[Hungría]], y la posterior inestabilidá social na RDA. Estos eventos forzaron la dimisión del [[Politburó]] del [[Partíu Socialista Unificáu d'Alemaña]] (PSUA), que depués foi ilegalizado. Tamién favorecieron l'apertura de les fronteres ente les Alemañes, lo que desencadenó la cayida del [[Muriu de Berlín]] el 9 de payares de 1989. 

Los prerrequisitos internos de la reunificación axustar el Programa de los Diez Puntos, qu'escorría la democratización y la estabilidá económica n'Alemaña Oriental. El conveniu ente los representantes de los partíos d'oposición y el gobiernu de la RDA concluyeron tres la celebración de les primeres eleiciones democrátiques y pluripartidistas el 18 de marzu de 1990. El Tratáu de la Unión Monetaria, Económica y Social el 1 de xunetu foi aprobáu depués de convenir colos gobiernos de la RDA, la RFA y el ''[[Bundesbank]]'' (bancu central de la RDA). 

Tres una serie d'alcuerdos, cumes y visites oficiales, y la reconocencia de la frontera xermanu-polaca na [[llinia Oder-Neisse]], los gobiernos de los [[Estaos Xuníos]], el [[Reinu Xuníu]], [[Francia]] y la [[Xunión Soviética]] roblaron el [[Tratáu Dos más Cuatro]], que falló a favor de la reunificación. Tamién convalidó'l Tratáu d'Unificación, preséu llegal qu'autorizó l'adhesión de la RDA na RFA según la [[Llei Fundamental pa la República Federal d'Alemaña|Llei Fundamental d'Alemaña]] el 3 d'ochobre de 1990. Dende 1991, esa fecha celebra'l [[Día de la Unidá Alemana]] .

== Denominación ==

Les consecuencies de los cambeos sociopolíticos de 1990 llámense «reunificación» porque conducieron a l'adhesión de do Estaos nacionales que primeramente formaben parte del [[Reich Alemán|''Reich'' Alemán]],&lt;ref name=&quot;Piotrowicz&quot;/&gt; que surdió de la unión ente [[Prusia]] y el restu de los territorios alemanes (escluyendo [[Austria]]) en 1871.&lt;ref&gt;Confino, Alan. (1997) (n'inglés) ''The Nation as a Local Metaphor: Wurttemberg, Imperial Germany, and National Memory, 1871-1918''. Editorial UNC Press Books ISBN 0807846651 p.54-59&lt;/ref&gt; Sicasí, como la RFA foi la so [[Socesión d'estaos|Estáu socesor]] llegal inmediatu, el términu «reunificación» podría interpretase como la reinstauración del Estáu alemán previu y con soberanía efeutiva sobre los territorios del ''Reich'' demarcados poles fronteres vixentes en 1937 (previu a l'anexón de los [[Crisis de los Sudetes|Sudetes]] y [[Anschluss|Austria]]). Por eso, prefirióse pela cueta emplegar el términu «unificación».&lt;ref name=&quot;Piotrowicz&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Salmon, Patrick (2009) (n'alemán). ''Britain and German Unification 1989-90: Documents on British Policy Overseas Series III''. Editorial Taylor &amp; Francis ISBN 0415550025 p.ix&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zelikow&quot;&gt;Zelikow, Philip D. (1995) (n'inglés). ''A diplomatic history of German Unification, 1989-1990'' p.229, 351&lt;/ref&gt;

El ministru de [[Política Esterior d'Alemaña|Rellaciones Esteriores]] de la RFA, [[Hans-Dietrich Genscher]], referir a la reunificación como la unidá alemana» mientres los sos discursos y misiones diplomátiques.&lt;ref name=&quot;Zelikow&quot;/&gt; El canciller, [[Helmut Kohl]], anunció'l so Programa de los Diez Puntos el 28 de payares de 1989 ensin mentar explícitamente la pallabra reunificación. Sicasí, proclamó la creación d'estructures confederativas ente dambos Estaos alemanes y afitó como fin últimu la unidá alemana.&lt;ref name=&quot;Diez&quot;/&gt; 

Nos países [[Europa xermanoparlante|xermanoparlantes]] ye avezáu referise a esti periodu históricu como ''[[Die Wende]]'', cuando en realidá esti referir a los movimientos sociales que ciscaben la democratización del gobiernu de la RDA. Sicasí, l'acuñamientu d'esti términu deber a [[Egon Krenz]], quien alegó que la so eleición como secretariu xeneral del Comité Central del [[Partíu Socialista Xuníu d'Alemaña]] demostraba la disposición del réxime a aceptar cambeos.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.deutschlandarchiv.info/download/article/1119|títulu=Die Wende Plädoyer für eine umgangssprachliche Benutzung des Begriffs|autor=Michael Richter|fechaaccesu=3 de setiembre de 2012|idioma=alemán}}&lt;/ref&gt; 

== Contexto ==
=== Partición d'Alemaña ===
{{AP|Zones d'ocupación aliada n'Alemaña}}
Les potencies vencedores de la [[Segunda Guerra Mundial]] na [[Conferencia de Yalta]] y de [[Conferencia de Potsdam|Potsdam]] alcordaron la división del territoriu alemán en cuatro zones d'ocupación. Los trés del oeste taben so xurisdicción d'Estaos Xuníos, británica y francesa. La del este, sol control soviéticu. Les primeres constituyiríen en 1949 a la RFA, y la otra la RDA.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.documentarchiv.de/in/1945/krimkonferenz_bericht.html|títulu=Bericht über die Krimkonferenz|fechaaccesu=21 de febreru de 2010|idioma=alemán}}&lt;/ref&gt; La capital, [[Berlín]], tamién foi estremada en cuatro zones d'ocupación. [[Ficheru:Map-Germany-1947.svg|thumb|250x250px|Mapa coles zones d'ocupación alemanes. En color claru, el [[Sarre]] (a la izquierda) y los territorios de [[Prusia Oriental]] cedíos a [[Polonia]] y la [[Xunión Soviética]] (a la derecha).]]Mientres el mesmu periodu se demarcó la frontera con Polonia na [[llinia Oder-Neisse]], asina llamada por siguir los ríos [[Ríu Óder|Oder]] y [[Ríu Neisse|Neisse]]. Tamién se determinó la dixebra del [[Sarre]], que foi un [[protectoráu]] francés hasta la firma del [[Tratáu de Luxemburgu]] en 1956&lt;ref&gt;Hudemann, Rainer; Poidevin, Raymond; Maas, Annette. (n'alemán y francés) (1995). ''Die Saar 1945-1955: ein Problem der europäischen Geschichte''. Editorial Oldenbourg Wissenschaftsverlag ISBN 3486561421 p.50, 93, 169, 401&lt;/ref&gt; y dispúnxose la cesión de dellos territorios alemanes. Les islles [[Helgoland]] pasaron al Reinu Xuníu. [[Alta Silesia|Alta]] y [[Baxa Silesia]], [[Neumark]], [[Pomerania Central]] y el sur de [[Prusia Oriental]] a Polonia. El norte d'esta provincia, a la [[Xunión Soviética]].&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|títulu=Agreements of the Berlin (Potsdam) Conference, July 17-August 2, 1945|fechaaccesu=21 de febreru de 2010|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101031085625/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|fechaarchivu=2010-10-31}}&lt;/ref&gt;

El 10 de marzu de 1952, [[Josif Stalin]] propunxo un plan de reunificación según términos bien similares a los que s'adoptaron al poco tiempu n'[[Austria]]. La [[Nota de Stalin]] proponía la creación d'una Alemaña neutral, desmilitarizada y delimitada la so frontera oriental pela llinia Oder-Neisse.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.hdg.de/lemo/html/dokumente/JahreDesAufbausInOstUndWest_schreibenErsteStalinNote/index.html|títulu=Note der sowjetischen Regierung an die Regierungen Frankreichs, des Vereinigten Königreichs und der Vereinigten Staaten vom 10. März 1952 (Stalinnote)|obra=Casa de la Historia de la República Federal d'Alemaña|fechaaccesu=20 de febreru de 2010|idioma=alemán}}&lt;/ref&gt; 

El canciller [[Konrad Adenauer]] anunció sicasí que prefería la integración de la RFA a [[Europa Occidental]]. Amás, los gobiernos de Francia, Reinu Xuníu y Estaos Xuníos condicionaron la propuesta a que s'efeutuaren eleiciones llibres na zona d'alministración soviética». Tamién, a que se concretara la delimitación de les fronteres del futuru Estáu alemán y roblárase un tratáu de paz ente los gobiernos de la RFA y la RDA coles potencies vencedores de la Segunda Guerra Mundial.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.oliver-bieri.ch/kalter-krieg/kk/stalin-note.htm|títulu=Stalin-Note und Antwortnote des Westens|fechaaccesu=7 d'ochobre de 2010|idioma=alemán}}&lt;/ref&gt; 

Nun principiu, nin la RFA nin los sos aliaos de la [[OTAN|Otan]] reconocieron a la RDA nin a la [[República Popular de Polonia]], d'alcuerdu a la estratexa de política esterior conocida como [[Doctrina Hallstein]].&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.hdg.de/lemo/html/DasGeteilteDeutschland/DieZuspitzungDesKaltenKrieges/StaatsmannAdenauer/hallsteindoktrin.html|títulu=Staatsmann Adenauer: Hallstein-Doktrin|obra=Casa de la Historia de la República Federal d'Alemaña|fechaaccesu=21 de febreru de 2010|idioma=alemán}}&lt;/ref&gt; A principios de la década de 1970, el canciller de la RFA, [[Willy Brandt]], promovió pela cueta una política de [[Distensión (diplomacia)|distensión]], conocida como ''[[Ostpolitik]]'', colos países de la [[Europa del Este]], especialmente cola RDA. Esta consiguió l'establecimientu de rellaciones diplomátiques, que nun acabaron sicasí cola división, pos eso implicaba alteriar l'[[equilibriu de poder]] impuestu polos [[bloque capitalista|bloques capitalista]] y [[bloque comunista|comunista]] mientres la [[Guerra Fría]].&lt;ref&gt;[[#Quint|Quint]] p.13-14, [[#Viñes|Viñes]] p.32-34&lt;/ref&gt;

=== Política d'Alemaña Oriental ===

==== Alministración y seguridá del Estáu ====
El Partíu Socialista Xuníu d'Alemaña (PSUA), según l'artículu 1 del so [[Constitución de la República Democrática Alemana|Constitución]], sofitaba la supremacía de dichu partíu sobre los demás y el so rol como «partíu del Estáu».{{#tag:ref|Interpretación del artículu 1 de la Constitución de la RDA, que reza:&lt;br /&gt;«La República Democrática Alemana ye l'Estáu socialista de los trabayadores y llabradores. Ye la organización política de la clase obrera nel campu y les ciudaes '''so la direición de la clase obrera y la so ''partíu marxista-leninista'''''.»&lt;ref name=&quot;Weidenfeld&quot;&gt;Weidenfeld p.177&lt;/ref&gt;|group=nota}} La so ideoloxía, el [[marxismo-leninismu]], influyía en tolos aspeutos de la sociedá, especialmente la educación, colo que consolidó la formación d'una identidá socialista ente los sos ciudadanos.&lt;ref&gt;Weidenfeld p.77&lt;/ref&gt; 

La [[Sulevación de 1953 n'Alemaña del Este|sulevación de 1953]] llevó a los líderes del SEI a la reorganización y aumentu de los efeutivos de la [[Stasi]] por non haber neutralzado les fuelgues llaborales qu'asocedíen dende l'añu anterior. Tamién la coordinación ente esa entidá, la ''[[Volkspolizei]]'' y el ''[[Nationale Volksarmee]]''. La estabilidá político y social n'Alemaña Oriental algamóse n'efeutu por aciu la vixilancia y coerción de los ciudadanos.&lt;ref name=&quot;Ostermann_1&quot;&gt;Ostermann, Christian. (2003) (n'inglés). ''1953 East German Uprising''. Editorial Central European University Press ISBN 9639241571 p.416&lt;/ref&gt;

==== Política económica ====
La RDA yera una economía centralmente planiada, que dependía de les sos empreses nacionalizaes.&lt;ref&gt;Weidenfeld p.179&lt;/ref&gt; La política de la Construcción del socialismu», implementada en 1950, priorizó les inversiones pa la producción de maquinaria industrial. El 28 de mayu de 1953, decretóse un aumentu de la xornada llaboral ensin aumentu salarial, que motivó la sulevación de 1953. Anque les fuercies de seguridá del gobiernu y l'[[Exércitu Coloráu]] neutralizar, el gobiernu aceptó los pidimientos iniciales de los trabayadores y aumentáronse los salarios ensin modificar la xornada. Eso llindó la productividá de les sos empreses al llargu plazu.&lt;ref name=&quot;Ostermann_1&quot;&gt;Ostermann, Christian. (2003) (n'inglés). ''1953 East German Uprising''. Editorial Central European University Press ISBN 9639241571 p.416&lt;/ref&gt; 

Mientres la [[Crisis del petroleu de 1973|crisis petrolera de 1973]], los países del [[bloque socialista]] (en particular, la Xunión Soviética) beneficiar col aumentu del [[preciu del petroleu]]. Esti [[Superávit económicu|superávit]] dexó invertir en bienes de consumu, maquinaria y materia primo pa fomentar l'aumentu de la productividá y de la competitividá de les empreses de la RDA. La esportación de mercancíes a los [[Bloque capitalista|países occidentales]] y a otros países d'Europa Oriental arreglaríen la escasez de divises que torgaben la cancelación de la delda interna contraida mientres la modernización del sector industrial de la RDA na década de 1960. 

Sicasí, nesa década la producción de petroleu na Xunión Soviética menguara, según les sos esportaciones de materia primo a la RDA, lo qu'afectó la estabilidá de la so economía.&lt;ref&gt;[[#Henke|Henke]] p.88-92, 104-108&lt;/ref&gt; Un préstamu concedíu por un grupu d'instituciones bancaries bávares mientres el gobiernu de [[Franz Josef Strauss]] iguó en parte la falta de divises.&lt;ref&gt;[[#Henke|íbid]] p.558&lt;/ref&gt;

==== Política demográfica ====
La escasez de mano d'obra y el progresivu deterioru de la situación económica na RDA motivaron la clausura de la [[frontera interalemana]] en 1952, les restricciones a la llibertá de circulación ente la RFA y la RDA dende 1957 y&lt;ref&gt;Henke p.71&lt;/ref&gt; finalmente la construcción del [[Muriu de Berlín]] en 1961. Eses midíes frenaron significativamente el fluxu migratorio escontra la RFA. La oposición al gobiernu, el refugu a la ideoloxía socialista, la [[Economía centralizada|centralización]] de la economía y les polítiques de [[planificación familiar]], ente otres razones, causaron la sangría demográfica ente la población.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.berlinermaueronline.de/geschichte/fluchtgruende.htm|títulu=Die Fluchtgründe|fechaaccesu=22 de mayu de 2013|idioma=alemán}}&lt;/ref&gt;Dalgunes de les restricciones fueron llevantaes ente 1964 y 1972.&lt;ref&gt;Weidenfeld p.59,445&lt;/ref&gt; 

Estes restricciones impuestes pol gobiernu la RDA, la persecución de los «fuxitivos de la República» (n'alemán: ''[[Republikflucht|Republikflüchtinge]]'') y la inesistencia de garantíes llegales escontra los [[expatriados]] al tornar al país fueron criticaes por sectores opositores.&lt;ref&gt;Herberg, Dieter; Doris, Steffens; Tellenbach, Elke (1997) (n'alemán). ''Schlüsselwörter der Wendezeit: Wörter-Buch zum öffentlichen Sprachgebrauch 1989/90'' Editorial Walter de Gruyter Verlag ISBN 311015398X p.98&lt;/ref&gt; Dende la construcción del Muriu, solo yera posible dirixise escontra la RFA llogrando un visáu, esixendo'l [[derechu a la reagrupación familiar]] o como [[prisioneru políticu]] [[deportación|deportáu]], previu pagu d'un rescate per parte del gobiernu xermanu occidental.&lt;ref&gt;[[#Henke|Henke]] p.67-72&lt;/ref&gt; 

La única vegada que s'efeutuaron comicios eleutorales foi mientres les eleiciones llocales del 7 de mayu de 1989. La so resultancia foi una [[mayoría absoluta]] (98,8%) a favor del PSUA, pero per mediu d'un fraude eleutoral.&lt;ref name=&quot;Süß&quot;&gt;[[#Süß|Süß]] p.123, [[#Schuller|Schuller]] p.47-48&lt;/ref&gt;

== Crisis política n'Alemaña Oriental ==
{{AP|Die Wende}}

Les polítiques de [[Perestroika|reestructuración]] y [[Glásnost|tresparencia]], promovíes pol [[Secretariu Xeneral del Partíu Comunista de la Xunión Soviética|secretariu xeneral]] de la [[Xunión Soviética]], [[Mikhaíl Gorbachov]], supunxeron la restauración de la [[soberanía]] plena pa los países miembros del [[Pactu de Varsovia]] y el reemplazu de la [[Doctrina Brézhnev]]. Eso afectó severamente la estabilidá del réxime socialista na RDA, por cuenta de que Gorbachov prohibió cualquier tipu d'intervención (incluyendo la militar) na política interior de los miembros del Pactu, ente los cualos atopábase la RDA.&lt;ref&gt;
[[#Viñes|Viñes]] p.55&lt;/ref&gt; 

Ente los antecedentes más inmediatos qu'agoraben reformes polítiques n'Europa Oriental podríen citase los [[Alcuerdos de la Mesa Redonda]] ente representantes del [[Política de Polonia|gobierno polacu]] y el sindicatu ''[[Solidarność]]'' en 1989&lt;ref&gt;Perdue, William D. (1995) (n'inglés). ''Paradox of change: the rise and fall of Solidarity in the new Poland''. Editorial Greenwood Publishing Group ISBN 0275952959 p.27-52&lt;/ref&gt; y l'arrenunciu de [[János Kádár]] como secretariu xeneral del [[Partíu Socialista Obreru Húngaru]] en 1988. El [[Política d'Hungría|gobierno húngaru]] convieno colos opositores al réxime n'abril de 1989 l'establecimientu d'un sistema pluripartidista y la realización de les eleiciones presidenciales en 1990.&lt;ref name=&quot;Mc&quot;&gt;McDermott, Kevin; Stibbe, Matthew. (2006) (n'inglés). ''Revolution and resistance in Eastern Europe''. Editorial Berg ISBN 1845202597 p.160-166&lt;/ref&gt;

=== Revolución pacífica ===
[[Ficheru:Bundesarchiv Bild 183-1989-1006-439, Berlin, 40. Jahrestag der DDR, Fackelzug.jpg|thumb|200px|Desfile conmemorando los cuarenta años de la fundación de la RDA.]]
Magar los cambeos políticu y económicu socedíos na Xunión Soviética, Polonia y Hungría, el secretariu xeneral del [[Partíu Socialista Xuníu d'Alemaña|PSUA]], [[Erich Honecker]], refugó cualquier intentu d'aplicar reformes [[Lliberalización|liberalizadoras]], anque estes fueren moderaes. Igualmente, el gobiernu reprimió les protestes que simpatizaran coles aiciones del [[Gobiernu de la Xunión Soviética|gobiernu soviéticu]]. 

La ineficiencia estatal fomentó la proliferación de manifestaciones en favor de la reivindicación de les [[Llibertá#En política|llibertaes polítiques]] y [[Llibertá individual|individuales]], según del respetu y cumplimientu de la [[dignidá humana]], del [[Estáu de Derechu]] establecíu na RDA, del [[pluralismu políticu]], de la [[oxeción de conciencia]] y de la proteición del [[mediu ambiente]].&lt;ref&gt;[[#Rödder|Rödder]] p.25-26, 69&lt;/ref&gt; 
 
La creación d'un Estáu democráticu na RDA y la [[llibertá de circulación]] fueron los oxetivos de les protestes selmanales conocíes como les «[[Manifestaciones del Llunes]]». Estes caracterizáronse pola poca o nula represión exercida pola ''[[Volkspolizei]]'' y la Stasi en contra de los participantes. 

La primera asocedió'l 4 de setiembre de 1989 na [[Ilesia de San Nicolás (Leipzig)|ilesia de San Nicolás]] en [[Leipzig]], con 1.000 participantes.&lt;ref&gt;[[#Süß|Süß]] p.301, [[#Schuller|Schuller]] p.80&lt;/ref&gt; Nos últimos meses de 1989, guardáronse manifestaciones nes ciudaes de [[Dresde]], [[Halle (Saxonia-Anhalt)|Halle]], Karl-Marx-Stadt (anguaño [[Chemnitz]]), [[Magdeburgu]], [[Plauen]], [[Potsdam]], [[Rostock]] y [[Schwerin]], anque con menor participación y ensin periodicidad.&lt;ref&gt;[[#Süß|Süß]] p.293-294&lt;/ref&gt; 

A pesar del descontentu xeneral, el gobiernu conmemoró'l 7 d'ochobre de 1989 el cuarentenu aniversariu de la fundación del país. Mientres los desfiles militares teníen llugar en Berlín, la represión de la ''Volkspolizei'' esvalixó delles manifestaciones que pretendíen apexar la circulación de los desfiles.&lt;ref&gt;[[#Monedero|Monedero et al]] p. 162, [[#Henke|Henke]] p.215&lt;/ref&gt; 

Posterior a la celebración, la direición del Comité Central del PSUA sufrió un debilitamientu por cuenta de conflictos internos, que derivaron na apaición de fraiciones de políticos moderaos y de llinia dura.&lt;ref&gt;[[#Monedero|Monedero et al]] p.97-99&lt;/ref&gt; El consensu del Comité Central forzó la dimisión de Honecker el 18 d'ochobre de 1989 como secretariu xeneral de la RDA y del propiu Comité Central, y invistió a [[Egon Krenz]] con esos cargos.&lt;ref&gt;[[#Bahrmann|Bahrmann]] p.34, [[#Schuller|Schuller]] p.131&lt;/ref&gt; 

Les protestes del 30 d'ochobre y 6 de payares de 1989 cuntaron con una presencia d'ente 320.000 y 500.000 persones respeutivamente. Fueron les de mayor participación ente les Manifestaciones del Llunes. Les mayores concentraciones fueron Leipzig, Dresde, Halle y Karl-Marx-Stadt. Xunto con [[Manifestación de Alexanderplatz|la de Alexanderplatz]] del 4 de payares, estes bastiaron l'arrenunciu de nueve miembros'l 8 de payares de 1989.&lt;ref&gt;[[#Bahrmann|Bahrmann]] p.54-55, 66-69&lt;/ref&gt; Esi mesmu día, el gobiernu de la RDA aceptó una convocatoria d'eleiciones llibres y llegalizó el partíu opositor [[Nuevu Foru]].&lt;ref&gt;[[#Bahrmann|Bahrmann]] p. 86, [[#Monedero|Monedero et al]] p. 163&lt;/ref&gt;

=== Apertura de les fronteres ===
[[Ficheru:BerlinWall-BrandenburgGate.jpg|thumb|La cayida del [[Muriu de Berlín]] foi unu de los sucesos más significativos que revelaron los cambeos na RDA.|297x297px]]
{{VT|Muriu de Berlín}}
El 2 de mayu de 1989, el primer ministru húngaru, [[Miklós Németh]], ordenó l'esmantelamientu de los controles fronterizos ente [[Hungría]] y [[Austria]]. Asina, munchos ciudadanos de la RDA pudieron movese a Austria buscando una alternativa pa viaxar escontra l'oeste d'Europa, y en particular escontra la RFA.&lt;ref name=&quot;Mc&quot;/&gt; A esto siguió-y l'apertura definitiva de les fronteres ente Austria y Hungría pa los xermanu orientales, ensin solicitar documentos de viaxe.&lt;ref name=&quot;Henke&quot;&gt;[[#Henke|Henke]] p.68-69, [[#Schuller|Schuller]] p.76&lt;/ref&gt;[[Ficheru:UTafel Deutschland geteilt.jpg|thumb|left|200x200px|Esta señal atópase nes víes d'Alemaña estremaes mientres la [[Guerra Fría]]. El testu diz: &quot;Equí, Alemaña y Europa tuvieron estremaes hasta'l 10 d'avientu de 1989 a les 10:15 a. m.&quot;. La fecha y la hora varien según el momentu d'apertura del tramu.]]Coles mesmes, munches persones rexuntar na [[Representación Permanente de la RFA na RDA|Representación Permanente de la RFA]] de Berlín Este y les sos embaxaes ente agostu y setiembre de 1989 en [[Budapest]], [[Praga]] y [[Varsovia]] pa solicitar autorizaciones de viaxe escontra la RFA. Estes suspendieron darréu los sos servicios debíu al escesu de pidimientos.&lt;ref name=&quot;Rödder2&quot;&gt;[[#Rödder|Rödder]] p.73, 76&lt;/ref&gt;

Pa evitar un éxodu migratoriu escontra Hungría, el gobiernu oriental de la RDA cerró los pasos fronterizos escontra [[Checoslovaquia]] dende'l 3 d'ochobre de 1989.&lt;ref name=&quot;Henke&quot;/&gt; L'anulación de dicha ordenanza'l 1 de payares xeneró una nueva folada d'emigrantes escontra Checoslovaquia y Hungría, dalgunos de los cualos movilizáronse dos díes depués escontra la embaxada de la RFA en Praga.&lt;ref&gt;[[#Bahrmann|Bahrmann]] p.57, 59&lt;/ref&gt;

Na tarde del 9 de payares de 1989, el voceru del Comité Central, [[Günter Schabowski]], concedió una [[conferencia de prensa]] p'anunciar la derogación de les llimitaciones impuestes a los permisos de viaxe, según l'autorización pa cruciar los pasos fronterizos ente les Alemañes.&lt;ref&gt;[[#Schuller|Schuller]] p.186-187, [[#Henke|Henke]] p.225-228&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zettel&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.chronik-der-mauer.de/index.php/de/Common/Document/field/file/id/54239|títulu=&quot;Schabowskis Zettel&quot;: Zeitweilige Übergangsregelung des DDR-Ministerrates für Reisen und ständige Ausreise aus der DDR, 9. November 1989|fecha=9 de payares de 1989|fechaaccesu=31 de marzu de 2010|idioma=alemán}}&lt;/ref&gt; 

Tres la concesión de permisos de viaxe y l'apertura de los pasos de la [[frontera interalemana]], miles de persones dirixir escontra los encruces fronterizos, incluyendo los del Muriu. Los guardias amosáronse renuentes ante la eventual apertura del pasu de Bornholmer Straßy escontra Berlín Occidental; tornaron depués, ante l'ensame creciente de persones tanto a cuerpu como en coche que solicitaben cruciar la frontera.&lt;ref&gt;[[#Süß|Süß]] p.442&lt;/ref&gt; 

Ente'l 9 y 10 de payares, un ensame de berlineses (tantu del sector occidental como del oriental) allegaron a la [[Puerta de Brandeburgu]] para encaramarse sobre'l muriu. Otros decidieron baltalo con martiellos y cinceles.&lt;ref name=&quot;Bahrmann2&quot;&gt;[[#Bahrmann|Bahrmann]] p. 72-73&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[#Henke|Henke]] p.231-232&lt;/ref&gt; Tres los sucesos asocedíos en Berlín, el [[Canciller d'Alemaña|canciller de la RFA]], Helmut Kohl, suspendió una visita oficial en [[Varsovia]] pa pronunciar un discursu nel [[Rathaus Schöneberg|conceyu de Schöneberg]] en Berlín, el 10 de payares.&lt;ref&gt;[[#Henke|íbid]] p.235-236&lt;/ref&gt;

== Procesu de reunificación ==
=== Transición democrática na RDA ===
[[Ficheru:KohlModrowMomperBrandenburgerTor.jpg|thumb|251x251px|Apertura de la [[Puerta de Brandeburgu]] el 22 d'avientu de 1989. D'esquierda a derecha tán el presidente del [[Conseyu de Ministros de la República Democrática Alemana|Conseyu de Ministros de la RDA]], [[Hans Modrow]], el canciller de la RFA, [[Helmut Kohl]], l'alcalde de Berlín Oeste, [[Walter Momper]], y, en segundu planu ente Kohl y Momper, l'alcalde mayor de Berlín Este, Erhard Krack.]] 

El 13 de payares de 1989, [[Hans Modrow]] foi escoyíu presidente del Conseyu de Ministros tres l'arrenunciu de [[Willi Stoph]] cinco díes antes.&lt;ref&gt;[[#Bahrmann|Bahrmann]] p. 77&lt;/ref&gt; El 17 de payares, Modrow plantegó un tratáu comuñal cola RFA pa garantizar la estabilidá económica de la RDA y evitar una eventual unificación. Sicasí, esta motivó una contramedida de Kohl.&lt;ref&gt;[[#Bahrmann|Bahrmann]] p.84, [[#Rödder|Rödder]] p.137&lt;/ref&gt; 

El 28 de payares, este comunicó un plan al [[Bundestag d'Alemaña|''Bundestag'']] (parllamentu de la RFA) conocíu como'l Programa de los Diez Puntos pa facilitar tantu la transición democrática na RDA como la unificación.&lt;ref&gt;[[#Bahrmann|Bahrmann]] p.104&lt;/ref&gt; Esta iniciativa ameyoró la imaxe pública del gobiernu de Kohl de cara a les [[Eleiciones federales d'Alemaña de 1990|eleiciones federales de 1990]] y reforzó el so lideralgu dientro del so partíu, la [[Unión Demócrata Cristiana (Alemaña)|Unión Demócrata Cristiana]] (CDU).&lt;ref&gt;[[#Henke|Henke]] p.427-428&lt;/ref&gt; 

En particular, el tercer y el quintu puntos del programa yeren venceyantes a la transición política que se peracabó mientres 1990 na RDA. El tercer puntu dicía que l'Estáu de la RFA cooperaría llargamente na integración ente dambes Alemañes si dalgún cambéu llevar a cabu nel sistema político y económico de la RDA. De la mesma, proponía la disolución del PSUA dáu'l [[abusu d'autoridá]] exercíu polos integrantes del mesmu y l'amnistía de los [[presu políticu|presos políticos]]. 

El quintu puntu plantegaba como prerrequisito pa la creación d'estructures polítiques y económiques confederativas que'l gobiernu de RDA fuera escoyíu democráticamente, incluyendo a la comisión parllamentaria de la ''[[Volkskammer]]'', y axustaba que la RFA alcordaría con este la reunificación.&lt;ref name=&quot;Diez&quot;&gt;{{Cita web|url=http://webarchiv.bundestag.de/archive/2009/0109/geschichte/parlhist/dokumente/dok09.html|títulu=Zehn-Punkte-Programm 1989|obra=[[Bundestag d'Alemaña]]|fecha=28 de payares de 1989|fechaaccesu=4 de xineru de 2012|idioma=alemán}}&lt;/ref&gt;

====Alcuerdos de la mesa redonda====
La creación de la mesa redonda central de negociaciones foi anunciada polos representantes del partíu [[Democracia Agora]] en vista del ésitu de los [[alcuerdos de la Mesa Redonda]] en Polonia y Hungría.&lt;ref&gt;[[#Schuller|Schuller]] p.238&lt;/ref&gt; Dende'l 7 d'avientu de 1989 hasta'l 12 de marzu de 1990, entamáronse dieciséis rondes de negociaciones nel [[Palaciu de Schönhausen]]. Nestes participaron quince representantes de siete partíos d'oposición y dellos del [[Frente Nacional d'Alemaña Democrática]], colos delegaos de la [[Federación de les Ilesies Protestantes de la RDA|Ilesia Protestante de la RDA]] como mediadores.&lt;ref&gt;[[#Henke|Henke]] p.318, 321&lt;/ref&gt; 

Los miembros de la mesa redonda pretendíen arreglar la crisis social na RDA, pero nun s'atribuyeron responsabilidaes gubernamentales nin parllamentaries. Esixíen la redaición d'una nueva Constitución, que se celebraren eleiciones llibres y democrátiques, y que se diera a conocer al públicu la situación económica, financiera y [[ecoloxía|ecolóxica]] nacional.&lt;ref&gt;[[#Schuller|Schuller]] p.243, [[#Henke|Henke]] p.429&lt;/ref&gt; 

Mientres les negociaciones nun hubo consensu ente los líderes opositores y el gobiernu de la RDA sobre la implantación d'un nuevu réxime. Sicasí, el gobiernu de Modrow convieno colos dirixentes opositores la participación de los partíos d'oposición a les [[Eleiciones xenerales d'Alemaña Oriental de 1990|eleiciones llexislatives de 1990]] pa construyir un gobiernu de responsabilidá nacional» capaz d'estabilizar la situación político y social de la RDA. La celebración de les eleiciones afitar pal 18 de marzu de 1990.&lt;ref&gt;[[#Henke|íbid]] p.333, [[#Stuhler|Stuhler]] p.30&lt;/ref&gt; 

La disolución de la [[Stasi]] foi otru llogru de los representantes de la oposición na mesa redonda. La so clausura, so mandatu del gobiernu de Modrow en xineru de 1990, acelerar pola allanadura de la so sede central en Berlín.&lt;ref&gt;[[#Henke|íbid]] p.323-324&lt;/ref&gt;

====Cambeos nel gobiernu de la RDA====
{| {{tablaguapa}} style=&quot;float:right; text-align:center; margin:20px&quot;
|+ Resultaos de les [[Eleiciones xenerales d'Alemaña Oriental de 1990|eleiciones llexislatives de 1990]].&lt;ref name=&quot;Schuller&quot;&gt;[[#Schuller|Schuller]] p.266&lt;/ref&gt;
|-
! Partíu o coalición
! Porcentaxe de votos
|-
![[Alianza per Alemaña]]
|48,0
|-
![[Partíu Socialdemócrata na RDA|Partíu Socialdemócrata]]
|21,9
|-
![[Partíu del Socialismu Democrático]]
| 16,4
|-
![[Asociación de Demócrates Llibres]]
| 5,3
|-
![[Alianza 90]]
| 2,9
|-
![[Partíu Democráticu Llabrador d'Alemaña|Partíu Democráticu Llabrador]]
| 2,2
|-
![[Partíu Verde de la RDA|Verdes]] / Muyeres Independientes
| 2,0
|-
!Otros partíos
| 1,4
|}

El 1 d'avientu de 1989, los diputaos de la ''Volkskammer'' abolieron l'artículu 1 de la [[Constitución de la República Democrática Alemana|Constitución de la RDA]], que decretaba la hexemonía del PSUA del Frente Nacional d'Alemaña Democrática.&lt;ref&gt;[[#Bahrmann|Bahrmann]] p.107&lt;/ref&gt; Esta sentencia bastió l'arrenunciu del [[Politburó]] el 3 d'avientu y trés díes depués, la del secretariu xeneral del PSUA, [[Egon Krenz]].&lt;ref&gt;[[#Schuller|Schuller]] p. 217-219&lt;/ref&gt; 

Tres l'arrenunciu de Krenz, [[Manfred Gerlach]] (del [[Partíu Lliberal Democráticu d'Alemaña|Partíu Lliberal Democráticu]]) sustituyir como presidente del [[Conseyu d'Estáu de la República Democrática Alemana|Conseyu d'Estáu]]&lt;ref&gt;[[#Bahrmann|Bahrmann]] p. 117&lt;/ref&gt; y el PSUA camudó'l so nome a [[Partíu del Socialismu Democrático]] (nun principiu, so les sigles PDS-SEI) so la direición de [[Gregor Gysi]] a mediaos d'avientu de 1989. Esta renovación pretendía desligar la so imaxe del totalitarismu del gobiernu sol so lideralgu, con vistes a les eleiciones llexislatives de 1990.&lt;ref&gt;[[#Henke|Henke]] p.302-303, 332&lt;/ref&gt; 

Mientres el gobiernu de Modrow, presentáronse delles coaliciones d'oposición a les [[Eleiciones xenerales d'Alemaña Oriental de 1990|eleiciones]], toes de fundación recién: [[Alianza per Alemaña]] (fundada'l 5 de febreru, constituyida polos partíos [[Unión Demócrata Cristiana (RDA)|Unión Demócrata Cristiana]] de la RDA, [[Espertar Democráticu]] y [[Unión Social Alemana]]), [[Asociación de Demócrates Llibres]] (fundada'l 12 de febreru, constituyida polos partíos [[Partíu Lliberal Democráticu d'Alemaña|Lliberal Democráticu]], [[Partíu Foral Alemán]] y [[Partíu Liberaldemócrata de la RDA|Liberaldemócrata]]), [[Alianza 90]] (fundada'l 7 de febreru, constituyida polos partíos [[Foru Nuevu]], Democracia Agora y [[Iniciativa pola Paz y los Derechos Humanos]]) y la coalición de los [[Partíu Verde de la RDA|Verdes]] y de la Unión de Muyeres Independientes.&lt;ref&gt;[[#Henke|íbid]] p.336, 338-339&lt;/ref&gt; Los comicios del 18 de marzu ganar la coalición Alianza per Alemaña, que llogró'l 48,0% de los votos.&lt;ref name=&quot;Schuller&quot;/&gt; 

El 5 d'abril de 1990, [[Sabine Bergmann-Pohl]], la candidata pola Unión Demócrata Cristiana de la RDA, foi escoyida presidenta de la ''[[Volkskammer]]''.&lt;ref&gt;[[#Stuhler|Stuhler]] p.15-16, 75&lt;/ref&gt; Una selmana dempués, [[Lothar de Maizière]], tamién candidatu por dichu partíu, foi escoyíu polos diputaos de la ''Volkskammer'' como presidente del [[Conseyu de Ministros de la RDA]], con una mayoría de 265 votos a favor.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.nytimes.com/1990/04/13/world/upheaval-in-the-east-the-east-germans-issue-an-apology-for-nazis-crimes.html?pagewanted=1|títulu=Upheaval in the east; the East Germans issue an apology for Nazis' crimes|obra=[[The New York Times]]|fecha=13 d'abril de 1990|fechaaccesu=12 d'abril de 2010|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

La eleición de De Maizière facilitó significativamente les negociaciones col gobiernu de la RFA y entainaron el procesu de reunificación. Mientres la so xestión, la ''Volkskammer'' decretó 164 estatutos y 93 resolvimientos dende'l 5 d'abril hasta'l 2 d'ochobre de 1990. Dalgunes caltuviéronse como parte del marcu xurídicu del Tratáu d'Unificación.&lt;ref&gt;[[#Schuller|Schuller]] p.264-265, [[#Henke|Henke]] p.340, [[#Quint|Quint]] p.22,42&lt;/ref&gt;

=== Transición económica na RDA ===

El 8 de payares de 1989, Kohl propunxo una ayuda económica al gobiernu de la RDA p'ameyorar la situación de los sos habitantes y menguar la inmigración a la RFA.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.deutschegeschichten.de/popup/objekt.asp?OzIID=6243&amp;Seite=5|títulu=Kleine Geschichte der Bundesrepublik Deutschland|autor=Görtemaker, Manfred|obra=Deutsche Geschichten|fechaaccesu=25 d'abril de 2010|idioma=alemán}}&lt;/ref&gt; Asina, propunxo nel so Programa de los Diez Puntos qu'una [[economía de mercáu]] sustituyera la [[economía planiada]] asitiada na RDA.&lt;ref name=&quot;Diez&quot;/&gt;

El fluxu migratorio escontra la RFA llindara la [[productividá]] de les empreses de la RDA pola inasistencia de trabayadores, lo que perxudicó severamente la situación económica y aceleró el riesgu d'[[insolvencia]]. Entá calculando a la baxa, el ''Bundesbank'' envaloraba que la so productividá permediu yera d'un terciu de les de la RFA, entá ensin tomar en cuenta les consecuencies de les migraciones.&lt;ref name=&quot;Ritter3&quot;&gt;[[#Ritter|Ritter]] p.194&lt;/ref&gt; En xineru de 1990, unes 2.000 persones fueron reasentadas diariamente na RFA.&lt;ref&gt;[[#Weidenfeld|Weidenfeld]] p.806&lt;/ref&gt;

El presidente del Conseyu de Ministros de la RDA, Lothar de Maizière, en siendo escoyíu nes eleiciones llexislatives de 1990, espublizó dellos fechos que reflexaben la situación económica:&lt;ref&gt;{{cita llibru|títulu=Anwalt der Einheit|autor=Lothar de Maizière|coautores=Christine de Mazières|añu=1996|editorial=Editorial Argon|páxines=98|isbn=3870247924|idioma=alemán|cita=Traducción llibre de la cita de De Maizière.}}&lt;/ref&gt;

{{cita|N'Alemaña Occidental, ente'l 47 % y el 53 % del so [[productu internu brutu]] (PIB) destinar a los presupuestos nacionales ya inversiones, respeutivamente; ente que na RDA el 85 % del nuesu PIB destinar pal consumu internu y namái el 15 % pa les inversiones. Apenes s'asignen partíes de [[Capital financieru|capital]] pa los arreglos de los nuesos activos tanxibles nin financiamientu pa la so renovación. Tola infraestructura d'esti país, incluyendo viviendes, atopar nun estáu desdexao y anticuao.}}

====Tratáu sobre la Unión Monetaria, Económica y Social====
El 19 de xineru de 1990, la vocera del [[Partíu Socialdemócrata d'Alemaña|Partíu Socialdemócrata]] de la RFA Ingrid Matthäus Maier concibió la posible implantación d'una unión monetaria efeutiva col fin ulterior d'asimilar la económica de la RDA a la de la del llau occidental.&lt;ref&gt;[[#Seibel|Seibel]] p.85&lt;/ref&gt; Tres la cayida del Muriu, Kohl propunxo una moneda única en dambes Alemañes, pero la [[Cancillería Federal (Alemaña)|Cancillería Federal]] vio con escepticismu la midida pos duldaba de la so factibilidad. Modrow sí lo secundó, anque añadió que precisaba que la economía xermanu oriental fuera antes estabilizada.&lt;ref&gt;[[#Henke|Henke]] p. 443-444&lt;/ref&gt; El 15 de febreru de 1990, Kohl espunxo'l so sofitu a los diputaos del ''[[Bundestag]]'' sobre la unión monetaria alemana:&lt;ref&gt;Traducción llibre y resumida de la cita de Kohl en [[#Seibel|Seibel]] p. 87&lt;/ref&gt;

{{cita|Unviamos una señal d'aliendu y esperanza al pueblu de la RDA dende la RFA, ufiertándo-yos el nuesu activu económicu más pervalible, el [[marcu alemán]], col fin de delimitar les condiciones iniciales p'ameyorar la situación económica y los niveles de vida na RDA.}}

Poco dempués, el 6 de marzu, Kohl declaró que dende entós empezaron les negociaciones col gobiernu de la RDA en rellación a la unión monetaria.&lt;ref name=&quot;Morys&quot;&gt;{{Cita web|url=http://eprints.lse.ac.uk/22355/1/wp74.pdf|títulu=Was the Bundesbank's credibility undermined during the process of German reunification?|fecha=mayu de 2003|autor=Morys, Matthias|fechaaccesu=26 d'avientu de 2011|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; La finalidá de crear una tasa de cambéu a razón 1:1 {{#tag:ref|'''Aclaración sobre les rellaciones nes tases de cambéu:''' «Una rellación de '''X''':'''Y'''» tien d'entendese como «una rellación de '''X''' marcos alemanes por '''Y''' marcos de la RDA».&lt;br /&gt;Por casu, en cuenta de dicir «a razón d'un marcu alemán por dos de la RDA», va lleese a cencielles como «1:2».&lt;br /&gt; Asina mesmu, por motivos d'estandarización, la rellación va ser ente [[Marcu alemán|marcos alemanes]] por [[Marcu de la República Democrática Alemana|marcos de la RDA]] y non viceversa.|group=nota}} ente los marcos alemanes y los de la RDA resumir en tres premises. La primera, caltener la competitividá de les empreses públiques de la RDA per mediu del aumentu salarial que xeneraría'l cambéu de la [[tasa de cambéu]]. La segunda, aumentar la [[lliquidez]] de los sos activos. Y la tercera, establecer una tasa de cambéu afecha pa la convertibilidad de los aforros de los ciudadanos de la RDA a marcos alemanes.&lt;ref name=&quot;Sinn&quot;&gt;[[#Sinn|Sinn]] p.51-53&lt;/ref&gt; 

La baxa productividá nes empreses de la RDA debilitara la so economía, lo qu'enzancó les mires del ''Bundesbank'' y del [[Ministeriu Federal de Finances d'Alemaña|Ministeriu de Finances d'Alemaña]] pa establecer una tasa de cambéu 1:1. El 29 de marzu, la xunta directiva del ''Bundesbank'' introdució una devaluación na tasa de cambéu del marcu alemán y los marcos de la RDA, a razón de 1:2. Esta midida tenía'l propósitu d'aguiyar l'usu de los marcos de la RDA circulantes en desterciu de los marcos alemanes pa evitar un riesgu d'[[inflación]] na RFA.&lt;ref&gt;[[#Weidenfeld|Weidenfeld]] p. 810-812&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Uwe&quot;&gt;Müller, Uwe. (2006) (n'alemán). ''Supergau deutsche Einheit'' Editorial Rowohlt Taschenbuch Verlag ISBN 3499621533 p.48&lt;/ref&gt; Magar la regulación, entá nun esistía una [[convertibilidad]] fixa ente dambes monedes, lo que fizo fluctuar les tases de cambéu ente 1:6 y 1:9,&lt;ref name=&quot;Uwe&quot;/&gt; pero calteniéndose'l tipu de cambéu aplicáu a les compañíes de la RDA pal pagu de les deldes y los salarios estable, nuna rellación de 1:2 d'alcuerdu a la revalorización impuesta pol ''Bundesbank''.&lt;ref name=&quot;Ritter&quot;&gt;[[#Ritter|Ritter]] p. 202&lt;/ref&gt; 

El [[Ministeriu Federal d'Economía y Enerxía (Alemaña)|ministru d'Economía]], [[Helmut Haussmann]], y los representantes del ''Bundesbank'' acotaron favorablemente por una tasa de cambéu 1:2, que magar amenorgar los salarios a la metá na RDA, favorecería la [[competitividá]] de les compañíes xermanu orientales y l'interés d'inversores estranxeros.&lt;ref name=&quot;Sinn2&quot;&gt;[[#Sinn|Sinn]] p.62-65&lt;/ref&gt; El presidente del ''Bundesbank'' [[Karl Otto Pöhl]] cuntó que una menor tasa de cambéu pa la conversión de los marcos de la RDA ufiertaría meyores oportunidaes por que les sos empreses públiques evitaren la insolvencia. De lo contrario, revalorizaríense los sos gastos operativos (en particular, los salarios de los emplegaos) y les sos deldes. La conversión a una tasa de cambéu afita 1:1 considerábase una midida venturera, yá que provocaría un aumentu de la inflación por escesu de lliquidez.&lt;ref name=&quot;Rödder4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Weidenfeld2&quot;&gt;[[#Weidenfeld|Weidenfeld]] p. 809&lt;/ref&gt; 

La decisión tomada pol ''Bundesbank'' contrariaba les iniciatives promovíes polos partíos políticos participantes nes eleiciones llexislatives de 1990, lo que xeneró manifestaciones na RDA. La devaluación impuesta pol ''Bundesbank'' amenorgara a la metá los salarios con al respeutive de los vixentes en 1988 (una [[Media aritmética|media]] de 854 marcos de la RDA). Un salariu de 427 marcos de la RFA equivalía apenes a la quinta parte d'un sueldu mediu n'Alemaña Occidental.&lt;ref name=&quot;Rödder4&quot;&gt;[[#Rödder|Rödder]] p.302-303&lt;/ref&gt; Amás, el presidente del ''Bundesbank'' nun fuera informáu de la declaración de Kohl. El criteriu del gobiernu de la RFA foi finalmente acatada pol ''Bundesbank'', anque en contra del criteriu de los sos economistes.&lt;ref name=&quot;Morys&quot;/&gt; 

[[Ficheru:Bundesarchiv Bild 183-1990-0706-400, Gera, Währungsumstellung in der DDR.jpg|thumb|210x210px|Cola de veceros esperando nuna [[caxa d'aforros]] en [[Gera]] el 1 de xunetu de 1990 pa retirar dineru de les sos cuentes d'aforru en siendo convertíos a marcos alemanes.]]
El defensor más favorable a la implementación de la tasa de cambéu 1:1 ente les monedes de dambes Alemañes foi'l [[Ministeriu Federal de Trabayu y Asuntos Sociales d'Alemaña|ministru del Trabayu]], [[Norbert Blüm]], quien afirmó que «un tipu de cambéu inferior a 1:1 crearía un baturiciu social intensa y desestabilización política».&lt;ref&gt;[[#Seibel|Seibel]] p.91&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ritter&quot;/&gt; El cambéu de la tasa de cambéu convertir na conseña política de [[Markus Meckel]] (líder del partíu socialdemócrata de la RDA), según una problemática d'importancia máxima na Alemaña Oriental pal gobiernu de De Maizière.&lt;ref&gt;[[#Ritter|Ritter]] p. 210-211&lt;/ref&gt; 

Magar los inconvenientes señalaos al respeutive de la convertibilidad de dambes monedes, una serie d'alcuerdos ente los gobiernos de la RDA y la RFA lideraos por De Maizière y Kohl concluyeron na firma del tratáu pa la Unión Económica, Monetaria y Social el 18 de mayu de 1990.&lt;ref name=&quot;Seibel&quot;&gt;[[#Seibel|Seibel]] p. 93&lt;/ref&gt; Pese al desenvolvimientu de les negociaciones del tratáu, tanto políticos como economistes de la RDA alvirtieron qu'una unión monetaria efeutuada apresuradamente nun sería vidable ensin la proteición de la so [[comerciu esterior]].&lt;ref&gt;Bontruf, Heinz-Josef. (2004) (n'alemán). ''Volkswirtschaftslehre'' Editorial Oldenbourg Wissenschaftsverlag ISBN 3486575767 p.116&lt;/ref&gt; 

El 1 de xunetu de 1990 entró a valir dichu tratáu, colo que se intridujo el marcu alemán como [[moneda de cursu llegal]] na RDA. Esi mesmu día, Kohl dixo nun discursu que promovería'l desenvolvimientu económicu de la RDA.&lt;ref name=&quot;Seibel&quot; /&gt; Los compromisos adquiríos pol gobiernu d'Alemaña Occidental per mediu del tratáu fueron:&lt;ref&gt;Bancu Mundial. (1991) (n'inglés). ''[https://books.googleco.ve/books?id=IpyUrTUuc_4C&amp;hl=es&amp;source=gbs_navlinks_s Economic consequences of German Reunification]'' World Bank Publications ISBN 1002051452 p.10-13&lt;/ref&gt;

* Caltúvose'l pagu de los salarios y pensiones nuna tasa de cambéu 1:1.
* Establecióse un [[baremu]] pal retiru d'aforros d'alcuerdu a la edá del usuariu a una tasa 1:1: hasta 2.000 marcos alemanes pa menores de 15 años, hasta 4.000 pa persones de 15 a 60 años y hasta 6.000 pa mayores de 60. Aplicóse una tasa de cambéu 1:2 pa cualquier retiru adicional, compensaciones financieres, cancelación de deldes y préstamos hipotecarios.&lt;ref&gt;[[#Sinn|Sinn]] p.53&lt;/ref&gt;
* Adopción d'una economía de mercáu na RDA, basada na propiedá privada.
* Introducción d'un marcu llegal económicu basáu nes lleis de la RFA.
* Cola introducción del Estáu de bientar na RDA, garantizóse'l derechu de los trabayadores a un [[Seguridá social|seguru médicu]] y unu por [[Seguru de desemplegu|desemplegu]], la participación en [[Negociación coleutiva|gremios coleutivos]] y nes decisiones corporatives de les empreses.

====Privatización del sector públicu na RDA====
Una problemática na reunificación foi'l cambéu del sistema económicu centralizáu de la RDA por una economía de mercáu. Con tal fin, plantegóse l'alministración de les empreses públiques de la RDA per parte d'un ''[[holding]]'' o una axencia [[Fideicomiso|fiduciaria]].&lt;ref name=&quot;Hunt&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_Y000266|títulu=The Economics of German Reunification (suscripción pa consulta)|autor=Hunt, Jennifer|obra=[[The New Palgrave Dictionary of Economics]]|fecha=febreru de 2006|fechaaccesu=24 d'avientu de 2011|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; La constitución de dicha institución, la ''[[Treuhandanstalt]]'' (THA), provieno d'una iniciativa plantegada na mesa redonda'l 12 de febreru de 1990 por [[Wolfgang Ullmann]], representante del grupu d'activistes sociales Democracia Agora.&lt;ref&gt;[[#Seibel|Seibel]] p.64&lt;/ref&gt; 

El Conseyu de Ministros de la RDA aprobó la creación de la THA el 1 de marzu de 1990 y depués la ''[[Volkskammer]]'' aprobó'l so marcu legalmediante la ''Treuhandgesetz'' (Llei de fideicomiso) el 17 de xunu del mesmu añu.&lt;ref&gt;[[#Weidenfeld|Weidenfeld]] p.743&lt;/ref&gt; Yá pal 31 d'avientu de 1990, la THA alministraba les finances de 8.810 empreses públiques, qu'emplegaben a cuatro millones de trabayadores.&lt;ref&gt;[[#Rödder|Rödder]] p.305&lt;/ref&gt;

Dende la so creación hasta la so disolución en 1994, la THA alministró los bienes de 12.354 empreses, de les cualos 7.853 fueren [[privatización|privatizaes]] o [[municipalización|municipalizadas]]. Cerca de 2.700 fueron [[Fusiones y alquisiciones|adquiríes]] polos sos respeutivos directivu pola modalidá m''anagement buyout''. Otres 1.600 nun pudieron ser privatizaes, polo que la so alministración foi devuelta a les sos respeutives xuntes directives. La THA clausuró 3.713 d'elles.&lt;ref name=&quot;Grosser&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.bpb.de/wissen/02572031752394950135204654630408,1,0,Treuhandanstalt.html#art1|títulu=Treuhandanstalt|autor=Grosser, Dieter|obra=Bundeszentrale für Politische Bildung|fechaaccesu=25 d'avientu de 2011|idioma=alemán|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.bpb.de/wissen/02572031752394950135204654630408,1,0,Treuhandanstalt.html#art1|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt; Dende la so creación, la THA fomentó la concreción d'alquisiciones por consorcios de la RFA y inclusive estranxeros pertenecientes a la mesma industria. El 74% de les sociedaes privatizaes fueron adquiríes por compañíes xermanu occidentales.&lt;ref name=&quot;Hunt&quot; /&gt; 

El procesu de privatización supunxo l'esmantelamientu del texíu industrial y granible de la RDA, nun procesu nel que se xeneralizó qu'empreses del oeste adquirieren a competidores sos coles mires de liquidales, con ventes tres tasaciones inferiores al so valor real. Asina, la RDA pasó de tener plenu emplegu a una tasa del 30 % en pocos años.&lt;ref&gt;[http://www.catastroika.com/indexes.php Documental Catastroika] (2012).&lt;/ref&gt;

=== Política esterior d'Alemaña Occidental ===

La primer mención respeuto al futuru desenvolvimientu d'una confederación o una reunificación alemana tuvo llugar el 21 de payares de 1989 en [[Bonn]] mientres la visita oficial del consultor n'Asuntos Internacionales del [[Partíu Comunista de la Xunión Soviética|Partíu Comunista soviéticu]] [[Nikolai Portugalov]] a [[Horst Teltschik]], asesor principal de Kohl. Al términu d'esta xunta, dambos planiaron una propuesta de reunificación, que llevó al Programa de los Diez Puntos.&lt;ref name=&quot;Teltschik&quot;&gt;Teltschik, Horst. (1992) (n'alemán). ''329 Tage: Innenansichten der Einigung'' ISBN 3886804240 p.42-45, 159-161&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Video&quot;&gt;{{cita videu|títulu=Deutschlandspiel Teil 2: Eilig Vaterland|persona=Blumenberg, Hans-Christoph (direutor)|añu=2000|url=http://d-nb.info/985282622|mediu=Documental de televisión editorial=Matthias-Film y Cinecentrum|llocalización=Alemaña}}&lt;/ref&gt; Anque Kohl nun la consideró como un cronograma al momentu de presentala ante'l ''Bundestag'', fizo que los gobiernos de dellos países europeos tomárense en serio la reunificaciónsobremanera porque esta iniciativa del gobiernu de la RFA foi decidida ensin consultar colos países de la [[OTAN]].&lt;ref name=&quot;Bush&quot;&gt;Maynard, Cristopher (2008) {{en}}'' Out of the Shadow: George H. W. Bush and the End of the Cold War.'' Texas A&amp;M University Press. ISBN 1603440399; 53-74 páxines&lt;/ref&gt;

====Oposición====
El [[Pactu de Varsovia]] disponía d'una numberosa presencia militar soviética envalorada en 370.000 individuos aparcada na RDA tres previu alcuerdu ente los gobiernos soviéticu y xermanu oriental. La retirada de les tropes soviétiques de la RDA arriesgaría la seguridá nacional de los restantes países del Pactu de Varsovia tres l'ingresu d'una Alemaña reunificada a la OTAN.&lt;ref name=&quot;Bush&quot;/&gt; Esta circunstancia condicionó la postura de la Xunión Soviética al respeutive de la reunificación al retardar l'aplicación del Programa de los Diez Puntos per parte del gobiernu de la RFA y favoreciendo la implementación d'un marcu confederativo ente dambos Estaos alemanes, propuesta por Hans Modrow en payares de 1989.&lt;ref&gt;[[#Henke|Henke]] p.469&lt;/ref&gt;

El 13 de payares de 1989, la [[Primer ministru del Reinu Xuníu|primer ministra del Reinu Xuníu]], [[Margaret Thatcher]], comunicó que yera prioritariu garantizar un Estáu democráticu y económicamente estable na RDA antes de planiar la reunificación.&lt;ref&gt;[[#Henke|íbid]] p.487-489&lt;/ref&gt; La reunificación ente dambos países foi cuestionada pol [[gobiernu británicu]], inquietu ante una predominancia alemana na [[política esterior]] europea, motivada pol so mayor potencial económicu, según poles sos desenvueltes rellaciones billaterales con otros países europeos y los Estaos Xuníos. Amás, considerar un país capaz de desestabilizar la construcción d'una política común europea.&lt;ref&gt;[[#Monedero|Monedero et al]] p.146-147, [[#Rödder|Rödder]] p.45-46&lt;/ref&gt; 

El gobiernu británicu tenía rocea de delles de les proposiciones del gobiernu soviéticu, ente elles la instauración d'un orde xeopolíticu pacíficu y paneuropéu; per mediu de la disolución de la Otan y del Pactu de Varsovia, la neutralización y desocupación militar d'Alemaña y la pertenencia d'esta y la Xunión Soviética na Otan.&lt;ref name=&quot;Bush&quot; /&gt; Sicasí, la postura del presidente francés [[François Mitterrand]] amosóse conciliadora ante la llibre determinación del pueblu alemán ante la reunificación de los sos países, anque mediada por un diálogu cola Xunión Soviética y les potencies occidentales.&lt;ref&gt;[[#Monedero|Monedero et al]] p.142, [[#Rödder|Rödder]] p.46&lt;/ref&gt; 

El 6 d'avientu, Mitterrand axuntar con Gorbachov en [[Kiev]]. Dambos coincidieron en que'l procesu de reunificación tenía de retardase porque ante los cambeos asocedíos na RDA, tarrecíase la eventual deposición de Gorbachov como secretariu xeneral por non intervenir decididamente nesti asuntu. Esta situación comprometida motivó a Mitterrand dialogar con Kohl, quien afirmó que la reunificación alemana «nun taba a la orde del día y tardaría dellos años».&lt;ref name=&quot;French&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Video&quot; /&gt; 

El 8 d'avientu, nel cume de la [[Comunidá Económica Europea]] n'[[Estrasburgu]], los representantes de cada país (con esceición d'España) esixeron una declaración oficial sobre la reconocencia de la [[Llinia Oder-Neisse|frontera occidental polaca]] per parte de la RFA, a lo cual Kohl amosóse ronciegu. Nun alcuentru priváu ente Thatcher y la comitiva del presidente Mitterrand depués del cume, aquella amosó a los presentes varios mapes de la [[Gran Alemaña]] esponiendo l'amenaza que supondría una Alemaña unificada a los sos países vecinos al agorar potenciales reclamaciones territoriales a Polonia y [[Checoslovaquia]].&lt;ref name=&quot;French&quot;&gt;Friend, Julius Weis. (2001) (n'inglés). ''Unequal Partners: French-German Relations, 1989-2000'' ABC-CLIO, 2001 ISBN 9780275976033 p.23-25&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Video&quot; /&gt; 

Precisamente la postura más contraria a la reunificación alemana foi la del gobiernu de Thatcher, quien concretó la postura oficial del gobiernu británicu frente a la reunificación mientres una llamada telefónica al presidente d'Estaos Xuníos [[George H. W. Bush|George Bush]] el 22 de febreru de 1990:&lt;ref&gt;Zelikow, Philip; Rice, Condoleezza Rice. (1997) (n'inglés) ''Germany Unified and Europe Transformed: A Study in Statecraft''. [[Harvard University Press]]. ISBN 0674353250 p.206&lt;/ref&gt;

{{cita|Alemaña va convertir nel Xapón d'Europa, pero peor —en referencia a una eventual supremacía alemana n'Europa—. El presidente francés ta d'alcuerdu conmigo al respeutive de que los alemanes pacíficamente van llograr lo que Hitler nun algamar na [[Segunda Guerra Mundial|Guerra]]. Señor presidente, suxero la permanencia indefinida de les tropes soviétiques n'Alemaña; ello dexaríanos ameyorar les nueses rellaciones con Gorbachov y al empar vamos controlar a los alemanes.}}

La oposición del gobiernu británicu al procesu de reunificación quedó apostrada a un segundu planu dempués de les negociaciones billaterales ente'l gobiernu d'Alemaña Occidental y los Estaos Xuníos, anque en parte deber a les repitíes negatives provenientes de diverses personalidaes del gobiernu británicu, ente ellos la primer ministra Margaret Thatcher y los ministros [[Douglas Hurd]] y [[Nicholas Ridley (políticu)|Nicholas Ridley]].&lt;ref&gt;[[#Henke|íbid]] p.490, 495-496&lt;/ref&gt; {{#tag:ref|Ridley mientres un seminariu, amosóse visiblemente desilusionáu ante la mediación del gobiernu francés y llegó a establecer analoxíes ente'l gobiernu alemán vixente y l'Alemaña nazi. Hurd amosó esmolición pol fechu de qu'Alemaña podría apoderar la economía europea.|group=nota}} 

Otru xefes de Gobiernu manifestar en contra de la reunificación, como'l [[primer ministru d'Italia]] [[Giulio Andreotti]] y el de los [[Primer Ministru de los Países Baxos|Países Baxos]] [[Ruud Lubbers]]. El primeru manifestó temor ante un resurdimientu del [[panxermanismu]] y el segundu cuestionó'l [[derechu d'autodeterminación]] del pueblu alemán.&lt;ref name=&quot;Spiegel&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.spiegel.de/international/germany/germany-s-unlikely-diplomatic-triumph-an-inside-look-at-the-reunification-negotiations-a-719848.html|títulu=Germany's Unlikely Diplomatic Triumph: An Inside Look at the Reunification Negotiations|obra=[[Der Spiegel]]|autor=Wiegrefe, Klaus|fecha=29 de setiembre de 2009|fechaaccesu=28 d'agostu de 2012|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; L'únicu mandatariu d'Europa Occidental que sofitó incondicionalmente el procesu de reunificación foi'l [[presidente d'España]], [[Felipe González]], depués d'enterase del trunfu de la [[Unión Demócrata Cristiana (RDA)|Unión Demócrata Cristiana]] nes eleiciones llexislatives de 1990.&lt;ref&gt;[[#Monedero|Monedero et al]] p.118&lt;/ref&gt;

====Marcu de negociaciones====
El 2 de febreru de 1990, el [[Departamentu d'Estáu de los Estaos Xuníos|Departamentu d'Estáu]] d'Estaos Xuníos aprobó la organización d'una mesa de negociaciones ente la RFA, la RDA y les potencies vencedores de la Segunda Guerra Mundial (Estaos Xuníos, Reinu Xuníu, Francia y la Xunión Soviética), nes que s'hubo establecíu les condiciones so les cualos coordinaríase'l procesu de reunificación ente dambos Estaos alemanes. L'autor d'esta propuesta foi'l ministru de [[Política Esterior d'Alemaña|Rellaciones Esteriores]] d'Alemaña, [[Hans-Dietrich Genscher]].&lt;ref&gt;[[#Bahrmann|Bahrmann]] p.231&lt;/ref&gt;

Na xunta de ministros de Rellaciones Esteriores de la Otan y el Pactu de Varsovia el 13 de febreru en [[Ottawa]], formalizóse'l mecanismu de negociaciones propuestu por Genscher denomináu [[Tratáu Dos más Cuatro|Conversaciones Dos más Cuatro]], que fueron realizaes en [[Bonn]] (5 de mayu), [[Berlín Este]] (22 de xunu) y [[París]] (17 de xunetu). Los representantes d'[[Italia]] y los [[Países Baxos]] esixeron la so participación nes negociaciones, a lo que Genscher respondió: «¡Ustedes nun son parte del xuegu!». Con ésta frase, fíxo-yos entender qu'esta yera una problemática tocante a los gobiernos de les Alemañes y les cuatro potencies vencedores de l'[[Segunda Guerra Mundial|anterior guerra]].&lt;ref&gt;[[#Ritter|Ritter]] p.34&lt;/ref&gt; A partir d'esi día podíen entablarse les conversaciones ente los ministros de Rellaciones Esteriores de los países arreyaos, anque estes retrasáronse hasta'l 14 d'abril de 1990, día en que [[Markus Meckel]] fuera escoyíu como [[Ministru de Rellaciones Esteriores de la República Democrática Alemana|Ministru de Rellaciones Esteriores]] de la RDA.&lt;ref&gt;[[#Rödder|Rödder]] p.227-228&lt;/ref&gt; 
[[Ficheru:RIAN archive 330109 Soviet President Mikhail Gorbachev and U.S. President George Bush.jpg|thumb|212x212px|Robla d'alcuerdos billaterales pol presidente d'Estaos Xuníos, [[George H. W. Bush|George H. Bush]], y el secretariu xeneral soviéticu, [[Mikhaíl Gorbachov]], el 12 de xunu de 1990.]]
La visita de Kohl al presidente d'Estaos Xuníos Bush en [[Camp David]] el 24 de febreru foi primordial pa coordinar los oxetivos y asuntos pendientes de discutiniu nes Conversaciones Dos más Cuatro, en presencia de representantes de la RFA. La postura del [[Política de los Estaos Xuníos|gobiernu d'Estaos Xuníos]] so la xestión del presidente [[George H. W. Bush|Bush]] secundaba la unidá, aseverando qu'una Alemaña reunificada tenía de pertenecer a la Otan porque la RFA yera unu de los sos estaos miembros.&lt;ref name=&quot;Teltschik&quot;/&gt; 

El [[Conseyu de Seguridá Nacional de los Estaos Xuníos]] ellaboró una llista de los asuntos pendientes de discutiniu. Ente ellos, l'alministración política de Berlín, la reconocencia de les fronteres de Polonia, la permanencia de tropes soviétiques na RDA y la producción d'[[armes de destrucción masiva]]. La pertenencia d'Alemaña a la Otan y l'amenorgamientu de personal activo na ''[[Bundeswehr]]'' (fuercies armaes de la RFA) nun foi deliberada dientro de les Conversaciones Dos más Cuatro.&lt;ref name=&quot;Bush&quot; /&gt; 

El 31 de mayu mientres la visita de Gorbachov nel cume de Washington, alcordóse que los gobiernos d'Estaos Xuníos y la Xunión Soviética aceptaben la reunificación d'Alemaña y el so ingresu a la Otan, reconociendo asina la soberanía del Estáu alemán, derechu garantizáu pola [[Declaración de Helsinki]]. Na visita de Kohl y el so ministru de Rellaciones Esteriores Genscher el 16 de xunetu nel pabellón de caza de Gorbachov n'[[El Cáucasu]], este reafitó la decisión tomada nel cume de Washington en presencia del canciller, cola condición de que'l gobiernu alemán atayara los compromisos económicos de la RDA, encargar del desallugu de los soldaos soviéticos aparcaos en territoriu oriental y otorgara un préstamu de cinco millones de marcos a la Xunión Soviética.&lt;ref name=&quot;Bush&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[[#Henke|Henke]] p.483&lt;/ref&gt; Yá'l 10 de febreru, mientres una visita oficial del canciller Kohl a [[Moscú]], Gorbachov aceptó na so presencia'l derechu de la reunificación per parte de dambos Estaos alemanes.&lt;ref&gt;[[#Henke|íbid]] p.470&lt;/ref&gt;

Dende 1945, la soberanía alemana fuera apurrida a les potencies vencedores de la Segunda Guerra Mundial. La soberanía de la RFA fuera vencida por aciu la [[Conferencia de Londres]] en 1954. Hasta 1990, les potencies occidentales (Estaos Xuníos, Reinu Xuníu y Francia) anovaben el derechu de xestionar la soberanía de la RFA.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.nato.int/archives/1st5years/appendices/1b.htm|títulu=Final Act of the London Conference (3rd October, 1954)|fechaaccesu=2 de mayu de 2010|idioma=alemán}}&lt;/ref&gt;

===Pleitu fronterizu xermanu-polacu===
La frontera occidental polaca fuera reconocida [[de iure]] en 1950 pola RDA nel [[Tratáu de Zgorzelec]] y [[de facto]] en 1970 pola RFA nel [[Tratáu de Moscú (1970)|Tratáu de Moscú]]. La revisión y posterior resolución de la disputa fronteriza xermanu-polaca tendría validez en participación d'una Alemaña unificada y soberana.&lt;ref&gt;[[#Henke|Henke]] p.509-510&lt;/ref&gt; 

Por cuenta de la falta de compromisu inicial del gobiernu de Kohl na reconocencia de les fronteres, el gobiernu polacu caltuvo una postura contraria a la reunificación mientres les negociaciones del procesu de reunificación. El [[Ministeriu de Rellaciones Esteriores de Polonia|ministru de Rellaciones Esteriores]] de Polonia [[Krzysztof Skubiszewski]] na [[cume de Ottawa]], propunxo aldericar la garantía de la seguridá nacional de los países vecinos d'Alemaña. El 16 de febreru, el so homólogu alemán Hans-Dietrich Genscher suxirió qu'una resolución conxuntu de dambos parllamentos alemanes (el ''[[Bundestag d'Alemaña|Bundestag]]'' y la ''[[Volkskammer]]'') definiría la postura alemana frente al pleitu fronterizu polacu. El 19 d'abril de 1990, mientres la visita oficial de la RDA en Varsovia, Markus Meckel secundó la postura de Genscher y el presidente Lothar de Maizière legitimó el derechu a la reunificación responder# por na Llei Fundamental d'Alemaña (Constitución d'Alemaña Occidental).&lt;ref name=&quot;Henke3&quot;&gt;[[#Henke|íbid]] p.515-523&lt;/ref&gt;

La visita oficial del [[Presidente de la República de Polonia|presidente polacu]], [[Wojciech Jaruzelski]], y del [[Primer ministru de Polonia|primer ministru]], [[Tadeusz Mazowiecki]], el 10 de marzu de 1990 inclinaría la postura del presidente francés Mitterrand en contra de la reunificación si'l gobiernu de la RFA nun reconociera la frontera. El gobiernu polacu esixó la inclusión de representantes polacos nes Conversaciones Dos más Cuatro, a lo que la RFA negóse rotundamente. Sicasí, sí aceptó'l discutiniu de les fronteres de Polonia porque mientres la visita de Kohl a Camp David alcordárase de mano qué asuntos s'aldericaríen.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.kas.de/wf/de/191.1964/|títulu=Unterzeichnung des deutsch-polnischen Grenzvertrages|autor=Kusters, Hanns Jürgen|obra=[[Fundación Konrad Adenauer]]|fechaaccesu=26 d'agostu de 2012|idioma=alemán}}&lt;/ref&gt;

En mayu de 1990, axuntáronse representantes del gobiernu de la RDA, la RFA y Polonia en trés causes pa esaminar cada unu de los artículos del tratáu fronterizu, antes d'aprobar l'esbozu plantegáu pol gobiernu polacu'l 27 d'abril. El 5 de mayu, mientres una de les Conversaciones Dos más Cuatro, los representantes soviéticos y polacos aldericaron una vegada más sobre l'establecimientu de les fronteres definitives ente Polonia y Alemaña na llinia Oder-Neisse.&lt;ref name=&quot;Henke3&quot;/&gt;

El consentimientu a la firma del [[Tratáu fronterizu xermanu-polacu|Tratáu Fronterizu Xermanopolaco]] foi ratificáu tres una resolución aprobáu nel ''[[Bundestag]]'' el 21 de xunu.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.cvce.eu/obj/resolution_on_the_german_polish_frontier_adopted_by_the_german_bundestag_21_june_1990-en-3891b3fc-671f-47dc-b5ed-2y9c6ef2bbe2.html|títulu=Resolution on the German-Polish Frontier adopted by the German Bundestag on 21 June 1990|autor=CVCE|obra=Oficina de Prensa ya Información del Gobiernu Federal d'Alemaña|fechaaccesu=18 d'agostu de 2013|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El 14 de payares per mediu de dichu tratáu, dambes partes declararon inviolable la llinia Oder-Neisse y comprometiéronse a nun reivindicar nenguna clase de reclamaciones territoriales.&lt;ref name=&quot;ONU&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.un.org/Depts/los/LEGISLATIONANDTREATIES/PDFFILES/TREATIES/DEU-POL1990CF.PDF|títulu=Treaty between the Federal Republic of Germany and the Republic of Poland on the confirmation of the frontier between them, 14 November 1990|obra=[[ONX]]|fechaaccesu=20 de febreru de 2010|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

====Firma del Tratáu Dos más Cuatro====
Les potencies vencedores de la Segunda Guerra Mundial alcordaron el 12 de setiembre de 1990 la firma del [[Tratáu Dos más Cuatro]] en [[Moscú]], depués de les trés xuntes previes en [[Bonn]], [[Berlín Este]] y [[París]].&lt;ref&gt;{{cita llibru|títulu=Politik in Deutschland|autor=Glaeßner, Gert-Joachim|editorial=VS Verlag|páxines=71-73|añu=2006|isbn=978-3-531-15213-4|idioma=alemán}}&lt;/ref&gt; El 2 d'ochobre esclariaron que los derechos y responsabilidaes contraíos pol Estáu alemán entraríen a valir coles mesmes que'l [[Reunificación alemana#Tratáu d'Unificación Tratáu d'Unificación]].&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.krr-faq.net/suspens.htm|títulu=&quot;Suspendierungserklärung&quot; der Alliierten zu ihren Vorbehaltsrechten vom 2. Oktober 1990|fechaaccesu=2 de mayu de 1990|idioma=alemán|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100611225545/http://www.krr-faq.net/suspens.htm|fechaarchivu=2010-06-11}}&lt;/ref&gt; Les consecuencies finales del tratáu fueron:&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.krr-faq.net/2o4.htm|títulu=Zwei-Plus-Vier Vertrag 12.9.1990|idioma=alemán ya inglés|fechaaccesu=26 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt;

* La xurisdicción de l'Alemaña unificada, a partir de la entrada a valir del tratáu, toma'l territoriu de les otrora RFA y RDA, incluyendo los cuatro zones d'ocupación en Berlín.
* La ocupación cuatripartita en Berlín expiró al entrar a valir el tratáu. 
* Les fronteres esistentes de l'Alemaña unificada son definitives. L'Estáu alemán nun puede reclamar territorios al este de la llinia Oder-Neisse, nin aquellos perdíos al términu de la Segunda Guerra Mundial. 
* L'Estáu alemán arrenunció a la posesión d'[[armes de destrucción masiva]]. 
* La ''[[Bundeswehr]]'' amenorgó los sos efeutivos nun 26 %, de 500.000 a 370.000. 
* Les tropes soviétiques instalaes na antigua RDA retiráronse pacíficamente n'agostu de 1994, cuatro meses antes de la fecha llende.
* Nel territoriu de l'antigua RDA nun pueden almacenase armes de destrucción masiva nin puede ser ocupada por exércitos estranxeros. 
* La restitución de la soberanía al Estáu alemán per parte de les cuatro potencies vencedores de la Segunda Guerra Mundial. 
* Dexar a los gobiernos de la RFA y la RDA reunificarse d'alcuerdu al preámbulu y al artículu 23 de la [[Llei Fundamental pa la República Federal d'Alemaña|Llei Fundamental d'Alemaña]].

Los compromisos adquiríos y documentos llegales roblaos pol gobiernu de la RFA col parllamentu de la RDA foi tamién reconocida a nivel internacional tres la firma del Tratáu Dos más Cuatro, que tamién dexó l'exerciciu de la soberanía del Estáu alemán sobre Alemaña como un tou.&lt;ref&gt;[[#Quint|Quint]] p.268-275&lt;/ref&gt;{{#tag:ref|'''Alemaña como un tou''': Traducción de la espresión alemana ''Deutschland als Ganzes'', foi un conceutu aplicáu polos [[Aliaos (Segunda Guerra Mundial)|aliaos]] aniciáu mientres la [[conferencia de Potsdam]] pa referise a la frontera oriental d'Alemaña vixente'l 31 d'avientu de 1937.&lt;ref&gt;Blasius, Rainer A.; Lindemann, Mechthild (1994) (n'alemán). ''Akten zur auswärtigen Politik der Bundesrepublik Deutschland''. Editorial Oldenbourg Wissenschaftsverlag ISBN 3486559648 p.626&lt;/ref&gt; Sicasí, l'Estáu alemán dempués de la reunificación nun amosó interés por reclamar dichos territorios dempués de la reconocencia de la llinia Oder-Neisse.|group=nota}}

=== Tratáu d'Unificación ===
[[Ficheru:EinigungsvertragBRD-DDR.JPG|thumb|209x209px|[[Facsímil]]es del Tratáu d'Unificación.]]

====Llexitimación====
Al términu de la [[Segunda Guerra Mundial]], Alemaña esistía entá como [[Estáu]], anque dafechu inhabilitáu pa exercer funciones como tal. Mentanto, la soberanía del territoriu alemán exercer el [[Control de Conseyu Aliáu]]. 

La creación de la RFA el 23 de mayu de 1949 por aciu la Llei Fundamental significó una reorganización del Estáu alemán dientro del so [[derechu constitucional]], con una potestá y soberanía similar al [[Reich Alemán|''Reich'' Alemán]], l'Estáu antecesor inmediatu de la RFA. El canciller de la RFA [[Konrad Adenauer]] declaró a finales de 1949 que'l so gobiernu proclamó la continuidá del Estáu alemán per mediu de la esistencia de la RFA.&lt;ref name=&quot;Piotrowicz&quot;&gt;Piotrowicz, Ryszard W.; Blay, Sam. (n'inglés) (1997). ''The unification of Germany in international and domestic law'' Editorial Rodopi ISBN 9051837550 p.8-17, 75&lt;/ref&gt; La situación llegal de la RFA como [[Socesión d'estaos|Estáu socesor]] por Adenauer foi ratificada pol [[Tribunal Constitucional d'Alemaña]].&lt;ref&gt;[[#Monedero|Monedero et al]] p.112&lt;/ref&gt;

[[Berlín]] permaneciera estremada en cuatro zones d'ocupación. Al este de la ciudá, establecióse la capital de la RDA.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://user.cs.tu-berlin.de/~gozer/bln/andere/Ord-SVV.html|títulu=Erlaß des Staatsrates der Deutschen Demokratischen Republik vom 28.6.1961|fechaaccesu=30 d'agostu de 2012|idioma=alemán|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100111120745/http://user.cs.tu-berlin.de/~gozer/bln/andere/Ord-SVV.html|fechaarchivu=2010-01-11}}&lt;/ref&gt; Pero les potencies occidentales (Estaos Xuníos, Reinu Xuníu y Francia) nun reconocieron la so llexitimidá como capital y como parte constituyente del territoriu de la RDA, pos la ciudá na so totalidá taba so la xurisdicción de les naciones participantes de la [[Conferencia de Potsdam]] y Francia.&lt;ref&gt;[[#Quint|Quint]] p.74-75&lt;/ref&gt; El Tratáu d'Unificación, nos sos artículos 1 y 2, decretó la unión de los ventitrés [[Distritos y llocalidaes de Berlín|distritos de Berlín]] (Este y Oeste), según l'establecimientu de la capital de l'Alemaña unificada nesta ciudá.&lt;ref name=&quot;Einigungsvertrag&quot; /&gt;

La Llei Fundamental ufiertaba una solución llegal ante una eventual reunificación, yá que nel so artículu 23 contemplábase l'ingresu futuru de «otres rexones d'Alemaña».&lt;ref name=&quot;GG&quot;&gt;{{cita web|url=http://lexetius.com/GG/Inhalt|títulu=Índiz d'artículos de la Llei Fundamental d'Alemaña|fechaaccesu=30 d'agostu de 2012|idioma=alemán|cita=En cada unu de los artículos de la Llei Fundamental, pueden consultase tolos cambeos que sufrieron cada unu d'ellos dende la so introducción el 22 de mayu de 1949.}}&lt;/ref&gt; Por que el procesu llegal de la reunificación alemana tuviera vixencia, el 23 d'agostu de 1990, la ''[[Volkskammer]]'' aprobó la creación d'una nueva nación alemana unificada según lo establecío nel artículu 23 de la [[Llei Fundamental pa la República Federal d'Alemaña|Llei Fundamental]], dexando asina l'anexón de les catorce [[Organización territorial de la República Democrática Alemana|rexones alministratives de la RDA]] y la so capital, [[Berlín Este]], per parte de la RFA.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.dhm.de/lemo/html/dokumente/DieDeutscheEinheit_erklaerungVolkskammerZurWiedervereinigung/index.html|títulu=Beschluß der Volkskammer über dean Beitritt der DDR zur Bundesrepublik Deutschland vom 23. August 1990|fechaaccesu=5 d'avientu de 2009|idioma=alemán}}&lt;/ref&gt; Esta moción foi aprobada por 294 votos a favor (62 en contra); entrando a valir a partir del 3 d'ochobre de 1990.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://1989.dra.de/ton-und-videoarchiv/videos/1990.html?tx_weeaardra_pi1%5Buid%5D=111&amp;cHash=4fac27658d|títulu=30. Tagung der 10. ''Volkskammer'' der DDR (videu)|autor=''Volkskammer''|obra=Deutsches Rundfunkarchiv|fecha=20 de setiembre de 1990|fechaaccesu=19 de marzu de 2011|idioma=alemán}}&lt;/ref&gt; 

El 31 d'agostu, el [[Conseyu de Ministros de la RDA]] y el [[Gobiernu federal d'Alemaña]] aprobaron y roblaron l'Alcuerdu pa la reunificación d'Alemaña», nel cual apautaron los compromisos de los gobiernos de dambos países mientres el procesu de reunificación. Na tarde del mesmu día, los negociadores del alcuerdu [[Wolfgang Schäuble]] (RFA) y [[Günther Krause]] (RDA) ratificaron dichu alcuerdu nel [[Kronprinzpalais]] en Berlín Este.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.chronik-der-mauer.de/index.php/de/Media/GalleryPopup/id/350633/item/0/month/September/oldAction/Detail/oldModule/Chronical/year/1990|títulu=Vereinbarung zum Einigungsvertrag vom 31. August 1990, 18. September 1990|obra=Bulletin des Presse- und Informationsamtes der Bundesregierung|fecha=23 d'agostu de 1990|fechaaccesu=19 de marzu de 2011|idioma=alemán}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[#Weidenfeld|Weidenfeld]] p.162, 793&lt;/ref&gt; 

Dambes partes roblaron en Bonn el 18 de setiembre, otru documentu llamáu «Alcuerdu pa la realización ya interpretación del Tratáu d'Unificación», qu'añadía más compromisos al gobiernu de la RFA. Estos incluyeron compensar les perdes materiales de les víctimes de l'[[Alemaña Nazi]] y de la RDA, la preservación de los archivos de la Stasi y el cumplimientu y supervisión de les funciones de los ministerios de l'Alemaña reunificada.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.verfassungen.de/de/ddr/einigungsvertrag90-auslegungsvereinbarung.htm|títulu=Vereinbarung zur Durchführung und Auslegung des Einigungsvertrag|fechaaccesu=19 de marzu de 2011|idioma=alemán}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[#Quint|Quint]] p.234&lt;/ref&gt; 

La preservación de los documentos de la Stasi motivar la destrucción d'espedientes policiales per parte de los sos propios funcionarios, práutica erradicada tres l'allanadura de la so sede en Berlín. L'aplicación del artículu 14 de la Llei Fundamental llevó al gobiernu alemán defender reclamaciones de propiedá per parte d'aquellos ciudadanos que fueren espropiaos pol gobiernu de la RDA ente 1949 y 1989.&lt;ref&gt;[[#Stuhler|Stuhler]] p.113-119, 209-211&lt;/ref&gt;

El 20 de setiembre de 1990, la ''Volkskammer'' aprobó l'aplicación del Tratáu d'Unificación por 299 votos a favor y 81 en contra.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://1989.dra.de/ton-und-videoarchiv/videos/1990.html?tx_weeaardra_pi1%5Buid%5D=119&amp;cHash=ba2ed71b69|títulu=36. Tagung der 10. ''Volkskammer'' der DDR|obra=Deutsches Rundfunkarchiv|autor=''Volkskammer''|fecha=20 de setiembre de 1990|fechaaccesu=19 de marzu de 2011|idioma=alemán}}&lt;/ref&gt; El mesmu día, el ''Bundestag'' fixo otru tantu con 442 votos a favor y 50 en contra. A otru día, el ''[[Conseyu Federal (Alemaña)|Bundesrat]]'' aprobar por unanimidá.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.chronik-der-mauer.de/index.php/de/Chronical/Detail/month/August/year/1990|títulu=Chronik - August 1990|fechaaccesu=19 de marzu de 2011|idioma=alemán}}&lt;/ref&gt; El 29 de setiembre de 1990 modificóse'l [[Preámbulu (derechu)|preámbulu]] y l'artículu 146 de la Llei Fundamental pa señalar que la reunificación del país rematara. L'artículu 23 foi retiráu. En 1992 sustituyir unu referente a la Unión Europea.&lt;ref name=&quot;GG&quot; /&gt;

Les siguientes son les cláusules que tenía d'aprobar el gobiernu de la RDA pa unificase cola RFA, d'alcuerdu al artículu 23 de la so Llei Fundamental, vixentes a partir del 3 d'ochobre de 1990:&lt;ref name=&quot;Einigungsvertrag&quot;/&gt;

* La Llei Fundamental entra a valir nos nuevos estaos de [[Brandeburgu]], [[Mecklemburgu-Pomerania Occidental]], [[Saxonia]], [[Saxonia-Anhalt]], [[Turinxa]] y l'este de Berlín. En concluyendo l'adhesión de la RDA a la RFA, estos estaos federaos» fueron creaos por aciu una reorganización político-alministrativa aprobada pola ''Volkskammer'' mientres la sesión del 22 de xunetu de 1990.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.dhm.de/lemo/html/dokumente/DieDeutscheEinheit_gesetzLaendereinfuehrungsgesetz/index.html| títulu=''Verfassungsgesetz zur Bildung von Ländern in der Deutschen Demokratischen Republik'' – Ländereinführungsgesetz (LEinfG)|obra=[[Haus der Geschichte|Casa de la Hestoria de la RFA]]|fechaaccesu=5 d'avientu de 2009|idioma=alemán}} [http://www.verfassungen.de/de/ddr/ddr90-laeeinf.htm &lt;small&gt;Observaciones feches con al respeutive de la llei&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt; 
* Berlín ye la capital de la República Federal d'Alemaña.
* La Llei Fundamental ye actualizada cada dos años dende la entrada a valir de la reunificación.
* La ''Volkskammer'' unvió 144 de los sos diputaos al ''Bundestag'', en representación de los estaos federaos orientales.&lt;ref&gt;[[#Rödder|Rödder]] p.297, [[#Weidenfeld|Weidenfeld]] p.191&lt;/ref&gt;
* Preservación de los archivos de la Stasi.&lt;ref&gt;[[#Ritter|Ritter]] p.261&lt;/ref&gt; Los archivos fueron treslladaos a la sede de los [[Archivos federales d'Alemaña]] y depués a la Federación Comisionada de los archivos de la Stasi en 1991.

Llegalmente, la reunificación alemana nun constituyó una unión confederativa sinón la reintegración d'Alemaña Oriental so la xurisdicción d'Alemaña Occidental. La unión confederativa de do Estaos alemanes riquiera la creación d'una nueva Constitución, en vista que la Llei Fundamental d'Alemaña perdería validez en virtú del so artículu 146.&lt;ref name=&quot;Piotrowicz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GG&quot;/&gt;

====Entrada a valir====
[[Ficheru:Bundesarchiv Bild 183-1990-1003-400, Berlin, deutsche Vereinigung, vor dem Reichstag.jpg|thumb|220x220px|Izado de la bandera mientres les celebraciones nel edificiu del Reichstag.]]

El 3 d'ochobre a la medianueche proclamóse frente al [[edificiu del Reichstag|Reichstag]] la reunificación sol tañimientu de la [[Campana de la Llibertá (Berlín)|Campana de la Llibertá]], el izado de la [[Bandera d'Alemaña|bandera nacional]], el cantar del [[Himnu d'Alemaña|himnu nacional]] y la posterior llectura del artículu 23 de la Llei Fundamental pol [[presidente d'Alemaña]] [[Richard von Weizsäcker]].&lt;ref&gt;[[#Rödder|Rödder]] p.294-297&lt;/ref&gt; Depués siguió una exhibición de [[Pirotecnia|fuego artificiales]] en toles ciudaes d'Alemaña.&lt;ref name=&quot;HdG&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.hdg.de/lemo/html/DieDeutscheEinheit/Wiedervereinigung/einigungsvertrag.html|títulu=Wiedervereinigung: Einigungsvertrag|obra=Casa de la Historia de la República Federal d'Alemaña|fechaaccesu=3 de mayu de 2010|idioma=alemán}}&lt;/ref&gt; 

El Tratáu entró a valir esti día porque yera la fecha más temprana posible pa la conclusión de la reunificación. El Gobiernu Federal d'Alemaña quería informase sobre los resolvimientos emitíos pola [[Conferencia sobre la Seguridá y la Cooperación n'Europa]] pa ministros de Rellaciones Esteriores avera del desenllaz del Tratáu Dos más Cuatro, celebrada'l 2 d'ochobre de 1990.&lt;ref&gt;Grünbaum, Robert. (2000) (n'alemán). ''Deutsche Einheit: Beiträge zur Politik und Zeitgeschichte'' Editorial VS Verlag ISBN 3810025127 p.127-128&lt;/ref&gt;

En 1949, [[Bonn]] declaróse capital provisional de la RFA. Les deliberaciones del ''Bundestag'' tuvieron de resultes l'aprobación del Resolvimientu sobre la ciudá capital» el 20 de xunu de 1991,&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.bundestag.de/kulturundgeschichte/geschichte/debatte/index.html|títulu=Berlin-Bonn-Debatte|obra=Bundestag|fechaaccesu=4 de mayu de 2010|idioma=alemán|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140405215212/http://bundestag.de/kulturundgeschichte/geschichte/debatte/index.html|fechaarchivu=2014-04-05}}&lt;/ref&gt; nel cual ordenóse que les sedes del Parllamentu (tantu la cámara baxa como l'[[Cámara alta|alta]]) y el Gobiernu Federal tien d'establecer la so sede en Berlín. Los ministerios asitiaron les sos oficines tantu en Berlín como en Bonn, pero cola so sede central en dalguna de les dos ciudaes.&lt;ref&gt;[[#Seibel|Seibel]] p.420&lt;/ref&gt;

El Tratáu d'Unificación decretó'l 3 d'ochobre como [[Día de la Unidá Alemana]].&lt;ref name=&quot;Einigungsvertrag&quot;&gt;{{Cita web|url=http://bundesrecht.juris.de/einigvtr/BJNR208890990.html|títulu=Herstellung der Einheit Deutschlands —Einigungsvertrag—|obra=Ministeriu Federal de Xusticia d'Alemaña|fecha=11 de setiembre de 2001|fechaaccesu=2 d'avientu de 2009|idioma=alemán}}&lt;/ref&gt; Antes de la reunificación, celebrábase'l 17 de xunu, en conmemoración de la [[Sulevación de 1953 n'Alemaña del Este|sulevación de 1953 na RDA]].&lt;ref&gt;Reichel, Peter. (2005) (n'alemán). ''Schwarz-Rot-Gold: kleine Geschichte deutscher Nationalsymbole nach 1945'' Editorial=C.H.Beck ISBN 3406535143 p.58&lt;/ref&gt;

== Consecuencies ==
=== Económiques ===

Nel curtiu plazu, la convertibilidad de dambes monedes presentábase ventaxosu na RDA, pos yera posible adquirir productos fechos na RFA por un menor preciu.&lt;ref name=&quot;Benkoski&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.lehigh.edu/~incntr/publications/perspectives/v16/benkoski.pdf|títulu=Ossis and Wessis: A Socioeconomic Analysis of German Reunification|autor=Benkoski, Jason|fechaaccesu=26 d'avientu de 2011|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.lehigh.edu/~incntr/publications/perspectives/v16/benkoski.pdf|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt; A principios de 1990, la tasa de cambéu podía ser cimeru a 1:6 ente dambes divises. Magar que la tasa de cambéu ente dambes monedes nun siguía una rellación 1:1, el marcu de la RDA, siquier en términos de [[paridá de poder adquisitivu]] con respectu al marcu alemán yera similar.&lt;ref name=&quot;Sinn&quot;/&gt; Sicasí, al aplicar una tasa de cambéu 1:1 ente dambes monedes, una cesta básica afecha a los precios de la RFA amenorgaba a un cuartu'l [[poder adquisitivu]] del salariu permediu d'un trabayador na RDA con respectu al previu a la reunificación.&lt;ref name=&quot;Sinn&quot;/&gt;

Al implementar una paridá de salarios nes empreses de la RDA partir de que caltener los salarios baxos enllargaría'l fluxu migratorio escontra la RFA. Unu de los errores foi considerar que'l recíprocu de dicha premisa yera verdaderu, pos l'aumentu de los salarios nun previeno la migración al llargu plazu. Sicasí, aumentaron notablemente los gastos operativos y revalorizáronse les deldes de les empreses ensin ameyorar significativamente la productividá d'estes. 

Finalmente, munches empreses declaráronse insolventes al nun poder atayar les sos deldes.&lt;ref name=&quot;Sinn&quot; /&gt; Como la so productividá permediu yera d'un terciu con al respeutive de la RFA, infierse que se precisaben tres veces más recursos pa la producción d'una serie d'artículos. Yera posible evitar una folada xeneralizada d'empreses insolventes y despidos per mediu d'aumentos de sueldu graduales calteniendo la tasa de cambéu 1:2 o implementando un área de llibre comerciu ente la RDA y la RFA, en cuenta de una unión monetaria.&lt;ref name=&quot;Sinn2&quot; /&gt;

Per otra parte, esperábase que les privatizaciones acometíes pola ''[[Treuhandanstalt]]'' (THA) embriviríen la perda de puestos de trabayu y devolveríen l'alministración de les empreses públiques de la RDA a los sos propietarios llexítimos (munches d'estes empreses fueren [[espropiación|espropiaes]] pol gobiernu xermanu oriental). Estes compañíes constituyíen el 30 % del sector empresarial de la RDA, ente que'l restante 70 % correspondía a aquelles que fueron espropiaes pola Xunión Soviética en 1948 y que pasaron a control estatal cuando s'estableció la RDA en 1949. Sicasí, estes nun fueron sometíes a restituciones.&lt;ref name=&quot;Hunt&quot; /&gt; 

{| {{tablaguapa}} style=&quot;float:right; text-align:center; margin:20px&quot;
|+ '''Tresferencies brutes pa los nuevos estaos&lt;br /&gt; federaos de l'antigua RDA, dende 1991 hasta 1995.&lt;ref name=&quot;Ritter4&quot;&gt;[[#Ritter|Ritter]] p. 128-129&lt;/ref&gt;'''
|-
! Procedencia
!Monto &lt;small&gt;(en miles de millones&lt;br /&gt;de marcos alemanes)&lt;/small&gt;
|-
!Capital públicu de la RFA
|570
|-
!Fondos pa la Unidá Alemana |75

|-
!Asistencia familiar y domiciliaria
|27
|-
!Subsidios per desemplegu y pensiones
|140
|-
!Beneficios brutos recibíos pa&lt;br /&gt;el desenvolvimientu de la seguridá social, &lt;br /&gt; seguro de desemplegu ya inversiones
|812
|-
!Impuestos
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;197 
|-
!Tresferencies netes
|615
|}
L'esmantelamientu del sector públicu de la RDA per parte de la THA foi eficiente al saldar contratos con sociedaes de la RFA del mesmu sector económicu.&lt;ref name=&quot;Hunt&quot; /&gt; Pero eso nun evitó la perda d'emplegos xenerada por despidos xeneralizaos o pola quiebra de les empreses públiques de la RDA.&lt;ref&gt;[[#Sinn|Sinn]] p.82-83, 86&lt;/ref&gt; Pa 1992, el desemplegu algamó'l 15 % de la población activa de la RDA, lo cual significó la peor cifra de paru dende la [[Gran Depresión]].&lt;ref name=&quot;Monedero&quot;&gt;[[#Monedero|Monedero et al]] p.121&lt;/ref&gt; 

Lo más cuestionable de les operaciones de la THA foi la subestimación del [[capital humanu]] despidíu nel estreldu de les negociaciones y que'l so financiamientu dependía del capital públicu de la RFA.&lt;ref name=&quot;Monedero&quot; /&gt; Dende la so creación en xunu de 1990 hasta avientu de 1994, cuando la THA cesó les sos operaciones, los contratos liquidaos por esta axencia amasaron una delda de 260 a 270 mil millones de marcos alemanes.&lt;ref name=&quot;Grosser&quot; /&gt; 

L'efeutu combináu de la unión monetaria y les privatizaciones de la THA provocó un escomanáu aumentu de la [[delda pública]] de la RFA, pos agora l'Estáu alemán tenía de subvencionar el desenvolvimientu de la seguridá social na RDA, asegurar les prestaciones sociales de los paraos, y asumir la renovación de la infraestructura y les víes de tresporte de los cinco nuevos estaos.&lt;ref&gt;[[#Ritter|Ritter]] p.16, 117&lt;/ref&gt; 

[[Ficheru:2001-b-potsdamer.jpg|thumb|211x211px|Reconstrucción de [[Potsdamer Platz]], nel centru de Berlín. Les inversiones del Estáu alemán n'infraestructura fueron ingentes tres la reunificación.]]

Los estaos occidentales tresfirieron capitales a los de l'antigua RDA pa financiar les xubilaciones antemanaes a tolos trabayadores de 55 a 65 años y les compensaciones monetaries pa les víctimes de la Segunda Guerra Mundial, envaloraes ente 85,300 mil millones y 4,3 billones de marcos alemanes, respeutivamente.&lt;ref name=&quot;Ritter4&quot;/&gt; 

P'amenorgar los costos qu'implicó'l desenvolvimientu de l'antigua RDA, enllantar en 1991 un nuevu impuestu denomináu «Recargu de Solidaridá». Esti gravaba nun 3,75 % l'impuestu sobre la renta, les ganancies de capital y los impuestos de sociedaes. En 1995, esti recargu foi alzáu al 7,5 %; y dende 1998 caltúvose nun 5,5 %.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://econstor.eu/bitstream/10419/45384/1/65713709X.pdf|títulu=Der umstrittene Solidaritätszuschlag|obra=Karl-Bräuer Institut|fecha=abril de 2010|fechaaccesu=31 d'avientu de 2011|idioma=alemán}}&lt;/ref&gt; 

Na década de 1990, tamién s'alzaron los impuestos sobre los combustibles fósiles, el tabacu y el seguros. Los gravámenes establecíos aumentaron del 0,28 % al 0,45 % y del 0,23 % al 0,3 % (pa la [[gasolina]] y el [[gasóil]], respeutivamente).&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.bmu.de/files/pdfs/allgemein/application/pdf/mineral_dl.pdf|títulu=Entwicklung der Energiesteuer für Benzin, Diesel und Erdgas als Kraftstoffe|obra=[[Ministeriu Federal de Mediu Ambiente, Proteición de la Naturaleza, Construcción y Seguridá Nuclear d'Alemaña]]|fechaaccesu=31 d'avientu de 2011|idioma=alemán}}&lt;/ref&gt; Del 3,1 % al 4,2 % pa los productos derivaos del tabacu.&lt;ref&gt;Pozimski, Jens. (2007) (n'alemán).''Die Entwicklung der Tabaksteuer in Deutschland'' Editorial GRIN Verlag ISBN 3638661091. páxs.64&lt;/ref&gt; Y del 7 % al 15 % pa los precios de los [[contratu de seguru|contratos de seguru]].&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.inriver.bwl.uni-muenchen.de/files/vortraege/20070521_wolgast.pdf|títulu=Zur aktuellen wirtschaftlichen Lage der deutschen Versicherungswirtschaft|autor=Wolgas, Michael|obra=Gesamtverband der Deutschen
Versicherungswirtschaft|fechaaccesu=31 d'avientu de 2011|idioma=alemán}}&lt;/ref&gt;
&lt;!--{{VT|Verkehrsprojekt Deutsche Einheit|Aufbau Ost|Fondos pa la Unidá Alemana}} --&gt;

=== Sociales ===
L'aislamientu de la RFA de la RDA mientres la [[Guerra Fría]], sobremanera tres la construcción del Muriu en 1961, fomentó la diverxencia ente dambes [[Idiosincrasia|idiosincrasies]].&lt;ref name=&quot;Trujillo&quot;&gt;{{Cita web|url=http://catarina.udlap.mx/o_dl_a/tales/documentos/lri/trujillo_g_da/indice.html|títulu=Identidad social alemana a catorce años de la reunificación|autor=Trujillo, Denise|añu=2004|páxina=41|fechaaccesu=18 de febreru de 2012}}&lt;/ref&gt; La unidá alemana centrar nel establecimientu d'una economía de mercáu en llugar d'una planiada y l'abolición del sistema políticu anterior,&lt;ref name=&quot;Narrativa&quot;&gt;{{Cita web|url=http://revistas.ucm.es/fll/11330406/articulos/RFAL0505110089A.PDF|títulu=La narrativa de la reunificación alemana. Presupuestos, temes y tendencies|autor=Maldonado, Manuel|añu=2005|obra=Revista de Filoloxía Alemana|fechaaccesu=19 de febreru de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160305025825/http://revistas.ucm.es/fll/11330406/articulos/RFAL0505110089A.PDF|fechaarchivu=2016-03-05}}&lt;/ref&gt; como parte del Programa de los Diez Puntos. Sicasí, la reintegración de dambos coleutivos alemanes atrabancóse. 

====Identidá nacional de los alemanes orientales====
{{VT|Ostalgie}}
[[Ficheru:Ampelmann.jpg|thumb|175px|Una estatua dedicada al ''[[Ampelmann]]'' nel distritu [[Berlín-Mitte|Mitte]], Berlín.]]
Los alemanes occidentales, al favorecer los modelos económicos y políticos aplicaos nos países del [[primer mundu]], calteníen una imaxe negativa de la RDA. En particular, criticaben la falta de llibertaes individuales y la [[economía d'escasez]]. Sicasí, los ciudadanos de la RFA amosaben simpatía escontra los habitantes de la RDA, considerándolos en munchos aspeutos similares. Esa perceición tomar en cuenta nel procesu de reunificación, oldeando coles diferencies que manifestaríen depués unos respectu de los otros.&lt;ref&gt;[[#Cooke|Cooke]] p.79-81&lt;/ref&gt; 

La identificación na RDA de la [[identidá nacional]] alemana esistía antes de los eventos de 1989.&lt;ref name=&quot;Cooke1&quot;&gt;[[#Cooke|Cooke]] p.64, 66-67&lt;/ref&gt;De magar, el sentíu d'identidá nacional aumentó debíu a la fin de la dicotomía ente dambes sociedaes.&lt;ref name=&quot;Cooke2&quot;&gt;[[#Cooke|ibíd]] p.68-69&lt;/ref&gt; Los alemanes orientales manifiesten una marcada identidá nacional ante a los estranxeros, ensin importar demasiáu la rexón a la que pertenecen. En dellos casos, identifíquense tamién como europeos o ciudadanos del mundu. Nesti contestu, la identidá nacional referir al sentíu de pertenencia a una nación, ensin qu'esista afinidá dalguna con ideoloxíes [[Nacionalismu|nacionalista]] o d'[[estrema derecha]].&lt;ref name=&quot;Cooke1&quot;/&gt; 

El progresivu asentamientu de les condiciones de vida de la RFA na RDA foi una de les prioridaes de la reunificación. Establecióse asina la [[identidá social]] xermanu occidental como un grupu de referencia al que los ciudadanos de la RDA teníen d'asimilase.&lt;ref name=&quot;Trujillo&quot;/&gt; Sicasí, los ''ossis'' reconócense como ''«ciudadanos de segunda clase»'' debíu al desemplegu nel este d'Alemaña, la inferioridá de los salarios con respectu al oeste, el faigo de menos de los llogros del so Estáu en seguridá social, educación y deportes y que'l procesu de reunificación velaba polos intereses de la economía y del bienestar de los estaos federaos occidentales. Lo anterior xeneró que los alemanes orientales enfatizaran y caltuvieren la so propia identidá nacional frente a los alemanes occidentales.&lt;ref name=&quot;Cooke2&quot;/&gt;

L'entendimientu ente dambes identidaes sociales se encauzaría per mediu del diálogu. Pero la separación y l'enfrentamientu ideolóxicu a les que se vieron sometíes y l'enfoque del procesu de reunificación causó que la conciliación ente dambos coleutivos enllargar.&lt;ref name=&quot;Ahbe&quot;/&gt;

Dende la década de 1990, los alemanes orientales amosáronse señardosos pol estilu de vida na RDA, lo que derivó nun sentimientu coleutivu marxinal conocíu como '''''[[Ostalgie]]'''''.&lt;ref&gt;[[#Kupferberg|Kupferberg]] p.176-178&lt;/ref&gt; Esti comportamientu atribuyir a la escasa identificación colos valores enllantaos per Alemaña Occidental y, en menor midida, pol desemplegu, l'amenorgamientu del desenvolvimientu económicu nos estaos federaos del este d'Alemaña y les falses mires sobre la implantación d'un estáu de bientar similar al de l'antigua RFA.&lt;ref name=&quot;Benkoski&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ahbe&quot;&gt;Ahbe, Thomas (2005) (n'alemán). ''Ostalgie: Zum Umgang mit der DDR Vergangenheit in den 1990er Jahren'' ISBN 393142696 páxs.71&lt;/ref&gt; Sicasí, tamién ye venceyante a la poca identificación qu'esiste ente un ampliu sector de los alemanes orientales con al respeutive de la sociedá occidental.&lt;ref&gt;[[#Kupferberg|íbid]] p.172&lt;/ref&gt; 

La creciente identificación de los alemanes orientales cola so propia identidá nacional resultó positiva pal espardimientu de dellos productos que se comercializaben na RDA (como la [[Vita Cola]]) y de íconos culturales como'l programa de televisión infantil ''[[Sandmännchen]]'' y los ''[[Ampelmännchen]]''.&lt;ref name=&quot;Ahbe&quot;/&gt;

====Aumentu de la xenofobia na antigua RDA====
[[Ficheru:Neonazi 2.4.2005 München.jpg|thumb|210x210px|Siguidores del partíu nacionalista [[Partíu Nacionaldemócrata d'Alemaña|NPD]] en [[Múnich]].]]
Tres la reunificación, rexistráronse nes árees de la ex RDA y especialmente ente los nuevos biltos [[Xenofobia|xenófobos]], que non solo acarretaron discriminación escontra los inmigrantes sinón tamién más agresiones na so contra que nel restu del país.&lt;ref&gt;[[#Kupferberg|íbid]] p.145-146&lt;/ref&gt; 

A principios de la década de 1990, un ampliu sector de la población de los estaos federaos orientales cuntaba que l'Estáu alemán tenía d'arreglar efeutivamente les dificultaes qu'afectaben a los alemanes orientales (tales como l'eleváu porcentaxe de sacupaos y la medría del [[costu de vida]] con respectu al oeste d'Alemaña) antes de dexar l'establecimientu d'inmigrantes nel este d'Alemaña. Acusábase-yos de «vivir por cuenta del Estáu», «xenerar una escasez de viviendes» y «arrampuñar los emplegos a los alemanes».&lt;ref&gt;Dalgunes d'estes opiniones [[Etnocentrismu|etnocéntriques]] fueron llograes per mediu d'encuestes, que fueron oxetu d'estudiu per parte de numberosos sociólogos a lo llargo de la década de 1990. Anque la bibliografía ye estensa, les conclusiones pueden consultase en [[Reunificación alemana#Kurthen|Kurthen et al]] p.148-149 y nes p.187-188 del llibru ''Rechtsextremismus Jugendlicher in der DDR und in den neuen Bundesländern von 1982-1998'' de Britta Bugiel (ISBN 3825861554).&lt;/ref&gt; 

D'esta miente, l'enraigono de les conductes xenófobes na RDA provenía en parte de la so sensible situación económica. En particular, el progresivu amenorgamientu de los subsidios estatales y la lenta crecedera determinó una alta [[tasa de desemplegu]].&lt;ref name=&quot;Kupferberg&quot;&gt;[[#Kupferberg|Kupferberg]] p.150-152&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Xenofobia&quot;&gt;{{Cita web|url=http://repository.urosario.edu.co/bitstream/10336/1119/1/36313068.pdf|títulu=La incidencia de la reunificación alemana como factor a destacar nel analís del desenvolvimientu de la xenofobia nos nuevos estaos federaos|autor=Riega, Paula|fechaaccesu=19 de febreru de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20240321131142/https://repository.urosario.edu.co/bitstream/10336/1119/1/36313068.pdf|fechaarchivu=2024-03-21}}&lt;/ref&gt;

De la mesma, el adoctrinamiento del individuu per mediu de la educación y la [[propaganda]] y la preservación d'una sociedá homoxénea fueron claves pal afitamientu del socialismu na RDA. La formación de cada individuu yera competencia del Estáu. Esta implicaba l'adaptación a una sociedá socialista, que se consiguía torgando'l desenvolvimientu d'una personalidá individual y fomentando la disciplina, sumisión y el sentíu de pertenencia d'un individuu a una coleutividá uniforme y homoxéneo (basada nel ideal marxista de la [[sociedá ensin clases]]) dende la infancia.&lt;ref&gt;[[#Kupferberg|Kupferberg]] p.156-157, [[#Kurthen|Kurthen et al]] p.150-151&lt;/ref&gt; 

Asina, la presencia d'estranxeros alteriaba l'orde y la homoxeneidá sociales.&lt;ref&gt;[[#Kupferberg|Kupferberg]] p.162-169&lt;/ref&gt; Arriendes d'ello, l'establecimientu d'inmigrantes, na so mayoría provenientes d'otros países socialistes, taba acutáu pol Estáu. La convivencia nuna sociedá homoxénea fizo que los alemanes orientales fueren pocu receptivos a la presencia d'estranxeros, lo cual esplica l'apaición d'actitúes xenófobes escontra ellos.&lt;ref&gt;[[#Kurthen|Kurthen et al]] p.152-154&lt;/ref&gt;
====El papel de la muyer====
El realcuentru de dambes sociedaes punxo de relieve'l mayor protagonismu de la muyer nes families se la RDA. Yá que los ideólogos marxistes afirmaben que'l [[patriarcáu]] yera mesma de les economíes capitalistes y que nun yera posible la fundación d'una sociedá socialista ensin la participación de la muyer, el PSUA favoreció'l so insertamientu social. 

Dende la década de 1950, facilitóse'l so accesu a la educación y al mercáu llaboral, y ufiertáronse subvenciones per maternidá.&lt;ref&gt;[[#Cooke|Cooke]] p.120-121, {{Cita web|url=http://nibis.ni.schule.de/nli1/rechtsx/nlpb/pdf/Gender/frauenbewegung.pdf|títulu=Die Geschichte der Frauenbewegung in Deutschland|autor=Nave-Herz, Rosemarie|añu=1997|páxines=63|fechaaccesu=28 de febreru de 2012|idioma=alemán}}&lt;/ref&gt; El trabayu daba a les muyeres na RDA cierta independencia económica y arreglaba les necesidaes de les sos families. Na RFA, les muyeres (en particular, les [[feminismu|feministes]]) opinaben sicasí que l'Estáu xermanu oriental dexaba la doble esplotación de los trabayadores, yá que tamién teníen qu'atender los queferes de los sos llares.&lt;ref&gt;[[#Cooke|Cooke]] p.122-125&lt;/ref&gt; 

A principios de la década de 1990, les muyeres de la RDA viéronse afeutaes porque la formación y esperiencia llaboral anterior nun cumplíen coles esixencies de los puestos de trabayu análogos nes empreses xermanu occidentales (yá aquel día, los consorcios de la RFA adquirieren el 70 % de les empreses xermanu orientales). Nel mercáu llaboral d'Alemaña Occidental, la demanda de personal femenín acutar al comerciu minorista y a la hostelería. Eso contribuyó al desemplegu de la población femenina activa de l'antigua RDA, pos na so mayoría adquirieren esperiencia llaboral nel sector industrial. 

El personal femenín con edaes d'ente 50 y 60 años foi despidíu o xubiláu por fuercia, ente que a les más nueves ufiertábase-yos emplegu a tiempu parcial.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.kulturation.de/ki_1_text.php?id=13|títulu=Geschlechtervertrag und Geschlechterarrangements in den neuen Bundesländern|autor=Dölling, Irene|fechaaccesu=27 de febreru de 2012|idioma=alemán}}&lt;/ref&gt; Sicasí, el porcentaxe de paraes nos estaos federaos occidentales y orientales foi converxendo. En 2008, el desemplegu algamaba'l 7,4 % y el 14,5 % de la población femenina activa del oeste y oriente d'Alemaña, respeutivamente.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://doku.iab.de/forschungsbericht/2011/fb0111.pdf|títulu=Aktualisierung von Regionalindikatoren für die deutschen Arbeitsmarktregionen|obra=Institut für Arbeitsmarkt- und Berufsforschung|páxina=22|fechaaccesu=27 de febreru de 2012|idioma=alemán}}&lt;/ref&gt; Eso representa una enorme meyora dende 1998, cuando'l desemplegu afectó al 56 % de la población femenina activa na antigua RDA, ente que na antigua RFA apenes llegaba al 42 %.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://revistas.ucm.es/cee/15766500/articulos/PAPE0303130005A.PDF|títulu=Reunificación alemana: aproximamientu a les consecuencies económicu y social pa los Länder Orientales|autor=Zschiesche, Juan|fechaaccesu=20 de febreru de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160305025340/http://revistas.ucm.es/cee/15766500/articulos/PAPE0303130005A.PDF|fechaarchivu=2016-03-05}}&lt;/ref&gt;

=== Polítiques ===
El respaldu y garantía al procesu de reunificación y les promeses d'ameyorar la situación económica n'Alemaña dieron al partíu de Kohl, el [[Unión Demócrata Cristiana d'Alemaña|CDU]], la victoria nes [[Eleiciones federales d'Alemaña de 1990|eleiciones federales de 1990]], por detrás del [[Partíu Socialdemócrata d'Alemaña|Partíu Socialdemócrata]] lideráu por [[Oskar Lafontaine]], el [[Partíu Lliberal Democráticu d'Alemaña|partíu Lliberal Democráticu]] lideráu por Hans-Dietrich Genscher, el [[Partíu del Socialismu Democrático]] lideráu por [[Gregor Gysi]] y la coalición [[Alianza 90/Los Verdes]]. 

En particular, nin los socialdemócrates nin los verdes amosáronse entusiastes ante la idea de sofitar el procesu de reunificación lleváu a cabu pol gobiernu de Kohl. La coalición Alianza 90 / Los Verdes nun formaron una coalición col Partíu Verde de la RDA porque estos postreros sí secundaben la reunificación. Alianza 90 y Los Verdes de la RDA llograron el 6 % de los votos de los estaos federaos orientales, ente que los Verdes de la RFA solo'l 4,8 % en toa Alemaña. En postreres, quedar ensin escaños nel ''[[Bundestag]]'' por non superar l'[[estragal eleutoral]] del 5 % del sistema eleutoral alemán.

Nes [[Eleiciones federales d'Alemaña de 1994|eleiciones federales de 1994]] y [[Eleiciones federales d'Alemaña de 1998|1998]], el sofitu pol CDU menguó en vista de la ineficacia de la política económica del procesu de reunificación. Nestos comicios, el PDS perfilóse como'l partíu que velaría polos intereses de los alemanes orientales tres la reunificación, ocupando escaños nos parllamentos rexonales de los estaos federaos orientales.&lt;ref name=&quot;Política&quot;&gt;Solsten, Eric (1999) (n'inglés). ''Germany: A Country Study''. Editorial DIANE Publishing ISBN 0788181793 p.375-388&lt;/ref&gt; 

Nos primeros años de la década de 1990, la política esterior alemana centróse más nel desenvolvimientu y planificación de la integración europea que nel cumplimientu de les sos obligaciones como miembru de la Otan n'intervenciones militares. La esistencia d'una Alemaña unificada reintegrada a la [[Comunidá Económica Europea]] favoreció les negociaciones ente Francia y Alemaña pola creación de la [[Xunión Europea]] y l'establecimientu del [[euru]] como moneda única, que remató cola firma del [[Tratáu de Maastricht]] en febreru de 1992.&lt;ref&gt;Dalton, Russell J. ''Politics in Germany'' (1993) (n'inglés). Editorial HarperCollins College Publishers, 1993 ISBN 067352244X Capítulu 10 [http://www.socsci.uci.edu/~rdalton/germany/ch10/chap10.htm Versión en llinia], {{cita web|url=http://wissen.spiegel.de/wissen/image/show.html?did=7833746&amp;aref=image017/SP1998/010/SP199801000250028.pdf&amp;thumb=false|títulu=Weg ohne Wiederkehr|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|fecha=ochobre de 1998|idioma=alemán|obra=Der Spiegel}}&lt;/ref&gt;

La coxuntura xeopolítica d'aquella dómina tamién foi beneficiosa pal país y ayudólu a consolidar el so lideralgu en tol continente européu. Amás de la yá citada reunificación alemana produciéronse la cayida de tres países que podríen faer un efeutu de contraponer: les disoluciones de la [[disolución de la URSS|URSS]], de [[disolución de Checoslovaquia|Checoslovaquia]] y de [[disolución de Yugoslavia|Yugoslavia]] enllenaron el continente de pequeños países sobre los qu'Alemaña tenía preponderancia.

=== Demográfiques ===
{{AP|Demografía d'Alemaña}}
{| {{tablaguapa}} style=&quot;float:right; text-align:center; margin:20px&quot;
|+ '''Población nos estaos federaos del este d'Alemaña.&lt;ref name=&quot;S1&quot;/&gt;'''
|-
! Estáu federáu
!1990 (en miles)
! 2008 (en miles)
|-
! Berlín
| 3.434
| 3.432
|-
! Brandeburgu
| 2.578
| 2.522
|-
! Mecklemburgu-Pomerania&lt;br /&gt; Occidental
| 1.924
| 1.664
|-
! Saxonia |
4.764
| 4.193
|-
! Saxonia-Anhalt
| 2.874
| 2.382
|-
! Turinxa
| 2.611
| 2.268
|}

Inda cuando'l descensu demográficu yá yera visible antes de los cambeos sociopolíticos na RDA de 1989, esti apinóse dempués de la reunificación alemana.&lt;ref name=&quot;S3&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.bpb.de/apuz/26014/abwanderung-aus-dean-neuen-bundeslaendern-von-1989-bis-2000|títulu=Abwanderung aus dean neuen Bundesländern von 1989 bis 2000|fecha=26 de mayu de 2002|fechaaccesu=31 d'agostu de 2012|idioma=alemán}}&lt;/ref&gt; Dende 1990, les rexones con baxa [[Renta familiar disponible per cápita|renta familiar]] per cápita y altos índices de desemplegu amosáronse gustantes a un cayente demográficu progresivu. 

Solo los estaos de Brandeburgu y [[Saxonia]] atenuaron les sos tases de decrecimiento poblacional pola influencia de les zones metropolitanes de Berlín y [[Leipzig]]-[[Dresde]], respeutivamente. Estes gocien entá d'un [[desenvolvimientu económicu]] considerable.&lt;ref name=&quot;S1&quot;&gt;{{cita web|url=https://www.destatis.de/DE/Publikationen/StatistischesJahrbuch/DeutscheEinheit.html|títulu=20 Jahre Deutsche Einheit|obra=Statistisches Bundesamt|fecha=2010|fechaaccesu=31 d'agostu de 2012|idioma=alemán}}&lt;/ref&gt; 

Les poques oportunidaes d'emplegu nos estaos federaos orientales causó la partida de bona parte de la población femenina activa al oeste d'Alemaña. Na antigua RDA, el [[desequilibriu de xéneru]] permediu ye de 90 muyeres por 100 homes.&lt;ref name=&quot;S2&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.berlin-institut.org/fileadmin/user_upload/Studien/Kurzfassung_demografische_lage_englisch.pdf|títulu=The Demografic State of the Nation|obra=Berlin Institute for Population and Development|fecha=marzu de 2006|fechaaccesu=31 d'agostu de 2012|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; 

El [[saldu migratoriu]] negativu nos estaos federaos orientales (envaloráu en 1,1 millones d'habitantes nel periodu 1991-2008), l'avieyamientu de la [[pirámide de población]] son otres de les consecuencies demográfiques resaltantes na antigua RDA tres la reunificación.&lt;ref name=&quot;S1&quot; /&gt; Amás, el cayente demográficu de ciertes rexones industrializaes del este alemán, como'l cordal del [[Harz]] y la [[Suiza saxona]], dexó la repoblación del [[llobu cerval européu|llobu cerval]] y el [[llobu européu]].&lt;ref name=&quot;S2&quot; /&gt;

== Documentales ==
* [http://www.catastroika.com/indexes.php &quot;Catastroika&quot;] (2012) de los creadores de ''[[Debtocracy]]'', ye proyeutu de [[crowdfunding|financiamientu coleutivu]] con [[Llicencies Creative Commons]] qu'analiza la privatización de los activos del estáu en distintos procesos históricos: [[República Democrática Alemana]], ex-[[Xunión Soviética]], [[Gran Bretaña]], [[Francia]], [[Grecia]], etc.

== Ver tamién ==
* [[Remodelación de Berlín]]
* [[Monumentu a la Llibertá y la Reunificación]]
* [[Unificación d'Alemaña]]

== Fuentes ==

===Notes===
{{llistaref|group=nota}}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

===Bibliografía===
* &lt;cite id=Bahrmann&gt;{{cita llibru|autor=Bahrmann, Hannes|coautores=[[Christoph Links|Links, Christoph]]|títulu=Chronik der Wende: die Ereignisse in der DDR zwischen 7. Oktober und 18. März 1990|añu=1999|editorial=Ch. Links Verlag|idioma=alemán|isbn=3861531879|páxines=298}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Cook&gt;{{cita llibru|títulu=East German distinctiveness in a unified Germany|autor=Cooke, Paul|editorial=Continuum International Publishing Group|añu=2002|isbn=1902459172|idioma=inglés|páxines=171}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Henke&gt;{{cita llibru|títulu=Revolution und Vereinigung|autor=Henke, Klaus-Dietmar|editorial=Deutscher Taschenbuch Verlag|añu=2009|isbn=9783423247368|idioma=alemán|páxines=734}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Kupferberg&gt;{{cita llibru|títulu=Rise and Fall of the German Democratic Republic|autor=Kupferberg, Feiwel|editorial=Transaction Publishers|añu=2002|isbn=0765801191|idioma=inglés|páxines=228}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Kurthen&gt;{{cita llibru|títulu=Antisemitism and xenophobia in Germany after unification|autor=Kurthen,Hermann|coautores=[[Bergmann Werner|Bergmann, Werner]]; Erb, Rainer|editorial=[[Oxford University Press]]|añu=1997|isbn=0195110102|idioma=inglés|páxines=318}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Monedero&gt;{{cita llibru|autor=Monedero, Juan Carlos|enllaceautor=Juan Carlos Monedero|coautor=Alvarado, Emilio; Aguilera, Raúl; Xerez, Ariel|títulu=La torna a Europa: de la perestroika al Tratáu de Maastricht|añu=1993|editorial=Editorial Complutense|isbn=8474914469|páxines=429}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Quint&gt;{{cita llibru|autor=Quint, Peter E.|títulu=The imperfect union: constitutional structures of German unification|añu=1997|editorial=[[Princeton University Press]] |idioma=inglés|isbn=0691086567|páxines=482}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Ritter&gt;{{cita llibru|autor=Ritter, Gerhard A.|enllaceautor=:de:Gerhard A. Ritter|títulu=Der Preis der deutschen Einheit. Die Wiedervereinigung und die Krise des Sozialstaats|añu=2007|editorial=Verlag C. H. Beck|idioma=alemán|isbn=3406568602|páxines=545}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Rödder&gt;{{cita llibru|autor=Rödder, Andreas|enllaceautor=:de:Andreas Rödder|títulu=Deutschland einig Vaterland. Die Geschichte der Wiedervereinigung|añu=2009|editorial=Verlag C. H. Beck|idioma=alemán|isbn=3406562817|páxines=490}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Schuller&gt;{{cita llibru|autor=Schuller, Wolfgang|títulu=Die Deutsche Revolution 1989|añu=2009|editorial=Rowohlt Berlin|idioma=alemán|isbn=9783871345739|páxines=384}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Seibel&gt;{{cita llibru|autor=Seibel, Wolfgang|títulu=Verwaltete Illusionen: die Privatisierung der DDR-Wirtschaft durch die Treuhandanstalt und ihre Nachfolger 1990-2000|añu=2005|editorial=Campus Verlag|idioma=alemán|isbn=3593379791|páxines=544}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Sinn&gt;{{cita llibru|autor=Sinn, Hans-Werner|coautores=Sinn, Gerlinde|títulu=Jumpstart: The Economic Unification of Germany. Traducción de la primer edición de [[Kaltstart]], de la so autoría|enllaceautor=:de:Hans-Werner Sinn|añu=1994|editorial=[[MIT Press]]|idioma=inglés|isbn=0262691728|páxines=264}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Stuhler&gt;{{cita llibru|autor=Stuhler, Ed|títulu=Der letzten monaten der DDR|añu=2010|editorial=Ch. Links Verlag|idioma=alemán|isbn=9783861535706|páxines=247}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Süß&gt;{{cita llibru|autor= Süß, Walter|títulu=Staatssicherheit am Ende: warum ye dean Mächtigen nicht gelang, 1989 eine Revolution zu verhindern|añu=1999|editorial=Ch. Links Verlag|idioma=alemán|isbn=386153181X|páxines=815}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Viñes&gt;{{cita llibru|autor=Viñes, Raimundo Vieyu|títulu=La unificación alemana: discursu y aición. Un estudiu sobre'l nacionalismu alemán actual|añu=2001|url=http://www.cervantesvirtual.com/obra/la-unificacion-de-alemania-discursu-y-accion-un estudiu-sobre-el nacionalismu-aleman-actual--0/|editorial=Alicante: Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes|isbn=84-688-6131-6|páxines=503}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Weidenfeld&gt;{{cita llibru|autor=Weidenfeld, Werner|enllaceautor=:de:Werner Weidenfeld|coautores=Korte, Karl-Rudolf |títulu=Handbuch zur deutschen Einheit, 1949-1989-1999|añu=1999|editorial=Campus-Verlag|idioma=alemán|isbn=3593362406|páxines=890}}&lt;/cite&gt;

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|German reunification|la reunificación alemana}}
{{wikiquote|Deutsche Wiedervereinigung|la reunificación alemana|idioma=de}}
* {{Cita web|url=http://www.spiegel.de/international/spiegel/0,1518,373639,00.html|títulu=El preciu d'una reunificación fallida|autor=Berg, Stefan; Winter, Steffen; Wassermann, Andreas|obra=[[Der Spiegel]]|fecha=9 de febreru de 2005|idioma=inglés}}
* {{Enllaz rotu|1=La reunificación alemana nuna perspeutiva histórica |2=http://148.206.53.230/revistasuam/iztapalapa/include/getdoc.php?id=478&amp;article=479&amp;mode=pdf |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* Poch, Rafael. (25/3/2009) ''[http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/2009/03/22/pagina-8/77188699/pdf.html Repulgos de la reunificación alemana]'' y [http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/2009/03/22/pagina-9/77188717/pdf.html entrevista al editor berlinés Christoph Links, nel venti (sic) aniversariu de la cayida del muriu]. [[La Vanguardia]]
* {{Cita web|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1990/10/03/pagina-3/33456114/pdf.html|títulu=Alemaña vuelve ser una|autor=Popescu, Valentin|obra=La Vanguardia|fecha=3 d'ochobre de 1990}}
* {{Enllaz rotu|1=La reunificación alemana como frutu de la coherencia na so política esterior |2=http://www.iri.edu.ar/revistas/revista_dvd/revistes/R14/R14-ETEM.html |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* {{Cita web|url=http://www.grenzbilder.de/die_grenze/die_grenze_damals_heute.php|títulu=Galería d'imáxenes de la frontera interalemana, incluyendo'l Muriu de Berlín|autor=Ritter, Jürgen|fecha=|idioma=alemán}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=dNMHK2zMkr0 ¿Cuántu costó la reunificación alemana?]

{{Tradubot|Reunificación alemana}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Guerra Fría]]
[[Categoría:Historia d'Alemaña]]
[[Categoría:Historia de la Xunión Europea]]
[[Categoría:Berlín]]</text>
      <sha1>7mextfzez1os6xmae7f4zxv6lqaexmj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jalisco</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94665</id>
    <revision>
      <id>4488253</id>
      <parentid>4487227</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T02:11:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="154612" sha1="iznya53bnj2gb0e4ithy6va2cgy5u3v" xml:space="preserve">{{rexón}}
'''Jalisco'''&lt;ref&gt;{{DALLA|mariachi}}&lt;/ref&gt; ye unu de los trenta y un [[Estaos de Méxicu|estaos]] que, xunto cola [[Ciudá de Méxicu]], formen los [[Estaos Xuníos Mexicanos]]. La so capital y ciudá más poblada ye [[Guadalajara (Méxicu)|Guadalajara]]. Ta allugáu na [[Rexones de Méxicu|rexón]] [[Oeste de Méxicu|oeste]] del país, llindando al norte con [[Nayarit]], [[Durango]], [[Zacatecas]] y [[Aguascalientes]], al nordeste con [[San Luis Potosí]], al este con [[Guanajuato]], al sur con [[Michoacán]] y [[Colima]], y al oeste col [[océanu Pacíficu]]. Con 7 844 830 habs. en 2015 ye'l tercer estáu más pobláu —por detrás d'[[Estáu de Méxicu]] y [[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]]— y con 78&amp;nbsp;599&amp;nbsp;km², el séptimu más estensu, por detrás de [[Chihuahua]], [[Sonora]], [[Coahuila de Zaragoza|Coahuila]], [[Durango]], [[Oaxaca]] y [[Tamaulipas]].&amp;nbsp;Foi fundáu'l 16 de xunu de 1823.

Ye parte de la macro rexón del [[Bajío Occidente]] o Centro Occidente de [[Méxicu]].&lt;ref&gt;http://www.reportur.com/mexico/2016/05/11/fibra-inn-podria-llegar-a-50-hoteles-antes-de-que-remate-2016/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://eleconomista.com.mx/estaos/2016/05/02/guanajuato-vivienda-mas-cara-region-bajio&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.excelsior.com.mx/nacional/2013/06/02/902058&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://t21.com.mx/opinion/bitacora/2013/08/16/bajio-nuevu-milagru-mexicanu&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://libreriacide.com/librospdf/DTE-550.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170314000143/http://libreriacide.com/librospdf/DTE-550.pdf |fechaarchivu=2017-03-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.informador.com.mx/economia/2015/583574/6/estaos-del-bajio-crecen-a-ritmu-asiatico-banamex.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;4bfe00cb&quot;&gt;http://www.colmich.edu.mx/rellaciones25/files/revistes/004/LuisGonzalez.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;4bfe00cb&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Bataillon, C. (1988). Les rexones xeográfiques en Méxicu. Sieglu xxi.https://books.google.com.mx/books?id=h9WXGiF4-dYC&amp;pg=PA273&amp;lpg=PA273&amp;dq=guadalajara+como+ciudá+del+bajio&amp;source=bl&amp;ots=o8DbzPm0g2&amp;sig=QHFFYeNYqOQMBf4z5fQRxCsWT-g&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwi8rbXCjLnTAhVC5YMKHYrkAhgQ6AEIWjAG#v=onepage&amp;q=guadalajara%20como%20ciudá%20d'el%20bajio&amp;f=false&lt;/ref&gt; Ye la tierra de los [[charru|charros]], [[jaripeos]], [[mariachi]], [[tequila]] y munches de les tradiciones culturales que nel mundu acomuñar colo &quot;carauterísticamente mexicanu&quot;. El clima nel estáu va de templáu subhúmedo a semiseco templáu, destacando'l semicálido subhúmedo con agües pel branu.&lt;ref&gt;fonte: INEGI. carta de climes, 1:1.000.000&lt;/ref&gt;

Ye la cuarta entidá federativa más poblada de [[Méxicu]]; y unu de los estaos más desenvueltos nel país tocantes a actividaes económiques, comerciales y culturales. En ciertes partes de la capital y de dellos conceyos, el nivel de vida ye comparable a países desenvueltos. Pero, al igual que nel restu de [[Méxicu]], nun ye representativu de tolos conceyos. 

Estremar en [[conceyos de Jalisco|125 conceyos]]. La so capital ye [[Guadalajara (Méxicu)|Guadalajara]], que la so [[zona metropolitana de Guadalajara|zona metropolitana]] ta compuesta polos conceyos de Guadalajara, [[Zapopan]], [[Tlaquepaque]], [[Tonalá (Jalisco)|Tonalá]], [[Tlajomulco de Zúñiga|Tlajomulco]], [[El Saltu (Jalisco)|El Saltu]], [[Ixtlahuacán de los Marmiellos]] y [[Juanacatlán]], faciendo d'ésta la segunda aglomeración urbana más grande de [[Méxicu]], dempués de [[Méxicu, D.F.|la capital]]. Otres llocalidaes importantes son [[Puerto Vallarta]], [[San Juan de los Lagos]], [[Tepatitlán de Morelos]], [[Lagos de Moreno]], [[Ameca]], [[Ocotlán]], [[La Barca (Jalisco)|La Barca]], [[Conceyu de La Güerta (Jalisco)|La Güerta]], [[Arandas (Jalisco)|Arandas]], [[Autlán de Navarro]], [[Ciudá Guzmán]], [[Chapala]], [[Zapotlanejo]].

== Toponimia ==
El nome de Jalisco provién del amiestu de tres pallabres del [[náhuatl]]: ''xal-'', que significa arena, ''īx-'', cara o superficie, y la desinencia de llugar ''-co''. Significa, d'esta miente, &quot;Na superficie d'arena&quot; o &quot;Nel arenal&quot;. Mientres dellos sieglos, hasta alredor de 1836, Jalisco escribióse &quot;Xalisco&quot;, con X inicial por cuenta de que yera la lletra utilizada pa reproducir el soníu correspondiente a la J hasta qu'esta última lletra incorporar al alfabetu llatín. Amás, en náhuatl la lletra X reflexaba'l fonema [[ʃ]] n'[[Alfabetu Fonéticu Internacional|AFI]], o bien el fonema &quot;sh&quot; inglés.

== Historia ==
{{AP|Historia de Jalisco}}
{{llargu}}
=== Dómina precolombina ===
[[Ficheru:Arqueologia jalisciense.jpg|260px|thumb|Artesanía prehispánico de Tepatitlán]]
[[Ficheru:Museo de Tepatitlan arqueologia.jpg|thumb|Balta de Tiro espuesta en Muséu de Tepatitlán]]
Na rexón esistió presencia humana dende hai 15,000 años aproximao según indicar restos humanos, ente ellos fragmentos de cranios, y diversidá de muertes d'animales, xunto con otros testimonios d'oxetos manufacturados, afayaos alredor de les llagunes de Zacoalco y Chapala, qu'entós taben xuníes ente sigo. Pudiéronse alcontrar puntes de flecha, raspadores de cuernu de venado, [[aguya|aguyes]], [[Punzón|punzones]], xiblatos, anzuelos y colgantes de güesu o caniles, percutores de güesu de caballu, ya inclusive una vértebra de ballena con dos golpes producíos pol filu d'un preséu toscu, que foi alcontrada a fines del [[sieglu XIX]] en Zacoalco de Torres.

En 618 d. C. fúndase'l Reinu de Jalisco polos tolteques. El so orixe y desenvolvimientu allugar nel horizonte clásicu y nel posclásico. Polo que se conoz anguaño, el señoríu de Jalisco foi unu de los más importantes na rexón, con rellaciones comerciales que s'estendieron escontra los pueblos del centru de Mesoamérica colos que realizaben intercambios de productos agrícoles, lo mesmo que de artículos necesarios na vida diaria y d'ornatu.

El señoríu de Jalisco entendió poblaciones alcontraes nel occidente escontra la Badea de Banderes. Nesta rexón alcontráronse importantes restos arqueolóxicos que demuestren el nivel alcanzáu. Ente les sos poblaciones principales taben Tepique, Atemba, Pochotitán, Tecuitazco, Xalcocotán, Zacualpán, Xaltemba, Mazatán. El centru d'esti señoríu alcontrar nes faldes del cuetu del Coatepec, elevación qu'algama los 1.560 metros d'altitú sobre'l nivel mar y qu'apodera tol valle de Matatipac, nel actual conceyu de Xalisco.

Entá, con ello, tamién esistieron más señoríos en tierres jaliscienses a les que se suman los sayultecas, los tecuexes que teníen habitaos les zones de Xallostotitlán, Tzapotlán, Tecpatitlán, Tecomatlán, Ayahualicán, Teocaltitlán, Mexticacán, Acatic y Tonallan que taben en constantes enfrentamientos colos sos vecinos como'l señoríu de Teocaltiche, poblaos po[[Huachichiles|r Huachichiles]] y [[Caxcán|Caxcanes]]. Mentanto, tamién destacaron los señoríos de Colima y Autlán nel sur del estáu; según la Tradición Teuchitlán en tierres de Ameca, Tequila, [[Etzatlán]] y [[Teuchitlán]] onde s'alluguen les pirámides circulares de Guachimontones. Y en el centru del estáu nes tierres de Guadalajara y Tonalá esistieron les Coques, una tribu bien rellacionada colos Tecuexes tepatitlenses y qu'hai midida de que se realizaron cambeos comerciales con estos pobladores, surde'l xentiliciu de &quot;tapatio&quot; pa los habitantes de Guadalajara, qu'esi nome yera dau al trueque que los habitantes precolombinos de Tepatitlán daben a los [[Pueblu coca|Coques]]. Toes estes tribus menores pero igualmente resaltantes, fueron influyíes por Tolteques, Chichimecas, Estilu Mezcala, Estilu Chupicuaro, Estilu Nayarit y Estilu Baltes de Tiro.

[[Ficheru:Jalisco precolombino.svg|miniaturadeimagen|derecha|Señoríos indíxenes a la llegada de los españoles.]]

=== Conquista española ===
{{AP|Conquista de Méxicu}}
{{VT|Guerra del Mixtón|Historia precolombina de Méxicu|y=sí}}

Tres la conquista de Tenochtitlán per parte de los españoles, el restu del territoriu nacional y parte de lo que güei son los Estaos Xuníos d'América pasaron a formar parte del Imperiu Español. Por cuenta de la baxa densidá de población, el territoriu de la [[Nueva Galicia]] nun causó problemes pa ser conquistáu; sicasí, en Michoacán, los españoles tuvieron qu'enfrentase a los indíxenes qu'ufiertaron fuerte resistencia al invasor.

Una vegada sometíos los tarascos, no que güei ye l'Estáu de [[Michoacán]], dos razones primordiales fixeron que los españoles siguieren incursionando en direición al poniente. Per un sitiu, la busca d'un puertu fayadizu pa establecer un estelleru y zarpar d'ende en busca de les mariñes asiátiques; por otru, alcontrar los xacimientos qu'abastecieren a los tarascos de metales preciosos.

[[Ficheru:Gonzalo_de_sandoval.jpg|thumb|180px|[[Gonzalo de Sandoval]].]]

Asina, a fines de [[1522]], '''[[Cristóbal de Olid]]''' enfusó pola sierra de [[Mazamitla]] hasta llegar a lo que güei ye [[Tamazula de Gordianu|Tamazula]]. Llueu tornó a [[Tzintzuntzan]], l'antigua capital purépecha que sirvía de base d'operaciones, dexando a un primu de [[Hernán Cortés]], llamáu Hernando de Saavedra, al cargu de les mines del área esplorada.

Por instrucciones de Hernando, [[Gonzalo de Sandoval]] fundó una villa d'españoles ente [[Tecomán]] y el mar, a la que-y dio'l nome de Colima el [[25 de xunetu]] de [[1523]], colo que s'estableció otra plataforma p'apoderar la rexón. De resultes, mientres el mes d'agostu de [[1524]], [[Hernán Cortés|Cortés]] dispunxo qu'otru pariente so, [[Francisco Cortés de San Bonaventura]], fora'l so llugarteniente na Villa de Colima y les sos contornes, que partiera tierres ya indios y realizara espediciones escontra'l norte pa conocer la mariña y buscar [[Metal|metales preciosos]].

Los pueblos polos que pasaron y recibir en paz fueron convertíos n'encomiendes de los españoles, sometiendo a los que s'opunxeron. D'esta manera, dende [[Colima]] hasta [[Etzatlán]], amás de ruines, tamién se fueron asitiando dellos espedicionarios que sirviríen tantu pa facilitar el regresu pol mesmu camín que siguió d'ida, como p'asegurar la potestá de Hernán Cortés en tola área.

A fines d'avientu de [[1529]], partió [[Nuño de Guzmán]] de la [[Tenochtitlán]] comandando a 300 españoles, amás de siete o ocho mil indios bien provistos de bastimento y a cargu del tresporte de 12 pieces d'artillería llixero. De camín por Tzintzuntzan trató de llograr tol [[oru]] que pudiera quedar en poder de los tarascos, faciendo inclusive que'l so Caltzontzín fora muertu dempués de grandes tortures. Sicasí, los conquistadores atopábense lloñe de peracabar la dominación por completu, yá que mientres dellos grupos d'[[amerindiu|aboríxenes]] remontáronse y asitiaron en sitios bien pocu accesibles de la [[Sierra Madre Occidental|Sierra Madre]], otros causaríen entá más problemática antes de sometese por completu al orde colonial.

Vueltu a l'[[aguada del Pacíficu]], dempués del so malhadada incursión por [[Durango]], el contingente de Guzmán tuvo de permanecer dellos meses en [[Culiacán]]: tuvo de dexar que pasara la dómina d'agües por que baxaren los [[ríu|ríos]] y consolidar el dominiu na contorna. Pa esto últimu convenía fundar una villa d'[[España|españoles]], fundada'l día [[29 de setiembre]] de [[1531]], con un grupu d'españoles y con indios que nun seríen necesarios pa la torna, mesmu qu'habría d'empecipiase'l [[15 d'ochobre]] siguiente.

Dempués de disponer la fundación de Chiametla por que sirviera de sofitu a la comunicación col norte, Nuño de Guzmán comandó que s'adelantrara hasta ende [[Cristóbal de Oñate]] pa prevenir el so apuerto. Ante'l vacíu qu'atopó en Tepic, Oñate siguió hasta [[Ahuacatlán (Nayarit)|Ahuacatlán]], onde supo qu'un unviáu de l'Audiencia, Luis de Castiella, atopar con instrucciones de fundar un pobláu español pol aldu de Xalisco p'amontar el territoriu español.

[[Rei d'España|La Corona]] pensó reproducir no posible el mapa peninsular n'[[América]], de manera que'l noroeste de conquistar hasta entós llamóse igual que'l noroest'[[Península Ibérica|ibéricu]], y Nuño procuraba de nuevu coneutar [[Nueva Galicia]] cola Provincia del Pánuco asitiando españoles cerca de [[Nochistlán]].

[[Ficheru:Retrato de Hernán Cortés.jpg|thumb|left|180px|[[Hernán Cortés]].]]

Vueltu a [[Nueva España]] dende principios de [[1530]], [[Hernán Cortés]] esperó a que fueren camudaos los funcionarios de la [[Real Audiencia de Méxicu]] pa reclamar el gobiernu de [[Tamazula de Gordianu|Tamazula]] y [[Amula]]; pero, amás, contraatacó solicitando tamién [[Ahuacatlán (Nayarit)|Ahuacatlán]] y [[Xalisco (Nayarit)|Xalisco]], argumentando que'l so unviáu Francisco Cortés de San Bonaventura fuera'l primeru n'ocupales.

Les cinco villes fundaes por iniciativa de [[Nuño de Guzmán]], [[San Miguel (Jalisco)|San Miguel]], [[Chiametla]], [[Compostela (Jalisco)|Compostela]], [[Villa Purificación|Purificación]] y [[Guadalajara (Méxicu)|Guadalajara]], dieron llugar a la primer división alministrativa del territoriu. Sicasí, el númberu d'elles yera demasiáu pequeñu pa imponer la manera de vida a qu'aspiraben los españoles, y la so inestabilidá inicial una muestra de que los llugares escoyíos con criteriu de conquistador nun resultaron ser los más convenientes pa la colonización. N'efeutu, al cabu d'una década nenguna villa permanecía nel mesmu sitiu.

Cuando a principios de [[1533]] Nuño diba aldu al Pánuco, visitó la cortil onde esta villa atopábase y entendió que yera demasiáu grande l'esfuerciu riquíu pa vivir ende en cuenta de les magras ventayes. Arriendes d'ello, aportó al pidimientu de buscar otra sede, pero ensin que los colonos cruciaren la fuécara escontra'l sur, a efeutu de caltener la so presencia na caxcana. Sicasí, los moradores nun acataron esti requisitu y, cuando Guzmán volvió a mediaos de [[1534]], atopar instalaos nel [[valle de Tonalá]], más fértil y pobláu que cualquier llugar de tola caxcana; cola ventaya adicional de que yeren una mano d'obra más apta por tratase d'indíxenes sedentarios.

La presencia d'una población [[España|hispana]] nestos llugares nun yera namái del interés de Guzmán, como lo amuesa'l fechu de que, p'ameyorar la situación xurídica de Guadalajara, en [[1539]] el [[Rei d'España|Rei]] atendió la solicitú del cabildru de la villa y concedió-y les prerrogativas de ciudá y un flamante escudu d'armes. De tal manera los aboríxenes de [[Nueva Galicia]] pasaron al so nuevu estáu llenos de roxura y, por lo mesmo, propensos a insubordinarse.

Adulces dalgunos d'estos grupos aisllaos diríen alquiriendo mayor coherencia, de manera que, en [[1538]], empezaron a surdir síntomes d'una incipiente revuelta, llamada [[Rebelión de los Caxcanes]], pos se dio na rexón que se conoz como [[Caxcanes]], en Jalisco y [[Zacatecas]]; a la llarga, acarretaría series mortificaciones a los españoles y provocaría cambeos sustanciales nel mapa políticu de [[Nueva Galicia]].

Los dos principales xefes [[indíxena|indíxenes]] rebeldes que se recuerden son [[Coaxícar]], na zona de [[Hostotipaquillo]], y [[Tenamaxtli]], vencedores de [[Pedro de Alvarado]], en [[Nochistlán]], [[Zacatecas]]. Este morrió por causa de una firida na Guerra del Mixtón.
A esta rebelión tamién se-y conoz como la [[Guerra del Mixtón]], porque asina se llama'l monte onde se dio la batalla más importante; el virréi [[Antonio de Mendoza y Pacheco|Antonio de Mendoza]] aniquiló la resistencia nel Mixtón, n'ochobre de [[1541]].

Foi al mediar [[1540]] cuando Oñate entendió que nun bastaben los recursos neogallegos pa faer frente a la situación y pidió ayuda a Mendoza. Esti mandó-y dellos refuerzos direutamente a Guadalajara y ordenó a [[Pedro de Alvarado]] qu'allegara perentoriamente en defensa de los sos paisanos en peligru. Finalmente'l Virréi llogró ponese al mandu d'unu de los mayores exércitos que se vieren n'aición mientres tola dómina colonial p'allegar a pacificar [[Nueva Galicia]]. Dizse que devasaba los 50 mil individuos, mesmos que'l [[29 de setiembre]] entamaron el camín de Guadalajara a tola velocidá que-y yera posible a un contingente de tal magnitú.

[[Nueva Galicia]] fuera &quot;pacificada&quot; &quot;a fueu y sangre&quot;, &quot;de seis partes d'indios morrieron cinco&quot;, lo cual significa, simple y llanamente, que fuera afarada pol exércitu de Mendoza, pero non que s'instaurara la paz completa. La so debilidá, que-y torgara defender se por sigo sola de la revuelta, amontárase. Agora, por causa de ella, quedaba so l'autoridá militar del virréi de la Nueva España y ésti cargaría de la mesma la responsabilidá de protexela, estableciéndose un llazu de dependencia respeuto de la [[Méxicu, D. F.|ciudá de Méxicu]] que persistiría mientres tola dómina colonial.

Les noticies sobre la sangrienta [[Guerra del Mixtón]] non yá corrieron por tola Nueva España, sinón tamién llamaron l'atención de les autoridaes peninsulares, quien decidieron, en [[1544]], qu'unu de los oidores de l'[[Audiencia de Méxicu]], presentar en Nueva Galicia, ordenara'l so gobiernu en forma provisional y rindiera un informe de la situación. En cuanto al obispu, proponía que fora daquién del cleru regular por que fomentara la [[evanxelización]] y, tocantes a l'Audiencia, que tuviera inxerencia tamién sobre les contornes de [[Zacatula]] y [[Colima]], y que, pa evitar abusos, esleiérase la so autoridá ente cuatro oidores. Constancia de que'l [[Conseyu d'Indies]] tomó en cuenta dicir pol oidor ye que nun pasó enforma tiempu ensin que se llevara a cabu lo que solicitó.

La mayoría de les encomiendes neogallegas fueron concedíes por [[Nuño de Guzmán]] a los sos siguidores, a más d'otres que fueron dispuestes por [[Antonio de Mendoza y Pacheco|Antonio de Mendoza]] en manes d'aquellos acompañantes sos que buscaron aniciar nes tierres &quot;pacificadas&quot; y fixeren méritos abondos mientres la campaña.

=== El Virreinatu ===
{{VT|Virreinatu de Nueva España}}

Rescampla que mientres el virreinatu, representar pa los naturales una calamidá mayor que la mesma guerra pa sojuzgarlos. Trabayos escesivos, escasa alimentación, castigos, epidemies, etc., fueron les causes direutes del mayor escalabru demográficu de la [[historia de Méxicu]]. Calcúlase aproximao un amenorgamientu d'un 91% ente [[1550]] y [[1650]].

Finalmente, fuera en [[1560]] cuando Guadalajara convertir en capital de la [[Nueva Galicia]]. Tanto'l presidente Morones como'l nuevu obispu, Pedro de Ayala, sofitaron la pretensión guadalajareña y el [[10 de mayu]] del añu referíu espachóse la cédula que concedió'l cambéu de residencia. Morones fixo la so entrada'l [[10 d'avientu]], pero'l franciscanu Ayala nun tuvo que movilizase yá que taba morando dende diba dolce meses nel conventu que'l so Orde tenía establecíu en Guadalajara.

Los habitantes del occidente neogallego, onde la minería nun ye una actividá económicamente importante, nun podíen permanecer impávidos ante la evidencia de que los mayores recursos emigraben ensin dexa-yos provechu, pero nun pudieron llograr más, en cuantes que el [[Virréi]] pretendió inclusive pasar la capital de Nueva Galicia a [[Zacatecas]], a lo que sí se negó la [[Rei d'España|Corona española]]. Pero lo que sí se fixo, en [[1571]], foi establecer una Caxa Real en Zacatecas con toles de la llei y por completu independiente de la Caxa [[tapatío|tapatia]].

Ente les dificultaes más graves enfrentaes polos españoles nel so enfotu d'armar una nueva sociedá nel territoriu sometíu, figuró'l problema de la comunicación; en primer términu, porque'l vencedor entá nun atinaba a enllantar el so idioma; en segundu, porque na tierra falábense distintos llinguaxes, favoreciendo qu'hasta'l tratu ente los mesmos nativos fuera inciertu.

De tal manera, a pesar de les disposiciones oficiales y de los esfuercios del cleru secular en favor de la castellanización, Nueva Galicia vivió mientres el [[sieglu XVI]] un procesu de nahuatlización, tantu d'indios con otres llingües como de los pocos habitantes españoles, tres el cual sobrevendría'l mestizaje d'usos y costumes.

La vida de los neogallegos adineraos, como nel restu de l'[[Iberoamérica|América española]], xiraba en redol de les sos cases. Nellos nacía y morría; conmemorábense les festividaes privaes y delles comunes; prestábense y atendíen negocios, y sobremanera, xugar a los naipes de bien distintes maneres.
[[Ficheru:Lagos de Moreno restos coloniales.jpg|thumb|Heriedu colonial en Lagos de Moreno]]
De nun ser p'allegar al templu o a los eventos públicos, aquella oligarquía salía a les cais namái pa lo imprescindible. Rares vegaes movíense a cuerpu; casi siempres recurríen al caballu o al coche, anque'l tramu por percorrer fuera curtiu. El mediu de locomoción taba tan amestáu al estatus que difícilmente se prescindía d'él.

De les cases d'españoles namái salíen de xemes en cuando a la vía pública, sirvientes y emplegaos de baxu nivel. Les places, con bebederos al centru, cumplíen más bien una función comercial. N'el so contornes instalábense los vendedores que poníen los sos comercios pela mañana y retirar pela tarde con cuenta de guardar la mercancía nos almacenes que cada quien tenía na so casa.

Trés cuesas llamaben sobremanera l'atención al acabante llegar d'Europa escontra [[1621]]: una yera la propensión a bañase nos numberosos manantiales, por simple gustu o pa curase llagues y dolores; la segunda consistía nel consumu xeneralizáu de chocolate y la postrera venía ser l'usu del tabacu (mazcáu o fumáu) reiteradamente.

Una de les obres importantes referentes a la historia novogalaica ye la ''Crónica Miscelánea de la Sancta Provincia de Xalisco'', escrita por frai Antonio Tello (1567-1653) y publicada en seis tomos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.semanario.com.mx/ps/2011/04/frai-antonio-tello-y-la-cronica-de-jalisco/comment-page-1/|títulu=Frai Antonio Tello y la Crónica de Jalisco}}&lt;/ref&gt;

Los pudientes gustaben de vivir nel centru; de cuenta que ente más escontra les contornes habitaba una familia, yera, ensin dulda, más probe. Hasta fines del [[sieglu XVII]], nun se sabe d'una sola casa particular que fuera toa de cantera. En realidá, nin los edificios públicos ser, sacante la catedral y la ilesia de San Francisco.

Acordies con el nivel alcanzáu pola educación y l'arquiteutura neogallegas nel [[sieglu XVII]], casi nada puede dicise del desenvolvimientu de les lletres y de les artes. [[Tonalá (Jalisco)|Tonalá]], por casu, unu de los llugares más poblaos cuando los españoles llegaron, caltuvo una maña alfarera qu'adquiriría gran sonadía gracies al consumu que los habitantes de [[Guadalajara (Méxicu)|Guadalajara]] realizaben de los sos productos y a les alquisiciones pa unviar a [[Méxicu]] y, inclusive, a [[España]].

Nel campu de les lletres, el panorama viose más retrógradu, debíu al fechu de que Guadalajara nun dispunxo d'una imprenta hasta l'añu [[1793]].

De tal manera, si nun llograben los escritores que los sos trabayos imprimiérense fuera de Nueva Galicia, namái podíen aspirar a que se fixeren unes cuantes copies de los sos orixinales y circularen de mano en mano ente un raquíticu grupu de llectores. Comoquier, dalgunos pocos atinaron a ver los sos testos en lletres de molde.

So tales condiciones, llueu se sintieron los primeros efeutos d'una medría de los recursos humanu y económicu que se manifestaría, ente otres coses, nun aceleráu desenvolvimientu de Guadalajara y demás poblaciones importantes de la Provincia de [[Nueva Galicia]].

A empiezos del [[sieglu XVIII]], [[franceses]] y [[ingleses]] daben yá clares intenciones de tar interesaos en participar tamién de la colonización n'América. Llueu se sumaron los [[rusos]], aumentando la esmolición de les autoridaes españoles qu'acolumbraben una competencia y un peligru pa los sos dominios más [[septentrional]]es, amás del riesgu de perder les probables riqueces de les tierres entá non colonizaes. Comoquier, la colonización de les tierres entá ayenes a la conquista española ocupó un importante sitiu na historia de Nueva Galicia, sobremanera porque dio llugar a una mayor trascendente metamorfosis económica, política y demográfica esperimentada pola rexón. [[Guadalajara (Méxicu)|Guadalajara]], poro, pasó a ser el puntu de concentración pa una llarga serie d'intereses de toa índole, principalmente económicos. En [[1767]], la situación camudaría sópitamente onde imperaban les misiones de los [[xesuita|xesuites]]. [[Carlos III d'España|Carlos III]], cafiante pola so resistencia al poder real más les numberoses acusaciones de que yera oxetu la [[Compañía de Xesús]], disponer a proscribirla y espulsar a tolos sos miembros de los dominios españoles.

En Guadalajara'l trámite desenvolver ensin mayores contratiempos. La madrugada del [[25 de xunu]], por órdenes del Gobernador, se aprehendió a los 12 xesuites qu'había na ciudá y a otru día unvióse-yos a [[Veracruz]], onde fueron embarcaos con camín d'[[Italia]]. Dempués siguieron los xesuites de lo que güei son los estaos de [[Nayarit]], [[Sonora]], [[Sinaloa]] y [[California]].

Los xesuites fueron sicasí reemplazaos polos [[franciscanos]]. Tres el descensu d'habitantes sufiertu por casi tol [[Virreinatu]] hasta mediaos del [[sieglu XVII]], por causa de les continues guerres colos indíxenes, [[Nueva Galicia]] empecipió una considerable crecedera que s'acentuó a partir de [[1720]], y entá ye más dempués de [[1760]].

Alredor de [[1713]], la población de Guadalajara llegaba a unos siete mil habitantes, en cuantes que para [[1738]] envalorar n'alredor de 12.000 habitantes, 20.000 a mediaos de sieglu y casi 35.000 al empezar el [[sieglu XIX]]. Guadalajara tresformóse rápido nun centru de comerciu privilexáu. Les alcaldíes mayores y los correximientos pasaron a denominase &quot;partíos&quot;, permaneciendo suxetos a la so respeutiva intendencia por aciu subdelegaos impuestos pol mesmu intendente. Pensaba acabase col antiguu contubernio de comerciantes y alcaldes, según imponer orde nel manexu oficial y, sobremanera, n'evitar la [[fuximientu d'impuestos]]. La [[Caxa Real de Guadalajara]] engrosó beneficios, aumentando, por casu, al doble los sos ingresos ente [[1770]] y [[1800]].[[Ficheru:Antiguo edificio tepatitlense colonial.jpg|thumb|Antiguu hospiciu colonial en Tepatitlan]]

Con un total de 26 [[Partíu políticu|partíos políticos]], empecipió nel so comandu la [[Intendencia de Guadalajara]], pero nun tardaron n'amenase dellos cambeos importantes. Dempués de [[1803]], [[Juchipila]] y [[Aguascalientes]] xunir a [[Zacatecas]]; Colima pasó a Guadalajara, y sumió por completu'l gobiernu de les fronteres de San Luis de Colotlán, que'l so territoriu xuntar al partíu de [[Bolaños]], anque'l subdelegáu afitó la so residencia en Colotlán. Finalmente, [[Compostela (Nayarit)|Compostela]] y el departamentu naval de [[San Blas (Nayarit)|San Blas]] convirtiéronse tamién en partíu de la [[Intendencia de Guadalajara]].

Pa dar llugar a la independencia tuvieron d'enfrentase criollos contra peninsulares, formando bandos opuestos perfectamente definíos. A esti supuestu se contrapone el fechu yá establecíu de cómo munchos de los españoles peninsulares taben, de por sí, más al serviciu de los nucleos criollos privilexaos que al del mesmu [[Monarca|Rei]]; ello ensin considerar que'l criollaje non favorecíu, al marxe de les families prominentes, tenía rocea de dambos grupos, y que más de dalgún miembru d'estes esferes encoteraes entá nun dixería nin escaecía la so fonda rensía por ser movíu por unos y apostráu por otros. Cola implantación de les intendencies a partir de [[1786]], agravóse inda más la repulsa criolla escontra los emplegaos públicos &quot;gachupines&quot;.[[Ficheru:Belleza colonial en parroquia en Tepatitlan.jpg|thumb|Parroquia colonial de Tepatitlan de 1726]]

=== Independencia ===
{{VT|Independencia de Méxicu}}

La noticia de que [[Carlos IV d'España|Carlos IV]] abdicara a favor del so fíu Fernando conocer en Guadalajara en [[xunetu]] de [[1808]], y les sos autoridaes se aprestaron a entamar xurar del nuevu Rei, tal como se fixera venti años tras con Carlos IV. Sicasí, el reporte depués informó de [[16 de xunetu]] de la primida decisión de [[Fernandu VII]] d'abdicar en favor del so padre y ésti en favor de [[Napoleón Bonaparte]]. Esta maniobra, conocida como les [[Abdicaciones de Bayona]] polos españoles, desamarró una aguada oposición de casi tolos americanos. N'[[España]] y el so colonies sosteníase la Doctrina Suareciana del Poder, cobrando puxanza la idea de que'l pueblu yera la fonte orixinaria del poder y que'l Rei nun podía disponer d'él ensin la so avenida. Por eso [[Xosé I d'España|Xosé I]], hermanu de Napoleón, yera consideráu como'l rei illexítimu. N'España desamarró una serie d'oposiciones qu'arreyaben el [[Juntismo|movimientu juntista]] y la [[guerra de la independencia española]] ante [[Francia]].

Con éses nel casu particular de Méxicu, y ante los fechos que ximelgaben a la Península, correspondía a los componentes de los conceyos decidir qué se fadría. Mientres los díes socesivos presentáronse ante'l Presidente persones de toles órdenes ufiertándose en defensa de &quot;Relixón, Rei y Patria&quot;. Inclusive llegaron unviaos de les comunidaes indíxenes a la capital de Nueva Galicia, pa ofrendarse tamién n'ares de Fernandu VII.

N'abril de [[1809]], les autoridaes de la Intendencia xuraron obedecer a la [[Conseyu d'Indies Suprema Xunta Central Gubernativa d'España ya Indies]], tal que se fixera na [[Méxicu, D. F.|Ciudá de Méxicu]], en cuantes qu'escoyíen al obispu Cabañas como'l so delegáu na Suprema Xunta. Pero como'l suelu hispanu, mientres el primer semestre de [[1809]], resultó atacáu pola fuercia invasora, y les perspectives del trunfu español paecíen bien remotes, Cabañas nun se movió de Guadalajara. Per otru llau, del sur d'América empezaron a llegar noticies revolucionaries: ciudaes como [[Caraques]], [[Buenos Aires]] y [[Bogotá]] decidieren prescindir del gobiernu español y aspiraben a tomar la direición de les sos respeutives provincies.

[[Ficheru:Mexico.DF.Coyoacan.MiguelHidalgo.Statue.01.jpg|thumb|250px|[[Miguel Hidalgo]].]]

Guadalajara tuvo noticia de la insurrección encabezada por [[Miguel Hidalgo]] en [[Dolores Hidalgo|Dolores]] el [[25 de setiembre]] de [[1810]]. El [[canónigu (eclesiásticu)|canónigu]] [[José Simeón de Uría]], recién electu diputáu a les Cortes españoles pola Intendencia de Guadalajara, dende les proximidaes de [[Querétaro]] unvió la voz d'alerta a les autoridaes neogallegas. Pa fines de setiembre, el [[berru de Dolores]] resonaba na Nueva Galicia; dos pequeños grupos sublevaos faíen actu de presencia: unu, empobináu por Navarro, [[Portugal]] y Toribio Huidrobo, mover ente [[Jalostotitlán]], [[Arandas (Jalisco)|Arandas]], [[Atotonilco l'Altu|Atotonilco]] y [[La Barca (Jalisco)|La Barca]]; otru, empuestu por José Antonio &quot;L'Amu&quot; Torres, percorrería [[Sahuayo]], [[Tizapán l'Altu]], [[Atoyac (Jalisco)|Atoyac]] y [[Zacoalco]].

El [[28 de payares]], los insurxentes de Mercáu se emplazaron frente al puertu riquiendo la so rindición, lo cual asocedió trés díes depués, sicasí qu'había elementos abondos pa la defensa. Al apoderase Torres de Guadalajara, de momentu informó a Hidalgo y a De cullá de los sos llogros y convidar a tomar posesión de l'acabante someter ciudá. Hidalgo recibió la ufierta en Valladolid (güei [[Morelia]]) y, ensin tardanza, treslladar a la sede neogallega al mandu de casi siete mil caballeru. El [[25 de payares]] allegaron a [[Tlaquepaque]] les diverses corporaciones civiles y eclesiástiques de la ciudá pa recibilo y escoltalo mientres la so entrada. El [[29 de payares]] expedió un primer decretu d'[[abolición de la esclavitú]] empobináu a tola Nación, pero una selmana más tarde, el [[6 d'avientu]], emitió otru, más concisu, onde la so firma acompañar pola d'[[Ignacio López Rayón]], en calidá de secretariu.

Con cuenta de encalorar la rebelión, avanzaron camín de [[Guadalajara (Méxicu)|Guadalajara]] los brigadieres [[Félix María Calleja]] y José de la Cruz. Hidalgo, al enterase d'ello, salió a atopalos al mandu del so &quot;exércitu&quot;, compuestu por ochenta mil homes. Ente ellos, diben los siete mil indios de [[Colotlán]] que comandaba el cura Calvillo, que namái sabíen remanar la [[flecha]] y la [[fonda (arma)|fonda]]. Inda cuando la superioridá numbérica insurxente llogró poner en graves apiertos al so contrariu, la meyor disciplina y téunica d'ésti fíxo-y ganar la batalla. Darréu, los principales caudiellos rebalbos, acompañaos por una pequeña escolta, escaparon escontra'l norte, onde tendría llugar l'epílogu de la coraxosa empresa. Calleja, pela so parte, entró en Guadalajara'l [[21 de xineru]]. Esa mesma tarde José de la Cruz apaeció tamién na ciudá. Dende esi mesmu momentu propunxéronse borrar cualquier muerte d'Hidalgo y acabar colos insurxentes que subsistieren na Intendencia.

[[Ficheru:Virrey Félix María Calleja.jpg|thumb|left|148px|194px|[[Félix María Calleja del Rey]].]]

Sicasí, ellí les idees d'independencia permanecieron nel ánimu popular. Máxime que'l gobiernu del virreinatu siguió amosándose incapaz d'oponer les soluciones conducentes a esa desamarrada disconformidá. Ente [[1811]] y [[1817]] producióse una &quot;guerra de guerrilles&quot; con trés principales y distintos focos de rebelión: el sur de la Intendencia, el [[llagu de Chapala]] y la zona alteña vecina al [[Bajío (Méxicu)|Bajío]]. A fines de [[1812]] llevantáronse tamién n'armes los pueblos indíxenes asitiaos na ribera de Chapala y na islla de [[Mezcala]]. La causa direuta foi la persecución entamada contra Encarnación Rosas, un excombatiente aborixe. Pa evitar ser aprehendido, Rosas armó a un grupu con fondes y piedres y &quot;recibieron a los gachupines con tanta roxura, que derrotaos volvieron a Chapala...&quot;. Siguió una llarga serie d'enfrentamientos ente riberanos y soldaos de la Intendencia que s'enllargaríen hasta [[1816]].

La situación aselar en Guadalajara en [[1814]] y la economía criolla esperimentó un notable desenvolvimientu. El comerciu, por casu, recibió un gran impulsu al abrir el puertu de [[San Blas (Nayarit)|San Blas]] al comerciu estranxeru. Per otru llau, a partir de [[1811]], un númberu eleváu families emigraren del restu de la Intendencia y otros llugares más remotos a l'aselada capital neogallega en busca del abellugu y amparu qu'a les sos persones y fortunes negábase-yos nos sopelexaos llugares onde moraben. D'esa suerte, Guadalajara algamó en [[1814]] los 60 mil moradores, comparada cola cifra de 30 mil, calculada a principios del propiu [[sieglu XIX]].

Dau'l peligru que la [[Constitución]] y el [[lliberalismu]] imperante nes nueves Cortes representaben pa los grupos más privilexaos de tol Virreinatu, un primer mecanismu defensivu sería'l de la oposición dientro de les mesmes Cortes. La provincia de Guadalajara collaboró con [[Iturbide]], cuando ésti fixo'l so trunfal entrada a la [[Méxicu, D. F.|Ciudá de Méxicu]], al frente del [[Exércitu Trigarante]], el [[27 de setiembre]] de [[1821]]. Más tarde, la Constitución Particular de [[1824]] de la Nueva Galicia prohibió espresamente la esclavitú nel so territoriu y sobre cada xefe políticu recayó la responsabilidá de lliberar a cuantos caltuvieren esa condición.

Lo qu'endrecharía la nave del país con namái peracabar la Independencia nun sobreviniera como se naguar# por, y hasta hubo quien empezara a considerar erróneu l'habese separáu d'España. N'última instancia, realizárase un viraje políticu importante: la Independencia, non esperada especialmente por grandes sectores de la población, nin peracabada na forma imaxinada polos insurrectos de [[1810]]. Esto ye que nun se realizaron los tresformamientos sociales indispensables pa compensar l'aforfugu en que vivía la inmensa mayoría de los habitantes.

D'una o d'otra forma, los neogallegos tuvieron d'afaer al so cambiante escenariu dende les más sencielles y íntimes costumes llariegues, hasta los complexos y impostergables mecanismos de subsistencia. Nello quedaba implícitu'l allegamiento de nueves fórmules de diversión, de tresporte, de proceder relixosu, d'educación y de tratu con visitantes nacionales o estranxeros – qu'empezaron a percorrer la entidá en busca de contactos mercantiles y d'otra índole.

En resume, los tiempos de l'apacible vida neogallega xacíen soterraos na alcordanza de los sos antecesores. El [[Reinu de la Nueva Galicia]] yera a partir d'esi momentu'l [[Departamentu de Jalisco]].

=== Sieglu XIX ===
{{VT|Porfiriato}}

Al sumir l'[[Imperiu]], los líderes locales pretendieron una completa autonomía, polo cual desamarróse una intensa campaña en favor del [[federalismu]] que se sofitó en dos grandes figures: [[Francisco Severo Maldonado]] y [[Prisciliano Sánchez]], dambos sofitaos pol mesmu xefe políticu Luis Quintanar (¿?-1837).

Dende [[marzu]] de [[1821]], circulara en Guadalajara'l Contratu d'asociación pa la República de los Estaos Xuníos del Anáhuac, onde Maldonado sostenía que'l sistema federal yera'l más apropiáu pa gobernar un territoriu de grandes dimensiones y pa da-y mayor cohesión a los habitantes de cada provincia.

Pela so parte, el Pactu Federal de Anáhuac, de Prisciliano Sánchez, apaecíu en [[1823]], aseguraba que'l federalismu constituyía &quot;un inventu feliz&quot; de la política porque s'afaía a les condiciones naturales del home, con cuenta de representar l'únicu mediu capaz de moderar la fuercia del gobiernu central y la manera más eficaz por que cada individuu desenvolviera con plenitú les sos virtúes cíviques. Sobre Don Prisciliano Sánchez esiste un bien completu estudiu biográficu denomináu ''Reivindicación de Don Prisciliano Sánchez, Precursor del Federalismu Mexicanu y Fundador del Estáu de Jalisco,'' publicáu en 2003 pol historiador [[Marco Antonio Cuevas Contreras]].

[[Ficheru:Political divisions of Mexico 1824 (location map scheme).svg|thumb|300px|Jalisco nel Méxicu de 1824, incluyía'l territoriu del Nayar ([[Nayarit]]).]]

Pela so parte, en [[Méxicu]] instalóse finalmente'l nuevu Congresu Nacional el [[7 de payares]] de [[1823]] y, dempués d'encaloraos alderiques, el [[31 de xineru]] de [[1824]] aprobóse l'Acta constitutiva federal, que'l so artículu 50 axustaba que la república habría de ser entamada so les bases del federalismu. Foi unviada de momentu a tolos estaos, siendo xurada'l 7 de febreru de 1824 poles autoridaes de Jalisco, sicasí que nella se concedíen facultaes tales al Congresu Xeneral y al Executivu que-yos dexaríen controlar dende'l Centru a tola Nación.

El primer gobernador constitucional, [[Prisciliano Sánchez]], y el so vicegobernador, Juan N. Cumplido, lo mesmo que la I Llexislatura del estáu, tomaron posesión de los sos cargos el [[24 de xineru]] de [[1825]].

La xestión del primer gobernador, que tenía de concluyir en [[1829]], viose atayada pola so muerte repentina víctima d'una infeición, el [[30 d'avientu]] de [[1826]], dando llugar a que Juan N. Cumplido convirtiérase yá na pieza política principal de Jalisco. Hasta'l día de la so muerte (en [[1851]]) foi nomáu seis veces gobernador interín en periodos que tomaron de dos meses a un añu, a más de resultar electu en trés causes diputáu llocal.

Polo xeneral, los socesores de Prisciliano Sánchez siguieron cola mesma llinia política d'este. Nel añu de [[1827]], el Gobiernu llogró intervenir nel manexu de los diezmos y, en marzu de [[1829]], quitar a la [[Ilesia católica|Ilesia]] de la so opción d'adquirir bienes raíz y fundar obres pías.

Per otra parte, l'usu estensivu de la llibertá d'[[imprenta]] dio llugar a una profusa Boletería que fizo posible la espresión escrita de toes aquelles idees que les restricciones anteriores acallantaren. Agora, nin censura nin tribunal dalgunu podíen torgar y, muncho menos, castigar la crítica abierta de cuanto asuntu anduviera en boga.

De [[1821]] data la primer escuela en Guadalajara sostenida puramente con fondos del [[Conceyu]]; pero nun foi hasta'l gobiernu de Prisciliano Sánchez cuando se llevó a cabu una intensa campaña d'escolarización, en cuantes que la Constitución local sentaba'l compromisu de crear escueles de primeres lletres en tolos pueblos de la entidá y d'ellaborar un plan xeneral d'estudios. Este foi publicáu'l [[20 de marzu]] de [[1826]] y establecía que la enseñanza oficial en Jalisco habría de ser &quot;pública, gratuita y uniforme&quot;, nos sos cuatro niveles: [[conceyu|municipal]], [[departamentu (entidá subnacional)|departamental]], [[cantón (entidá subnacional)|cantonal]] y [[estáu|estatal]]. Coles mesmes, clausuráronse'l colexu de [[San Xuan Bautista]] y la [[Universidá de Guadalajara]] por causa del so marcáu enclín colonial, y fundóse l'Institutu del Estáu con un programa académicu más ampliu y acorde a lo que'l Gobiernu esperaba de la educación cimera.

Tocantes a la educación de neñes, el Plan prescribía que tamién s'establecieren escueles públiques &quot;en tolos pueblos d'Estáu&quot; por qu'aprendieren a &quot;lleer, escribir, cuntar, el dibuxu y los llabores convenientes al so sexu&quot;.

Anque de fechu yá lo taba dende'l trunfu de los planteamientos de [[Cuernavaca]], nun foi sinón el [[23 d'ochobre]] de [[1835]] cuando'l federalismu quedó oficialmente suprimíu en tol país. Jalisco y les demás entidaes pasaron por entero a depender de Méxicu, mientres los partidarios del [[centralismu]], entusiasmaos pol trunfu, llanzar a demostrar que les coses diben colar meyor en delantre. 

En xunu de [[1836]], José Antonio Romero cesó como gobernador interín de Jalisco pos pasó al gabinete presidencial, tomando'l so llugar el vicegobernador Antonio Escobedo, a quién correspondió dar a conocer les llamaes Siete Lleis Constitucionales que fueron proclamaes na [[Méxicu, D. F.|Ciudá de Méxicu]] el [[30 d'avientu]] de [[1836]].

Nel agora &quot;departamentu&quot; de Jalisco, los trés gobernadores habíos ente [[1835]] y [[1841]]: Romero, Escobedo y José Xusto Cuerro – quien cubrió un interinato de payares a avientu de [[1837]] –, fueron fieles executores de la voluntá del Centru, a pesar de que los trés yeren jaliscienses de nacencia.

L'entusiasmu qu'espertó'l advenimiento del federalismu viose avafáu llueu poles noticies alrodiu de la invasión de fuercies militares d'[[Estaos Xuníos]] y de que la corbeta de guerra d'Estaos Xuníos Cyane fondiara en San Blas el [[2 de setiembre]] de [[1846]]. Nun se sabe con certidume cuánto tiempu permaneció'l referíu buque bloquiando'l puertu, pero rescampla que torgó, o cuandoquier enzancó, les operaciones de los comerciantes comarcanos, aparte del respigu que semó ente los moradores.

Magar ye ciertu que Jalisco vía trescurrir l'asediu de les tropes norteamericanes a distancia, por cuanto éstes nun daben traces d'intentar una meyora o un desembarcu per tierres occidentales, el Gobiernu del estáu nun dexó de preparar dispositivos pa la defensa en prevención de que la guerra camudara'l so cursu inesperadamente. Asina, al mediar [[1847]] cristalizaben les negociaciones tendentes a constituyir una alianza colos estaos de [[Méxicu]], [[Querétaro]], [[San Luis Potosí]], [[Zacatecas]] y [[Aguascalientes]], pos s'axuntó en Lagos con representantes d'ellos a aldericar les maniobres militares conducentes. A mediaos d'agostu, el gobernador Angulo allegó a [[Zamora (Michoacán)|Zamora]] colos sos colegues de Méxicu, Zacatecas y [[Guanajuato]] pa definir nueves prevenciones destinaes a la salvaguardia del área.

A principios de xineru de [[1848]] aportaron a [[San Blas (Nayarit)|San Blas]] los buques Lexington y Whiton, que la so tripulación apoderar de dellos bagaxes ensin importancia. El puertu nun foi atacáu nin reteníu pol enemigu; comoquier, la cercana presencia estranxera amedranó al Gobiernu de Jalisco. Bien llueu – el [[2 de febreru]] de [[1848]] – sobrevieno'l tratáu de Guadalupe Hidalgo que punxo fin a la guerra. Conforme a tal pactu, Méxicu perdía, amás de [[Texas]], l'[[Alta California]], [[Arizona]] y [[Nuevu Méxicu]], que nel so conxuntu significaben un pocu más de la metá del territoriu nacional.

[[Francia]], [[España]] ya [[Inglaterra]] alcordaron el [[31 d'ochobre]] de [[1861]] intervenir militarmente na '''República Mexicana''', en virtú de la suspensión de pagos ordenada pol presidente Juárez. Darréu, namái los franceses siguieron cola empresa, n'ares d'otros fines. Al contrariu de la indiferencia amosada cuando la invasión d'Estaos Xuníos 15 años tras, esta vegada Jalisco se aprontó a movilizase verdaderamente en defensa de la Nación. El mesmu Congresu estatuyó, antes d'eslleise, que los jaliscienses ente los 18 y los 50 años d'edá teníen d'emprestar serviciu militar, de manera que el [[2 de mayu]], el gobernador Ogazón pudo disponer la organización de 10 cuerpos d'[[infantería]] y de [[caballería]].

El [[6 de xineru]] de [[1864]], aportó a la capital de Jalisco l'exércitu francés llevando a la cabeza al mariscal [[Aquiles Bazaine]], sustitutu de Forey. Naide opunxo resistencia, pos Arteaga tenía dos díes de salir cola tropa escontra'l sur de Jalisco, dando llugar a les espresiones despreciatibles de los soldaos jaliscienses que fizo públiques Bazaine, agorando que la &quot;pacificación sería bien rápida&quot;. Mas la guerra de guerrilles resultó a la llarga muncho más dañible pal invasor que l'enfrentamientu abiertu.

Por cuenta de les derrotes sufríes polos franceses n'[[Europa]] n'ochobre de [[1866]], fíxose inminente'l total retiru de les fuercies espedicionaries en Méxicu, máxime que l'exércitu imperial yá amosaba series cuarteaduras y empezaba a dar graves tumbos en distintes partes del país.

Yeren tiempos malos los que veníen: la [[Antonio López de Santa Anna|dictadura de Santa Anna]], la [[Revolución d'Ayutla]] y la [[Guerra de Reforma|Guerra de trés años]], causaron serios daños a la educación. D'esta miente, en [[1860]] – un añu antes de la muerte de López Flera – namái subsistíen 19 escueles oficiales en Guadalajara y, peor entá, al restablecese en [[1867]] el réxime [[República|republicanu]], depués de la invasión francesa, Guadalajara nun cuntaría más de 11 planteles municipales qu'atendíen un total de 590 neños y 69 neñes.

[[Ficheru:Benito Juarez Presidente.jpg|thumb|[[Benito Juárez]].]]

'''[[Benito Juárez]]''' foi reelecto Presidente de la República por resolución mayoritariu del Congresu; pero caltener nel poder bien debilitáu pola disidencia de Lerdo de Tejada y [[Porfirio Díaz]] que yá encabezaben dos tales faiciones de lliberales. Debilitamientu que nun dexó de repercutir en Jalisco, por cuanto la Unión Lliberal alzar nel principal enemigu del Gobernador, favoreciendo una agafada llucha política que namái terminaría cuando los vallartistas consiguieron consolidase nel poder en [[1871]]. Mientres los diputaos esperaben a que concluyera'l periodu constitucional de Gómez Cuervo, ésti completó'l númberu necesariu de maxistraos pa reinstalar en payares al Supremu Tribunal de Xusticia, suspendíu a raigañu del cese del so presidente. En febreru de [[1871]], la Llexislatura tuvo yá constitucionalmente en tiempu hábil pa regularizar les sos funciones, mas el Gobernador, alegando la so mala conducta anterior, nun la reconoció.

Escontra [[1878]], la superficie de Jalisco – calculada entós en – allugaba nos sos dolce cantones, 30 departamentos y 118 municipalidaes que conformaben la estructura territorial del estáu, más del 10% de los 9,5 millones de mexicanos; anque'l Séptimu cantón – [[Tepic]] –, con seis departamentos y 28 conceyos, de fechu yá nun pertenecía a Jalisco desque, en [[1867]], fuera convertíu en distritu militar. Comoquiera, los sos pobladores llegaben a la cifra de 857.000, mayor que la de cualesquier otra entidá. Más del 70% vivía n'árees rurales y tenía a l'agricultura como principal ocupación, tantu que, en [[1877]], les colleches jaliscienses algamaron el 16,5% de la productividá de tol campu nacional. Jalisco yera'l mayor cultivador de [[maíz]], [[frijol]] y [[trigu]]. El primer llugar correspondía al maíz y el segundu a los otros dos ceberes acompañaes d'[[algodón]], la [[caña d'azucre]] y el [[tabacu]], que los sos respeutivos volúmenes, a más de satisfaer la industria llocal, llograben asitiar escedentes n'otres partes. Nel intre taba'l cultivu del agave que, añu tres d'añu, convertir en creciente riqueza agroindustrial a consecuencia del mayor consumu del &quot;{{lang|es|''vino mezcla''}}&quot; o [[tequila]], que sobreviniera arriendes de la fiebre del oru na Alta California. Coles mesmes, anque en cantidá enforma menor, los suelos jaliscienses collechaben ajonjolí, [[papa (tubérculu)|papa]], [[llenteya]], [[arroz]], [[cebada]], [[chili (platu)|chile]], [[comín]], [[garbanzu]], [[Vicia faba|fabona]], etc.

[[Ficheru:Porfirio Diaz civilian.jpg|thumb|200px|[[Porfirio Díaz]].]]

Cuando [[Porfirio Díaz]] foi escoyíu por gran mayoría en febreru de [[1877]], Ignacio L. Vallarta ganó la presidencia de la [[Suprema Corte de Xusticia]], lo que dio vuelu a les sos aspiraciones d'asoceder a Díaz y causó la dixebra ente dambos comandantes.

Ente les principales aiciones del nuevu gobiernu tuvo la de fundar un [[Monte de Piedá]] y [[Caxa d'Aforros]]. Coles mesmes, promulgar en mayu de [[1887]] un nuevu Reglamentu d'Instrucción Primaria per mediu del cual el Gobiernu del estáu absorbía los gastos de la [[educación]] elemental y, en xunu de [[1889]], otra Llei Orgánica d'Instrucción Pública qu'imponía'l [[llaicismu]]. Amás, a mediaos de [[1888]] empecipió la construcción d'un mercáu en Guadalajara y dispunxo convenientes reformes a la Escuela de [[Medicina]].

Coles mesmes, en [[1889]], Corona pudo vanagloriarse de que la tranquilidá pública caltuviérase &quot;encalorándose puestu y enérxicamente la intentona de dellos malfechores&quot;.

La principal aición del gobiernu de [[Ramón Corona]] enfocar a promover el comerciu por aciu la supresión de les alcabalas, a partir de marzu de 1888, y la introducción en Guadalajara del [[ferrocarril]] procedente de la ciudá de Méxicu, que'l so primer viaxe concluyó'l [[15 de mayu]] de 1888 metanes grandes fiestes.

Dende [[1882]], el gobernador Riestra consiguiera l'autorización pa fundar el &quot;Bancu de Jalisco&quot;. Sicasí, los estatutos propuestos nun fueron aprobaos porque se contraponían con dellos artículos de la Constitución. Nun foi sinón hasta un añu dempués, cuando Tolentino volvió a la carga y el Congresu local autorizar por que designara al grupu d'accionistes qu'habría d'establecer en definitiva el Bancu de Jalisco, institución qu'efeutuaría, exenta de cualquier gravame, operaciones de depósitu, descuentu, circulación y emisión de dineru.

Sicasí, antes de concluyir [[1883]], sí pudo establecese una sucursal del [[Bancu Nacional de Méxicu]], que terminó per potenciar en Jalisco l'entamu de les actividaes creiticies, nes cualos, amás de participar como sociu de dellos capitales, l'estáu viose favorecíu cola apertura d'una cuenta de creitu hasta por 30 mil pesos. Años dempués, en [[1889]], estableceríase tamién en Guadalajara una sucursal del [[Bancu de Londres y Méxicu]].

La [[ganadería]], que dende tiempos antiguos fuera una de les actividaes económiques más importantes, al tornar el [[porfiriato]] tamién rexistró un ciertu descensu. De tal suerte, si en [[1903]] tenía un valor cimeru a 18,5 millones de pesos, pa 1909 topar en menos de 17; tal descensu tamién puede ser valoráu per mediu del númberu de [[bovín|bovinos]]; un millón en 1903 qu'en 1909 baxó a 735.000. A pesar d'ello, hasta [[1902]] Jalisco foi'l primer productor de [[ganáu vacuno]] y de lleche col 10% de la esistencia nacional, y de ganáu porcino col 9%. No que se refier al so preciu tamién xubió casi un 40% ente [[1890]] y [[1910]].

Para [[1895]] el valor total de les colleches en Jalisco casi algamó 15 millones de pesos, 8% del total nacional; en 1901 xubió a 23 millones (casi'l 9%) pero en [[1904]] baxó a 17 millones (el 7%), y anque en [[1906]] tornó a xubir, yá nun recuperó'l nivel de [[1901]].

El creciente interés por perpetuar la cara propia atopó un nuevu satisfactor na [[cámara fotográfica]]. Sobremanera porque'l costu d'una [[fotografía]], muncho más baxu que los honorarios de cualquier pintor, dexaron a munches más persones tener la reproducción. N'efeutu, entá cuando los primeres en fotografiase fueron los más fanegueros, llueu innumberables fotógrafos ambulantes percorreríen [[Pueblu (xeografía)|pueblos]] y [[ciudá|ciudaes]] en busca de veceros de menores recursos dispuestos a posar frente a los sos avolumaos aparatos. Paez ser que foi [[Jacobo Gálvez]], en [[1853]], unu de los primeros en traer a Guadalajara, dempués del so viaxe por [[Europa]], los elementos téunicos pa reproducir imáxenes casi instantánees: una cámara fosca p'afitar [[imáxenes]], non en llámina como se faíen yá naquella dómina y según el métodu de Daguerre, sinón en papel.

Al rematar el [[sieglu XIX]], quien se caltuvieren nel cumal de la pirámide socioeconómica de Jalisco atopábense de fechu concentraos en Guadalajara, onde gociaben de les crecientes comodidaes y meyores perspectives pecuniaries que'l mediu ufiertaba. Más agora, esta minoría atopábase arrodiada por una bona cantidá d'[[européu|européos]] que s'asitiaren en [[Guadalajara (Méxicu)|Guadalajara]], atraíos poles sos posibilidaes comerciales, y munchos hasta casaos con fíes de los más opulentos, incorporando asina los sos apellíos a la grana d'aquella sociedá.

De [[1904]] a [[1909]], [[Porfirio Díaz]] escoyó Chapala pa folgar cada añu mientres les [[Selmana Santa|selmanes Santa]] y de [[Pascua]], colo cual tamién collaboró a poner de moda a la población ente les riques families tapatías, quien acabaron tresformando l'aldega nun verdaderu sitiu de descansu.

Escontra 1909, apaecieron les llanches de motor y los deportes acuáticos; en [[1910]] fundóse'l ''Yacht Club'' y la ''Compañía de Fomentu'', mesma que construyó la estación y la vía ferroviaria y foi propietaria del serviciu de vapores Vicking y La Tapatía, dambos estrozaos por un fuerte aguaxe en [[1926]]. Un añu antes acondicionárase l'antiguu Camín Real de Guadalajara qu'enforma impulsaría'l fluxu turístico sobre Chapala.

=== Sieglu XX y sieglu XXI ===

Antes de [[1908]], nun hubo en Jalisco una oposición al Gobiernu verdaderamente entamada. Más bien manifestóse n'amenorgaos grupos d'[[estudiante]]s, profesionistas y ciertos [[mineru|mineros]] y obreros [[Industria testil|testiles]] que llevaron a cabu delles fuelgues. Ello ye que la crítica de mayor trescendencia deber a personaxes como [[Roque Estrada]], [[Ignacio Ramos Praslow]] y [[Miguel Mendoza López]], apiguraos en redol a un partíu de nome &quot;Obreru Socialista&quot;, del que remaneció una publicación llamada Aurora [[Socialista]]. Pero en febreru de 1908, [[Porfirio Díaz]] manifestó a un periodista d'Estaos Xuníos el so deséu de retirase llueu del poder y el presto con que vería a un partíu d'oposición pa les eleiciones de [[1910]].

Acompañáu de Roque Estrada, [[Francisco I. Madero]] tuvo en Guadalajara n'avientu de [[1909]]. Magar les torgues puestes pol Gobiernu, pudo llevar a cabu un mitin que patentizó una gran popularidá; pero mayor entá resultó la concurrencia en mayu de [[1910]], cuando volvió a Guadalajara yá como candidatu formal a la ''Presidencia de la República'' y con un proyeutu más precisu, amás de les instancies de corte políticu que remanara antes.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.monografias.com/trabayos44/revolucion-mexicana/revolucion-mexicana2.shtml|títulu=Monografíes de la Revolución Mexicana}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Francisco I Madero-retouched.jpg|thumb|180px|[[Francisco I. Madero]], [[Presidente de Méxicu]].]]

Asina diéronse a conocer los resultaos de los sufraxos que dieron a Madero'l trunfu, el [[Gobiernu]] de Jalisco dar a la xera de restaurar l'orde constitucional. Convocar a eleiciones municipales pal [[5 de payares]], manifestándose yá una clara preponderancia del [[Partíu Católicu Nacional (PCN)]], que ganó la mayor parte de les alcaldíes. Ello refrendóse al restaurase'l [[Poder Llexislativu]] local, en marzu de [[1912]], con dolce diputaos propuestos pol partíu de referencia.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mexconnect.com/mex_/history/fimadero1.html|títulu=Historia de Méxicu}}&lt;/ref&gt;

En Jalisco, amás de que'l so Congresu enunció la so propuesta de que la [[propiedá]] territorial fora accesible a un mayor númberu d'habitantes, declaróse tamién en favor de que la condición de los trabayadores ameyorara y de que se diera fin a les inxusticies. Los cambeos, dicíen, habríen de realizase por aciu una evolución lenta y firme, &quot;''ensin llucha de clases, pero con midíes enérxiques''&quot;.

En marzu estableció'l descansu dominical obligatoriu y en xunetu reconoció'l derechu de los trabayadores a entamase y confirióse personalidá xurídica a los sindicatos, coles mesmes controlaos pol cleru na so mayoría. Mas, per otru llau dispúnxose la militarización de los emplegaos comerciales y que cualesquier fuelga ensin autorizar fora reprimida con celeridad.

El [[8 de xunetu]] de [[1914]], con [[Álvaro Obregón]] al frente, les fuercies constitucionalistas esplegaron el so trunfalismu demostrando'l so ánimu anticlerical. La meyora trescurriera pola mariña del [[Pacíficu]], onde les fuercies de vanguardia de [[Manuel M. Diéguez]], [[Rafael Buelna]] y [[Lucio Blanco]] abrieren el camín dempués d'apoderase d'[[Acaponeta]], [[San Blas (Nayarit)|San Blas]] y [[Tepic]].

La ocupación de la capital tapatía realizóse pacíficamente, pos la [[plaza]] fuera evacuada, pero'l gobernador huertista [[José María Mier]] y les sos tropes fueron sorprendíos n'El Castiellu por Lucio Blanco y [[Enrique Estrada]]: l'exércitu foi desbandado y Mier resultó muertu.

Les fuercies [[revolucionaria|revolucionaries]] nun fueron bien recibíes na capital de Jalisco. Non yá los miembros del cleru, como afirmó Obregón, oponer al nuevu gobiernu. El refugu fíxose más patente a midida que empezaron a enllantase les reformes y [[decretu|decretos]] expedíos pol Gobiernu constitucionalista.

El [[11 d'avientu]], Medina ganó a los carrancistas y fizo que Diéguez retirar a [[Ciudá Guzmán]], de manera que, en cuanto algamar Villa, pudieron entrar xuntos a Guadalajara ensin mayor dificultá. Equí fueron recibíos con grandes muestres d'entusiasmu, dada la esperanza de qu'anularíen les disposiciones constitucionalistas. De primeres, Villa nomó gobernador de Jalisco a [[Julián Medina]], quien de momentu prohibió la moneda carrancista y punxo en circulación la mesma; de la mesma, prometió seguridá tanto al trabayu como a la capital y decretó que los inmuebles de la clase acomodada, confiscados pol xeneral Diéguez, volvieren a los sos antiguos propietarios, en cuantes qu'ordenaba reabrir al cultu los [[templu|templos]] que fueron cerraos mientres el gobiernu de Diéguez y lliberar a los sacerdotes presos.

Pa los primeros díes de [[1915]], Diéguez fortaleciera al so exércitu y retornaba a Guadalajara, asina que reinstaló el so gobiernu en Guadalajara ensin mayor represalia y, de momentu, se aprestó pa siguir la campaña. El [[18 d'abril]] de [[1915]], Diéguez apoderóse nuevamente de Guadalajara, en ganando al xeneral Medina que fuxó camín de Lagos. Dempués designó a Manuel Aguirre Berlanga, una vegada más, como gobernador interín, en tanto él diba en busca de Obregón, que daba los últimos toques a la so campaña contra los restos del exércitu enemigu.

Per otra parte, el pleitu nes coraes mesmes de la [[Revolución]] fizo que les resoluciones referentes a un cambéu radical nes estructures socioeconómiques nacionales, reflexaes principalmente nes rellaciones obreru-patronales y na tenencia de la tierra, adquirieren un calter ambiguu, destacar meyor la precisión de les propuestes de la doctrina social católica.

La llexislación agraria carrancista del [[6 de xineru]] de 1915 – incorporada al estáu por Diéguez en marzu del mesmu añu – nun resultara prevalecedora. D'ende les reclamaciones llabradores y que llueu dellos trabayadores [[agricultura|agrícoles]] pasaren a tomar tierres, sicasí qu'Aguirre Berlanga amenació con castigar severamente a los autores de tales &quot;atropellos&quot;. Los conflictos siguieron hasta l'estremu de que'l mesmu Diéguez pidió al [[Constituyente de Querétaro]] que la nueva Carta tuviera en mente a los llabradores mestizos probes y non yá a los indíxenes.

Resultáu de la Constitución de [[1917]] foi tamién la medría de la entrega de tierres;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://cdi.gob.mx/derechos/vixencia/constitucion_jalisco.pdf|títulu=Constitución de Jalisco de 1917|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://cdi.gob.mx/derechos/vixencia/constitucion_jalisco.pdf|fechaarchivu=14 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; sicasí, non tolos demandantes y precisaos recibir pel momento. Como la [[reforma agraria]] funcionó en rellación direuta col apremiu llabrador, los primeros grupos beneficiaos fueron, o bien comunidaes indíxenes desaposiaes non muncho antes, o aquellos pueblos mayormente afeutaos pola crisis de principios de sieglu que s'estremaren pola so participación activa nel movimientu revolucionariu.

[[Ficheru:Alvaro Obregon.jpg|thumb|left|200px|[[Álvaro Obregón]].]]

Siendo yá presidente electu, n'ochobre de [[1920]], [[Álvaro Obregón]] manifestóse partidariu de la pequeña propiedá y de que cada llabrador tuviera una parcela vencida polos llatifundistes. Arriendes d'ello, dempués de tomar posesión el [[1 d'avientu]], expedió una serie de decretos empuestos a regular la estensión y funcionamientu de los ejidos ya instauró les procuradoríes de pueblos p'apurrir a les comunidaes l'auxiliu llegal precisu, tamién llexisló sobre les grandes y pequeñes propiedaes privaes, declarando inafectables a les que constituyíen unidaes agrícola-industriales de producción.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.elbalero.gob.mx/historia/html/gober/a_obregon.html|títulu=Álvaro Obregón - elbalero.gob.mx}}&lt;/ref&gt;

Nel mes d'ochobre de [[1921]] foi celebráu en Guadalajara un Congresu d'Obreros Llibres, nel que tuvieron representaos 35 mil trabayadores xuntaos a les uniones católiques del país. Toos manifestar contra la sindicalización y a favor del [[mutualismo (teoría económica)|mutualismo]] como forma d'organización llaboral, amás de que condergaron les fuelgues y tou aquello que tuviera que ver colos &quot;obreros coloraos&quot; de la [[CROM]] ([[Confederación Rexonal Obrera Mexicana]]) y de l'acabante fundar [[Confederación de Trabayadores de Méxicu|CGT]] (Confederación Xeneral de Trabayadores).&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.answers.com/topic/xeneral-confederation-of-workers-mexico|títulu=Answers.com}}&lt;/ref&gt;

Magar ye ciertu qu'en [[1926]] les condiciones llaborales garantizaes pol poder civil devasaben a les que taba dispuestu a conceder el réxime, non menos lo ye que'l problema de la tenencia de la tierra faltaba de tar resueltu satisfactoriamente.

Por eso al empecipiase'l choque violentu ente la [[Ilesia católica|Ilesia]] y el [[Estáu]], mientres los obreros desertaben de les files católiques, éstes engrosábense con llabradores dispuestos a defender los sos medios de subsistencia. 
por Fátima Elizabeth Ramos Ortiz

== Gobiernu ==
[[Ficheru:Presidencia de Valle de Guadalupe.jpg|thumb|Presidencia de Valle de Guadalupe]]
Jalisco ye un estáu llibre, autónomu y soberanu a la federación de Méxicu. El so [[gobiernu]] estremar en tres poderes que son l'executivu, llexislativu y xudicial. El poder executivo ta a cargu del gobernador del estáu con un periodu de gobiernu de seis años, que ye escoyíu democráticamente, el gobernador ye'l que tien que coordinar tolos programes de desenvolvimientu pal estáu. El poder llexislativu ta conformáu polos diputaos locales que formen el congresu del estáu y escoyer por trés años, nél alderiquen les reformes a les lleis del estáu y el presupuestu. D'últimes al poder xudicial correspuénde-y aplicar les lleis, el gobernador noma a los miembros del poder xudicial. L'actual gobernador ye'l [[priísta]] [[Aristóteles Sandoval]] pal periodu 2013-2018, asitiando'l fin de 18 años del PAN exercíos nel estáu. Cabo mentar que nes pasaes eleiciones a gobernador, la izquierda tuvo una crecedera importante, moviendo asina al partíu que gobernó por 3 sexenios consecutivos al 3ᵉʳ sitiu de preferencia.

=== División alministrativa ===
{{AP|Rexones del Estáu de Jalisco}}
[[Ficheru:Regiones de Jalisco.svg|thumb|250px|Rexones de Jalisco.]]
En total l'estáu entiende [[Conceyos de Jalisco|125 conceyos]], distribuyíos en 12 rexones con una subrexón, cada rexón tien un conceyu sede designáu pola importancia y allugamientu estratéxicu de dichu conceyu na rexón respeutiva. La división en rexones ye una simple división alministrativa que facilita'l manexu del estáu. Les rexones alministratives son les siguientes:

{| align=center class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:95%;padding:0px;&quot;
|+ align=top style=&quot;background:#BFD7FF&quot; | '''Rexones alministratives de Jalisco'''
|-
! #
! Rexón
! Capital
! Superficie (km²)&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://cuentame.inegi.gob.mx/monografias/default.aspx?tema=me|títulu= INEGI|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://cuentame.inegi.gob.mx/monografias/default.aspx?tema=me|fechaarchivu=2 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;
! Superficie (%)
! Población (2010)&lt;ref&gt;{{cita web
 | url = http://www.inegi.org.mx/sistemes/mexicocifras/MexicoCifras.aspx?y=0&amp;m=0&amp;sec=M
 | editor = Institutu Nacional d'Estadística y Geografía
 | títulu = Méxicu en cifres: Información Nacional por entidá federativa y municipio
 | año = 2010
 | fechaaccesu = 10 de marzu de 2014
 | formatu = XLS
 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20121122051342/http://www.inegi.org.mx/sistemes/mexicocifras/MexicoCifras.aspx?y=0&amp;m=0&amp;sec=M
 | fechaarchivu = 2012-11-22
 }}&lt;/ref&gt;
! Población (%)
|-
| 1
| Norte
|align=center | [[Colotlán]]
| align=right | 10,305
| align=right | 12.9%
| align=right | 78,835
| align=right | 1.1%
|-
| 2
| Altos Norte
|align=center | [[Lagos de Moreno]]
| align=right | 8,882
| align=right | 11.1%
| align=right | 383,317
| align=right | 5.2%
|-
| 3
| Altos Sur
| align=center | [[Tepatitlán de Morelos]]
| align=right | 6,667
| align=right | 8.3%
| align=right | 384,144
| align=right | 5.2%
|-
| 4
| Ciénega
| align=center | [[Ocotlán]]
| align=right | 4,892
| align=right | 6.1%
| align=right | 503,297
| align=right | 6.8%
|-
| 5
| Sureste
|align=center | [[Tamazula de Gordianu]]
| align=right | 7,124
| align=right | 8.9%
| align=right | 116,416
| align=right | 1.6%
|-
| 6
| Sur
| align=center | [[Zapotlán el Grande]]
| align=right | 5,650
| align=right | 7.1%
| align=right | 332,411
| align=right | 4.5%
|-
| 7
| Sierra de Amula
| align=center | [[El Grullo]]
| align=right | 4,240
| align=right | 5.3%
| align=right | 95,680
| align=right | 1.3%
|-
| 8
| Costa Norte
|align=center | [[Puerto Vallarta]]
| align=right | 5,985
| align=right | 7.5%
| align=right | 300,760
| align=right | 4.1%
|-
| 9
| Sierra Occidental
| align=center | [[Mascota (Jalisco)|Mascota]]
| align=right | 8,381
| align=right | 10.5%
| align=right | 61,257
| align=right | 0.8%
|-
| 10
| Valles
| align=center | [[Ameca]]
| align=right | 6,004
| align=right | 7.5%
| align=right | 345,438
| align=right | 4.7%
|-
| 11
| Centru
|align=center | [[Guadalajara (Méxicu)|Guadalajara]]
| align=right | 5,003
| align=right | 6.2%
| align=right | 4,578,700
| align=right | 62.3%
|-
| 12
| Costa Sur
| align=center | [[Autlán de Navarro]]
| align=right | 7,004
| align=right | 8.7%
| align=right | 170,427
| align=right | 2.3%
|-
| total
| Jalisco
| align=center | [[Guadalajara (Méxicu)|Guadalajara]]
| align=right | 80,137
| align=right | 100%
| align=right | 7,350,682
| align=right | 100%
|-
|}

== Xeografía ==
[[Ficheru:Presa de Galo.jpg|thumb|Presa de Galu, Pegueros, Jal]]
{{AP|Xeografía de Jalisco}}
[[Ficheru:Arroyotapalpa.jpg|thumb|250px|[[Tapalpa]].]]
[[Ficheru:Sunset at Lake Chapala.jpg|thumb|250px|[[Llagu de Chapala]].]]
[[Ficheru:Puerto-Vallarta.jpg|thumb|250px|[[Puerto Vallarta]].]]
[[Ficheru:Barradenavidad.jpg|thumb|250px|[[Barra de Navidad]].]]
[[Ficheru:Arroyo de atenguillo.jpg|thumb|250px|Regueru de Atenguillo.]]
L'Estáu de Jalisco alcontrar na zona occidente de la República Mexicana. Atópase llindáu al norte polos Estaos de Zacatecas, Aguascalientes; al noroeste con Nayarit; al nordeste con Guanajuato y San Luis Potosí; al sur con Colima; al sureste con Michoacán y al suroeste col océanu Pacíficu. Tien una estensión territorial de 80.137 km², lo que representa'l 4,09% de la superficie total de Méxicu.

Jalisco tien problemes de llendes territoriales colos sos vecinos, cuantimás col Estáu de [[Colima]], con quien apuesta una bien importante zona de la mariña. Tradicionalmente les llendes ente entidaes definiéronse por llendes naturales, nesti casu la llende ye un ríu, casi na so desaguada nel [[océanu Pacíficu]]. El conflictu estremeru empecipióse cuando se modificar el cursu del ríu, quedando la zona de sablera na parte que pertenez a Colima y que Jalisco tien cuenta de reclamar pol so potencial económicu al traviés del turismu qu'anguaño recibe como nel Complexu Grand Bay - Isla Navidá. Anguaño la solución del problema ente estos dos estaos depende del Senáu de la República.

Anguaño Jalisco cuenta yá cola más alta teunoloxía tocantes a prevención de desastres naturales, apocayá asitiáronse nes mariñes del estáu de Jalisco alarmes de tsunamis(maremotos) coles cualos nun cuntaba.{{Enllaz rotu|1= |2=http://www.periodicoelsur.com/noticies_guzman.aspx?idnoticia=16860 |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}

L'estáu de Jalisco zarra árees que correspuenden a 4 provincies fisiográficas de Méxicu: Exa Neovolcánico, Mesa Central, Sierra Madre Occidental y la Sierra Madre del Sur.

'''Provincia de la Exa Neovolcánico'''
Representada nel estáu poles subprovincies: Bajío Guanajuatense, Sierres y Bajíos Michoacanos, Altos de Jalisco, Chapala, Guadalajara, Sierres de Jalisco, Sierres Neovolcánicas Nayaritas, Volcanes de jalisco y Serrapatosa Estremera del Sur.

''' Subprovincia del Bajío Guanajuatense'''
Namái una pequeña porción, al sureste del conceyu de San Diego d'Alexandría, enfusa nel estáu de Jalisco y acomúñase a un solu sistema de topoforma; el llanu de pisu predresu que representa'l 0,001% de la superficie total del estáu.

''' Subprovincia de les Sierres y Bajíos Michoacanos'''
Ye un rincón bien pequeñu d'esta subprovincia el qu'enfusa nel estáu de Jalisco y abarca parte de los conceyos de Ayo el Mozu y Degolláu; presentando tres sistemes de topoformas: Pandos Lávicas, Lomerios de Llombes Arrondaes con Terrenes Ondulaos y Valles de Fasteres Tiñíes.

'''Subprovincia de los Altos de Jalisco '''
La mayor parte d'esta subprovincia queda dientro del estáu de Jalisco, carauterizar por amplios pandos d'orixe volcánicu y presenta la mayor densidá de topoformas degradativas, xeneraes por diseición hídrica y bayura de valles fondos de fasteres serrapatoses a fines de los caños de la Sierra Madre Occidental. Representa'l 17,51% con al respeutive de la superficie total de la entidá y estrémense nella los siguientes sistemes de topoformas: Escudo-Volcanes Aisllaos o en xunto, Pequeñu Pandu acomuñáu con lomeríos, Gran Pandu con Cañaes, Pandu Lávica, Pandu Lávica asociada con lomeríos, Pandu Gradiáu, Lomerío de Llombes Arrondaes, Lomeríos Nidia n'Arenisca Conglomeráu, Valle de Fasteres Serrapatoses asociaes a lomeríos, Valle con Terraces, Cañón y Depresión.

'''Subprovincia de Chapala '''
Esta subprovincia algama una magnitú significativa en afallamiento acomuñáu con manifestaciones volcániques y [[Fuesa tectónica|grabens]] (árees fundíes ente sistemes de falles). Tiense equí a 1.500 msnm el mayor llagu del país, que les sos agües ocupen un enorme graben allugáu ente sistemes de grandes falles esti oeste y otres más pequeñes empobinaes burdamente de norte a sur. Per otru llau, el vulcanismu desenvolver a lo llargo de delles llinies de falles y llevantó les sierres que bordien el llagu. La resultancia ye un paisaxe d'orixe unitariu pero de morfoloxíes combinaes qu'apurren una notable singularidá a la provincia.

Na subprovincia de Chapala estrémense 4 rexones o sectores:

1. Una rexón occidental con importantes sistemes de falles noroeste-sureste y norte-sur que xeneraron grabens con esos mesmos aldos y que formen los vasos de los llagos Atotonilco, Zacoalco, San Marcos y Sayula, asitiaos a una altitú de 1.350 msnm.

2. El mesmu llagu de Chapala y les Sierres de Fasteres d'Escarpia de falla que la arredolen, más la so estensión buelguiza al este: La Ciénega de Chapala. El llagu, abondo someru, calteníu fundamentalmente por apurrir del ríu Lerma al que recibe nel estremu oriental.

3. Les sierres afalladas y llanos al norte de los llagos.

4. Les sierres afalladas y la rexón de lomeríos al sur de los llagos

Dientro del estáu de Jalisco la subprovincia de Chapala presenta los siguientes sistemes de topoformas: Sierres de Fasteres Abruptas con Cañaes; Sierra de Fasteres Tendíes; Sierra con Fasteres d'Escarpia de Falla; Sierra con Fastera d'Escarpia de Falles y Pandos; Escudo-Volcanes Aisllaos o en Conxuntos; Sierra Volcánica con Pandos; Lomeríos Acomuñaos con Llanos; Lomeríos Nidiu (tobas); Lomeríos Nidios (conglomeraos y arenisques); Valle de Fasteres Tendíes; Valle de Fasteres Tendíes con Terrenes Ondulaos; Depresión; Gran Llanu; Pequeñu Llanu Aislláu y Llanu Salín.
[[Ficheru:Huentitan canyon and santiago river.jpg|thumb|250px|Huentitán.]]
[[Ficheru:Nevado de Colima.JPG|thumb|250px|Neváu de &quot;Colima&quot;.]]
[[Ficheru:Puertovallarta.jpg|thumb|250px|Mariña del sur.]]
[[Ficheru:Sierra Madre Occidental....jpg|thumb|250px|[[Sierra Madre Occidental]].]]
'''Subprovincia de Guadalajara '''
Esta pequeña subprovincia queda toa dientro del estáu de Jalisco ocupando'l 3,73% de la superficie. Cubre totalmente los conceyos d'Antonio Escobedo, L'Arenal, Guadalajara y Zapopan, Ahualuco de Mercáu, Amatitán, Etzatlán, Hostotipaquillo, Madalena, San Marcos, Tala, Tequila, Teuchitlán, Tlaquepaque y Tonalá.

La subprovincia carauterizar poles notables manifestaciones de vulcanismu esplosivu, que data de tiempos relativamente recién y que les sos buelgues reparar na ciudá de Guadalajara y na sierra de la primavera.

A pesar de ser una subprovincia pequeña ye la menos uniforme, teniendo una gran complexidá nel so panorama fisiográfico, nel que s'atopen sistemes tan distintos como sierres, pandos, lomeríos y llanos; sicasí, polo xeneral la so litoloxía ta constituyida por roques ígnees extrusivas acedes, vidrios volcánicos (obsidiana) basaltos y nubes enceses.

''' Subprovincia de les Sierres de Jalisco '''
Esta subprovincia enserta totalmente nel estáu de Jalisco, ta constituyida por dos tipos básicos de topoformas xenerales: montes y pandos. Ente los sos estremos norte y sur, les cadenes montascoses atópense afeches talmente que describen la forma d'una burda lletra &quot;S&quot;.

Dientro del área arrodiada pola curva cimera de la lletra quedaríen agospiaos los sistemes de topoformas más occidentales de la vecina subprovincia de les Sierres de Jalisco. Dellos cumes de los nucleos montascosos de roques ígnees que componen la sierra llevántense percima de los 2.000&amp;nbsp;msnm, en cuantes que les superficies más baxes atopar a una altitú de 800&amp;nbsp;msnm.

La subprovincia de les Sierres de Jalisco presenta los siguientes sistemes de topoformas: Gran Sierra Volcánica Complexa o Grandes Estratu-Volcanes, Sierra de Fasteres Abruptas, Sierra de Fasteres Tendíes, Sierra de Fasteres Tendíes con Llanos, Sierra Complexa, Escudo-Volcán Aislláu, Pandu Lávica, Pandos Lávicas asociaes con cañaes, Pandos Gradiaos acomuñaes con lomeríos, Pandos Pequeños con lomeríos, Lomerío Nidiu acomuñáu con cañaes, Valle de Fasteres Serrapatoses, Valle de Fasteres Tendíes, Valle de Fasteres Tendíes acomuñáu con lomeríos, Cañón y Pequeñu Llanu Aislláu.

'''Subprovincia de les Sierres Neovolcánicas Nayaritas '''
Un pequeñu rincón d'esta subprovincia de la Exa Neovolcánico, enfusa nel estremu norte del estáu de Jalisco, del qu'ocupa'l 0,007% de la superficie, alcontráu en parte del conceyu de Hostotipaquillo y distribuyíu en tres sistemes de topoformas que son: una Sierra de Fasteres Tendíes, un Pandu Lávica con Cañaes y un Valle Tendíu con Terrenes Ondulaos.

'''Subprovincia Volcanes Neváu de Colima y de Fueu&quot;'''
Esta subprovincia enfusa al estáu pel este y recibe esti nome por cuenta de los sos dos geoformas más representatives, El Neváu de Colima y el Volcán del Fueu. Ocupa apenes el 2,36% de la superficie total estatal; cubriendo totalmente los conceyos de Tonila y Zapotitlán de Vadillo y parte de los de Zapotlán El Grande, Tolimán, Tuxcacuesco, Tuxpan, Venustiano Carranza y Zapotiltic. El panorama fisiográfico de la subprovincia ta integráu por siete sistemes de topoformas: Gran Sierra Complexa o Grandes Estratu-Volcanes Aisllaos, representaos pol Neváu y el de Fueu, que tán constituyíos por andesitas (roques ígnees medies en xil) y les sos altitúes son de 4.240 y 4.220&amp;nbsp;m respeutivamente; Sierra de Fasteres Abruptas, que s'atopa sobre la base occidental del Neváu, representada pol Cuetu'l Petacal, de roques lávicas sílicas; los Lomeríos Nidios (tobas) acomuñaos con cañaes y los Lomeríos Nidios (arenisca conglomeráu) integren les amplies faldes que s'estienden en redol a los volcanes, derrotes por regueros radiales; el Valle de Fasteres Serrapatoses, que ye'l sistema de cañaes fondes y ramificaes, que sobre la base occidental de los volcanes llabraron los sos cárcavas; el Pequeñu Llanu Aislláu, d'orixe aluvial que s'alcuentra nel estremu norte; y el Pisu de Valle, que ta formáu pol valle planu y angostu del río Armería.

'''Subprovincia de la Escarpia Estremera del Sur '''
Solo una pequeña parte d'esta subprovincia enfusa nel estáu de Jalisco y toma una porción del conceyu de Jilotlán de los Dolores, con un solu sistema de topoformas, el Pandu Lávica asociada con Sierres que ye un conxuntu de pandos basálticos gradiaes y que baxen escontra'l sur, a altitúes de 1.000 a 1.500&amp;nbsp;msnm atayaes por Escudu-Volcanes tamién basálticos.

'''Provincia Mesa Central '''
Enfusa al estáu de Jalisco pel noroeste; ocupa'l 3,44% de la superficie total estatal y nella preséntense parte de tres subdivisiones de la provincia que correspuenden a la subprovincia Llanos de Ojuelos y les discontinuidaes fisiográficas Sierra de la Cuatralba y Valles Paralelos del suroeste de la Sierra de Guanajuato.

Estes subdivisiones de la provincia tienen patrones carauterísticos de topografía y morfoloxía; presencia y distribución de suelos y vexetación distintes, polo que la descripción de suelos, vexetación, posibilidaes d'usu agrícola, ganaderu y forestal, y l'estáu actual de les formes de producción agrícola, atópase referida por rexones

Esta provincia cunta con una subprovincia llamada Llanos de Ojuelos.

''' Subprovincia Llanos de Ojuelos '''
Esta subprovincia enfusa al nordeste del estáu y llinda al sur colos Altos de Jalisco; darréu al norte d'Encarnación de Díaz. Entiende una porción pequeña de la entidá (2.310,297&amp;nbsp;km²), que cubre totalmente el conceyu de Ojuelos y parte de los d'Encarnación de Díaz y Lagos de Moreno. Los sistemes de topoformas más representativos de la subprovincia, dientro del estáu son: Les Llanures de Pisu Predresu, cubiertes per suelos someros d'ábanu y chiscaes de pequeñes llamargues; y los Pandos con Cañaes que s'atopen ente les llanures. Les Sierres Baxes y los Lomeríos probablemente deriváronse de la erosión de pandos similares a les yá mentaes; les sos fasteres son rectes y la so elevación ye de 2.300 y 2.250&amp;nbsp;msnm respeutivamente. Polo xeneral, la litoloxía d'estos sistemes de topoformas ta constituyida por roques d'orixe volcánicu, riques en xil.

'''Provincia de la Sierra Madre Occidental'''
Esta provincia cunta con dos subprovincies: La de les Sierres y Valles Zacatecanos y la de Los Pandos y Cañones del Sur
[[Ficheru:Agave, Capilla de Guadalupe Jalisco.JPG|thumb|Agave, Capiya de Guadalupe Jalisco]]

'''Subprovincia Pandos y Cañones del Sur'''
Esta Subprovincia atópase en casi tola estremidá norte de Jalisco hasta la llende sur del estensu cañón que formó'l Ríu Grande de Santiago, quedando la so frontera sur-oriental nel estáu al norte de la ciudá de Tequila; toma la totalidá de los conceyos Bolaños, Huejuquilla l'Altu, Mezquitic, Teocaltiche y Villa Guerrero, y parte de los conceyos de Colotlán, Chimaltitlán, Hostotipaquillo, Huejucar, San Martín de Bolaños y Tequila.

Forma parte de la &quot;escayu dorsal&quot; de la Sierra Madre Occidental. El so paisaxe ta constituyíu por altos pandos, dalgunes d'elles enormes, que s'atayen abruptamente por fondos cañones.

La superficie total d'esta subprovincia ye de 8.165,349&amp;nbsp;km² y representen el 10,35% con al respeutive de la superficie total del estáu. Los sistemes de topoformas que s'atopen nesta subprovincia dientro del estáu de Jalisco son: Superficie Disectada de Gran Pandu, que son agrupaciones de pandos de tamañu pequeñu; Pequeños Pandos; Acomuñaes a Cañaes; Lomeríos, que s'atopen como pequeños grupos aisllaos nos Pisos de Valle, xeneralmente amplios; Lomeríos y Cañaes, Pisu de Valle con Terraces; Pisu Ampliu de Valle con Lomeríos y d'últimes Cañones.

=== Biodiversidá ===
&lt;div align=center&gt;
Munchos animales&lt;!-- galería de mapes --&gt;
{| class=&quot;toc&quot; cellpadding=0 cellspacing=2 width=800px style=&quot;float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5y
|colspan=8
style=&quot;background:#green; color:white; font-size:100%&quot; align=center bgcolor=&quot;green&quot;|'''Flora y fauna de Jalisco'''
|-
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Granger Lake 013.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:MountainLion.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Micrurus tener.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Vulpes vulpes at shipwreck.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Aquila chrysaetos Flickr.jpg|125px]]
|-
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[Dasypodidae|Armadillu]]
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[Felis concolor|Puma]]
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[Micrurus|Coralillo]]
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[Vulpes vulpes|Foín]]
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[Aquila chrysaetos|Águila real]]
|-
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Zenaida macroura2.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Cobra cascavel 280707- 23 04 40s - 49 06 55w REFON (4)a.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Odocoileus hemionus 20.JPG|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Canis latrans.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Desert Bighorn Sheep Joshua Tree 4.JPG|120px]]
|-
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[Zenaida macroura|Huilota]]
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[Crotalus durissus|Víbora de cascabel]]
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[Odocoileus hemionus|Venado bura]]
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[Canis latrans|Coyote]]
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[Ovis canadensis|Borregu cimarrón]]
|-
|-
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Agave tequilana 1.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Figa de moro 01.JPG|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Singapore Botanic Gardens Cactus Garden 2.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Cylindropuntia spinosior, with flower, Albuquerque.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Pinus ponderosa 9681.JPG|120px]]
|-
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[Agave tequilana|Agave]]
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[Opuntia ficus-indica|Tuna]]
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[Echinocactus grusonii|Cactus corcuspín]]
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[Cylindropuntia imbricata|Cardón]]
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[Pinus ponderosa|Pinu]]
|-
|}
&lt;/div&gt;

=== Elevaciones principales ===

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; margin-left:0px; font-size:85%&quot;
|-
! rowspan=13 width:100|&lt;br /&gt;
[[Ficheru:Nevado de Colima.JPG|border|110px|Neváu de Colima]]&lt;br /&gt;[[Neváu de Colima]]&lt;br /&gt;
[[Ficheru:Colima Volcano Mexican Flag.jpg|border|110px|Volcán de Colima]]&lt;br /&gt;[[Volcán de Colima]]&lt;br /&gt;
[[Ficheru:Mazamitla.jpg|border|110px|Sierra'l Tigre]]&lt;br /&gt;[[Rexones del Estáu de Jalisco|Sierra'l Tigre]]&lt;br /&gt;
! align=center style=&quot;background:#B9D5e4;&quot; | [[Xeografía de Jalisco|Num.]]
! align=center style=&quot;background:#B9D5e4;&quot; | [[Xeografía de Jalisco|Elevación]]
! align=center style=&quot;background:#B9D5e4;&quot; | [[Altitú]]
! align=center style=&quot;background:#B9D5e4;&quot; | [[Xeografía de Jalisco|Num.]]
! align=center style=&quot;background:#B9D5e4;&quot; | [[Elevación]]
! align=center style=&quot;background:#B9D5e4;&quot; | [[Xeografía de Jalisco|Altitú]]
! rowspan=13 width:100|&lt;br /&gt;
[[Ficheru:Bolanos.jpg|border|110px|Sierra Huichola]]&lt;br /&gt;[[Rexones del Estáu de Jalisco|Sierra Huichola]]&lt;br /&gt;
[[Ficheru:Agave fields mountain.jpg|border|90px|Volcán de Tequila]]&lt;br /&gt;[[Tequila|Volcán de Tequila]]&lt;br /&gt;
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 1 ||align=left | '''[[Neváu de Colima]]''' || 4260 msnm || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 10 || align=left | '''[[Tepatitlán de Morelos|Cuetu Gordu]]''' || 2670 msnm
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 2 ||align=left | '''[[Volcán de Colima]]''' || 3820 msnm || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 9 ||align=left | '''[[Rexones del Estáu de Jalisco|Sierra'l Tigre]]''' || 2840 msnm
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 3 ||align=left | '''[[Tapalpa|Sierra de Tapalpa]]''' || 2960 msnm || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 8 ||align=left | '''[[Rexones del Estáu de Jalisco|Sierra de Manantlán]]''' || 2840 msnm
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 4 ||align=left | '''[[Tequila|Volcán de Tequila]]''' || 2940 msnm|| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 7 ||align=left | '''[[Rexones del Estáu de Jalisco|Sierra Alta]]''' || 2850 msnm
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 5 ||align=left | '''[[Tlajomulco de Zuñiga|Cerro Viejo]]''' || 2880 msnm|| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 6 ||align=left | '''[[Rexones del Estáu de Jalisco|Sierra Huichola]]''' || 2860 msnm
|-
|}

=== Tipu de clima ===
{| {{tablaguapa}}
|-
! Clima !! Porcentaxe de la superficie estatal
|-
| Semicálido subhúmedo con agües pel branu || 44,7
|-
| Templáu subhúmedo con agües pel branu || 23,1
|-
| Templáu subhúmedo con agües pel branu || 18,5
|-
| Semiseco semicálido || 5,6
|-
| Otros tipos de climes || 8,1
|}

&lt;ref&gt;Perspeutiva estadística Jalisco, setiembre de 2011 - INEGI&lt;/ref&gt;

== Demografía ==

=== Población ===
Según los resultaos que refundió'l ''[[II Censu de Población y Vivienda]]'', realizáu pol [[Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía]] (INEGI) con fecha censal del [[12 de xunu]] de [[2010]], l'estáu de Jalisco cuntaba hasta esi añu con un total de 8 079 782 habitantes, de dicha cantidá, 4 064 941 yeren homes y 4 014 841 yeren muyeres.&lt;ref name=&quot;ITER&quot; /&gt; La tasa de crecedera añal pa la entidá mientres el periodu 2005-2010 foi del 1,7%.&lt;ref&gt;{{cita web
 | url = http://www.inegi.org.mx/sistemes/sisept/Default.aspx?t=mdemo09&amp;s=est&amp;c=17511
 | editor = Institutu Nacional d'Estadística y Geografía
 | títulu = Tasa de crecedera media añal de la población por entidá federativa, 1990 a 2010
 | añu = 2010
 | fechaaccesu = 5 de marzu de 2011
 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20110420205746/http://www.inegi.org.mx/sistemes/sisept/Default.aspx?t=mdemo09&amp;s=est&amp;c=17511
 | fechaarchivu = 2011-04-20
 }}&lt;/ref&gt; Según indica esti censu, 4.434.252 de los jaliscienses viven na zona metropolitana de Guadalajara.{{ensin referencies}} La población aumentó aproximao 750.000 habitantes dende'l postreru conteo, realizáu en 2005.{{ensin referencies}} Anguaño, la población del Estáu representa'l 6,5% del total del país.

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; margin-left:0px; font-size:85%&quot;
|-
! rowspan=13 width:100|&lt;br /&gt;
[[Ficheru:Skyline Guadalajara.jpg|border|100px|Guadalajara]]&lt;br /&gt;[[Guadalajara (Méxicu)|Guadalajara]]&lt;br /&gt;
[[Ficheru:Zapopan.jpg|border|100px|Zapopan]]&lt;br /&gt;[[Zapopan]]&lt;br /&gt;
[[Ficheru:CasaAntiguaTlaquepaque.jpg|border|100px|Tlaquepaque]]&lt;br /&gt;[[Tlaquepaque|San Pedro Tlaquepaque]]&lt;br /&gt;
[[Ficheru:Palaciompal tonala.jpg|border|100px|Tonalá]]&lt;br /&gt;[[Tonala (Jalisco)|Tonala]]&lt;br /&gt;
[[Ficheru:Templo de San Antonio de Padua Tlajomulco de Zúñiga Jalisco 7.jpg|border|100px|Tlajomulco de Zuñiga]]&lt;br /&gt;[[Tlajomulco de Zuñiga]]&lt;br /&gt;
! align=center style=&quot;background:#B9D5e4;&quot; | [[Ciudaes de Jalisco|Num.]]
! align=center style=&quot;background:#B9D5e4;&quot; | [[Conceyos de Jalisco|Conceyu]]
! align=center style=&quot;background:#B9D5e4;&quot; | [[Conceyos de Jalisco|Pob.]]
! align=center style=&quot;background:#B9D5e4;&quot; | [[Ciudaes de Jalisco|Num.]]
! align=center style=&quot;background:#B9D5e4;&quot; | [[Conceyos de Jalisco|Conceyu]]
! align=center style=&quot;background:#B9D5e4;&quot; | [[Conceyos de Jalisco|Pob.]]
! rowspan=13 width:100|&lt;br /&gt;
[[Ficheru:Puerto vallarta skyline.jpg |border|100px|Puerto Vallarta]]&lt;br /&gt;[[Puerto Vallarta]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;[[Lagos de Moreno]]&lt;br /&gt;
[[Ficheru:Plaza Juarez El Salto Jalisco.JPG|border|100px|El Saltu]]&lt;br /&gt;[[El Saltu (Jalisco)|El Saltu]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;[[Tepatitlán de Morelos]]&lt;br /&gt;
[[Ficheru:Catedral de Cd. Guzmán.JPG|border|100px|Ciudá Guzmán]]&lt;br /&gt;[[Ciudá Guzmán]]&lt;br /&gt;
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 1 ||align=left | '''[[Guadalajara (Méxicu)|Guadalajara]]''' || 1.494.134 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 11 || align=left | '''[[Ocotlán]]''' || 92.958
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 2 ||align=left | '''[[Zapopan]]''' || 1.243.538 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 12 ||align=left | '''[[Arandas (Jalisco)|Arandas]]''' || 72.885
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 3 ||align=left | '''[[Tlaquepaque|San Pedro Tlaquepaque]]''' || 608.187 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 13 ||align=left | '''[[Tala (Jalisco)|Tala]]''' || 69.031
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 4 ||align=left | '''[[Tonala (Jalisco)|Tonalá]]''' || 478.981 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 14 ||align=left | '''[[San Juan de los Lagos]] ''' || 65.219
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 5 ||align=left | '''[[Tlajomulco de Zuñiga|Tlajomulco de Zúñiga]]''' || 416.552 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 15 ||align=left | '''[[La Barca (Jalisco)|La Barca]]''' || 64.629
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 6 ||align=left | '''[[Puerto Vallarta]]''' || 255.725|| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 16 ||align=left | '''[[Zapotlanejo]]''' || 63.636
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 7 ||align=left | '''[[Lagos de Moreno]]''' || 153.855 ||align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 17 ||align=left | '''[[Atotonilco l'Altu]]''' || 57.717
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 8 ||align=left | '''[[El Saltu (Jalisco)|El Saltu]]''' || 138.226 ||align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 18 ||align=left | '''[[Autlán de Navarro]] ''' || 57.559
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 9 ||align=left | '''[[Tepatitlán de Morelos]]''' || 136.123 ||align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 19 ||align=left | '''[[Ameca]] ''' || 57.340
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 10 ||align=left | '''[[Ciudá Guzmán]]''' || 100.534||align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 20 ||align=left | '''[[Encarnación de Díaz]] ''' || 51.395
|-
|}

==== Zones Metropolitanes de Jalisco ====
{| border=&quot;0&quot; style=&quot;background:#ffffff&quot; align=&quot;top&quot; class=&quot;sortable wikitable&quot;
|+ align=&quot;center&quot; style=&quot;background:DarkSlateBlue; color:white&quot;|'''Zones metropolitanes'''
! width=&quot;100 px&quot; style=&quot;background:Lavender; color:Black&quot;|Zona Metropolitana
!width=&quot;100 px&quot; style=&quot;background:Lavender; color:Black&quot;|Conceyos
! width=&quot;100 px&quot; style=&quot;background:Lavender; color:Black&quot;|Población
|-
|[[Zona Metropolitana de Guadalajara]] ||*Guadalajara &lt;br /&gt; *[[Zapopan]] &lt;br /&gt; *[[Tlaquepaque]] &lt;br /&gt; *[[Tonalá (Jalisco)|Tonalá]] *[[Tlajomulco]] &lt;br /&gt; *[[El Saltu (Jalisco)|El Saltu]] &lt;br /&gt; *[[Ixtlahuacán de los Marmiellos|Ixtlahuacán]] &lt;br /&gt; *[[Juanacatlán]] || 4 434 252
|-
|[[Zona Metropolitana de Puerto Vallarta]] ||*[[Puerto Vallarta]] &lt;br /&gt; *[[Badea de Banderes (conceyu)|Badea de Banderes]] (Nayarit)|| 379 934
|-
|[[Zona Metropolitana de Tepatitlan de Morelos]] ||*[[Tepatitlan de Morelos]] &lt;br /&gt; *[[Arandas (Jalisco)|Arandas]] &lt;br /&gt; *[[San Miguel el Alto]] &lt;br /&gt; *[[Capiya de Guadalupe (Jalisco)|Capiya de Guadalupe]] &lt;br /&gt; *[[San Ignacio Cuetu Gordu]] || 288 635
|-
|[[Zona Metropolitana de Ocotlán]] ||*[[Ocotlán]] &lt;br /&gt; *[[Poncitlán]] ||*[[Jamay]] &lt;br /&gt; 176 158
|-
|[[Zona Metropolitana de Autlán]] ||*[[Autlán de Navarro]] &lt;br /&gt; *[[El Grullo]] &lt;br /&gt; *[[La Güerta]] || 90 253
|-
|}

=== Vivienda ===
Según el ''[[XII Censu de Población y Vivienda 2010]]'', realizáu pol INEGI en Jalisco, hai 1.801.306 viviendes particulares, de les cualos 1 697 299 disponen d'agua corriente dientro o fora de la vivienda, pero nel mesmu terrenal, lo que representa'l 94,2%; 1.754.481 tienen drenaxe, lo qu'equival al 97,4%, y 1.182.473 cunten con enerxía llétrica, esto ye, el 65,6%.

=== Llares ===
Según el ''XII Censu de Población y Vivienda del 2010'' (INEGI), en Jalisco hai 1.802.424 llares, de los cualos el 25% (443 000 llares) tienen xefatura femenina, esto ye, son dirixíos por una muyer, y el 75% (1.359.424 llares) tienen xefatura masculina, esto ye, son dirixíos por un home.

=== Tipos de llares ===
{| {{tablaguapa}}
|-
! Tipu !! Porcentaxe!! Descripción
|-
| Nuclear || 13,7 || El pá, la ma y los fíos. Dalgún de los cónyuges colos sos fíos. Una pareya ensin fíos Ampliáu || 22,2 || Un llar nuclear más otros parientes
|-
| Compuestu|| 55 || Un llar nuclear o ampliáu más persones ensin parentescu col xefe del llar Unipersonal || 8,8 || Una sola persona
|- 
| Corresidente || 0,7 || Dos o más persones ensin parentescu
|}


=== Grupos indíxenes ===

[[Ficheru:Tuxpan jalisco taenzer.jpg|thumb|200px|left|[[Nahuas|Pueblo náhuatl]].]]
[[Ficheru:Huichol.jpg|thumb|200px|derecha|[[Huichol|Pueblu wixárika]].]]

Los wixaritari son el grupu étnicu más conocíu y numberosu del estáu de Jalisco, concéntrense principalmente al norte del estáu en conceyos como Mezquitic, Bolaños, Huejuquilla l'Altu y Villa Guerrero, anque comparten asentamientos con otros estaos como Nayarit, Durango y Zacatecas. Al sur atopa otru grupu indíxena nativu de Jalisco, los [[nahuas]], de filiación uto-azteca, quien anicien nos conceyos de Tuxpan y Tonila; y en menor proporción los purépechas, mixtecos, mazahuas otomíes y zapotecos.

== Marcu socioeconómico ==
A mediaos del sieglu pasáu, la medría de la población de Jalisco nel periodu 1950-1960, presentó una tasa de crecedera añal del orde del 3,4%. El periodu qu'abarca 1970-1980 amuesa un descensu con al respeutive de la década precedente, enclín que se caltién darréu. Reparóse l'amenorgamientu nel ritmu de crecedera hasta llegar a un 1,33% del añu 2000 al 2005.
Nel Altu Santiago, atópase la Zona Metropolitana de Guadalajara (ZMG), que ye'l principal centru de población de la entidá. Una serie de factores xeneró la conurbación de la ciudá de Guadalajara colos conceyos estremeros, lo qu'aceleró la crecedera de la so población.

Acordies con cifres de INEGI, pal añu 1950 la población total del estáu de Jalisco yera un pocu más de 1,7 millones d'habitantes, nel añu 2005, ésta xube a más de 6,7 millones, xunto a esti significativu aumentu fuéronse dando diversos tresformamientos demográficos a nivel subrexón, cuantimás nel Altu Santiago, que pasó d'una participación relativa na concentración de población del 46,6% al 71,2% nesti periodu de tiempu.
Con base nel últimu rexistru oficial del añu 2005, la población total de la entidá suma 6.752.113 habitantes, lo cual representa'l 6,5% de la población total del país (103,3 millones); no que se refier a la población rural, ésta representa'l 13,9% de la población total del estáu y la población urbana equival al 86,1%.&lt;ref&gt;Fonte INEGI II Conteo de Población y Vivienda. 2005&lt;/ref&gt;

== Educación ==
{{VT|Universidaes del estáu de Jalisco}}
[[Ficheru:University of Guadalajara (Mexico).jpg|thumb|250px|Edificiu de la rectoría de la [[Universidá de Guadalajara|U. de G.]].]]

La ciudá de Guadalajara, capital de Jalisco, ye la sede de la segunda universidá fundada en Méxicu, la [[Universidá de Guadalajara]]. Esta entidá educativa pública ye la segunda en cantidá d'estudiantes nel territoriu (dempués de la [[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu|UNAM]]), (195.116 estudiantes de profesional mediu, bachilleratu, téunicu cimeru, llicenciatura y posgráu).

Tamién ye sede de la que ye la primer universidá privada de Méxicu, la [[Universidá Autónoma de Guadalajara]], poles sos sigles O.A.G. La sede principal de la Universidá Autónoma de Guadalajara ye Ciudá Universitaria, allugada nel conceyu de Zapopan; en dichu llugar atopa la rectoría y la mayoría de les carreres que s'imparten. Cunten tamién col Institutu de Ciencies Biolóxiques, UAG campus Santa Anita (Tlaquepaque), UAG Campus Tepic, UAG Campus Tabasco, Institutu Autónomu d'Educación de Tecomán (IAETAC), el sistema d'educación básica y media José Vasconcelos en Baxa California, y la primaria Antonio Caso más Santa Anita.

Cuenta con dos campus de la universidá privada más importante del país, l'[[Institutu Teunolóxicu y d'Estudios Cimeros de Monterrey]] (Tec de Monterrey).

L'[[Institutu Teunolóxicu y d'Estudios Cimeros d'Occidente]] (ITESO), ye una universidá privada con sede na ciudá de Tlaquepaque, Jalisco, Méxicu. Esta institución educativa foi fundada nel añu de 1957 y pertenez al Sistema Universitariu Xesuita (SUJ) que de la mesma forma parte de la [[Compañía de Xesús]]. Nesti sentíu la universidá tamién ye nomada como la Universidá Xesuita de Guadalajara pero ye conocida comúnmente como'l ITESO.

Ufierta 26 programes de llicenciatura, 2 d'especialidaes, 13 de maestría y 3 doctoraos. La matrícula del ITESO ye d'alredor de 8.000 estudiantes. La Universidá cunta namái con un campus, que ta allugáu al sur de la Zona Metropolitana de Guadalajara na redoma de Tlaquepaque onde s'atopen les sos diverses instalaciones.

Trés campus de la [[Universidá del Valle de Méxicu]], trés campus del [[TecMilenio]] (Tlaquepaque, Zapopan y Executivu), la [[Universidá del Valle de Atemajac]] con trés campus (Zapopan, Lagos de Moreno y Puerto Vallarta), la [[Universidá Panamericana]], la [[Universidá Cuauhtémoc]], la [[Universidá Marista de Guadalajara]] l'[[Institutu Teunolóxicu Superior de Arandas]], l'[[Institutu Teunolóxicu Superior de Chapala]], l'[[Institutu Teunolóxicu Superior de Cocula]], l'[[Institutu Teunolóxicu Superior d'El Grullo]], l'[[Institutu Teunolóxicu Superior de la Güerta]], l'[[Institutu Teunolóxicu Superior de Lagos de Moreno]], l'[[Institutu Teunolóxicu Superior de Mascota]], l'[[Institutu Teunolóxicu Superior de Puerto Vallarta]], l'[[Institutu Teunolóxicu Superior de Tala]], l'[[Institutu Teunolóxicu Superior de Tamazula]], l'[[Institutu Teunolóxicu Superior de Tequila]], l'[[Institutu Teunolóxicu Superior de Zapopan]] y l'[[Institutu Teunolóxicu Superior de Zapotlanejo]]. Amás, esiste'l Centru d'Investigación y Asistencia Teunolóxica del Estáu de Jalisco [[CIATEJ]].

D'estos centros educativos 18 tienen carreres d'inxeniería y otres carreres allegaes a la industria de la electrónica, como inxeniería electromecánica, inxeniería en teunoloxíes electróniques, en teunoloxíes de la información y comunicaciones, inxeniería industrial, inxeniería de sistemes, teleinformática, alministración de teunoloxíes de la información, y teunoloxíes computacionales, ente otres.

Asina mesmu, na llocalidá de Atequiza, Ixtlahuacán de Los Marmiellos; cuenta con La [[Escuela Normal Rural Miguel Hidalgo]], fundada a partir de los ideales de la Revolución, ye una institución formadora de docentes pal ámbitu rural, atendiendo gratuitamente a fíos de llabradores y obreros.

== Economía ==

{{AP|Economía de Jalisco}}


Jalisco, el séptimu Estáu n'estensión y el cuartu más granible de la [[Méxicu|república mexicana]] (dempués de Ciudá de Méxicu, Estáu de Méxicu y Nuevo León), esperimentó una importante crecedera na so actividá económico y comercial mientres los últimos años. Ente los principales productos que formen parte de la comercialización del estáu destaquen los cosméticos, aparatos electrónicos, teunoloxía, farmacéuticos, construcción, testiles, tabacu, alimentos y bébores, artículos deportivos, etc. Asina mesmu, el sector de servicios tamién creció con intensa pujanza, al igual que'l sector turísticu y el financieru.

Esti desenvolvimientu intensivu del sector comercial na entidá ye superáu pela Ciudá de Méxicu, l'Estáu de Méxicu y Nuevo León.
La población económicamente activa nel sector agropecuariu menguó, ente que nel sector terciario y secundario amontó la so demanda, sobremanera nos servicios y nel comerciu. Sicasí, l'estáu estremar pol cultivu de granos como: maíz, sorgu, frijol, arroz, cebada, trigu, caña d'azucre, algodón, cártamo, soya, alfalfa, melón, papa, jitomate, papaya, café, mangu, aguacate, plátanu, guayaba, sandía y llimón agriu. 
Esiste ganáu porcino, bovín utilizáu pa abasto, y llecheru, ovín, caprino y equín. 
L'actividá pesquera realizar nos puertos de [[Barra de Navidad (Jalisco)|Barra de Navidad]], consideráu puertu de cabotaxe, en [[Puerto Vallarta]], consideráu puertu d'altor, y na l[[Llagu de Chapala|aguna de Chapala]]. Les especies que se llogren son: huachinango, charal, pexe blanco, tortúa, bagre, carpa, camarón, tiburón, mojarra, xaronca y popocha. 
La so actividá industrial ye extractiva, mineru metalúrxica, siderúrxica, maquinaria, equipu y material de tresporte, productos químicos, madera, testil, llétrica y electrónica, material fotográfico, alimentaria, bebíes, tequila, cerveza y calzáu.

== Turismu ==

El turismu en Jalisco creció d'una manera significativa nos últimos años.
=== Zones arqueolóxiques ===
[[Ficheru:Teocaltitlan de Guadalupe.jpg|thumb|Ruines de pirámide en Teocaltitlan]]
[[Guachimontones]] (o Huachimontones) ye'l nome d'un centru ceremonial y antiguo asentamientu prehispánicu allugáu na ciudá y conceyu de Teuchitlán, aproximao a una hora al oeste de la ciudá de Guadalajara nel estáu de Jalisco. Esti asentamientu foi bautizáu asina pol nome del llugar onde s'afayó esti primer sitiu arqueolóxicu, darréu afayáronse otros asentamientos de la mesma Tradición Teuchitlán,1 una complexa sociedá qu'esistió probablemente dende 300 e.C. hasta 900 d.C.
Esti centru ceremonial inclúi delles construcciones con un estilu arquiteutónicu peculiar, ente elles dellos túmulos cónicos gradiaos o pirámides arrodiaes de patios circulares, dos xuegos de pelota, un anfiteatru y delles terraces y edificios.
La pallabra Teuchitlán derivar de la voz Teotzitlán o Teutzitlán que s'interpreta como “llugar dedicáu a la divinidá”, “llugar del dios Tenoch” o “llugar dedicáu al dios reverenciado”.

Posiblemente la fundación del pobláu remontar a los azteques que lu alzaron nun cuetu denomináu Huachimontón, al norte del so actual asientu.2 Foi fundáu por integrantes de les tribus Nahuatlacas que colonizaron el centru de Méxicu nel periodu postclásico, sicasí sábese que les construcciones vecines a Teuchitlán son anteriores a tal colonización. La cultura creadora de les construcciones en Guachimontones recibe'l nome de Tradición Teuchitlán, y tuvo el so periodu d'apoxéu ente los años 200 y 400 d. C, sumiendo hacia l'añu 900 d. C., posiblemente antes del apuerto de los colonizadores náhuatl.

Amás, de dichu asentamientu, nel centru del estáu y en Los Altos de Jalisco alcuéntrense restos de poblaos yá en deterioru nos poblaos de Valle de Guadalupe, Zapopan, Atotonilco l'Altu, Cuetu del chiquihuitillo en Pegueros, Cuetu encantáu en Teocaltiche y Teocaltitlan de Guadalupe en Jalostotitlan, que la so mayor influencia arquitectónica tuvo relatividá a los pueblos chichimecas y a la cultura chupicuaro del estáu de Guanajuato.

=== Zones de monumentos históricos ===
* [[San Miguel el Alto]]
&lt;gallery&gt;
Ficheru:ZMHSMA.jpg|Centru Históricu de [[San Miguel el Alto]], Patrimoniu Nacional.
[[Ficheru:San-miguel-el-alto2.jpg|thumb|San Miguel l'altu]]
Ficheru:ParroquiaSMA4.jpg|[[Parroquia de San Miguel Arcánxel (San Miguel el Alto)|Parroquia de San Miguel Arcánxel]] en [[San Miguel el Alto]], Patrimoniu Históricu de la Nación.
Ficheru:PurisimaSMA.JPG| Santuariu de la Purísima en [[San Miguel el Alto]]
Ficheru:Rotondasma.jpg|Rotonda del Bicentenariu en [[San Miguel el Alto]]
Ficheru:Kioskoplazasanmiguel.JPG|Kiosco del Centenariu de la Plaza d'Armes de [[San Miguel el Alto]]
Ficheru:Esculturacanterasma.JPG|[[San Miguel Arcánxel]] inmortalizado en cantera rosa de [[San Miguel el Alto]]
&lt;/gallery&gt;
* [[Guadalajara (Méxicu)|Guadalajara]]
&lt;gallery&gt;
Ficheru:Guadalajara´s Cathedral, Jalisco, Mexico.jpg|[[Catedral de Guadalajara (Méxicu)|Catedral de Guadalajara]], Patrimoniu de la Humanidá.
Ficheru:Guadalajara goddess.jpg|Estatua y fonte de [[La Minerva (Guadalajara)|La Minerva]]
Ficheru:Hospicio cabañas.JPG|Fachada del [[Hospicio Cabañas]]
Ficheru:Teatro Degollado-2.jpg|[[Teatru Degollado]]
Ficheru:Guadalajara México Rotonda Hombres Jalicienses Ilustres noche.jpg|[[Rotonda de los Jaliscienses Pernomaos]]
Ficheru:Los Arcos, Guadalajara.jpg|Los Arcos de Guadalajara
Ficheru:Palacio de Gobierno y Plaza de Armas.JPG|Palaciu de Gobiernu y Plaza d'Armes de Jalisco
&lt;/gallery&gt;

=== Pueblos máxicos ===
*Mazamitla
*Tequila *Tapalpa 

*San Sebastián del Oeste *Lagos 
de Moreno *Talpa 
de Allende 
*Mascota

&lt;div align=center&gt;
&lt;!-- galería de mapes --&gt;
{| class=&quot;toc&quot; cellpadding=0 cellspacing=2 width=800px style=&quot;float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5y
|colspan=8
style=&quot;background:#green; color:white; font-size:100%&quot; align=center bgcolor=&quot;green&quot;|'''[[Mazamitla]]'''
|-
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:TemploMazamicla.jpg|200px|Parroquia de San Cristóbal]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Mazamitla.jpg|200px|Monte de Mzamitla]]
|-
|}
&lt;/div&gt;

&lt;div align=center&gt;
&lt;!-- galería de mapes --&gt;
{| class=&quot;toc&quot; cellpadding=0 cellspacing=2 width=800px style=&quot;float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5y
|colspan=8
style=&quot;background:#green; color:white; font-size:100%&quot; align=center bgcolor=&quot;green&quot;|'''[[Tequila]]'''
|-
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:SantiagoApostolTequilaJAL.JPG|125px|Parroquia de Santiago Apóstol]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:PatioMuseumTequila.JPG|170px|Patiu del Muséu Nacional del Tequila]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:PlaqueTequilaWHList.JPG|125px|Placa conmemorativa de la inscripción del ''Paisaxe Agavero'' y la industria del [[tequila]] como Patrimoniu Mundial de la UNESCO]]
|-
|}
&lt;/div&gt;

&lt;div align=center&gt;
&lt;!-- galería de mapes --&gt;
{| class=&quot;toc&quot; cellpadding=0 cellspacing=2 width=800px style=&quot;float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5y
|colspan=8
style=&quot;background:#green; color:white; font-size:100%&quot; align=center bgcolor=&quot;green&quot;|'''[[Lagos de Moreno]]'''
|-
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:D88d b.jpg|120px|Parroquia de La nuesa Señora de l'Asunción]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:El Calvario - Lagos de Moreno.jpg|180px|Parroquia d'El Calvariu]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Pùente de Lagos.JPG|180px|Puente Lago]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Kiosco de Jardín de los Constituyentes.jpg|180px|Xardín de los Constituyentes]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Escuela de Artes y Oficios Lagos de Moreno.jpg|120px|Escuela d'Artes y Oficios]]
|-
|}
&lt;/div&gt;

&lt;div align=center&gt;
&lt;!-- galería de mapes --&gt;
{| class=&quot;toc&quot; cellpadding=0 cellspacing=2 width=800px style=&quot;float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5y
|colspan=8
style=&quot;background:#green; color:white; font-size:100%&quot; align=center bgcolor=&quot;green&quot;|'''[[San Sebastián del Oeste]]'''
|-
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Puente-el-Progreso---Jalisco-Mexico.jpg|300px|Ponte d'accesu]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:San-Sebastian---Foundry-Ruins.jpg|150px|Ruines La Máquina]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:San Sebastián del Oeste.jpg|150px|Cai de San Sebastián del Oeste]]
|-
|}
&lt;/div&gt;

&lt;div align=center&gt;
&lt;!-- galería de mapes --&gt;
{| class=&quot;toc&quot; cellpadding=0 cellspacing=2 width=800px style=&quot;float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5y
|colspan=8
style=&quot;background:#green; color:white; font-size:100%&quot; align=center bgcolor=&quot;green&quot;|'''[[Tapalpa]]'''
|-
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Arroyotapalpa.jpg|200px|Regueru]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:PiedrasIII.jpg|200px|Piedrotas]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Tapalpa Street.JPG|200px|Cai de Tapalpa]]
|-
|}
&lt;/div&gt;

=== Centros Relixosos ===
* Catedral Basílica de La nuesa Señora de San Juan ([[San Juan de los Lagos|San Juan de Los Lagos]] )
* Basílica de La nuesa Señora de Zapopan ([[Zapopan]])
* Catedral Metropolitana ([[Guadalajara Jalisco|Guadalajara]])
* Templu Espiatoriu de Guadalajara *
Basílica de La nuesa Señora del Rosariu/ o de Talpa ([[Talpa de Allende]]) 
* Santuariu del Señor de la Misericordia ([[Tepatitlán]])
* Santuariu de Santu Toribio Romo, ([[Jalostotitlán]])
* Parroquia de La nuesa Señora de l'Asunción ([[Lagos de Moreno]]) 
* Señor de Los Inxemes ([[Capiya de Guadalupe (Jalisco)|Capiya de Guadalupe]])
* Santuariu de Los Reis Magos (Cajititlan de los Reis, Tlajomulco de Zúñiga)
* Santuariu de San Xosé Obreru ([[Arandas (Jalisco)|Arandas]]) 
* Santuariu del Señor de los Rayos ([[Totatiche]])
* Santuariu de La nuesa Señora del Rosariu y Del Señor de la Misericordia ([[Unión de Tula]])
{| {{tablaguapa}}
|-
| [[Ficheru:Basílica de San Juan de los Lagos.jpg|thumb|right|150px|[[Catedral Basílica de La nuesa Señora de San Juan de los Lagos]] en [[San Juan de los Lagos]], 2° centru relixosu más visitáu del país]]
| [[Ficheru:Basilica de Nuestra Senora de Talpa.JPG|thumb|left|200px|Basílica de La nuesa Señora del Rosariu, en Talpa de Allende.]]
| [[Ficheru:Basilica de Zapopan atrio.jpg|thumb|left|150px|[[Basílica de Zapopan]], en Zapopan.]]
| [[Ficheru:Guadalajara´s Cathedral, Jalisco, Mexico.jpg|thumb|Guadalajara´s Cathedral, Jalisco, Mexico]]
| [[Ficheru:Templo Expiatorio de GDL.jpg|thumb|Templu Espiatoriu de GDL]]
|}

== Infraestructures ==

En Jalisco alcuéntrase la segunda ciudá más poblada del país, Guadalajara, que xunto con Tlaquepaque, Tonalá, El Saltu, Tlajomulco de Zúñiga y Zapopan formen la zona metropolitana de la ciudá. L'estáu amuesa una imaxe comercial importante por cuenta del so sistema de comunicaciones y víes ferriales, que reflexen un factor importante p'ampliar el so desenvolvimientu.

El conceyu de [[Conceyu de Villa Hidalgo (Jalisco)|Villa Hidalgo]], que ta alcontráu en Los [[Altos de Jalisco]] forma una gran importancia na economía tanto como del estáu y del país yá que ocupa'l tercer llugar n'importancia testil en tol país, ende ígüense principalmente prendes de texíu de puntu.

Jalisco cunta colos siguientes destinos carreteros: Guadalajara-Mazatlán-Nozales; Ciudad Juárez-Zacatecas-Lagos de Moreno-Oaxaca-Tapachula y Guadalajara-Méxicu-Veracruz. Cuenta con instalaciones portuaries qu'aprovechen les condiciones naturales del esteru El Saláu en Puerto Vallarta, dientro de la badea de Banderes. Coneutar colos puertos de Manzanillo y Mazatlán. Tien dos aeropuertos internacionales: el de Guadalajara y Puerto Vallarta, que asitien a Jalisco dientro de les rutes internacionales más importantes.

== Turismu ==
Jalisco ye unu de los estaos más típicos del país, yá que ye'l símbolu del tequila, mariachi, [[charrería]] y muyeres belles. Ye un estáu xeográficamente privilexáu yá que cunta con sableres como Puerto Vallarta, Barra de Navidad, Melaque, Costalegre y Tenacatita. Asina mesmu cuntamos col llagu más grande de Méxicu que ye Chapala onde pueden atopase pueblos típicos como Chapala, Ajijic, Jocotepec y Tizapan l'Altu. Nel ámbitu de turismu relixosu cuntamos con trés de los centros Marianos más visitaos en Méxicu; San Juan de los Lagos (Virxe de San Juan), Zapopan (Virxe de Zapopan) y Talpa de Allende (Nuesa Señora del Rosariu), otros centros relixosos como'l Santuariu de Santu Toribio Romo (Mártir de la revolución cristera) en [[Jalostotitlán]]. 
[[Ficheru:Hotel Estancia Real Capilla de Guadalupe Jalisco.jpg|thumb|Hotel Estancia Real Capiya de Guadalupe Jalisco]]

=== Comunicación y tresporte ===

[[Ficheru:Dawn Princess at Puerto Vallarta 6.jpg|thumb|250px|[[Dawn Princess]] en Puerto Vallarta.]]

Les comunicaciones y tresportes son dos actividaes importantes pal desenvolvimientu social y económico del Estáu, yá que la so función primordial ye la de facilitar la integración social y xeográfico del territoriu pal treslláu de persones y bienes.

L'allugamientu xeográficu de Jalisco nel Occidente de la Nación Mexicana ye estratéxica, lo que-y valió una privilexada comunicación, tantu col Centru, Sur, Este, Norte de la Nación, como colos Puertos del Pacíficu, coles entidaes vecines y al interior del Estáu.

La participación de les comunicaciones na formación del Productu Internu Brutu xeneró'l 6% del Estáu. La estructura interna d'esti sector esperimentó dellos cambeos, yá que la evaluación de les actividaes tradicionales de correos y telégrafos, viose compensada ante la rápida crecedera de la infraestructura telefónica, actividá qu'aumentó la so importancia de manera considerable pa 1997. Esti aumentu pon de manifiestu la integración ya intercomunicación qu'al traviés d'esti mediu ta teniendo la entidá.

=== Carreteres ===
[[Ficheru:CarreteraAtotonilco.jpg|right|200px|thumb|Carretera estatal númberu 71 nel so tramu de xubida a La Barca a les comunidaes sobre'l pandu.]]
[[Ficheru:Matrícula automovilística México 2002 Jalisco JDS-80-80.jpg|thumb|right|Plaques vehículares del estáu de Jalisco.]]

L'Estáu atópase comunicáu por una amplia rede de carreteres, al traviés de les cualos integra a la entidá col restu del país y que, conxuntamente coles carreteres estatales, dexa comunicación coles 124 cabeceres municipales de la entidá, nuna estensión de 25.303,098 km, de los que: 5.148,28 km correspuenden a carreteres llibres; 5.148,28 km de rede Federal y 3.095,46 km de rede Estatal; carreteres de cuota 566,10 km; 5.433,70 km a caminos rurales y 14.155,90 de fiendes. Les sos principales víes de comunicación venceyen a la entidá col interior de Jalisco, cola capital de la República y colos principales centros industriales, tales como Monterrey, N.L., Saltillo y Torrexón, Coah.; Querétaro, Qro.; León y Salamanca, Gto.; San Luis Potosí y el Noroeste, Centru y Sur del país.

La meyora llograda na construcción de caminos, impulsó notoriamente a los conceyos que se venceyaron a la rede carretera, los qu'esperimentaron un aumentu nel so nivel de desenvolvimientu, dau principalmente nes rexones d'altu potencial, lo que tuvo un efeutu acelerador de la dinámica social y económico de les zones favorecíes ente les rexones.

La Capital del Estáu cunta con una eficiente rede vial, sobremanera nes víes d'entrada y salida a la ciudá, lo mesmo que de víes rápides que la crucien, nes que s'alcuentren los pasos a desnivel nes cruces de les víes de ferrocarril y en víes rápides.

* Carretera Guadalajara-Nozales, que dexa comunicación colos estaos del Norte del país, los Puertos del Pacíficu y la Frontera colos Estaos Xuníos de Norteamérica.

* [[carretera Federal 80]] vía de comunicación que coneuta cola Mariña Allegre, y conceyos como Cocula, Tecolotán, Autlán y Cihuatlán. Según la Zona metropolitana de Guadalajara y l'afamada rexón de los Altos de Jalisco pasando por Tepatitlán, [[Jalostotitlán]], San Juan de los Lagos y Lagos de Moreno, por mentar los conceyos más importantes.
Igualmente esiste la vía cuota y llibre a Colima, que coneuta conceyos como Sayula y Zapotlán El Grande cola capital del Estáu.

* Escontra'l centru del país l'Estáu coneutar pela carretera Guadalajara-Méxicu, interconectando al sur y sureste del país; amás de les carreteres de Guadalajara-Chapala-Jocotepec y La Barca-Ocotlan, dando comunicación esta postrera al Corredor Industrial del Saltu.

* Escontra'l noroeste del país la comunicación dase al traviés de la carretera Guadalajara-Zacatecas-Saltillo, onde esiste comunicación cola frontera central colos Estaos Xuníos de Norteamérica.

La carretera León-Lagos de Moreno-Aguascalientes y la continuación de la carretera Lagos de Moreno- San Luis Potosí. Asina mesmu, la carretera Guadalajara-Colotlán, colos ramales a [[San Martín de Bolaños]] y Mezquitic, qu'integren a la rexón Norte col restu del Estáu.

=== Rede ferroviaria ===

Na rede ferroviaria converxen tres eje ferroviarios, que xune a la entidá coles rexones del Norte de la república, hasta la frontera colos Estaos Xuníos de Norteamérica; al Sur dexando comunicación col Puertu de Manzanillo y col Centru de la república al traviés de la llinia Guadalajara-Méxicu. L'Estáu cunta con un llargor de rede ferroviaria de 153,22 [[km]] de víes. El sistema ferroviariu na entidá establez vinculación al traviés de les llinies: Guadalajara-Ocotlán- La Barca-Méxicu, Llinia en que s'alcuentra la mayor parte de la industria de Jalisco, yá que establez comunicación col Corredor Industrial del Saltu. La segunda llinia n'importancia venceya a Guadalajara col puertu de Manzanillo, Colima, xuniendo a Guadalajara con Zacoalco de Torres, Sayula, Zapotlán El Grande y Tuxpan. La tercera comunica a Guadalajara col noroeste del país escontra la frontera norte colos Estaos Xuníos de Norteamérica por Mexicali, B.C. y Nozales, Son.

=== Infraestructura aérea ===
[[Ficheru:Zona Aire AIG.jpg|thumb|200px|[[Aeropuertu Internacional de Guadalajara]].]]
Ye innegable la importancia de la crecedera de la infraestructura aérea, a pesar de les bones comunicaciones terrestres na entidá. Esta medría vese reflexáu non yá en cuanto al movimientu de pasaxeros, sinón tamién nel de tresporte de express y carga. L'aviación comercial comunica al Estáu per mediu d'un importante númberu de compañíes aérees nacionales y estranxeres. Pa ello cunta con dos aeropuertos internacionales operaos pol grupu aeroportuario del pacíficu, l'aeropuertu internacional de Guadalajara Don Miguel Hidalgo, l'aeropuertu internacional de Puerto Vallarta Lic. Gustavo Díaz Ordaz, l'aeropuertu nacional d'Unión de San Antonio, Lic. Primu de verdá y Ramos según tamién una aeropista de medianu algame en Colotlan, Tuxpan, Mascota y apocayá en Tomatlan.

L'Aeropuertu Internacional de Guadalajara &quot;Miguel Hidalgo&quot;, allugáu nel conceyu de Tlajomulco de Zúñiga, atopar a 13 km de la ciudá de Guadalajara.

El tresporte aereu nel interior Estáu toma tamién relevancia, yá que cubre les árees onde la comunicación terrestre atópase escasamente desenvuelta. Esti tresporte d'aeronaves pequeñes, sofitar nuna terminal amiesta al Aeropuertu Internacional de Guadalajara y en 63 aeropistas alcontraes nos diversos destinos dientro del Estáu, coneutando a llugares como: [[Zapotlán el Grande]], Talpa, [[La Barca (Jalisco)|La Barca]], [[Mascota (Jalisco)|Mascota]], [[Autlán de Navarro|Autlán]], Barra de Navidad, ente otres.

=== Comunicación marítima ===

Jalisco cunta con un Puertu Marín: Puerto Vallarta, consideráu tantu pesqueru y de turismu, como de tráficu d'altor; últimamente adquirió cierta importancia comercial. Sicasí, la producción de Jalisco mover escontra los mercaos esteriores al traviés del Puertu de Manzanillo alcontráu nel estáu de Colima a 313 quilómetros de Guadalajara pela autopista Guadalajara-Colima, que apurre servicios d'altor y cabotaxe. Cola reconstrucción y modernización del puertu mentáu, asegúrase un tráficu marítimu más fluyíu y una proteición y cuidu mayor a les mercancíes.

=== Telecomunicaciones y correos ===
Les telecomunicaciones tuvieron un ampliu desenvolvimientu nos últimos años, tando Jalisco comunicáu pola rede nacional y col restu del mundu.

L'Estáu cunta con una eficiente rede telegráfica y postal, según con un ampliu sistema telefónicu que dexe la comunicación fluyida de mensaxes, tanto al interior del Estáu como al restu del país y internacionalmente, y con un sistema de radiocomunicación que dexa integrar aquella área onde la instalación d'otros servicios resulta demasiáu onerosa.

La Zona Metropolitana de Guadalajara atópase xunida a la rede nacional ya internacional de telmex y microondes que constitúi la columna vertebral de les telecomunicaciones nel país, enriáu al traviés del sistema de servicios de teleseñalización, telecontrol, teleinformación y al sistema telefónicu de llarga distancia, lo que-y dexó una comunicación mayor con otres grandes ciudaes del interior del país y el restu del mundu.

Polo xeneral toles cabeceres municipales tienen serviciu de corréu, quedando por ser incorporaes delles llocalidaes debíu a la medría na población.

=== Teléfonos ===

El serviciu telefónicu ye l'actividá que presenta más participación y mayor dinamismu na so crecedera: (7,5% permediu añal del sector). N'avientu de 1997, la cobertoria telefónica amontar en más de 51.000 llinies con al respeutive de 1996; nesti últimu añu quedaron dixitalizaes el 100% de les llinies na Zona Metropolitana de Guadalajara. El serviciu concentrar na parte central del Estáu, principalmente na Zona Metropolitana de Guadalajara qu'en marzu de 1998 absuerbe 409.969 llinies residenciales instalaes, 61.259 llinies comerciales instalaes y cuenta con 52.435 llinies disponibles. Nes árees rurales viose amontáu'l serviciu, tratando d'integrar a les zones más aisllaes, y nes urbanes, considérase suficiente pa cubrir la demanda.

En 1998 nel Estáu esistíen 13,47 llinies por cada mil habitantes.

== Cultura ==
[[Ficheru:Torta ahogada.jpg|thumb|left|200px|Torta afogada, platillo típicu tapatío.]]
[[Ficheru:Artehuichol.jpg|thumb|200px|Arte de los [[huichol]]es de Jalisco.]]
[[Ficheru:Mariachii.jpg|thumb|200px|[[Mariachi]] tìpico de Jalisco.]]

=== Gastronomía ===
{{VT|Gastronomía de Méxicu}}

La cocina jalisciense contribuyó llargamente a dar fama internacional a la gastronomía mexicana. Los platillos jaliscienses tienen una rellación direuta colos productos locales como'l maíz, el fríjol, la calabaza, el trigu, el agave y los árboles frutales.

Dalgunos de los platillos más representativos son: la birria, el pozole blancu o colloráu, los sopes, el guacamole, frijoles charros, el menudu, les tortas afogaes, la carne nel so zusmiu, les enchiladas coloraes y verdes, los tamales de elote, el borregu al pastor y los tamales de frijol ente muncha más variedá. Unu de los platillos que s'incorporaron nes últimes décades son los tacos al pastor, sobremanera nel conceyu de Atotonilco l'Altu anque'l conceyu de Arandas ye tamién reconocíu polos sos tacu.

Ente los sos dulces sobresalen el alfajor, palanquetas de cacahuate o pebíes de calabaza, cocadas, dulces en conserva, dulces de lleche, la jericalla, perones enmielados coloraos, algodones, buñuelos, camote y calabaza enmielada.

Ente que nes sos bebíes el tequila, aguamiel, pulque, tejuino y agües fresques d'horchata y de frutes naturales, marquen la distinción.

La cocina jalisciense ye un espaciu nel que se xunen, per un sitiu la ellaboración de platillos, nos que s'estremen los guisaos, mueyos, entá les más picantes, duces y bébores que se destacar pola so apariencia y esquisitu sabor, per otru llau los instrumentos y productos necesarios pa la so preparación.

=== Música ===
El mariachi por excelencia, destacar el más vieyu ya internacional &quot; Vargas de Tecalitlán &quot;, que'l so fundador foi Silvestre Vargas.

=== Traxe típicu ===
Ye variable d'alcuerdu al conceyu, pero ye predominante na totalidá d'ellos, el traxe de charru pa los homes y pa les muyeres, el vistíu de llistones , yá que s'utilicen delles vegaes pa baillar con esa vistimienta , como'l son de la negra , la culiebra , el tranchete , etc

=== Artesanía ===
[[Ficheru:Alegría en cascarón.jpg|thumb|Cascarones de güevos pintaos de colores, llenos de confeti, ellaboraos por manos de neños del pueblu y utilícense para celebrar les tradiciones más importantes d'[[Ajijic]].]]
En Jalisco produzse una gran variedá d'artesaníes que dieron fama a numberosos pueblos, como los [[equipal]]es de Zacoalco, les conserves y lácteos de Tapalpa, los bordaos y dulces de los Altos, los artículos de &quot;pita&quot; de Colotlán, la cerámica de Tlaquepaque y Tonalá, ente otres.
Los artículos artesanales son de tal guapura y calidá que fueron perbién aceptaos nel estranxeru a onde espórtense.
Estos oxetos son ellaboraos en talleres afechos nes viviendes onde xeneralmente participa tola familia y la téunica pa la so realización ye tresmitida de xeneración en xeneración.
Ente les artesaníes atopamos: Ropa típico de vistir que tien demanda internacional, xoyería, huaraches y sandalies de sablera, muebles de madera, intereses de conches y alfarería, aretes y pulseres, aniellos y collares de chaquira, alfarería, talabartería; sielles de montar, bordaos de tela y pita en petrines, fundas portanavajas, febielles de cueru, morrales etc. (piteado), lloza de folla, petates y canastes de carrizu, sombreros de soyate y palma, texíos de llana (sarapes y gabanes), deshilados, rebozos, etc.

== Deportes ==
{{AP|Deporte en Jalisco}}

=== Deportes tradicionales ===
[[Ficheru:232901774 10376f0786.jpg|thumb|left|200px|La [[charrería]] ye consideráu un deporte nacional en Méxicu y l'emblema del estáu de Jalisco.]]

Con frecuencia dizse que'l [[deporte]] nacional de los mexicanos ye la [[charrería]], nun s'atribúi'l so orixe dientro del estáu pero si ye l'estáu de Jalisco el que mayor emblema dio-y a esti deporte. Ye deriváu de les xeres de los caporales nes faciendes ganaderes. El so orixe data de la dómina colonial, y atribúyese a [[Maximiliano I de Méxicu|Maximiliano d'Habsburgu]], segundu emperador de Méxicu, la creación del traxe de [[charru]] na so forma definitiva. La práutica de la charrería ta llindada a un sector bien pequeñu de la población, debíu al eleváu costu de la mantención del [[Equus caballus|caballu]] y de los preseos necesarios (indumentaria, accesorios). La reconocencia como deporte nacional ye más bien honoríficu, porque como otros supuestos símbolos mexicanos, nun tien declaración oficial. La versión popular de la charrería ye'l [[rodeo d'Estaos Xuníos|jaripeo]], presente en casi toles fiestes de los pueblos.

=== Deportes profesionales ===
El [[Fútbol]] ye'l deporte con más afición na entidá. Los dos clubes profesionales más populares son el [[Club Deportivo Guadalajara]] (''Chivas'') y [[Atlas de Guadalajara]] (''Foinos''), que se destacaron na [[Primer División Mexicana]] y enfréntense nel [[Clásicu Tapatío]]. En tantu, los [[Leones Negros de la Universidad de Guadalajara]] apuesten anguaño la Lliga d'Ascensu.

Tocantes a béisbol, los [[Charros de Jalisco]] ganaron la [[Lliga Mexicana de Béisbol]] en 1967 y 1971. Na temporada 2014-15 pasó a apostar la [[Lliga Mexicana del Pacíficu]].

==== Otros deportes y espectáculos ====
El [[boxéu]] y la [[Llucha llibre profesional|llucha llibre]] gocien igualmente de bona reputación. Na primer disciplina hai boxeadores jaliscienses.

La fiesta taurina ye tamién bien siguida, sobremanera nel centru del país, siendo la plaza más importante: La Monumental Plaza de Toros de Guadalajara, tamién conocida como Plaza de Toros &quot;Nuevu Progresu&quot; del arquiteutu tapatío José Manuel Gómez Vázquez Aldana&lt;ref&gt;http://laaficion.milenio.com/masaficion/juan_manuel_gomez_vazquez_aldana-plaza_toro_nuevu_progreso-mileniu_aficion_0_896310479.html&lt;/ref&gt; y otres places importantes como la de [[Jalostotitlán]] y Autlán de Navarro nos sos antroxos.

=== Participación de Jalisco nel mundu ===
Per otra parte, la ciudá de Guadalajara llogró ser sede de los [[Xuegos Panamericanos de 2011]] que s'empecipiaron nel mes d'ochobre, siendo este l'eventu deportivu de mayor trescendencia ya importancia nel continente americanu. 

Otramiente, Guadalajara foi sede del eventu de fútbol más grande del orbe, el Mundial, pos nel mundial Méxicu 1970 tanto como nel mundial Méxicu 1986 l'[[Estadiu Jalisco]] allugo diversos partíos de felicidá xusta mundialista.

== Estaos hermanos ==
{| {{tablaguapa}} &quot;text-align:left;font-size:100%;&quot;|
|-
! style=&quot;background: #ABCDEF; color: #000000&quot; ! |
! style=&quot;background: #ABCDEF; color: #000000&quot; height=&quot;17&quot; width=&quot;140&quot; | País
! style=&quot;background: #ABCDEF; color: #000000&quot; ! |
! style=&quot;background: #ABCDEF; color: #000000&quot; ! width=&quot;200&quot; | Estáu / Distritu / Rexón / Condáu
!style=&quot;background:#ABCDEF; color: #000000&quot; ! width=&quot;10&quot; | Añu
!style=&quot;background:#ABCDEF; color: #000000&quot; ! width=&quot;10&quot; | Ref.
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Méxicu}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Méxicu]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Coat of arms of Nuevo Leon.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Nuevo León]]
| —
| {{ensin referencies}}
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Méxicu}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Méxicu]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg|20px]]
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Méxicu, D. F.|Ciudá de Méxicu]]
| —
| {{ensin referencies}}
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Méxicu}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Méxicu]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Coat of arms of Guanajuato.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Guanajuato]]
| —
| {{ensin referencies}}
|-
! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Estaos Xuníos}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Estaos Xuníos]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Flag of Maryland.svg|20px]]
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Maryland]]
| —
|&lt;ref name=&quot;sre_1&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/index.php/oficines-en-l'esterior-de-les entidaes federatives/148?task=view/|títulu=http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/index.php/oficines-en-l'esterior-de-les entidaes federatives/148?task=view/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sre_1&quot;/&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Canadá}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Canadá]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Flag of Manitoba.svg|20px]]
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Manitoba]]
| —
|&lt;ref name=&quot;sre_1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal2.pdf/|títulu=https://web.archive.org/web/20120627034156/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal2.pdf/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120627034156/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal2.pdf/|fechaarchivu=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Estaos Xuníos}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Estaos Xuníos]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Flag of Idaho.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Idaho]]
| —
|&lt;ref name=&quot;sre_1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal43.pdf/|títulu=https://web.archive.org/web/20120627034201/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal43.pdf/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120627034201/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal43.pdf/|fechaarchivu=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Estaos Xuníos}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Estaos Xuníos]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Flag of Washington.svg|20px]]
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Washington (estáu)]]
| —
|&lt;ref name=&quot;sre_1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal3.pdf/|títulu=https://web.archive.org/web/20120627034205/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal3.pdf/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120627034205/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal3.pdf/|fechaarchivu=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal47.pdf/|títulu=https://web.archive.org/web/20120627034301/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal47.pdf/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120627034301/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal47.pdf/|fechaarchivu=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|China}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[República Popular China|China]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:National Emblem of the People's Republic of China.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Shanghai]]'''
| —
|&lt;ref name=&quot;sre_1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sre_2&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal5.pdf/|títulu=https://web.archive.org/web/20120627034210/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal5.pdf/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120627034210/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal5.pdf/|fechaarchivu=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal33.pdf/|títulu=https://web.archive.org/web/20120627034256/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal33.pdf/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120627034256/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal33.pdf/|fechaarchivu=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Canadá}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Canadá]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Flag of Alberta.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Alberta]]'''
| —
|&lt;ref name=&quot;sre_1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sre_2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal24.pdf/|títulu=https://web.archive.org/web/20120627034253/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal24.pdf/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120627034253/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal24.pdf/|fechaarchivu=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|China}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[República Popular China|China]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:National Emblem of the People's Republic of China.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Henan]]'''
| —
|&lt;ref name=&quot;sre_1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal34.pdf/|títulu=https://web.archive.org/web/20120627034305/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal34.pdf/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120627034305/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal34.pdf/|fechaarchivu=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Costa Rica}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Costa Rica]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Bandera de San José (Costa Rica).svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[San José (cantón)|San José]]'''
| —
|&lt;ref name=&quot;sre_1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal6.pdf/|títulu=https://web.archive.org/web/20120627034310/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal6.pdf/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120627034310/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal6.pdf/|fechaarchivu=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Chile}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Chile]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Flag of Maule, Chile.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Rexón del Maule]]'''
| —
|&lt;ref name=&quot;sre_1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal16.pdf/|títulu=https://web.archive.org/web/20120627034316/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal16.pdf/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120627034316/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal16.pdf/|fechaarchivu=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal18.pdf/|títulu=https://web.archive.org/web/20120627034321/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal18.pdf/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120627034321/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal18.pdf/|fechaarchivu=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Chile}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Chile]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Flag of Kentucky.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Kentucky]]'''
| —
|&lt;ref name=&quot;sre_1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal66.pdf/|títulu=https://web.archive.org/web/20120627034327/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal66.pdf/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120627034327/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal66.pdf/|fechaarchivu=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Italia}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Italia]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Flag of Tuscany.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Toscana]]'''
| —
|&lt;ref name=&quot;sre_1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal59.pdf/|títulu=https://web.archive.org/web/20120627034334/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal59.pdf/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120627034334/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal59.pdf/|fechaarchivu=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Chile}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Chile]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Flag of Biobío Region, Chile.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Rexón del Biobío]]'''
| —
|&lt;ref name=&quot;sre_1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal22.pdf/|títulu=https://web.archive.org/web/20120627034346/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal22.pdf/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120627034346/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal22.pdf/|fechaarchivu=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Corea del Sur}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Corea del Sur]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Emblem of South Korea.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Kyonsangnam-Do]]'''
| —
|&lt;ref name=&quot;sre_1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal37.pdf/|títulu=https://web.archive.org/web/20120627034218/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal37.pdf/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120627034218/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal37.pdf/|fechaarchivu=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Corea del Sur}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Corea del Sur]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Emblem of South Korea.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Gyeongsang del Sur]]'''
| —
|&lt;ref name=&quot;sre_3&quot;&gt;phttp://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/index.php/oficines-en-l'esterior-de-les entidaes federatives/83?task=view/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal36.pdf/|títulu=https://web.archive.org/web/20120627034227/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal36.pdf/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120627034227/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal36.pdf/|fechaarchivu=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Estaos Xuníos}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Estaos Xuníos]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Flag of Colorado.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Colorado]]'''
| —
|&lt;ref name=&quot;sre_3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal42.pdf/|títulu=https://web.archive.org/web/20120627034232/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal42.pdf/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120627034232/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal42.pdf/|fechaarchivu=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Estaos Xuníos}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Estaos Xuníos]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Flag of Wisconsin.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Wisconsin]]'''
| —
|&lt;ref name=&quot;sre_3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal14.pdf/|títulu=https://web.archive.org/web/20120627034544/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal14.pdf/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120627034544/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal14.pdf/|fechaarchivu=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Canadá|}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Canadá]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Flag of Quebec.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Quebec]]'''
| —
|&lt;ref name=&quot;sre_3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal97.pdf/|títulu=https://web.archive.org/web/20120627034802/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal97.pdf/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120627034802/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/jal/jal97.pdf/|fechaarchivu=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Méxicu|}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Méxicu]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Coat of arms of Aguascalientes.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Aguascalientes]]'''
| [[2011]]
|&lt;ref name=&quot;oem_1&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.oem.com.mx/esto/notas/n2172819.htm/|títulu=http://www.oem.com.mx/esto/notas/n2172819.htm/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160305012951/http://www.oem.com.mx/esto/notas/n2172819.htm|fechaarchivu=2016-03-05}}&lt;/ref&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Méxicu|}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Méxicu]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Coat of arms of Baja California.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Baxa California]]'''
| [[2011]]
|&lt;ref name=&quot;oem_1&quot;/&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Méxicu|}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Méxicu]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Coat of arms of Chiapas.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Chiapas]]'''
| [[2011]]
|&lt;ref name=&quot;oem_1&quot;/&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Méxicu|}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Méxicu]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Flag of Chihuahua.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Estáu de Chihuahua]]'''
| [[2011]]
|&lt;ref name=&quot;oem_1&quot;/&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Méxicu|}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Méxicu]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Coat of arms of Durango.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Estáu de Durango]]'''
| [[2011]]
|&lt;ref name=&quot;oem_1&quot;/&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Méxicu|}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Méxicu]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Coat of arms of Mexico State.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Estáu de Méxicu]]'''
| [[2011]]
|&lt;ref name=&quot;oem_1&quot;/&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Méxicu|}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Méxicu]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Coat of arms of Michoacan.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Estáu de Michoacán]]'''
| [[2011]]
|&lt;ref name=&quot;oem_1&quot;/&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Méxicu|}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Méxicu]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Coat of arms of Morelos.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Estáu de Morelos]]'''
| [[2011]]
|&lt;ref name=&quot;oem_1&quot;/&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Méxicu|}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Méxicu]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Coat of arms of Oaxaca.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Estáu d'Oaxaca]]'''
| [[2011]]
|&lt;ref name=&quot;oem_1&quot;/&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Méxicu|}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Méxicu]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Coat of arms of Queretaro.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Estáu de Querétaro]]'''
| [[2011]]
|&lt;ref name=&quot;oem_1&quot;/&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Méxicu|}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Méxicu]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Coat of arms of Morelos.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[San Luis Potosí]]'''
| [[2011]]
|&lt;ref name=&quot;oem_1&quot;/&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Méxicu|}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Méxicu]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Coat of arms of Sinaloa.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Sinaloa]]'''
| [[2011]]
|&lt;ref name=&quot;oem_1&quot;/&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Méxicu|}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Méxicu]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Coat of arms of Sonora.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Sonora]]'''
| [[2011]]
|&lt;ref name=&quot;oem_1&quot;/&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Méxicu|}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Méxicu]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Flag of Tlaxcala.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Estáu de Tlaxcala]]'''
| [[2011]]
|&lt;ref name=&quot;oem_1&quot;/&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Méxicu|}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Méxicu]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Coat of arms of Veracruz.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Veracruz de Ignacio de la Llave]]'''
| [[2011]]
|&lt;ref name=&quot;oem_1&quot;/&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Méxicu|}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Méxicu]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Coat of arms of Yucatan.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Yucatán]]'''
| [[2011]]
|&lt;ref name=&quot;oem_1&quot;/&gt;
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | {{bandera|Méxicu|}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Méxicu]]
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Ficheru:Coat of arms of Guerrero.svg|20px|border]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Estáu de Guerrero]]'''
| [[2011]]
|&lt;ref name=&quot;oem_1&quot;/&gt;
|}
[[Colima]] ([[2008]])&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.oem.com.mx/esto/notas/n676069.htm|títulu=http://www.oem.com.mx/esto/notas/n676069.htm|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160305070744/http://www.oem.com.mx/esto/notas/n676069.htm|fechaarchivu=2016-03-05}}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{formatu referencies|t=20160811220018}}
{{llistaref}}

== Ver tamién ==

* [[Conceyos de Jalisco]]
* [[Bandera de Jalisco]]
* [[Organización territorial de Méxicu]]

{{Allugamientu xeográficu |
Noroeste = [[Ficheru:Coat_of_arms_of_Nayarit.svg|15px]] [[Nayarit]]
| Norte = [[Ficheru:Coat_of_arms_of_Zacatecas.svg|15px]] [[Zacatecas]]
| Nordeste = [[Ficheru:Coat_of_arms_of_Aguascalientes.svg|15px]] [[Aguascalientes]] [[Ficheru:Coat_of_arms_of_Zacatecas.svg|15px]] [[Zacatecas]]
| Oeste = [[Océanu Pacíficu]]
| Centru = Jalisco
| Este = [[Ficheru:Coat_of_arms_of_Guanajuato.svg|15px]][[Guanajuato]]
| Suroeste = [[Ficheru:Coat_of_arms_of_Colima.svg|15px]][[Colima]]
| Sur = [[Ficheru:Coat_of_arms_of_Michoacan.svg|15px]][[Michoacán]]
| Sureste = [[Ficheru:Coat_of_arms_of_Michoacan.svg|15px]][[Michoacán]]
}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces llocalidá}}

{{Tradubot|Jalisco}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Estaos de Méxicu]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]]</text>
      <sha1>iznya53bnj2gb0e4ithy6va2cgy5u3v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tabasco</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94732</id>
    <revision>
      <id>4488343</id>
      <parentid>4475166</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:12:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="170818" sha1="h2jo847lpn8bazy4w6goxbhgmotex86" xml:space="preserve">{{rexón}}
'''Tabasco''' ye unu de los trenta y un [[Estaos de Méxicu|estaos]] que, xunto con la [[Ciudá de Méxicu]], formen los [[Estaos Xuníos Mexicanos]]. La so capital y ciudá más poblada ye [[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]].

Ta allugáu na [[Rexones de Méxicu|rexón]] [[Sureste de Méxicu|sureste]] del país, llindando al norte col [[golfu de Méxicu]] ([[océanu Atlánticu]]), al este con [[Campeche]], al sureste con [[Guatemala]], al sur con [[Chiapas]] y al oeste con [[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.e-local.gob.mx/wb2/ELOCAL/EMM_tabasco|títulu=Enciclopedia de los Conceyos de Méxicu|fechaaccesu=12 d'agostu de 2010|autor=SEGOB|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.e-local.gob.mx/wb2/ELOCAL/EMM_tabasco|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://cuentame.inegi.org.mx/monografias/informacion/tab/territoriu/default.aspx?tema=me&amp;y=27|títulu=Superficie de Tabasco|fechaaccesu=27 d'abril de 2010|autor=cuentame.inegi.org.mx}}&lt;/ref&gt; Con 24,738 km² ye l'octavu estáu menos estensu —per delantre d'[[Estáu de Méxicu]], [[Hidalgo (estáu Méxicu)|Hidalgo]], [[Querétaro]], [[Colima]], [[Aguascalientes]], [[Morelos]] y [[Tlaxcala]], el menos estensu—. Foi fundáu'l 7 de febreru de 1824.

L'[[idioma español|español]] convive en Tabasco con numberoses llingües indíxenes, toes elles reconocíes como [[idioma oficial|llingües oficiales]] d'ente les [[llingües de Méxicu]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.inali.gob.mx/pdf/LGDLPI.pdf |títulu=Ley General de Derechos Lingüísticos de los Pueblos Indígenas |fechaaccesu=6 de mayu de 2010 |autor=INALI |fecha=13 de marzu de 2003}}&lt;/ref&gt; anque solamente'l 3% de la so población fala dalguna d'elles, per debaxo del permediu nacional, del 6.7%.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Diversidá na población de Tabasco |autor=cuentame.inegi.org.mx |url=http://cuentame.inegi.org.mx/monografias/informacion/tab/poblacion/diversidad.aspx?tema=me&amp;y=27 |fechaaccesu=6 de mayu de 2010 }}&lt;/ref&gt;

== Toponimia ==
[[Ficheru:Monumento a Tabscoob.jpg|thumb|Monumentu a [[Tabscoob]], cacique maya de [[Potonchán]], por quien se diz que l'estáu lleva'l nome.]]

L'orixe del nome del estáu foi oxetu de distintes interpretaciones. La más aceptada ye que provién del nome del [[cacique]] indíxena [[Tabscoob]], quien gobernaba la provincia nel momentu del desembarcu de los españoles en [[1518]]. Los conquistadores españoles escucharon a los indíxenes referise al [[ríu Grijalva]] como [[ríu Tabasco]].&lt;ref name=&quot;nomenclatura&quot; /&gt;
&amp;nbsp; Al respeutu, [[Bernal Díaz del Castillo]] rellata que mientres la espedición al mandu del capitán [[Juan de Grijalva]], ''&quot;llegaron a la desaguada d'un gran ríu llamáu [[ríu Tabasco|de Tabasco]], porque asina se llamaba'l cacique d'aquel pueblu''&quot;.&lt;ref name=&quot;nomenclatura2&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20140104212541/http://www.e-local.gob.mx/wb2/ELOCAL/EMM_tabasco] en ''Enciclopedia de los conceyos de Méxicu''. Secretaría de Gobernación, 2010. Consultáu'l 15 de febreru del 2012.&lt;/ref&gt;

El doctor Berend, nel so manuscritu ''Nomes xeográficos mayes'', asegura que la pallabra ''Tabasco'' ye una forma llixeramente malvada del conxuntu de vocablos mayes ''Tab-uaxac-coh'', que signifiquen ''&quot;el nuesu señor el de los ocho lleones&quot;''. Ensin dala dulda, la interpretación de Berend busca conciliar el dichu de [[Bernal Díaz del Castillo]], de que'l nome provenía del nome del cacique de la rexón, per un sitiu, y la procedencia maya de los nativos tabasqueños, pol otru.&lt;ref name=&quot;nomenclatura2&quot; /&gt;

Tamién se dixo que'l nome aniciar del vocablu ''Tlahuashco'', qu'en llingua [[náhuatl]] significa ''&quot;llugar que tien dueñu&quot;'',&lt;ref name=&quot;nomenclatura&quot;&gt;[http://www.e-local.gob.mx/work/templates/enciclo/tabasco/nome.htm Tabasco: Nomenclatura], en ''Enciclopedia de los estaos de Méxicu''. Gobiernu del Estáu de Tabasco, 2005. Consultáu'l 20 d'ochobre del 2010.&lt;/ref&gt; lo que coincide cola respuesta dada polos nativos tabasqueños al capitán Grijalva cuando ésti propúnxo-yos la suxeción al rei d'España, de que nun precisaben nuevu señor, yá que yá lo teníen.&lt;ref name=&quot;nomenclatura2&quot; /&gt;

Los investigadores [[José Narciso Rovirosa Andrade|José Narciso Rovirosa]] y Narciso Correa afirmen que la pallabra aniciar del náhuatl ''tlapalco'' ‘llugar de tierra moyada' (de ''tlalli:'' ‘tierra', ''paltic:'' ‘cosa húmeda' y ''co:'' terminación toponímica). Per otra parte, el llingüista [[Francisco J. Santamaría]] propón el vocablu náhuatl ''tlapachtli:'' ‘tierra de pachtli' (de ''tlalli:'' ‘tierra', y ''pachtli:'' ‘manizu'; el nome d'una yerba que cuelga de los árboles.&lt;ref name=&quot;nomenclatura&quot; /&gt;

Tabasco recibe'l llamátigu del [[Edén]] de Méxicu, pola esuberancia de la so flora, y elementos naturales.

== Historia ==
{{AP|Historia de Tabasco}}
{{VT|Mayes de Tabasco}}

=== Dómina prehispánica ===
{{VT|Olmeques|Putún}}
{{Imaxe múltiple |
posición_tabla = right
| direición = vertical
| anchu = 200
|semeya1 = La Venta Pirámide cara sur.jpg |testu1=La [[Pirámide (arquiteutura)|pirámide]] de [[La Venta]] ye la más antigua de [[Mesoamérica]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tabascohoy.com.mx/noticia.php?id_nota=133608 |títulu=Alluga La Venta la pirámide más antigua de Mesoamérica |autor=Tabasco Güei |fecha=15 de mayu de 2007 |fechaaccesu=19 d'avientu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.tabascohoy.com.mx/noticia.php?id_nota=133608|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;
|semeya2 = Comalcalco.jpg |testu2=[[Zona Arqueolóxica de Comalcalco]].
}}

El territoriu del estáu de Tabasco ta entendíu na rexón central, nes [[Mesoamérica#Les tierres baxes|tierres baxes]] de [[Mesoamérica]].{{harvnp|Silva|2006|p=57|sp=sí}} Esti territoriu foi unu de los puntos más importantes nos qu'habitó la [[Olmeca|cultura olmeca]], primer civilización en Tabasco y nel [[golfu de Méxicu]],&lt;ref name=&quot;Xibla60&quot;&gt;{{Cita Harvard|Silva|2006|p=60|sp=sí}}&lt;/ref&gt; mientres el [[Periodu preclásicu mesoamericanu#Precl.C3.A1sico Mediu|periodu preclásicu mediu]], unos 3000 [[Antes del Presente|años tras]], dicha cultura desenvolver escontra'l [[sieglu IX e.C.|800&amp;nbsp;e.&amp;nbsp;C.]]&lt;ref name=&quot;prehispgob&quot;&gt;{{cita web |títulu=Periodu Prehispánicu de Tabasco |autor=Gobierno del Estáu de Tabasco |url=http://www.tabasco.gob.mx/tao/hist_01prehisp.php |fechaaccesu=27 d'abril de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.tabasco.gob.mx/tao/hist_01prehisp.php|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

La cultura [[olmeca]] tuvo asentamientos históricos nel noroeste de Tabasco y la so contorna, na zona estremera con [[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]]; mientres el periodu preclásicu establecer en [[La Venta]] al noroeste de Tabasco, llugar onde se retiraron 300 años más tarde d'haber llegáu.&lt;ref name=&quot;prehispgob&quot; /&gt; L'actual [[Xacimientu arqueolóxicu|zona arqueolóxica]] de [[La Venta]], ye unu de los centros ceremoniales más importantes de la civilización [[olmeca]], y de los más antiguos d'[[América]], onde vivíen sacerdotes, artesanos y llabradores qu'allegaben ende pa implorar a los [[Mitoloxía olmeca|dioses olmeques]] por meyores [[collecha|colleches]].{{harvnp|Silva|2006|p=48|sp=sí}}

Al igual que los [[olmeques]], anque unos sieglos más tarde, la [[Mayes de Tabasco|cultura maya]] habitó'l territoriu tabasqueño, esto foi mientres el [[Periodu Clásicu mesoamericanu|periodu clásicu]] mesoamericanu.&lt;ref name=&quot;mayaperiodo&quot;&gt;{{Cita Harvard|Silva|2006|p=99|sp=sí}}&lt;/ref&gt; La civilización maya foi parte de la [[historia de Tabasco]], teniendo asentamientos nes tierres baxes del so actual territoriu,{{harvnp|Ruiz Abreu|2001|p=45|sp=sí}} tales como [[Zona Arqueolóxica de Comalcalco|Comalcalco]], [[Zona Arqueolóxica de Pomoná|Pomoná]], [[Zona arqueolóxica de Moral-Reforma|Moral-Reforma]] o [[Zona arqueolóxica de San Cloyo|San Cloyo]] mientres el periodu clásicu de Mesoamérica.&lt;ref name=&quot;mayaperiodo&quot; /&gt; Al igual que munches cultures mesoamericanes, la cultura maya foi fuertemente influyida, en tolos aspeutos, pola civilización olmeca.&lt;ref name=&quot;Xibla60&quot; /&gt;

Ente los [[sieglu|sieglos]] [[sieglu VII|VII]] y [[sieglu VIII|VIII]], aproximao, y hasta la llegada de [[Hernán Cortés]] estableciéronse los [[Putún]]es, un grupu [[etnia maya|maya]] conocíu tamién como ''[[Chontales de Tabasco|&quot;Yoko yinikob&quot;]]'' y bautizaos polos [[mexicas]] como [[etnia chontal|Chontales]],&lt;ref name=&quot;RuizAbreu46&quot;&gt;{{Cita Harvard|Ruiz Abreu|2001|p=46|sp=sí}}&lt;/ref&gt; qu'en [[náhuatl]] quier dicir ‘estranxeru'.{{harvnp|Flores López|2006|p=5|sp=sí}} El so [[economía]] basábase, principalmente, nel intercambiu comercial con otres cultures mesoamericanes y qu'utilizó la ventaxosa [[Xeografía de Tabasco#Hidrogafía|hidrografía de Tabasco]] pa crear [[ruta comercial|rutes comerciales]] y de comunicación ente otros grupos.{{harvnp|Ochoa Salaz|1985|p=73-92|sp=sí}} Controlaron tamién munches rutes marítimes comerciales alredor de la [[península de Yucatán]], dende la llaguna de Términos en Campeche hasta'l centru de [[Sula]] n'[[Hondures]]. 

Los Putunes o maya-chontales tuvieron el so asientu principal y orixinal nel delta de los ríos [[Usumacinta]] y [[ríu Grijalva|Grijalva]], según alredor de la [[Llaguna de Términos]]. Llegaron a apoderar un bastu territoriu que diba dende [[Cupilco|Copilco]] nel oriente, hasta [[Chakán Putún]] nel golfu y [[Chactemal]] na mariña del [[mar Caribe]].&lt;ref name=&quot;Yucatán nel tiempu&quot;&gt;{{cita llibru| apellíos = Casares G. Cantón, Raúl; [[Juan Duch Colell|Duch Colell, Juan]]; [[Michel Antochiw Kolpa|Antochiw Kolpa, Michel]]; [[Silvio Zavala|Zavala Vallado, Silvio]] et ál| títulu = [[Yucatán nel tiempu]]| añu = 1998|páxines= 238-39, Tomu V|isbn = 970 9071 04 1|allugamientu= Mérida, Yucatán}}&lt;/ref&gt; Fundaron dos poblaciones principales: [[Potonchán]], importante puertu comercial asitiáu na desaguada del ríu Grijalva, nel actual estáu de Tabasco, y [[Itzamkanac]] que la so allugamientu atopar tierra adientro nes actuales llendes de Tabasco y Campeche.


=== Llegada de los europeos a Tabasco ===
[[Ficheru:Juan de Grijalva.jpg|180px|thumb|[[Juan de Grijalva]], descubridor español de Tabasco y del ríu que güei lleva'l so nome.]]
En [[1517]] el gobernador de [[Cuba]], [[Diego Velázquez de Cuéllar]], entamó una segunda espedición a les tierres de [[Yucatán]], la primera más allá de [[Campeche]], recuperando les [[naos]] del primer viaxe, y añadió una [[carabela]] y un [[bergantín]].&lt;ref name=&quot;Díaz&quot;&gt;{{Cita Harvard|Vázquez Chamorro|2003|p=37-57|sp=sí}}&lt;/ref&gt; Dicha espedición foi productu de los afayos que [[Francisco Hernández de Córdoba (descubridor de Yucatán)|Francisco Hernández de Córdoba]] realizó nes mariñes de [[Yucatán]] y [[Campeche]] en 1517.{{harvnp|Cabrera Bernat|1987|p=32|sp=sí}}

La espedición zarpó del puertu de [[Matanzas]] el 10 d'abril de 1518, y taba formada por cuatro embarcaciones sol mandu del capitán [[Juan de Grijalva]]. El [[8 de xunu]] de [[1518]], los españoles aportaron el territoriu del actual estáu de Tabasco cuando [[Juan de Grijalva]] enfusar na desaguada del ríu que los naturales llamaben [[ríu Tabasco]] y los españoles bautizaron como [[ríu Grijalva]] n'honor al so capitán, y desembarcó en [[Potonchán]], población del Señoríu Chontal de Tabasco.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Historia de Tabasco |autor=Enciclopedia de los Conceyos de Méxicu |url=http://www.e-local.gob.mx/work/templates/enciclo/tabasco/hist.htm |fechaaccesu=6 de mayu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.e-local.gob.mx/work/templates/enciclo/tabasco/hist.htm|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;
{{Cita|''...&quot;Empezamos a 8 díes del mes de xunu de 1518 y diendo l'armada pola mariña, unos seis milles apartada de tierra, vimos una corriente d'agua bien grande que salía d'un ríu principal, el que refundiaba agua duce cosa de seis milles mar adientro. Y con esa corriente nun pudimos entrar pol dichu río, al que punximos por nome'l Ríu de Grijalva. Diben siguiéndonos más de dos mil indios y faíennos señales de guerra (...) Esti ríu vien d'unes sierres bien altes, y esta tierra paez ser la meyor que'l sol alluma; si haber de poblar más, ye precisu que se faiga un pueblu bien principal: llamara esta provincia Potonchán.&quot;''| [[Juan Díaz (capellán)|Juan Díaz]]. &quot;[[Itinerariu de l'Armada]]&quot;. 1518}}

[[Juan de Grijalva]], entabló plátiques colos indíxenes de [[Potonchán]] entrevistándose col cacique maya [[Tabscoob]] a quien, inclusive, agasayó-y delles coses, incluyendo'l so xubón de terciopelu verde, ente que'l cacique maya agasayába-y diversos oxetos d'oru y artesaníes de folla. Dempués d'unos díes y d'abastecese de cebera, [[Juan de Grijalva|Grijalva]] siguió'l so camín.

=== Conquista española ===
{{AP|Conquista de Tabasco}}
[[Ficheru:Capitán general, Copia de un retrato de Hernán Cortés, ~1485 - 2-12-1547, retrato anónimo (1525).jpg|180px|thumb|[[Hernán Cortés]] empecipió la [[conquista de Tabasco]] ganando a los mayes na [[Batalla de Centla]].]]
[[Ficheru:The entrance of Hernan Cortés into the city of Tabasco.jpg|thumb|Entrada de [[Hernan Cortes]] a la ciudá de [[Potonchán]].]]
La conquista de Tabasco fueron les [[Campaña militar|campañes militares]] realizaes pol exércitu español cola cuenta de conquistar y colonizar el territoriu tabasqueño, y qu'abarca un periodu de 45 años, que empecipia en [[1518]] col descubrimientu de Tabasco per parte de [[Juan de Grijalva]] y remata en [[1564]] cola rindición final de los indíxenes de Cimatán a la corona española.

Casi un añu dempués del descubrimientu de Tabasco por [[Juan de Grijalva]], nuna segunda espedición, el conquistador [[Hernán Cortés]] aportó a Tabasco el [[12 de marzu]] de [[1519]] al desembarcar na &quot;Punta de los Palmares&quot;,{{harvnp|Cabrera Bernat|1987|p=41|sp=sí}} xusto na desaguada del [[ríu Grijalva]], pero foi recibíu en forma contraria polos [[indíxena|indíxenes]]. Ante la negativa de los indíxenes a suxetar a la corona española, [[Hernán Cortés|Cortés]] decide atacalos, escenificándose asina'l [[14 de marzu]] la &quot;[[Batalla de Centla]]&quot;, onde tomó parte per primer vegada'l caballu nuna batalla nel nuevu mundu, causando un gran impautu ente los nativos. Dempués de delles hores de llucha, los españoles llogren ganar a los naturales del pueblu de [[Potonchán]], apautando col cacique maya [[Tabscoob]] la so sumisión a la corona española. [[Hernán Cortés]] tomó posesión de les tierres a nome de la corona española{{harvnp|Gil y Saenz|1979|p=87|sp=sí}} declarando la fundación el [[25 de marzu]] de la Villa de [[Villa de Santa María de la Victoria Santa María de la Victoria]],{{harvnp|Gil y Saenz|1979|p=91|sp=sí}} que sería la primer población en territoriu continental de Méxicu.{{harvnp|Torruco Saravia|1987|p=27|sp=sí}}{{harvnp|Ruz|2005|p=62|sp=sí}}

En [[1525]], [[Hernán Cortés |Cortés]] unvió a Tabasco al Capitán [[Juan de Vallecillo]]{{harvnp|Ruz|1991|p=29|sp=sí}} con un pequeñu destacamentu pa someter a los naturales, convirtiéndose asina de fechu nel primer [[gobernantes de Tabasco|gobernador]] de la provincia de Tabasco. Vallecillo, reconstruyó la Villa de [[Villa de Santa María de la Victoria Santa María de la Victoria]], que fuera destruyida polos indíxenes, ya intentó pacificar la provincia, pero nun pudo sojuzgar a los nativos, finando a los pocos meses. En [[1527]] Cortés unvia a [[Baltasar de Osorio]],{{harvnp|Ruz|1991|p=30|sp=sí}} quien tamién fracasa.

Ante'l fracasu de les campañes conquistadores de Vallecillo y Osorio, en 1528 [[Francisco de Montejo]] &quot;l'Adelantráu&quot;, recibió del rei'l títulu de «gobernador de Yucatán, Cozumel y Tabasco», teniendo les facultaes de conquistar y pacificar [[Yucatán]] y [[Cozumel]], y poblar Tabasco, llegando a [[Villa de Santa María de la Victoria Santa María de la Victoria]] el 8 de mayu de 1528 col títulu d'alcalde mayor de Tabasco», empecipiando una intensa campaña militar pa «pacificar» la provincia.

De [[1530]] a [[1535]] batalló en tierres tabasqueñas, llogrando en [[1535]] la pacificación y control de la zona del [[ríu Grijalva]], abriendo un camín seguru escontra Les Chiapas.

=== La Colonia ===

Una vegada llograda la pacificación parcial de la provincia de Tabasco, a partir de [[1537]], los españoles empezaron a establecese en diverses partes del estáu, fundando poblaciones como: Xalpa (Actual [[Jalpa de Méndez]]), Santiago Cimatán (que dempués de ser destruyida polos indíxenes foi refundada como Villa de la Natividá de [[Cunduacán]]), Santiago de Teapa ([[Teapa]]), Tecomajiaca (actual barriu de la ciudá de [[Teapa]]), [[Tacotalpa]] y San Pedro Tanoche (en [[Tenosique]] que dempués foi despoblada por órdenes de Montejo &quot;el Mozu&quot;).

==== La piratería ====
[[Ficheru:Laurens de Graaf (oil, 1670s).jpg|180px|thumb|El pirata [[Laurence de Graff]], foi un azote pa la provincia de Tabasco, atacando delles ocasiones la capital [[Villahermosa (Tabasco)|San Juan Bautista]] y la rexón de la [[Chontalpa]].]]
En [[1557]] los [[pirates]] ingleses empecipiaron les sos actividaes poles mariñes tabasqueñas, hasta que por causa de los sos constantes ataques, dalgunos de los habitantes de [[Villa de Santa María de la Victoria Santa María de la Victoria]] decidieron treslladase ríu arriba pol [[ríu Grijalva|Grijalva]], hasta un llugar conocíu como Tres Loma, onde fundaron la población de [[Villahermosa (Méxicu)|San Juan Bautista]].

En [[1564]] les autoridaes coloniales de Tabasco, llograron dempués de munches campañes militares, la rindición de los indíxenes de Cimatán, quien fueron los postreros en rindise a los españoles.

El 24 de xunu de [[1564]] l'español [[Diego de Quijada]], nun percorríu pola provincia, llega a San Juan Bautista y funda oficialmente la ciudá de [[Villahermosa (Méxicu)|Villahermosa]] col nome de Villa Carmona, porque ―según dixo al rei―: ''«Recuérdame la vega del ríu Guadalquivir en [[Carmona (Sevilla)|Carmona]]»''.&lt;ref name=&quot;ref_duplicada_2&quot;&gt;[Villahermosa: la nuesa ciudá. Geney Torruco Saravia &quot;H. Conceyu de Centru&quot;], Méxicu (1979)&lt;/ref&gt; Dos años más tarde recibieron el permisu real de [[Felipe II d'España|Felipe II]], onde aprueba la so fundación, y en [[1598]] el mesmu [[Felipe II]] concedió a la villa'l títulu de [[Villahermosa (Méxicu)|Villa Formosa de San Juan Bautista]], y un [[Escudu de Tabasco|escudu d'armes]] de los más antiguos d'América, que dende [[1892]] adoptóse como escudu de Tabasco.

Por cuenta de los continuos ataques de los pirates, nel que destaca'l tarrecible ataque de [[1597]] onde pirates holandeses destrúin y amburen totalmente [[Villa de Santa María de la Victoria Santa María de la Victoria]],&lt;ref&gt;[Tabasco: antigües lletres, nueves voces. Mario Humberto Ruz &quot;UNAM&quot;]/Santa Maria de la Victoria, primer asentamientu español del sieglu XVI en Tabasco. Flora Leticia I. Salazar, Méxicu (1985)&lt;/ref&gt; en 1604 l'alcalde mayor de Tabasco [[Juan de Miranda]] solicita al virréi [[Juan de Mendoza y Lluna]] el cambéu de los poderes a [[Villahermosa (Méxicu)|San Juan Bautista]]. Realizándose'l treslláu, hasta'l 24 de xunu de [[1641]].&lt;ref name=&quot;ref_duplicada_2&quot; /&gt;

==== La rebelión maya de 1668 a 1671 ====
Mientres la segunda metá del sieglu XVII producir en Tabasco un aumentu considerable na esplotación de los pueblos indíxenes al traviés de distintos métodos usaos polos españoles pal so arriquecimientu personal. Ye según en 1668 siendo [[Gobernantes de Tabasco|Alcalde Mayor de Tabasco]] [[Francisco Maldondo de Texeda]], la magnitú de los atropellos y l'arbitrariedá per parte de les autoridaes coloniales, sobre les comunidaes indíxenes, desaguó en llevantamientos y sulevaciones de los pueblos de la rexón del Usumacinta. Esi añu, los pueblos de Multé, Popane, [[Emiliano Zapata (Tabasco)|Istapa]], [[Balancán de Domínguez|Balancán]], Santa Ana, Usumacinta, Petenecté, [[Tenosique de Pino Suárez|Tenosique]] y Canitzán, llevantar contra l'autoridá colonial.&lt;ref&gt;Tabasco:Antigües lletres, nueves voces. Ruz Mario Humberto. UNAM. 2005.ISBN 970-32-2319-2.P=119&lt;/ref&gt;

Dempués de trés años d'alzamientu, tiempu mientres el cual la rexón del oriente de Tabasco tuvo fuera del control de la [[Monarquía Española|corona española]] una y bones nengún español podía entrar na zona, l'Alcalde Mayor [[Miguel Fernández de Rivero]], nun esfuerciu por evitar que'l conflictu estender a otros territorios, conformó una Compañía de Pardos pa enfrentase a los sulevaos. Mientres los enfrentamientos, mataron a una gran cantidá d'indios, llogrando a finales de [[1671]], el sometimientu de los pueblos mayes sulevaos.&lt;ref&gt;Tabasco:Antigües lletres, nueves voces. Ruz Mario Humberto. UNAM. 2005. ISBN 970-32-2319-2.P=136&lt;/ref&gt;

==== El cambéu de la capital de la provincia ====
En [[1677]] los corsarios ataquen fiero a la capital [[Villahermosa (Méxicu)|Villahermosa de San Juan Bautista]], destruyéndola y amburándola en delles ocasiones, obligando a les autoridaes a abandonar la ciudá y treslladar los poderes a la villa de [[Tacotalpa]], que foi capital de la provincia por 139 años.&lt;ref name=&quot;ref_duplicada_2&quot; /&gt; Ye hasta xineru de [[1795]] cuando una vegada ganaos los corsarios, el virréi [[Miguel de la Grúa Talamanca]] autoriza'l cambéu de los poderes de la Provincia de Tabasco de [[Tacotalpa]] a [[Villahermosa (Méxicu)|Villahermosa de San Juan Bautista]], realizándose'l llunes 15 d'agostu d'esi añu.

=== El sieglu XIX ===
[[Ficheru:José Eduardo de Cárdenas y Romero.JPG|180px|thumb|Presbíteru [[José Eduardo de Cárdenas|José Eduardo de Cárdenas y Romero]], primer Diputáu por Tabasco.]]

==== Diputación Provincial colonial ====
En 1810 el presbíteru [[José Eduardo de Cárdenas]] foi electu como diputáu por Tabasco ante les [[Cortes de Cádiz]], [[España]], el 24 de xunetu de 1811, presentó una ''Memoria en favor de la provincia de Tabasco'' o ''Esposición de Motivos de la Guerra d'Independencia'', na qu'esponía la situación d'abandonu en que s'atopaba la provincia de Tabasco y na que por esti motivu, protestaba contra les autoridaes virreinales y amosaba les posibles soluciones como: educación gratuita, creación de sociedaes agrícoles, creación de conceyos per eleición popular y la división del gobiernu en tres poderes: Executivu, Llexislativu y Xudicial.&lt;ref&gt;Les Estatues de la Reforma, Francisco Sosa, Editorial Porrua. DDF, Secretaría d'Obres y Servicios (Méxicu) 1974&lt;/ref&gt;

==== La llucha llibertaria ====
Trescurrieren tres siglos de suxeción al [[Imperiu español]] cuando'l 16 de setiembre de [[1810]] españó, bien lloñe del sureste, en [[Dolores Hidalgo|Dolores]], [[Guanajuato]] la llucha qu'habría de rematar, 11 años más tarde, cola declaración d'Independencia. La marxinación xeográfica y de toa índole esplica la tardanza con qu'equí repercutió la demanda llibertaria.

Hubieron de pasar cuatro años por qu'en [[1814]] don [[José María Jiménez]] profiriera'l berru d'insurrección en Tabasco; sicasí, la so iniciativa nun atopó abondu ecu y don José María Jiménez foi condergáu a prisión y unviáu a [[San Juan de Ulúa]].

Dos años más tarde, en febreru de 1816, [[Atanacio de la Cruz]] alzar n'armes y tomó la villa de [[Huimanguillo]], pretendía tomar tamién [[Cunduacán]], [[Acayucan]], [[Coatzacoalcos|Guazacoalcos]] y [[Tonalá (Veracruz)|Tonalá]], sicasí, foi derrotáu y encarceláu pol gobernador [[Francisco de Heredia y Vergara]].{{harvnp|Secretaría d'Educación del Gobiernu de Tabasco|2010|p=257|sp=si}}

En xunu de 1821, munchos habitantes de [[Cunduacán]], [[Macuspana]], [[Huimanguillo]] y [[Teapa]] xuntar al [[Plan d'Iguala]], y el 5 de xunetu de 1821 [[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]] ye tomada polos independentistes encabezaos por [[José María Jiménez]] y [[Luis Timoteo Sánchez]] quien a les dos de la tarde na [[Plaza d'Armes de Villahermosa|Plaza d'Armes]] proclama la independencia y da a conocer el ''&quot;gloriosu sistema independiente&quot;'', sicasí les fuercies realistes del gobernador [[Ángel del Toro]] recuperen la ciudá.&lt;ref name=&quot;Martínez06p60&quot;&gt;{{Cita Harvard|Martínez Assad|2006|p=60|sp=sí}}&lt;/ref&gt;

==== Proclamación de la Independencia de Tabasco ====
[[Ficheru:Bandera de las Compañías Militares de Tabasco.svg|250px|thumb|Bandera de les Compañíes Militares de Tabasco 1821.]]

N'agostu de [[1821]], cuando la llucha pola independencia taba yá na so fase final, el coronel [[Antonio López de Santa Anna]] unvió a Tabasco una espedición, encabezada pol capitán [[Juan Nepomuceno Fernández Mantecón]],&lt;ref name=&quot;Torruco87p48&quot;&gt;{{Cita Harvard|Torruco Saravia|1987|p=48|sp=sí}}&lt;/ref&gt; quien llega a Tabasco el 31 d'agostu, pasando peles poblaciones de [[Heroica Cárdenas|San Antonio de los Naranjos]] (primer distritu tabasqueño que xuró la Independencia) y [[Cunduacán]], llegando darréu al pueblu de Tamulté (güei una colonia de Villahermosa), lo que provocó la fuxida escontra Campeche del gobernador [[Ángel del Toro]] y la rindición de la guarnición española na capital. El capitán [[Juan Nepomuceno Fernández Mantecón|Juan N. Fernández]], entró trunfal a [[Villahermosa (Méxicu)|San Juan Bautista]] (Güei [[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]]) el sábadu 7 de setiembre de [[1821]] Proclamando la independencia de Tabasco.&lt;ref name=&quot;Torruco87p48&quot; /&gt;

==== Incorporación de Tabasco al Imperiu mexicanu ====
La incorporación de Tabasco al [[Primer Imperiu Mexicanu|Imperiu mexicanu]], con xurar del [[Plan d'Iguala]], de parte de les autoridaes tabasqueñas, asocedió'l domingu 8 de setiembre de [[1821]] a les 9 de la mañana, na [[Plaza d'Armes de Villahermosa|Plaza d'Armes]] de [[Villahermosa (Méxicu)|San Juan Bautista]], colo que les autoridaes de la Provincia de Tabasco reconocíen al supremu gobiernu.&lt;ref name=&quot;Torruco87p49&quot;&gt;{{Cita Harvard|Torruco Saravia|1987|p=49|sp=sí}}&lt;/ref&gt; [[Juan Nepomuceno Fernández Mantecón]] foi escoyíu gobernador del estáu, polo que foi'l primer gobernador de Tabasco na dómina independiente. Sicasí, al poco tiempu foi denunciáu por abusos y encarceláu en [[Cunduacán]]. Sustituyir el Xeneral [[Manuel María Leytón]] en [[1822]]. Poco dempués conocióse la noticia de que [[Agustín de Iturbide]] proclamárase emperador. Tomó entós posesión de la gubernatura tabasqueña el coronel [[José Antonio Rincón]], quien permaneció nel so cargu hasta [[1823]] cuando, [[Antonio López de Santa Anna]] instituyó la [[República]].

==== Primer Diputación Provincial ante'l Congresu ====
[[Ficheru:Tabasco.Bandera de Iturbide.JPG|250px|thumb|Bandera cola que se xuró l'Imperiu de Iturbide, en San Juan Bautista, Tabasco el 10 de xunu de 1822.&lt;ref&gt;Muséu Nacional d'Historia. Castiellu de Chapultepec, Méxicu, D.F.&lt;/ref&gt;]]
El 21 d'agostu de 1822, [[Manuel Crescencio Rejón]], quien yera Diputáu por [[Yucatán]], propunxo faer de Tabasco una provincia y que la correspondiente diputación provincial establecer en [[Villahermosa (Tabasco)|San Juan Bautista de Villahermosa]] y el 9 de setiembre esta propuesta foi turnada al comité correspondiente. El 2 de payares de 1822 La [[Xunta Nacional Instituyente]] creada por [[Agustín de Iturbide|Iturbide]] al eslleir el Congresu, dispunxo que Tabasco tuviera la so Diputación provincial, Rejón dixo un añu más tarde, falando nel Congresu que la Xunta Nacional Constituyente aprobara la solicitú y emitíu el correspondiente decretu;&lt;ref&gt;Manuel Crescencio Rejón, ''Discursos parllamentarios (1822-1847)''. Méxicu, 1943, páxs.&amp;nbsp;72-73.&lt;/ref&gt; y Tabasco tenía entamada la so diputación provincial n'abril de 1823.&lt;ref&gt;Gaceta del Gobiernu Supremu de Méxicu, a 3 de xunetu de 1823; Manuel Mestre Chiliassa: ''Documentos y datos pa la historia de Tabasco'', I, 124, páxs.&amp;nbsp;134-135. Méxicu, 1916.&lt;/ref&gt;

==== Comandancia Xeneral de Tabasco ====
Al derrocamientu d'[[Agustín de Iturbide]], se reinstaló el [[Congresu de la Unión|Congresu]] a principios de marzu de 1823, decidiéndose la desapaición de les ''Capitaníes Xenerales de Provincies'', estableciendo les ''Comandancies Xenerales'' dientro de les que Tabasco conformó una separada de [[Yucatán]], amestándose-y amás el Distritu de la [[Llaguna de Términos]],{{harvnp|Torruco Saravia|1987|p=51|sp=sí}} fechu que se peracabó al publicar la ''Llei eleutoral pa los comicios de diputaos al Segundu Congresu Constituyente de la Nación'' el 17 de xunu de 1823, fecha na que Tabasco queda dixebráu definitivamente de Yucatán.&lt;ref&gt;Cámara de Diputaos LXI Llexislatura. Documentos pa la Historia del Méxicu Independiente 1808-1938. Llei eleutoral bien detallada pa los comicios de diputaos al Segundu Congresu Constituyente de la Nación. Ed. Porrúa. Méxicu, D.F. 2010. ISBN 978-607-401-313-9 p=231&lt;/ref&gt;

==== Creación del estáu de Tabasco ====
{{VT|Constitución Política del Estáu de Tabasco}}
Al convocase'l Congresu Constituyente en 1823, el [[29 de xineru]] de [[1824]], participó por Tabasco, don [[José María Ruiz de la Peña]], quien señaló que la provincia de Tabasco, pronunciábase a favor de la [[Federación]], y que ''&quot;Tabasco cuntaba colos requisitos pa convertírse n'unu de los estaos de la nueva nación, como población, agricultura y comerciu.&quot;''. Dempués de sometese a votación, el plenu aprobó la solicitú convirtiéndose Tabasco el [[31 de xineru]] de [[1824]] nun Estáu llibre y soberanu, al promulgase'l ''[[Acta Constitutiva de la Federación Mexicana]]'',&lt;ref&gt;Miguel Ángel Porrúa (Compilador). Documentos pa la historia del Méxicu independiente 1808-1938. H. Cámara de Diputaos LXI Llexislatura. Capítulu 1:Insurxencia y República Federal. Ernesto Lemoine. Acta Constitutiva de la Federación Mexicana, Soberanu Congresu Constituyente Mexicanu. Méxicu. 2010. ISBN 978-607-401-313-9. p= 247&lt;/ref&gt; siendo almitíu oficialmente'l [[7 de febreru]] de [[1824]] como'l tao númberu 13 fundador de la nueva [[República Mexicana|República Federal]].{{harvnp|Lee Benson|1994|p=227|sp=sí}}

Esi mesmu añu estableció la primer llexislatura local qu'escoyó a don [[Agustín Ruiz de la Peña]] como gobernador interín. El 5 de febreru de 1825 publicóse la primer [[Constitución Política del Estáu de Tabasco]], que constaba de 11&amp;nbsp;capítulos y de 224&amp;nbsp;artículos, siendo la cuarta Constitución a nivel nacional (solo dempués de les de Jalisco, Oaxaca y Zacatecas).&lt;ref&gt;Martínez Assad Carlos. Curtia historia de Tabasco. 2006. Fondu de Cultura Económica. Méxicu, D.F..p.70&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Tabasco. Constitución de 1825.JPG|200px|thumb|Portada de la Constitución Política del Estáu llibre de Tabasco promulgada en 1825.]]

==== Centralistes contra federalistes ====
Escontra [[1830]], nel país esistíen dos bandos: los centralistes, que puxaben porque los estaos fueren departamentos suxetos al poder central; y los federalistes, quien sofitaben la idea d'una república conformada por estaos &quot;llibres y soberanos&quot;.

Esta situación derivó en constantes guerres civiles y alzamientos militares en Tabasco. En xineru de 1830 desamarróse la [[Primer invasión de los Chenes]] na cual Yucatán invadió Tabasco con 300 soldaos derrocando al gobernador. Darréu a finales de 1831 y hasta mediaos de 1832 los estaos de Yucatán y Chiapas invaden Tabasco con 500 soldaos na llamada [[Segunda invasión de los Chenes]] siendo derrotaos polos tabaqueños. A finales de 1832 empecipia en Tabasco una guerra civil que remataría hasta 1834 col trunfu de los centralistes tabasqueños quien derroquen al gobernador federalista [[Manuel Buelta]].

==== La separación de Tabasco ====
{{AP|Separación de Tabasco}}
{{VT|Revolución federalista (Tabasco)|Conflictu Tabasco-Texas (1840)}}
En [[1839]] desamarrar nel estáu una guerra civil ente los lliberales (federalistes) contra los centralistes, conocida como [[Revolución federalista (Tabasco)|Revolución federalista]], que remata en payares de [[1840]] col trunfu de les fuercies federalistes y el derrocamientu del gobernador centralista [[José Ignacio Gutiérrez]].

El 6 d'avientu de [[1840]] ye nomáu gobernador [[Agustín Ruiz de la Peña]] y a los pocos díes presentar na capital trés buques de l'armada de Texas al mandu del Almirante E. W. Moore quien reclama un pagu de 25 mil pesos pol sofitu birndado pa la restauración del federalismu nel estáu, lo qu'obliga al gobernador a arrenunciar el 14 d'esi mesmu mes siendo sustituyíu por [[Pedro Requena Estrada]].{{harvnp|Arias|1987|p=107|sp=sí}}

Ante l'incumplimientu del tratu fechu por [[Juan Pablo de Anaya]], l'armada texana empezó a bombardiar la capital del estáu, polo que'l gobernador [[Pedro Requena Estrada]] entrevistar na madrugada del 15 d'avientu nel buque ''&quot;Austin&quot;'' col almirante Moore pa disuadirlo de suspender el bombardéu yá que el tratu haber fechu con Anaya y el gobiernu del estáu nun cuntaba con recursos pal pagu, llogrando que l'armada texana suspendiera'l bombardéu y retirárase de la capital del estáu.{{harvnp|Arias|1987|p=107|sp=sí}} 

El trunfu de los federalistes en Tabasco, fadió al Presidente [[Anastasio Bustamante]] quien decreta fuertes sanciones económiques pal estáu'l 11 de febreru de [[1841]], polo que día 13 de febreru l'estáu de Tabasco decreta la so separación de [[Méxicu]], en protesta pol centralismu imperante nel País, y poles sanciones impuestes pol Gobiernu central, asumiendo'l Congresu local les funciones de Congresu Xeneral, otorgándo-y al gobernador [[José Víctor Jiménez]] les funciones de Presidente y creándose tres secretaríes: la de Gobernación y Rellaciones al cargu de Don Joaquín Crescencio Rejón, la de Facienda al cargu de Don Carlos Serra, y la de Guerra y Marina a cargu del Xeneral Ignacio Martínez de Pinillos.&lt;ref name=&quot;Gil y Sáenz.1979p192&quot;&gt;{{Cita Harvard|Gil y Sánez.|1979|p=192|sp=sí}}&lt;/ref&gt; L'estáu de Tabasco reincorpórase oficialmente a Méxicu'l 2 d'avientu de [[1842]].&lt;ref&gt;[Villahermosa Nuesa Ciudá. Geney Torruco Saravia &quot;H. Conceyu de Centru&quot;], Méxicu (1979)&lt;/ref&gt;

==== La invasión d'Estaos Xuníos ====
{{AP|Intervención d'Estaos Xuníos en Tabasco}}
{{VT|Primer Batalla de Tabasco|Segunda Batalla de Tabasco}}
[[Ficheru:Intervención estadounidense en Tabasco.jpg|thumb|Desembarcu de tropes d'Estaos Xuníos en [[Villahermosa (Tabasco)|San Juan Bautista]] el 16 de xunu de 1847.]]
N'ochobre de [[1846]], los d'Estaos Xuníos invadieron Tabasco, unviando una cuadriella al mandu del comodoro [[Matthew C Perry]]. El 23 d'ochobre na mañana tomaron posesión de [[Frontera]], y el 25 llegaron a la capital [[Villahermosa (Tabasco)|San Juan Bautista]], que s'atopaba defendida pol [[Gobernantes de Tabasco|gobernador]] y Comandante Xeneral [[Juan Bautista Traconis]]. Los d'Estaos Xuníos esixeron la rindición, a lo que'l gobernador [[Juan Bautista Traconis|Traconis]] respondió que «defenderíen la plaza coles sos vides», polo que los d'Estaos Xuníos empezaron el bombardéu a la capital, empecipiándose la [[Primer Batalla de Tabasco]], ensin poder tomar la ciudá,&lt;ref name=&quot;ref_duplicada_2&quot; /&gt; retirándose escontra [[Frontera (Tabasco)|Frontera]] el 26 pela tarde, y enllantando un bloquéu naval d'ocho meses. La victoria llograda poles fuercies tabasqueñas comandadas por [[Juan Bautista Traconis]], representó una de les poques victories mexicanes na llucha contra los [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]].

Dempués de la retirada de los d'Estaos Xuníos, [[Juan Bautista Traconis]] solicitó sofitu al gobiernu federal, y al nun recibilo, pronuncióse'l 9 de payares de [[1846]] contra'l presidente [[Mariano Salas]], declarando a Tabasco separáu de la nación mexicana.&lt;ref name=&quot;Torruco87p86&quot;&gt;{{Cita Harvard|Torruco Saravia|1987|p=86|sp=sí}}&lt;/ref&gt; Sicasí, la so aición separatista nun foi sofitada y [[Juan Bautista Traconis|Traconis]] foi destituyíu del gobiernu, siendo sustituyíu por [[Xusto Santa Anna]], tornando Tabasco a la unión nacional el 5 de xineru de 1847.

El 16 de xunu de [[1847]], los d'Estaos Xuníos presentar na capital del estáu, empecipiándose la [[Segunda Batalla de Tabasco]], nesa ocasión los tabasqueños, ante la falta de recursos pa defendese debíu al bloquéu marítimu de 8 meses implementáu polos d'Estaos Xuníos, tuvieron qu'abandonar la ciudá de [[Villahermosa (Tabasco)|San Juan Bautista]], treslladándose les autoridaes y el [[Gobernantes de Tabasco|gobernador]] [[Xusto Santa Anna]] a la villa de [[Tacotalpa]] nomándola capital del estáu, ente que el [[Matthew C Perry|Comodoro Perry]], noma al xeneral [[Gershom J. Van Brunt]] [[Gobernantes de Tabasco|gobernador interín de Tabasco]].

Darréu, la guerrilla tabasqueña, entamada pol Coronel [[Miguel Bruno]] dio a les armes nacionales en Tabasco, el trunfu sobre los d'Estaos Xuníos, el 27 de xunetu de 1847.&lt;ref name=&quot;ref_duplicada_3&quot;&gt;[Compendiu Históricu, Xeográficu y Estadísticu de Tabasco. Manuel Gil y Saenz: ''Gobiernu del Estáu de Tabasco&quot;,] Méxicu, 1979.''&lt;/ref&gt; Derrotaos, los d'Estaos Xuníos evacuaron la ciudá na que permanecieron 35 díes.

==== La invasión francesa ====
[[Ficheru:Intervención francesa en Tabasco.jpg|thumb|Espulsión de les tropes franceses de la capital del estáu'l 27 de febreru de 1864.]]
{{AP|Intervención francesa en Tabasco}}
Más tarde, en 1863, Tabasco volvería ser ocupáu por fuercies estranxeres, el 18 de febreru los franceses [[Toma de Jonuta (1863)|tomaron Jonuta]], el 15 de marzu ocuparon el puertu de [[Frontera (Tabasco)|Frontera]] y el 18 de xunu desembarcaron na capital del estáu [[Villahermosa (Tabasco)|San Juan Bautista]]. L'exércitu francés toma la ciudá, obligando a les autoridaes y a la tropa federalista a abellugase na [[Subrexón de la Sierra (Tabasco)|Sierra]] y na [[Chontalpa]]. El gobernador [[Victorio Victorino Dueñes]] camuda los poderes a la villa de [[Tacotalpa]], convirtiéndose na capital del estáu.

Mientres na capital del estáu, Eduardo González Arévalo, quien venía colos franceses, se autonombraba [[gobernantes de Tabasco|gobernador de Tabasco]] el 16 de setiembre de 1863. Nesi tiempu, l'estáu de Tabasco foi estremáu en 4 distritos: Centru, Chontalpa, Sierra y Pichucalco. El 1 de payares de 1863 los franceses son ganaos cerca de la ciudá de [[Cunduacán]] na llamada [[Batalla d'El Jahuactal]] y darréu, el 27 de febreru de [[1864]] mientres la [[toma de San Juan Bautista]], les fuercies tabasqueñas al mandu del Coronel [[Gregorio Méndez Magaña]], espulsen a los franceses de la capital [[Villahermosa (Méxicu)|San Juan Bautista]]. Finalmente, en 1866, dempués del [[Sitiu de Jonuta (1866)|sitiu de Jonuta]], los franceses son espulsaos definitivamente del estáu, convirtiendo a Tabasco nel primer estáu n'espulsar a los invasores franceses del territoriu nacional.

==== Dómina Porfirista ====
[[Ficheru:Billete de 5 pesos del Banco de Tabasco.JPG|290px|thumb|Billete de cinco pesos emitíu pol Bancu de Tabasco en 1901.]]
La paz porfiriana» llegó tamién a Tabasco y con ella, el momentu de sacar al estáu del aislamientu en que permaneciera somorguiáu mientres los trés sieglos de la Colonia y los primeros años de vida independiente. Mientres los 33 años que'l xeneral Díaz presidió'l gobiernu de la República, l'estáu empezó a encimentar les bases sobre les cualos, anque pasu ente pasu, habría de dir superando aquella precaria situación.

Llibres yá de convulsiones, los tabasqueños dar a la xera de reconstruyir la capital del so estáu. Gran númberu d'edificios maltrechos poles constantes lluches d'años anteriores fueron baltaos pa construyir otros, de tal suerte que la ciudá foi alquiriendo una fisonomía nueva. La entidá empezó a caminar pola sienda del progresu: En [[1879]] inauguróse l'Institutu Juárez; en 1881, el serviciu telegráficu que conectaba la ciudá de Méxicu con [[Villahermosa (Méxicu)|San Juan Bautista]]; en [[1890]] instalóse l'allumáu llétricu públicu na ciudá capital; n'avientu de [[1894]] abriéronse les puertes del nuevu palaciu de gobiernu; en 1901 inauguróse'l primer bancu.

Tabasco espolletó mientres esi ralu de más de tres décades; pero hai qu'aceptar, igualmente, que la inmadurez política de la nación reflexábase equí tamién. Díaz perpetuárase nel poder. En Tabasco, Abraham Bandala fixera lo mesmo, el xeneral foi gobernador con interrupciones nel so mandatu dende 1894 hasta avientu de [[1910]]: aproximao 16 años.

=== El sieglu XX ===
Terminaben los primeros cien años d'historia independiente. Aballaos de tanta inestabilidá, hubo qu'entamar inda otra llucha sangrienta: la Revolución de 1910, el movimientu social más importante de Méxicu.

==== La Revolución Mexicana en Tabasco ====
{{AP|Revolución mexicana en Tabasco}}
[[Ficheru:Ignacio Gutiérrez.jpg|180px|thumb|[[Ignacio Gutiérrez Gómez]] alzar n'armes n'abril de 1910, primero qu'españara el movimientu revolucionariu.]]
Don [[Ignacio Gutiérrez Gómez]], alzar n'armes en contra del gobernador [[Abraham Bandala Patiño|Abraham Bandala]] n'abril de 1910, muncho primero de qu'españara'l movimientu revolucionariu a nivel nacional, pero foi derrotáu. Darréu, secundó'l movimientu revolucionariu nel estáu y el día 19 d'avientu de [[1910]] llevantar n'armes. «El primer oxetivu de la campaña foi la cabecera municipal, [[Heroica Cárdenas|Cárdenas]], a onde tendríen d'entrar les fuercies revolucionaries el día 24.

Darréu, cuando la revolución armada concluyera, [[Venustiano Carranza]] nomó al xeneral [[Luis Felipe Domínguez Suárez]] gobernador del estáu, pero los revolucionarios de la [[Chontalpa]] nun aceptaron que la gubernatura tuviera ocupada pol xeneral Domínguez, un revolucionariu de [[Subrexón de los Ríos (Tabasco)|los Ríos]] y empezaron a amenase serios resfregones.

==== La guerra civil 1914-1919 ====
Anque la [[Revolución Mexicana]] concluyera, la llucha armada pol poder ente les distintes facciones, siguió por ralos dende [[1914]] hasta [[1919]].

El gobernador [[Luis Felipe Domínguez y Suárez]] tuvo qu'arrenunciar al so cargu pa ser sustituyíu por don [[Carlos Greene]], unu de los xefes más renomaos de la [[Chontalpa]]. Esto asocedía'l día 10 d'ochobre de 1914.

Les diferencies ente los revolucionarios de La [[Chontalpa]] y los de la rexón de los Ríos volvieron manifestase cuando, en xunetu de 1918, convocar a eleiciones pa gobernador y diputaos locales. Surdieron entós dos partíos: el Lliberal Constitucionalista, sofitáu pola rexón de los Ríos y que postulaba a [[Luis Felipe Domínguez y Suárez]]; y el Partíu Radical sofitáu pola [[Chontalpa]] que postulaba a don [[Carlos Greene]], quien sería'l ganador, pero Domínguez desconociendo'l trunfu de [[Carlos Greene|Greene]] declarar en rebeldía. Los dominguistas instalaron un Congresu alternu en Amatitán, Jonuta, y nomaron a Luis Felipe Domínguez gobernador, esistiendo nesi momentu dos gobernadores y dos Congresos estatales coles mesmes.

[[Carlos Greene|Greene]], llogró entrevistase con [[Carranza]] y este reconoció la llegalidá del so gobiernu. [[Carlos Greene]] volvió al so puestu'l 31 d'avientu de [[1919]] y con ello quedó concluyíu en Tabasco el solmenáu capítulu de la Revolución y empezó unu nuevu; la dómina del garridismo.

==== La rebelión delahuertista ====
{{AP|Rebelión delahuertista en Tabasco}}
A mediaos d'avientu de 1923, los xenerales [[Carlos Greene]], Fernando Segovia, José Lozano y Eustorgio Vidal, llevantar n'armes contra'l gobernador de Tabasco, [[Tomás Garrido Canabal]] y en favor de la candidatura presidencial d'[[Adolfo de la Huerta]].&lt;ref name=&quot;tabascohoy.com&quot;&gt;{{cita web |títulu=Una historia nel olvidu |autor=Neftalí Ortiz. Tabasco Güei |url=http://www.tabascohoy.com/2/notes/index.php?ID=112371 |fechaaccesu=21 de febreru de 2013}}&lt;/ref&gt; Los delahuertistas tabasqueños tomaron la capital del estáu, nomando como gobernador a [[Manuel Antonio Romero]].&lt;ref name=&quot;Martínez06p166&quot;&gt;{{Cita Harvard|Martínez Assad|2006|p=166|sp=sí}}&lt;/ref&gt; Adolfo de la Huerta viaxó a Tabasco y treslladó ''&quot;el so gobiernu&quot;'' al puertu de [[Frontera (Tabasco)|Frontera]] al que nomó'l 20 de febreru ''&quot;Capital de Méxicu&quot;'',&lt;ref name=&quot;tabascohoy.com&quot; /&gt; sicasí, tuvo que salir de Tabasco escontra Estaos Xuníos. La rebelión terminó col trunfu de los obregonistas y el regresu de [[Tomás Garrido Canabal|Garrido]] al poder.

==== El garridismo ====
[[Ficheru:Tomás Garrido.jpg|180px|thumb|[[Tomás Garrido Canabal]] conocíu tamién como'l ''&quot;Sagitario coloráu''.]]
Esta dómina empecipia en 1919 cola llegada al poder de [[Tomás Garrido Canabal]] y,remata en 1934 en que dexa'l gobiernu dempués del so tercer periodu.

Esta dómina carauterizar pola forma duro y arbitrario en que Garrido exerció'l poder político nel estáu, les direutrices del so gobiernu fueron: el sofitu al campu y a los obreros, la so llucha contra'l cleru y la erradicación de los vicios, principalmente l'alcoholismu.&lt;ref name=&quot;tabasco.gob.mx&quot;&gt;{{cita web |títulu=El Garridismo rellumanza y fin |autor=Gobierno del Estáu de Tabasco |url=http://www.tabasco.gob.mx/tao/hist_16garridismo.php |fechaaccesu=5 de payares de 2011 }}&lt;/ref&gt;

Na so llucha relixosa, Garrido propúnxose desfanatizar al pueblu, erradicando la relixón, pa esto, los templos fueron baltaos y convertíos n'escueles o cuarteles, los sacerdotes espulsaos, les imáxenes incineraes, los llares allanados con órdenes de prindar tolos oxetos y símbolos relixosos (llibros, imáxenes, medayes, etc.), prohibió les celebraciones relixoses y les cruces sobre les tumbes, les fiestes relixoses fueron sustituyíes por feries rexonales y camudáronse los nomes de toles rancherías, pueblos, villes y ciudaes que llevaren nomes relixosos. Ello ye que el cultu relixosu práuticamente sumió en Tabasco, mientres esta dómina.&lt;ref name=&quot;tabasco.gob.mx&quot; /&gt;

==== Dómina contemporánea ====
El 1 de xunetu de 1935 el Congresu de la Unión declara la desapaición de poderes nel estáu, debíu al desorde social causáu poles protestes de los enemigos del ex gobernador Tomás Garrido y del gobernador [[Manuel Lastra Ortíz]], xuníes a les diferencies del Presidente [[Lázaro Cárdenas del Río|Lázaro Cárdenas]] y siguidores de [[Plutarco Elías Calles]], polo que'l Congresu de la Unión, noma gobernador interín a [[Aureo L. Calles]].

Ente [[1940]] y [[1960]], desmóntense grandes cantidaes de selva pa crear el &quot;Complexu Agroindustrial de la Chontalpa&quot;, y Petróleos Mexicanos, anuncia'l descubrimientu d'importantes xacimientos petroleros nos conceyos d'[[Huimanguillo (conceyu)|Huimanguillo]] y [[Macuspana (conceyu)|Macuspana]]. Na década de [[1950]] inaugúrase'l Ferrocarril del Sureste, comunicando al estáu col sistema ferroviariu nacional, y en [[1959]] l'Institutu Juárez tresformar en [[Universidá Juárez Autónoma de Tabasco]].

A principios de la década de [[1960]], el presidente [[Adolfo Ruiz Cortines]] inaugura la carretera federal Non. 180, Coatzacoalcos-Villahermosa, colo que la capital tabasqueña queda por fin comunicada per vía terrestre col centru y norte del país.

Na década de [[1970]] [[Petroleos Mexicanos]] anuncia'l descubrimientu de xacimientos super xigantes nos conceyos de [[Centru (Tabasco)|Centru]], [[Cunduacán (conceyu)|Cunduacán]], [[Nacajuca (conceyu)|Nacajuca]], [[Cárdenas (Tabasco)|Cárdenas]], [[Huimanguillo (conceyu)|Huimanguillo]], [[Comalcalco (conceyu)|Comalcalco]] y [[Macuspana (conceyu)|Macuspana]], lo que desamarra'l llamáu «boom petroleru» na entidá, cola llegada de miles de persones y cientos d'empreses rellacionaes cola actividá petrolera.

En [[1979]] constrúyese'l nuevu [[Aeropuertu Internacional Carlos Rovirosa Pérez]] en [[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]], y en [[1982]] inaugúrase'l desenvolvimientu urbanu Tabasco 2000, colo que s'empecipia'l desenvolvimientu urbanísticu na capital del estáu. Esi mesmu añu, empecipia operaciones el puertu d'altor de [[Dos Bocas]].

Ente [[1985]] y [[1988]] inaugúrase la biblioteca pública José María Pino Suárez, según les pontes: Frontera, Balancán, Jonuta, José Colomo, Provincia, Pitahaya, Jalapita, Barra de Panteones y San Pedro, colo que l'estáu queda totalmente comunicáu per tierra.

En 2007, debíu al desaguadoriu de la presa peñitas en Chiapas y un tapón creáu polos vientos na desaguada de dellos ríos, anicióse un gran hinchente, que afecto a delles zones tantu de Chiapas como Tabasco 

En 2008 concluyó la construcción de la carretera internacional [[Tenosique]] - [[El Ceibo]] - [[Tikal]] y el 27 d'ochobre de [[2009]], los Presidentes de [[Méxicu]], [[Felipe Calderón Hinojosa]] y de [[Guatemala]], [[Álvaro Colom Caballeros]] inauguraron el puertu fronterizu d'[[El Ceibo]], [[Tenosique (conceyu)|Tenosique]], abriendo'l cuartu encruz internacional ente estos dos países.

== Xeografía ==
{{AP|Xeografía de Tabasco}}
[[Ficheru:Cuetu Monu Peláu 02.jpg|thumb|[[Cuetu Monu Peláu]] nel conceyu d'[[Huimanguillo (conceyu)|Huimanguillo]] con 1 000 m d'altor ye'l puntu más altu de Tabasco.]]
[[Ficheru:Tapijulapa Sierrra.jpg|thumb|[[Cuetu El Madrigal]], na reserva ecolóxica Sierra de Tabasco, en [[Tacotalpa (conceyu)|Tacotalpa]].]]
[[Ficheru:Usumacinta-balancan.jpg|thumb|El [[ríu Usumacinta]], el más caudalosu de Méxicu, al so pasu pol conceyu de [[Balancán (conceyu)|Balancán]].]]
[[Ficheru:Villahermosa Panorámica 3.jpg|thumb|El [[ríu Grijalva]] al so pasu pela ciudá de [[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]].]]

L'estáu alcontrar al [[sureste de Méxicu]] y estiéndese pola [[llanura]] costera del [[golfu de Méxicu]], cola so porción meridional sobre la sierra del norte de [[Chiapas]]. L'estáu de Tabasco atópase formáu por llanures baxes y húmedes d'orixe aluvial, efeutu de l'aición de los ríos; na zona de la [[Chontalpa]] y parte de los conceyos de [[Centla]] y [[Jonuta (conceyu)|Jonuta]], esisten depresiones pantanoses y inundables, tantu peles aveníes de los ríos como peles agües qu'atraen perturbaciones ciclóniques y abondoses agües.

=== Orografía ===
{{VT|Sierra de Tabasco}}
La mayor parte del territoriu ye una llanura que s'estiende a la vista, ensin torga dalguna, hasta l'horizonte, y les poques elevaciones esistentes, nun devasen los 30 m. d'altor. Esisten al Sur nos conceyos d'[[Huimanguillo (conceyu)|Huimanguillo]], [[Tenosique (conceyu)|Tenosique]], [[Tacotalpa (conceyu)|Tacotalpa]] y [[Teapa (conceyu)|Teapa]] delles elevaciones que formen parte de les estribaciones de la [[Sierra Madre del Sur]], y que son conocíes como ''Sierra de Huimanguillo'', ''Sierra Madrigal'', ''Sierra Poaná'' y ''Sierra de Tapijulapa'', que formen la [[Sierra de Tabasco]]. Ente los cuetos más importantes atópense: ''El [[Cuetu Monu Peláu|Monu Peláu]]'', (que colos sos 1000 [[metros sobre'l nivel del mar|msnm]] ye'l máximu altor del estáu), ''La Pava'', y ''La Copa'' n'[[Huimanguillo (conceyu)|Huimanguillo]]; ''El Madrigal'', que tien aproximao 900&amp;nbsp;[[metros sobre'l nivel del mar|msnm]]; ''La Campana'', ''La Corona'' y ''Poaná'', en [[Tacotalpa (conceyu)|Tacotalpa]]; ''Coconá'' en [[Teapa (conceyu)|Teapa]], y ''El Tortuguero'' en [[Macuspana (conceyu)|Macuspana]].

=== Hidrografía ===
Una tercer parte de l'agua duce de [[Méxicu]], ta en Tabasco. El sistema fluvial constituyir colos caudales del [[ríu Usumacinta]], que ye'l más grande y caudalosu de la República, y el [[ríu Grijalva]] el segundu pol so caudal, con numberosos afluentes que desagüen nel [[Golfu de Méxicu]]. Tamién ta'l [[ríu de la Sierra]], que se forma polos caudales de los [[ríos Amatán]] y [[ríu Oxolotán|Oxolotán]] que baxen de la sierra de Chiapas y que se xune al Grijalva poco primero de llegar a la ciudá de [[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]].
Pol conceyu de [[Tenosique (conceyu)|Tenosique]], entra a [[Méxicu]] el [[Río San Pedro (Guatemala-Méxicu)|ríu San Pedro Mártir]], que provién del [[Petén]], [[Guatemala]] ya intérnase a territoriu mexicanu moviéndose escontra'l norte escontra'l vecín conceyu de [[Balancán (conceyu)|Balancán]], onde se xune al [[ríu Usumacinta]]. Dempués, dixebrar d'este y conviértese nel [[ríu San Pedro (Guatemala-Méxicu)|ríu San Pedro]], que sirve de llende ente los estaos de Tabasco y [[Campeche]] y desagua nel [[golfu de Méxicu]].

Solo queden fora d'esti sistema'l [[ríu Tonalá]] y el [[ríu Tancochapa|Tancochapa]] o [[río Pedregal|Pedregal]], que sirve de llende ente Tabasco y [[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]], al oeste d'[[Huimanguillo (conceyu)|Huimanguillo]]; los pequeños ríos de la [[Chontalpa]] como'l Blasillo, que s'alimenten d'escesos d'agües d'agües acumulaes nos popales ([[banzáu|banzaos]]) y el ríu González, brazu desprendíu del Mezcalapa a fines del sieglu XIX, que desagua al mar pola barra de Chiltepec.

A los numberosos ríos, regatos y regueros que crucien en tolos sentíos al estáu de Tabasco, añader delles albúferas, y un númberu eleváu de llagunes tremaes nel so territoriu, destacar los sistemes lagunares d'El Carmen, Pajonal, La Machona y Mecoacán.

Los [[Banzaos de Centla]] son un conxuntu de tierres baxes y güelgues, declarada como [[área protexida]] con categoría de [[Reserva de la Biosfera]]; cuenta con una estensión de 302&amp;nbsp;000 hectárees y ye la güelga más estensa d'[[América del Norte]].

La disponibilidad d'agua basar nes cuenques baxes de los ríos [[Usumacinta]] y [[ríu Grijalva|Grijalva]]; estes cuenques atropen l'agua d'innumberables corrientes y descárguense al mar en forma conxunta.

El volume medio añal ye de 125&amp;nbsp;000 millones de metros cúbicos, que representen el 35% de les corrientes del país y formen un ampliu calce qu'anubre grandes árees y anicia nes zones baxes numberoses llagunes de poca fondura. Nos meses de setiembre y payares algama los máximos niveles d'agua causando hinchentes.

=== Clima ===
L'allugamientu de Tabasco na zona tropical, la so escasa elevación con respectu al nivel del mar y la so cercanía col golfu de Méxicu a lo llargo de 191&amp;nbsp;km de mariña, determinen el desenvolvimientu de climes templaos con influencia marítima. El clima tropical húmedu ye una carauterística bien singular de la rexón, con temperatures que van de los 15°C nos meses más fríos (xineru y avientu) hasta 44&amp;nbsp;°C nos más calorosos; la temperatura permediu ye de 26&amp;nbsp;°C, qu'en razón del escasu altor con rellación al nivel del mar permanez constante.

=== Fauna y flora ===
[[Ficheru:MC GruenerLeguan.jpg|thumb|La [[iguana]], una de les especies esistentes en Tabasco.]]
[[Ficheru:Lepisosteus oculatus - Zoo Frankfurt.jpg|thumb|El ''[[pejelagarto]]'', la especie más emblemática de Tabasco y consideráu un fósil viviente» y especie sagrada pa les cultures prehispániques.]]
[[Ficheru:Macuilis.jpg|thumb|El [[macuilís]], un árbol típicu de Tabasco que floria solo una vegada al añu mientres 2 o 3 selmanes entendíes ente los meses marzu-abril.]]

En Tabasco, esisten dellos ecosistemes nos qu'habiten una gran cantidá d'especies ente aves, mamíferos y reptiles. Aína, una descripción resumida de la flora y fauna de cada unu.

====Selva lluviosa====
Allugar al sur del estáu, y nella atópense: [[tucanes]], [[Ara (xéneru)|guacamayas]], [[papagayos]], [[Pharomachrus mocinno|quetzales]], [[colibríes]], [[loros]] y [[pavu de monte]]; inseutos que pertenecen a esta asociación son [[abeya|abeyes]], [[aviespa|aviespes]], [[caparina|caparines]] y [[formiga|formigues]]; ente los reptiles tán [[cocodrilu]], [[iguana]] y el [[Ctenosaura similis|garrobo]], según culiebres: [[Boa constrictor|boa]], [[nauyaca]] y [[Culiebra de coral coral]] de delles clases. El númberu de mamíferos menguó debíu principalmente a baltar de montes, anque pueden atopase con dificultá'l [[Panthera onca|xaguar]], el [[monu saraguato]] y el [[ocelote]].&lt;ref name=&quot;http&quot;&gt;{{cita web |títulu=Tipu de fauna |autor= Gobierno del Estáu de Tabasco |url=http://www.tabasco.gob.mx/tao/geo-fauna.php |fechaaccesu=12 d'agostu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.tabasco.gob.mx/tao/geo-fauna.php|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

====Acahual====
Nel [[Helianthus annuus|acahual]], qu'apodera la parte central del estáu, habiten: el [[venado cola blanca]], la [[Sciurus|esguil]], el [[coneyu]], la [[palombu]], la [[chachalaca]], el [[pavu ocelado]], el [[monu gatuña]], el [[mapache]], l'[[armadillu]], el [[xabalín]] y el [[puercu espín]].&lt;ref name=&quot;http&quot; /&gt;

====Zona pantanosa====
Na zona pantanosa, allugada nel centru y norte del estáu, habiten especies de [[cocodrilu]], [[pejelagarto]], [[Testudines|tortúa]], [[hicotea]], [[pochitoque]], [[guao]], [[chiquiguao]]; tamién hai [[xaronca]], [[sacavera]], [[sapu]], y, en concencia, un gran númberu d'especies d'aves y páxaros: el [[pijije]], el [[coríu]], la [[Ardea alba|garza blanca]] y la [[garza negra]].&lt;ref name=&quot;http&quot; /&gt;

====Zona costera====
Finalmente, na zona costera del norte del estáu, habiten la [[gavilueta]], el [[pelicanu]], el [[cámbaru]], el [[ostión]], l'[[amasuela]] y diversos pexes: la [[Diplodus vulgaris|mojarra]], el [[Dicentrarchus labrax|róbalo]] y el [[Trachinotus|pámpano]].&lt;ref name=&quot;http&quot; /&gt;

====Selva tropical lluviosa====
La [[selva tropical]] lluviosa, que cubría orixinalmente gran parte del estáu, foi esaniciada casi por completu, y queden apartaces na zona sur del estáu, onde se topen dellos tipos de vexetación, como: [[caoba]], [[Cedrela odorata|cedru]], [[macayo]], [[wikispecies:Dioon rzedowskii|palma real]], [[Aiphanes horrida|corozo]], [[Spondias mombin|jobo]], [[macuilís]], [[Ceiba pentandra|ceiba]], [[lloréu de la India]], [[Salix babylonica|sauce]], [[samán]], [[pitche]], [[tatuán]], [[framboyan]], [[Manilkara zapota|árbol d'hule]], [[Haematoxylum campechianum|tintu]], [[barí]], [[árbol de pan]] y [[Salacia (planta)|salacia]].&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cita web |títulu=Tipu de flora |autor= Gobierno del Estáu de Tabasco |url=http://www.tabasco.gob.mx/tao/geo-fauna.php |fechaaccesu=12 d'agostu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.tabasco.gob.mx/tao/geo-fauna.php|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Samanea-saman.jpg|thumb|El [[samán]], un árbol representativu de la selva lluviosa de Tabasco.]]

====Sabana tropical====
Na [[sabana tropical]], allugada na parte central del estáu, esisten diversos árboles y arbustos, como: la [[palma redonda]], el [[guanu llargu]], el [[jahuacte]], la [[caña d'azucre]], l'[[Annona squamosa|anona]], la [[Annona muricata|guanábana]], el [[bambú]], el [[árbol de papel llixa]], el [[Acrocomia aculeata|cocoyol]], la [[palma tasiste]], la [[palma brahea dulcís]], el [[chakté]], el [[Byrsonima crassifolia|nance]], estensos pacionales, el [[Hibiscus rosa-sinensis|tulipán]], [[bejucos]] y [[enredadera|enredaderes]].&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;

====Selva mediana y baxa====
Tocantes a la selva mediana y baxa, que s'estiende del centru escontra'l norte del estáu y por tola mariña, habiten: el [[cocoteru]], el [[macuilís]], el [[macayo]], el [[palu mulatu]], la [[wikispecies:Dioon rzedowskii|palma real]], el [[guácimo]], la [[Ceiba pentandra|ceiba]], l'[[acacia]], la [[pimienta Tabasco]], el [[sichi]], el [[Haematoxylum campechianum|tintal]], el [[pitche]], el [[cocohite]] y el [[barí]].&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;

====Sableres====
A lo llargo de les sableres de Tabasco, esiste una zona angosta d'asociaciones de plantes baxes. Nestes franxes de terrén arenosu, que se construyeron precisamente pola concentración de sal depositáu pol vientu y les foles del mar, ye posible atopar la [[uva de sablera]], el [[icaco]], el [[amaranto]], el [[Ipomoea purpurea|don Diego de día]], la [[majahua]], el [[mangle]], el [[sivil]], el [[plátanu d'occidente]], la [[crucetilla]] y los [[xuncu|xuncos]].&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;

=== Árees naturales protexíes ===
Tabasco alluga'l 23% permediu de la biodiversidá nacional de vertebraos y el 53% de les güelgues d'agua duce de la nación.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Programa Añal de Desenvolvimientu Urbanu 2007 |autor=Secretaría d'Asentamientos y Obra Pública.Gobiernu del Estáu de Tabasco |url=http://www.ordenjuridico.gob.mx/Estatal/TABASCO/Programes/TABPROG01.pdf |fechaaccesu=19 de xunetu de 2016 }}&lt;/ref&gt; Nel estáu, esisten 13'' Árees Naturales Protexíes'' que, poles sos carauterístiques, atopar so proteición en distintes modalidaes,&lt;ref name=&quot;sernapam.tabasco.gob.mx&quot;&gt;{{cita web |títulu=Árees Naturales Protexíes de Tabasco |autor=Secretaría de Recursos Naturales y Proteición Ambiental. Gobiernu del Estáu de Tabasco |url=http://sernapam.tabasco.gob.mx/anp02.php |fechaaccesu=11 d'agostu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://sernapam.tabasco.gob.mx/anp02.php|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; y representen un total de 376&amp;nbsp;591.61&amp;nbsp;hectárees protexíes nel estáu.&lt;ref name=&quot;sernapam.tabasco.gob.mx&quot; /&gt; Les [[ Parques nacionales de Méxicu|árees naturales protexíes de competencia federal]] son dos, y tomen una superficie de 348&amp;nbsp;660&amp;nbsp;hectárees, ente que'l restu, 27&amp;nbsp;931.61&amp;nbsp;hectárees, correspuenden a árees naturales protexíes de competencia estatal.

====Reserva de la biosfera Banzaos de Centla====
[[Ficheru:Pantanos de Centla 03.JPG|thumb|Reserva de la biosfera '''[[Banzaos de Centla]]''', al nordeste del estáu.]]
[[Ficheru:Cañon del usumacinta.jpg|thumb|Reserva ecolóxica [[Cañón del Usumacinta]], nel conceyu de [[Tenosique (conceyu)|Tenosique]].]]
[[Ficheru:Macuspana Agua Blanca 02.JPG|thumb|Reserva ecolóxica ''[[Agua Blanco (Macuspana, Tabasco)|Agua Blanco]]'', nel conceyu de Macuspana.]]
{{VT|Banzaos de Centla}}

Ye'l [[güelga]] más estensu de [[Mesoamérica]] y unu de los 15 güelgues más importantes del mundu.&lt;ref name=&quot;whc.unesco.org&quot;&gt;{{cita web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5397/|títulu=Wetlands of Centla and Término|añu=2011|fechaaccesu=13 d'abril de 2012|autor=UNESCO}}&lt;/ref&gt; Ye l'área natural protexida más grande del estáu, tien una estensión de 302&amp;nbsp;706 hectárees y foi decretada como área natural protexida'l [[6 d'agostu]] de [[1992]].&lt;ref name=&quot;sernapam.tabasco.gob.mx&quot; /&gt; Abarca parte de los conceyos de [[Centla]], [[Jonuta (conceyu)|Jonuta]] y [[Macuspana (conceyu)|Macuspana]]. La vexetación ye principalmente [[hidrófita]], [[selva mediana]] y [[manglar]].&lt;ref name=&quot;sernapam.tabasco.gob.mx&quot; /&gt; Cuenta cola [[Estación Tres Brazos]] y la [[Casa de l'Agua]], na qu'esiste un [[muséu interactivo]]. Tamién pueden faese diverses actividaes d'[[ecoturismo]], como: percorríos en lancha, [[avistamiento d'aves]] y otros.

La reserva de la biosfera ''[[Banzaos de Centla]]'' ye abellugu de diverses especies d'aves, mamíferos, peces, reptiles y anfibios [[especie amenazada|consideraes como amenaciaes]] o [[especie en peligru d'estinción|en peligru d'estinción]] y, por cuenta de la so importancia mundial, atópase na llista de llugares que podríen ser nomaos [[Patrimoniu de la Humanidá]] pola [[UNESCO]].&lt;ref name=&quot;whc.unesco.org&quot; /&gt;

====Reserva ecolóxica Cañón del Usumacinta====
{{VT|Cañón del Usumacinta}}

Alcontrar nel conceyu de [[Tenosique (conceyu)|Tenosique]], y cuenta con una estensión de 45&amp;nbsp;954 hectárees. Foi decretada como [[área natural protexida]] el [[15 de xunu]] del [[2005]],&lt;ref name=&quot;sernapam.tabasco.gob.mx&quot; /&gt; y la so vexetación principal ye la [[selva alta perennifolia]]. Nel so interior atopen los [[rabiones (ríu)|rápidos]] del [[ríu Usumacinta]], según diversos [[sitiu arqueolóxicu|sitios arqueolóxicos]].&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Árees Naturales Protexíes de Tabasco |autor=Secretaría de Recursos Naturales y Proteición Ambiental.Gobiernu del Estáu de Tabasco |url=http://sernapam.tabasco.gob.mx/anp02.php |fechaaccesu=11 d'agostu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://sernapam.tabasco.gob.mx/anp02.php|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

====Parque Estatal Sierra de Tabasco====
{{VT|Parque estatal Sierra de Tabasco}}
Toma parte de los conceyos de [[Teapa (conceyu)|Teapa]] y [[Tacotalpa (conceyu)|Tacotalpa]], cuenta con una estensión de 15&amp;nbsp;113.2 hectárees y foi decretáu como área protexida'l [[24 de febreru]] de [[1988]],&lt;ref name=&quot;sernapam.tabasco.gob.mx&quot; /&gt; pa salvaguardar unu de los últimos apartaces de la selva tabasqueña. La vexetación predominante ye la [[selva alta perennifolia]], y nel so interior alcuéntrense diversos covarones y centros ecoturísticos nos que puede practicase l'[[ecoturismo]] y el [[turismu d'aventura]].

====Reserva Ecolóxica Cascaes de Reforma====
Alcontrar nel conceyu de [[Balancán (conceyu)|Balancán]] y cuenta con una estensión de 5 748.35&amp;nbsp;hectárees. Foi decretada como área protexida'l [[23 de payares]] del [[2002]],&lt;ref name=&quot;sernapam.tabasco.gob.mx&quot; /&gt; y la vexetación principal consiste en [[selva mediana]] de [[puckte]], [[chicozapote]] y [[manglar]]. Nel so interior alcuéntrense'l centru turísticu &quot;[[Cascaes de Reforma]]&quot; y dellos [[cuerpu llacustre|cuerpos llacustres]] permanentes y temporales. Alcontrada a 2&amp;nbsp;km de les cascaes de Reforma atopa la [[zona arqueolóxica de Moral-Reforma]], onde ye posible almirar cinco magnífiques [[cercos mayes]], amás de cuatro interesantes [[altar]]es y un [[xuegu de pelota mesoamericanu|xuegu de pelota]].

====Parque Estatal Agua Blanco====
{{VT|Agua Blanco (Tabasco)}}
Allugar nel conceyu de [[Macuspana (conceyu)|Macuspana]] y la so estensión ye de 2 025&amp;nbsp;hectárees. Foi decretada como área protexida'l [[19 d'avientu]] de [[1987]],&lt;ref name=&quot;sernapam.tabasco.gob.mx&quot; /&gt; y la so vexetación principal ye [[selva alta|selva alta y mediana perennifolia]]. Nel so interior alcuéntrase'l [[Centru Turísticu Cascaes Agua Blanco]], qu'ufierta al visitante cascaes, banzaos, asadores, restorán, sanitarios y aparcamientu. Tamién pueden percorrese diversos covarones.

====Área Natural Protexida Yumka====
[[Ficheru:Villahermosa Yumka 1.jpg|thumb|Centro d'Interpretación y Convivencia cola Naturaleza: [[Yumká]].]]

Conocida como [[Yumká|Centru d'Interpretación y Convivencia cola Naturaleza: ''Yumka''']], tien una estensión de 1 713.79 hectárees&lt;ref name=&quot;sernapam.tabasco.gob.mx&quot; /&gt; y alcuéntrase a 15&amp;nbsp;km al oriente de la ciudá de [[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]], y ye unu de los centros turísticos más importantes de la capital del estáu. Foi establecíu como [[monumentu ecolóxicu]]'l [[19 d'avientu]] de [[1987]] y darréu como [[área natural protexida]] el [[5 de xunu]] de [[1993]].&lt;ref name=&quot;sernapam.tabasco.gob.mx&quot; /&gt; El [[Yumká]] ye un zoolóxicu con especies d'animales de diverses partes del mundu. La so vexetación principal ye [[selva alta|selva alta y mediana perennifolia]], la [[sabana]] y llaguna.

====Reserva Ecolóxica Agua Selva====
{{VT|Agua Selva}}
Esta reserva ecolóxica tien una estensión de 1 000 hectárees y alcuéntrase na sierra del conceyu d'[[Huimanguillo (conceyu)|Huimanguillo]]. Foi decretada reserva ecolóxica en [[1992]]. Trátase d'un impresionante complexu hidrolóxicu que cunta con más de cien cascaes, unes intermitentes y otres permanentes. Dientro de les cascaes más importantes, atópense: ''&quot;Les Flores&quot;'' con más de 125 m d'altor,&lt;ref name=&quot;UADY&quot;&gt;{{cita web |url = http://www.revista.ccba.uady.mx/ojs/index.php/TSA/article/view/611/444|títulu = Tropical and Subtropical Agroecosystems / Cambeos na cubierta vexetal del Área Ecoturística de la Reserva Ecolóxica d'Agua Selva, Méxicu. Páx. 605-617|añu=2010 |fechaaccesu = 2 de xunetu de 2016 |autor =Camerino Alejandro Montiel (UADY)}}&lt;/ref&gt; ''&quot;Velu de Novia&quot;'' con 100 m d'altor y ''&quot;La Pava&quot;'' con 55 m d'altu. Equí alcuéntrase'l [[cuetu Monu Peláu]] que colos sos 1000 m d'altor, ye'l puntu más altu de Tabasco.

====Reserva Ecolóxica Río Sablera====
Esta área natural protexida atopar nel conceyu de [[Comalcalco (conceyu)|Comalcalco]], cuenta con una estensión de 711 hectárees y el decretu correspondiente publicóse'l [[29 de setiembre]] del [[2004]].&lt;ref name=&quot;sernapam.tabasco.gob.mx&quot; /&gt; El tipu de vexetación principal ye la de [[zona pantanosa]], preponderantemente [[popal]] y [[tular]].&lt;ref name=&quot;Naturales y Proteición Ambiental p02&quot;&gt;{{cita web |títulu=Árees Naturales Protexíes de Tabasco |autor=Secretaría de Recursos Naturales y Proteición Ambiental. Gobiernu del Estáu de Tabasco |url=http://sernapam.tabasco.gob.mx/anp02.php |fechaaccesu=11 d'agostu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://sernapam.tabasco.gob.mx/anp02.php|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Hibiscus rosa-sinensis Réunion.JPG|thumb|179x179px|El [[Hibiscus rosa-sinensis|tulipán]], una flor representativa del estáu.]]

====Monumentu Natural Covarones de Coconá====
Alcontráu nel conceyu de [[Teapa (conceyu)|Teapa]], cuenta con una estensión de 442 hectárees y foi decretáu como zona protexida'l [[24 de febreru]] de [[1988]].&lt;ref name=&quot;sernapam.tabasco.gob.mx&quot; /&gt; La so vexetación principal ye [[selva alta|selva alta y mediana perennifolia]]. Nel so interior alcuéntrase'l centru turísticu [[Covarones de Coconá]].

====Reserva Ecolóxica de la Chontalpa====
Atopar nel conceyu de [[conceyu de Cárdenas (Tabasco)|Cárdenas]], y contién unu de los dos últimos apartaces de selva de [[Bravaisia integerrima|canacoite]] (''[[Bravaisia integerrima]]'') en [[Méxicu]]. Ocupa una superficie de 277 ha y allúgase na parte oeste del estáu. Nesta reserva contémplense aproximao unes 124 especies d'aves, de les cualos 23 atópase na [[Especies en peligru d'estinción en Méxicu|llista d'especies mexicanes en riesgu]].&lt;ref name=&quot;sernapam.tabasco.gob.mx&quot; /&gt;

Tamién esisten otres árees naturales protexíes como: la [[Reserva Ecolóxica Yu-Balcah]] (572 hectárees), nel conceyu de [[Tacotalpa (conceyu)|Tacotalpa]]; la Reserva Ecolóxica [[Llaguna Les Ilusiones]] (259.27 hectárees) y el Parque Ecolóxicu [[Llaguna El Camarón]] (70 hectárees), estes postreres allugaes na ciudá de [[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]].&lt;ref name=&quot;Naturales y Proteición Ambiental p02&quot; /&gt;

&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
&lt;!-- galería de mapes --&gt;
{| class=&quot;toc&quot; cellpadding=0 cellspacing=2 width=800px style=&quot;float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5y
|colspan=8
style=&quot;background:#green; color:white; font-size:120%&quot; align=center bgcolor=&quot;green&quot;|Flora y fauna de Tabasco
|-
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Manatee with calf.PD.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Black-tailed deer at Marymoor Park.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Tortuga blanca.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Crax rubra (Great Curassow) - male.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Brillenkaiman (01) 2006-09-19.JPG|125px]]
|-
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[Trichechus|manatí]]
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[Odocoileus virginianus|venado cola blanca]]
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[Dermatemys mawii|tortúa blanca]]
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[Crax rubra|hocofaisán]]
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[cocodrilu]]
|-
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Standing jaguar.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Meleagris ocellata1.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Tayassu pecari -Brazil-8.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Ocelot.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Boa constrictor (2).jpg|120px]]
|-
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[Panthera onca|xaguar]]
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[Meleagris ocellata|pavu ocelado]]
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[Tayassu pecari|pecarí]]
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[Leopardus pardalis|ocelote]]
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[Boa constrictor]]
|-
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Ceiba pentandra 0008.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Árbol de Guancaste.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Mangroves in Puerto Rico.JPG|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Starr 030807-0044 Cedrela odorata.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;white&quot;|[[Ficheru:Palo mulato.JPG|120px]]
|-
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[Ceiba pentandra|ceiba]]
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[Enterolobium cyclocarpum|guanacaste]]
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[mangle]]
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[Cedrela odorata|cedru]]
|style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; align=center|[[Bursera simaruba|palu mulatu]]
|}
&lt;/div&gt;

== Política ==
El nome oficial de Tabasco ye Estáu Llibre y Soberanu de Tabasco, y constitúi una de les 32 entidaes federatives de los Estaos Xuníos Mexicanos.

=== Gobiernu ===
{{AP|Gobernantes de Tabasco}}
{{VT|Constitución Política del Estáu de Tabasco}}
[[Ficheru:Villahermosa.Palacio de Gobierno 01.JPG|thumb|[[Palaciu de Gobiernu de Tabasco|Palaciu de Gobiernu del estáu de Tabasco]] inauguráu en 1894.]]
La [[Constitución Política del Estáu Llibre y Soberanu de Tabasco|Constitución Política de Tabasco]] establez la forma de gobiernu [[república|republicana]], representativa y popular; estremando'l poder público en trés: [[Poder Executivu|Executivu]], [[Poder Llexislativu|Llexislativu]] y [[Poder Xudicial|Xudicial]]. Establez tamién que nun van poder axuntase dos o más poderes nuna sola persona nin el poder llexislativu depositase nun solu individuu.

* El '''Poder Executivu''' deposítase, por [[votu (eleiciones)|votu]] popular direutu, nun ciudadanu que se denomina ''[[Gobernador]] del Estáu Llibre y Soberanu de Tabasco''; anguaño, esti cargu ocupar el Llicenciáu n'Economía [[Arturo Núñez Jiménez]].

* El '''Poder Llexislativu''' ta formáu por un [[Congresu]] unicameral, integráu por representantes populares electos cada trés años por aciu votación popular direuta.

* El '''Poder Xudicial''' depositar nun ''Tribunal Cimeru de Xusticia'', en ''Xulgaos de primera Instancia'' y ''Xulgaos Menores''; el Tribunal Cimeru componer de 10 [[maxistráu|maxistraos]] numerarios y un númberu indetermináu de supernumerarios dictáu pola necesidá. Los numerarios son designaos pol gobernador del estáu y los supernumerarios, pol plenu del Tribunal.

=== Organización territorial ===
{{AP|Conceyos de Tabasco}}

La base de la división territorial, de l'alministración pública y de la organización política estatales ye'l [[Conceyu|Conceyu Llibre]], alministráu por un [[Conceyu]] d'eleición popular, que'l so primer rexidor ye l'[[alcalde]] o '''presidente municipal'''; aniciando esti na Cabecera Municipal, llocalidá que tamién alluga a los [[síndicu|síndicos]] y rexidores del cabildru municipal, un secretariu, un tesoreru y dellos servidores públicos más; con una duración nel cargu de 3&amp;nbsp;años.

Según la [[Constitución Política de Tabasco]], l'estáu integrar por 17 [[Conceyos de Tabasco|conceyos]], partíos en dos rexones mayores y cinco subrexones según les sos carauterístiques xeográfiques. En términos de superficie, Huimanguillo ye'l conceyu más grande y [[Paraíso (conceyu de Tabasco)|Paraíso]], el más pequeñu; ente que según el númberu d'habitantes, el conceyu más pobláu ye Centru y el menos pobláu ye Emiliano Zapata.

[[Ficheru:Municipalities of Tabasco-numbers.svg|400px|center|División política de Tabasco]]
&lt;center&gt;1 [[Balancán (conceyu)|Balancán]] | 2 [[Conceyu de Cárdenas (Tabasco)|Cárdenas]] | 3 [[Centla]] | 4 [[Conceyu de Centru (Tabasco)|Centru]] | 5 [[Comalcalco (conceyu)|Comalcalco]] | 6 [[Cunduacán (conceyu)|Cunduacán]] | 7 [[Conceyu d'Emiliano Zapata (Tabasco)|Emiliano Zapata]] | 8 [[Huimanguillo (conceyu)|Huimanguillo]] | 9 [[Jalapa (Tabasco)|Jalapa]] |&lt;br /&gt;10 [[Jalpa de Méndez (conceyu)|Jalpa de Méndez]] | 11 [[Jonuta (conceyu)|Jonuta]] | 12 [[Macuspana (conceyu)|Macuspana]] | 13 [[Nacajuca (conceyu)|Nacajuca]] | 14 [[Paraíso (conceyu de Tabasco)|Paraíso]] | 15 [[Tacotalpa (conceyu)|Tacotalpa]] | 16 [[Teapa (conceyu)|Teapa]] | 17 [[Tenosique (conceyu)|Tenosique]]&lt;/center&gt;

=== Rexones ===
{{AP|Rexones de Tabasco}}

Esisten dos tipos de divisiones rexonales, la división por ''rexones económiques'' y la división por ''rexones granibles'' o tamién llamaes ''&quot;sub rexones&quot;'',&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{cita web |títulu=Rexones del Estáu |autor=Gobierno del Estáu de Tabasco |url=http://www.tabasco.gob.mx/tao/geo-rexones.php |fechaaccesu=10 d'agostu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120105020704/http://www.tabasco.gob.mx/tao/geo-rexones.php |fechaarchivu=2012-01-05 }}&lt;/ref&gt; que ye la más común y usada.

==== Rexones económiques ====
[[Ficheru:Regions of tabasco-Es.png|300px|thumb|Rexones económiques del estáu de Tabasco: rexón [[ríu Grijalva|Grijalva]] (color verde) y rexón [[ríu Usumacinta|Usumacinta]] (color coloráu).]]

Con oxetu d'identificar les carauterístiques y potencialidaes del estáu, entamar y poner en práutica estratexes de crecedera y desenvuelvo acordes a los requerimientos, estremar al estáu en dos rexones económiques:

* [[ríu Grijalva|Rexón Grijalva]]: ye la rexón más poblada del estáu y la de mayor crecedera industrial y comercial, onde s'alcuentren los más importantes centros urbanos del estáu.

* [[ríu Usumacinta|Rexón Usumacinta]]: inclúi los conceyos más alloñaos de la capital del estáu, eminentemente rurales.

==== Rexones granibles ====
[[Ficheru:Subregions of Tabasco.png|thumb|300px|Subrexones granibles de Tabasco: la [[Chontalpa]] amosar en verde escuru; el Centru, en color azul; la Sierra, en color verde claru; los Banzaos, en color naranxa, y los Ríos, en color coloráu.]]

L'estáu de Tabasco estremar en cinco rexones granibles, tamién llamaes subrexones,&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt; qu'arrexunten a los 17 conceyos que presenten carauterístiques xeográfiques y granibles similares.&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt;

===== Rexón Centro =====
* [[Centru (Tabasco)|Centru]]
* [[Nacajuca (conceyu)|Nacajuca]]
* [[Jalpa de Méndez (conceyu)|Jalpa de Méndez]]

===== Rexón Chontalpa =====
* [[Cárdenas (Tabasco)|Cárdenas]]
* [[Comalcalco (conceyu)|Comalcalco]]
* [[Cunduacán (conceyu)|Cunduacán]]
* [[Huimanguillo (conceyu)|Huimanguillo]]
* [[Paraíso (conceyu de Tabasco)|Paraíso]]

===== Rexón Sierra =====
* [[Jalapa (Tabasco)|Jalapa]]
* [[Teapa (conceyu)|Teapa]]
* [[Tacotalpa (conceyu)|Tacotalpa]]

===== Rexón Pantanos =====
* [[Centla]]
* [[Jonuta (conceyu)|Jonuta]]
* [[Macuspana (conceyu)|Macuspana]]

===== Rexón Ríos =====
* [[Balancán (conceyu)|Balancán]]
* [[Emiliano Zapata (Tabasco)|Emiliano Zapata]]
* [[Tenosique (conceyu)|Tenosique]]

[[Ficheru:Plátano Tabasco.jpg|thumb|Tabasco ye unu de los principales productores nacionales del [[Musa cavendishii|plátanu Tabasco]].]]

== Economía ==
Nel añu del 2004, la [[población económicamente activa]] de Tabasco xubía a 818&amp;nbsp;143&amp;nbsp;individuos, de los que'l 70.33% (575&amp;nbsp;418) son homes y el 29.69% (242&amp;nbsp;725), muyeres.

Según cifres del [[INEGI|Institutu Nacional de Xeografía, Estadística ya Informática]], nel [[2003]], Tabasco tuvo un [[Productu Internu Brutu]] de cerca de 77&amp;nbsp;500 millones de [[pesu mexicanu|pesos]], lo cual representa'l 1.24% del total nacional. El [[PIB per cápita]] del estáu ye d'aproximao $40&amp;nbsp;797&amp;nbsp;añales o $3&amp;nbsp;400&amp;nbsp;mensuales.

L'actividá económica que más apurre al productu internu brutu del estáu ye'l sector de [[sector servicios|servicios]], siguíu pol [[comerciu]]; ente dambos, xeneren más del 60% del PIB estatal. Otra actividá importante ye la estracción de [[petroleu]], pos Tabasco ye'l segundu productor nacional de [[petroleu crudo]], dempués de [[Campeche]].

=== Actividaes primaries ===
[[Ficheru:Starr 070321-6113 Theobroma cacao.jpg|thumb|Tabasco, primer productor nacional de [[cacáu]] en Méxicu.]]

En total, en 2003, el sector primariu produció en Tabasco 3700&amp;nbsp;millones de pesos, que representen aproximao'l 4.8% del total estatal; esto engloba los sectores [[agricultura|agrícola]], [[ganadería|ganaderu]], [[silvicultura|silvícola]] y [[pesca|pesqueru]] y [[piscicultura|piscícola]]. L'estáu tamién captó 9500&amp;nbsp;millones de pesos (12.26% del total) por conceutu d'estracción de [[petroleu]] y otres actividaes [[minería|mineres]].

Los principales productos agrícoles son: [[Musa × paradisiaca|plátanu]], [[caña d'azucre]], [[cacáu]], [[arroz]], [[maíz]] y otros cultivos [[frutal|frutales]].

==== Agricultura ====
L'actividá agrícola na entidá desenvuélvese principalmente so condiciones d'envernada, yá que a diferencia d'otres rexones del país, en Tabasco preséntense abondoses precipitaciones, lo que de la mesma representa un problema pa l'agricultura, yá que nun se cunta con abonda infraestructura fayadiza pa drenar l'escesu d'agua.

Con base na superficie semada, los cultivos perennes de mayor importancia son: [[cacáu]], [[cocu]], [[caña d'azucre]] y cítricos. Los cultivos cíclicos más importantes son: [[maíz]], [[arroz]], [[sorgu]] y [[frijol]].

Tabasco tien una destacada participación tocantes a la producción de cultivos perennes, asitiándose nos primeros llugares nel ámbitu nacional mientres el [[2010]]. En producción de [[cacáu]], Tabasco ocupa'l primer llugar nacional 19&amp;nbsp;437 tonelaes, collechaes en 41&amp;nbsp;028 hectárees, con un valor de 510&amp;nbsp;304&amp;nbsp;000&amp;nbsp;pesos.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cita web |títulu=Destaca Tabasco en producción d'alimentos a nivel nacional: SIAP |autor=SAGARPA. Gobiernu Federal |url=http://www.tabasco.gob.mx/noticias/vernotas_sp.php?id=11631 |fechaaccesu=20 de xineru de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130614031452/http://www.tabasco.gob.mx/noticias/vernotas_sp.php?id=11631 |fechaarchivu=2013-06-14 }}&lt;/ref&gt; No referente al [[Musa × paradisiaca|plátanu]], l'estáu allugar na segunda posición nacional, con una producción de 545&amp;nbsp;387&amp;nbsp;tonelaes, collechaes en 10&amp;nbsp;422&amp;nbsp;hectárees con un valor de 1032&amp;nbsp;millones de pesos.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot; /&gt; Tocantes a la [[copra]], Tabasco ta nel cuartu llugar nacional, con una producción de 9504&amp;nbsp;tonelaes, collechaes nuna superficie de 12&amp;nbsp;174&amp;nbsp;hectárees y con un valor de 65&amp;nbsp;millones de pesos.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot; /&gt;

No que se refier a productos añales o cíclicos, Tabasco destaca nel contestu nacional, en productos como la [[Ananas comosus|piña]], que la so producción nel 2010 foi de 42&amp;nbsp;400&amp;nbsp;tonelaes, cultivaes en 1287&amp;nbsp;hectárees, y xeneró ingresos por 126&amp;nbsp;579&amp;nbsp;000&amp;nbsp;pesos, colo que l'estáu quedó na tercer posición nacional.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot; /&gt; No que se refier al [[arroz]], Tabasco pasó del novenu a la sesta posición nacional, pos se cultivaron un total de 21&amp;nbsp;038&amp;nbsp;tonelaes, en 8919&amp;nbsp;hectárees, con un valor de 77&amp;nbsp;172&amp;nbsp;000&amp;nbsp;pesos.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot; /&gt; Y en lo que se refier a la [[sandía]], l'estáu allugar na quinta posición nacional.

Tabasco ocupa'l primer llugar nacional na producción de llimón, y el sestu llugar na producción de cítricos, con esportaciones a [[Estaos Xuníos]] y [[Canadá]], pos se cultiven un total de 15&amp;nbsp;000&amp;nbsp;hectárees, de les cualos más de 96 per cientu prodúcense en conceyu d'[[Huimanguillo (conceyu)|Huimanguillo]].&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Aguiyen capacidá granible de citricultores de Huimanguillo |autor=SEDAFOP. Gobiernu del Estáu de Tabasco |url=http://www.tabasco.gob.mx/noticias/vernotas_sp.php?id=9209 |fechaaccesu=20 de xineru de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130614030749/http://www.tabasco.gob.mx/noticias/vernotas_sp.php?id=9209 |fechaarchivu=2013-06-14 }}&lt;/ref&gt;

Otru de los cultivos en que l'estáu de Tabasco destaca a nivel nacional ye'l del [[hule]], onde l'estáu allugar na cuarta posición nacional, con una producción de 3000&amp;nbsp;tonelaes, valoraes en 18&amp;nbsp;605&amp;nbsp;000&amp;nbsp;pesos, que se cultiven nuna superficie de 1402&amp;nbsp;hectárees.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot; /&gt;

Tocantes a la [[caña d'azucre]], la [[zafra]] 2010 rexistró una crecedera del 15% al respeutive de la del 2009 y foi siete veces mayor que'l permediu nacional, ente que pa la zafra 2012 la producción de los trés [[inxenios]] qu'operen na entidá foi d'un millón 776&amp;nbsp;030&amp;nbsp;tonelaes del productu antes del so industrialización,&lt;ref name=&quot;oem.com.mx&quot;&gt;{{cita web |títulu=Tabasco: Aumenta producción de Azucar |autor=L'Heraldu de Tabasco |url=http://www.oem.com.mx/elheraldodetabasco/notes/n2635445.htm |fechaaccesu=19 de xineru de 2013 }}&lt;/ref&gt; el cual ye un volume cimero en cerca de 0.4&amp;nbsp;millones de tonelaes respeuto al 1.39&amp;nbsp;millones de tonelaes que se collecharon nel 2009.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Crez producción d'azucre 15% |autor=Arias Saturnino. Tabasco Güei |url=http://www.tabascohoy.com/noticia.php?id_nota=204289 |fechaaccesu=20 de xineru de 2011}}&lt;/ref&gt; Con esta collecha, llograr nel 2012 una producción de 180 mil 216 tonelaes d'[[azucre]],&lt;ref name=&quot;oem.com.mx&quot; /&gt; cantidá cimera a les 140,156 tonelaes llograes de la zafra 2010/2011.&lt;ref name=&quot;oem.com.mx&quot; /&gt; Esta producción de caña, correspondiente a 32,374 hectárees semaes nos conceyos de [[Cárdenas (Tabasco)|Cárdenas]], [[Huimanguillo (conceyu)|Huimanguillo]] y [[Tenosique (conceyu)|Tenosique]], tamién superó la superficie llantada l'añu anterior per alredor de 4 mil hectárees.&lt;ref name=&quot;oem.com.mx&quot; /&gt;

Nel estáu, tamién se desenvolvió'l cultivu de la [[palma d'aceite]], con una producción actual de 17&amp;nbsp;848&amp;nbsp;tonelaes, nuna superficie de 3686&amp;nbsp;hectárees, con un valor de 16.29&amp;nbsp;millones de pesos,&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot; /&gt; ocupando Tabasco el segundu llugar nacional na producción d'esta especie.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Tabasco, segundu llugar en producción de palma d'aceite |autor=L'Heraldu de Tabasco |url=http://www.oem.com.mx/elsoldemexico/notas/n2747220.htm |fechaaccesu=19 de xineru de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160305053134/http://www.oem.com.mx/elsoldemexico/notas/n2747220.htm |fechaarchivu=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;

&lt;div align=center&gt;
&lt;!-- galería de mapes --&gt;
{| {| class=&quot;toc&quot; cellpadding=0 cellspacing=2 width=800px style=&quot;float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5y
|colspan=8
style=&quot;background:Olive; color:white; font-size:120%&quot; align=center bgcolor=&quot;green&quot;|Tabasco nel panorama agrícola nacional
|-
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:CacaoChonita04.JPG|125px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Citrus medica 002.JPG|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Bananas.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Elaeis guineensis oil palm fruit Portoviejo Ecuador.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:210704 ananas-comosus-dreiergruppe-marktware 1-640x480.jpg|125px]]
|-
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Cacáu|Primer llugar en producción de cacáu]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Cítricos|Primer llugar en producción de llimón]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Musa cavendishii|Segundu llugar en producción de plátanu]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Palma d'aceite Segundo llugar en producción de palma d'aceite]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Ananas comosus|Tercer llugar en producción de piña]]
|-
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Coconut copra.JPG|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Latex.JPG|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Watermelons.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Lemont rice.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Caña de Azucar.jpg|120px]]
|-
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Copra|Cuartu llugar en producción de copra]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Látex|Cuartu llugar en producción d'hule]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Sandía|Quintu llugar en producción de sandía]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Arroz|Sesto llugar en producción d'arroz]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Caña d'azucre Décimo llugar en producción de caña d'azucre]]
|}
&lt;/div&gt;

==== Ganadería ====
[[Ficheru:Touro_Nelore_REFON.jpg|thumb|Tabasco ye unu de los principales productores de ganáu en Méxicu.]]

L'estáu de Tabasco cunta con una gran estensión de camperes naturales, lo que favorez la esplotación de [[Bos taurus|ganáu bovín]] por aciu el sistema de llibre llendo o ganadería estensiva. Pol so rusticidad y tolerancia a temperatures elevaes, el ganáu de raza [[Bos taurus indicus|cebú (bovín domésticu orixinariu de asia)]] ye'l que meyor s'afai al clima tropical de la entidá, la so esplotación diríxese principalmente al llogru de carne, anque tamién esiste una importante producción llechera nel estáu.

Destaquen tamién les esistencies de [[Meleagris|guajolotes]] y de ganáu [[Sus scrofa domestica|porcín]], una y bones l'estáu ocupa'l séptimu y el decimoquintu llugar nel ámbitu nacional, respeutivamente. Tamién l'estáu ye productor anque en menor cantidá, de [[güevu (alimentu)|güevu]] y [[miel]].

La especie qu'apurre'l mayor volume de producción de carne en canal, ye'l [[Bos taurus|ganáu bovín]], col 74.0% del total estatal. Síguen-y n'orde d'importancia les aves col 13.9% y los [[Sus scrofa|porcinos]] col 9.8%.

L'estáu de Tabasco, ye'l principal abastecedor a nivel nacional de carne bovino, y unu de los principales esportadores,&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=La industria ganadero bovina |autor=La Rexón |url=http://www.laregion.com.mx/tabasco/especiales/negocios/exportab.php |fechaaccesu=20 de xineru de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110608133017/http://www.laregion.com.mx/tabasco/especiales/negocios/exportab.php |fechaarchivu=2011-06-08 }}&lt;/ref&gt; produció en 2010 un total de 55&amp;nbsp;000&amp;nbsp;tonelaes de carne de res,&lt;ref name=&quot;Arias Saturnino_1&quot;&gt;{{cita web |títulu=Cai producción de carne y leche |autor=Arias Saturnino. Tabasco Güei |url=http://www.tabascohoy.com/noticia.php?id_nota=204342 |fechaaccesu=20 de xineru de 2011}}&lt;/ref&gt; lo que lo allugó como unu de los principales productores a nivel nacional. No que se refier a la [[producción de lleche|producción llechera]], l'estáu produció 100.27&amp;nbsp;millones de llitros.&lt;ref name=&quot;Arias Saturnino_1&quot;/&gt;

Los distritos de desenvolvimientu rural que más contribúin na producción pecuaria son: [[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]], [[Cárdenas (Tabasco)|Cárdenas]] y [[conceyu d'Emiliano Zapata (Tabasco)|Emiliano Zapata]].

==== Pesca ====
Tabasco cuenta con una mariña de 191&amp;nbsp;km ente les desaguaes de los [[ríu Tonalá|ríos Tonalá]] y [[ríu San Pedro (Guatemala-Méxicu)|San Pedro]]; amás, tien 29&amp;nbsp;800&amp;nbsp;hectárees d'[[esteru|esteros]], llagunes y [[albufera|albuferes]] ya innumberables ríos y regueros, tolos cualos suponen grandes posibilidaes pa la esplotación pesquera tantu d'[[agua salao]] como d'[[agua duce]]. La producción pesquera en Tabasco representa'l 1.76% del total nacional.

Anguaño calcúlense nel estáu alredor de 55 especies distintes, d'ente les cualos destaquen por orde d'importancia les siguientes: [[ostión]], [[Embiotocidae|mojarra]], [[camarón]], [[pez bandera|bandera]], [[Centropomidae|róbalo]], [[tiburón]], [[pez sierra|sierra]], [[cazón]], [[pexe bobu|bobu]], [[petu]], [[langostino]], [[Caranx latus|xurel]] y [[pejelagarto]].

La flota pesquera tabasqueña cuenta con 71 embarcaciones mayores, y l'infraestructura estatal componer d'un muelle fiscal nel puertu de [[Frontera (Tabasco)|Frontera]], y trés [[atracaderu|atracaderos]] nos puertos de [[Sánchez Magallanes]], [[Chiltepec]] y el puertu d'altor de [[Dos Bocas]]. Na actualidá, la [[piscicultura]] ta recibiendo un notable impulsu na entidá.{{ensin referencies}}

=== Actividaes secundaries ===
La [[industria]] [[manufactura|manufacturera]] apurrió 4200&amp;nbsp;millones de pesos (5.42% del total) en 2003; esto engloba los sectores d'[[alimentu|alimentos]] procesaos, [[tela|testil]], [[papel]]ero, [[petroquímica|petroquímico]], ente otros. Les industries de la [[construcción]] y la xeneración d'[[enerxía]] producieron, en xunto, 7400&amp;nbsp;millones de pesos, apurriendo'l 9.55% del PIB estatal.

Pal establecimientu d'industries, na actualidá, Tabasco cuenta cola ciudá industrial de Villahermosa que consta de dos etapes, y los parques industriales de ''Colina Aeropuertu'' nel conceyu de [[Conceyu de Centru (Tabasco)|Centru]] y ''Tabasco Business Center'' nel conceyu de [[Cunduacán (conceyu)|Cunduacán]], según el ''Parque Industrial Dos Bocas'' qu'anguaño se constrúi en dichu puertu petroleru. Tamién esisten na entidá, dos parques industriales privaos, que alcuéntrense na [[Zona Metropolitana de Villahermosa]].

==== Industria ====
[[Ficheru:Cunduacan.Parque industrial.jpg|thumb|Parque Industria ''Tabasco Business Center'', en [[Cunduacán (conceyu)|Cunduacán]].]]

La pequeña y mediana industria representa casi'l 90 per cientu de los establecimientos industriales que s'especialicen nel tresformamientu y procesamientu d'alimentos y materies primes agropecuaries, asina mesma cuenta con empreses comerciales na zona industrial de [[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]].

Ente les industries más importantes esistentes nel estáu figuren: envasadores de lleche y de zusmiu de naranxa, procesadores de cítricos, fábriques d'aceite de cocu y aceite de palma, industrializadora de copra, fábriques de xabón, envasadores de pexes y mariscos, fábriques de quesos, mantegues y derivaos lácteos, fábriques de chocolate, industrializadoras de cacáu, envasadores d'alimentos pa ganáu, fábriques y empacadores de pan y frituras, embotelladoras de refrescos y agua purificao, industries metal-mecániques, fábriques de fibrocemento, cementeres, graveres y fábriques d'asfaltu.

==== Industria petrolera ====
L'estáu de Tabasco convirtióse nel líder de reserves d'hidrocarburos nel país; hasta'l 2013 cuenta con 3 500 millones de barriles,&lt;ref name=&quot;Arias Saturnino_2&quot;&gt;{{cita web |títulu=Va Españar pozu Navegante 1 nuevu boom petroleru |autor=Arias Saturnino. Tabasco Güei|url=http://www.tabascohoy.com/2/notes/index.php?ID=121466 |fechaaccesu=10 d'abril de 2013}}&lt;/ref&gt; y ye'l segundu productor nacional de petroleu en Méxicu. El volume diario de producción de petroleu crudo nel estáu ye de 747&amp;nbsp;400&amp;nbsp;barriles, lo que representa'l 25.5% de la producción nacional. Un volume de producción diaria de gas natural ye de 1363&amp;nbsp;millones de pies cúbicos, y la producción añal ye de 497.46&amp;nbsp;millones de pies cúbicos de gas natural, lo que representa'l 31.9% de la producción nacional, convierte a Tabasco na octava potencia petrolera d'[[América]], penriba de países como [[Ecuador (país)|Ecuador]] y [[Perú]].&lt;ref name=&quot;Pemex:Anuariu Estadísticu 2012&quot;&gt;Pemex:Anuariu Estadísticu 2012&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Revista &quot;Negocios&quot;. Izquierdo Freddy. &quot;Tabasco compite con países d'América en hidtocarburos&quot;. p.24&lt;/ref&gt;

Pemex anunció'l descubrimientos de dos nuevos xacimientos d'hidrocarburos, de los llamaos &quot;xigantes&quot;, el primeru descubiertu a 10&amp;nbsp;quilómetros de la ciudá de [[Comalcalco]], llamáu ''&quot;Pareto&quot;'', podría tener nes sos reserves más de 130&amp;nbsp;mil barriles; ente que'l segundu llamáu ''&quot;Navegante&quot;'' cuenta con reserves de más de 500&amp;nbsp;mil barriles.&lt;ref name=&quot;Arias Saturnino_2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pemex:Anuariu Estadísticu 2012&quot; /&gt;

Dientro de les grandes empreses, [[Pemex]] destaca con dos complexos procesadores de gas, unu'l ''Complexu Procesador de Gas Ciudad Pemex'' allugáu en [[Ciudá Pemex]] nel conceyu de [[Macuspana (conceyu)|Macuspana]], y l'otru el ''Complexu Procesador de Gas Nuevo Pemex'', allugáu nel conceyu de [[Conceyu de Centru (Tabasco)|Centru]], cuenta tamién cola ''Unidá Petroquímica La Venta'' alcontrada na villa [[La Venta (Tabasco)|La Venta]], nel conceyu d'[[Huimanguillo (conceyu)|Huimanguillo]], cuenta asina mesmu con diverses plantes deshidratadoras, plantes d'inyección, estaciones de compresión, bateríes de separación y axencies de ventes; amás de cuntar con cerca de 1000&amp;nbsp;pozos n'esplotación en 14 de los 17 conceyos onde s'estrayen petroleu crudo y gas natural.
[[Ficheru:VaraderoBeach25.JPG|thumb|Plataformes petroleres nel ''Mariña de Tabasco''.]]
Na actualidá, [[Pemex]] realiza trabayos de desenvolvimientu del so nuevu proyeutu denomináu ''Mariña de Tabasco'', nel que s'alcuentren los nuevos activos descubiertos apocayá y denominaos ''Tsimin, Tecoalli, Xnab'' y ''Yaxche'', per mediu de los cualos van esplotase importantes xacimientos petrolíferos marinos allugaos frente a les mariñes tabasqueñas. En xunto, estos nuevos xacimientos, tienen reserves calculaes en 740&amp;nbsp;millones de barriles de petroleu y 1910&amp;nbsp;millones de pies cúbicos de gas natural.&lt;ref&gt;Suplementu Activu|2010|Edición: 9 de payares de 2010|p13&lt;/ref&gt;

[[Petróleos Mexicanos]] ([[Pemex]]) cuenta, en Tabasco, col puertu petroleru de [[Dos Bocas]], allugáu nel [[conceyu de Paraíso (Tabasco)|conceyu de Paraíso]], al traviés del cual, espórtense hidrocarburos a munchos países del mundu. Pemex tien tamién na ciudá de [[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]] a dos de los sos principales subsidiarias: [[Pemex Esploración y Producción]] y [[Pemex Gas y Petroquímica Básica]], según el [[Centru Alministrativu de la Rexón Sur]], ente que nel [[Paraíso (conceyu de Tabasco)|conceyu de Paraíso]] alcuéntrase'l [[Centru Alministrativu de la Rexón Marina Suroeste]].

=== Actividaes terciaries ===
[[Ficheru:Villahermosa.Plaza Altabrisa 1.jpg|thumb|Plaza Altabrisa, la plaza comercial más grande del sureste y la sesta del país.]]

En xunto, el sector terciariu constitúi'l principal motor de la [[economía]] tabasqueña; apurre un total de 53&amp;nbsp;200&amp;nbsp;millones de pesos, que representa'l 68.64% del PIB estatal. Les principales actividaes tán entendíes nes cañes de [[serviciu (economía)|servicios]] personales, [[bancu|bancarios]] y [[finances|financieros]], [[comunicación|comunicaciones]] y [[tresporte]] y [[comerciu]].

==== Comerciu ====
Nel rubro comercial, la capital tabasqueña destacar por ser un importante centru comercial y de servicios pa una amplia rexón del sureste del país. La gran cantidá de places comerciales, supermercaos, almacenes y centros comerciales, ente les que destaca la [[Plaza Altabrisa]], la más grande del sureste y la sesta más grande del país, con tiendes como [[El Palaciu de Fierro]], [[El Puertu de Liverpool|Liverpool]], [[Sears Roebuck (Méxicu)|Sears]], [[Sanborns]], restoranes como [[TGI Friday's]], [[Chili's]], [[Boston's]] y [[Fuddruckers]] dan cuenta del intensu movimientu comercial que se vive en Tabasco.{{ensin referencies}}

Mención estreme merecen los centros de distribución rexonales d'importantes cadenes de supermercaos como: [[Organización Soriana|Soriana]], [[Chedraui]] y [[Walmart Supercenter (Méxicu)|Walmart]], alcontraos en Tabasco y que son los encargaos de distribuyir les mercancíes d'estos establecimientos a los seis estaos del sureste.{{ensin referencies}}

== Turismu ==
{{AP|Turismu en Tabasco}}
[[Ficheru:Paraíso Crucero turístico en Dos Bocas.jpg|thumb|Cruceru turísticu aportando al puertu de [[Dos Bocas]], [[Paraíso (conceyu de Tabasco)|conceyu de Paraíso]].]]
[[Ficheru:VaraderoBeach15.JPG|thumb|Playa Varadero, nel [[Paraíso (conceyu de Tabasco)|conceyu de Paraíso]].]]
L'estáu de Tabasco cunta con diversos curiosos naturales, arqueolóxicos, sableres, turismu ecolóxicu y d'aventura, centros recreativos, museos y curiosos culturales.

=== Turismu arqueolóxicu y históricu ===
No referente a los curiosos arqueolóxicos, nel estáu esisten, según l'[[Institutu Nacional d'Antropoloxía y Historia]] (INAH), cerca de mil [[xacimientu arqueolóxicu|xacimientos arqueolóxicos]], y la gran mayoría atopar ensin esplorar. Anguaño Tabasco cuenta con delles zones arqueolóxiques abiertes al públicu:

* [[Cultura olmeca]]
:[[La Venta|Zona Arqueolóxica de La Venta]]

* [[Cultura maya]]
:[[Zona Arqueolóxica de Comalcalco]]
:[[Zona Arqueolóxica de Pomoná]]
:[[Zona arqueolóxica de Moral-Reforma]]
:[[Zona arqueolóxica de San Cloyo]]
:[[Santa Elena (sitiu arqueolóxicu)|Zona arqueolóxica de Santa Elena]]
:[[Tortuguero (sitiu arqueolóxicu)|Sitiu arqueolóxicu de Tortuguero]]
:[[Panhalé|Mirador maya de Panhalé]]

* [[Cultura zoque]]
:[[Zona arqueolóxica de Malpasito]]

Tamién esisten museos qu'exhiben pieces arqueolóxiques de les cultures precolombines qu'esistieron na rexón, como:

*en [[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]]:
:el Muséu Rexonal d'Antropoloxía y Historia [[Carlos Pellicer Cámara]]
*:[[Parque-Muséu La Venta]]

*en [[Balancán de Domínguez]]:
:el [[Muséu de Balancán Dr. José Gómez Panaco]]

*en [[Jonuta]]:
:el [[Muséu de Jonuta Prof. Omar Huerta Escalante]]

*los museos de sitiu de les diverses zones arqueolóxiques.

Anque, por cuenta de los ataques pirates, les guerres civiles y asonadas militares qu'hubo nel estáu, según a les [[intervención d'Estaos Xuníos en Méxicu|guerres d'intervención d'Estaos Xuníos]] y [[intervención francesa en Tabasco|francesa]], esisten bien pocos muertes coloniales na entidá. Sicasí, en dellos conceyos del estáu, según na capital, inda pueden apreciase delles edificaciones antigües, como:

*el [[Templu y exconvento de Santu Domingu de Guzmán (Oxolotán)|conventu de Santu Domingu de Guzmán]], en [[Oxolotán]], construyíu ente [[1572]] y [[1633]];
*la [[Ilesia de Las Mirandillas]], nel conceyu de [[Cunduacán (conceyu)|Cunduacán]];
*la [[Ilesia de La nuesa Señora de l'Asunción (Tacotalpa)|Ilesia de La nuesa Señora de l'Asunción]], en [[Tacotalpa]], construyida ente [[1703]] y [[1710]];
*el [[Templu de Santiago Apóstol (Tapijulapa)|Templu de Santiago Apóstol]], de [[Tapijulapa]], construyíu nel [[sieglu XVII]];
*la [[Ilesia de Santiago Apóstol (Teapa)|Ilesia de Santiago Apóstol]] ([[1725]]), en [[Teapa]];
*el [[Santuariu de La nuesa Señora de Guadalupe (Tecomajiaca)|Santuariu de La nuesa Señora de Guadalupe]] ([[1725]]), en Teapa;
*el [[Templu Señor de Esquipulas (Teapa)|Templu del Señor de Esquipulas]] ([[1780]]), en Teapa;
*la [[Santuariu L'Asunción de María (Cupilco)|Ilesia de la Virxe de Cupilco]] ([[sieglu XVIII]]);
*delles construcciones del [[sieglu XIX]], como'l [[Palaciu de Gobiernu de Tabasco|Palaciu de Gobiernu]], la [[Casa de los Azulexos (Muséu d'Historia de Tabasco)|Casa de los Azulexos]] y el [[Templu de la Inmaculada Concepción]];
*munches otres cases antigües, tremaes peles ciudaes del estáu.

&lt;div align=center&gt;
{| {| class=&quot;toc&quot; cellpadding=0 cellspacing=2 width=800px style=&quot;float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5y
|
|-
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:La Venta Pirámide cara sur.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Comalcalco.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Pomona3.JPG|125px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:LaReforma1.JPG|125px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Zona Arqueológica De San Claudio.jpg|110px]]
|-
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[La Venta]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Zona Arqueolóxica de Comalcalco|Comalcalco]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Zona Arqueolóxica de Pomoná|Pomoná]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Zona arqueolóxica de Moral-Reforma|Moral Reforma]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[San Cloyo (sitiu arqueolóxicu)|San Cloyo]]
|-
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Malpasito 01.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Estela 6 el Tortuguero.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Cunduacán Las Mirandillas 2.JPG|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Tacotalpa Iglesia de la Asunción 1.JPG|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Ex-Convento De Oxolotán.jpg|120px]]
|-
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Malpasito]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Tortuguero (sitiu arqueolóxicu)|Tortuguero]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Templu Padre Xesús de Nazaré (Las Mirandillas)|Las Mirandillas]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Ilesia de La nuesa Señora de l'Asunción (Tacotalpa)|Ilesia de Tacotalpa]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Templu y exconvento de Santu Domingu de Guzmán (Oxolotán)|Ex Conventu de Oxolotán]]
|-
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Cunducacan.Iglesia.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Iglesia de Cupilco.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Villahermosa Centro histórico 2.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Tapijulapa. Iglesia.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Olmeca head in Villahermosa.jpg|109x109px]]
|-
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Ilesia de la Natividá de María (Cunduacán)|Ilesia de Cunduacán]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Santuariu L'Asunción de María (Cupilco)|Ilesia de Cupilco]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Centru históricu de Villahermosa]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Templu de Santiago Apóstol (Tapijulapa)|Ilesia de Tapijulapa]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Parque-Muséu La Venta|Parque Muséu La Venta]]
|}
&lt;/div&gt;

=== Ecoturismo ===
No referente al turismu ecolóxicu y d'aventura, Tabasco tien enforma qu'ufiertar al visitante, yá que cunta con formosos sitios como [[Tapijulapa]], el desenvolvimientu turísticu de ''Kolem-Jaa'' onde s'atopa'l segundu ''Canopy'' ([[Canopea]]) más llargu d'América Llatina amás de cabañes, cascaes nes que puede practicase ''rappel'', les Cascaes de Villa Lluz, Cascaes de Reforma, [[Agua Selva]], Llaguna del Rosario, el Parque Olmeca, l'Azufre y los sos ríos d'agües sulfuroses, ente otros.

Tamién en Tabasco esisten delles reserves ecolóxiques como: Reserva de la Biosfera de los [[Banzaos de Centla]], Reserva Ecolóxica ''Cañón del Usumacinta'', la Reserva Ecolóxica Estatal ''Agua Blanco'', la Reserva Ecolóxica Estatal ''Sierra de Tabasco'', el Monumentu Ecolóxicu ''Covarones del Coconá'', nes que pueden realizase diverses actividaes como senderismo, avistamiento, campismo, percorríos empuestos ente otros.

Mención estreme merez el parque ecolóxicu ''Yumk'a'' alcontráu a la 15&amp;nbsp;km de la ciudá de [[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]], que ye un zoolóxicu al campu nel que los visitantes pueden reparar animales de diverses partes del mundu.

L'estáu cunta con 191&amp;nbsp;km de mariñes, polo qu'esisten diverses sableres que pueden ser visitaes polos turistes como son: Miramar, Picu d'Oru, el Monte, Paraíso, Nuevu Paraíso, Sablera Bruxa, Playa Varadero, Sablera Dorada, Sablera Pelícanos, el corredor turísticu Paraíso-Puertu Ceiba-El Bellote y Puertu Chiltepec.

&lt;div align=center&gt;
{| class=&quot;toc&quot; cellpadding=0 cellspacing=2 width=800px style=&quot;float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5y
|
|-
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Pantanos de Centla 2.JPG|125px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Tapijulapa. Kolem-jaa.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Macuspana Agua Blanca.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Paraiso.Puerto Ceiba.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Cañon del usumacinta.jpg|110px]]
|-
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Banzaos de Centla|Reserva de la Biosfera Banzaos de Centla]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Tapijulapa|Desenvuelvo Ecoturístico &quot;Kolem-Jaa&quot;]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Macuspana (conceyu)|Parque Ecolóxicu Cascaes d'Agua Blanco]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Paraíso (conceyu de Tabasco)|Puerto Ceiba]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Cañón del Usumacinta|Reserva ecolóxica Cañón del Usumacinta]]
|-
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Teapa.Grutas de Coconá.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Tapijulapa Sierrra.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Tenosique Rafting.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Paraiso.Catamaran.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Tapijulapa Canoppy.jpg|120px]]
|-
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Teapa|Covarones del Coconá]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Tacotalpa|Parque Estatal Sierra de Tabasco]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Tenosique (conceyu)|Rápidos de San José-Desempeño]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Paraíso (conceyu de Tabasco)|El Bellote]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Tapijulapa]]
|-
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Tenosique Cenote.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Balancán.Cacadas de Reforma.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Comalcalco Hacienda La Luz 2.JPG|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:HouseChonita01.JPG|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Tacotalpa.Villa Luz 1.JPG|120px]]
|-
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Tenosique (conceyu)|Cenote Aktun Hai]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Balancán (conceyu)|Cascaes de Reforma]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Comalcalco (conceyu)|Facienda La Lluz]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Cunduacán (conceyu)|Facienda y Temazcal La Chonita]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Tapijulapa|Villa Lluz]]
|-
|}
&lt;/div&gt;

=== Pueblu Máxicu ===
[[Ficheru:Tapijulapa.JPG|thumb|Aspeutu del [[pueblu máxicu]] de [[Tapijulapa]].]]
Nel estáu de Tabasco alcuéntrase'l [[Pueblu Máxicu]] de [[Tapijulapa]], formosa y pintoresca población, enclavada na sierra tabasqueña, qu'algamó esta denominación el 9 de xunu del añu [[2010]], y tien una peculiar arquiteutura con cases de fachaes blanques y coloraes, y techos de texa de folla, les sos cais angostu y empedriar y los sos talleres artesanales, onde'l visitante puede adquirir formoses artesaníes ellaboraes a base de &quot;mutusay&quot; (blima). Equí alcuéntrase'l [[Templu de Santiago Apóstol (Tapijulapa)|Templu de Santiago Apóstol]] construyíu nel sieglu XVIII sobre un cuetu dende onde se tien una escelente vista de tola población. En Tapijulapa esisten dos hoteles rurales y dellos restoranes, amás de que pueden visitase dellos curiosos cercanos nos que puede practicase el ecoturismo.

=== Villahermosa ===
La ciudá de [[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]], cuenta con una importante industria turìstica, polos sos diversos curiosos como la Zona Lluz nel [[Centru Históricu de Villahermosa|Centru Históricu]], la [[Llaguna Les Ilusiones]], el [[Parque-Muséu La Venta]], el Parque Tomás Garrido Canabal, el [[Yumká|Parque ecolóxicu Yumka´]], el desenvolvimientu urbanu Tabasco 2000, la [[Catedral del Señor de Tabasco]], Llaguna de la Pólvora, la [[Plaza d'Armes de Villahermosa|Plaza d'Armes]], zona hotelera y comercial Topetar, mirador del ríu Grijalva ''Torre del Caballero'', el ''Centru d'Entretenimientu y Negocios del Malecón'', grandes y modernes places comerciales, y restoranes de comida típica, nacional ya internacional, ente otros curiosos. Tou esto acompañáu d'una bona ufierta hotelera de más de 4000&amp;nbsp;habitaciones,&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Visite Tabasco |autor=Oficina de Congresos y Visitantes de Tabasco. Gobiernu del Estáu de Tabasco |url=http://www.visitetabasco.com/tab_rutes_villahermosa.html |fechaaccesu=20 de payares de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.visitetabasco.com/tab_rutes_villahermosa.html|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; qu'inclúi hoteles de Gran Turismu, 5, 4 y 3 estrelles.

&lt;div align=center&gt;
{| {| class=&quot;toc&quot; cellpadding=0 cellspacing=2 width=800px style=&quot;float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5y
|
|-
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Comalcalco.Chocolates.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Telavi - Bauernmarkt 03.JPG|125px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Ostiones en su concha, Tabasco..jpg|125px]]
|-
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Festival del Chocolate]] en [[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Festival del quesu artesanal]] en [[Tenosique de Pino Suárez|Tenosique]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|[[Festival del Ostión]] en [[Conceyu de Paraíso (Tabasco)|Paraíso]]
|-
|}
&lt;/div&gt;

== Infraestructura ==
[[Ficheru:Tabasco autopista a Macuspana.jpg|thumb|Carretera federal 186, Villahermosa-Chetumal, tramu autopísta de 4 carriles Villahermosa-Macuspana.]]

=== Comunicaciones ===
L'estáu de Tabasco cunta con una amplia rede de comunicaciones que dexen aportar a él dende cualquier puntu del país, per carretera, avión, ferrocarril o vía fluvial.

==== Carreteres ====
Cuenta con 5686&amp;nbsp;km de carreteres, de les cualos 607.1&amp;nbsp;km son carreteres troncales federales pavimentadas; 2111&amp;nbsp;km de carreteres alimentadores estatales pavimentadas; y 2968&amp;nbsp;km de caminos rurales (302&amp;nbsp;km pavimentadas y 2666&amp;nbsp;quilómetros revistíes).

Les carreteres más importantes con que cunta l'estáu son:
* L'autopista de cuatro carriles 180 Villahermosa – Coatzacoalcos.

* La carretera federal 186 Villahermosa - Chetumal; que cunta con un tramu de 45&amp;nbsp;km. d'autopista de cuatro carriles hasta la ciudá de [[Macuspana]].

* La carretera federal 180 Villahermosa - Frontera - Cd. del Carmen, que cunta con un tramu de 20&amp;nbsp;km de autpísta de 4 carriles más otru tramu de 80&amp;nbsp;km. d'autopista de dos carriles hasta la ponte San Pedro, llende de los estaos de Tabasco y Campeche.

* La carretera federal 195 Villahermosa - Tuxtla Gutiérrez.

* La carretera federal 187 Mal Paso - El Bellote, que comunica a les ciudaes de [[Huimanguillo]], [[Heroica Cárdenas]], [[Comalcalco]] y [[Paraíso (ciudá de Tabasco)|Paraíso]], y cunta los tramos d'autopista de 4 carriles: Huimanguillo-Cárdenas (15 km.) y Comalcalco-Paraíso (24 km.).

* La carretera federal 203 Entronque Emiliano Zapata - Tenosique, que comunica a les ciudaes d'[[Ciudá d'Emiliano Zapata (Tabasco)|Emiliano Zapata]] y [[Tenosique de Pino Suárez]].

* La carrtera internacional [[Tenosique]] - [[El Ceibo]] - [[Tikal]] ([[Guatemala]]).

* La autopísta estatal de 4 carriles La Isla - Puerto Dos Bocas, que comunica de forma rápida y segura a la ciudá de [[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]], coles ciudaes de [[Cunduacán]], [[Comalcalco]], [[Paraíso (ciudá de Tabasco)|Paraíso]] y el puertu de [[Dos Bocas]].

[[Caminos y Pontes Federales|Caminos y Pontes Federales d'Ingresu y SC]] ([[CAPUFE]]), tien so la so operación nel estáu 72&amp;nbsp;km de la autopísta Villahermosa - Coatzacoalcos (tramu [[Heroica Cárdenas]] - entronque [[La Venta (Tabasco)|La Venta]]), un tramu de 22&amp;nbsp;km que va de [[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]] a la caseta de peaxe de la ponte Grijalva I, según les pontes Grijalva I y Usumacinta, dambos na carretera federal 186 Villahermosa - Chetumal.

==== Aeropuertos ====
[[Ficheru:Villahermosa Aeropuerto Internacional.jpg|thumb|[[Aeropuertu Internacional Carlos Rovirosa Pérez]], na ciudá de Villahermosa.]]
L'estáu de Tabasco, cuenta con serviciu aereu dende [[1929]]. L'[[Aeropuertu Internacional Carlos Rovirosa Pérez]] allugáu na ciudá de [[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]], enllaza al estáu, coles ciudaes de [[Ciudá de Méxicu|Méxicu]], [[Toluca]], [[Mérida (Yucatán)|Mérida]], [[Cancún]], [[Guadalaxara (Méxicu)|Guadalaxara]], [[Monterrey]], [[Reynosa]], [[Poza Rica]] y [[Veracruz]]. Asina mesmu, l'aeropuertu, recibe dos vuelos diarios internacionales con destín a la ciudá de [[Houston]], [[Estaos Xuníos|EUA]]. Esti aeropuertu, tresportó nel [[2013]] a 1'014,445&amp;nbsp;094&amp;nbsp;pasaxeros, lo que lo asitia nel llugar 12 a nivel nacional dientro de los [[Aeropuertos más importantes de Méxicu|aeropuertos más importantes de Méxicu]] y el terceru más importante del sureste de Méxicu, solo detrás de los aeropuertos de [[Aeropuertu Internacional Manuel Crescencio Rejón|Mérida]] y [[Aeropuertu Internacional de Cancún|Cancún]].&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Aeropuertu de Villahermosa |autor=Grupu Aeroportuario del Sureste |url=http://www.asur.com.mx/asur/espanol/aeropuertos/villahermosa/villahermosa.asp |fechaaccesu=14 de payares de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.asur.com.mx/asur/espanol/aeropuertos/villahermosa/villahermosa.asp|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

Tamién esisten nel estáu un campu aéreo allugáu na ciudá de [[Tenosique de Pino Suárez]] operáu anguaño pola [[Secretaría de la Defensa Nacional]], que tien capacidá pa recibir aviones tipo [[Boeing 727]], y una aeropista, alcontrada en [[Ciudá Pemex]].

==== Víes ferriales ====
Tabasco cuenta con 315&amp;nbsp;km de llargor de víes ferriales, lo que facilita'l treslláu de mercancíes ente les rexones del estáu y el restu del país. La rede ferroviaria estatal ta constituyida de 84.5% de víes troncales y ramales, 9.5% de tipu secundariu y solo 6.0% de particulares.

Per esti mediu tresportáronse 523&amp;nbsp;468&amp;nbsp;tonelaes de carga, de les cualos el 61.2% correspondió a productos industriales.

El Ferrocarríl del Sureste, quien ye'l operario de la rede ferroviaria del estáu, cuenta con estaciones nos conceyos d'[[Huimanguillo (conceyu)|Huimanguillo]], [[Teapa (conceyu)|Teapa]], [[Tacotalpa (conceyu)|Tacotalpa]], [[Macuspana (conceyu)|Macuspana]], [[Tenosique (conceyu)|Tenosique]] y [[Balancán (conceyu)|Balancán]]. Les estaciones más importantes pol so movimientu son: [[Villa Chontalpa]], [[Teapa]], [[Macuspana]], [[Tenosique de Pino Suárez]] y [[El Trunfu (Tabasco)|Villa El Trunfu]].

Anguaño constrúyese la vía ferrial [[Villa Chontalpa]] - [[Dos Bocas]] que va tener un llargor de 96.5&amp;nbsp;km&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Llancen convocatoria pa Proyeutu Executivu de Ferrocarril Estación Chontalpa Dos Bocas |autor=Secretaría de Comunicaciones y Tresportes. Gobiernu del Estáu de Tabasco |url=http://sct.tabasco.gob.mx/public/lleer_tema.php?id_tema=70 |fechaaccesu=11 d'agostu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://sct.tabasco.gob.mx/public/lleer_tema.php?id_tema=70|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; y va enllazar a esti puertu petroleru cola rede ferroviaria del sureste y del país.

==== Víes fluviales ====
[[Ficheru:Balancán, Tab.JPG|thumb|El ríu Usumacinta al so pasu pela ciudá de Balancán.]]
Per vía fluvial al traviés de los ríos [[ríu Grijalva|Grijalva]] y [[Usumacinta]] puede llegase hasta los conceyos de [[Tenosique (conceyu)|Tenosique]], [[Balancán (conceyu)|Balancán]], [[Conceyu d'Emiliano Zapata (Tabasco)|Emiliano Zapata]], [[Jonuta (conceyu)|Jonuta]] y [[Centla]].

==== Puertos ====
L'estáu de Tabasco cunta colos puertos de [[Dos Bocas]] y [[Frontera (Tabasco)|Frontera]]. El puertu d'altor de [[Dos Bocas]] ye'l más importante del estáu, y unu de los puertos petroleros más importante del país, yá que pequí esportar a grandes candidades de petroleu provenientes del ''Mariña de Tabasco'' y la ''Sonda de Campeche''. Tamién por esti puertu, espórtense productos agrícoles ya industriales producíos en Tabasco.

El puertu de [[Dos Bocas]] tuvo en 2009 un total de 1145&amp;nbsp;entraes de barcos,&lt;ref name=&quot;kalipedia.com&quot;&gt;{{cita web |títulu=Los 20 principales puertos mexicanos |autor=Kalipedia |url=http://www.kalipedia.com/geografia-mexico/tema/numeralia-principales-puertos-mexicanos.html?x1=20080621klpgeogmx_33.Kes |fechaaccesu=12 d'agostu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.kalipedia.com/geografia-mexico/tema/numeralia-principales-puertos-mexicanos.html?x1=20080621klpgeogmx_33.Kes|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; asitiándose en tercer llugar nacional, ente que por volúmenes de carga, rexistráronse un total de 23&amp;nbsp;437 tonelaes métriques,&lt;ref name=&quot;kalipedia.com&quot; /&gt; lo qu'allugó al puertu, nel segundu llugar nacional, solo detrás de Pajaritos, Veracruz.

[[Ficheru:Paraíso Puerto de Dos Bocas.jpg|thumb|Panorámica del puertu de [[Dos Bocas]].]]

Como parte del desenvolvimientu turísticu, dende l'añu 2009 el puertu cunta con una terminal comercial y turística que recibe cruceros, y per segundu añu consecutivu'l puertu de [[Dos Bocas]] foi nomáu líder de la ''Ruta del Golfu''.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Actividaes portuaries |autor=Alministración Porturaria Integral de Dos Bocas. SCT Gobiernu Federal |url=http://www.puertodosbocas.com.mx/esp/Actividaes.htm |fechaaccesu=12 d'agostu de 2010 }}&lt;/ref&gt; qu'arrexunta a los puertos de [[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]], Tabasco, [[Campeche]] y [[Yucatán]].

El puertu de [[Frontera (Tabasco)|Frontera]] ye'l puertu históricu del estáu. Cuenta cola primer aduana marítima del país inaugurada en 1859 pol presidente [[Benito Juárez]]. Anguaño ye'l polu pesqueru más importante del estáu y tamién una importante base naval de [[Petroleos Mexicanos]] al tener nes sos cercaníes más de 30 plataformes petroleres nel ''Mariña de Tabasco''.

Coles mesmes, l'estáu cunta tamién colos puertos pesqueros y d'abrigu de [[Sánchez Magallanes]], [[Chiltepec]] y San Pedro.

==== Puertu fronterizu ====
Tabasco cuenta col puertu fronterizu d'[[El Ceibo]], alcontráu nel conceyu de [[Tenosique (conceyu)|Tenosique]] na frontera cola [[República de Guatemala]] y foi inauguráu'l 27 d'ochobre de 2009. El Puertu fronterizu El Ceibo cunta con aduana, oficines de migración, estación cuarentenaria, según destacamentos de la Policía Federal, Axencia Federal d'Investigación y l'Exércitu Mexicanu.
[[Ficheru:Tenosique El Ceibo.jpg|thumb|Puertu fronterizu [[El Ceibo]], nel conceyu de [[Tenosique (conceyu)|Tenosique]].]]
Tiense proyeutáu que por esti puntu, crucien una gran cantidá d'automóviles y autobuses, que se dirixan a la zona aqueológica de [[Tikal]] del llau guatemalianu, según a les ciudaes de [[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]]. [[Tenosique de Pino Suárez]] y les diverses zones aqueológicas allugaes del llau mexicanu. De fechu nel 2011 según datos del Institutu Nacional de Migración cruciaron por esti puertu fronterizu un total de 154.067 estranxeros convirtiendo a esti llugar nel más importante puntu d'apuerto d'estranxeros al estáu de Tabasco.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.tabascohoy.com/noticia.php?id_nota=231719 |títulu = Disparar hasta 348 per cientu apuerto d'inmigrantes |fechaaccesu = 1 d'avientu de 2012 |autor = Tabasco Güei}}&lt;/ref&gt;

=== Tresporte ===
L'organismu encargáu del [[tresporte]] nel estáu ye la Secretaría de Comunicaciones y Tresportes. La ciudá de [[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]], cuenta con dos terminales d'autobuses, la ''Terminal d'Autobuses de primer Clase'', que la so propietaria ye la empresa [[Autobuses d'Oriente]] y nella operen les empreses: ''ADO'', ''ADO GL'' y ''ADO Platino'' que dan serviciu de tresporte a les principales ciudaes del estáu, comunicándoles cola [[Ciudá de Méxicu]] y les principales ciudaes del país. Tamién esta la ''Terminal d'Autobuses de Tabasco'' o de segunda clase, qu'arrexunta a les rutes de tresporte ''TRT'', ''TPV'', ''SUR'', ''Somellera'', ''Tresportes Villahermosa-Teapa'', ''Permisionarios de la Sierra'', ''Autobuses de Jalapa'', ''Tresportes de Macuspana'' y ''Tresportes de Centla'', que dan serviciu a los conceyos del estáu y delles poblaciones del sureste del país.

Amás d'estos dos terminales, nel interior del estáu, esisten terminales d'autobuses nes ciudaes de: [[Heroica Cárdenas]], [[Comalcalco]], [[Cunduacán]], [[Ciudá d'Emiliano Zapata (Tabasco)|Emiliano Zapata]], [[Frontera (Tabasco)|Frontera]], [[Huimanguillo]], [[Jalpa de Méndez]], [[Macuspana]] y [[Teapa]].

=== Medios de comunicación ===
==== Televisión ====
La infraestructura de televisión en Tabasco inclúi una canal local:

* [[Gala TV|Canal 9]]: con repetidores en [[Tenosique]], [[Coatzacoalcos]], [[Tuxtla Gutiérrez]] y [[Palenque (Chiapas)|Palenque]].

Esisten tamién repetidores de les canales nacionales de [[Televisa]] y [[Televisión Azteca]] tantu na ciudá de Villahermosa, como nes principales ciudaes del estáu.

Nel estáu, esisten amás tres sistemes de televisión per cable nes ciudaes de [[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]], [[Comalcalco]], [[Macuspana]] y [[Ciudá Pemex]], según cuatro cadenes de televisión satelital ([[Sky Méxicu|Sky]], [[VeTV]], [[MasTV (Méxicu)|MasTV]] y [[Dish]]) que cubren tol estáu.

==== Estaciones de radio ====
{{AP|Estaciones de radio nel estáu de Tabasco}}
Esisten nel estáu 31 estaciones de frecuencia modulada (FM), 2 estaciones d'amplitú modulada (AM) y 1 estación en combu (FM/AM).

==== Periódicos ====
* ''[[Mileniu Tabasco]]''
* ''[[Novedaes de Tabasco]]''
* ''[[Diariu Presente]]''
* ''[[Tabasco Güei]]''
* ''[[L'Heraldu de Tabasco]]''
* ''[[Meyora Tabasco]]''
* ''[[El Sol del Sureste]]''
* ''[[Aldu Nuevu]]''
* ''[[Diariu de la Tarde]]''
* ''[[El Correo de la Tarde]]''
* ''[[La Verdá del Sureste]]''
* ''[[Diariu Olmeca]]''
* ''[[La Voz de Tabasco]]''
* ''[[Diariu de Tabasco]]''
* ''[[Vespertín Olmeca]]''

Amás, esisten nel estáu 22 medios impresos de circulación diaria, vespertina, selmanal, quincienal o mensual, tantu na capital del estáu como nos conceyos.

== Demografía ==
[[Ficheru:Población de Tabasco.png|thumb|400px|Gráficu que representa la crecedera demográfica de Tabasco dende 1930.]]
[[Ficheru:Villahermosa Panorámica 1.jpg|thumb|Panorámica de la ciudá de Villahermosa, capital del estáu.]]

=== Dinámica poblacional ===
{{VT|Zona Metropolitana de Villahermosa}}
Según los datos que refundió'l ''II Censu de Población y Vivienda'' realizáu pol [[Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía]] (INEGI) con fecha censal del [[12 de xunu]] de [[2010]], l'estáu de Tabasco cuntaba hasta esi añu con un total de 2&amp;nbsp;238&amp;nbsp;603 habitantes, de dicha cantidá, 1&amp;nbsp;100&amp;nbsp;758 yeren homes y 1&amp;nbsp;137&amp;nbsp;845 yeren muyeres.&lt;ref name=&quot;ITER&quot;/&gt; La tasa de crecedera añal pa la entidá mientres el periodu 2005-2010 foi del 2.4%.&lt;ref&gt;{{cita web
| url = http://www.inegi.org.mx/sistemes/sisept/Default.aspx?t=mdemo09&amp;s=est&amp;c=17511
| editor = Institutu Nacional d'Estadística y Geografía
| títulu = Tasa de crecedera media añal de la población por entidá federativa, 1990 a 2010
| añu = 2010
| fechaaccesu = 5 de marzu de 2011
| urlarchivu = https://web.archive.org/web/20110420205746/http://www.inegi.org.mx/sistemes/sisept/Default.aspx?t=mdemo09&amp;s=est&amp;c=17511
| fechaarchivu = 2011-04-20
}}&lt;/ref&gt;

Acordies con el XII Censu Xeneral de Población y Vivienda [[2000]]; lleváu a cabu pol [[INEGI]]; l'estáu de Tabasco cuntaba con una [[población humana|población]] de 2&amp;nbsp;100&amp;nbsp;000 habitantes; de los cualos el 50.6% (1&amp;nbsp;157&amp;nbsp;314) son [[muyer|muyeres]] y el 49.4% restante (1&amp;nbsp;130&amp;nbsp;515) son [[home|hombre]]. Y según el II&amp;nbsp;Conteo de Población y Vivienda en [[2005]], hasta anguaño, la población del estáu yera de 1&amp;nbsp;989&amp;nbsp;969 habitantes; de los cualos 977&amp;nbsp;785 yern'[[home|hombre]] y 1&amp;nbsp;012&amp;nbsp;184 yeren [[muyer|muyeres]].&lt;ref name=&quot;ITER&quot;&gt;{{cita web
| url = http://www.inegi.org.mx/est/contenidos/espanol/sistemes/conteo2005/llocalidá/iter/zip/iter_27xls.zip
| editor = Institutu Nacional d'Estadística y Geografía
| títulu = Principales resultancies por llocalidá 2005 (ITER) - Tabasco
| añu = 2005
| fechaaccesu = 25 de febreru de 2010
| formatu = XLS
|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.inegi.org.mx/est/contenidos/espanol/sistemes/conteo2005/llocalidá/iter/zip/iter_27xls.zip|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; Dambes cifres representen aproximao'l 1.9% del total nacional, y asitien a Tabasco nel ventenu llugar nacional según la so población.&lt;ref&gt;Datos correspondientes a les [http://www.conapo.gob.mx/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=36&amp;Itemid=234 Proyeiciones de la población de Méxicu 2005-2050] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110527065510/http://www.conapo.gob.mx/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=36&amp;Itemid=234 |date=2011-05-27 }} de [[CONAPO]], pal añu 2009, y al [http://www.inegi.org.mx/est/contenidos/espanol/sistemes/conteo2005/datos/00/pdf/cpv00_pob_2.pdf II Conteo de Población y Vivienda], con fecha 17 d'ochobre de 2005.&lt;/ref&gt;

En [[1980]], la población del estáu xubía a 1&amp;nbsp;169&amp;nbsp;179 habitantes, de los cualos 587&amp;nbsp;332 (51%) yeren homes y 582&amp;nbsp;447 (49%) muyeres; ente qu'en [[1990]] yera de 1&amp;nbsp;501&amp;nbsp;744&amp;nbsp;habitantes, siendo 751&amp;nbsp;762 (50.05%) muyeres y 749&amp;nbsp;982 (49.95%) homes; en [[1995]], la población aumentó a 1&amp;nbsp;748&amp;nbsp;769&amp;nbsp;habitantes; finalmente, nel 2000 la población llegó a 1&amp;nbsp;891&amp;nbsp;829&amp;nbsp;habitantes, siendo 934&amp;nbsp;515&amp;nbsp;homes y 957&amp;nbsp;314&amp;nbsp;muyeres.

Esto indica una crecedera añal permediu del 3.3% nel periodu 1980-2000. El mayor [[Esplosión demográfica|crecedera demográfica]] dar a partir de la década de los [[Años 1960|1960's]], debíu a la crecedera de la industria petrolera na rexón y el desenvolvimientu de grandes proyeutos agrícoles, como'l [[Plan Chontalpa]].

La [[densidá de población]] del estáu ye d'aproximao 81 habitantes per km², lo qu'asitia a Tabasco nel llugar 12 a nivel nacional. [[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]] ye la mayor aglomeración urbana, con una población de 614&amp;nbsp;308&amp;nbsp;habitantes nel 2005; pero la [[Chontalpa]] ye la zona cola mayor densidá de población, con llocalidaes importantes como [[Comalcalco]], [[Cunduacán]] y [[Heroica Cárdenas]], ente que los conceyos más densamente poblaos son [[Conceyu de Cárdenas (Tabasco)|Cárdenas]] y [[Centru (Tabasco)|Centru]], con más de 200 habitantes per quilómetru cuadráu. L'oriente del estáu ye la rexón que presenta la menor densidá de población, la mayoría de los asentamientos d'esa rexón allúguense sobre les márxenes del [[ríu Usumacinta|Usumacinta]].

=== Indicadores sociodemográficos ===
[[Ficheru:Catedral de Villahermosa 2.JPG|thumb|Catedral de Villahermosa, principal templu católicu nel estáu.]]
Esisten 52&amp;nbsp;139 falantes de dalguna [[idiomes de Méxicu|llingua indíxena]] nel estáu. D'esta cifra, sábese que'l 0.5% d'ellos nun apodera'l [[idioma español|español]], ente que el 96.6% sí lo fai; el 2.9% restante nun ta especificáu. Les llingües más importantes, según el númberu de falantes nel estáu, son el [[idioma chontal de Tabasco|chontal de Tabasco]] (32&amp;nbsp;367&amp;nbsp;falantes), el [[idioma chol|chol]] (11&amp;nbsp;125&amp;nbsp;hab.) y el [[idioma tzeltal|tzeltal]] (1900&amp;nbsp;hab.); el restu de les llingües falaes en Tabasco nun algamar los mil falantes.

La [[tasa de natalidá]] ye de 19.3 nacencies por cada mil habitantes al añu, llixeramente cimeru a la tasa nacional; asitiándose Tabasco nel novenu llugar nacional nesti rubro. La [[esperanza de vida]] nel estáu ye de 82.5 años, ente que la [[tasa de mortalidá]] ye de 4 muertes per millar al añu, inferior a la tasa nacional; l'estáu allugar nel 26º llugar nacional en dambes categoríes.

El alfabetismo n'habitantes de más de 15 años ye del 91.3%; n'homes xube a 93.1% y en muyeres ye de 89.6%. Tabasco ocupa'l primer llugar nacional tocantes a cobertoria de la [[demanda (economía)|demanda]] d'[[educación]] preescolar; col 87.8% cubiertu. El 87.6% de la población mayor de 15 años tien estudios posteriores a la [[escuela primaria]], el 16.1% cuenta tan solo con esta postrera; ente que el 4.7% de la población nun terminó la primaria o nun recibió instrucción dalguna (7.5% y 17.2% respeutivamente).

El 70.4% de los tabasqueños ye [[Catolicismu|católicu]]; esto ye, aproximao 1&amp;nbsp;172&amp;nbsp;469&amp;nbsp;habitantes; ente que el 13.6%, o 226&amp;nbsp;683 habitantes, son [[Protestantismu|protestantes]]. El 5.0% profesa dalguna [[relixón]] bíblica non evanxélica y el 5.0% de los habitantes considérense ateos o ensin creencia escontra dalguna relixón.

=== Árees urbanes ===
Nel estudiu más recién sobre zones metropolitanes (ZM), publicáu en [[2005]], pol [[Conseyu Nacional de Población]] (CONAPO), l'[[Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía]] (INEGI) y la [[SEDESOL|Secretaría de Desenvolvimientu Social]] (SEDESOL), establecióse que nel Estáu de Tabasco esiste solo una zona Metropolitana: la [[Zona Metropolitana de Villahermosa]], que apigura a los conceyos de [[Conceyu de Centru (Tabasco)|Centru]] (onde s'alluga la ciudá de [[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]]) y [[Nacajuca (conceyu)|Nacajuca]], siendo esta conurbación la segunda más poblada del sureste y la ventena segunda más poblada de Méxicu.

Tamién esiste una conurbación importante na ciudá de [[Heroica Cárdenas]], yá que por cuenta de la so crecedera demográfica, el mancha urbana absorbió comunidaes que güei son colonies de la ciudá y que s'asientan en territoriu del conceyu d'[[Huimanguillo (conceyu)|Huimanguillo]]

=== Principales ciudaes ===
{|class=&quot;infobox&quot; style=&quot;text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%&quot;
! align=center colspan=11 style=&quot;background:#f5f5f5;&quot;|Principales ciudaes del estáu de Tabasco
|-
! rowspan=13 width:100|&lt;br /&gt;
[[Ficheru:Villahermosa Panorámica 2.jpg|border|115px|Villahermosa]]&lt;br /&gt;[[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]]&lt;br /&gt;
[[Ficheru:Cárdenas Parque Independencia.jpg|border|115px|Heroica Cárdenas]]&lt;br /&gt;[[Heroica Cárdenas]]&lt;br /&gt;
[[Ficheru:Comalcalco.Iglesia y Palacio.jpg|border|115px|Comalcalco]]&lt;br /&gt;[[Comalcalco]]&lt;br /&gt;
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot;|Num.
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot;|[[Conceyos de Tabasco|Ciudá]]
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; colspan=&quot;2&quot;|[[Árees metropolitanes de Méxicu|Población]]
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot;|Categoría
|align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot;|Num.
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot;|[[Conceyos de Tabasco|Ciudá]]
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot;|[[Árees metropolitanes de Méxicu|Población]]
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot;|Categoría
!rowspan=13|&lt;br /&gt;
[[Ficheru:Macuspana Palacio Municipal.jpg|border|115px|Macuspana]]&lt;br /&gt;[[Macuspana]]&lt;br /&gt;
[[Ficheru:Calle 26, Tenosique.jpg|border|115px|Tenosique]]&lt;br /&gt;[[Tenosique]]&lt;br /&gt;
[[Ficheru:Huimanguillo Parque Juárez.jpg|border|115px|Huimanguillo]]&lt;br /&gt;[[Huimanguillo]]&lt;br /&gt;
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| 1 ||align=left| [[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]] ||align=right| 756.065 || &amp;nbsp;||Capital Estatal||align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| 12 ||align=left| [[Cunduacán]] ||align=right| 19&amp;nbsp;923 ||Cabecera Mpal.
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| 2 ||align=left| [[Heroica Cárdenas]] ||align=right| 111 956 || &amp;nbsp; ||Cabecera Mpal. ||align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| 13 ||align=left| [[Emiliano Zapata (Tabasco)|Emiliano Zapata]] ||align=right| 19&amp;nbsp;796 ||Cabecera Mpal.
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| 3 ||align=left| [[Comalcalco]] ||align=right| 51 117 || &amp;nbsp; ||Cabecera Mpal. ||align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| 14 ||align=left| [[Benito Juárez (Macuspana, Tabasco)|Benito Juárez]] ||align=right|18 451 ||Villa
|- 
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| 4 ||align=left| [[Macuspana]] ||align=right| 46 841 || &amp;nbsp; ||Cabecera Mpal. ||align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| 15 ||align=left| [[Jalpa de Méndez]] ||align=right| 15 696 ||Cabecera Mpal.
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| 5 ||align=left| [[Tenosique de Pino Suárez]] ||align=right| 31 392 || &amp;nbsp; ||Cabecera Mpal. ||align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| 16 ||align=left| [[Balancán de Domínguez]] ||align=right| 13 032 ||Cabecera Mpal.
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| 6 ||align=left| [[Huimanguillo]] ||align=right| 27 402 || &amp;nbsp; ||Cabecera Mpal. ||align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| 17 ||align=left| [[Ciudá Pemex]] ||align=right| 12 915 ||Ciudá
|- 
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| 7 ||align=left| [[Teapa]] ||align=right| 26 140 || &amp;nbsp; ||Cabecera Mpal. ||align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| 18 ||align=left| [[Nacajuca]] ||align=right| 11 283 ||Cabecera Mpal.
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| 8 ||align=left| [[Paraíso (ciudá de Tabasco)|Paraíso]] ||align=right| 25 473 || &amp;nbsp; ||Cabecera Mpal.||align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| 19 ||align=left| [[La Venta (Tabasco)|La Venta]] ||align=right| 8 821 ||Ciudá
|- 
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| 9 ||align=left| [[Ocuiltzapotlán]] ||align=right| 22 987 || &amp;nbsp; ||Villa||align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| 20 ||align=left| [[Tacotalpa]] ||align=right| 8 071 ||Cabecera Mpal.
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| 10 ||align=left| [[Frontera (Tabasco)|Frontera]] ||align=right| 22 810 || &amp;nbsp; ||Cabecera Mpal. ||align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| 21 ||align=left| [[Jonuta]] ||align=right| 6 899 ||Cabecera Mpal.
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| 11 ||align=left| [[Sableres del Rosario]] ||align=right| 21 893 || &amp;nbsp; ||Villa ||align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| 22 ||align=left| [[Jalapa (Tabasco)|Jalapa]] ||align=right| 4 999 ||Cabecera Mpal.
|-
| colspan=&quot;7&quot; align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | {{small|Fonte:&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Consulta de datos del Conteo 2005|obra=Conteo 2005|fecha=2005|editorial=INEGI|url=http://www.inegi.gob.mx/est/contenidos/espanol/proyeutos/conteos/conteo2005/bd/consulta2/pt.asp?c=6796|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.inegi.gob.mx/est/contenidos/espanol/proyeutos/conteos/conteo2005/bd/consulta2/pt.asp?c=6796|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;}}
|}{{clear}}

Otres comunidaes con población importante nel estáu de Tabasco son:
* [[Tecolutilla]] 10,637 
* [[Tamulté de les Sabanes]] 8,871
* [[Saloya|Montes de Saloya (Nacajuca)]] 8,600 hab
* [[Vicente Guerrero (Tabasco)]] 8,188 hab.
* [[Villa Estación Chontalpa|Villa Chontalpa (Huimanguillo)]] 7,500 hab.
* [[Sánchez Magallanes|Sánchez Magallanes (Cárdenas)]] 6,913 hab.
* [[Luis Gil Pérez|Luis Gil Pérez (Centru)]] 6,080 hab.
* [[Ayapa]] 5,640
* [[El Trunfu (Tabasco)|El Trunfu (Balancán de Domínguez)]] 5,627

== Cultura ==
{{AP|Cultura de Tabasco}}
{{VT|Dances de Tabasco|Zapatéu tabasqueño|Tamboriteros de Tabasco}}
[[Ficheru:AYAHUALCO (Tamborileros).jpg|thumb|Los [[tamboriteros de Tabasco]]]]

Tabasco cunta con una gran variedá de manifestaciones culturales d'interés y la so producción artística recibió recién atención per parte de les instancies gubernamentales.

Nel [[Centru Históricu de Villahermosa]], atopamos unu de los edificios más representativos yá que alluga cientos d'alcordances de munchos Tabasqueños y de la so historia mesma. Lo que dalguna vegada foi'l Palaciu Municipal y una de les biblioteques más recordaes convirtióse nel Centru Cultural [[Villahermosa (Méxicu)|Villahermosa]] onde podemos atopar diverses esposiciones plástiques y fotográfiques, talleres, servicios educativos, conferencies ya infinidá d'eventos qu'oldeen en definitiva cola arquiteutura estraordinaria y en renovación d'esti edificiu únicu nel so tipu na rexón sureste de Méxicu.

=== Museos ===
En Tabasco esisten en total 21 museos de distintos rubros, 8 alcontrar na capital del estáu, y los restantes en distintos conceyos.

&lt;center&gt;
{| align=&quot;center&quot; {{tablaguapa}}
|+ Museos en Tabasco
|- style=&quot;background:#efefef;&quot;
! Nome
!Tipu
!Llocalidá
!Conceyu
|- 
|[[Parque-Muséu La Venta]] ||Cultura olmeca ||[[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]]||[[Conceyu de Centru (Tabasco)|Centru]]
|-
|[[Muséu Rexonal de Antropología Carlos Pellicer Cámara]]||Antropoloxía||[[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]]||[[Conceyu de Centru (Tabasco)|Centru]]
|-
|[[Muséu d'Historia de Tabasco]]||Historia ||[[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]]||[[Conceyu de Centru (Tabasco)|Centru]]
|-
|Muséu de Cultura Popular||Cultura y artesaníes||[[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]]||[[Conceyu de Centru (Tabasco)|Centru]]
|-
|[[Casa Muséu Carlos Pellicer Cámara]]||Historia||[[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]]||[[Conceyu de Centru (Tabasco)|Centru]]
|-
|[[Muséu d'Historia Natural José Narciso Rovirosa]]||Natural||[[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]]||[[Conceyu de Centru (Tabasco)|Centru]]
|-
|Muséu Interactivo Papagayu||Infantil||[[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]]||[[Conceyu de Centru (Tabasco)|Centru]]
|-
|Muséu d'Eleváu de Villahermosa||Arte contemporáneo||[[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]]||[[Conceyu de Centru (Tabasco)|Centru]]
|-
|Muséu de sitiu de La Venta||Cultura olmeca||[[La Venta (Tabasco)|La Venta]]||[[Huimanguillo (conceyu)|Huimanguillo]]
|-
|Muséu de sitiu de Comalcalco||Cultura maya||[[Comalcalco]]||[[Comalcalco (conceyu)|Comalcalco]]
|-
|Muséu Comuñal de la Virxe de Cupilco||Historia oral||[[Cupilco]]||[[Comalcalco (conceyu)|Comalcalco]]
|-
|Muséu de sitiu de Pomoná||Cultura maya||[[Zona Arqueolóxica de Pomoná|Zona arqueolóxica]]||[[Tenosique (conceyu)|Tenosique]]
|-
|[[Muséu Dr. José Gómez Panaco]]||Cultura maya||[[Balancán de Domínguez]]||[[Balancán (conceyu)|Balancán]]
|-
|[[Muséu Arqueolóxicu de Jonuta]]||Cultura maya||[[Jonuta]]||[[Jonuta (conceyu)|Jonuta]]
|-
|[[Casa Muséu del Coronel Gregorio Méndez Magaña]]||Historia||[[Jalpa de Méndez]]||[[Jalpa de Méndez (conceyu)|Jalpa de Méndez]]
|-
|[[Templu y exconvento de Santu Domingu de Guzmán (Oxolotán)|Muséu de la Sierra]]||Dómina colonial||[[Oxolotán]]||[[Tacotalpa (conceyu)|Tacotalpa]]
|-
|Muséu de la ciudá Ventura Marín Azcuaga||Cultura maya y fotografíes||[[Ciudá d'Emiliano Zapata (Tabasco)|Emiliano Zapata]]||[[Emiliano Zapata (Tabasco)|Emiliano Zapata]]
|-
| Muséu &quot;José Natividá Correa Toca&quot;||Cultura maya y dómina colonial||[[Teapa]]||[[Teapa (conceyu)|Teapa]]
|-
| Muséu d'Historia de Tenosique||Cultura maya ||[[Tenosique de Pino Suárez]]||[[Tenosique (conceyu)|Tenosique]]
|-
| Muséu d'Historia Natural de Tenosique||Natural||[[Tenosique de Pino Suárez]]||[[Tenosique (conceyu)|Tenosique]]
|-
| Casa Muséu de Tomás Garrido Canabal||Arqueoloxía y historia||[[Tapijulapa]]||[[Tacotalpa (conceyu)|Tacotalpa]]
|}
&lt;/center&gt;

=== Festividaes ===
[[Ficheru:Feria Tabasco.Desfile carros.jpg|thumb|Desfile de carros alegóricos, un eventu de la [[Feria Tabasco]].]]
[[Ficheru:Feria Tabasco.Presentación embajadoras.jpg|thumb|La presentación de los embaxadores de los 17 conceyos da entamu a los eventos de preferia.]]
[[Ficheru:Los Pochó's.jpg|thumb|Participantes na danza del Pochó mientres el [[Antroxu de Tenosique]].]]
[[Ficheru:Tabasco.Festival Ceiba 1.jpg|thumb|Orquesta &quot;Viva Vivaldi&quot; nuna edición del Festival Ceiba.]]

==== Feria Tabasco ====
{{AP|Feria Tabasco}}

La fiesta más importante del estáu ye la [[Feria Tabasco]] que se realiza ente los meses d'abril y mayu; y que los sos primeros antecedentes daten de [[1786]] y yá más en forma dende [[1880]], siendo instituyida oficialmente en [[1928]] pol exgobernador [[Tomás Garrido Canabal]]. Esta festividá ye de tipu comercial, turística, artística ya industrial.

Dende [[1953]] realízase tamién, en xunto coles esposiciones, el Baille d'Embaxadores; nel cual 17 rapaces (les ''embaxadores'') representen a dos talos conceyos nuna competencia pol títulu de la Flor más Bella de Tabasco. Mientres la feria, celébrase un desfile de carros [[alegoría|alegóricos]] peles cais de [[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]], cada carru afatar con motivos alusivos a los conceyos y nellos, los embaxadores pasien pela ciudá afatiaes con traxes típicos. Lo mesmo asocedía sobre les agües del [[ríu Grijalva|Grijalva]], onde se realiza'l desfile de los barcos alegóricos igualmente afataes frente al malecón de [[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]].

La [[Feria Tabasco]], tien una duración de 10 díes y recibió nel 2016 en total más de dos millones de visitantes, lo que la asitia ente les trés más importantes del país pol númberu de visitantes, espositores y atraiciones.&lt;ref&gt;Secretaría de Turismu del Gobiernu del Estáu de Tabasco. Informe de Feria Tabasco 2016&lt;/ref&gt;

==== Festival Cultural Ceiba ====
En 2003 se instituyó el [[Festival Cultural Ceiba]], que tien como propósitu l'espardimientu de la cultura y les [[Belles Artes]] dientro del estáu, según la promoción de la producción artística local escontra'l restu del país.

El festival, realízase cada añu ente los meses d'ochobre y payares y cuenta cola presencia d'artistes y grupos teatrales tantu de [[Méxicu]] como d'otros países invitaos. Dientro del eventu, el Gobiernu del Estáu apurre la presea Cazumbre del Edén a personalidaes destacaes nel ámbitu cultural nacional ya internacional.

==== Antroxu de Villahermosa ====
En [[Villahermosa (Méxicu)|Villahermosa]] celébrase añu tres d'añu antes del miércoles de ceniza l'Antroxu Villahermosa, nel que se realicen desfiles infatiles y d'adultos, onde atopamos comparses de fantasía y de disfraz, carros alegóricos y un ensin fin d'actividaes, y que cunta cola participación de comparses provenientes de dellos estaos de la rexón como Veracruz, Campeche y Yucatán..

==== Antroxu de Tenosique ====
{{AP|Antroxu de Tenosique}}
El mayor curiosu de la ciudá de [[Tenosique de Pino Suárez]] constituyir el so Antroxu, al que los sos habitantes consideren «el más raru del mundu» yá que tien raigaños prehispánicos, y ye'l más famosu del estáu. Realizar dende finales de xineru hasta'l [[Miércoles de Ceniza]]. Mientres la festividá, los habitantes se avientan farina y dempués guarden la famosa danza del Pochó. El [[Antroxu de Tenosique]], atrai non solo a turistes de la capital del estáu y conceyos cercanos, sinón tamién a persones d'estaos vecinos, quien atarraquiten los cuartos de los hoteles esistentes na ciudá.

==== Festival de la ciudá de Villahermosa ====
El 24 de xunu [[Villahermosa (Méxicu)|Villahermosa]] celebra l'aniversariu de la so fundación, yá que d'antiguo yera conocida como [[Villahermosa (Méxicu)|San Juan Bautista]], y por esti motivu, llevar a cabu mientres el mes de xunu, unu de los eventos cultural y artísticu más destacaos dende l'añu 2001 Festival de la [[Villahermosa (Méxicu)|Ciudá Villahermosa]], qu'inclúi esposiciones fotográfiques, conferencies, meses redondes, eventos musicales y artísticos con talentu rexonal como internacional y desenvuélvese en distintes cortiles de la ciudá.

==== Fiestes populares ====
{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot;

|-
| colspan=&quot;5&quot;|
&lt;center&gt;
{| {{tablaguapa}} align=&quot;center&quot;
|+ &lt;big&gt;Fiestes y feries municipales&lt;/big&gt;
|- style=&quot;background:#efefef;&quot;
! Nome
!Fecha
!Llocalidá
!Municipio
|- 
| Fiesta de la virxe de la Candelaria ||25 de xineru al 2 de febreru|| [[Villa Ignacio Zaragoza]] || [[Centla]]
|-
| [[Antroxu de Tenosique]]||26 de xineru al [[Miércoles de Ceniza]]||[[Tenosique de Pino Suárez]]||[[Tenosique (conceyu)|Tenosique]]
|-
| Fiesta de San Marcos y Feria Municipal de Paraíso|| 17 al 25 d'abril ||[[Paraíso (ciudá de Tabasco)|Paraíso]] ||[[conceyu de Paraíso (Tabasco)|Paraíso]]
|-
| Fiesta de San Llázaro|| 5° vienres de cuaresma|| Mazateupa|| [[Nacajuca (conceyu)|Nacajuca]]
|-
| Pesca de la Sardina Ciega ||domingu de ramo|| Villa Lluz, [[Tapijulapa]]|| [[Tacotalpa (conceyu)|Tacotalpa]]
|-
| Fiesta del Santu Sepulcru|| vienres santu ||[[Oxolotán]]|| [[Tacotalpa (conceyu)|Tacotalpa]]
|-
| [[Feria Tabasco]] ||1ª quincena d'abril ||[[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]]|| [[Conceyu de Centru (Tabasco)|Centru]]
|-
| Fiesta de San Marcos ||17 al 25 d'abril ||[[Balancán de Domínguez]]||[[Balancán (conceyu)|Balancán]]
|-
| Fiesta de San Antonio de Padua|| 1° al 14 de mayu|| [[Heroica Cárdenas]]||[[Cárdenas (Tabasco)|Cárdenas]]
|-
| Feria Municipal de Teapa||1° al 5 de mayu||[[Teapa]] || [[Teapa (conceyu)|Teapa]]
|-
| Fiesta de San Isidro Llabrador y Feria Municipal de Comalcalco ||3 al 16 de mayu ||[[Comalcalco]] ||[[Comalcalco (conceyu)|Comalcalco]]
|-
| Feria Municipal de Macuspana ||7 al 15 de mayu ||[[Macuspana]] ||[[Macuspana (conceyu)|Macuspana]]
|-
| Fiesta del Señor de la Salú (Cristu Negru) y Feria Municipal de Jonuta|| 25 al 31 de mayu ||[[Jonuta]] ||[[Jonuta (conceyu)|Jonuta]]
|-
| Fiesta de la Virxe de l'Asunción|| 17 al 22 de mayu|| Oxiacaque|| [[Nacajuca (conceyu)|Nacajuca]]
|-
| Fiesta de la Virxe María y Feria Municipal de Jalpa de Méndez|| mientres tol mes de mayu || [[Jalpa de Méndez]]||[[Jalpa de Méndez (conceyu)|Jalpa de Méndez]]
|-
| Feria Municipal de Cárdenas || 1° al 14 de xunu|| [[Heroica Cárdenas]]|| [[Conceyu de Cárdenas (Tabasco)|Cárdenas]]
|-
| Feria Municipal de Jalapa||14 al 29 de xunu||[[Jalapa (Tabasco)|Jalapa]] || [[Conceyu de Jalapa (Tabasco)|Jalapa]]
|-
| Fiesta de la Virxe del Carmen ||15 al 16 de xunetu ||Chiltepec || [[Paraíso (conceyu de Tabasco)|Paraíso]]
|-
| Fiesta de la Virxe del Carmen|| 16 al 26 de xunetu ||Tapotzingo|| [[Nacajuca (conceyu)|Nacajuca]]
|-
| Fiesta de la Virxe de Santa Ana ||22 al 26 de julio ||Villa [[Sánchez Magallanes]]|| [[Cárdenas (Tabasco)|Cárdenas]]
|-
| Feria de Tapijulapa ||22 al 25 de xunetu|| [[Tapijulapa]] || [[Tacotalpa (conceyu)|Tacotalpa]]
|-
| Fiesta de Santa Ana|| 22 al 26 de xunetu ||[[villa vicente guerreru (Tabasco)|Frontera]] ||[[Centla]]
|-
| Fiesta de l'Asunción|| 1° al 19 d'agostu ||[[Cupilco]]|| [[Comalcalco (conceyu)|Comalcalco]]
|-
| Feria Municipal de Tacotalpa ||12 al 16 d'agostu|| [[Tacotalpa]]|| [[Tacotalpa (conceyu)|Tacotalpa]]
|-
| Fiesta de la Virxe de los Remedios y Feria Municipal de Nacajuca|| 26 d'agostu al 4 de setiembre|| [[Nacajuca]]||[[Nacajuca (conceyu)|Nacajuca]]
|-
| Fiesta de Virxe de la Natividá ||1 al 8 de setiembre || [[Cunduacán]] || [[Cunduacán (conceyu)|Cunduacán]]
|-
| Feria del Señor de les Agües ||1° al 14 de setiembre||[[Teapa]]|| [[Teapa (conceyu)|Teapa]]
|-
| Feria Municipal de Tenosique ||mes de setiembre||[[Tenosique de Pino Suárez]]|| [[Tenosique (conceyu)|Tenosique]]
|-
| Feria Municipal de Huimanguillo || 9 al 16 de setiembre|| [[Huimanguillo]]||[[Huimanguillo (conceyu)|Huimanguillo]]
|-
| Fiesta de San Miguel Arcánxel ||27 al 30 de setiembre|| [[Ayapa]]|| [[Jalpa de Méndez (conceyu)|Jalpa de Méndez]]
|-
| Feria Municipal d'Emiliano Zapata|| 25 al 31 d'ochobre||[[Ciudá d'Emiliano Zapata (Tabasco)|Emiliano Zapata]]|| [[Emiliano Zapata (Tabasco)|Emiliano Zapata]]
|-
| Fiesta de la Natividá ||5 al 8 d'avientu ||Cuauhtémoc || [[Centla]]
|-
| Feria Municipal de Balancán ||9 al 16 d'avientu|| [[Balancán de Domínguez]]||[[Balancán (conceyu)|Balancán]]
|-
| Feria Municipal de Frontera ||1 al 12 d'avientu|| [[Ciudá de frontera (Tabasco)|Centla]]|| [[Centla (conceyu)|Tabasco]]
|-
|}
|}

=== Indumentaria típica ===
* El traxe rexonal femenín: consta d'una blusa blanca de pescuezu ovaláu hasta los costazos, lleva nos cantos d'escote y mangues una tira bordada en [[puntu de cruz]] con motivos florales, sobremanera tulipanes ([[hibiscus rosa-sinensis]]) (flor representativa del estáu) y [[color]]es allegres sobre fondu escuru. La [[falda]] ye amplia y terminada en olán bien plegáu; afatada con motivos florales (traxe típicu casual), de pies de falda del traxe de gala que puede ser blanca o azul destáquense o noten cuatro cintes de colores (colloráu, verde, mariellu y azul) que'l so significáu fai tributu a les cuatro rexones qu'estremen al estáu; azul: rexón de los ríos, colloráu: rexón del centru, verde: rexón de la sierra, y mariellu: rexón de la chontalpa. Úsense, como accesorios del vestuariu, un paliacate o pañuelu coloráu colgáu de la cintura; un [[rebozo]] de color vivu en combinación col de la falda; zapatos negros, zarraos, de tacón baxu. El peñáu ye recoyíu escontra tras nun moñu afatáu per un sitiu con dos flores de [[Hibiscus|tulipán]] una colorada y la otra en color mariellu, y pol otru, con cuatro peinetes de los colores de les rexones.

* El traxe rexonal masculín: senciellu, componer de [[camisa]] y [[pantalón]] blancos, botinos y [[petrina (prinda)|petrina]] negros y un [[sombreru]] [[Pueblu chontal de Tabasco|chontal]], de paya con cuatro picos. Lleva un pañuelu o paliacate coloráu al pescuezu. Adicionalmente, inclúyense un morral, un machete al cintu y una [[cantimplora]] (o ''bush'') llena de [[pozol]] (bébora típico a base de maíz y cacáu); los cualos utilícense nes xeres diaries nel campu.

&lt;div align=center&gt;
&lt;!-- galería de mapes --&gt;
{| class=&quot;toc&quot; cellpadding=0 cellspacing=2 width=800px style=&quot;float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5y
|colspan=5
style=&quot;background:Peru; color:white; font-size:120%&quot; align=center|Traxes rexonales del estáu de Tabasco
|-
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Tabasco Traje regional.jpg|150px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Tabasco traje regional media gala.jpg|150px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Tabasco Traje regional de gala.jpg|150px]]
|-
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|Traxe rexonal ordinariu |style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|Traxe rexonal de media gala |style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|Traxe rexonal de gala
|- 
|}
&lt;/div&gt;

=== Artesaníes ===
La espresión creadora de los artesanos tabasqueños de güei provién de la cultura [[olmeca]] y de la [[cultura maya]], quien s'establecieron nesta rexón.

Esta llarga tradición de cerámica, escultura, texíu y llabráu desenvolvióse con muncha intensidá, calteniendo la memoria histórica del arte decorativo tabasqueño.

Destaquen na ellaboración d'artesaníes los siguientes conceyos:

[[Nacajuca (conceyu)|Nacajuca]].- Les artesaníes ellabórense principalmente nes comunidaes chontales de Tapotzingo, Regueru, Tecoluta, Tucta, Mazateupa y Taxco; un ensame d'artículos d'usu y ornatu, como petates, sombreros, abanicos, escobes, canastros, cortines, gorres, bolsos de mano, tires bordaes, adornos diversos de guanu y joloche pintáu, mázcares de madera, cayucos en miniatura, según tamién oxetos de cerámica y folla, flautes y tambores de diversos tamaños.

[[Centla]] y [[Tenosique (conceyu)|Tenosique]].- Nestos conceyos ellabórense diversos artículos con pieles exótiques de manatí, llagartu, pez víbora, tiburón, monu, iguana y ganáu vacuno. Los artículos más producíos son petrines, bolsos de mano, billeteres, etc.

[[Jalpa de Méndez (conceyu)|Jalpa de Méndez]].- Estremar pol llabráu a mano de jícaras y la ellaboración de diversos oxetos d'alfarería.

[[Tacotalpa (conceyu)|Tacotalpa]].- Desenvuelve la ellaboración de muebles y numberosos oxetos de blima (matusay) y canastros de bejuco.

[[Jalapa (Tabasco)|Jalapa]].- Principalmente tállense cayucos en miniatura.

[[Centru (Tabasco)|Centru]].- Trabayar el talláu de madera y güesu, los pirograbados y numberosos oxetos d'alfarería, cerámica rústica, utilitaria y decorativa, pintada a mano; llabráu de güesu de pexe y de toru; trabayar la piel de pexe. Ellabórense tamién bushes y coladores.

[[Tenosique (conceyu)|Tenosique]].- Tállense mázcares de madera y realícense figures de joloche (fueya del elote).

En casi tol estáu utiliza la madera pa fabricar cayucos, batees y canaletes; en cerámica: apastes, comales, olles, tinajas, cajetes, sahumerios, incenciarios y juguetería. Con fibres naturales de guanu, jolotzín, cañita, carrizu, xuncu y bejuco ellabórense bolsos de mano, sombreros, petates, coxinos, mecapales, llámpares, canastros y abanicos; estos trabayos ponen de manifiestu lo variao y pervalible de l'artesanía tabasqueña.

&lt;div align=center&gt;
{| class=&quot;toc&quot; cellpadding=0 cellspacing=2 width=800px style=&quot;float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5y
|
|-
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Jalpa de Méndez Artesanías.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Nacajuca Artesanías.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Paraíso.Artesanías.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Tacotalpa.Artesanías 2.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Comalcalco.Chocolates.jpg|125px]]
|-
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|Jícaras llabraes, [[Jalpa de Méndez]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|Coxinos de fibra de xacintu, [[Nacajuca]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|Cerámica y figures, [[Paraíso (ciudá de Tabasco)|Paraíso]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|Muebles de Blima, [[Tacotalpa]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|Chocolates, [[Comalcalco]]
|-
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Centla Artesanía 1.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Nacajuca Artensanías 1.jpg|80px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Paraíso.Artesanías 2.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Jonuta Artesanías 2.JPG|120px]]
|align=center valign=center bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|[[Ficheru:Macuspana Artesanía 1.jpg|120px]]
|-
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|Figures en madera y productos de talabartería, [[Centla]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|Mázcara, [[Nacajuca]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|Figures de concha, [[Paraíso (conceyu de Tabasco)|Paraíso]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|Figures tallaes, [[Jonuta]]
|style=&quot;background:#e5ebf2;&quot; align=center|Figures en madera, [[Macuspana (conceyu)|Macuspana]]
|-
|}
&lt;/div&gt;

=== Gastronomía ===
{{AP|Gastronomía de Tabasco}}
[[Ficheru:Tabasco Gastronomía 1.jpg|thumb|El ''[[pejelagarto]]'' asáu, un platillo típicu de la cocina tabasqueña.]]
[[Ficheru:Tamales tabasqueños.jpg|thumb|Tradicionales tamales tabasqueños, envolubraos en fueya de plátanu.]]
La [[Gastronomía|cocina]] rexonal tabasqueña ye variada y estensa gracies a les antigües recetes [[Cultura maya|mayes]] y [[Pueblu chontal de Tabasco|chontales]], a la gran cantidá de vexetales, frutes y animales esistentes na entidá, según a les plantes o yerbes (achiote, chaya, muste, perexil, epazote, cilantro, chipilín, chile amashito, fueya de plátanu o de tó) que-y dan deliciosu y singular golor, color y sabor a los guisos típicos de la rexón.

Carauterízase pol usu d'ingredientes y especies propios del estáu y que son difíciles d'atopar nes meses d'otros [[estaos de Méxicu|estaos]] del país, inclusive nes rexones colindantes. Nel mancomún culinariu tabasqueño destaquen recetes como les de tortúa en sangre, tortúa en verde, iguana al ''chirmol'', pejelagarto rustíu, tamales de ''chipilín'' y la bébora popular más conocida: el [[pozol]], fechu a base de masa de maíz y cacáu; el cual ye, a pesar de ser una [[bébora]], la base de l'alimentación de los tabasqueños. Pozol con cacáu, chorote, pozol blancu, esto ye ensin cacáu, puede bebese frescu (acabante moler) o agriu (dexar l'amiestu de cacáu y masa unos 8 díes por que se llelde), esta bébora ye la que caracteriza a los tabasqueños.

Al [[emblema|emblemáticu]] [[pejelagarto]] xúnense-y otres especies locales, como la [[hicotea]] y el [[pochitoque]], dambes [[Testudines|tortúes]]; l'[[Dasypodidae|armadillu]] y la [[iguana]]; cada unu de los cualos sirve pa preparar un platillo típicu.

Sicasí na actualidá la caza, pesca, venta y consumu d'especies como la hicotea, pochitoque, iguana y armadillu, ta prohibida pola llei yá que s'atopen na llista d'[[Especie en peligru d'estinción|especies en peligru d'estinción]].

De la mesma, añader al [[maíz]], [[frijol]] y [[cacáu]], omnipresentes na [[gastronomía mexicana]], ingredientes como'l ''chipilín'' (una fueya que s'utiliza na preparación de [[tamal]]es), el ''achiote'' (una pasta colorao que sirve como colorante) y una gran variedá de [[capscicum|chiles]] ente los que destaca'l tradicional [[chile amashito]], y [[fruta|frutes]] polo xeneral. Los platillos de les zones costeres presenten tamién gran variedá de pexes y [[mariscu|mariscos]], como'l [[Centropomidae|róbalo]], el [[huachinango]], la [[Embiotocidae|mojarra]], la [[Cámbaru|jaiba]], el [[ostión]] y el [[camarón]].

== Tabasqueños pernomaos ==

{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot;
! Beneméritos de Tabasco
|-
| colspan=&quot;5&quot;|
* [[Francisco de Sentmanat]], ex-gobernador. (1802-1844) (cubanu). Decretu expedíu pol H. Congresu del Estáu'l 17 de febreru de 1841.
* [[Juan Pablo de Anaya]], militar y ex-gobernador. (1785-1850) (jalisciense). Decretu expedíu pol H. Congresu del Estáu'l 17 de febreru de 1841.
* [[Simón Sarlat Nova]], médicu y ex-gobernador. (1839-1906) (tabasqueño). Decretu expedíu pol H. Congresu del Estáu'l 22 de febreru de 1881.
* [[Andrés Sánchez Magallanes]], militar. (1810-1865) (tabasqueño). Decretu expedíu pol H. Cogreso del Estáu.
* [[Gregorio Méndez Magaña]], militar y ex-gobernador. (1836-1887) (tabasqueño). Decretu expedíu pol H. Congresu del Estáu'l 31 de marzu de 1887.
|}
{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot;
! Tabasqueños pernomaos
|-
| colspan=&quot;5&quot;|
'''Poetes y escritores'''
* [[José Gorostiza]], poeta (1901-1973).
* [[Celestino Gorostiza]], direutor de cine y teatru (1904-1967).
* [[Manuel Gil y Sáenz]], historiador y escritor (1829-1909).
* [[Manuel Sánchez Mármol]], escritor y periodista (1839-1912).
* [[Carlos Pellicer Cámara]], poeta y escritor (1897-1977)
* [[José Carlos Becerra]], poeta (1936-1970).
* [[José Guadalupe De la Fonte Rosado]], poeta (1916-2005).
* [[Rosario María Gutiérrez Eskildsen]], poeta (1899-1979)
* [[José Gorostiza]], poeta (1901-1973)
* [[Marcos E. Becerra]], escritor (1870-1940)
* [[José Carlos Becerra]], poeta y escritor.
'''Científicos'''
* [[José Narciso Rovirosa Andrade]], científicu (1849-1901).
'''Periodistes'''
* [[José Pagés Llergo]], periodista (1910-1989)
'''Militares'''
* [[Gregorio Méndez Magaña]], militar (1836-1887).
* [[Andrés Sánchez Magallanes]], militar (1810-1865).
* [[Eusebio Castillo]], militar (1834-1897).
* [[Ignacio Gutiérrez Gómez]], militar (18??-1911).
* [[Pedro C. Coloráu]], militar (1884-1915).
* [[Ernesto Aguirre Coloriáu]], militar (1889-1939).
* [[Fernando Aguirre Coloriáu]], militar (1879–1966).
* [[Carlos Greene]], militar (18??-1924).
* [[Lino Merino]], militar (1807-1900).
* [[José María Jiménez Garrido]], militar.
* [[Miguel Bruno|Miguel Bruno Daza]], militar (1818-1848)
* [[Pedro Fuentes|Pedro Fuentes Barberena]] (1818-1875)
* [[Narciso Sáenz|Narciso Sáenz Leyva]] (1826-1872)
'''Artistes'''
* [[Esperanza Iris]], actriz (1888-1962).
'''Políticos'''
* [[José Eduardo de Cárdenas]], presbíteru, políticu y escritor (1765-1821).
* [[José María Pino Suárez]], políticu, periodista, abogáu y poeta, (1869-1913).
* [[Manuel Mestre Ghigliazza]], políticu (1870-1954).
* [[Francisco Javier Santamaría]], políticu (1886-1863).
* [[Simón Sarlat Nova]], políticu (1839-1906).
* [[José Víctor Jiménez]], políticu (1803-1885).
* [[Agustín Ruiz de la Peña]], políticu (1790-1868).
* [[Domingo Borrego]], políticu (1860-1936).
* [[Luis Felipe Domínguez y Suárez]], políticu (1869-1930).
* [[Carlos Alberto Madrazo Becerra]], políticu (1915-1969).
* [[Tomás Garrido Canabal]], políticu (1890-1949).
* [[Victorio Victorino Dueñes]], políticu (1821-1885)
* [[Felipe J. Serra]], políticu (1822-1905)
* [[Xusto Santa Anna]], políticu (1796-1883)
* [[Lorenzo Santa María]], políticu (?-1822)
|}

=== Artistes tabasqueños ===
{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot;
! Artistes tabasqueños
|-
| colspan=&quot;5&quot;|
* [[Chico Che]], cantante (1945-1989).
* [[Pilar Pellicer]], actriz (n.1938)
* [[Evelio Arias Ramos|Evelio con «V» moza]] comediante y actor (1966-2008)
* [[Miguel Palmer]], actor (n.1942)
* [[Hilda Aguirre]], actriz (n.1948)
* [[Elizabeth Dupeyron]], actriz (n.1951)
* [[Laura León]], actriz y cantante (n.1952)
* [[Bibi Gaytán]], actriz y cantante (n.1972)
* [[Ana Patricia Coloráu]], actriz (n.1974)
* [[Martha Higareda]], actriz (n.1983)
* [[Gabriela Carrillo]], actriz (n.1987)
* [[Ana María Aguirre]], actriz
* [[Ventura Marín Azcuaga]]
* [[Miriam Higareda]]
* [[Jesse Conde]]
* [[Elizabeth Dupeyron]]
* [[Humberto Dupeyron]]
* [[Ana María Aguirre]]
* [[Miguel Palmer]]
* [[Manuel López Ochoa]], actor y cantante (1933-2011).
|}

=== Políticos tabasqueños destacaos ===
{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot;
! Políticos tabasqueños
|-
| colspan=&quot;5&quot;|Everardo Arias Bolon (n. 1981)
* [[Leandro Rovirosa Wade]], políticu (n.1918)
* [[Enrique González Pedrero]], políticu (n.1930)
* [[Andrés Rafael Granier Melo]], políticu (n.1948)
* [[Roberto Madrazo Pintado]], políticu (n.1952)
* [[Andrés Manuel López Obrador]], políticu (n.1953)
* [[Carlos Alberto Madrazo Becerra]], políticu (1915-1969)
* [[Tomás Garrido Canabal]] políticu (1890-1943)
* [[Manuel Andrade Díaz]], políticu (n.1965)
* [[Enrique Priego Oropeza]], políticu.
* [[Víctor Manuel Barceló]], políticu.
* [[Francisco Herrera León]], políticu.
* [[Juan José Rodríguez Prats]] (n. 1950)
|}

== Estaos Hermanos ==
* '''{{MEX|MIC}} ([[2017]])&lt;ref&gt;http://www.noventagrados.com.mx/politica/llama-silvano-aureoles-a-recuperar-enfotu-de-los mexicanos.htm&lt;/ref&gt;
== Ver tamién ==
* [[Historia de Tabasco]]
* [[Mayes de Tabasco]]
* [[Conquista de Tabasco]]
* [[Gobernantes de Tabasco]]
* [[Intervención Francesa en Tabasco]]
* [[Intervención d'Estaos Xuníos en Tabasco]]
* [[Revolución mexicana en Tabasco]]
* [[Rexones de Tabasco]]
* [[Feria Tabasco]]
* [[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]]
* [[Conceyos de Tabasco]]
* [[Turismu en Tabasco]]
* [[Cultura de Tabasco]]
* [[Gastronomía de Tabasco]]
* [[Organización territorial de Méxicu]]

== Referencies ==
{{llistaref|3}}

=== Bibliografía ===
* {{cita llibru|apellíu=SEGOB|títulu=Enciclopedia de los Conceyos de Méxicu|añu=2005}}
* {{cita llibru|apellíu=Cabrera Bernat|nome=Cipriano Aurelio|títulu=Viaxeros en Tabasco: Texto|edición=1ra.|añu=1987|editor=Institutu de Cultura de Tabasco|editorial=Gobirno del Estáu de Tabasco, Biblioteca Básica Tabasqueña|allugamientu=Villahermosa, Tabasco.|isbn=968-889-107-x}}
* {{cita llibru|apellíu=Gil y Sáenz|nome=Manuel|títulu=Compendio Históricu, Xeográficu y Estadísticu del Estáu de Tabasco|edición=2da.|añu=1979|editor=Conseyu Editorial del Gobiernu del Estáu de Tabasco|editorial=EDIMEX, S.A.|allugamientu=Naucalpan, Edo de Méxicu}}
* {{cita llibru|apellíu=Torruco Saravia|nome=Geney|títulu=Villahermosa Nuesa Ciudá|edición=1ra.|añu=1987|editor=H. Conceyu Constitucional del Conceyu de Centru editorial=Editorial Usumacinta|allugamientu=Villahermosa, Tabasco|oclc=253403147}}
* {{cita llibru|apellíu=Flores López|nome=José Manuel|títulu=Chontales de Tabasco|añu=2006|editorial=Comisión Nacional pal Desenvolvimientu de los Pueblos Indíxenes|url=http://www.cdi.gob.mx/index2.php?option=com_docman&amp;task=doc_view&amp;gid=11&amp;Itemid=99999999|isbn=970-753-050-2}}
* {{cita llibru|apellíu=Lee Benson|nome=Nettie|títulu=La diputación provincial y el federalismu mexicanu|url=https://books.google.com.mx/books?id=i_GK_-6deKIC&amp;lpg=PA227&amp;ots=eyvDzsrMIz&amp;dq=22%20De%20Mayu%20De%201824%20durango&amp;pg=PA227#v=onepage&amp;q&amp;f=false|fechaaccesu=21 d'abril de 2010|edición=2da|añu=1994|editorial=UNAM|allugamientu=Ciudá de Méxicu, Méxicu|oclc=35871095|isbn=9681205863}}
* {{cita llibru|apellíu=Martínez Assad|nome=Carlos|títulu=Curtiu historia de Tabasco|añu=2006|editorial=Fondu de Cultura Económica|ubicación=Méxicu, D.F.|isbn=9681645626}}
* {{cita llibru|apellíu=Ochoa Salaz|nome=Lorenzo|títulu=Olmeques y mayes en Tabasco: 5 acercamiento|añu=1985|editorial=Gobiernu del Estáu de Tabasco|allugamientu=Villahermosa, Tabasco|isbn=9688890022}}
* {{cita llibru|apellíu=Ruiz Abreu|nome=Carlos|títulu=Tabasco na dómina de los Borbones: comerciu y mercaos, 1777-1811|edición=1ra.|añu=2001|editor=Univ. J. Autónoma de Tabasco|allugamientu=Villahermosa, Tabasco|oclc=250178490|url=https://books.google.com.mx/books?id=yvLffVR92kUC&amp;pg=PA45&amp;dq=tabasco+prehispanico&amp;hl=es&amp;ei=1QnPS9TWM43-tQPH_viuDg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false|isbn=9687991208}}
* {{cita llibru|apellíu=Silva|nome=Oswaldo|títulu=Civilizaciones prehispániques d'América|edición=8va.|añu=2006|editor=Editor Universitariu|allugamientu=Santiago de Chile, Chile|oclc=494412139|url=https://books.google.com.mx/books?id=143UtTmfshMC&amp;pg=PA57&amp;dq=tabasco+prehispanico&amp;hl=es&amp;ei=1QnPS9TWM43-tQPH_viuDg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=8&amp;ved=0CEwQ6AEwBw#v=onepage&amp;q=Tabasco&amp;f=false|isbn=9561118572}}

== Enllaces esternos ==
;Tabasco n'otros proyeutos de Wikimedia
{{commonscat|Tabasco|Tabasco}}
{{wikiquote|Tabasco|Tabasco}}

;Tabasco n'Internet
* [http://www.tabasco.gob.mx/ Gobierno del Estáu de Tabasco]
* [http://www.visitetabasco.com/ Visite Tabasco (Secretaría de Turismu del Estáu de Tabasco)]
* [https://web.archive.org/web/20170912141316/http://saludtab.gob.mx/ Secretaría de Salú de Tabasco]
* [https://web.archive.org/web/20100324092903/http://www.congresotabasco.gob.mx/LX/sesion_ordinaria.php Congresu del Estáu de Tabasco]
* [https://web.archive.org/web/20150508055019/http://www.pgjtabasco.gob.mx/ Procuradoría Xeneral de Xusticia del Estáu de Tabasco]


{{Tradubot|Tabasco}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Estaos de Méxicu]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]]</text>
      <sha1>h2jo847lpn8bazy4w6goxbhgmotex86</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>David Lynch</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94957</id>
    <revision>
      <id>4488326</id>
      <parentid>4445237</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:01:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36879" sha1="pqlh2y3fl2v9zlnz0oisq49tket8gtq" xml:space="preserve">{{Tradubot|David Lynch}}
{{persona}}
'''David Keith Lynch''' {{nym}} conocíu como '''David Lynch''', foi un [[direutor de cine]], actor, productor de [[música electrónica]] y [[guionista]] d'[[Estaos Xuníos]]. La so actividá artística estiéndese coles mesmes al terrén de la [[Pintura artística|pintura]], la [[música]], la [[publicidá]], la [[fotografía]], ya inclusive el [[diseñu]] de [[moblame]].

Reconocíu almirador de [[Jacques Tati]], [[Ingmar Bergman]] o [[Werner Herzog]], el so amor pol [[dadaísmu]] y el [[surrealismu]] queda patente en delles de les sos películes, que la so misteriosa atmósfera entemez lo cotidiano colo suañao, escapando dacuando a la comprensión refecha del espectador. Estes traces tán presentes dende'l so primer llargumetraxe, ''[[Eraserhead]]'' (1977). La so segunda película, ''[[The Elephant Man (película)|The Elephant Man]]'' (1980), foi un gran ésitu críticu y comercial, recibiendo 8 nominaciones a los [[Premios Óscar|Premiu Óscar]]. El so tercer filme, ''[[Dune (película)|Dune]]'' (1984), nun cuntó col respaldu de la crítica y supunxo un fracasu comercial. Darréu dirixó ''[[Blue Velvet]]'' (1986), cola que volvió recibir l'aclamación crítica y una nueva nominación al Óscar na categoría de meyor direutor.

Darréu xunióse a [[Mark Frost]] pa crear la [[serie de televisión]] ''[[Twin Peaks]]'' (1990–1991; 2017), que goció de gran popularidá y sofitu unánime per parte de la crítica, siendo considerada una serie de cultu. Con ''[[Wild at Heart (película de 1990)|Wild at Heart]]'' (1990) recibió la [[Palma d'Oru]] nel [[Festival de Cannes]]. El so siguiente llargumetraxe foi ''[[Twin Peaks: Fire walk with me]]'' (1992), una precuela de la serie. Tornó con ''[[Lost Highway (película)|Lost Highway]]'' (1997), un [[thriller psicolóxicu]] qu'anque recibió crítiques mistes, na actualidá ye considerada una [[película de cultu]]. Darréu dirixó'l que se considera'l so filme más accesible, ''[[The Straight Story]]'' (1999), que cuntó con gran aclamación de la crítica. Yá nel sieglu XXI, realizó ''[[Mulholland Drive (película)|Mulholland Drive]]'' (2001), un nuevu thriller psicolóxicu d'estructura non llinial pol que recibió'l [[Premiu del Festival de Cannes al meyor direutor]] y la so tercer nominación al Óscar como meyor direutor. El so décimu y últimu llargumetraxe, que-y ocupó dellos años de rodaxe usando puramente téuniques dixitales, foi ''[[Inland Empire (película)|Inland Empire]]'' (2006). Na actualidá, dalgunos de los sos proyeutos cinematográficos y d'animación son namái accesibles al traviés del so sitiu web.

Un elementu recurrente nel so cine ye describir los rellabicos de pequeñes comunidaes d'[[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]], como ye'l casu de ''[[Blue Velvet]]'' o ''[[Twin Peaks]]'', sintiendo tamién predilección polos secretos ocultos de los barrios periféricos de [[Los Angeles (California)|Los Angeles]], retrataos en ''[[Lost Highway (película)|Lost Highway]]'', ''[[Mulholland Drive (película)|Mulholland Drive]]'' y ''[[Inland Empire (película)|Inland Empire]]''. El soníu nes sos películes ye de gran importancia, y por ello cada [[banda sonora]] ye trabayada con percuru. El responsable d'esi soníu ye'l compositor [[Angelo Badalamenti]], collaborador habitual del direutor y creador ente otres de la reconocida banda sonora de la serie ''[[Twin Peaks (película)|Twin Peaks]]'', o de la de ''[[The Straight Story]]'' y ''[[Mulholland Drive (película)|Mulholland Drive]]'', dambes nomaes al [[Globu d'Oru a la meyor banda sonora|Globu d'Oru]]. Lynch consiguió destacar según la crítica como unu de los pocos [[Direutor de cine|direutores]] actuales con un estilu auténticamente personal y un referente ineludible nel cine contemporaneu.

== Biografía y obra ==
=== Niñez y mocedá (1946 - 1965) ===
Lynch podría considerase l'arquetipu del rapazu d'Estaos Xuníos de [[clase media]]. Según Thierry Jousse, redactor de la revista &quot;[[Cahiers du cinéma]]&quot; y autor d'un llibru sobre Lynch, «cuando fala de la so infancia Lynch describir invariablemente como una etapa idílica, una especie de permanente suañu despiertu, que'l so únicu aspeutu problemáticu foi, ensin dulda, una forzada vida nómada».&lt;ref&gt;Jousse, 9&lt;/ref&gt; El so padre, Donald, foi un científicu adscritu al Ministeriu d'Agricultura norteamericanu, y la so madre Sunny yera profesora de llingua. La familia vivió en distintos llugares, ente'l noroeste del país y [[Carolina del Norte]]. Lynch foi [[boy scout]] y a los 15 años participó como acomodador en tomar de posesión del presidente [[John F. Kennedy]].

Llueu esperimentó impulsos artísticos y asistió al ''Corcoran School of Art'' en [[Washington, D.C.]] mientres terminaba los sos estudios secundarios en [[Alexandria]], [[Virxinia]]. Dempués apuntóse al ''School of the Museum of Fine Arts'' de [[Boston]] mientres un añu, antes de partir camín d'[[Europa]] en compañía del so amigu y colega artísticu [[Jack Fisk]]. Los sos planes yeren estudiar col pintor del [[espresionismu]] austriacu [[Oskar Kokoschka]] (quien resultaría unu de los sos principales referentes artísticos) mientres trés años. Sicasí, Lynch tornó a los Estaos Xuníos al cabu de namái 15 díes.

=== Filadelfia y primeros curtiumetraxes (1966 - 1970) ===
En 1966, Lynch instalar na ciudá [[Filadelfia]], [[Pennsylvania]], asistiendo al ''Pennsylvania Academy of Fine Arts'' (PAFA). Ellí dedicóse en principiu a la confección de complexos mosaicos a base de figures xeométriques, a los qu'él llamó ''Industrial Symphonies''. Por aquel tiempu, tuvo les sos primeres requilencies cinematográfiques. El so primer curtiu recibió'l títulu de ''Six Men Getting Sick'' (&quot;Seis homes enfermos&quot;) (1966). Él describir como &quot;57 segundos de desenvolvimientu y pasión, y trés segundos de vultura&quot;. Con esta pieza ganó'l certame añal de l'Academia. Esti pequeñu ésitu dexó-y encetar el so segundu curtiumetraxe: ''The Alphabet''.

A partir de 1970, Lynch centróse puramente nel arte cinematográficu. Consiguió un premiu de 5.000 dólares del ''American Film Institute'' por ''The Grandmother'', (&quot;La güela&quot;) sobre un probe chicu de la cai que se les ingenia pa consiguir una güela a partir d'una grana. Esta película de 30 minutos de duración amuesa yá munchos de los patrones carauterísticos nel so cine de maduror, incluyendo un soníu perturbador y envolvente y una potente imaginería enfocada a los deseos y al inconsciente reprimíu, tou ello lloñe de los métodos tradicionales de narrar.

=== Los Angeles y ''Eraserhead'' (1971 - 1979) ===
[[Ficheru:Eraserhead.jpg|thumb|right|200px|Póster de ''[[Eraserhead]]''.]]
En 1971, Lynch treslladar a [[Los Angeles]] p'asistir a les clases del [[American Film Institute Conservatory]]. Foi ellí onde empezó a trabayar nel so primer llargumetraxe, ''[[Eraserhead]]'', aprovechando una ayuda de 10.000 dólares concedida por dicha institución. Esti dineru nun algamar pa terminar el filme y por esti motivu la película nun se remataría hasta l'añu [[1977]]. Lynch tuvo que pidir dineru a amigos y familiares, incluyendo al so amigu de la infancia Jack Fisk, diseñador de producción y home de l'actriz [[Sissy Spacek]], ya inclusive se dedicó a vender periódicos pa financiala.

''[[Eraserhead]]'' ye una película enigmático y aveseo, plena de guiños surrealistes y elementos desasosegantes. Por tal motivu foi rodada apropiadamente en [[Fotografía en blancu y negru|blancu y negru]]. Cunta la historia d'un mozu sele (papel qu'interpreta [[Jack Nance]]) que vive nuna especie d'área industrial y que la so novia da a lluz a una rara bestezuela que nun para de ximir. Lynch referir a la película como “la mio historia de [[Filadelfia]]”, aludiendo al fechu de que reflexa perbién toles crudes esperiencies que vivió nesa ciudá na so etapa d'estudiante, esperiencies que lu marcaron fondamente.

Sobre la película, la crítica afirmó que suxer o intenta suxerir los [[mieu|mieos]] y [[ansiedá]]es del mesmu cineasta alrodiu de la paternidá, personificaos nel grotescu aspeutu del ñácaru, que se convirtió n'unu de los íconos del [[cine fantásticu]] de toles dómines. El direutor hai rehuido en más d'una ocasión esplicar cómo foi ellaborada la criatura, pero la lleenda cunta que foi construyida a partir d'un fetu de vaca embalsamáu.

Por cuenta de los sos estravagantes conteníos, de primeres pensóse que ''Eraserhead'' nun podría ser exhibida comercialmente. Sicasí, gracies al esfuerciu del distribuidor Ben Barenholtz, convirtióse llueu nun clásicu, típicu en sales especializaes en proyeiciones de medianueche, fora de les grandes audiencies. La crítica más avanzada allabar darréu como obra maestra, lo qu'asitió al direutor a la cabeza de la [[vanguardia]] cinematográfica. El gran direutor [[Stanley Kubrick]] afirmó con almiración que yera una de les sos películes favorites de tola historia del cine. L'ésitu provocó que l'equipu d'actores y téunicos (ente ellos el cámara Frederick Elmes, el téunicu de soníu Alan Splet, y l'actor [[Jack Nance]]) siguieren trabayando con Lynch n'años posteriores.

=== ''The Elephant Man'' y ésitu comercial (1980 - 1982) ===
''Eraserhead'' atrajó l'atención del productor [[Mel Brooks]], quien contrató a Lynch pa dirixir la película de [[1980]] ''The Elephant Man'' (''[[The Elephant Man (película)|The Elephant Man]]''). Escrita por Chris de Vore y Eric Bergren, tratar d'un [[biopic]] inspiráu na figura de [[Joseph Merrick]], un home de clase baxa con terribles malformaciones físiques. El filme foi protagonizáu por [[John Hurt]] como John Merrick (el so nome real foi camudáu) y [[Anthony Hopkins]] como Frederick Treves. El rodaxe tuvo llugar en Londres, y Lynch dio-y el so propiu enfoque surrealista a la película, filmándola como l'anterior en blancu y negru. Sicasí, foi descrita como &quot;una de les más convencionales&quot; de les sos películes. ''The Elephant Man'' foi un gran ésitu comercial y llogró ocho nominaciones a los [[Premios Óscar|Óscar]], incluyendo la de meyor direutor y meyor guión adautáu pa Lynch. D'esta miente quedó probada la viabilidá comercial de les sos propuestes.

=== Los films con De Laurentiis: ''Dune'' y ''Blue Velvet'' (1983 - 1986) ===
Darréu, el cineasta aceptó dirixir una superproducción qu'afaía la [[novela]] de [[ciencia ficción]] ''[[Dune]]'', del escritor [[Frank Herbert]], pal productor italianu [[Dino De Laurentiis]], cola condición de que la productora comprometer a financiar un segundu proyeutu sobre'l cual Lynch caltendría control creativu total. Anque'l productor esperaba que ''[[Dune (película)|Dune]]'' ([[1984]]) supondría daqué según una nueva ''[[Guerra de les galaxes]]'', la película resultó un gran fiascu comercial, siendo amás zurdida pola crítica. Calculóse qu'ingresaría 45 millones de dólares qu'a la fin se quedaron en namái 27,4. Pa compensar perdes, l'estudiu ellaboró una versión allargada pa la televisión que desvirtuaba el montaxe del direutor y que Lynch desautorizó darréu.

La segunda película de Lynch producida por De Laurentiis foi ''Blue Velvet'' (''[[Blue Velvet]]'', 1986), la historia d'un mozu universitariu (representáu pol actor que protagonizara ''Dune'', [[Kyle MacLachlan]]) qu'afaya'l llau escuru d'una pequeña ciudá, al investigar la procedencia d'una oreya cortada qu'atopara de casualidá nel intre d'un paséu campestre. La película amuesa actuaciones memorables d'[[Isabella Rossellini]], nel papel d'una cantante acoradada, y de [[Dennis Hopper]] nel d'un criminal [[sicópata]], líder d'una banda de matones de mediu pelo.

''Blue Velvet'' llogró un gran ésitu de crítica y apurrió a Lynch la so segunda nominación al [[Premios Óscar|Óscar]] al [[Oscar al meyor direutor|meyor direutor]]. La película presenta dellos llugares comunes nel so cine: una cuidadísima puesta n'escena, ciertos episodios y conductes inesplicables, muyeres ultraxaes, los malsanos rellabicos d'una pequeña comunidá, y l'usu pocu convencional de cantares antiguos. ''Blue velvet'', de [[Bobby Vinton]] y ''In dreams'' de [[Roy Orbison]] suenen nesti filme estrañes y perturbadoras. Esta foi la primer ocasión en que Lynch trabayaba col compositor [[Angelo Badalamenti]], quien contribuyiría en toles sos películes posteriores.

El direutor [[Woody Allen]], que la so cinta ''[[Hannah and Her Sisters]]'' foi nomada como meyor película, afirmó que ''Blue Velvet'' yera'l meyor filme del añu. La película, que ye comúnmente considerada como una de les obres maestres del cine contemporaneu, llegó a convertise nun [[iconu]] de la cultura popular.

=== ''Twin Peaks'', ''Wild at Heart'' y ''Fire Walk with Me'' (1987 - 1996) ===
[[Ficheru:David Lynch at the 1990 Emmy Awards.jpg|thumb|right|155px|David Lynch nos [[Premios Emmy]] de 1990.]]
[[Ficheru:Isabella Rossellini David Lynch Cannes.jpg|thumb|right|205px|Lynch xunto a [[Isabella Rossellini]] nel [[Festival de Cannes]] de 1990, onde llogró la [[Palma d'Oru]] por ''[[Wild at Heart (película de 1990)|Wild at Heart]]''.]]
Al nun llograr financiamientu pa posteriores guiones, a finales de los 80 Lynch optó por collaborar col productor televisivu [[Mark Frost]] na serie televisiva ''[[Twin Peaks]]'', alrodiu de una pequeña llocalidá de [[Washington (estáu)|Washington]] onde asoceden estraños sucesos. La historia centrar nes investigaciones realizaes pol axente especial del [[FBI]] Dale Cooper (de nuevu Kyle MacLachlan) en redol a la muerte d'una conocida estudiante de secundaria llamada [[Laura Palmer]], una investigación que diba revelando los escabrosos secretos de munchos ciudadanos aparentemente respetables. El cineasta dirixó seis episodios en total, incluyendo los dos primeros, y escribió o co-escribió dalgunos más, ya inclusive apaeció como actor en dalgunos d'ellos.

La serie estrenar na cadena [[American Broadcasting Company|ABC]] el 8 d'abril de [[1990]] y adulces foi revelándose como tou un fenómenu cultural. Nengún otru proyeutu de Lynch llogró asemeyada aceptación. La serie foi vendida a infinidá de países, y dalgunos de los sos [[latiguillos]] ingresaron na cultura popular. Fixéronse parodies de la mesma nel show [[Saturday Night Live]] y na serie d'animación [[The Simpsons]]. Lynch apaeció na portada de la revista [[Time (revista)|Time]] en gran midida debíu al gran ésitu collecháu con ''Twin Peaks''. El direutor encarnó'l papel del vociferante y mediu sordu xefe del axente Cooper, Gordon Cole. Magar tou, Lynch topetó colos responsables de la cadena por distintos motivos, cuantimás pola posibilidá de revelar o non la identidá del asesín de Laura Palmer. La cadena aportunaba n'esmazcaralo yá na segunda temporada, pero Lynch quería guardalo de callao hasta'l final. Lynch llueu se desencantó de la serie y como resultáu munchos miembros del repartu declararon sentise “abandonaos”.

Foi naquel tiempu cuando Lynch empezó a collaborar cola editora, productora y la so compañera na vida real, [[Mary Sweeney]], que trabayara como asistente pa él en ''Blue Velvet''. Esta collaboración enllargar a lo llargo d'once proyeutos. De la so rellación nació un fíu.

El so siguiente llargumetraxe foi una adautación de la novela de [[Barry Gifford]], ''Wild at Heart'' (''[[Wild at Heart (película de 1990)|Wild at Heart]]''), una ''[[road movie]]'' protagonizada polos actores [[Nicolas Cage]] y [[Laura Dern]]. La producción llogró la [[Palma d'Oru]] nel [[Festival de Cannes]] de [[1990]], pero nun cuntó cola aprobación de la crítica nin el respaldu del gran públicu.

''Twin Peaks'' acabó sufriendo serios reveses d'audiencia y foi retirada en 1991. Mentanto Lynch escribió una [[precuela]] sobre los últimos siete díes na vida del personaxe de Laura Palmer, que dio llugar al llargumetraxe ''[[Twin Peaks: Fire Walk With Me|Twin Peaks: El fueu camina conmigo]]'' ([[1992]]), que fracasó en taquilla y acarretó al direutor les peores crítiques de la so carrera.

L'eslabón perdíu ente ''Twin Peaks'' y ''Wild at Heart'', ye l'espectáculu musical ''[[Industrial Symphony Non. 1: The Dream of the Broken Hearted]]'', una nueva collaboración con Angelo Badalamenti na que canta [[Julee Cruise]] y actúen dellos actores de ''Twin Peaks'', según Nicolas Cage y Laura Dern. Lynch confesó que la obra reflexaba de dalguna forma una rellación sentimental rota. El direutor produció en 1990 un videu de 50 minutos sobre la obra.

Mientres esti periodu Lynch volvió collaborar con [[Mark Frost]] la serie documental ''[[American Chronicles]]'' (1990) y na serie d'humor ''[[On the Air]]'' (1992) pa l'[[American Broadcasting Company|ABC]], sobre los oríxenes de la televisión. N'EE.XX. namái s'emitieron tres episodios. El so siguiente proyeutu foi la miniserie pa la cadena [[HBO]] titulada ''[[Hotel Room]]'' (1993), que narraba los acontecimientos que s'enmarcaben nuna mesma habitación d'hotel a lo llargo de delles décades.

=== ''Lost Highway'', ''The Straight Story'' y ''Mulholland Drive'' (1997 - 2001) ===
En [[1997]] Lynch volvió a la palestra col complexu filme d'argumentu non llinial ''[[Lost Highway]]'', que tenía munchos elementos de cine negru. Foi coescrito con [[Barry Gifford]] y protagonizáu polos actores [[Bill Pullman]] y [[Patricia Arquette]]. La película fracasó comercialmente, pero recibió crítiques contrapuestes. Sicasí, gracies en parte a la banda sonora en qu'apaecíen cantantes y grupos como [[Marilyn Manson]], [[Rammstein]], [[Nine Inch Nails]] y [[The Smashing Pumpkins]], Lynch llogró una nueva audiencia por parte d'espectadores de la llamada [[Xeneración X]].

[[Ficheru:Mulholland drive(lynch)--.jpg|thumb|right|295px|[[Naomi Watts]], David Lynch, [[Laura Harring]] y [[Justin Theroux]] na presentación de ''[[Mulholland Drive (película)|Mulholland Drive]]'' mientres el [[Festival de Cannes]] en 2001.]]
En [[1999]], sorprendió bien positivamente a los sos fans y a la crítica con una película producida pola compañía Disney: ''[[The Straight Story]]'', que yera, siquier aparentemente, una senciella película ensin pretensión dalguna cuntando una historia real alrodiu de un home de pueblu (interpretáu pol veteranu actor [[Richard Farnsworth]]) qu'entama un llargu viaxe d'estáu n'estáu, a bordu d'un cortacésped, col únicu fin de faer les paces col so hermanu enfermu. La película recibió crítiques bien emponderadores y apurrió al so autor nueves audiencies. Foi nomada la [[Palma d'Oru]], recibió dos nominaciones a los [[Premios Globos d'Oru|Globu d'Oru]] (banda sonora y actor dramáticu), y Richard Farnsworth foi nomáu a los [[Premios Óscar|Óscar]] na categoría de meyor actor.

Esi mesmu añu Lynch tentó una vegada más a la cadena ABC cola idea d'un drama pa la televisión. La cadena dio'l vistu bonu y grabóse l'episodiu piloto, de dos hores de duración. Pero controversies sobre'l conteníu y la duración de la serie aparcar definitivamente. Cola aportación de 7 millones de dólares per parte de la productora francesa [[Studio Canal]], el direutor convirtió esi episodiu piloto nel llargumetraxe ''[[Mulholland Drive (película)|Mulholland Drive]]''. Estrenada finalmente en 2001, ye una historia que trata d'afondar na aguada escura de Hollywood, la fábrica de suaños”. Ta protagonizada por [[Naomi Watts]], [[Laura Harring]] y l'actor [[Justin Theroux]]. No comercial, la película funcionó relativamente bien en tol mundu, mereciendo amás reseñes positives, y Lynch llogró por ella'l premiu al meyor direutor nel [[Festival de Cannes]] del añu 2001 (esti premiu compartir con [[Joel Coen]] por ''L'home que nunca tuvo ellí'') y otru premiu al meyor direutor dau pola ''New York Film Critics Association''. El filme recibió amás cuatro nominaciones a los Globos d'Oru y supunxo amás la tercer nominación al Óscar como meyor direutor de David Lynch.

=== Trabayu pa Internet y ''Inland Empire'' (2001 - presente) ===
En [[2002]], Lynch desenvolvió una serie de curtios pa Internet titulada ''[[DumbLand]]''. Los ochos episodios de que constaba, intencionadamente bien duros de conteníu ya interpretación, apaecieron darréu en formatu DVD.

Lynch dedicó a los sos incondicionales esi mesmu añu una comedia de situación al traviés de la so páxina web. La serie titulóse ''[[Rabbits]]'' (&quot;Coneyos&quot;) y constó d'ocho episodios plenos de surrealismu que se desenvolvíen nun cuartu habitáu por estrañes persones con cabeza de royedor. Darréu, el direutor rodó en videu dixital el curtiu ''Darkened Room'', a imitación del esitosu cine de terror xaponés de los últimos años.

[[Ficheru:INLAND EMPIRE.jpg|thumb|right|200px|Lynch recibiendo'l [[Lleón d'Oru]] nel [[Festival de Venecia]] de 2006.]]
Nel [[Festival de Cannes]] correspondiente a 2005, el cineasta anunció que mientres un añu tuviera rodando en Polonia, per mediu de téuniques dixitales, el so últimu filme. La película, titulada ''[[Inland Empire (película)|Inland Empire]]'', ye interpretada como un compendiu del cine de Lynch. La historia, complexa y con tintes pesadillescos, desenvuelve distintos niveles argumentales entemecíos, ensin esclariar nunca los nexos lóxicos ente ellos. Abonda en primeros planos espresionistes (especialmente de Laura Dern), el soníu ye aburuyáu y envolvente, y los efeutos especiales xuníos a les numberoses escenes risible-grotesques que contién producen un gran impautu visual. El repartu de la película inclúi actores habituales de Lynch como la yá mentada [[Laura Dern]], [[Justin Theroux]], [[Harry Dean Stanton]] o [[Grace Zabriskie]], según [[Jeremy Irons]], Karolina Gruszka, Peter J. Lucas, Krzysztof Majchrzak, [[Julia Ormond]] o [[Diane Ladd]]. Amás, [[Naomi Watts]] y [[Laura Harring]] empresten la so voz a dos de los coneyos de la película. Lynch describió la película como &quot;un misteriu alrodiu de una muyer metida en grandes dificultaes”. Estrenar n'avientu de 2006, amenando ente los críticos, al igual que los últimos llargumetraxes del direutor, ensame de comentarios engarraos, anque la opinión foi mayoritariamente bien positiva.

== Influencies ==
[[Ficheru:David lynch grayscale.jpg|thumb|right|155px|David Lynch en 2007.]]
Lynch declaró de cutiu almirar fondamente a los cineastes [[Stanley Kubrick]] y [[Federico Fellini]], al escritor [[Franz Kafka]] y al pintor [[Francis Bacon (pintor)|Francis Bacon]]. Sostién que munches de les películes de Kubrick atopar ente les sos preferíes, y que les obres de Kafka y Bacon apoderar pola so fuercia visual y la so conmovedora sensibilidá. Igualmente citó al pintor espresionista austriacu [[Oskar Kokoschka]] como fonte d'inspiración. Lynch sentir dende siempres abruxáu pola película ''The Wizard of Oz'' (&quot;[[El magu de Oz (película)|El magu de Oz]]&quot;), anque non col cultu típicu norteamericanu y de cutiu fixo clara referencia a la mesma en cintes como ''Wild at Heart'', onde crea un gran discutiniu al asonsañala.

Una influencia temprana nél foi'l llibru ''The Art Spirit'' del artista y profesor norteamericanu [[Robert Henri]], del cual afirmó que lu ayudar a decidir el cursu que tomaría'l so trabayu plásticu. Como Henri, Lynch treslladar del campu a una redolada urbana pa desenvolver la so carrera artística. Henri yera un pintor realista urbanu, qu'adoptaba la vida na ciudá como materia principal del so trabayu, lo qu'asonsañó Lynch nos sos oríxenes. Y si la obra de Henri sirvió de ponte ente la Norteamérica agrícola del sieglu XIX y la urbana del XX, les cintes de Lynch entemecen la señardá feliz de los años 50 cola estrañedá esistencial de los 80 y 90.

Tienen gran pesu sobre la so obra igualmente los cineastes [[Luis Buñuel]], [[Werner Herzog]] y [[Roman Polanski]], dalgunu de los cualos reconoció tamién al propiu Lynch como referente.

== Collaboradores habituales ==
Lynch emplega de cutiu a los mesmos actores y al mesmu equipu téunico y artístico nes sos producciones:

* 12 Producciones: 
[[Angelo Badalamenti]]: música de los llargumetraxes ''Blue Velvet, Twin Peaks, Wild at Heart, On the Air, Lost Highway'' y ''Mulholland Drive''. Tamién escribió la música de ''Industrial Symphony Non. 1, Twin Peaks: Fire Walk With Me, Hotel Room, The Straight Story, Darkened Room'' y ''Rabbits''.
 
* 10 Producciones: 

[[Mary Sweeney]], la so habitual editora y productora. Escribió'l guión de ''The Straight Story''. Trabayó igualmente en: ''Blue Velvet'' (1986), ''Wild at Heart'' (1990), ''Twin Peaks'' serie de TV, ''Twin Peaks: Fire Walk with Me'' (1992), ''Hotel Room'', serie de TV (1993), ''Lost Highway'' (1997), ''Mulholland Drive'' (2001), ''Inland Empire'' (2006) y co-produció ''Nadja'' (1994) con Lynch.

* 7 Producciones: 

[[Jack Nance]]: en ''Eraserhead, Dune, Blue Velvet, The Cowboy and the Frenchman, Twin Peaks, Wild at Heart'' y ''Lost Highway'' 

* 6 Producciones: 

[[Harry Dean Stanton]]: ''The Cowboy and the Frenchman, Wild at Heart, Twin Peaks: Fire Walk With Me, Hotel Room, The Straight Story'' y ''Inland Empire''. 

* 5 Producciones: 

[[Scott Coffey]]: ''Wild at Heart, Lost Highway, Mulholland Drive, Rabbits'' y ''Inland Empire''.

[[Freddie Jones]]: ''The Elephant Man, Dune, Wild at Heart, Hotel Room'' y ''On the Air''.

* 4 Producciones:
 
[[Michael J. Anderson]]: ''Twin Peaks, Industrial Symphony Non. 1, Twin Peaks: Fire Walk With Me'' y ''Mulholland Drive''.

[[Eric DaRe]]: ''Twin Peaks'', ''Wild at Heart'' (casting), ''Twin Peaks: Fire Walk With Me'' y ''Lost Highway'' (departamentu artísticu).
 
[[Laura Dern]]: ''Blue Velvet, Wild at Heart, Industrial Symphony Non. 1'' y ''Inland Empire''.
 
[[Bellina Logan]]: ''Wild at Heart, Twin Peaks, On the Air'' y ''Inland Empire''.

[[Kyle MacLachlan]]: ''Dune, Blue Velvet, Twin Peaks'' y ''Twin Peaks: Fire Walk With Me''.
 
[[Grace Zabriskie]]: ''Twin Peaks, Wild at Heart, Twin Peaks: Fire Walk With Me'' y ''Inland Empire''.
 
* 3 Producciones: 
[[Jack Fisk]]: ''Eraserhead'', ''The Straight Story y Mulholland Drive.''

[[Frances Bay]]: ''Blue Velvet, Twin Peaks'' y ''Wild at Heart''.
 
[[Catherine Coulson|Catherine Y. Coulson]]: ''The Amputee, Twin Peaks'' y ''Twin Peaks: Fire Walk With Me''.
 
[[Miguel Ferrer (actor)|Miguel Ferrer]]: ''Twin Peaks, Twin Peaks: Fire Walk With Me'' y ''On the Air''.
 
[[Laura Harring]]: ''Mulholland Drive, Rabbits'' y ''Inland Empire''.
 
[[Sheryl Lee]]: ''Twin Peaks, Wild at Heart'' y ''Twin Peaks: Fire Walk With Me''.
 
[[Everett McGill]]: ''Dune, Twin Peaks'' y ''The Straight Story''.
 
[[Frank Silva]]: ''Twin Peaks'' y ''Twin Peaks: Fire Walk With Me'', y trabayó como encargáu de vestuariu en ''Wild at Heart''.
 
[[Charlotte Stewart]]: ''Eraserhead, Twin Peaks'' y ''Twin Peaks: Fire Walk With Me''. 

[[Naomi Watts]]: ''Mulholland Drive, Rabbits'' y ''Inland Empire''.

[[Alicia Witt]]: ''Dune, Twin Peaks'' y ''Hotel Room''.

* 2 Producciones: 

[[Jeanne Bates]]: ''Eraserhead'' y ''Mulholland Drive''.
 
[[Nicolas Cage]]: Wild at Heart y ''Industrial Symphony Non. 1''. 

[[Brad Dourif]]: ''Dune'' y ''Blue Velvet''. 

[[Sherilyn Fenn]]: en ''Twin Peaks'' y ''Wild at Heart''. 

[[Crispin Glover]]: ''Wild at Heart'' y ''Hotel Room''. Lynch taba interesáu en producir el debú como direutor de Glover, ''What is it?''.

[[Diane Ladd]]: ''Wild at Heart'' y ''Inland Empire''. 

[[Dean Stockwell]]: ''Dune'' y ''Blue Velvet''.

[[Justin Theroux]]: ''Mulholland Drive'' y ''Inland Empire''.

'''Músicos''' qu'apaecieron nos sos films: [[Sting (músicu)|Sting]] en ''Dune'', [[Chris Isaak]] en ''Twin Peaks: Fire Walk With Me'', [[David Bowie]] en ''Twin Peaks: Fire Walk With Me'', [[Julee Cruise]] en ''Twin Peaks'' y ''Twin Peaks: Fire Walk With Me'', [[John Lurie]] en ''Wild at Heart'', [[Marilyn Manson]], [[Twiggy Ramirez]] y [[Henry Rollins]] en ''Lost Highway'' y [[Billy Ray Cyrus]] en ''Mulholland Drive''.

El mesmu Lynch acutóse pequeños papeles en ''The Amputee, Dune, Twin Peaks'' y ''Twin Peaks: Fire Walk With Me''. Tamién fixo cameos de voz en ''INLAND EMPIRE'' y ''Nadja'', y apaecía nuna escena suprimida de ''Lost Highway''.
Tamién interpreta al cantinero ''Gus'' na serie animada de tv [[The Cleveland Show]] tantu na voz como na apariencia.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://cleveland.wikia.com/wiki/David_Lynch |títulu= David Lynch |editor= cleveland.wikia.com |idioma= inglés |fecha= |fechaaccesu= 1 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

== Otres actividaes ==
[[Ficheru:David Lynch at Town Hall.jpg|thumb|right|165px|Lynch falando sobre [[Meditación trascendental|Meditación Trascendental]] y el procesu creativu en 2007.]]
Mientres la so trayeutoria tamién dedica'l so trabayu al formatu publicitariu, llevando a cabo multitud de spots televisivos dende 1988, ente los que s'atopen distintos fines comerciales; arumes, artículos de deporte, productos alimenticios, automóviles o dispositivos d'entretenimientu. 

A parte del cine, David Lynch desenvolvió la so creatividá nel campu de la pintura. N'España la so obra pictórica pudo trate cola esposición Action-reaction, que percorrió en 2009 ciudaes como Zaragoza y Granada.

Lynch tamién collaboró nel mundu de la música cola creación de videoclips, ente los que destaquen ''[[Dangerous (álbum)|Dangerous]]'' de Michael Jackson (1992), ''[[Longing]]'' de Yoshiki (1995), ''[[Rammstein]]'' de Rammstein (1996), ''[[Shot in the Black of the Head]]'' de Moby (2009) y ''[[Came back Haunted]]'' de Nine Inch Nails (2013), ente otros.

Tamién ye destacable el so llabor na divulgación de la [[Meditación trascendental|Meditación Trascendental]] (MT), desque s'empecipiara nella escontra 1973. En xunetu de 2005 fundó la David Lynch Foundation For Consciousness-Based Education and World Peace (tamién conocida a cencielles como David Lynch Foundation), p'ayudar económicamente a los estudiantes nes escueles entemediu y secundariu que tean comenenciudos na Meditación Trascendental y pa financiar la investigación sobre la téunica y los sos efeutos nel deprendimientu. Colos años, la Fundación amplió'l so enfoque pa incluyir otres poblaciones &quot;en riesgu&quot;, tales como les persones ensin llar, los veteranos de guerra d'Estaos Xuníos, los refuxaos de les guerres africanes y los presos.&lt;ref&gt;{{cita web |url= https://cultura.elpais.com/cultura/2013/10/12/actualidad/1381587117_121988.html |títulu= David Lynch: “La meditación trascendental meyora la mio obra” |editor= elpais.com |idioma= |fecha= 13 d'ochobre de 2013 |fechaaccesu= 1 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

== Vida personal ==
No personal, Lynch caltuvo rellaciones sentimentales cola actriz [[Isabella Rossellini]] (a raigañu del rodaxe de ''[[Blue Velvet]]''), y tuvo casáu trés vegaes: con [[Peggy Lentz]] (1967-1974; una fía, Jennifer Chambers Lynch, 1968, agora direutora cinematográfica). Con [[Mary Fisk]] (1977-1987) (un fíu, nacíu en 1982, Austin Jack Lynch). Y cola editora y productora de les sos películes [[Mary Sweeney]] (2006; un fíu nacíu en 1992, Riley Lynch).

== Filmografía ==
=== Curtiumetraxes ===
* ''Seis homes enfermos'' (1966)
* ''Fictitious Anacin Commercial'' (1967)
* ''Absurd Encounter with Fear'' (1967)
* ''L'alfabetu'' (1968)
* ''The Amputee'' (1974)
* ''[[The Cowboy and the Frenchman]]'' (''El vaqueru y el francés'', 1988)
* ''[[Premonitions Following an Evil Deed]]'' (1995)
* ''The Short Films of David Lynch'' (2002). Escoyeta de curtiumetraxes
* ''Darkened Room'' (2002)
* ''Blue Green'' (2007)
* ''Boat'' (2007)
* ''Absurda'' (2007)
* ''Out Yonder - Neighbor Boy'' (2008)
* ''Industrial Soundscape'' (2008)
* ''Bug Crawls'' (2008)
* ''Lady Blue Shanghai'' (2010)
* ''The 3 Rs'' (2011)
* ''I Touch A Rede Button Man'' (2011)
* ''Crazy Clown Time'' (2012)
* ''Idem Paris'' (2012)

=== Mediumetraxes ===
* ''La güela'' (1970)
* ''Industrial Symphony Non. 1'' (1990)

=== Llargumetraxes ===
* ''[[Eraserhead]]'' (1977)
* ''[[The Elephant Man (película)|The Elephant Man]]'' (1980)
* ''[[Dune (película)|Dune]]'' (1984)
* ''[[Blue Velvet]]'' (1986)
* ''[[Wild at Heart (película de 1990)|Wild at Heart]]'' (1990)
* ''[[Twin Peaks: Fire Walk With Me|Twin Peaks: Fire Walk with Me]]'' (1992)
* ''[[Lost Highway (película)|Lost Highway]]'' (1997)
* ''[[The Straight Story]]'' (1999)
* ''[[Mulholland Drive (película)|Mulholland Drive]]'' (2001)
* ''[[Inland Empire (película)|Inland Empire]]'' (2006)

=== Spots televisivos ===
* ''[[Obsession by Calvin Klein]]'' (1988)
* ''[[Georgia Coffee]]'' (1991)
* ''[[We Care About New York]]'' (1991)
* ''[[Who is Gio?]]'' (1992)
* ''[[Dangerous Teaser]]'' (1993)
* ''[[Alka-Seltzer Plus]]'' (1993)
* ''[[Tresor]]'' (1993)
* ''[[Barilla Pasta]]'' (1993)
* ''[[The Wall Street Journal|The Wall]]'' (1993)
* ''[[Revealed]]'' (1993)
* ''[[The Instinct of Life]]'' (1993)
* ''[[Sun Moon Stars]]'' (1994)
* ''[[Dead Leaves, Aunt Droid, Nuclear Winter and Rocket]]'' (1997)
* ''[[Clear Blue Easy]]'' (1997)
* ''[[Parisienne]]'' (1998)
* ''[[PlayStation 2: The Third Place]]'' (2000)
* ''[[Nissan Micra]]'' (2002)

=== Series ===
* ''[[Twin Peaks]]'' (1990-1991). Serie de televisión
* ''On the Air'' (1992). Serie de televisión
* ''[[Hotel Room]]'' (1993). Serie de televisión
* ''[[Dumbland]]'' (2002). Serie d'Internet
* ''[[Rabbits]]'' (2002). Serie d'Internet
* ''Twin Peaks II'' (2017). Serie de televisión

=== Documentales ===
* ''Stories: David Lynch recuerda &quot;Eraserhead&quot;'' (2001)
* ''More Things That Happened'' (2007). Seleición d'escenes refugaes de ''[[Inland Empire (película)|Inland Empire]]''
* ''Duran Duran: Unstaged'' (2011)
* ''Meditation, Creativity, Peace'' (2012)
* ''Twin Peaks: Les pieces sumíes'' (2014)

== Discografía ==
=== Álbumes d'estudiu ===
* ''[[Crazy Clown Time]]'' (2011)
* ''[[The Big Dream]]'' (2013)

== Premios ==
[[Ficheru:David Lynch Cannes.jpg|thumb|right|165px|Lynch nel [[Festival de Cannes]] de 1990.]]
;[[Premios Óscar|Óscar]]

{| {{tablaguapa}}
|- bgcolor=&quot;#CCCCC&quot;
! Añu !! Categoría !! Película !! Resultáu
|- 
|2001||[[Óscar a la meyor direición|Meyor direición]]||''[[Mulholland Drive (película)|Mulholland Drive]]''||{{celda|Nomáu}}
|-
|1986||[[Óscar a la meyor direición|Meyor direición]]||''[[Blue Velvet]]''||{{celda|Nomáu}}
|-
|1980||[[Óscar a la meyor direición|Meyor direición]] &lt;br /&gt; [[ Oscar al meyor guión adautáu|Meyor guión adautáu]]||''[[The Elephant Man (película)|The Elephant Man]]''||{{celda|Nomáu}}
|-
|}

;[[Premiu Globu d'Oru|Globu d'Oru]]

{| {{tablaguapa}} 
|- bgcolor=&quot;#CCCCC&quot;
! Añu !! Categoría !! Película !! Resultáu
|- 
|2001||[[Globu d'Oru al meyor direutor|Meyor direición]] &lt;br /&gt; [[ Globu d'Oru al meyor guión|Meyor guión]]||''[[Mulholland Drive (película)|Mulholland Drive]]''||{{celda|Nomáu}}
|-
|1986||[[Globu d'Oru al meyor guión|Meyor guión]]||''[[Blue Velvet]]''||{{celda|Nomáu}}
|-
|1980||[[Globu d'Oru al meyor direutor|Meyor direición]]||''[[The Elephant Man (película)|The Elephant Man]]''||{{celda|Nomáu}}
|-
|}

=== Otros gallardones ===
Lynch ganó dos veces el [[Premiu César]] francés a la meyor película estranxera (por ''[[The Elephant Man (película)|The Elephant Man]]'' y ''[[Mulholland Drive]]''). Nel [[Festival de Cannes]] ganó la [[Palma d'Oru]] en 1990 por ''[[Wild at Heart (película de 1990)|Wild at Heart]]'' y llogró el [[Premiu del Festival de Cannes al meyor direutor|premiu al meyor direutor]] en 2001 por ''[[Mulholland Drive]]''. En 2002 foi presidente del xuráu de dichu festival. En 2002 foi coles mesmes gallardoniáu pol gobiernu francés cola [[Lexón d'Honor]]. El 6 de setiembre de 2006 recibió'l [[Lleón d'Oru]] nel [[Festival de Venecia]] poles sos contribuciones al Séptimu Arte. N'este mesmu festival presentó'l so últimu filme, ''[[Inland Empire (película)|Inland Empire]]''.

=== Bibliografía ===
* {{cita llibru
| autor = Jousse, Thierry
| títulu = El llibru de David Lynch
| añu = 2008
| editorial = Madrid: Prisa-El País (&quot;Cahiers du cinéma&quot;, París, 2007)
| id = ISBN 978-84-9815-885-4
}}
* {{cita llibru
| autor = Le Blanc, Michelle &amp; Odell, Colin
| títulu = David Lynch
| añu = 2000
| editorial = Harpenden, Hertfordshire: Pocket Essentials
| id = ISBN 1-903047-06-4
}}
* {{cita llibru|
 autor = Lynch, David &amp; Rodley, Chris
| títulu = Lynch on Lynch | añu = 2005
| editorial = (revised edition) New York: Faber and Faber
| id = ISBN 978-0-571-22018-2
}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces persona}}

{{NF|1946|2025|Lynch, David}}
[[Categoría:Direutores de cine d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Guionistes d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Candidatos al premiu Óscar a la meyor direición]]
[[Categoría:Persones de Montana]]</text>
      <sha1>pqlh2y3fl2v9zlnz0oisq49tket8gtq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Islla de Pascua</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95159</id>
    <revision>
      <id>4488216</id>
      <parentid>4438122</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T16:38:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59669" sha1="82jxmwvxvs6v1e29tvv3h2e7tul059m" xml:space="preserve">{{Xeografía
|mapa=Océanu Pacíficu
|mapa2=Islla de Pascua
}}
'''Islla de Pascua''' (en [[idioma rapanui]]: ''Rapa Nui'', «[[Rapa]] grande»&lt;ref name=&quot;ramirez&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.rapanuivalparaiso.cl/in_troduc.htm |títulu=Cultura Rapa Nui Online - Introducción |fechaaccesu=9 d'agostu de 2009 |formatu=HTM |autor=Ramírez Árgoma, José Miguel |editorial=www.rapanuivalparaiso.cl |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.rapanuivalparaiso.cl/in_troduc.htm|fechaarchivu=28 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt;) ye una [[islla]] de [[Chile]] allugada na [[Polinesia]], en mediu del [[océanu Pacíficu]] a 3700&amp;nbsp;km de [[Caldera (Chile)|Caldera]].&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=Pueblos orixinarios de Chile: rapa nui |url=http://www.educarchile.cl/ech/pro/app/detalle?id=205524 |fechaaccesu=14 d'ochobre de 2014 |obra=Educarchile |cita=La Islla de Pascua o Rapa Nui atopar nel océanu Pacíficu, a 3700&amp;nbsp;km de la mariña de la ciudá chilena de Caldera y ye la islla más occidental d'un conxuntu d'islles denominaes Polinesia. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141018085929/http://www.educarchile.cl/ech/pro/app/detalle?id=205524 |fechaarchivu=2014-10-18 }}&lt;/ref&gt; Tien una superficie de 163,6&amp;nbsp;[[km²]], lo que la convierte na mayor de les islles del [[Chile insular]], y una población de 5035&amp;nbsp;habitantes, concentraos en [[Hanga Roa]], capital y únicu pobláu esistente na islla. La tierra habitada más cercana ye'l [[Islles Pitcairn|territoriu británicu de les Islles Pitcairn]].

La islla ye unu de los principales destinos turísticos del país por cuenta de la so guapura natural y la so misteriosa cultura ancestral de la etnia [[Rapa nui (etnia)|rapanui]], que'l so más notable muerte correspuende a enormes estatues conocíes como [[moái]]. Pa caltener diches carauterístiques, el gobiernu alministra al traviés de [[Corporación Nacional Forestal|Conaf]] el [[Parque nacional Rapa Nui]], ente que la [[Unesco]] declaró esti parque como [[patrimoniu de la humanidá]] en [[1995]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://whc.unesco.org/en/list/715 |títulu=World Heritage Convention - Rapa Nui National Park |fechaaccesu=15 d'agostu de 2011 |autor=Organización de les Naciones Xuníes pa la Educación, la Ciencia y la Cultura (UNESCO) |fecha=2011 |editorial=whc.unesco.org |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Alministrativamente, forma, al pie de la despoblada [[islla Salas y Gómez]], la [[Islla de Pascua (comuña)|comuña d'Islla de Pascua]] que forma la [[provincia d'Islla de Pascua]], perteneciente a la [[Rexón de Valparaíso]]. Sicasí, una [[Constitución Política de la República de Chile#Añu 2007|reforma constitucional]] —la llei 20193, publicada'l [[30 de xunetu]] de [[2007]]— estableció a la islla como un territoriu especial»,&lt;ref name=&quot;llei20193&quot;&gt;{{cita LeyChile |norma=263040 |versión=2007-07-30 |denom=Llei 20193 |títulu=Reforma constitucional qu'establez los territorios especiales d'Islla de Pascua y archipiélagu Juan Fernández |autor=Ministeriu del Interior |fechaaccesu=14 de mayu de 2011}}&lt;/ref&gt; de manera que'l so gobiernu y alministración van ser rexíos por un [[estatutu]] especial, contempláu na [[llei orgánica constitucional]] respeutiva, entá por dictase.

== Toponimia ==

[[Archivu:RapaNui L7 03jan01.jpg|thumb|Imaxe satelital de la islla de Pascua. ]]
El nome tradicional que recibe esta islla correspuende al de '''Rapa Nui''', que significa «Islla grande» nel [[Idioma tahitianu|idioma]] de los navegantes [[Tahiti|tahitianos]] que visitaben la islla nel sieglu XIX. El nome taría acomuñáu cola paecencia atopada polos tahitianos cola islla de [[Rapa]], na actual [[Polinesia Francesa]], y a la cual tamién conózse-y como '''[[Rapa Iti]]''' («Islla pequeña»). A pesar de ser d'orixe estranxeru, el nome de Rapa Nui ye consideráu comúnmente como la denominación dada polos nativos de la islla.&lt;ref name=&quot;ramirez&quot; /&gt; La pronunciación n'español ye la convencional pa la escritura, [ra.pa'nwi], ente qu'en rapanui suena [ɾa.pa'nu.i], pos siempres la ''r'' pronunciar con soníu nidiu (como en ''mázcara'') y cada sílaba solamente puede tener una vocal.

Nel so [[idioma rapanui|idioma autóctonu]], la islla antes yera conocida como ''Te pito o te henua'', que significa «L'embelicu de la Tierra» y ''Matu ki te rangi'', «Güeyos que miren al cielu». La denominación de Rapa Nui fíxose darréu estensiva n'otros idiomes pa denominar al [[pueblu rapanui|pueblu aborixe]] y al so [[idioma rapanui|idioma]], pero como una única pallabra, «rapanui».&lt;ref name=&quot;faq&quot;&gt;{{Cita web |autor=Easter Island Foundation |idioma=inglés |url=http://islandheritage.org/faq.html |títulu=FAQ |fechaaccesu=4 de xunetu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://islandheritage.org/faq.html|fechaarchivu=28 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt;

El nome d'islla de Pascua foi-y dau pol navegante [[Países Baxos|neerlandés]] [[Jakob Roggeveen]], que nun llargu viaxe empecipiáu en [[Texel]] y en saleando poles mariñes chilenes, afayar el [[5 d'abril]] de [[1722]], fecha correspondiente al día de [[Pascua|Pascua de Resurrección]]. Recibió asina'l nome de ''Paasch-Eyland'' nel [[idioma neerlandés|neerlandés]] de la dómina,&lt;ref&gt;{{cita llibru |autor=Roggeven, Jakob |autor2=Sharp, Andrew (ed.) |títulu=The Journal of Jacob Roggeveen |editorial=Oxford |añu=1970}}&lt;/ref&gt; que depués foi traducida al [[idioma español|español]] como «islla de Pascua». Con esti nome y les sos traducciones ye como se conoz a la islla na actualidá. Los habitantes d'esti llugar, con independencia del so orixe [[Etnia|étnicu]], reciben el [[xentiliciu]] de pascuenses.

Nel so momentu, tamién [[Espedición de González de Haedo a la Islla de Pascua|recibió'l nome de '''islla de San Carlos''']]&lt;ref&gt;[http://www.memoriachilena.cl/602/w3-article-99511.html Planu del añu 1770 de la Islla de S. Carlos] na páxina Memoría chilena de la Biblioteca Nacional de Chile&lt;/ref&gt; pol navegante español [[Felipe González Ahedo]], que la denominó asina n'honor al rei [[Carlos III d'España]]. Sicasí, dichu nome cayó en desusu.

== Historia ==
{{AP|Historia d'Islla de Pascua}}
D'alcuerdu a la información del [[Muséu Antropolóxicu Padre Sebastián Englert|Muséu antropolóxicu d'Islla de Pascua]] hai tres etapes de poblamientu de la islla de Pascua:
# Poblamientu tempranu: Poblamientu ente los años [[400]] y [[1200]], en que constrúin los centros ceremoniales [[ahu]] con o ensin [[moái]].&lt;ref name=&quot;Muséu&quot;&gt;Emponer Cultura Rapa Nui Muséu antropolóxicu Padre Sebastián Englert&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bahn&quot;&gt;Paul Bahn y John Flenley &quot;Islla de Pascua Islla Tierra&quot;&lt;/ref&gt; Estudios recién refuguen la esistencia d'esti periodu.&lt;ref name=&quot;ncbi.nlm.nih_1&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16527931 |títulu=(Hunt &amp; Lipo 2006) }}&lt;/ref&gt;
# [[Fase ahu moai]]: Del [[1200]] a [[1680]], en qu'empiecen los conflictos ente llinaxes y el cultu al [[Tangata Manu|tangata manu o home páxaru]].&lt;ref name=&quot;Muséu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bahn&quot;/&gt; Estudios recién consideren qu'esti periodu ye cuando se colonizó la islla.&lt;ref name=&quot;ncbi.nlm.nih_1&quot;/&gt;
# [[Fase huri moai]]: Dende 1680 hasta'l contautu colos navegantes occidentales.&lt;ref name=&quot;Muséu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bahn&quot;/&gt;

Esto ye coherente colos estudios antropolóxicos, arqueolóxicos, xenéticos y llingüísticos. Escontra 1200 empieza la etapa de mayor refinamientu de los ahu. Sigue muncho discutiniu respeuto de feches pero que [[Hotu Matua]] llegara en 1200 nun paez tar acorde a lo que se sabe hasta agora.&lt;ref name=&quot;Bahn&quot;/&gt;

=== Desenvolvimientu de la cultura pascuense ===
[[Archivu:Rano Raraku quarry.jpg|thumb|left|Fastera del [[Rano Raraku]] con una serie de [[moái]]s, estatues creaes polos habitantes orixinarios o nativos de la islla.]]
Según la tradición oral, el pueblu [[Rapa nui (etnia)|rapanui]] llegaría dende una mítica islla llamada [[Hiva]], siendo empuestos por [[Hotu Matu'a]], el so primer [[ariki]], o rei, escontra principios del segundu mileniu&amp;nbsp;e.&amp;nbsp;C.&lt;ref name=&quot;ncbi.nlm.nih_1&quot;/&gt; D'alcuerdu a les investigaciones arqueolóxiques, l'orixe d'esta etnia provendría de la [[Polinesia]], posiblemente dende les [[Islles Marqueses]]. Teoríes recién postulen que la islla de [[Rapa Iti]] sería la mítica [[Hiva]],&lt;ref group=&quot;nota&quot;&gt;Les tradiciones orales Rapa Nui, señalen como motivu principal pal viaxe del Ariki Hotu Matua y la so xente a la Islla allugada escontra'l sol naciente, sería'l fundimientu de la so tierra natal Hiva. Hunt (2006) asitia esti acontecimientu alredor del añu 1200 d.&amp;nbsp;C. Sofitáu en datos propios pero tamién citando a Anderson (1991, 2000) Estes mesmes tradiciones cunten de viaxeros que tornaron a Hiva por diversos motivos, dalgunos al paecer fixeron viaxes d'ida y regresu más d'una vegada. Esto señala que probablemente Hiva nun se fundió dafechu sinón solo de forma parcial. Rapa Iti ye una islla asitiada escontra'l poniente, na direición que les tradiciones alluguen a Hiva. Les mariñes presenten tierres baxes somorguiaes y nes tierres baxes, Douglas et al (2006). Atopen restos de terraces de cultivu, y polen qu'indiquen una colonización alredor del añu 1200, confirmada con Carbonu 14. Inda cuando la evidencia ye insuficiente pa demostrar que Rapa Iti ye Hiva, los datos actuales amuesen que d'alcuerdu a les feches radiocarbónicas Rapa Iti taba habitada en 1200, fecha averada de la llegada de Hotu Matu’a a Rapa Nui según Hunt (2006).&lt;/ref&gt; de la cual provendríen los ancestros de los nativos d'islla de Pascua, según la [[mitoloxía pascuense]].&lt;ref&gt;Patricio Bustamante, Patricia Viguié, Michel Adoue y Rafael Tuki: ''Rapa Iti como candidata pa ser identificada como Hiva, tierra d'orixe del pueblu Rapa Nui''. En [http://www.rupestreweb.info/Rapa.html Rupestreweb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180410162127/http://www.rupestreweb.info/rapa.html |date=2018-04-10 }}.&lt;/ref&gt;

La sociedá Rapanui, gobernada pol ariki, que reclamaba ascendencia direuta de los dioses, taba estremada en tribus y con clases bien estratificadas. Cada tribu ocupaba una zona, siempres con franxa costera (denominada en [[idioma rapanui]] ''Kāinga''). La mayor parte de la población vivía escontra l'interior, al pie de les árees de cultivu. Na mariña establecíen centros relixosos, políticos y ceremoniales (como n'[[Sablera Anakena|Anakena]] y Akahanga) y adoraben a los ancestros casi divinizaos representaos polos [[moái]]. Inda nun se sabe cómo se realizó la construcción y desplazamientu d'aquelles escultures, de les qu'esisten cerca d'un millar.

=== Decadencia y dominiu estranxeru ===
[[Archivu:Choris, Osterinseln.jpg|thumb|Diverses espediciones llegaron a la islla de Pascua. Na imaxe, el barcu rusu ''Rurik'' ye recibíu polos pocos habitantes sobrevivientes.]]
[[Archivu:Rongo-rongo script.jpg|thumb|left|Símbolos [[rongo rongo]], supuestu sistema d'escritura aborixe.]]
Envalórase que la población de Rapa Nui sufrió una crisis de [[sobrepoblación]] nos sieglos [[sieglu XIII|XV]] y [[sieglu XVIII|XVIII]], lo que pudo provocar guerres ente les tribus cola consiguiente destrucción de los altares ceremoniales y l'abandonu de les canteres en que se tallaben los [[moái]]. Los nativos debieron de carecer dacuando la escasez d'alimentos y empezaron a vivir en cueves pa protexese de les incursiones de grupos enemigos, que n'ocasiones se realizaben al envís de prauticar el canibalismu.

Otres fontes consideren que les tribus de la ínsula empecipiaron una especie de competición por eregir el mayor númberu d'estatues [[moái]], utilizándose grandes cantidaes de madera pa tresportales. Esti fechu llueu desaguó na deforestación del llugar, lo que torgó construyir [[Canoa|canoes]] coles que poder pescar, provocando asina una guerra civil que remató cola llegada de la facción golpista al poder.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://elpais.com/diario/2009/02/26/opinion/1235602804_850215.html |títulu=https://elpais.com/diario/2009/02/26/opinion/1235602804_850215.html }}&lt;/ref&gt;

Surde un nuevu ceremonial, el del ''[[Tangata manu]]'' ('home-páxaru'), en que los representantes de distintos clanes pertenecíen pa ser el primeru en volver del castru [[Motu Nui]] con un güevu de ''manu tara'' (''[[Onychoprion lunatus]]'') pal xefe de la so cla y asina convertilo n'home páxaru» per un añu y da-y al clan una posición preeminente mientres esi periodu.

Lo poco que se conoz de les tradiciones y costumes rapanui débese básicamente a los rellatos de les distintes espediciones [[Europa|europees]] realizaes nel pasáu. El primer contautu européu documentáu cola islla correspuende al realizáu pol holandés [[Jacob Roggeveen]] en [[1722]]. La segunda ocasión en que los europeos visitaron la islla nun asocedería hasta [[1770]], cuando una [[Espedición de González de Haedo a la Islla de Pascua|espedición española]] sol mandu de [[Felipe González de Ahedo]] aportó a la islla y llevó a cabu'l primer mapa cartográficu de la mesma, bautizándola como islla de ''San Carlos'', n'honor al rei [[Carlos III d'España]], y tomando posesión de la mesma pa la Corona d'[[España]]. Na documentación ellaborada por González de Ahedo, apaecen per primer vegada dibuxos de los [[moái]]s. De la [[toponimia]] ellaborada por González de Ahedo, namái se caltién na actualidá'l nome de ''Punta Rosalía''. Darréu, la islla foi visitada por otros europeos qu'utilizaron los mapes españoles, ente los que s'atopen [[James Cook]] (en [[1774]]) y [[Jean-François de La Pérouse]] (en [[1786]]). La islla de Pascua acabó convirtiéndose nun puntu de recalada pa los marinos que partíen de [[Suramérica]] en ruta escontra [[Oceanía]].

=== Esclavitú y enfermedaes ===

Especialmente dura pa los isleños foi la visita d'[[esclavista|esclavistes]] peruanos que vendíen a los rapanui nel puertu del [[Callao]].&lt;ref name=&quot;gr&quot;&gt;{{Cita web |url=http://elcomercio.pe/opinion/rincon-del autor/bestia-llamada-peru-gustavo-rodriguez-noticia-1853906?flsm=1 |títulu=Una bestia llamada Perú |fechaaccesu=6 de payares de 2015 |autor=Rodríguez, Gustavo |fecha=6 de payares de 2015 |editorial=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.universia.cl/portada/actualidad/noticia_actualidad.jsp?noticia=115929 |títulu=Académicos de la Universidá de Chile develan los misterios de Rapa Nui |fechaaccesu=26 de febreru de 2007 |formatu=JSP |fecha=2007 |editorial=www.universia.cl |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.universia.cl/portada/actualidad/noticia_actualidad.jsp?noticia=115929|fechaarchivu=28 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt; Ente [[1859]] y [[1863]], unos venti barcos lleváronse más de 1500 isleños pa vendelos como [[esclavu|esclavos]].&lt;ref name=&quot;gr&quot;/&gt; L'estermín de la clase sacerdotal significó una enorme perda —ente otres coses, la única escritura de la Polinesia ([[rongo rongo]]) quedó inexplicada dende entós—.

Otres espediciones realizaes darréu traxeron enfermedaes a la islla, lo que xeneró un despoblamientu masivu. Les epidemies de [[tuberculosis]] y [[viruela]], según la partida d'unos 250 isleños colos misioneros católicos a [[Tahití]], amenorgaron la población a un mínimu de 110 persones en [[1877]].

=== Incorporación a Chile ===
[[Archivu:Policarpo Toro (cropped).jpg|thumb|150px|[[Policarpo Toro]], encargáu de l'anexón de la islla a Chile, en 1888.]]
En 1887 Chile quixo amestar la islla al so territoriu, polo cual comisionó al capitán de l'[[Armada de Chile]] [[Policarpo Toro]], quien per mediu de negociaciones realizó la compra de terrenes na islla a pidimientu del [[Diócesis de Valparaíso|obispu de Valparaíso]], [[Salvador Donoso Rodríguez]], dueñu de 600 hectárees, al pie de los hermanos Salmon, [[Dutrou-Bornier]] y John Brander, de Tahití; esto magar que, según la tradición, les tierres non podíen vendese.&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=Historia d'Islla de Pascua |url=http://imaginaisladepascua.com/la isla-de-pascua/isla-de-pascua-historia/ |editorial=Imaxina Islla de Pascua |fechaaccesu=26 d'avientu de 2016}}&lt;/ref&gt;

Naquella dómina, la población rapanui algamaba númberos alarmantes, nun censu lleváu a cabu pola [[corbeta Abtao|corbeta chilena Abtao]] en 1892, solo quedaben 101 rapanui vivos, de los cualos solo 12 yeren homes adultos. La etnia rapanui, al pie de la so cultura tuvo nel so puntu más cercanu a la estinción.&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=Historia de la Islla de Pascua - soberaníachile.cl |url=http://www.soberaniachile.cl/historia_de_la_incorporacion_y_los discutinios_de_la isla_de_pascua.html }}&lt;/ref&gt;

Depués, el [[9 de setiembre]] de [[1888]], [[Chile]] consiguió la firma d'un tratáu,&lt;ref&gt;{{cita llibru |autor=Bengoa, José |títulu=[https://es.scribd.com/doc/45808717/La Memoria Escaecida-Hestoria-de-Los Pueblos-Indigenas-de-Chile La memoria escaecida: Historia de los pueblos indíxenes de Chile] |fechaaccesu=20 d'abril de 2011 |edición=1ª |añu=2004 |editorial=Publicaciones del Bicentenariu |allugamientu=Santiago |isbn=956-7892-04-0 |capítulu=Capítulu XVII: El pueblu Rapanui - L'Alcuerdu de voluntaes ente l'Ariki Atamu Tekena y el Capitán de Corbeta Policarpo Toro |páxina=624-633}}&lt;/ref&gt; representáu'l pueblu local por [[Atamu Tekena]]. Redactóse'l documentu en [[idioma castellanu|castellán]] y otru en [[idioma rapanui|rapanui]] entemecíu con [[idioma tahitianu|tahitianu]]. El testu en castellán fala de cesión de [[soberanía]] a Chile, acutando coles mesmes, pa los xefes qu'allegaron al alcuerdu, los títulos de que taben investidos y que gociaben nesi momentu, ensin faer alusión a la [[propiedá]] de la [[tierra]]. De la mesma, el testu en rapanui entemecíu con tahitianu nun fala de cesión de tierres y usa el conceutu ''mau te hoa kona'' (traducíu como 'amigu del llugar', que taría rellacionáu con una anterior solicitú de protectoráu francés) y amás indica ''ia i haka tika i ta ite runga, iraro ina he kainga kai ta'' (traducíu como 'escribir sobre lo de riba, lo de baxo nun s'escribe equí', señalando lo que s'atopa na superficie del terrén).&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.serindigena.org/libros_digitales/cvhynt/v_i/1p/v1_pp_3_rapanui-_-3.html |títulu=Trescripción del documentu escritu nun amiestu de rapanui y tahitianu antiguu |fechaaccesu=29 d'abril de 2015 |formatu=HTML |fecha=s/f |editorial=www.serindigena.org}}&lt;/ref&gt;

La tradición oral rapanui indica que'l rei Atamu Tekena tomó un cachu de yerba con tierra xuntada, apurriéndo-yla a los emisarios chilenos, quedándose cola tierra (l'antropólogu Palombu Hucke interpreta que con esi actu otorgábase la soberanía a Chile, pero acutábase'l derechu sobre les sos tierres); coles mesmes, ante una ufierta de Policarpo Toro d'un sacu con monedes, el rei refugar diciendo «[...] lleva la to plata, que yo, nin nengún ''kanaka'', vendimos terrén dalgunu [...]». Díes más tarde, al izar Pedro Pablo Toro la [[bandera chilena]] na islla, el rei díxo-y: «Al llevantar la to bandera non quedes dueñu de la islla porque nada vendimos: sabemos que'l señor Obispu punxo a la islla sol protectoráu de Chile, pero nun se vendió nada».&lt;ref name=&quot;serindigena&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.serindigena.org/territorios/recursos/biblioteca/monografias/historia/documentos/8_primer_parte_III_rapanui.htm#3 |títulu=Informe de la Comisión Verdá Histórica y Nuevu Tratu. El pueblu rapanui |fechaaccesu=2007 |formatu=HTM |autor=Comisión Verdá Histórica y Nuevu Tratu |fecha=2001 |editorial=www.serindigena.org |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.serindigena.org/territorios/recursos/biblioteca/monografias/historia/documentos/8_primer_parte_III_rapanui.htm#3|fechaarchivu=28 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt;

La incorporación a Chile traxo la ventaya de que los esclavistes europeos y peruanos nun se llevaron más habitantes de la islla. Sicasí en 1895 la Compañía Esplotadora d'Islla de Pascua consiguió la concesión de tola islla al fallar el plan colonizador del Estáu, esta impunxo prohibiciones a vivir y trabayar fora de [[Hanga Roa]] ya inclusive al trabayu obligáu de los isleños na compañía, col tiempu viéronse desprovistos de les sos tierres, esta situación duró hasta 1933, añu en que l'Estáu removió-y la concesión. Los isleños recién pudieron salir de la islla llibremente dende la construcción del [[Aeropuertu Internacional Mataveri]] en 1965. Nes escueles enseñóse solamente español hasta 1966. Los isleños tienen derechu a la ciudadanía chilena dende esi mesmu añu cola Llei Pascua qu'amás creó la [[Islla de Pascua (comuña)|comuña]] y [[Islla de Pascua (provincia)|provincia]] ya implementó el Rexistru Civil, creáronse los puestos de [[gobernador]], [[alcalde]] y [[conceyal]] amás de la 6ª Comisaría de [[Carabineros de Chile]],&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.mercantil.com/empresa/carabineros-6%C2%AA-comisar%C3%ADa-isla-de-pascua/Isla%20de%20Pascua/300094091/esp |títulu=http://www.mercantil.com/empresa/carabineros-6%C2%AA-comisar%C3%ADa-isla-de-pascua/Isla%20de%20Pascua/300094091/esp }}&lt;/ref&gt; la primer compañía de bomberos d'islla de Pascua,&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.bomberos.cl/php/mapa-compania.php?id=117 |títulu=http://www.bomberos.cl/php/mapa-compania.php?id=117 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151222123851/http://www.bomberos.cl/php/mapa-compania.php?id=117 |fechaarchivu=2015-12-22 }}&lt;/ref&gt; [[escueles]] y un [[hospital]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.hospitalaria.cl/portada/noticias/nacional/149-hospital-hanga-roa2.html |títulu=http://www.hospitalaria.cl/portada/noticias/nacional/149-hospital-hanga-roa2.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151222113234/http://www.hospitalaria.cl/portada/noticias/nacional/149-hospital-hanga-roa2.html |fechaarchivu=2015-12-22 }}&lt;/ref&gt;
Les tierres de la islla, alministraes d'antiguo pola Compañía Esplotadora y darréu pol gobiernu y l'Armada de Chile, empezáronse alministrar por isleños a la fin del [[sieglu XX]]. En 1993 créase la [[Comisión de Desenvolvimientu de la Islla de Pascua]] la cual reconoz llegalmente al [[Conseyu de Vieyos de Rapanui]] pa consultes llegales a los isleños. En 2003 [[Pedro Edmunds Paoa]] al pie de otros isleños proponen l'estatutu de territoriu especial enserto en Chile, en 2005 el presidente de la República [[Ricardo Lagos]] unvia al Congresu Nacional el proyeutu de llei qu'inclúi esti estatutu especial para Rapa Nui y el [[archipiélagu Juan Fernández]] na Constitución, ta llei finalmente apruébase en 2007, como un finxu ensin precedentes en Chile.

== Xeografía ==
La islla ta allugada nes coordenaes xeográfiques {{coord|27|7|10|S|109|21|17|W}}, alcontrándola aproximao na llatitú de la ciudá chilena de [[Caldera (Chile)|Caldera]], anque'l puntu del continente más próximu a la islla allugar al sur, na [[Punta Lavapié]], [[Rexón del Biobío]], a 3526&amp;nbsp;km de distancia. Amás, alcuéntrase a 2075&amp;nbsp;km al este de les [[Islles Pitcairn]] y a 4251&amp;nbsp;km de [[Papeete]], la capital de la [[Polinesia Francesa]]. A 415&amp;nbsp;km de distancia, al nordeste, atópase la tamién [[chile|chilena]] [[islla Sala y Gómez]].

Al suroeste d'islla de Pascua, atópense amás tres islote despoblaos que formen alministrativamente parte d'este mesmu territoriu:

* [[Motu Nui]] ('Islla grande' en rapanui): 3,9 hectárees
* [[Motu Iti (Islla de Pascua)|Motu Iti]] ('Islla pequeña' en rapanui): 1,6 hectárees
* [[Castru Motu Kao Kao|Motu Kao Kao]] ('Islla espurrida' o 'islla allargada' en rapanui): 0,1 hectárees
 [[Archivu:Easter Island map-es.svg||thumb|right|300px| (mapa topograficu de la Islla de Pascua).]]

=== Relieve ===
La islla tien una forma de [[triángulu rectángulu]] con llaos de 16, 17 y 24 quilómetros de «[[hipotenusa]]», correspondiente a la mariña oriental. En cada vértiz allúguense trés [[volcán|volcanes]] inactivos. Al norte atopa'l [[Maunga Terevaka]], que con 511 metros d'altitú ye'l puntu más altu de la islla; pol sureste allúgase la península del Poike, col so volcán principal, el Puakatiki, con 377&amp;nbsp;m d'altor, y al suroeste atopa'l [[Cráter volcánicu|cráter]] del [[Rano Kau]] con 324&amp;nbsp;m, en que'l so interior esisten diverses llagunes. Otros cuetos d'importancia son el [[Rano Aroi]] y el [[Rano Raraku]].

El restu de la islla correspuende a lomajes y fasteres. La mariña, en tantu, ye serrapatosa y predresa con una serie de [[castru|castros]] cercanos, como'l Motu Nui, Motu Iti y Motu Kao Kao nel estremu suroeste, el castru Motu Tautara na mariña poniente y el Motu [[Marotiri]] na mariña occidental. Les úniques esceiciones son la mariña frente a [[Hanga Roa]] y el sector d'[[Sablera Anakena|Anakena]], onde s'alluga la sablera del mesmu nome y la sablera de Ovahe.

=== Clima ===
[[Archivu:Climograma Isla de Pascua.png|200px|thumb| Climograma d'islla de Pascua.]]
La a tien un [[clima tropical]] frescu;&lt;ref&gt;Papadakis, Juan, 1980. El clima; Con especial referencia a los climes d'América Llatina, Península Ibérica, Ex colonies Ibériques, y les sos potencialidaes agropecuaries. 377 p. Editorial Albatros.&lt;/ref&gt; este ye un raru clima tropical propiu d'islles oceániques de llatitúes entemedies (por casu [[Canaries]]), pos funde temperatures nidies mientres tol añu ya iviernos bien nidios, carecientes de xelaes o fríu estremo. La islla de Pascua y la [[islla Sala y Gómez]] son los únicos llugares de [[Chile]] onde impera un clima tropical; el so réxime térmicu amuesa en tola so magnitú la influencia oceánica: escasa oscilación térmica tanto diaria como añal. Les precipitaciones, pela so parte, distribúyense regularmente mientres tol añu; estes son d'orixe convectivo, particularmente na estación braniza; anque mientres l'iviernu, la presencia de dellos sistemes de baxes presiones trai consigo precipitaciones d'orixe fronteru. La [[temperatura]] permediu añal ye de 20,5&amp;nbsp;°C algamando'l so máximu de 23,7&amp;nbsp;°C en [[febreru]] y el mínimu de 18,0&amp;nbsp;°C mientres [[agostu]].&lt;ref&gt;[http://www.worldclimate.com/cgi-bin/data.pl?ref=S27W109+1102+85469W Datos meteorolóxicos].&lt;/ref&gt;

{| {{tablaguapa}} border=&quot;1&quot; align=center
|-
|align=center colspan=14|'''Clima d'islla de Pascua'''&lt;ref&gt;Datos llograos ente [[1942]] y [[1990]] na estación meteorolóxica de [[Mataveri]]. Fonte: {{Cita web |url=http://www.worldclimate.com/cgi-bin/grid.pl?gr=S27W109 |autor=WorldClimate.com |títulu=Climate data for 27°S 109°W |fechaaccesu=9 de xunu de 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
! !![[Xineru|Xin]]!![[Febreru|Feb]]!![[Marzu|Mar]]!![[Abril|Abr]]!![[Mayu|May]]!![[Xunu|Xun]]
![[Xunetu|Xnt]]!![[Agostu|Ago]]!![[Setiembre|Set]]!![[Ochobre|Och]]!![[Payares|Pay]]!![[Avientu|Avi]]!!Añu |-
align=right
|align=left|[[Temperatura|Temperatura media]]&amp;nbsp;([[grau Celsius|°C]])||23.3||23.7||23.1||21.8||20.3||18.8||18.2||18.0||18.4||19.2||20.4||21,8||20.5
|- align=right
|align=left|[[Precipitación (meteoroloxía)|Precipitación]]&amp;nbsp;([[Milímetru|mm]])||92,2||86,9||86,4||117,5||127,9||102,3||93,9||85,5||84,3||73,1||80,0||92,4||1124,7
|}

 {{clima
|location = La islla de Pascua |metric
first = Y |single
line = Y |Jan
record high C = 36
|Feb record high C = 36
|Mar record high C = 36
|Abr record high C = 35
|May record high C = 30
|Xun record high C = 35
|Xnt record high C = 31
|Ago record high C = 32
|Set record high C = 32
|Och record high C = 32
|Pay record high C = 32
|Avi record high C = 33
|year record high C = 36
|Xin high C = 27.0
|Feb high C = 27.3
|Mar high C = 26.9
|Abr high C = 25.4
|May high C = 23.4
|Xun high C = 22.0
|Xnt high C = 21.3
|Ago high C = 21.2
|Set high C = 21.7
|Och high C = 22.5
|Pay high C = 23.9
|Avi high C = 25.4.
|year high C = 24.0
|Xin mean C = 23.3
|Feb mean C = 23.6
|Mar mean C = 23.1
|Abr mean C = 21.8
|May mean C = 20.2
|Xun mean C = 18.8
|Xnt mean C = 18.2
|Ago mean C = 18.0
|Set mean C = 18.3
|Och mean C = 19.1
|Pay mean C = 20.4
|Avi mean C = 21.8
|year mean C = 20.6
|Xin low C = 19.8
|Feb low C = 20.2
|Mar low C = 19.9
|Abr low C = 18.9
|May low C = 17.7
|Xun low C = 16.5
|Xnt low C = 15.7
|Ago low C = 15.4
|Set low C = 15.5
|Och low C = 16.0
|Pay low C = 17.3
|Avi low C = 18.4
|year low C = 17.6
|Xin record low C = 15
|Feb record low C = 16
|Mar record low C = 7
|Abr record low C = 3
|May record low C = 10
|Xun record low C = 7
|Xnt record low C = 9
|Ago record low C = 7
|Set record low C = 10
|Och record low C = 3
|Pay record low C = 7
|Avi record low C = 12
|year record low C = 3
|precipitation colour = green
|Xin precipitation mm = 72.8
|Feb precipitation mm = 84.8
|Mar precipitation mm = 95.6
|Abr precipitation mm = 120.7
|May precipitation mm = 152.9
|Xun precipitation mm = 106.3
|Xnt precipitation mm = 105.1
|Ago precipitation mm = 93.8
|Set precipitation mm = 86.8
|Och precipitation mm = 68.0
|Pay precipitation mm = 74.0
|Avi precipitation mm = 86.4
|year precipitation mm = 1147.2
|Xin humidity = 79
|Feb humidity = 80
|Mar humidity = 80
|Abr humidity = 80
|May humidity = 79
|Xun humidity = 79
|Xnt humidity = 79
|Ago humidity = 79
|Set humidity = 79
|Och humidity = 78
|Pay humidity = 79
|Avi humidity = 79
|year humidity = 79
|Xin sun = 291.4
|Feb sun = 245.8
|Mar sun = 238.7
|Abr sun = 195.0
|May sun = 176.7
|Xun sun = 155.0
|Xnt sun = 151.9
|Ago sun = 173.6
|Set sun = 183.0
|Och sun = 220.1
|Pay sun = 219.0
|Avi sun = 263.5
|year sun = 2513.7
|Jand sun = 9.4
|Febd sun = 8.7
|Mard sun = 7.7
|Aprd sun = 6.5
|Mayd sun = 5.7
|Jund sun = 5.0
|Juld sun = 4.9
|Augd sun = 5.6
|Sepd sun = 6.1
|Octd sun = 7.1
|Novd sun = 7.3
|Decd sun = 8.5
|yeard sun =
|source 1 = Universidá de Chile (normals and sunshine hours)&lt;ref name=&quot;climatologica&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.atmosfera.cl/HTML/climatologia/DATOS/CHILENORTE.HTM |títulu=Información climatolóxica d'estaciones chilenes-Chile Norte |editorial=Universidá de Chile |idioma=castellanu |fechaaccesu=10 de marzu de 2013 |urlarchivu=https://archive.today/20130116014724/http://www.atmosfera.cl/HTML/climatologia/DATOS/CHILENORTE.HTM |fechaarchivu=2013-01-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;UDC&quot;&gt;{{Cita web
 |url=https://www.u-cursos.cl/ingenieria/2008/2/ME716/1/material_docente/baxar?id_material=201902
 |títulu=Tabla 4.6: Medies mensuales d'hores de sol diaries estrayíes del WRDC rusu (en (hrs./dia))
 |obra=Elementos Pa La Creación d'Un Manual de Bones Práutiques Pa Instalaciones Solares Térmiques Domiciliaries
 |editorial=Universidá de Chile
 |idioma=castellanu
 |formatu=PDF
 |páxina=81
 |fechaaccesu=21 de xineru de 2015
 |fecha=setiembre de 2007
 }}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Weatherbase&lt;ref name= &quot;weatherbase&quot;&gt;{{Cita web
 |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=96458&amp;cityname=Easter-Island-
 |títulu=Weatherbase: Historical Weather for Easter Island, Chile |editorial=Weatherbase
 
 |fechaaccesu=10 de marzu de 2013}}&lt;/ref&gt;
| date = November 2011
}}

=== Xeoloxía ===
{{VT|Cadena de Sala y Gómez}}
[[Archivu:RANO KAU.JPG|thumb|right|280px|Vista de la [[caldera volcánica]] de [[Rano Kau]].]]

La islla de Pascua ye d'orixe [[volcánicu]] y ta compuesta por trés volcanes coalescentes. Estos trés volcanes principales son: [[Terevaka]], [[Poike]] y [[Rano Kau]]. La disposición d'estos volcanes y la fuerte [[erosión]] que sufrieron dan-y a la islla la so forma triangular. El volcán Terevaka apodera en términos de volume y superficie. En tiempos prehistóricos el volcán Poike solía ser una islla estreme hasta que laves de Terevaka xunir a la islla principal. Amás de estos trés volcanes principales esisten dellos volcanes menores y [[xeomorfoloxía|geoformas]] volcániques como'l cráter de [[Rano Raraku]], el [[conu d'escoria]] de [[Puna Pau]] y delles cueves volcániques incluyendo [[tubu de llava|tubo de llava]].&lt;ref name=&quot;gvp&quot;&gt;[http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=1506-011 Easter Island], [[Global Volcanism Program]]. Aportáu: 2011-03-238&lt;/ref&gt;

Les roques de la islla son principalmente [[hawaiita|hawaiites]] y [[basaltu|basaltos]], dambos ricos en fierro y con afinidaes a les roques del [[archipiélagu de Colón]].&lt;ref&gt;{{Cita publicación |url=http://www.springerlink.com/content/q752224584lr8qk1/fulltext.pdf |apellíu1=Baker |nome1=P. Y. |apellíu2=Buckley |nome2=F. |apellíu3=Holland |nome3=J. G. |títulu=Petrology and geochemistry of Easter Island |publicación=Contributions to Mineralogy and Petrology |volume=44 |páxines=85-100 |añu=1974 |doi=10.1007/BF00385783 |bibcode=1974CoMP...44...85B |archiveurl=https://wayback.archive-it.org/10702/20110221210131/http://www.springerlink.com/content/q752224584lr8qk1/fulltext.pdf |archivedate=2011-02-21 |fechaaccesu=2017-10-21 }}&lt;/ref&gt; Tamién hai [[piroclasto|roques piroclásticas]] como la [[toba volcánica]] de les cualos tán fechos la mayoría de los [[moái]]s.&lt;ref&gt;Van Tilburg, Jo Anne. 1994. Easter Island: Archaeology, Ecology and Culture. Washington D.C.: Smithsonian Institution Press. page 24&lt;/ref&gt; El volcán Terevaka ye más nuevu que Poike y Rano Kau. Estos dos últimos terminaron eventualmente la so actividá cola [[intrusión (xeoloxía)|intrusión]] respeutiva de [[traquita|traquites]] y [[riolita|riolites]].&lt;ref name=&quot;Haase&quot;/&gt; El vulcanismu na islla de Pascua ye xeolóxicamente recién al tener menos de 0,7 millones d'años d'antigüedá.&lt;ref name=&quot;Haase&quot;/&gt; El vulcanismu más nuevu de la islla concentrase en pequeños [[rift]]s distribuyíos a lo llargo de la Islla. D'estes, les laves más nueves topar en Hiva-Hiva 3&amp;nbsp;km al norte de [[Hanga Roa]] y tienen menos de 2000 años d'antigüedá.&lt;ref name=&quot;gvp&quot;/&gt; El fechu de tener erupciones rexistraes nel [[Holocenu]], ye dicir nos postreros 10&amp;nbsp;000 años, clasifica a la islla como un volcán activu según la definición del vulcanólogu Alexandru Szakács.&lt;ref&gt;Alexandru Szakács. 1994.[http://www.springerlink.com/content/m74p61jxk0567481/fulltext.pdf «Redefining active volcanoes: a discussion.»] ''[[Bulletin of vulcanology]]''.&lt;/ref&gt;

La islla de Pascua y castros axacentes como [[Motu Nui]] y [[Motu Iti]] formen el visu d'una gran cadena submarina de volcanes que se llevanta más de 2000 metros sobre'l fondu del océanu. La islla de Pascua atopar na parte occidental de la cadena a la que tamién pertenecen la islla [[Sala y Gómez]]. La [[Cadena de Sala y Gómez|cadena volcánica d'islla de Pascua]], tamién llamada cadena de Sala y Gómez, cuerre d'oeste a este onde coneuta col cordal submarín de Naza,&lt;ref name=&quot;Haase&quot;&gt;Karsten M. Haase, Peter Stoffers y C. Dieter Garbe-Schönberg. 1997. «The Petrogenetic Evolution of Llaves from Easter Island and Neighbouring Seamounts, Near-ridge Hotspot Volcanoes in the SE Pacific.» ''[[Journal of Petrology]]''.&lt;/ref&gt; que ta siendo [[subducción|subducida]] sol Perú. Los dos cordales atópense dientro de la [[Placa de Naza]] travesándola d'un llau a otru. L'estremu occidental de la cadena volcánica d'islla de Pascua ta constituyíu por un grupu de volcanes submarinos allugaos al oeste de la islla de Pascua, onde destaquen los montes Moai y Pukao que tán sol nivel del mar, amás de dalgunos [[campu volcánico|campos volcánicos]] d'escasa elevación no fondero marín.&lt;ref name=&quot;Haase&quot;/&gt; El términu occidental de la Cadena ta mui cerca de la [[Dorsal del Pacíficu Oriental]] y la pequeña [[Placa de Pascua]].&lt;ref name=&quot;Haase&quot;/&gt;

La causa del vulcanismu na islla de Pascua y los volcanes de la cadena volcánica de la islla de Pascua ye una tema bien banciar# ente científicos.&lt;ref name=&quot;OConnor&quot;&gt;John M. O’Connor, Peter Stoffers, Michael 0. McWilliams. 1995. «Time-space mapping of Easter Chain volcanism.» ''[[Earth and Planetary Science Letters]]''.&lt;/ref&gt; Dalgunos propunxeron la esistencia d'una [[pluma del mantu]] que taría creando un [[Puntu caliente (xeoloxía)|puntu caliente]] debaxo de la islla, otros proponen la esistencia d'una &quot;llinia caliente&quot; en cuenta de un puntu caliente producíu por un &quot;rollu de mantu&quot; en cuenta de una pluma del mantu.&lt;ref name=&quot;OConnor&quot;/&gt; Tamién se propunxo que la cadena volcánica fuera productu del espardimientu d'una quebra, d'un [[rift]] oceánicu xuvenil, y d'una &quot;canal-pluma&quot; que s'estendería dende [[Sala y Gómez]] escontra l'oeste.&lt;ref name=&quot;OConnor&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Haase&quot;/&gt;

{{Panorama|Pano Rano Kao Hanga Roa.jpg|1750px|&lt;center&gt; Volcán [[Rano Kau]] allugáu nel estremu suroeste d'islla de Pascua.&lt;/center&gt;}}

== Flora y fauna ==
=== Historia agraria ===
En [[sieglu V]], según la tradición oral, los primeros colonizadores polinésicos de la islla introduciríen delles especies de plantes comestibles, melecinales, y d'usos diversos. Les más destacaes son: el taro (''[[Colocasia esculenta]]''), camote
o batata (''[[Ipomoea batatas]]''), piña (&quot;([[ananas comosus]]&quot;), plátanu (''[[Musa (planta)|Musa paradisiaca]]''), papaya (&quot;[[Carica papaya]]&quot;), mahute o morera de papel (''[[Broussonetia papyrifera]]''), ñame (''[[Dioscorea alata]]''), caña d'azucre (''[[Saccharum officinarum]]''), marikuru (''[[Sapindus saponaria]]''), ti (''[[Cordyline fruticosa]]''), y calabaza (''[[Lagenaria siceraria]]''). Col tiempu, na islla llogróse producir 20 variedaes de batates, 20 de taro, 20 de ñame, y 10 de plátanos.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.cceproyeutos.cl/uvic/wp-content/docs/docs_pdf/llibros_y_documentos/62.%206y74470y8a358f6f89c813de36b4b999.pdf#page=39 |títulu=El toromiro: un llamáu a recuperar l'heriedu natural del pueblu Rapa Nui. |fechaaccesu=3 de mayu de 2012 |apellíu=Ibáñez M. Patricia, Alberto Bordeu Ch., &amp; Marcos Rauch G. |fecha=2001 |formatu=pdf }}&lt;/ref&gt;

=== Flora ===
[[Archivu:Toromiro.jpg|250px|thumb|right|El [[toromiro]], l'únicu árbol [[Endemismu|endémicu]] de la islla que sobrevivió.]]
Tocantes a la flora puede atopase la [[Jubaea|palma chilena]] y otres especies de palmeres, una y bones la islla de Pascua tien un clima subtropical aptu pa la crecedera d'estes plantes.&lt;ref&gt;Björn Alden, Wild and Introduced Plants on Easter Island in Courier Forschungsinstitut Senckenberg, Band 125, Frankfurt a. M. 1990, S. 209–216&lt;/ref&gt; Un árbol nativu de la islla, pero que foi estermináu pola so sobresplotación ye'l [[toromiro]], qu'agora ta siendo nuevamente reintroducíu na islla. L'otru árbol autóctonu, a puntu de sumir n'estáu montés, ye'l [[hau hau]] (''[[Triumfetta]] semitriloba''), la corteza del cual yera aprovechada pa la fabricación de cuerdes. Estudios paleobotánicos revelen que la islla tuvo diversos biomas incluyendo praderíes de felechos y montes de palmeres xigantes ''[[Paschalococos disperta]]'', emparentada cola palma chilena ''[[Jubaea chilensis]]''.&lt;ref name=&quot;Lau&quot;&gt;[McLaughlin, Shawn (2007). The Complete Guide to Easter Island. Los Osos: Easter Island Foundation.]&lt;/ref&gt;

=== Fauna ===
La fauna de la islla y castros axacentes ye variada, puede atopase alcatraces (''[[Sula dactylatra]]''), aguarones maorís (''[[Rattus exulans]]'') y la llagosta de Juan Fernández (''[[Jasus frontalis]]''), amás de [[gorrion]]es, [[gavilueta|gaviluetes]], [[Actiniaria|anémonas]] de delles [[especie|especies]] y [[Nothoprocta perdicaria sanborni|perdices chilenes del sur]].&lt;ref name=&quot;Lau&quot;/&gt; La fauna terrestre montesa d'islla de Pascua ye bien probe dende'l puntu de vista de la so diversidá, lo que la diferencia notablemente d'otres islles polinésicas. De gran importancia son dos especies de pequeños reptiles, un Gekkonidae (''[[Lepidodactylus lugubris]]'') conocíu localmente como '''moko uru-uru kau''' y una llagartesa (''[[Cryptoblepharus poecilopleurus paschalis]]'', antes nomada ''Cryptoblepharus boutoni paschalis'') llamada '''moko uri uri'''. Dacuando apaecen en Hanga Roa la tortúa verde ('''Honu''') (''[[Chelonia mydas]] japonica''), y la tortúa caréi (''[[Eretmochelys imbricata]] bissa''). Les aves marines d'importancia son '''kena''' (''[[Sula dactylatra]]''), '''tavake''' (''[[Phaethon rubricauda]]''), '''makohe''' (''[[Fregata minor]]''), '''kakapa''' (''[[Pterodroma arminjoniana]]''), y '''kuma''' (''[[Puffinus nativitatis]]''). Esisten dos gaviotines (''[[Sterna lunata]]'') y (''[[Onychoprion fuscata]]'') y gaviotín fada o '''kia kia''' (''[[Gygis alba]]''), que yeren parte de la tradición del ''tangata-manu ''(home páxaru). Rexistros fósiles anunciaron que tamién tuvo garces, uxos, taguas y loros [[Endemismu|endémicos]].&lt;ref name=&quot;Lau&quot;/&gt;

=== Ecoloxía ===
La islla de Pascua, xunto col so vecín más cercanu, la pequeña y despoblada [[islla Sala y Gómez]], conocida ente los rapanui como ''Motu Motiro Hiva'', y allugada 415&amp;nbsp;km escontra l'este, ta reconocida por biólogos como una [[ecorrexón]] única. La escasez de precipitaciones pudo contribuyir a la eventual deforestación. Los montes húmedos d'árboles de fueya ancha tropicales y subtropicales orixinales sumieron dafechu al día de güei; sicasí, estudios paleobotánicos de fósiles y polen y el descubrimientu de moldes d'árboles dexaos por corrientes de llava indiquen que la islla taba forestada, con un ampliu espectru d'árboles, arbustos, felechos y yerbes. Una gran [[Arecaceae|palmera]] (''[[Paschalococos|Paschalococos disperta]]''), emparentada cola palma chilena ''([[Jubaea chilensis]]''), yera una de les especies dominantes, xunto col árbol toromiro (''[[Sophora toromiro]]''). La palmera escastóse, sicasí tanto'l [[Real Xardín Botánicu de Kew]] como'l [[Xardín Botánicu de Gotemburgu]] tán intentando reintroducir el toromiro (estintu na naturaleza) na islla.&lt;ref&gt;van Tilburg, Jo Anne (1994). Easter Island: Archaeology, Ecology and Culture. Washington, D.C.: Smithsonian Institution Press. ISBN 0-7141-2504-0&lt;/ref&gt;
[[Archivu:RAPA NUI.JPG|thumb|Rapa Nui: recreación dixital del so antiguu paisaxe, con monte tropical y palmeres.]]

{{cita|La imaxe xeneral que se llogra de la islla de Pascua ye unu de los exemplos más estremos de destrucción forestal nel Pacíficu, y unu de los más estremos nel mundu: tol monte sumió, con toles sos especies escastaes.&lt;ref&gt;Diamond 2005:107&lt;/ref&gt;|col2=}}

{{Panorama|Pano Anakena beach.jpg|1500px|Panorama de la [[sablera Anakena]]. El moái de la fotografía foi'l primeru en ser reerigido sobre'l so ahu en [[1955]] por habitantes de la islla utilizando'l métodu orixinal.}}

Diversos estudios botánicos demostraron qu'antes de la llegada del humanu, mientres cientos de miles d'años, y siquier mientres los primeros tiempos de la colonización humana, la islla tuvo cubierta de montes con árboles altos. A la llegada de [[Jakob Roggeveen]] sicasí, taba convertida nun terrén grebu y baldío. Anguaño hai pocos árboles na islla, y los qu'hai formen poques vegaes pequeños grupos. Paez ser que'l monte de palmeres orixinal foi deforestado polos nativos, usando la so madera p'alzar les estatues de los moáis.

[[Archivu:Anakena.JPG|miniaturadeimagen|derecha|Sablera Anakena.]]

Arqueoloxía esperimental demostró claramente que delles estatues fueron alzaes na cantera sobre marcos de madera con forma de &quot;Y&quot; llamaos ''miro manga erua'', pa dempués ser tresportaos a los sos destinos finales en ''ahu'' ceremoniales. Sicasí, considerancies como la llatitú de la islla dexen entever qu'efectos climáticos de la [[Pequeña Edá de Xelu]] (ente 1650 y 1850) pueden contribuyir a la deforestación, anque nun ta demostráu qu'asina fuera. La islla ye citada como amuesa del dañu que l'home puede face-y a los sos hábitats cola deforestación intensiva, lo que termina destruyendo al ecosistema por completu. Un exemplu d'esti emplegu asocede na película documental ''[[Home (documental)|Home]]''.

== Demografía ==

La islla tien una población actual de 5034 habitantes, de los cualos el 60&amp;nbsp;% son chilenos continentales, y el 40&amp;nbsp;% d'etnia polinésica, anque esta cifra varia críticamente según los habitantes non estacionarios, básicamente [[turista|turistes]]. A los locales denominar ''rapanui''. Casi la totalidá de los mesmos habiten nel únicu nucleu poblacional, [[Hanga Roa]]. L'idioma oficial ''[[de facto]]'' ye'l [[idioma español|español]], pero parte importante de la población fala'l [[idioma rapanui|rapanui]].

== Gobiernu y alministración ==
{{AP|Islla de Pascua (comuña)|Provincia d'Islla de Pascua}}
[[Archivu:HangaroaAlcaldía.jpg|thumb|Municipalidá d'Islla de Pascua en Hanga Roa.]]

La islla correspuende, [[Organización territorial de Chile|políticu-alministrativamente]], a la [[Comuñes de Chile|comuña]] d'islla de Pascua y a la provincia homónima, pertenecientes a la [[V Rexón de Valparaíso|Rexón de Valparaíso]].

Sicasí, tres la [[Constitución de Chile#Añu 2007|reforma constitucional de 2007]], Rapa Nui ye consideráu como un &quot;territoriu especial&quot;, y el so gobiernu y alministración tien de ser determináu por un estatutu especial, establecíu na [[llei orgánica constitucional]] respeutiva, por dictase. Mientres non ente en vixencia tal estatutu va siguir rixéndose poles normes comunes en materia de división político-alministrativa y de gobiernu y alministración interior del Estáu.

=== Autonomía ===
[[Archivu:HangaroaCallePrincipal.jpg|thumb|Cai principal: &quot;Avenida Atamu Tekena&quot; en Hanga Roa.]]
Nes últimes décades la comunidá rapanui solicitó al Gobiernu chilenu'l llogru d'autonomía alministrativa. En [[2003]], l'Institutu Llibertá de Chile informó que na Comisión Permanente sobre Asuntos Indíxenes de les [[Naciones Xuníes]], los habitantes de Rapa Nui presentaron una solicitú pa ser consideraos territoriu especial enserto en Chile.&lt;ref name=&quot;academia&quot; /&gt;
[[Pedro Edmunds Paoa]], l'[[alcalde]] de la islla, espresó'l mesmu añu al diariu ''[[El Mercurio]]'', en rellación a la conmemoración del [[18 de setiembre]] en Chile, que «pa los rapanui nun tien gran significáu la conmemoración de la Independencia de Chile, salvu como una imposición [...] nuesa cultura milenaria, que tien un idioma propiu, unes tradiciones ancestrales y una idiosincrasia que-y dexó perpetuase por sieglos», precisando qu'afixeron les [[cultura de Chile|costumes chilenes]] a la so propia cultura.&lt;ref name=&quot;academia&quot;&gt;{{Cita web |apellíu=Academia de Guerra |nome=http://www.acague.cl/ |títulu=Campo Políticu (Pueblos Indíxenes) |añu=2003 |ubicación=Chile |url=http://www.acague.cl/publicaciones/CD19/Cont/am/res7.pdf |fechaaccesu=2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.acague.cl/publicaciones/CD19/Cont/am/res7.pdf|fechaarchivu=28 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt;

El [[17 de payares]] de 2003, el Relator Especial sobre la situación de los derechos humanos y les llibertaes fundamentales de los indíxenes en Chile, realiza'l siguiente encamientu: «(57). El Relator Especial fai un llamáu al Congresu de Chile por qu'apruebe a la brevedá posible la iniciativa de reforma constitucional en materia indíxena'' [...] ''(61). El proyeutáu estatutu d'autonomía de Rapa Nui tendrá de contener garantíes de proteición de los derechos del pueblu orixinariu rapanui sobre les sos tierres, recursos y el respetu a la so organización social y vida cultural».&lt;ref name=&quot;relator&quot;&gt;{{Cita web |apellíu=Comisión de Derechos Humanos |nome=60º periodu de sesiones |títulu=Informe del Relator Especial sobre la situación de los derechos humanos y les llibertaes fundamentales de los indíxenes sobre la so visita a Chile. |añu=2004 |ubicación=Naciones Xuníes |url=http://www.derechos.org/nizkor/chile/doc/staven2.html |fechaaccesu=2007}}&lt;/ref&gt;

Los deseos d'autonomía llevaron a que, en [[2005]], l'entós [[presidente de Chile|presidente de la República]] [[Ricardo Lagos]] unviara al [[Congresu Nacional de Chile|Congresu Nacional]] un proyeutu de llei de reforma constitucional pa dar un tratamientu alministrativu especial a la islla y al [[archipiélagu Juan Fernández]]. Esti proyeutu busca que Rapa Nui y l'archipiélagu de Juan Fernández sían consideraos «territorios especiales», de manera que'l gobiernu y alministración d'estos territorios sían rexíos polos estatutos especiales qu'establezan les lleis orgániques constitucionales respeutives. El [[30 de xunetu]] de [[2007]], publicóse la llei 20193, que reformó la [[Constitución Política de Chile]], otorgando a Rapa Nui, xunto al archipiélagu de Juan Fernández, la categoría de territoriu especial».&lt;ref name=&quot;llei20193&quot;/&gt;

{{VT|Comisión de Desenvolvimientu de la Islla de Pascua}}

== Economía ==
{{wikificar|t=20151220011858}}
{{referencies|t=20110705|islla}}

El [[turismu]] y la [[pesca]] son les principales actividaes económiques de la islla. Na Agricultura destácase'l cultivu de diverses variedaes de [[Musa x paradisiaca|plátanu]] y [[Ipomoea batatas|camote]], según la producción de diverses frutes tropicales y de raigaños comestibles. La ganadería consiste principalmente na crianza de pites y caballos. Les úniques entidaes financieres esistentes na islla son el [[Bancu del Estáu de Chile]] y el [[Banco Santander (Chile)|Banco Santander Chile]].

=== Tresportes ===
La única aereollinia que llega a la islla ye [[LATAM Airlines|LATAM]]. Esisten frecuencies diaries a la islla y los díes llunes realiza un vuelu dende [[Santiago de Chile|Santiago]] a [[Papeete]] ([[Tahití]]), con escala en Rapa Nui, siendo este l'únicu vuelu que coneuta la islla cola [[Polinesia Francesa]].

=== Comunicaciones ===
Na islla cáptense cuatro cadenes radiales FM de Chile continental: [[ADN Radio Chile|ADN Radio]] (88.3&amp;nbsp;MHz) y [[Los 40 Principales (Chile)|Los 40 Principales Chile]] (104.3&amp;nbsp;MHz); amás de [[Radio María Chile]] (99.9&amp;nbsp;MHz) y [[Nuevu Tiempu Chile|Radio Nuevu Tiempu]] (107.3&amp;nbsp;MHz), dambes de temática relixosa. Esisten amás otres seis emisores d'ámbitu llocal.

Recibir tres canales de televisión abierta: dos dende Santiago y una canal local operáu pola Municipalidá d'Islla de Pascua, que son:
* '''Canal 7''': [[Televisión Nacional de Chile]]
* '''Canal 9''': [[La Red (canal de televisión)|La Red]]
* '''Canal 11''': [[Chilevisión]]

Les restantes canales nacionales como [[Canal 13 (Chile)|Canal 13]], [[Mega (canal de televisión de Chile)|Mega]], [[Telecanal]] y [[UCV Televisión]], solo pueden ser vistos al traviés de televisión per cable y satélite.

La única empresa de telefonía móvil presente na islla ye [[Entel Chile]], que la so cobertoria llindar al área de Hanga Roa. La compañía caltién convenios de [[roaming]] coles otres dos operadores chilenes, y roaming internacional cola mayoría de los operadores.

== Cultura ==
[[Archivu:TAMURE.png|thumb|right|Baillarines de [[tamure]].]]
A finales de xineru y principiu febreru de cada añu celebra la fiesta de ''[[Tapati]]'', la principal actividá artísticu-cultural de Rapa Nui, qu'empieza la primer selmana de febreru y dura aproximao 2 selmanes. Nesta festividá realicen una serie de ceremonies ancestrales como la competencia de pintura corporal (''Takona''), el rellatu d'hestories épiques y lleendes (&quot;A'amu El to'ai&quot;), Cantares ancestrales(''Riu''), El triatlon (&quot;Tau'a Rapa nui&quot;) y el descensu a gran velocidá per una llomba de nuevos sobre tueros d'árboles (''Haka Pei'') y la eleición de la reina de la islla, que ye coronada la primer lluna llena del mes. Esta festividá apinada la capacidá hotelera y alimentaria de Rapa Nui.

=== Mitoloxía ===
{{AP|Mitoloxía pascuense}}
La [[mitoloxía]] de la islla de Rapa Nui presenta carauterístiques úniques; productu de qu'esta islla ye la más aisllada de les islles polinésicas, que yera orixinalmente tresmitíes en forma oral, y darréu rexistraes en forma escrita depués de la llegada de les espediciones que la visitaríen. Tal como asocede n'otros llugares de Chile, en Rapa Nui la mitoloxía tamién desenvolvió una cosmovisión particular, que llevó a los sos habitantes a esplicaciones bien singulares sobre la creación del home y del so territoriu. Ente los mitos más importantes atopamos el de la llegada del pueblu rapanui dende'l continente de [[Hiva]], el cultu al dios [[Make-Make]], que ta representáu en Rapa Nui como'l creador del mundu, y el posterior cultu al [[Tangata Manu]] (home páxaru), tamién conocíu como la historia de Hotu Matu’a y los siete esploradores.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://imaginaisladepascua.com/la isla-de-pascua/cultura-rapa-nui/mitos-y-lleendes-de-isla-de-pascua/ |títulu=http://imaginaisladepascua.com/la isla-de-pascua/cultura-rapa-nui/mitos-y-lleendes-de-isla-de-pascua/ }}&lt;/ref&gt;

=== Música ===
Les formes orixinales de cantar rapanui permanecieron intactes hasta la llegada de los redescubridores; (fechu que marca un puntu de quebre na estructuración de la espresión musical de la cultura). Incursionar nel cantar rapanui ye ingresar a un llaberintu d'espresiones con identidá particular, pero tamién ye percibir la mixtura cultural que na so sonoridá conflúin. Islla de Pascua, la islla más insular del mundu, foi depositaria d'una complexa tradición musical que pola so llarga condición d'ultra-aislamientu (que s'estendió por más de mil años), pudo caltener formes musicales esclusives, qu'entá güei son parte del so heriedu.

Sicasí, l'alcuentru colos colonos, la influencia de les alministraciones impuestes, el tráficu de persones pa ser utilizaes como mercancía humana (en distintos periodos d'asaltos esclavistes), la llegada de los aviones y la consecuente masiva visita d'estranxeros, fixeron que la islla fuera incorporando a les sos espresiones orixinales, les sonoridaes y estructures composicionales de los foranos, y la resultancia d'esti procesu que fundió lo artístico y lo cultural, evidencia bien claramente cada etapa histórica como una especie de memoria popular. D'esta manera, la música de la islla, anguaño ye una síntesis de la música del mundu, que por ella pasó, permaneciendo hasta güei, mimetizada nos sos cantares. Estos, siendo la ferramienta más puro de tresmisión oral, cunten y canten, llinia per llinia, tolos fechos que nesti especial llugar asocedieron. La música rapanui fala por sigo sola y comparte dende la sinceridá más simple, los sos dolores históricos, los sos suaños, les sos tradiciones.

Na actualidá, esiste una ventena d'artistes músicos, que, como solistes o en bandes folclóriques o de fusión, amuesen el so arte y amás incursionan nel mercáu del espardimientu de la mesma al traviés de producciones musicales rexistraes en formatu CD Audio y DVD, producíes na mesma islla. Gran motor d'esti fenómenu foi la esistencia dende l'añu 2002, del primer y únicu estudiu de grabación que pertenez a la Productora y Xestora Cultural local [[Nuku te Mango]]. Amás, esiste'l permanente compromisu de la Radio Manukena, por espublizar por sobremanera l'espectru de música internacional disponible, el material rapanui esistente y que foi rexistráu dende fines de los 60s hasta los nuesos díes con más de 80 producciones musicales esistentes. Amás hai diversos grupos naturales de la islla que canten en rapa nui, tales como [[Matatoʻa]] o'l grupu Kari Kari, quien realicen shows enfocaos a los turistes, onde amuesen tamién les dances típiques de Rapa Nui.

== Deportes ==
El principal deporte, amás de los [[deportes acuáticos]], ye'l [[fútbol]], anque nun esiste nengún club de calter profesional. Usualmente, cerca de diez equipos participen nun tornéu de calter amateur entamáu pola Asociación de Fútbol Amateur de la Islla de Pascua. Los equipos más populares son el Hanga Roa y el Moeroa, que representen respeutivamente les zones norte y sur de [[Hanga Roa]]. El principal recintu deportivu correspuende al [[Estadiu Municipal de Hanga Roa]], con capacidá pa 1214 espectadores.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.sigaeldeporte.cl/futbol/futbol-amateur/319-en-rapa-nui-el-futbol-avanza-a pasos axigantaos.html |autor=Siga'l Deporte |títulu=EN RAPA NUI el Fútbol avanza a pasos axigantaos |fecha=Xueves 14 d'ochobre de 2010 13:23 |fechaaccesu=16 d'abril de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.sigaeldeporte.cl/futbol/futbol-amateur/319-en-rapa-nui-el-futbol-avanza-a pasos axigantaos.html|fechaarchivu=28 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt;

La islla tien una [[Seleición de fútbol de la Islla de Pascua|seleición de fútbol]] que ye parte de la [[NF-Board]] y apostó dellos alcuentros col so equivalente del [[archipiélagu de Juan Fernández]]. En [[2009]] participó nel llamáu ''[[El xuegu del sieglu en Rapa Nui|Xuegu del sieglu en Rapa Nui]]'', cuando enfrentó al campeón vixente de la lliga chilena profesional, [[Colo-Colo]], pola [[Copa Chile 2009]]. L'alcuentru foi tresmitíu per televisión satelital a diversos países y remató cola victoria del equipu santiaguino por 4:0.

== Sitios d'interés ==

=== Muséu Antropolóxicu Padre Sebastián Englert ===
[[Archivu:Ahu-Tongariki-4-Petroglyph.JPG|thumb|right|Un petroglifu nel Ahu Tongariki.]]
Anque la islla ye vista en sí mesma como un muséu al campu, enllena de [[moái]], sitios ceremoniales, [[ahu]] y [[petroglifu|petroglifos]], el [[Muséu Antropolóxicu Padre Sebastián Englert]] tien una gran coleición (unes 1500 pieces) que representen el legáu cultural de la islla. El muséu, fundáu en 1973, tien amás una importante coleición de fotografíes, archivos de música tradicional, una biblioteca con 3000 publicaciones y l'únicu [[moái]] femenín atopáu.´

== Ver tamién ==
* 
* [[Moái Paru]]
* [[Islla Podestá]]
* [[Rapa]]
* [[Idioma rapa]]
* [[Ahu Vinapu]]
* [[Antiguu Ḥawai]]
* [[Contactos tresoceánicos precolombinos]]
* [[Navegación polinesiu]]
* [[Turismu en Chile]]

[[Archivu:Standing Moai at Ahu Tongariki, Easter Island, Pacific Ocean.jpg|1000px|center|thumb|Moáis]]

== Notes y referencies ==
=== Notes ===
{{llistaref|group=nota}}

=== Referencies ===
{{llistaref|2}}

== Bibliografía ==
* &quot;Guía Cultura Rapa Nui&quot;. Muséu Antropolóxicu Padre Sebastián Englert.
* Bahn, Paul, y John Flenley &quot;Islla de Pascua. Islla Tierra&quot;, Santiago, Rapanui Press, 2011, traducción de José Miguel Ramírez, 390 páxines.
* [http://www.precolombino.cl/archivo_biblioteca/publicaciones-en-pdf/llibros-de-arte/mar-de-chile/capitulo-trés.pdf Navegantes polinesios:de llau a llau del Pacíficu. José Miguel Ramírez Árgoma]
* [http://www.precolombino.cl/biblioteca/rapa-nui-l'embelicu-del mundu/ Rapa Nui, L'Embelicu del Mundu. José Miguel Ramírez Árgoma]

== Enllaces esternos ==
{{Incubator|code= rap|lang=idioma rapanui}}
{{commons|Easter Island|Islla de Pascua}}
* [http://www.municipalidaddeisladepascua.cl I. Municipalidá d'Islla de Pascua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150717162135/http://www.municipalidaddeisladepascua.cl/ |date=2015-07-17 }}
* [https://web.archive.org/web/20170516084958/http://rapanuivalparaiso.cl/ Centro d'Estudios Rapa Nui, Universidá de Valparaíso]
* {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Muséu Antropolóxicu P. Sebastián Englert |2=http://www.museorapanui.cl/ |date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.isladepascua.uchile.cl/ Institutu d'Estudio Islla de Pascua de la Universidá de Chile]
* [http://www.rapanuimusic.com/ Portal oficial Música Rapa Nui] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025153329/http://www.rapanuimusic.com/ |date=2017-10-25 }}
* [https://web.archive.org/web/http://sil.senado.cl/cgi-bin/sil_proyeutos.pl?3955-07 Proyeutu de reforma constitucional que busca establecer los territorios especiales d'islla de Pascua y archipiélagu Juan Fernández]
* [https://web.archive.org/web/20080820015305/http://www.subdere.gov.cl/1510/article-74115.html#top Ingresó al congresu proyeutu qu'afita estatutu especial de gobiernu y alministración pa Islla de Pascua]

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Islla de Pascua|*]]
[[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]]</text>
      <sha1>82jxmwvxvs6v1e29tvv3h2e7tul059m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>John Kerry</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95510</id>
    <revision>
      <id>4488399</id>
      <parentid>4459469</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T11:35:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 7 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71380" sha1="6fhtkr7gk6uigucbzu0j5nv1s98yp81" xml:space="preserve">{{Mal traducíu}}
{{persona}}
'''John Forbes Kerry''' {{nym}}, conocíu como '''John Kerry''', ye un [[políticu]], exmilitar y diplomáticu d'[[Estaos Xuníos]], ex[[secretariu d'Estáu de los Estaos Xuníos]] dende'l [[1 de febreru]] de [[2013]] hasta'l [[20 de xineru]] de [[2017]], sirviendo sol segundu mandatu presidencial de [[Barack Obama]].

Miembru del [[Partíu Demócrata (Estaos Xuníos)|Partíu Demócrata]], foi [[Senáu de los Estaos Xuníos|senador]] pol Estáu de [[Massachusetts]] ente 1985 y 2013, exerciendo como presidente del Comité de Rellaciones Esteriores del Senáu ente 2009 y 2013.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=John Kerry, el excandidato presidencial espertu en política esterior |url=http://expansion.mx/mundo/2012/12/16/que-aportaria-john-kerry-a-la secretaria-de-estado-de-eu |fechaaccesu=3 d'avientu de 2016 |periódicu=Espansión |idioma=es-MX }}&lt;/ref&gt; Kerry foi'l candidatu demócrata a la presidencia de los Estaos Xuníos na [[Eleiciones presidenciales d'Estaos Xuníos de 2004|eleición presidencial de 2004]], perdiendo ante'l titular republicanu [[George W. Bush]].

Graduáu en [[Ciencia política|Ciencies Polítiques]] pola [[Universidá Yale|Universidá de Yale]] en 1966, apuntar na Reserva Naval en 1966, y mientres 1968 y 1969 sirvió mientres cuatro meses en [[Vietnam del Sur]] como oficial a cargu (OIC) d'un barcu Swift. Polos sos servicios militares, foi condecoráu cola [[Estrella de Plata]], la [[Estrella de Bronce]] y tres medayes de [[Corazón Púrpura]]. Al so regresu a los Estaos Xuníos, Kerry xunir a la organización ''Vietnam Veterans Against the War'' (''Veteranos de Vietnam contra la Guerra''), de la que sería vocera, destacar como un opositor abiertu a la [[Guerra de Vietnam]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Graduáu de [[juris Doctor]] por Escuela de Derechu del [[Boston College]], Kerry foi asistente del fiscal xeneral del [[Condáu de Middlesex (Massachusetts)|Condáu de Middlesex]] y [[vicegobernador]] de [[Massachusetts]], sol mandatu del gobernador [[Michael Dukakis]], ente 1983 y 1985, añu en que foi escoyíu senador por [[Massachusetts]].

Como senador, destacóse como miembru del Comité de Rellaciones Esteriores del [[Senáu de los Estaos Xuníos|Senáu]], presidiendo la subcomisión del Senáu qu'ente 1987 y 1989 investigó l'escándalu [[Irán-Contra]].&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.salon.com/2004/10/25/contra/ |títulu=How John Kerry exposed the Contra-cocaine scandal |fechaaccesu=3 d'avientu de 2016 |apellíu=Parry |nome=Robert |sitiuweb=Salon}}&lt;/ref&gt; Destacar en temes claves de la política esterior y la seguridá nacional de los Estaos Xuníos, incluyendo asuntos venceyaos a [[Afganistán]] y [[Paquistán]], el [[cambéu climáticu]] y la non proliferación nuclear.

En xineru del 2013, Kerry foi nomáu pol presidente [[Barack Obama]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2012/12/21/actualidad/1356108341_583519.html |títulu=John Kerry va sustituyir a Clinton al frente del Departamentu d'Estáu |fechaaccesu=13 de xunetu de 2016 |apellíu=País |nome=Ediciones La fecha=21 d'avientu de 2012}}&lt;/ref&gt; pa reemplazar al saliente secretaria d'Estáu, [[Hillary Clinton]], siendo confirmáu depués pol [[Senáu de los Estaos Xuníos|Senáu]]'l 29 de febreru de 2013.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1550091-eeuu-john-kerry-es-el-nuevo-secretariu-de-tao |títulu=John Kerry, nuevu secretariu d'Estáu de los Estaos Xuníos |fechaaccesu=13 de xunetu de 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.abc.es/internacional/20130129/abci-john-kerry-secretariu-eeuu-201301292251.html |títulu=El Senáu confirma a John Kerry como nuevu secretariu d'Estáu d'EE.XX. |fechaaccesu=13 de xunetu de 2016 |apellíu=efe }}&lt;/ref&gt; Como Secretariu d'Estáu, la so xestión caracterizóse por fortalecer la política de rellaciones internacionales d'Obama, teniendo un papel activu en temes como'l terrorismu estremista islámicu, la [[Guerra Civil Siria|Guerra en Siria]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://mundo.sputniknews.com/prensa/201612031065276182-casa-blanca-final/ |títulu=John Kerry, el perdedor de la guerra de Siria |fechaaccesu=3 d'avientu de 2016 |apellíu=Sputnik |sitiuweb=mundu.sputniknews.com}}&lt;/ref&gt; el [[Rellaciones diplomátiques ente Cuba y Estaos Xuníos|reestablecimientu de rellaciones con Cuba]]&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=John Kerry llega a Cuba pa la histórica apertura de la embaxada d'Estaos Xuníos |url=http://www.nacion.com/mundo/latinoamerica/John-Kerry-Habana-embaxada-Cuba_0_1505849453.html |fechaaccesu=3 d'avientu de 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.elnuevodia.com/noticias/internacionales/nota/kerryacompanaraaobamaensuviajeacubaenmarzo-2170235/ |títulu=El Nuevu Día |fechaaccesu=3 d'avientu de 2016 |sitiuweb=www.elnuevodia.com}}&lt;/ref&gt; y [[América Llatina|Llatinoamérica]], según l'alcuerdu con Irán sobre'l so [[Programa nuclear d'Irán|programa nuclear]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=País |nome=Ediciones El títulu=Estaos Xuníos ya Irán algamen un históricu pactu nuclear |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2015/07/12/actualidad/1436703308_390523.html |fecha=14 de xunetu de 2015 |fechaaccesu=3 d'avientu de 2016|periódicu=EL PAÍS}}&lt;/ref&gt;

== Primeros años y educación (1943–1966) ==
John Forbes Kerry nació'l 11 d'avientu de 1943 n'[[Aurora (Colorado)|Aurora]], [[Colorado]], nel Hospital Militar Fitzsimons. Foi'l segundu de los cuatro fíos del matrimoniu conformáu por Richard John Kerry, un abogáu y funcionariu del Serviciu Esterior d'Estaos Xuníos, y por Rosemary Forbes Isabel, una enfermera y activista social.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.elmundo.es/especiales/2004/10/internacional/eeuu/candidatos/kerry_perfil.html |títulu=elmundo.es {{!}} ELECCIONES EEUU 2004 |fechaaccesu=5 d'avientu de 2016 |sitiuweb=www.elmundo.es}}&lt;/ref&gt; El so padre foi criáu como católicu (los güelos paternos de John yeren inmigrantes xudíos austrohúngaros que se convirtieron al [[catolicismu]])&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=Los raigaños xudíos de John Kerry |url=http://www.lanacion.com.ar/645402-les-raices-judias-de-john-kerry |fechaaccesu=3 d'avientu de 2016 }}&lt;/ref&gt; y la so madre yera [[Ilesia episcopal nos Estaos Xuníos|episcopaliana]]. Tanto John, como les sos hermanes Margaret (nacida en 1941), Diana (nacida en 1947) y el so hermanu Cameron (nacíu en 1950), fueron criaos so la fe del so padre.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=John Kerry - RT |url=https://actualidad.rt.com/actualidad/167829-john-kerry-eeuu-secretariu-estáu |fechaaccesu=3 d'avientu de 2016|periódicu=RT n'Español}}&lt;/ref&gt;

Kerry creció metanes un ambiente militar&lt;ref&gt;http://www.ausa.org/publications/armymagazine/archive/2014/Documents/11November14/SteeleBrats_November2014.pdf&lt;/ref&gt; hasta que'l so padre foi dau d'alta del [[Cuerpu Aereu del Exércitu de los Estaos Xuníos|Cuerpu Aereu]], motivu pol cual la familia camudar a [[Washington D. C.|Washington D.C.]] en 1949.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-2267657/Sen-John-Kerry-chokes-talking-diplomat-father-gets-kiss-approval-Hillary-Clinton-Secretary-State-confirmation-hearing.html |títulu=Sen. John Kerry chokes up talking about his diplomat father and gets a kiss of approval from Hillary Clinton during Secretary of State confirmation hearing |obra=Mail Online |allugamientu=London |fecha=24 de xineru de 2013}}&lt;/ref&gt; Yá na capital d'Estaos Xuníos, el so padre, Richard, ocupó un puestu nel [[Departamentu de l'Armada de los Estaos Xuníos|Departamentu de l'Armada]], y depués como diplomáticu na Oficina d'Asuntos de les Naciones Xuníes del [[Departamentu d'Estáu de los Estaos Xuníos|Departamentu d'Estáu]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.cbsnews.com/news/kerrys-world-father-knows-best/ |títulu=Kerry's World: Father Knows Best |fecha=2 de marzu de 2004 |obra=cbsnews.com}}&lt;/ref&gt;

Kerry ye descendiente, per parte de la so madre, de la [[familia Forbes]], una rica dinastía d'orixe escocés asitiada en [[Boston]], [[Massachusetts]].&lt;ref name=&quot;news.google.com&quot;&gt;{{cita publicación |url=https://news.google.com/newspapers?id=KrRAAAAAIBAJ&amp;sjid=8yAGAAAAIBAJ&amp;pg=5080,615343&amp;dq=robert+winthrop+john+kerry&amp;hl=en |títulu='Outsider' label follows Kerry in Massachusetts despite years in office|newspaper=News-Sentinel |fecha=6 de xunetu de 2004}}&lt;/ref&gt; Anque los sos padres yeren de clase media alta, foi una tía rica d'él quien pagó los sos estudios n'internaos y colexos d'élite.&lt;ref name=&quot;ReligionBackground&quot;&gt;{{cita web |apellíu=Caldwell |nome=Deborah |títulu=Not a Prodigal Son |url=http://www.beliefnet.com/News/Politics/2004/08/Not-A-Prodigal-Son.aspx |editorial=beliefnet.com}}&lt;/ref&gt;

En 1957, el so padre foi destináu a la Embaxada d'EE.XX. n'[[Oslu]], [[Noruega]], y Kerry foi unviáu a estudiar nel Colexu Fessenden en [[Newton (Massachusetts)|Newton]] y depués al Colexu St. Paul en [[New Hampshire]]. Nel Colexu St. Paul, fundó la Sociedá John Winant, dedicada al alderique sobre temes de l'actualidá, que güei continua esistiendo.&lt;ref name=&quot;navydove&quot;&gt;{{cita publicación |nome=Samuel Z. |apellíu=Goldhaber |títulu=John Kerry: A Navy Dove Runs for Congress |url=http://www.thecrimson.com/article.aspx?ref=352185 |fecha=18 de febreru de 1970 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060425112813/http://www.thecrimson.com/article.aspx?ref=352185 |archivedate=2006-04-25 |fechaaccesu=2017-10-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;citm-pt1&quot;&gt;{{cita publicación |nome=Michael |apellíu=Kranish |títulu=A privileged youth, a taste for risk |url=http://www.boston.com/globe/nation/packages/kerry/061503.shtml |obra=[[The Boston Globe]] |fecha=15 de xunu de 2003}}&lt;/ref&gt;

En 1962, Kerry entró na [[Universidá Yale|Universidá de Yale]], onde s'especializó en Ciencies Polítiques,&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; graduándose en 1966. Mientres el so segundu añu, Kerry convertir nel presidente del Partíu Lliberal de la Unión Política de [[Universidá Yale|Yale]] y un añu más tarde desempeñóse como Presidente de la Unión. La so implicación política na universidá dio-y la oportunidá de tar arreyáu nes temes d'alderique del momentu, como'l [[Movimientu polos derechos civiles n'Estaos Xuníos|movimientu de derechos civiles]] y el programa ''New Frontier'' de [[John F. Kennedy|J. F. Kennedy]]. Tamién se convirtió en miembru de la sociedá secreta [[Skull &amp; Bones|Skull and Bones]].

== Serviciu Militar (1966–1970) ==
El 18 de febreru de 1966, Kerry apuntar na Reserva Naval,&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20040723192004/http://www.johnkerry.com/pdf/jkmilservice/Request_For_History_of_Service.pdf&lt;/ref&gt; empecipiando'l so serviciu militar activu'l 19 d'agostu de 1966. En completando les 16 selmanes d'entrenamientu nel Centru Naval en [[Newport (Rhode Island)|Newport]], [[Rhode Island]], Kerry recibió'l grau d'oficial el 16 d'avientu de 1966. Foi destináu na fragata de misiles empuestos USS Gridley, solicitando cumplir el so serviciu en [[Vietnam del Sur]].

Na nueche del 2 d'avientu y la madrugada del 3 d'avientu de 1968, Kerry taba al cargu de una pequeña embarcación qu'operaba cerca d'una península al norte de badea de [[Cam Ranh]], xunto con un barcu Swift (PCF-60). Acordies con Kerry y los dos tripulantes que-y acompañaben esa nueche, Patrick Runyon y William Zaladonis, sorprendieron a un grupu de vietnamites desembarcando nel encruz del ríu y cuando los sorprendieron empezaron a correr, desobedeciendo el llamáu a detenese. Kerry y los sos homes abrieron fueu, entrando nun enfrentamientu nel que Kerry recibió una firida de metralla nel brazu esquierdu percima del coldu. Por esta mancadura recibió la so primer medaya [[Corazón Púrpura]].

Kerry recibió un segundu Corazón Púrpura por una firida recibida na aición nel ríu Bồ Djé el 20 de febreru de 1969. Amás, foi condecoráu coles [[Estrella de Plata]] y la [[Estrella de Bronce]] con Combate V.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.semana.com/nacion/articulo/john-kerry-recordo-el so-pasáu-como-combatiente-vietnam/353913-3 |títulu=John Kerry recordó'l so pasáu como combatiente en Vietnam |fechaaccesu=4 d'avientu de 2016 |sitiuweb=www.semana.com }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://edition.cnn.com/ELECTION/2004/special/president/candidates/kerry.new.html |títulu=CNN.com Specials |fechaaccesu=4 d'avientu de 2016 |sitiuweb=edition.cnn.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171003101314/http://edition.cnn.com/ELECTION/2004/special/president/candidates/kerry.new.html |fechaarchivu=2017-10-03 }}&lt;/ref&gt;

=== Discutiniu ===
{{AP|Discutiniu militar de John Kerry|l1=Discutiniu militar de John Kerry}}
Mientres la candidatura de John Kerry nes [[Eleiciones presidenciales d'Estaos Xuníos de 2004|eleiciones presidenciales de 2004]], el rexistru de la participación de Kerry na [[Guerra de Vietnam]] convertir nuna tema d'amplia atención pública. Por aciu anuncios de televisión y el llibru llamáu ''Unfit for Command'' (Incapaz de Comandar), en coautoría por John O'Neill y Jerome Corsi, el grupu Swift Boat Veterans for Truth (SBVT), un grupu de 527, conocíos más tarde como los [[Swift Vets and POWs for Truth]], cuestionó los detalles del so rexistru de serviciu militar y les circunstancies rellacionaes col méritu de les sos medayes en combates.

La so campaña contra Kerry recibió amplia atención mediática,&lt;ref name=&quot;annenberg&quot;&gt;{{cita web |títulu=University of Pennsylvania National Annenberg Election Survey |editorial=PollingReport.com |fecha=agostu 9-16, 2004 |url=http://www.pollingreport.com/wh04misc2.htm |fechaaccesu=30 de marzu de 2007}}&lt;/ref&gt; pero foi desacreditada darréu y dio llugar al neoloxismu &quot;swiftboating&quot;, pa describir un ataque políticu inxustu o falsu.&lt;ref name=&quot;Cogan1&quot;&gt;{{cita llibru |títulu=Encyclopedia of Politics, the Media, and Popular Culture |nome1=Brian |apellíu1=Cogan |nome2=Tony |apellíu2=Kelso |editorial=ABC-CLIO |añu=2009 |páxines=155, 187, 335 |isbn=0-313-34379-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Casey2&quot;&gt;{{cita publicación |url=http://muse.jhu.edu/login?uri=/journals/dissent/v056/56.2.casey.html |títulu=Non redemption song: The Case of Bill Ayers |apellíu=Casey |nome=Leo |fecha=Spring 2009 |obra=Dissent |editorial=University of Pennsylvania Press |volume=56 |númberu=2 |páxines=107-111|issn=0012-3846 |doi=10.1353/dss.0.0041 |cita=In recent elections, the patriotism and good names of Democratic war hero candidates, from John Kerry to Max Cleland, had been impugned so successfully that a neologism for such smears—to swift boat'—was coined out of the assault on Kerry.}}&lt;/ref&gt; Defensores del rexistru de serviciu de John Kerry, incluyendo a casi tolos sos antiguos compañeros de tripulación, declararon que los allegamientos de los SBVT yeren falses.&lt;ref name=&quot;Coile&quot;&gt;{{cita publicación |nome=Zachary |apellíu=Coile |títulu=Vets group attacks Kerry; McCain defends Democrat |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2004/08/06/MNGUT83SS41.DTL |obra=[[San Francisco Chronicle]] |fecha=6 d'agostu de 2004 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120328140333/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fc%2Fa%2F2004%2F08%2F06%2FMNGUT83SS41.DTL |archivedate=2012-03-28 |fechaaccesu=2017-10-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zernke&quot;&gt;{{cita publicación |nome=Kate |apellíu=Zernke |títulu=Kerry Pressing Swift Boat Case Long After Loss |url=http://www.nytimes.com/2006/05/28/washington/28kerry.html |obra=[[The New York Times]] |fecha=28 de mayu de 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Akers&quot;&gt;{{cita publicación |nome=Mary Ann |apellíu=Akers |títulu=John Kerry's Vietnam Crew Mates Still Fighting Swift Boating |url=http://voices.washingtonpost.com/sleuth/2008/06/john_kerrys_vietnam_crew_mates.html |obra=[[Washington Post]] |fecha=20 de xunu de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130223120550/http://voices.washingtonpost.com/sleuth/2008/06/john_kerrys_vietnam_crew_mates.html |archivedate=2013-02-23 |fechaaccesu=2017-10-22 }}&lt;/ref&gt;

== Activismu anti-guerra (1970–1971)==. 

Dempués de tornar a los [[Estaos Xuníos]] tres la Guerra, Kerry xunir a la organización Veteranos de Vietnam Contra la Guerra (VVCG). Kerry participó na investigación &quot;Soldáu del Iviernu&quot;, realizada pola VVCG, alrodiu de los crímenes cometíos per Estaos Xuníos mientres la [[Guerra de Vietnam]].&lt;ref&gt;The Washington Post, 9 December 2005, &quot;'Winter Soldier': Cold Days in Hell,&quot; http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/12/08/AR2005120801996.html&lt;/ref&gt;

El 22 d'abril de 1971, Kerry presentóse ante una audiencia del comité del [[Senáu de los Estaos Xuníos|Senáu EE.UU]] alrodiu de les propuestes relatives a poner fin a la guerra. A otru día d'esti testimoniu, Kerry participó nuna manifestación con miles de veteranos na qu'él y otros veteranos de la Guerra de Vietnam refundiaron les sos medayes y cintes de servicios sobre una valla alzada nos pasos de la entrada del edificiu del [[Capitoliu de los Estaos Xuníos|Capitoliu d'Estaos Xuníos]] para dramatizar la so oposición a la guerra.&lt;ref&gt;{{cita publicación |nome=Tom |apellíu=Oliphant |enllaceautor=Tom Oliphant |títulu=I watched Kerry throw his war decorations |url=http://www.boston.com/news/globe/editorial_opinion/oped/articles/2004/04/27/i_watched_kerry_throw_his_war_decorations/ |obra=The Boston Globe |fecha=27 d'abril de 2004}}&lt;/ref&gt;

== Carrera política ==
En 1970, Kerry consideró presentase a les primaries demócrates con vistes a ser candidatu al [[Cámara de Representantes de los Estaos Xuníos|Congresu]] pol [[3ᵘ distritu congresional de Massachusetts|tercer distritu]] de [[Massachusetts]], pero a la fin decidió sofitar a [[Robert Drinan]], un sacerdote xesuita y activista antibélico, que terminó ganando les primaries y consiguiendo l'asientu nel Congresu. Darréu, intentó competir por un asientu nel Congresu pol [[4ᵘ distritu congresional de Massachusetts|cuartu distritu]], llogrando resultar victoriosu nunes primaries a les que se presentaron diez candidatos. Sicasí, nun pudo vencer al republicanu [[Paul W. Cronin]] na eleición celebrada en payares de 1972, a pesar de que munches encuestes daben a Kerry el favoritismu pa vencer nos comicios.

Tres la so derrota, Kerry siguió los sos estudios, esta vegada como [[Juris Doctor]] pol Boston College en 1976. Una vegada graduáu, empezó a trabayar a tiempu complexu so les órdenes de John J. Droney, entós Fiscal Xeneral del [[Condáu de Middlesex (Massachusetts)|Condáu de Middlesex]]. Xubíu a primer asistente del fiscal asistente en 1977, enfrentar a la delincuencia, el crime entamáu, el fraude fiscal, el narcotráficu según la violaciones. En 1979, de conxuntu con otru fiscal ayudante, funda'l so propiu bufete d'abogaos. Foi amás comentarista d'una televisión llocal y como cofundador d'una panadería.

En 1982, Kerry decidió aspirar al puestu de [[Vicegobernador]] de Massachusetts, compitiendo en primaries xunto otros cuatro persones. Tres de ganales, allegó como compañeru de fórmula de [[Michael Dukakis]] a les eleiciones pola gobernación de Massachusetts, celebraes el [[2 de payares]] de [[1982]]. La fórmula Dukakis-Kerry llogró vencer a la fórmula republicana, tomando posesión como Vicegobernador el [[6 de marzu]] de [[1983]].[[Ficheru:John Kerry 1984.jpg|thumb|200px|Kerry en 1984 mientres la so campaña a Senador]]
En 1984, l'entós senador por Massachusetts, el demócrata [[Paul Tsongas]], anunció que se retiraría por razones de salú. Kerry amosóse interesáu pol puestu y, al igual que na so campaña de 1982 pa Vicegobernador, nun recibió'l respaldu de la direutiva del partíu na convención demócrata del estáu.&lt;ref&gt;George B. Merry, Christian Science Monitor, [http://www.csmonitor.com/1984/0611/061134.html Shannon Senate Bid Gets Key Endorsement], June 11, 1984&lt;/ref&gt; El congresista [[James Shannon]], bien cercanu al entós [[Presidente de la Cámara de Representantes de los Estaos Xuníos|presidente]] de la [[Cámara de Representantes de los Estaos Xuníos|Cámara de Representantes]], [[Tip O'Neill]], yera'l favoritu pa ganar la nominación. Sicasí, al igual que nes primaries a vicegobernador en 1982, Kerry imponer nuna primaria zarrada.

Na so campaña eleutoral, Kerry prometió entemecer el lliberalismu colos controles de presupuestu afechu. Resultó electu Senador en venciendo al republicanu Ray Shamie, a pesar d'allegar nunes eleiciones bastante cerraes en tol país nes cualos [[Ronald Reagan]] resultó reelecto presidente.

== Senador (1985 - 2013) ==

=== Audiencia Irán-Contra ===
{{AP|Informe Kerry|l1=Informe Kerry}}
El 18 d'abril de 1985, meses dempués de tomar posesión del cargu, Kerry, de conxuntu col senador [[Tom Harkin|Tom Karkin]], viaxó a [[Nicaragua]] col motivu de sostener un alcuentru col entós presidente, [[Daniel Ortega]]. El so viaxe recibió delles crítiques, sobremanera por cuenta de los sofitos que'l gobiernu sandinista recibía per parte de [[Cuba]] y la [[Xunión Soviética]]; sicasí, tanto Kerry como Karkin sostener en [[Nicaragua]] alcuentros tantu col Gobiernu como coles fuercies insurxentes nicaragüenses, conocíes como [[Contras]]. Dambos senadores llograron el compromisu per parte d'Ortega de poner alto al fueu en cuenta de que cesara'l financiamiento de les Contras. Dichu alcuerdo nun avanzó por cuenta de la oposición de l'Alministración Reagan, que aprobó en la [[Cámara de Representantes de los Estaos Xuníos|Cámara de Representantes]] un plan por aciu el cual destináronse 14 millones de dólares de sofitu a les Contras. La Cámara votó en contra de l'ayuda a los Contra, pero Ortega viaxó a [[Moscú]] p'aceptar un préstamu de $200 millones, lo qu'en parte llevó a la Cámara de Representantes a aprobar un paquete d'ayuda de $27 millones seis selmanes depués.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.laprensa.com.ni/2012/12/27/opinion/128635-la-huella-de-kerry-en-nicaragua |títulu=La buelga de Kerry en Nicaragua |fechaaccesu=4 d'avientu de 2016 |fecha=27 d'avientu de 2012 |sitiuweb=La Prensa |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20211110103213/https://www.laprensa.com.ni/2012/12/27/opinion/128635-la-huella-de-kerry-en-nicaragua |fechaarchivu=2021-11-10 }}&lt;/ref&gt;

A pesar del fracasu de la so iniciativa, Kerry y el so equipu llevó a cabu les sos propies investigaciones, y el 14 d'ochobre, emitió un informe qu'esponía les actividaes illegales llevaes a cabu pol teniente coronel [[Oliver North]], qu'estableciera una rede privada, na cual participaba el [[Conseyu de Seguridá Nacional de los Estaos Xuníos|Conseyu Nacional de Seguridá]] y la CIA, coles mires d'apurrir equipu militar a los rebeldes nicaragüenses. Dellos miembros de l'alministración Reagan fueron acusaos pol informe de financiamientu y suministru illegal a grupos militares armaos ensin l'autorización del Congresu. N'abril de 1986, Kerry y el tamién senador demócrata [[Christopher Dodd]], propunxeron la creación d'un subcomité senatorial dientro del Comité de Rellaciones Esteriores del Senáu pa investigar el financiamiento illegal de les Contras por aciu el narcotráficu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.granma.cu/granmad/secciones/conclusiones/art004.html |títulu=La Caxa de Pandora |fechaaccesu=4 d'avientu de 2016 |sitiuweb=www.granma.cu}}&lt;/ref&gt;

El 13 d'abril de 1989, el subcomité presidíu por Kerry, ellaboró'l llamáu [[Informe Kerry]],&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=La CIA y la droga: El preciu de dicir la verdá |url=http://www.alainet.org/es/active/78228 |fechaaccesu=4 d'avientu de 2016|periódico=América Llatina en movimientu}}&lt;/ref&gt; el cual estableció que:
{{Cita|&quot;les persones qu'apurrieron sofitu a los contras taben arreyaos nel tráficu de drogues ... y elementos de la contra por sigo mesmos, a sabiendes recibieron asistencia financiera y material de los narcotraficantes.||col2=}}
El [[informe Kerry]] foi un precursor del casu [[Irán-Contra]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; El 4 de mayu de 1989, el teniente coronel [[Oliver North]] foi condergáu por cargos rellacionaos col escándalu [[Irán-Contra]].

=== Actividá como Senador ===
El 15 de payares de 1988, mientres un almuerzu de negocios en [[Lynn (Massachusetts)|Lynn]], [[Massachusetts]], Kerry fixo una chancia sobre l'entós presidente electu [[George H. W. Bush|George HW Bush]] y el so compañeru de fórmula, espresando que &quot;si recibe un disparu Bush, el [[Serviciu d'inteligencia|Servicio Secretu]] tien órdenes de disparar a Dan Quayle&quot;. A otru día esculpóse.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=SL&amp;p_theme=sl&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0EB32978Y9020931&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date |títulu=Senator repudiates 'Shoot Quayle' joke |editorial=St. Louis Post-Dispatch Archives/AP via Nl.newsbank.com |fecha=17 de payares de 1988 |fechaaccesu=12 de marzu de 2010 }}&lt;/ref&gt;

Mientres la investigación al gobernante panamiegu [[Manuel Antonio Noriega|Manuel Noriega]], el personal de Kerry atopó razones pa creer que'l Bancu de Creitu y Comerciu Internacional ([[Bancu Internacional de Creitu y Comerciu|BCCI]]), con base en [[Paquistán]], facilitara les operaciones de tráficu de drogues y llaváu de dineru de Noriega. Esto condució a una investigación independiente al BCCI, y como resultancia, los reguladores bancarios cerraron el BCCI en 1991. N'avientu de 1992, Kerry y el senador [[Hank Brown]], republicanu per Colorado, emitieron un informe sobre l'escándalu del BCCI. L'informe amosó que'l bancu tuviera trabayando con dellos terroristes, ente ellos [[Abu Nidal]], fundador de [[Fatah]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.washingtonmonthly.com/features/2004/0409.sirota.html |títulu=Follow the Money |apellíu=Sirota |nome=David |autor2=Baskin, Jonathan |fecha=setiembre de 2004 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20040911081424/http://www.washingtonmonthly.com/features/2004/0409.sirota.html |fechaarchivu=2004-09-11 }}&lt;/ref&gt;

En 1994, el Senáu aprobó una resolución, patrocinada por Kerry y el senador republicanu por Arizona, [[John McCain]], tamién veteranu de la [[Guerra de Vietnam]], na que pidieron el fin del embargu comercial a [[Vietnam]]; nuna clara iniciativa en pro de la normalización de les rellaciones ente los dos países.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A02Y3DC1639F93BA15752C0A962958260 |títulu=Senate Apures End to U.S. Embargu Against Vietnam |autor=Greenhouse, Steven |obra=[[The New York Times]] |fecha=28 de xineru de 1994 |fechaaccesu=6 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt; En 1995, el presidente [[Bill Clinton]] reinició les rellaciones diplomátiques ente dambos países.&lt;ref name=&quot;time072495&quot;&gt;{{cita publicación |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,983202,00.html |títulu=Good Morning, Vietnam |autor=Walsh, James |magacín=[[Time]] |fecha=24 de xunetu de 1995 |fechaaccesu=5 de xineru de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130812014021/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,983202,00.html |archivedate=2013-08-12 }}&lt;/ref&gt;

Kerry se sitúó na ala lliberal del [[Partíu Demócrata (Estaos Xuníos)|Partíu Demócrata]] dientro del Senáu, siendo respetáu polos miembros más progresistes. Oponer a la primer Guerra del Golfu, en 1991, anque votó a favor de la invasión a Iraq de 2003.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.diariosur.es/sofitos/especiales/eleiciones_americanes04/kerry.shtml |títulu=Eleiciones de EE UU 2004 |fechaaccesu=5 d'avientu de 2016 |sitiuweb=www.diariosur.es}}&lt;/ref&gt; Sicasí, foi un activu opositor de les polítiques belicistes del entós presidente [[George W. Bush]].

En xineru de 2009, foi escoyíu Presidente del Comité d'Esteriores del Senáu en sustitución del hasta entós senador [[Joe Biden]], quien arrenunciara p'asumir les funciones de [[Vicepresidente de los Estaos Xuníos]]. Como presidente del Comité, foi clave na renovación del [[START III|Nuevu Tratáu START]] (START III) sobre l'amenorgamientu de los arsenales nucleares d'Estaos Xuníos y Rusia.

== Candidatura presidencial ==
[[Ficheru:John Kerry &amp; John Edwards (47904107).jpg|miniaturadeimagen|338x338px|Kerry y [[John Edwards|Edwards]] en xunetu de 2004, a la so llegada a [[Fort Lauderdale]] pa un [[mitin]] eleutoral]]
{{AP|Eleiciones presidenciales d'Estaos Xuníos de 2004|l1=Eleiciones presidenciales d'Estaos Xuníos de 2004}}

A finales del añu [[2003]], empecipió la so campaña con vistes a la nominación del [[Partíu Demócrata (Estaos Xuníos)|Partíu Demócrata]] a la presidencia de los Estaos Xuníos, afarando nos comicios primarios. El [[6 de xunetu]] de [[2004]], ensin ser nomáu entá, pero cola victoria asegurada, escoyó como compañeru de fórmula al so ex colega nel Senáu, [[John Edwards]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.elmundo.es/especiales/2004/10/internacional/eeuu/candidatos/kerry_equipu_edwards.html |títulu=elmundo.es {{!}} ELECCIONES EEUU 2004 |fechaaccesu=5 d'avientu de 2016 |sitiuweb=www.elmundo.es}}&lt;/ref&gt; El [[29 de xunetu]] de [[2004]] foi escoyíu oficialmente candidatu presidencial mientres la Convención Nacional Demócrata celebrada en [[Boston]], [[Massachusetts]], enfrentándose al entós presidente, el republicanu [[George W. Bush]] nes [[Eleiciones presidenciales d'Estaos Xuníos de 2004|eleiciones presidenciales]] celebraes el 2 de payares de 2004.

Kerry perdería diches [[Eleiciones presidenciales d'Estaos Xuníos de 2004|eleiciones]], siendo vencíu tantu en votu popular (51.0%-48.5%) como nel [[Colexu Eleutoral de los Estaos Xuníos|Colexu Eleutoral]](286-252),&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.elmundo.es/especiales/2004/10/internacional/eeuu/eleiciones/eleiciones.html |títulu=elmundo.es {{!}} ELECCIONES EEUU 2004 |fechaaccesu=6 d'avientu de 2016 |sitiuweb=www.elmundo.es}}&lt;/ref&gt; depués d'un polémicu conteo qu'abrió múltiples interrogantes y denuncies.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.jornada.unam.mx/2004/12/24/030n1mun.php |títulu=Topen pruebes de fraude en Ohio, onde se definió'l trunfu de Bush |fechaaccesu=6 d'avientu de 2016 |sitiuweb=www.jornada.unam.mx}}&lt;/ref&gt; Nos estaos clave d'[[Ohio]] y [[Florida]], dambos candidatos tuvieron empataos mientres tola campaña,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/specials/2004/estaos_xuníos_escueyi/newsid_3961000/3961795.stm |títulu=BBC Mundu {{!}} A xeitu {{!}} 2004 {{!}} Estaos Xuníos escueye {{!}} EE.XX.: ¿Y si nun hai un ganador claru? |fechaaccesu=6 d'avientu de 2016 |sitiuweb=news.bbc.co.uk }}&lt;/ref&gt; anque finalmente estos decantáronse por Bush.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=País |nome=Ediciones El títulu=El demócrata John Kerry reconoz la so derrota nes eleiciones a la presidencia d'Estaos Xuníos |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2004/11/03/actualidad/1099436401_850215.html |fecha=3 de payares de 2004 |fechaaccesu=6 d'avientu de 2016|periódicu=EL PAÍS}}&lt;/ref&gt;

En [[2008]], Kerry refugó una segunda candidatura presidencial,&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2007/01/24/internacional/1169674380.html |títulu=John Kerry anuncia que nun va ser candidatu a la presidencia d'EEXX en 2008 {{!}} elmundo.es |fechaaccesu=6 d'avientu de 2016 |apellíu=Mundinteractivos |sitiuweb=www.elmundo.es}}&lt;/ref&gt; dando'l so sofitu al entós senador [[Barack Obama]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://wvw.nacion.com/ln_ee/2008/xineru/10/mundu1379945.html |títulu=Kerry sofita a Obama - EL MUNDU - nacion.com |fechaaccesu=6 d'avientu de 2016 |sitiuweb=wvw.nacion.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.abc.es/hemeroteca/historico-10-01-2008/abc/Internacional/el-ex-candidatu-democrata-john-kerry-sofita-a-obama_1641551402692.html |títulu=L'ex candidatu democrata John Kerry sofita a Obama {{!}} Internacional {{!}} Estaos Xuníos - Abc.es |fechaaccesu=6 d'avientu de 2016 |apellíu=ABC |sitiuweb=ABC}}&lt;/ref&gt;

== Les últimes actividaes de les eleiciones presidenciales ==
[[Ficheru:John Kerry DNC 2008.jpg|thumb|Kerry fala mientres la tercer nueche de la Convención Nacional Demócrata 2008 en Denver, Colorado]].
Darréu dempués de les eleiciones del 2004, dellos demócrates nomaron a Kerry como un posible candidatu pa la nominación demócrata del 2008. El so hermanu dixera qu'una campaña d'esti tipu yera &quot;concebible&quot; y el mesmu Kerry dixo, según infórmase nuna fiesta de despidida pal so equipu de campaña del 2004, &quot;siempres hai otros cuatro años&quot;.&lt;ref&gt;{{cita publicación |nome=Glen |apellíu=Johnson |títulu=Kerry run in '08 called conceivable |url=http://www.boston.com/news/nation/articles/2004/11/09/kerry_run_in_08_called_conceivable/ |obra=[[The Boston Globe]] |fecha=9 de payares de 2004}}&lt;/ref&gt;

Kerry estableció un comité d'aición política independiente, calteniendo la promesa d'Estaos Xuníos, declaró que'l so mandatu sería &quot;Un Congresu demócrata que va restaurar la rindición de cuentes a [[Washington D. C.|Washington]] y va ayudar a camudar un cursu desastrosu n'Iraq&quot;,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.keepingamericaspromise.com/ |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061116051342/http://www.keepingamericaspromise.com/ |fechaarchivu=16 de payares de 2006 |títulu=Keeping America's Promise |editorial=Keepingamericaspromise.com |fecha=5 de xunetu de 2007 |fechaaccesu=12 de marzu de 2010}}&lt;/ref&gt; movilizó y enrió les contribuciones a los candidatos demócrates nes guerres estatal y federal.&lt;ref&gt;{{cita publicación |nome=Glen |apellíu=Johnson |títulu=Kerry creates PAC to back candidates |url=http://www.boston.com/news/nation/articles/2004/12/05/kerry_creates_pac_to_back_candidates/ |obra=[[The Boston Globe]] |fecha=5 d'avientu de 2004}}&lt;/ref&gt; Col fin de caltener la promesa a Estaos Xuníos en 2005, Kerry recaldó más de $5.5 millones d'otros demócrates. Al traviés de la so cuenta de campaña y el so comité d'aición política, la operación de campaña de Kerry xeneró más de $10 millones pa diversos comités del partíu y 179 candidatos pa les oficines de la Cámara, Senáu, estatales y locales en 42 estaos centrar nes eleiciones de metá de periodu mientres el ciclu eleutoral de 2006.&lt;ref&gt;{{cita publicación |nome=Brain C. |apellíu=Mooney |títulu=Kerry's barnstorming sparks talk of a run |url=http://www.boston.com/news/nation/articles/2006/10/09/kerrys_barnstorming_sparks_talk_of_a_run/ |obra=[[The Boston Globe]] |fecha=9 d'ochobre de 2006}}&lt;/ref&gt; &quot;Acumulativamente, John Kerry fixo tantu o más que cualesquier otru senador individual&quot;, dixo Hassan Nemazee, el presidente nacional de finances de la DSCC.&lt;ref&gt;{{cita publicación |nome=Rick |apellíu=Klein |autor2=Kranish, Michael |títulu=Kerry is pressured to share campaign wealth |url=http://www.boston.com/news/nation/articles/2006/10/21/kerry_is_pressured_to_share_campaign_wealth/?page=2 |obra=[[The Boston Globe]] |fecha=21 d'ochobre de 2006}}&lt;/ref&gt;

El 10 de xineru del 2008, Kerry sofitó al senador por Illinois [[Barack Obama]] para presidente.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=https://www.cnn.com/2008/POLITICS/01/10/kerry.obama/index.html |títulu=Kerry endorses Obama over '04 running mate |editorial=CNN.com |fecha=10 de xineru de 2008 |fechaaccesu=12 de marzu de 2010}}&lt;/ref&gt; Foi mentáu como un posible candidatu a la vicepresidencia pol senador Obama, anque'l so compañeru senador Joe Biden foi finalmente escoyíu. Tres l'aceptación de la candidatura a la vicepresidencia de Biden, surdió la especulación de que John Kerry sería un candidatu a la Secretaría d'Estáu nel gobiernu d'Obama.&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Hosenball |nome=Mark |títulu=A Bid for an Obama Cabinet |url=http://www.newsweek.com/id/141512 |obra=Newsweek |fecha=23 de xunu de 2008}}&lt;/ref&gt; Sicasí, el cargu ufiertóse-y a la senadora [[Hillary Clinton]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://latimesblogs.latimes.com/washington/2008/11/hillary-clint-3.html |títulu=Hillary Clinton reportedly accepts Barack Obama's Cabinet offer |editorial=Latimesblogs |fecha=21 de payares de 2008 |fechaaccesu=12 de marzu de 2010}}&lt;/ref&gt;

Mientres la campaña eleutoral d'Obama del 2012, Kerry participó nun alderique col presidente, faciéndose pasar pol candidatu republicanu [[Mitt Romney]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.northcountrypublicradio.org/news/npr/164617347/likely-suspects-guessing-obama-s-second-term-cabinet |títulu=Likely Suspects: Guessing Obama's Second-Term Cabinet |nome=Padmananda |apellíu=Rama |editorial=NPR via northcountrypublicradio.org |fecha=8 de payares de 2012 }}&lt;/ref&gt;

== Secretariu d'Estáu (2013–2017) ==
[[Ficheru:Supreme Court Justice Kagan Swears in Secretary Kerry (1).jpg|thumb|left|John Kerry xurando'l cargu de secretariu d'Estáu, ante la xuez del Supremu Elena Kagan (1 de febreru de 2013)]]

=== Nominación ===
El 15 d'avientu del 2012, delles axencies de noticies informaron que'l presidente Barack Obama podría nomar a Kerry p'asoceder a Hillary Clinton como secretaria d'Estáu,&lt;ref name=&quot;ABC01&quot;&gt;{{cita web |nome=Jake |apellíu=Tapper |enllaceautor=Jake Tapper |url=http://abcnews.go.com/blogs/politics/2012/12/john-kerry-to-be-nominated-to-be-secretary-of-state-sources-say/ |títulu=John Kerry to Be Nominated to Be Secretary of State, Sources Say |editorial=ABC News |fecha=15 d'avientu de 2012 |fechaaccesu=15 d'avientu de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kerryhuff&quot;&gt;{{cita publicación |url=http://www.huffingtonpost.com/2012/12/15/john-kerry-secretary-of-state_n_2306877.html |títulu=John Kerry To Get Secretary Of State Nomination, Reports ABC |editorial=Huffington Post |fecha=15 d'avientu de 2012 |fechaaccesu=15 d'avientu de 2012 |nome=Paige |apellíu=Lavender}}&lt;/ref&gt; dempués de que [[Susan Rice]], llargamente vista como la eleición preferida d'Obama, retiró'l so nome de la considerancia citando un procesu de confirmación politizáu tres les crítiques de la so respuesta al ataque de [[Bengasi]] 2012.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://rockcenter.nbcnews.com/_news/2012/12/13/15888883-exclusive-susan-rice-drops-out-of-running-for-secretary-of-state-cites-very-politicized-confirmation-process?lite |títulu=Susan Rice drops out of running for secretary of state, cites 'very politicized' confirmation process |editorial=NBC News |fecha=12 d'avientu de 2012 |fechaaccesu=16 d'avientu de 2012}}&lt;/ref&gt; El 21 d'avientu, Obama propunxo la nominación&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.nytimes.com/2012/12/22/us/politics/kerry-is-pick-for-secretary-of-state-official-says.html |títulu=Kerry Is Pick for Secretary of State, Official Says |newspaper= [[The New York Times]] |fecha=21 d'avientu de 2012 |fechaaccesu=21 d'avientu de 2012 |apellíu=Landler |nome=Mark |enllaceautor=Mark Landler}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2012/12/21/remarks-president-nomination-senator-john-kerry-secretary-state &quot;Remarks by the President at Nomination of Senator John Kerry as Secretary of State&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130421231638/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2012/12/21/remarks-president-nomination-senator-john-kerry-secretary-state |date=2013-04-21 }}, ''The [[White House]]'', December 21, 2012.&lt;/ref&gt; que recibió comentarios positivos. La so audiencia de confirmación tuvo llugar el 24 de xineru del 2013, ante'l Comité de Rellaciones Esteriores del Senáu, el mesmu panel onde per primer vegada trabayó en 1971.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.boston.com/politicalintelligence/2013/01/16/senator-john-kerry-confirmation-hearing-serve-secretary-state-scheduled-for-next-week/hgbzMfe7cvhff9qELYNMLJ/story.html Senator John Kerry's confirmation hearing to serve as U.S. Secretary of State scheduled for next week]&quot;. Boston.com. 2013-01-16.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://purl.fdlp.gov/GPO/gpo46636 Nomination of John F. Kerry to be Secretary of State: Hearing Before the Committee on Foreign Relations, United States Senate, One Hundred Thirteenth Congress, First Session, January 24, 2013]&lt;/ref&gt; El comité votó unánimemente n'aprobalo'l 29 de xineru del 2013, y el mesmu día en que'l plenu del Senáu confirmar nuna votación de 94-3.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Curry |nome=Tom |títulu=Senate votes to confirm Kerry as secretary of state |url=http://nbcpolitics.nbcnews.com/_news/2013/01/29/16758482-senate-votes-to-confirm-kerry-as-secretary-of-state |fechaaccesu=29 de xineru de 2013 |newspaper=NBC News |fecha=29 de xineru de 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Senate Roll Call Vote |url=http://www.senate.gov/legislative/LLIRIU/roll_call_lists/roll_call_vote_cfm.cfm?congress=113&amp;session=1&amp;vote=00005 |fechaaccesu=3 d'abril de 2013 |fecha=29 de xineru de 2013}}&lt;/ref&gt; Nuna carta al gobernador de Massachusetts, Deval Patrick, Kerry anunció'l so arrenunciu al Senáu efectiva al 1 de febreru.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Kerry |nome=John |títulu=Letter to Deval Patrick |url=http://cache.boston.com/multimedia/2013/01/29kerry/resignation_letter.pdf |fechaaccesu=30 de xineru de 2013 |newspaper= boston.com |fecha=29 de xineru de 2013}}&lt;/ref&gt;[[Ficheru:Secretary Kerry Meets With Lithuanian President Dalia Grybauskaitė (2).jpg|thumb|El secretariu d'Estáu d'EE.XX., John Kerry, axuntar con Grybauskaitë en Vilnius, el 7 de setiembre de 2013]]

=== Permanencia ===
[[Ficheru:Secretary Kerry Meets With Egyptian President Mohammed Morsi.jpg|thumb|Kerry axuntar col presidente exipciu, Mohamed Morsi n'El Cairo, el 3 de marzu de 2013]]

Kerry fixo'l so juramentado como [[Secretariu d'Estáu de los Estaos Xuníos|Secretariu d'Estáu]]'l 1 de febreru del 2013.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=CLINTON OUT, KERRY IN AS SECRETARY OF STATE |url=http://bigstory.ap.org/article/ap-interview-clinton-raps-benghazi-critics |obra=Associated Press |fechaaccesu=1 de febreru de 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130204020316/http://bigstory.ap.org/article/ap-interview-clinton-raps-benghazi-critics |archivedate=2013-02-04 }}&lt;/ref&gt;

Dempués de seis meses de la diplomacia rigorosa nel [[Oriente Mediu]], el secretariu de Kerry foi capaz de tener negociadores israelinos y palestinos qu'alcordaron l'entamu de les conversaciones de paz 2013-14 ente israelines y palestinos. Altos funcionarios d'Estaos Xuníos declararon que les dos partes fueron capaces de satisfaer el 30 de xunetu del 2013 a los deseos del [[Departamentu d'Estáu de los Estaos Xuníos|Departamentu d'Estáu]], ensin mediadores d'Estaos Xuníos dempués d'una cena de la nueche anterior entamada por Kerry.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Middle East Peace Talks To Resume |url=http://www.huffingtonpost.com/2013/07/30/middle-east-peace-talks_n_3674741.html |fechaaccesu=30 de xunetu de 2013 |obra=Huffington Post |fecha=30 de xunetu de 2013}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:John Kerry Speaks With Hossein Fereydoun and Javad Zarif before Press conference in Vienna (19663913956) cropped.jpg|thumbnail|Kerry con Mohammad Javad Zarif, mientres l'anunciu del Plan Conxuntu d'Aición Xeneral, el 14 de xunetu de 2015]]
El 27 de setiembre del 2013, axuntar col canciller iranín, [[Mohammad Yavad Zarif|Mohammad Javad Zarif]] mientres el P5 + 1 y el cume d'Irán, que finalmente llevó al alcuerdu nuclear de la JCPOA. Foi'l contautu direutu de más altu nivel ente los Estaos Xuníos ya Irán nos últimos seis años, y convertir nel primer Secretariu d'Estáu d'EE.XX. que s'axuntó col so homólogu iranín dende la [[revolución iranina]] de 1979.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://news.yahoo.com/diplomats-hail-iranian-attitude-nuke-talks-220409043.html |títulu=Diplomats hail new Iranian attitude in nuke talks |fecha=27 de setiembre de 2013 |obra=Yahoo News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://news.yahoo.com/o-iran-voice-optimism-caution-rare-encounter-002840696.html |títulu=U.S., Iran voice optimism and caution after rare encounter |fecha=27 de setiembre de 2013 |obra=Yahoo News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.state.gov/secretary/remarks/2013/09/214827.htm Remarks After the P-5+1 Ministerial on Iran]&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:MSC 2014 Klychko-Kerry-Yatsenyuk Mueller MSC2014.jpg|left|thumb|Los líderes de la oposición ucraína Vitali Klitschko, Arseniy Yatsenyuk y Petro Poroshenko conociendo a Kerry, el 1 de febreru de 2014]]

Nel Departamentu d'Estáu, Kerry ganó rápido una reputación &quot;pa tar a distancia, calteniendo a sigo mesmu, y ensin fadiase en lleer les notes del personal&quot;. Dalgunu funcionarios del Departamentu d'Estáu quexar de que'l poder habíase vueltu demasiáu centralizáu sol lideralgu de Kerry, lo que ralentiza les operaciones del departamentu cuando Kerry ta nuna de los sos frecuentes viaxes al estranxeru. Cuando se-y preguntar si viaxaba demasiáu, él respondió: &quot;De xacíu que non. nun voi detener me&quot;.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Rohde |nome=David |fecha=20 de payares de 2013 |títulu=How John Kerry Could End Up Outdoing Hillary Clinton |url=http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2013/12/john-kerry-will-not-be-denied/354688/|newspaper=The Atlantic}}&lt;/ref&gt; Sicasí, dempués de los primeros seis meses de Kerry nel Departamentu d'Estáu, una encuesta de [[Gallup (desambiguación)|Gallup]] atopó que tenía altos índices d'aprobación ente los americanos como Secretariu d'Estáu.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Arkin |nome=James |fecha=16 de setiembre de 2013 |títulu=Poll: John Kerry's approval tops President Obama's |url=http://www.politico.com/story/2013/09/john-kerry-approval-rating-poll-96842.html|newspaper=Politico}}&lt;/ref&gt; Dempués d'un añu, otru sondéu amosó que la favorabilidad de Kerry siguió aumentando.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Swift |nome=Art |fecha=5 de marzu de 2014 |títulu=Secretary of State Kerry's Favorability Rising in the U.S. |url=http://www.gallup.com/poll/167741/secretary-state-kerry-favorability-rising.aspx}}&lt;/ref&gt; A menos de dos años nel términu de Kerry, en 2014 n'encuestes de revistir torre de marfil, revista de la Política Esterior encabezada por estudiosos de les rellaciones internacionales preguntóse-y: &quot;¿Quién foi'l Secretariu Y.O. más eficaz del Estáu nos postreros 50 años?&quot;; John Kerry y [[Lawrence Eagleburger]] empataos nel puestu 11 de los 15 secretarios d'Estáu confirmaos nesi periodu.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Kamen |nome=A la fecha=5 de febreru de 2015 |títulu=Scholars votes put Kerry dead last in terms of effectiveness |url=http://www.washingtonpost.com/blogs/in-the-loop/wp/2015/02/05/scholars-rank-kerry-dead-last-in-terms-of-effectiveness/|newspaper=Washington Post}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Maliniak |nome=Daniel |fecha=5 de febreru de 2015 |títulu=The Best International Relations Schools in the World |url=http://foreignpolicy.com/2015/02/03/top-twenty-five-schools-international-relations/|newspaper=Foreign Policy}}&lt;/ref&gt;

En xineru del 2014, dempués de tener una xunta col secretariu d'Estáu, el monseñor [[Pietro Parolin]], dixo que &quot;Concordemos en casi tolos asuntos importantes en que los dos tamos trabayando, que son cuestiones d'interés pa toos nós. De primeres, referímonos a la gran esmolición sobre Siria y yo taba especialmente estimáu pola posición del Arzobispu esta tema, ya igualmente estimáu polos comentarios del Santu Padre. -Los comentarios del Papa con al respective del so sofitu al procesu de Xinebra-. Damos la bienvenida a que'l sofitu ye bien importante a tener y sé que'l [[Papa]] ta particularmente esmolecíu polos númberos masivos de seres humanos movíos y la violencia que tomó más de 130.000 vides&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://m.state.gov/md219654.htm |títulu=Remarks After Meeting With Secretary of State of the Holy See Pietro Parolin |obra=state.gov}}&lt;/ref&gt;

=== Siria ===
[[Ficheru:Secretary Kerry Views the Mrajeeb al-Fhood Camp for Syrian Refugees.jpg|thumb|Kerry sobrevolando'l campu de Mrajeeb al-Fhood, pa los refuxaos sirios]]
Dempués de los ataques con armes químiques el 21 d'agostu del 2013 nos suburbios [[Guta (Siria)|Ghouta]] de [[Damascu]] atribuyíos a les fuercies del gobiernu siriu, Kerry convertir nel principal defensor del usu de la fuercia militar contra'l gobiernu siriu polo que llamó &quot;l'usu brutal y flagrante d'un déspota de les armes químiques&quot;.&lt;ref&gt;{{cita publicación |fecha=30 d'agostu de 2013 |títulu=Kerry Becomes Chief Advocate for U.S. Attack |url=http://www.nytimes.com/2013/08/31/world/middleeast/john-kerry-syria.html?_r=0&amp;pagewanted=all |newspaper=The New York Times |nome1=Peter |apellíu1=Baker |nome2=Michael R. |apellíu2=Gordon}}&lt;/ref&gt;

Kerry dixo'l 9 de setiembre, en respuesta a la entruga d'un periodista sobre si'l presidente siriu [[Bashar al-Ásad|Bashar al-Assad]], que podría evitar un ataque militar: &quot;Él podría apurrir caúna de les sos armes químiques a la comunidá internacional na próxima selmana y da-y la vuelta, tou ello, ensin demoranza, y dexar una contabilidá completa y total pa eso. Pero él nun ta a puntu de faelo y nun ta dispuestu a faelo, de xacíu&quot;. Esta observación ensin guión empecipió un procesu que llevaría a Siria a arrenunciar al alcuerdu de destruyir el so arsenal d'armes químiques, una y bones Rusia trató la declaración de Kerry como una propuesta seria. El canciller rusu [[Serguéi Lavrov|Sergey Lavrov]] dixo que Rusia diba intervenir &quot;darréu&quot; pa convencer a Siria p'arrenunciar y destruyir el so arsenal d'armes químiques grandes.&lt;ref&gt;{{cita publicación |fecha=10 de setiembre de 2013 |títulu=Syria timeline: how Kerry's gaffe became a plan |url=http://www.smh.com.au/world/syria-timeline-how-kerrys-gaffe-became-a-plan-20130910-2ti4z.html |newspaper=The Sydney Morning Herald }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |fecha=9 de setiembre de 2013 |títulu=John Kerry's Gaffe Heard Round the World |url=http://www.thewire.com/politics/2013/09/gaffe-heard-round-world/69205/ |newspaper=The Wire |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131219090402/http://www.thewire.com/politics/2013/09/gaffe-heard-round-world/69205/ |archivedate=2013-12-19 |fechaaccesu=2017-10-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |fecha=9 de setiembre de 2013 |títulu=Kerry's Syria 'gaffe' gains swift traction |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5ias_Ba-6bNuttPmPTTgcVZp1BUhw?docId=CNG.57b1y73f97bfc9c11ac2f3f75999a7f9.4y1 |agency=AFP }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |fecha=9 de setiembre de 2013 |títulu=White House's Syria gaffe offers Obama a chance to climb back from war |url=http://www.theguardian.com/world/2013/sep/09/white-house-syria-gaffe-obama-war |agency=The Guardian}}&lt;/ref&gt; Siria acoyó rápido esta propuesta y el 14 de setiembre, la [[Organización de les Naciones Xuníes|ONX]] aceptó oficialmente la solicitú de Siria pa xunise a la convención que prohibe les armes químiques, y por separáu, los EE.XX. y Rusia alcordaron un plan pa esaniciar les armes químiques de Siria a mediaos del 2014. El 28 de setiembre, el [[Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes|Conseyu de Seguridá]] de la ONX aprobó una resolución qu'ordenaba la destrucción de les armes químiques de Siria y condergaba l'ataque a Ghouta del 21 d'agostu.&lt;ref&gt;{{cita publicación |fecha=6 d'ochobre de 2013 |títulu=Timeline of events leading up to Syria chemical disarmament |url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/afp/131006/timeline-events-leading-syria-chemical-disarmament |agency=AFP}}&lt;/ref&gt;

=== America Llatina ===
Nun discursu ante la [[Organización de los Estaos Americanos]] en payares del 2013, Kerry señaló que la era de la [[Doctrina Monroe]] terminara. Depués pasó a esplicar, &quot;La rellación que buscamos y pa la que trabayemos duru nun se trata d'una declaración de los Estaos Xuníos alrodiu de cómo y cuándo va intervenir nos asuntos d'otros estaos americanos. Trátase d'una visualización de toos nuesos países vecinos como iguales, compartiendo responsabilidaes, la cooperación en cuestiones de seguridá y nun xuntase a la doctrina, sinón a les decisiones que tomamos como socios pa promover los valores y los intereses que compartimos&quot;.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Johnson |nome=Keith |títulu=Kerry Makes It Official: 'Yera of Monroe Doctrine Is Over' |url=http://blogs.wsj.com/washwire/2013/11/18/kerry-makes-it-official-yera-of-monroe-doctrine-is-over/|newspaper=Wall Street Journal |fecha=18 de payares de 2013}}&lt;/ref&gt;

=== Ecoloxismu ===
Kerry tuvo una esmolición a lo llargo de la so carrera col ambientalismo como un problema global. N'abril del 2016, robláronse los [[Alcuerdu de París (2015)|Alcuerdos de París]] del clima nes Naciones Xuníes en Nueva York.&lt;ref&gt;[http://thinkprogress.org/climate/2016/04/22/3771889/paris-agreement-signing/]&lt;/ref&gt;

== Familia y vida personal ==

=== Ascendencia ===
Los güelos paternos de Kerry, un home de negocios de zapatos Frederick A. &quot;Fred&quot; Kerry y el músicu Día Lowe, yeren inmigrantes d'Imperiu austrohúngaru. Fred nació como &quot;Fritz Kohn&quot; primero qu'él y Día asumieren l'apellíu &quot;Kerry&quot; nome y treslladárense a los Estaos Xuníos. Fred ya Ida nacieron en families xudíes y convirtiéronse al catolicismu coles mesmes n'Austria.&lt;ref name=&quot;Kerry-GlobeRoots&quot;/&gt; Los sos antepasaos maternos yeren d'ascendencia escocesa ya inglés,&lt;ref name=&quot;Kerry-GlobeBio&quot;&gt;{{cita publicación |autor1=Kranish, Michael |autor2=Mooney, Brian C. |autor3=Easton, Nina J. |títulu=John Kerry: The Complete Biography by ''The Boston Globe'' Reporters Who Know Him Best |newspaper=[[The Boston Globe]] |editorial=[[John W. Henry]] |fecha=27 d'abril de 2004 |fechaaccesu=8 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kerry-GlobeRoots&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=Hearing of roots, Czech village roots Kerry on |url=http://www.boston.com/news/nation/articles/2004/02/22/hearing_of_roots_czech_village_roots_kerry_on/ |autor=Whitmore, Brian |fecha=22 de febreru de 2004 |newspaper=The Boston Globe |editorial=John W. Henry |fechaaccesu=8 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt; y el so güelu maternu James Grant Forbes II yera un miembru de la familia Forbes, ente que la so güela materna Margaret Tyndal Winthrop yera un miembru de la familia Dudley-Winthrop. El güelu paternu de Margaret Robert Charles Winthrop sirvió de porta voz de la Cámara de Representantes d'EE.XX. El padre de Robert yera gobernador Thomas Lindall Winthrop. El pá de Thomas, John Winthrop Inda yera un bis-bis-nietu del gobernador de la colonia de la badea de Massachusetts John Winthrop&lt;ref name=&quot;news.google.com&quot;/&gt; y bisnietu del gobernador Thomas Dudley. [1] Al traviés de la so madre, John ye un primu del políticu francés Brice Lalonde.&lt;ref name=&quot;Kerry-GlobeBio&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Reitwiesner&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.wargs.com/political/kerry.html |títulu=Ancestry of Senator John Forbes Kerry (b. 1943) |fechaaccesu=11 Sep 2014 |apellíu=Reitwiesner |nome=William Addams |enllaceautor=William Addams Reitwiesner}}&lt;/ref&gt;

=== Matrimonios y fíos ===
[[Ficheru:Secretary Kerry is Congratulated by his Family.jpg|thumb|Kerry, cola so familia.]]
Kerry tuvo casáu con Julia Stimson Thorne hasta 1982, y tuvieron dos fíos xuntosː

*Alexandra Forbes Kerry (nacíu'l 5 de setiembre de, 1973), direutora de documentales
*Vanessa Kerry Bradford (nacíu'l 31 d'avientu de 1976), médicu

[[Ficheru:John F. Kerry.jpg|thumb|upright|Retrato siendo senador]]
[[Ficheru:John Kerry 13879 006.jpg|thumb|Kerry na Biblioteca Presidencial Lyndon B. Johnson, en 2016]]
Alexandra nació díes antes de Kerry empezara la escuela de lleis. En 1982, Julia pidió a Kerry una separación, ente qu'ella taba sufriendo de depresión severa.&lt;ref&gt;{{Obra citada |url=http://www.washingtonian.com/people/madame_ex.html |apellíu=McLellan |nome=Diana |títulu=Lunch with Diana McLellan |contribution=Madame Ex |obra=Washingtonian |editorial=Washington Magacín Inc. |númberu=July 1996 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20051123094018/http://www.washingtonian.com/people/madame_ex.html |postscript=. |fechaarchivu=23 de payares de 2005}}&lt;/ref&gt; Divorciáronse'l 25 de xunetu de 1988, y el matrimoniu foi anuláu formalmente en 1997. &quot;Dempués de 14 años como esposa d'un políticu, y col fechu de que la política acomuñada solamente cola roxura, el mieu y la soledá&quot;, escribió nel so llibru un cambéu de corazón, sobre la depresión. Thorne dempués casóse con Richard Charlesworth, un arquiteutu, y treslladóse a Bozeman, [[Montana]], onde se convirtió n'activu nos grupos ambientales locales, tales como'l Yellowstone Grand Coallition. Thorne sofitó la candidatura presidencial de Kerry del 2004. Morrió de cáncer el 27 d'abril del 2006.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.boston.com/news/local/massachusetts/articles/2006/04/28/julia_thorne_author_and_ex_wife_of_sen_kerry_dead_at_61/ |títulu=Julia Thorne, author and ex-wife of Sen. Kerry, dead at 61 |obra=boston.com |fecha=28 d'abril de 2006}}&lt;/ref&gt;

María Teresa Thierstein Simões Ferreira, empresaria nacida en Mozambique, segunda esposa de Kerry, filántropa (conocida como Teresa) y vilba d'un colega de Kerry, Henry John Heinz III, fueron presentaos por Heinz nun actu pel Día de la Tierra en 1990. A principios del añu siguiente, el senador Heinz morrió nun accidente aereu cerca de Lower Merion. Teresa tien trés fíos del so matrimoniu anterior con Heinz, Henry John Heinz IV, André Thierstein Heinz, y Christopher Drake Heinz.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://usatoday30.usatoday.com/news/politicselections/nation/president/2004-05-23-heinz-kerry-cover_x.htm |títulu=USATODAY.com - With Teresa, expect an unconventional campaign |obra=usatoday.com |nome1=Jill |apellíu1=Lawrence |fecha=26 de mayu de 2004}}&lt;/ref&gt; Heinz y Kerry casáronse'l 26 de mayu de 1995, en Nantucket, [[Massachusetts]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://old.post-gazette.com/nation/20020605teresanat1p1.asp |títulu=What Teresa Heinz found and what she lost |obra=post-gazette.com |fechaaccesu=27 d'agostu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150817074104/http://old.post-gazette.com/nation/20020605teresanat1p1.asp |fechaarchivu=2015-08-17 }}&lt;/ref&gt;

La encuesta de [[Forbes]] 400 estima qu'en 2004 la fortuna de Teresa Heinz Kerry tenía un valor netu de $750 millones. Sicasí, les estimaciones tienen con frecuencia variaciones, que van dende alredor de $165 millones hasta un máximu de $3.2 millones de dólares, según un estudiu nel diariu [[Los Angeles Times]]. Independientemente de si la cifra ye correuta, Kerry yera'l senador más ricu d'EE.XX. mientres el so serviciu nel Senáu. Independiente de Heinz, Kerry ye ricu nel so propiu derechu y ye'l beneficiariu de siquier cuatro fideicomisos heredáu de parientes de la familia Forbes, ente ellos la so madre, Rosemary Forbes Kerry, que morrió en 2002. La revista Forbes (llamáu asina pola familia Forbes de los editores, ensin rellación con Kerry) envaloraron que si ye escoyíu y si incluyérense los bienes de la familia de Heinz, Kerry sería'l tercer presidente más ricu d'Estaos Xuníos na hestoria, dempués d'un axuste pola inflación.&lt;ref name=Ackman102904&gt;{{cita publicación |nome=Dan |apellíu=Ackman |enllaceautor=Dan Ackman |títulu=Kerry Would Be Third-Richest U.S. President If Elected |url=http://www.forbes.com/2004/02/13/cx_da_0213kerry.html |obra=Forbes |fecha=29 d'ochobre de 2004}}&lt;/ref&gt; Esta evaluación basar en Heinz y n'activos combinaos de Kerry, pero la pareya robló un alcuerdu prenupcial que caltién los sos activos por separáu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ask.yahoo.com/ask/20040823.html |títulu=What is George W. Bush's net worth vs. John Kerry's net worth? |fecha=23 d'agostu de 2004 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20040824083032/http://ask.yahoo.com/ask/20040823.html |fechaarchivu=24 d'agostu de 2004 |editorial=Ask Yahoo!}}&lt;/ref&gt; Nun formulariu de declaración financiera de Kerry nel añu 2011 punxo los sos bienes personales nel rangu de $230 millones a $320 millones,&lt;ref&gt;{{cita publicación |nome=Patrick |apellíu=Healy |títulu=John Kerry Personal Finance |url=http://www.opensecrets.org/pfds/CIDsummary.php?CID=N00000245&amp;year=2011 |obra=[[Open Secret]] |añu=2011}}&lt;/ref&gt; incluyendo'l patrimoniu del so cónyuge y fíos dependientes. Esto incluyó un pocu más de tres millones de dólares d'activos de la empresa H. J. Heinz Company, qu'aumentaron al so valor en más de seiscientos mil dólares en 2013, cuando Berkshire Hathaway anunció la so intención d'adquirir la empresa.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=John Kerry May Have Made $670,000 On Today's Heinz Deal |autor=Julia La Roche |url=http://www.businessinsider.com/john-kerry-heinz-ketchup-2013-2 |newspaper=Business Insider |fecha=14 de febreru de 2013 |fechaaccesu=18 de febreru de 2013}}&lt;/ref&gt;

=== Creencies relixoses ===
Kerry ye [[Ilesia católica|católicu]] y dizse que lleva un rosariu relixosu, un llibru d'oraciones y una medaya de [[Cristóbal de Licia|San Cristóbal]] (el santu patrón de los viaxeros) cuando él fixo campaña. Ente que Kerry ta personalmente en contra del albuertu, sofita'l derechu llegal d'una muyer de tener unu. Al falar de la so fe, Kerry dixo &quot;Pensé en ser sacerdote. Yo yera bien relixosu, mientres taba na escuela en Suiza. Yo yera molacín y rezaba tol tiempu. Yo taba bien centráu alredor de la xente y la ilesia&quot;. Tamién dixo que les cartes de Pablo ([[Apóstol Pablo]]) fueron les que más lo motivaron, indicando que lu enseñaron a &quot;nun sentir llástima por sí mesmu&quot;.&lt;ref name=ReligionBackground/&gt;

Kerry dixo al cristianismu de güei n'ochobre del 2004 &quot;Soi un católicu y prauticar, pero coles mesmes tengo una mentalidá abierta a munches otres espresiones d'espiritualidá que vienen al traviés de distintes relixones ... Pasé dalgún tiempu lleendo y pensando na relixón y tratar d'estudiala y nun fixi conclusiones sobre les diferencies, sinón un sentíu de les semeyances en munchos sentíos&quot;. Dixo que creía que la [[Torá]], el [[Corán]] y la [[Biblia]] comparten toos una hestoria fundamental que coneuta colos llectores.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ctlibrary.com/ct/2004/october/20.28.html |títulu=John Kerry's Open Mind |apellíu=Stricherz |nome=Mark |fecha=1 d'ochobre de 2004 |editorial=Christianity Today |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160531161151/http://www.ctlibrary.com/ct/2004/october/20.28.html |fechaarchivu=2016-05-31 }}&lt;/ref&gt;

=== Salú ===
En 2003, diagnosticóse-y a Kerry y trató con ésitu un cáncer de próstata.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Sen. Kerry's Surgery A Success |url=http://www.cbsnews.com/stories/2003/02/11/politics/main540196.shtml |editorial=[[CBS]] |fecha=11 de febreru de 2003}}&lt;/ref&gt; El 31 de mayu del 2015, Kerry rompióse la pierna derecha nun accidente en bicicleta en Scionzier, Francia, y foi treslladáu al [[Hospital Xeneral de Massachusetts]] de Boston pa la recuperación. El ciruxanu ortopédicu Dr. Dennis Burke,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.massgeneral.org/ortho/doctors/doctor.aspx?id=16670 |títulu=Dennis William Burke, MD - Massachusetts General Hospital, Boston, MA |obra=massgeneral.org |fechaaccesu=27 d'agostu de 2015}}&lt;/ref&gt; quien conociera a Kerry en Francia y acompañara a él nel avión dende Francia a Boston, trató la pierna derecha de Kerry el martes 2 de xunu, nuna operación de cuatro hores.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.usnews.com/news/politics/articles/2015/06/02/kerry-to-have-surgery-tuesday-on-broken-leg |títulu=Doctors complete surgery on Secretary Kerry for broken leg - US News |obra=US News &amp; World Report |fechaaccesu=27 d'agostu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=https://www.cnn.com/2015/06/01/politics/geneva-john-kerry-bike-accident/ |títulu=Bike accident puts John Kerry in hospital - CNNPolitics.com |autor=Ben Brumfield and Elise Labott, CNN |fecha=1 de xunu de 2015 |obra=CNN |fechaaccesu=27 d'agostu de 2015}}&lt;/ref&gt;

=== Atletismu y la navegación ===
Amás de los deportes que xugó en Yale, Kerry ye descritu pola revista [[Sports Illustrated]], ente otros, como un &quot;vidueñu ciclista&quot;,&lt;ref&gt;{{cita publicación |nome=Tim |apellíu=Maloney |títulu=Kerry Au Tour |url=http://autobus.cyclingnews.com/road/2005/tour05/news/?id=/news/2005/jul05/jul24news2 |fecha=24 de xunetu de 2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Politics? Armstrong has Kerry's vote..... maybe |url=http://sportsillustrated.cnn.com/2005/more/specials/tour_de_france/2005/07/23/bc.cyc.tourdefrance.not.ap/ |fecha=23 de xunetu de 2005 |obra=CNN |urlarchivu=https://web.archive.org/20050725232420/http://sportsillustrated.cnn.com:80/2005/more/specials/tour_de_france/2005/07/23/bc.cyc.tourdefrance.not.ap/ |fechaarchivu=25 de xunetu de 2005 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050725232420/http://sportsillustrated.cnn.com/2005/more/specials/tour_de_france/2005/07/23/bc.cyc.tourdefrance.not.ap/ |archivedate=2005-07-25 |fechaaccesu=2017-10-22 }}&lt;/ref&gt; dando tou nuna bicicleta de carretera. Antes de la so candidatura presidencial, Kerry yera conocíu por haber participáu en dellos paseos de llarga distancia. Inclusive mientres les sos munches campañes, visitó munches tiendes de bicicletes, tantu nel so estáu natal y n'otros llugares. El so personal solicitó bicicletes estátiques reclinadas pa les sos habitaciones d'hotel.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.thesmokinggun.com/archive/0327061kerry2.html |títulu=JK hotel needs |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100418062714/http://www.thesmokinggun.com/archive/0327061kerry2.html |fechaarchivu=18 d'abril de 2010}}&lt;/ref&gt; Tamién foi un snowboarder, windsurf, y marineru.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sports.espn.go.com/espn/page2/story?page=merron/kerry/040726 |títulu=ESPN.com: Page 2 : Rink turns and big deals |obra=go.com}}&lt;/ref&gt;

Según el Boston Herald, de fecha 23 de xunetu del 2010, Kerry encargó la construcción d'un nuevu yate de $7 millones (un 75 Amistá) en Nueva Zelanda y en Portsmouth, [[Rhode Island]], onde tien la so sede la empresa de yates Amistad.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.friendshipyachtcompany.com/contacts.html |títulu=Friendship Yacht Company |editorial=Friendship Yacht Company |fechaaccesu=29 d'agostu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110510161359/http://www.friendshipyachtcompany.com/contacts.html |fechaarchivu=2011-05-10 }}&lt;/ref&gt; L'artículu afirmaba qu'esto-y dexó evitar el pagu d'impuestos de Massachusetts na propiedá incluyendo aproximao $437,500 n'impuestos sobre les ventes y un impuestu al consumu añal de cerca de $500.&lt;ref&gt;[http://www.bostonherald.com/track/inside_track/view/20100723senator_skipper_skips_town_on_sails_tax/srvc=home&amp;position=0 Sen. John Kerry skips town on sails tax], Boston Herald, July 23, 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cityofboston.gov/assessing/boatexcise.asp Massachusetts Boat Excise Rate], ''cityofboston.gov''.&lt;/ref&gt;
.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=128716458 |títulu=Kerry Says He Mishandled Raxón Over Yacht Taxes |fecha=30 de xunetu de 2010 |sitiuweb=NPR.org |agency=The Associated Press |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100811041904/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=128716458 |fechaarchivu=11 d'agostu de 2011}}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{Wikiquote}}
{{commons}}

=== Oficial ===
* [http://www.state.gov/secretary/ Secretariu de Estado John F. Kerry]
* [https://web.archive.org/web/20041209135553/www.johnkerry.com/about/john_kerry/military_records.html Kerry's military records]—de JohnKerry.com via the [[Internet Archive]]

=== Información ===
* [http://www.archivoelectoral.org/politicos/john-kerry/89 Material de Campaña de John Kerry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140405140739/http://www.archivoelectoral.org/politicos/john-kerry/89 |date=2014-04-05 }} —from ArchivoElectoral.org
* [http://www.newsmeat.com/washington_political_donations/John_Kerry.php Donaciones Polítiques feches por John Kerry]
* [http://www.snopes.com/politics/kerry/service.asp Snopes.com: &quot;Service Mettle&quot;]—''[[Urban Legends Reference Pages|Snopes.com]]'' de les Medayes pol Serviciu militar de Kerry en Vietnam
* [http://www.sourcewatch.org/index.php?title=John_Kerry Profile] de [[SourceWatch]]
* [http://www.cidob.org/biografias_lideres_politicos/america_del_norte/estados_unidos/john_kerry Biografía de John Kerry por CIDOB] (n'español)

=== Declaraciones y entrevistes ===
* [http://www.boston.com/globe/nation/packages/kerry/images/day1/transcript.htm John Kerry's letter to his parents about Richard Pershing's death]—1968.
* [[s:Vietnam Veterans Against the War Statement|Statement on behalf of Vietnam Veterans Against the War]]—Abril de 1971.
* [http://www.cwes01.com/13790/23910/ktpp179-210.pdf John Kerry's Senate hearing testimony] al Comité de Rellaciones Esteriores del Senáu en 1971 (PDF file)
* [http://www.nationalreview.com/document/kerry200404231047.asp John Kerry's complete 1971 statement before the Senate Foreign Relations Committee from National Review]
* [http://www.richmond.edu/~ebolt/history398/JohnKerryTestimony.html Selections from John Kerry's 1971 statement before the Senate Foreign Relations Committee]
* [https://fas.org/irp/congress/1992_rpt/bcci/ The BCCI Affair, A Report to the Committee on Foreign Relations, United States Senate], pol Senador John Kerry y el Senador Hank Brown, N'avientu de 1992
* [https://archive.org/details/GreatSpeechesAndInterviewsWithJohnKerryAndOthers Obama rally with John Kerry and Others MP3] el 2 de febreru de 2008 en Sacramento, CA

=== Cobertoria de Prensa ===
* [http://www.boston.com/globe/nation/packages/kerry/ John Kerry: Candidate in the making], Michael Kranish, ''[[The Boston Globe]]'', 15 de Xunu de 2003
* [http://www.villagevoice.com/2004-02-17/news/when-john-kerry-s-courage-went-m-i-a/ When John Kerry's Courage Went M.I.A.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100729195653/http://www.villagevoice.com/2004-02-17/news/when-john-kerry-s-courage-went-m-i-a/ |date=2010-07-29 }}, Sydney H. Schanberg, ''[[The Village Voice]]'', 17 de Febreru de 2004]
* [http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/choice2004/ Frontline: The Choice 2004], ''[[PBS]]'', un especial de dos hores onde se comparaba a Kerry con Bush
* [http://www.nysun.com/article/3775 Researcher Alleges Potential Plagiarism in 11 Passages of Kerry's Writings], Josh Gerstein, ''[[New York Sun]]'', el 26 d'ochobre de 2004
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/3003306.stm Profile: John Kerry], Paul Reynolds, ''[[BBC News]]'', 5 de Payares de 2004

{{socesión
| predecesor2 = [[Hillary Clinton]]
| títulu2 = [[Ficheru:Seal of the United States Department of State.svg|30px]]&lt;br/&gt;[[Secretariu d'Estáu de los Estaos Xuníos]]
| periodu2 = [[2013]]-[[2017]]
| socesor2 = Thomas Shannon &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Secretariu en funciones)&lt;/small&gt;
| predecesor = [[Paul Tsongas]]
| títulu = [[Ficheru:Seal of the United States Senate.svg|30px]]&lt;br/&gt;[[Senáu de los Estaos Xuníos|Senador]] [[Antigüedá de los senadores de los Estaos Xuníos|senior]] de los [[Estaos Xuníos]]
| periodu = [[1985]]-[[2013]]
| socesor = [[Mo Cowan]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(senador interín)&lt;/small&gt;
}}
{{NF|1943||Kerry, John}}

{{Tradubot|John Kerry}}
[[Categoría:Persones candidates a la presidencia d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Secretarios d'Estáu d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Abogaos y abogaes d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Políticos y polítiques d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Senadores d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Políticos y polítiques del Partíu Demócrata (Estaos Xuníos)]]
[[Categoría:Sobrevivientes de cáncer]]</text>
      <sha1>6fhtkr7gk6uigucbzu0j5nv1s98yp81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cañón del Chaco</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97392</id>
    <revision>
      <id>4488308</id>
      <parentid>4450962</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:53:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34623" sha1="qa7l3i0nkxckuvjvfr4ft79dcnl68ji" xml:space="preserve">{{Ficha de Patrimoniu de la Humanidá |
Nome = Cultura Chaco
| Imaxe = Chaco Canyon Chetro Ketl great kiva plaza NPS.jpg
| Tamañu = 288px
| Pie = Ruines de Chetro Ketl.
| País = {{USA}}
| Tipu = &lt;span style=&quot;color:#F4A460&quot;&gt;'''Cultural'''&lt;/span&gt;
| Criterios = iii
| ID = 353rev
| Rexón = [[Patrimoniu de la Humanidá n'Europa y América del Norte|Europa y América del Norte]]
| Añu = 1987
| Extensión = 
| Peligru = 
| Coordenaes = non
}}

El '''parque históricu nacional de la Cultura Chaco''' —''Chaco Culture National Historical Park'' n'inglés&lt;ref&gt;[http://www.nps.gov/chcu/index.htm]&lt;/ref&gt;—, más conocíu como '''Cañón del Chaco''' o '''Chaco Canyon''', ye un [[parque históricu nacional]] de los [[Estaos Xuníos]] (enantes [[monumentu nacional (Estaos Xuníos)|monumentu nacional]]) y [[Patrimoniu de la Humanidá]] de la [[Organización de les Naciones Xuníes pa la Educación, la Ciencia y la Cultura|Unesco]] qu'alluga la más trupa y escepcional concentración de [[Indios pueblo|pueblos]] nel [[Suroeste d'Estaos Xuníos]]. El parque ta allugáu al noroeste de [[Nuevu Méxicu]], ente [[Albuquerque]] y [[Farmington (Nuevu Méxicu)|Farmington]], nun valle relativamente inaccesible cortáu pol [[Chaco Wash]]. Conteniendo la mayor cantidá de ruines antigües al norte de Méxicu, el parque caltién una de les árees culturales y históriques más importantes d'América.

Ente l'añu 900 y 1150, Cañón del Chaco yera un importante centru cultural de los [[anasazi]]. Los habitantes de la rexón consiguíen bloques de piedra arenisca y tresportaben [[madera]] dende grandes distancies, armando quince importantes complexos que siguieron siendo les construcciones más grandes n'[[América del Norte]] hasta'l [[sieglu XIX]]. Una evidencia de l'[[arqueoastronomía]] nel Chaco foi suxerida, col [[petroglifu]] «Daga del Sol» na [[Llomba Faxada]] como un exemplu popular. Munches construcciones chacoanas fueron alliniaes pa prindar los ciclos solar y llunar, riquiendo xeneraciones d'observaciones astronómiques y sieglos de construcción esperta coordinada. Créese que'l [[cambéu climáticu]] llevó a una emigración de los chacoanos y un eventual abandonu del cañón, empezando con una seca de 50 años en 1130.

Alcontráu na greba y inhospitable rexón de les [[Monumentu de les Cuatro Esquines|Cuatro Esquines]], los sitios culturales chacoanos son fráxiles; medranes d'erupción causaos por turistes llevaron a la clausura de la Llomba Faxada al públicu. Los sitios son consideraos tierres d'orixe ancestral sagraos de los pueblos [[hopi]], [[navajo]] y [[Indios pueblo|pueblo]], que siguen calteniendo [[Tradición oral|tradiciones orales]] que rellaten la so migración histórica del Chaco y la so rellación espiritual cola tierra. Mientres la preservación de parques caltién conflictos coles creencies relixoses de los nativos, los representantes de les tribus trabayen estrechamente col National Park Service pa compartir la so conocencia y respetu al heriedu de la cultura chacoana.

== Proteición ==
El llugar foi primeru declaráu'l 11 de marzu de 1907, por proclamación del presidente [[Theodore Roosevelt]], monumentu nacional Cañón del Chaco (''Chaco Canyon National Monument''). Dempués, foi rebautizado como «monumentu nacional de les Ruines Azteques» (n'inglés, ''Aztec Ruins National Monument''), con un cambéu de llendes, el [[2 de xunetu]] de [[1928]]). Como toles propiedaes históriques del [[Serviciu de Parques Nacionales]], esi monumentu nacional foi llistáu alministrativamente nel [[Rexistru Nacional de Llugares Históricos]], tres la so constitución el [[15 d'ochobre]] de [[1966]]. Amplióse nuevamente la zona y se rediseñó como [[parque históricu nacional]] el 19 d'avientu de 1980.

Les ruines azteques fueron añadíes a la llista de [[Patrimoniu de la Humanidá]] de la [[Unesco]], como parte del Parque nacional Históricu de la Cultura Chaco, el [[8 d'avientu]] de [[1987]].&lt;ref&gt;{{cita web|nome1=Unesco|títulu=Chaco Culture|url=http://whc.unesco.org/es/list/353rev|editorial=[[Unesco]]|fechaaccesu=6 d'abril de 2015}}&lt;/ref&gt;

== Xeografía ==

El Cañón del Chaco ta asitiáu na [[cuenca San Juan]], sobre la estensa [[pandu Coloriáu]], arrodiáu pelos [[montes Chuska]] nel oeste, les [[montaña San Juan]] al norte, y les [[montaña San Pedro]] nel este. Los chacoanos antiguos sofitábense sobre los trupos montes de [[carbayu]], [[piñón]], [[pinus ponderosa]], y [[juniperus]] pa llograr madera y otros recursos. El cañón en sí, alcontráu nes tierres baxes llindaes per campos de [[Duna|dunes]], cuetos, y montes, preséntase direición cuasi de noroeste a suroeste y ye abarganáu por [[Macizu|macizos]] llanos conocíos como [[Mesa|meses]]. Grandes resquiebros ente la parte del suroeste los ribayos (llaos del cañón conocíos como rincones) fueron decisivos n'enriar nubes nel cañón, aguiyando los niveles de precipitación locales. Los principales complexos chacoanos, como [[Pueblu Guapu]], [[Nuevu Altu]], y [[Kin Kletso]], tienen elevaciones de 1890 a 1963 metros.

El suelu [[Ábanu|aluvial]] del cañón, que torna al nordeste con una nidia rimada de 6 metros per quilómetru, ta estremáu pol [[Chaco Wash]], una [[Rambla (xeomorfoloxía)|rambla]] que namái infrecuentemente lleva agua. De los [[acuíferu|acuíferos]] del cañón, el más grande ta asitiáu a una fondura que -y imposibilitó a los chacoanos tocar la so agua soterraño; namái un pocu más pequeñes y menos fondes fontes dexaben pequeñes [[naciente]]s. Una parte significante d'agua del área ye virtualmente inesistente sacante col aspeutu d'una nube corriendo intermitentemente al traviés de les ramblas.

== Xeoloxía ==

Dempués de que'l supercontinente de [[Panxea]] estremar mientres el [[Periodu (xeoloxía)|periodu]] [[Cretácicu]], la rexón volvióse parte d'una zona de transición, ente un mar tierra adientro de poca profunidad—la [[Ruta Marítima Interior Occidental]]— y una banda de llombes baxes y llanes al oeste. Una mariña arenoso y pantanoso alternó n'este y oeste, alternadamente somorguiando y desatapando la porción del cañón que güei ye'l Colorado Plateau.

Como'l Chaco Wash fluyía nel llau más altu de lo que ye agora la [[pandu Chacra]], cortaba sobre él, afayando'l total del cañón pol cursu de millones d'años. El pandu en sí mesma entiende formaciones d'[[arenisca]] y [[Cayuela (roca)|cayuela]] que daten del [[Cretácicu Cimeru]], que son de la [[Formación xeolóxica|formación de Mesa Verde]]. Les tierres de baxo del cañón fueron dempués erosionadas, esponiendo'l [[llechu de roca]] [[Menefee Shale]], este foi subsecuentemente soterráu so 8 metros de [[sedimentu]] depositáu. El cañón y el pandu cayen nel «Chaco Core», distintu del más anchu Chaco Plateau; ye una rexón relativamente llana de pacional con infrecuentes y entrepolaos files d'árboles. Especialmente porque la [[divisoria continental de les Amériques]] ta a namái 25 quilómetros al oeste del cañón, les carauterístiques xeolóxicu y distintu patrones de desaguadoriu estremes estos dos rexones d'elles y de los cercanos [[Cayente Chaco]], [[Cayente Gobernador]] y el [[valle de Chuska]].

== Clima ==

Una rexón greba d'[[Desiertos y arbustos alredor de la tierra|arbustos alredor de la tierra]] y una [[estepa]] erma, el cañón y el bañu más ancho promedian 20 centímetros de precipitaciones per añu; el parque promedia 231,1 milímetros. El Cañón Chaco sobre'l llau [[Barloventu (mar)|sotaventu]] de los rangos de los estensos montes de sur a oeste, resultando nun efeutu d'[[agua solombra]] que lleva a la predominante falta de mugor na rexón. Cuatro estaciones distintes definen a la rexón, con cayida d'agua mayormente ente xunetu y setiembre; mayu y xunu son los meses más secos. La [[Precipitación (meteoroloxía)|precipitación orográfica]], resultáu del mugor de sistemes de nube que xuben los rangos del monte alredor del Cañón Chaco, ye responsable de la mayoría de les precipitaciones tantu pel iviernu como pel branu; la cayida d'agua amonta nes árees más elevaes. Escursiones anormales ocasionales al norte de la [[Zona de converxencia intertropical]] puede traer grandes cantidaes inusuales de precipitaciones en dellos años.

L'área del Cañón Chaco ye tamién carauterizada polos remarcables estremos climáticos: les temperatures rexistraes tán ente los -39&amp;nbsp;°C a los 39&amp;nbsp;°C, y los cambeos de temperatura de más de 16&amp;nbsp;°C nun namái día nun son desconocíos. La rexón promedia menos de 150 díes ensin [[Xelada blanca|xelaes blanques]] per añu, y el clima llocal puede camudar xabazmente d'años d'abondosa cayida d'agua a [[Sequía|sequía]] estendíes. La fuerte influencia del fenómenu d'[[El Neñu]] nel clima del cañón contribúi a la estrema variabilidá climática.

== Flora y fauna ==

La flora del Cañón Chaco ye típica de l'atopada nos desiertos altos d'América del Norte: [[Artemisia tridentata|artemisa]] y delles otres especies de [[Cactaceae]] tán en montes secos de [[piñón]] y [[juniperus]], esti postreru principalmente nel visu de los pandos. El cañón recibe menos precipitaciones que munches otres partes de Nuevu Méxicu alcontraes a llatitúes y elevaciones similares; polo que, nun tien los [[Monte templáu de coníferes|bosque templaos de coníferes]] qu'abonden n'árees al este. La prevalente poca densidá de plantes y vida selvaxe resonó en tiempos antiguos, cuando la sobrepoblación, cultivación expandiente, escesu de caza, destrucción del hábitat, y seca pudo impulsar a los chacoanos a enllenar el cañón de plantes selvaxes y xuegu. Tal asina, inclusive mientres los periodos húmedos, el cañón solamente foi capaz de sofitar a 2000 persones.

Les especies de [[mammalia|mamíferos]] más notables del cañón inclúin l'omnipresente [[Canis latrans|coyote]] (''Canis latrans''); el [[Odocoileus hemionus|venáu mular]], el [[uapití]], y el [[antílope]] tamién viven nel cañón, anque son raramente atopaos polos visitantes. Importantes [[Carnívoru|carnívoros]] más pequeños inclúin a los [[Lynx rufus|llobos cervales coloraos]], los [[Taxidea taxus|melandros]], los [[Foín|foinos]], y dos especies de [[Mephitidae|zorrinos]]. El parque alluga poblaciones abondoses de [[Rodentia|royedores]], incluyendo dellos pueblos de [[Perrín de la pradería|perrinos de la pradería]] y pequeñes colonies d'[[Chiroptera|esperteyos]], que tán presentes mientres el branu. La escasez local d'agua significa qu'hai relativamente poques especies de páxaros presentes; éstes inclúin los [[Geococcyx|correcaminos]], [[Falco|ferres]] grandes (como los [[Accipiter cooperii|azores de Cooper]] y los [[Falco sparverius|peñerines americanes]]), les [[Strigiformes|curuxes]], los [[Buitre|buitre]], y los [[Cuervo|cuervo]], anque son menos abondosos nel cañón que n'otros montes más húmedos nel este. Considerables poblaciones de páxaros más pequeños, incluyendo a los [[Canoro|canoros]], los [[Passeridae|gorriones]], y los ''[[carpodacus mexicanus]]'', son tamién comunes. Tres especies de [[Trochilinae|colibríes]] tán presentes, incluyendo'l diminutu, pero altamente pugnaz, ''[[selasphorus rufus]]''; ellos compiten intensamente colos más apacibles ''[[archilochus alexandri]]'' por hábitats de crianza en arbustos alcontraos cerca de l'agua. Los ''[[crotalus oreganus]]'' son vistos dacuando nes contornes, anque dellos [[Sauria|saurios]] y [[Scincidae|escincos]] son muncho más abondosos qu'otros.

== Historia ==
[[Ficheru:Map Anasazi, Hohokam and Mogollon cultures-es.svg|250px|thumb|Mapa amosando la estensión de l'antigua civilización [[Anasazi]].]]
[[Ficheru:San Juan Basin Prehistoric Roads.jpg|250px|thumb|Víes prehistóriques y Cases Mayores na cuenca del ríu San Juan.]]
[[Ficheru:Chaco Canyon Jackson stairs NPS.jpg|thumb|250px|Jackson Stairs.]]

=== Puebloanos ancestrales ===

Los arqueólogos identifiquen al primer pueblu nel [[Baño San Juan]] como [[Caza-recoyida|cazadores-pañadores]] designaos como [[Clasificación Pecos|arcaicos]]; baxen de cazadores [[Cultura Clovis|clovis]] nómades qu'aportaron al suroeste alredor del años 10&amp;nbsp;000&amp;nbsp;e.C. P'aprosimao'l 900&amp;nbsp;e.C., eses persones vivíen en sitios como'l Covarón Atatl. El pueblu arcaicu dexó bien poca evidencia de la so presencia nel Cañón Chaco. Sicasí, p'aprosimao l'añu 490, los sos descendientes, designaos como [[Clasificación Pecos|fabricadores de canastes]], cultivaben de cutio nel cañón, viviendo na aldega Shabik'eshchee y otros asentamientos [[Arquiteutura soterraña|soterraños]].

Una pequeña población de fabricadores de canastes permaneció nel área del Cañón Chaco y desenvolvióse al traviés de delles instancies culturales hasta alredor del añu 800, cuando taben construyendo complexos con forma d'arcu, cada unu entendiendo de cuatro a cinco suites residenciales con [[Kiva|kivas]] soterrañes, árees bien zarraes fueron puestes pa observaciones relixoses y ceremonies. Estes estructures fueron identificaes como carauterístiques de los [[Clasificación Pecos|pueblos pueblo tempranos]]. Pal 850, la población pueblo —tamién conocíu como los [[anasazi]], d'un términu [[Idioma navajo|navajo]] que significa «antiguu enemigu»— espandiéronse rápido, con miembros morando en pueblos más grandes y mestos. Hai fuerte evidencia d'una industria de procesu ya intercambiu de [[turquesa]] que data del sieglu X. Hasta esti momentu, la primer seición del complexu masivu [[Pueblu Guapu]] yá foi construyíu, empezando con una columna curvada de 50 habitaciones cerca del actual muriu del norte. 

El sistema cohesivu que caracterizó a la sociedá chacoana empezó a desintegrarse alredor del añu 1140, quiciabes de resultes d'una severa [[seca]] de 50 años qu'empezó en 1130; la inestabilidá crónica del clima, incluyendo una serie de seques severes, qu'otra vegada mancaron a la rexón ente 1250 y 1450. Otros factores inclúin los patrones de manexu d'agua y la deforestación. Por casu, la madera pa construcción foi importada de montes remotos, como los [[montes Chuska]] a 80 quilómetros al oeste. Les comunidaes remotes empezaron a sumir y, pal final del sieglu, les construcciones nel centru del cañón fueron curioso sellaes y abandonaes. La evidencia arqueolóxico y cultural llevó a los científicos a creer que la xente d'esta rexón migró al sur, este y oeste nos valles y drenaxes del [[ríu Little Coloráu]], el [[ríu Puercu]], y el [[ríu Bravo]].

=== Socesión athabaskan ===

Los pueblos que falaben [[Idioma numic|numic]], como los [[ute]] y los [[shoshone]], taben presentes nel Colorado Plateau nel sieglu XII. Pueblu nómades que falaben [[Idioma athabaskan del sur|athabaskan del sur]], como los [[Apache (etnia)|apache]] y los [[navajo]] asocedieron al pueblu na rexón pal sieglu XV; nel procesu, adquirieron costumes y habilidaes agriculturales de los chacoanos. La Nación Navajo moderna xaz al oeste del Cañón Chaco, y munchos navajo (más apropiadamente conocíos como diné) viven n'árees circundantes. L'apuerto de los [[Imperiu español|españoles]] nel sieglu XVII inauguró una era de sometimientu y rebelión, cola área del Cañón Chaco absorbiendo refuxaos puebloanos y navajos fuxendo de los españoles. En socesión, primero Méxicu, dempués los Estaos Xuníos, llograron la soberanía sobre'l cañón, y campañes militares fueron llanzaes contra'l restu de los habitantes de la rexón.

=== Escavación y proteición ===

En 1832 el comerciante [[Josiah Gregg]] foi'l primeru n'escribir sobre les ruines del Cañón Chaco, refiriéndose a Pueblu Guapu como «construyíu con piedra arenisca fina». En 1849, un destacamentu del [[Exércitu de los Estaos Xuníos]] travesó la zona y esaminó les ruines. L'allugamientu yera tan remota, sicasí, que nos siguientes 50 años el cañón foi escasamente visitáu. Dempués d'una curtia reconocencia realizada por estudiantes de la Smithsonian nos años 1870, en 1896 empezó'l trabayu arqueolóxicu formal, al cargu de un grupu del Muséu d'Estaos Xuníos d'Historia Natural (la Espedición Esploradora Hyde) qu'empezó a escavar en Pueblu Guapu. Pasaron cinco veranos na rexón, mandando más de 60&amp;nbsp;000 oxetos a Nueva York y operando una serie de puestos comerciales.

En 1901 [[Richard Wetherill]], que trabayara pa los hermanos Hyde y la so espedición, reclamó, faciendo usu de la posibilidá que daba a cada estadiounidense la llei de Granxes («Act Homestead») de 1862, una facienda de 161 [[Acre (unidá de superficie)|acres]] de tierra qu'incluyía Pueblu Guapu, [[Pueblu del Regueru]], y [[Chetro Ketl]]. Mientres investigaba la reclamación de tierra de Wetherill, l'axente federal de tierra Samuel J. Holsinger informó de les condiciones del mediu físicu del cañón y sobre los sitios, los notables segmentos prehistóricos y les escalinates sobre Chetro Ketl, y documentó la esistencia de diques prehistóricos y antiguos sistemes de regación. El so informe (que finalmente nun foi publicáu) encamentó encarecidamente la creación d'un nuevu [[parque nacional]] pa caltener el conxuntu de los sitios chacoanos. Al añu siguiente, [[Edgar Lee Hewett]], que yera presidente de la Universidá Normal de Nuevu Méxicu (que dempués se convirtió na [[Universidá de la Rexón Montascosa de Nuevu Méxicu]]), realizó llevantamientos cartográficos de munchos de los sitios chacoanos. L'esfuerzu de Hewett y d'otros ayudó a que'l Congresu aprobara la [[llei d'Antigüedaes]] de 1906 («Antiquities Act»), que foi la primer llei d'Estaos Xuníos pa protexer les antigüedaes (la llei foi una consecuencia direuta del discutiniu que rondaba les actividaes de Wetherill nel área del Cañón Chaco). Esa nueva llei tamién dexaba al [[Presidente de los Estaos Xuníos]] establecer por aciu proclamación pública [[Monumentu nacional de los Estaos Xuníos|monumentos nacionales]]. El presidente [[Theodore Roosevelt]], faciendo usu d'esa prerrogativa presidencial, proclamó'l monumentu nacional Cañón del Chaco el [[11 de marzu]] de [[1907]]. Tres ello, Wetherill arrenunció a la so demanda de delles parceles de tierra que tenía nel Cañón Chaco. 

En 1949, el monumentu nacional Cañón del Chaco foi ampliáu con tierres cedíes pola [[Universidá de Nuevu Méxicu]]. Al volver, los científicos calteníos pola universidá investigaron derechos del área. En 1959 el [[Serviciu de Parques Nacionales]] construyó un centru de visitadores del parque, casa del personal, y campings. Como una propiedá histórica del Serviciu de Parques Nacionales, el monumentu nacional foi incluyíu nel [[Rexistru Nacional de Llugares Históricos]] el [[15 d'ochobre]] de [[1966]], nel momentu de la so creación. En 1971, los investigadores Robert Lister y James Judge establecieron el Chaco Center, una división pa investigación cultural que funcionó como un proyeutu común ente la Universidá de Nuevu Méxicu y el Serviciu de Parques Nacionales. Un númberu de proyeutos multidisciplinarios, inspeiciones arqueolóxiques, y escavaciones llindaes empezaron mientres esi momentu. El Chaco Center inspeccionó extensivamente los senderos chacoanos, caminos bien construyíos irradiaos del centru del cañón. Los resultaos d'esa investigación conducieron a Pueblu Altu y otros sitios a interpretaciones académiques aceptaes dramáticamente alteriaes de la cultura chacoana y la rexón de les Cuatro Esquines del Suroeste d'Estaos Xuníos.

La riqueza cultural de los restos de los xacimientos arqueolóxicos de la rexón llevó a una nueva ampliación y a la reconversión del pequeñu monumentu nacional. El [[19 d'avientu]] de [[1980]] establecióse como parque históricu nacional («Chaco Culture National Historical Park»), y ampliáronse 53 km² al área protexida. En 1987, el parque foi designáu [[Patrimoniu de la Humanidá]] pola [[Organización de les Naciones Xuníes pa la Educación, la Ciencia y la Cultura|Unesco]]. Pa salvaguardar los sitios chacoanos en tierres axacentes del [[Bureau of Land Management]] y de la [[Navajo|Nación navajo]], el Serviciu de Parques desenvolvió un programa multiagencia de Sitiu de Proteición Arqueolóxica de la Cultura de Chaco. Eses iniciatives detallaron la presencia de más de 2.400 sitios arqueolóxicos dientro de les llendes actuales del parque; namái un pequeñu porcentaxe d'ellos fueron escavaos.

== Xestión ==
[[Ficheru:Carte Chaco Canyon 1.png|250px|thumb|Mapa del Parque nacional Históricu de la Cultura Chaco.]]
El Chaco Culture National Historical Park ye xestionáu pol [[National Park Service]], una axencia federal dientro del [[Depertamento del Interior de los Estaos Xuníos|Departamentu del Interior]]. Nel [[añu fiscal]] 2002-03, el presupuestu añal operáu pol parque foi d'[[Dólar d'Estaos Xuníos|US$]] 1&amp;nbsp;434&amp;nbsp;000. Enantes a les escavaciones de los años 1980, les escavaciones dientro del parque fueron intensives, implicando'l parcial esmantelamientu o baltadera de murios compuestos y la estracción de miles d'artefactos. Empezando en 1981, una nueva metodoloxía informada poles creencia tradicionales de los hopi y los pueblu llevó a les restricciones d'eses escavaciones invasivas, prefiriendo sicasí métodos —incluyendo la [[teledetección]], la investigación [[Antropoloxía cultural|antropolóxica]] nes [[Tradición oral|tradiciones orales]] indies, y [[dendrocronología]]— que dexó a los sitios chacoanos relativamente seles. Nesta veta, el Comité de Consulta India Chacoano-americana foi establecíu en 1991 n'orde de dexar a los navajo, hopi, pueblu y otros representantes indios una voz nel manexu del parque.

L'actual política del parque manda la restauración parcial de sitios escavaos. El «backfilling», qu'arreya l'usu de sable pa tapar sitios escavaos, ye una de les téuniques utilizaes. Otres iniciatives inclúin el Programa Cielu de Nueche de Chaco, que busca esaniciar l'impautu de la [[contaminación lumínicia]] nos aclamaos cielos nocherniegos del parque; sol programa, unos 14&amp;nbsp;000 visitantes faen usu del Observatoriu Chaco (inauguráu en 1998), telescopios del parque, y programes rellacionaos cola astronomía. Aun así, les reliquies chacoanas fuera de les llendes del parque fueron amenaciaes pol desenvolvimientu: un exemplu foi l'arrendamientu competitivu de tierres federales na Cuenca San Juan pa la [[minería de carbón]] qu'empezó en 1983. Dende eso, amplios depósitos de carbón darréu ocuparon el parque.

== Sitios ==
[[Ficheru:Chaco-Culture-NHP-Pueblo-Del-Arroyo.jpg |250px|thumb|Pueblu Del Regueru.]]
[[Ficheru:Pueblo Bonito Aerial Chaco Canyon.jpg|250px|thumb|Pueblu Guapu, la mayor de les Cases Grandes del Chaco.]]
[[Ficheru:Chaco Canyon Fajada Butte summer stormclouds.jpg|250px|thumb|Faxada Butte, cañón del Chaco (pel branu).]]
[[Ficheru:Chaco Canyon Fajada Butte in snow NPS.jpg |250px|thumb|Faxada Butte, cañón del Chaco (pel iviernu).]]
[[Ficheru:Chaco Anasazi canteen NPS.jpg |250px|thumb|Cerámica escavada nel parque de la cultura Chaco.]]
Los chacoanos construyeron los sos complexos a una distancia de 14 quilómetros del suelu del cañón, coles parés de delles estructures alliniaes cardinalmente col ciclu de 18,6 años de mínima y máxima salida y puesta de la lluna. Nueve Cases Grandes tán asitiaes al llau norte del Chaco Wash, na base de monumentales pandos de sable. Hai otres 14 Cases Grandes, que tán arrexuntaes debaxo d'alcuerdu al allugamientu xeográficu con respectu al cañón.

=== Cañón central ===

La porción central del cañón contién los complexos chacoanos más grandes. El más estudiáu ye [[Pueblu Guapu]]; cubriendo cuasi 8.000 quilómetros cuadraos y conteniendo siquier 650 habitaciones, ye la Casa Grande más grande. Pueblu Guapu ta estremáu en dos seiciones por un muriu precisamente alliniáu de norte a sur, estremando la plaza central. Un Gran Kiva foi puestu en cada llau de la paré, creando un patrón simétricu común a munches de les Grandes Cases chacoanas, so finalización, yera aproximao del tamañu del [[Coliséu de Roma|coliséu]] [[Roma|romanu]].

Cerca ta [[Pueblu del Regueru]]; fundáu ente los años 1050 y 1075 y completáu a empiezos del sieglu XII, ta alcontráu cerca de Pueblu Guapu, nuna desaguada conocida como la Fienda del Sur. Casa Requexada, allugando un Gran Kiva y relativamente aisllada d'otros sitios nel Cañón Chaco, atopar al sur del Chaco Wash, axacente al senderu chacoano que lleva a la puesta de pasos pronunciaos qu'algamen el visu del pandu Chacra. El kiva permanez namái, ensin estructures residenciales nin de soporte; dalguna vegada tuvo un pasiellu de 12 metros dende'l kiva soterrañu a dellos niveles sobre la tierra. [[Chetro Ketl]], asitiáu cerca de Pueblu Guapu, tien la forma típica de D de munchos otros complexos centrales, pero ye llixeramente más pequeñu. Empezáu ente los años 1020 y 1050, los sos 450-550 habitaciones compartíen namái un kiva. Los científicos envaloren que tomó 29.135 hores de persona de construcción pa edificar solamente'l Chetro Ketl; Hewett envaloró que riquió la madera de 5.000 árboles y 50 millones bloques de piedra.

Kin Kletso («Casa Mariella») foi un complexu de tamañu medianu asitiáu a 0,8 metros al oeste de Pueblu Guapu; amuesa fuerte evidencia de construcción y ocupación de pueblos pueblo del norte de la Cuenca San Juan. La so forma y diseñu rectangular ta rellacionáu col grupu cultural pueblu II, más que col estilu de pueblu III o la so variante chacoana. Contién alredor de 55 habitaciones, cuatro kivas de planta baxa, y una torre cilíndrica de dos pisos que pudo funcionar como kiva o como centru relixosu. Evidencia d'una industria de producción [[obsidiana]] foi afayada cerca de l'aldega, que foi construyida ente los años 1125 y 1130.

[[Pueblu Altu]], una Casa Grande de 89 habitaciones, ta asitiada enriba del pandu cerca del mediu del Cañón Chaco, y ta a 1 quilómetru de Pueblu Guapu; empezó ente los años 1020 y 1050. La so llocalización fixo a la comunidá visible pa la mayoría de los habitantes de la Cuenca San Juan; a éstes taba a namái 3,7 quilómetros al norte de Tsin Kletsin, nel llau opuestu al cañón. La comunidá foi'l centru d'una industria de procesu d'[[abaloriu]]- y [[turquesa]]- qu'influyó'l desenvolvimientu de la mayoría de les aldegues nel cañón; la producción de ferramientes de [[pedernal]] yera tamién común. Una investigación encabezada pol arqueólogu Tom Windes nel sitiu suxirió que namái un puñáu de families, quiciabes ente cinco y venti, realmente vivieron nel complexu; esto puede implicar que'l rol principal de Pueblu Alto nun foi residencial. Otra Casa Grande, [[Nuevu Altu]], foi construyida nel norte del pandu cerca de Pueblu Altu; foi fundada a fines de la década del 1100, momentu en que la población chacoana taba menguando nel cañón.

=== Periferia ===

Nel norte del Cañón Chaco hai otru grupu de Cases Grandes; de les cualos la más grande ye [[Casa Chiquita]], una aldega construyida na década de 1180 cuando, nun periodu de grandes precipitaciones, la cultura chacoana taba espandiéndose. El so diseñu presentaba un perfil más pequeñu y cuadráu; tamién-y faltaba les places abiertes y kivas separaes de los sos predecesores. Piedres más grandes y cuadraes fueron utilizaes na albañilería; kivas fueron diseñaes na tradición del norte de [[Parque nacional Mesa Verde|Mesa Verde]]. 3,2 quilómetros sol cañón ta [[Peñasco Blanco]], un edificiu compuestu con forma d'arcu construyíu sobre'l cantu del sur del cañón en cinco etapes distintos ente los años 900 y 1125. Una pintura del cantil (la «Platografía Supernova») cercana puede rexistrar el avistamiento de la [[supernova]] [[SN 1054]] el [[5 de xunetu]] de [[1054]].

[[Hungo Pavi]], alcontrada a namái 2 quilómetros d'Una Vida, midía 266 metros de circunferencia. Esploraciones iniciales revelaron habitaciones de 72 plantes, con estructures llegando a 4 pisos d'altu; una kiva circular foi identificada. [[Kin Nahasbas]] (construyida nel sieglu IX y el sieglu X) foi otra ruina importante; ta asitiada al norte d'Una Vida, asitiada al pie del norte del pandu. Escavación llindada foi dirixida nesta área.

[[Tsin Kletzin]] («Llugar de Charcoal»), un complexu alcontráu nel pandu Chacra y asitiáu sobre Casa Requexada, ta a 3,7 quilómetros al sur de Pueblu Altu, nel llau opuestu al cañón. Ta cerca del Dique Weritos, una estructura masiva que según los científicos aprovía a Tsin Kletzin tola so agua doméstico. El dique trabayaba reteniendo'l líquidu de les nubes nun banzáu. Aun así, los grandes resquiebros que se producieron forzaríen a los residente a reconstruyir regularmente'l dique y dragar l'área de receición d'agua.

Más fondu nel cañón, [[Una Vida]] ye una de les trés primeres Cases Grandes cola so construcción empezando alredor del añu 900. Entendiendo siquier dos pisos y 124 habitaciones, comparte una forma d'arcu o D cola de los sos contemporáneos, Peñasco Blanco y Pueblu Guapu, pero tien una adición única de «pierna de perru» necesaria por topografía. Ta asitiada nuna de les principales desaguaes del cañón, cerca del Baño Gallu, y foi espandida masivamente dempués del 930. [[Wijiji]] («arbustu»), entiende namái unes 100 habitaciones y ye la Casa Grande más pequeña. Construyida ente los años 1110 y 1115, foi la última Casa Grande chacoana en ser construyida. Por dalguna razón aisllada nel bañu estrecho, ta asitiada a 2 quilómetros del vecín Una Vida.

Direutamente al norte hai comunidaes que son inclusive más remotes, incluyendo les [[Ruines de Salmón]] y les [[Ruines de Aztec]], que tán xunto al [[ríu San Juan (Utah)|río San Juan]] y el [[ríu Animes]], cerca de Farmington; estos fueron construyíos mientres un periodu de 30 años de seca qu'empezó nel añu 1100. Direutamente a 100 quilómetros al sur del Cañón Chaco, nel [[Gran Senderu del Sur]], atópase otru grupu de comunidaes perifériques. La más grande d'elles ye Kin Nizhoni, que ta a 2100 metros sobre'l pandu.

== Ruines ==

=== Cases Grandes ===

Inmensos complexos conocíos como «Cases Grandes» fueron centros claves pa ejemplificar los estilos arquiteutónicos y los cultos chacoanos. La so carauterística más notable ye'l so gran volume; la mayoría de los complexos nel Cañón Chaco promediaban les 200 habitaciones cada unu, con dalgunos llegando a 700 habitaciones. Los tamaños de les habitaciones tamién yeren considerables, con techos altos comparaos coles construcciones feches en periodos anasazi previos. Tamién taben bien entamaos, con seiciones vastes o aletes construyíes nuna sola instancia. Les cases tán xeneralmente empobinaes frente al sur, coles árees de plaza cuasi siempres zarraes por edificios d'habitaciones separaes o de parés altes. Les construcciones predominantemente de munches plantes de cutiu teníen cuatro o cinco pisos d'altu.

Estructures ceremoniales conocíes como [[Kiva|kivas]] fueron construyíes en proporción al númberu d'habitaciones nun pueblu. En permediu, una pequeña kiva yera construyida por cada 29 habitaciones. Nueve complexos tamién allugaben una Gran Kiva, que podía midir más de 19 metros de diámetru. Toles kivas chacoanas compartíen carauterístiques arquiteutóniques distintives, incluyendo les puertes con forma de T y [[Dintel|dinteles]] de piedra. Anque murios y complexos simples fueron construyíos, les Cases Grandes fueron principalmente construyíes con parés de [[mampostería]], dos pared paraleles d'allugamientu, bloques d'[[arenisca]] planos delimitados con amiestu de [[magre]] fueron construyíos. L'espaciu ente los murios yera enllenáu con [[Cascote|cascotes]], que depués formaben el nucleu del muriu. Los murios dempués yeren cubiertos con una capa delgada de pequeñes pieces d'arenisca.

=== Usu ===

Los edificios meticulosamente diseñaos que caracterizaron a los complexos chacoanos más grandes nun remanecieron hasta aproximao l'añu 1030. El pueblu chacoano combinaba diseños arquiteutónicos primeramente entamaos, alliniadures astronómiques, xeometría, panorames, ya inxeniería pa crear un centru urbanu antiguu d'arquiteutura pública única. Los investigadores concluyeron que'l complexu pudo tener una población residencial relativamente pequeña, con grupos más grandes arrexuntaos namái temporalmente pa eventos y ceremonies añales. Sitios más pequeños, aparentemente con un calter más residencial, tán esvalixaos cerca de les Grandes Cases en y alredor del Cañón Chaco.

Pa esi tiempu, la comunidá de puebloanos ancestrales ([[anasazi]]) tamién esperimentó una puxanza de la población y la construcción. A lo llargo del sieglu X, les téuniques de construcción chacoanas espandiéronse gradualmente dende'l cañón a rexones vecines. Pal añu 1115, siquier 70 pueblos periféricos cola arquiteutura carauterística chacoana construyeron dientro de los 65.000 quilómetros cuadraos que componen la Cuenca San Juan. Los investigadores alderiquen la función de les construcciones, dalgunes de les cuales son lo suficientemente grandes pa ser consideraes Cases Grandes. Dalgunos suxeren que pudo haber más que comunidaes llabradores, quiciabes funcionando como estaciones de comerciu o sitios ceremoniales.

== Ver tamién ==
* [[Oasisamérica]]
* [[Anasazi]]
* [[Parque nacional Mesa Verde]]
* [[Snaketown]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{Commons|Chaco Canyon National Historical Park}}
* [http://www.nps.gov/chcu/ Chaco Culture National Historical Park]. Sitiu oficial (n'inglés).
* [http://www.chacoarchive.org/ Iniciativa Dixital Chaco]. Universidá de Virginia.
* [http://www.exploratorium.edu/chaco/ Observatorios Antiguos: Cañón Chaco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630211806/http://www.exploratorium.edu/chaco/ |date=2017-06-30 }}. Exploratorium.
* [http://www.solsticeproject.org/ El Misteriu del Cañón Chaco]. Solstice Project.
* [http://www.traditionsofthesun.org/ Tradiciones del Sol]. Universidá de California.

{{ORDENAR:Canzzon del Chaco}}


{{Tradubot|Cañón del Chaco}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Xacimientos arqueolóxicos d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Patrimoniu de la Humanidá n'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Parques históricos nacionales d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Rexistru Nacional de Llugares Históricos de Nuevu Méxicu]]
[[Categoría:Árees protexíes establecíes en 1907]]</text>
      <sha1>qa7l3i0nkxckuvjvfr4ft79dcnl68ji</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ferdinandea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97701</id>
    <revision>
      <id>4488359</id>
      <parentid>4219803</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:20:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4447" sha1="etgimhizlsbm17b9dtiukbhdol8q8un" xml:space="preserve">{{referencies|t=20091210}}
{{Monte}}
'''Ferdinandea''' ye una islla volcánica somorguiada que forma parte del volcán submarín apocayá descubiertu [[Empédocles (volcán)|Empédocles]] a 30&amp;nbsp;km al sur de [[Sicilia]]. Anguaño, ye un monte submarín que la so visu ta solo a unos 8 metros per debaxo de la superficie del [[mar Mediterraneu]], les erupciones alzar percima del [[nivel del mar]] delles vegaes primero que la [[erosión]] somorguiar de nuevu.

== Xeografía ==
El visu del Ferdinandea asitiar a 37° 6' de latitud Norte y 12° 42' de llargor Esti, a metá de camín ente la ciudá [[Sicilia|siciliana]] de [[Sciacca]] y la islla italiana de [[Pantelaria]].

== Historia ==
[[Ficheru:SMYTHE(1832) 29 VIEWS OF THE NEW VOLCANIC ISLAND OF FERNANDEA, AS SEEN ON THE 6TH AUGUST 1831, DURING THE INTERVAL OF ERUPTIONS.jpg|miniaturadeimagen|Ferdinandea (1831)]]
Les referencies más antigües sobre erupciones submarines na zona de Ferdinandea remontar a la [[primer guerra púnica]] (ente 264 y 241 e.C. ). Paez que'l volcán salió a la superficie de nuevu otres dos veces ente'l [[sieglu XVII]] y el [[sieglu XIX]].

La última apaición del volcán remontar a xunetu de [[1831]], cuando les erupciones fixeron que'l volcán alzar hasta 65 metros sobre'l nivel del mar, creando una islla de 4&amp;nbsp;[[km²]], cuasi darréu'l profesor en xeoloxía de la [[Universidá de Berlín]] Karl Hoffman quien taba de casualidá de visita en Sicilia foi'l primer ser humanu en desembarcar na recién apaecía ínsula. Sicasí [[Gran Bretaña]] que controlaba a la islla de [[Malta]] foi la primer nación que revindicó la soberanía y denominar “ Isla Graham “, dempués d'asitiar la so bandera na isla'l 2 d'agostu. El rei de les [[Reinu de les Dos Sicilies|Dos Sicilies]], [[Fernandu II de Borbón]], unvió dellos navíos col fin de contestar a esa reivindicación y denominar “Isla Ferdinandea”. El 29 de setiembre, un destacamentu llegáu de [[Francia]] llantó la bandera francesa sobre la islla y denominar “Isla Julia”. [[España]] declaró coles mesmes les sos ambiciones territoriales, ensin nin siquier desembarcar. N'avientu de 1831, los navíos británicos nun atoparon nenguna muerte de la islla una vegada relaxáronse les tensiones sísmiques, el volcán volvió baxar so la superficie, esaniciando de la mesma les tensiones diplomátiques que xenerara.

Mientres esistió recibió la visita de numberosos científicos de distintos países. Tamién recibió la visita de [[Walter Scott]]; ya inspira a dellos escritores ente ellos a [[James Fenimore Cooper]] «El cráter», [[Alexandre Dumas]] «-y Spéronare» o [[Jules Verne]] «Les grandioses aventures del maestru Antifer», «El Canciller» y &quot;Los Fíos del Capitán Grant&quot;.

Dempués d'una última erupción en [[1863]], nun se faló del volcán mientres más d'un sieglu. En [[1925]], el so visu baxó hasta los 25 m sol nivel del mar. Nos años 1980, un avión d'Estaos Xuníos bombardeó el volcán al tomalo por un submarín libiu. 

En [[2002]], un aumentu de l'actividá sísmica na zona de Ferdinandea condució a los [[vulcanoloxía|vulcanólogos]] a especular sobre una eventual erupción y un remanecimientu de la isla. Ello ye que el visu del volcán en [[1999]] taba a 8 metros sol nivel del mar, y nel [[2002]] a 5 metros. Dellos artículos de la prensa británica ya italiana vuelven poner d'actualidá les diferencies diplomátiques y los buceadores italianos asitiaron una bandera y una placa de piedra col testu «''L'isola Ferdinandea yera y resta dei Siciliani''» (La islla Ferdinandea yera y queda de los sicilianos) sobre'l visu del volcán con cuenta d'engalanar la eventual emersión d'esta isla, pero tal bandera y la placa fueron atopaes más tarde rotes. Anguaño nun se rexistra nenguna actividá volcánica y el visu sigue a 6 [[m]] sol nivel del mar constituyendo un bancu submarín que ye llamáu na cartografía internacional más espublizada ''Bancu Graham'' 24 [[milla náutica|milles náutiques]] al nordeste de Panteleria.

La islla Ferdinandea, amás de los citaos nomes &quot;Graham&quot;, &quot;Julia&quot; tamién foi llamada &quot;Corrao&quot;, &quot;Hotham&quot;, &quot;Nera&quot; (Negra) y &quot;Sciacca&quot; (Rota).
{{Tradubot|Ferdinandea}}


== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons}}

{{control d'autoridaes}}

[[Categoría:Historia de Sicilia]]
[[Categoría:Islles d'Italia]]
[[Categoría:Volcanes d'Italia]]
[[Categoría:Volcanes submarinos]]</text>
      <sha1>etgimhizlsbm17b9dtiukbhdol8q8un</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Legend of Zelda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98044</id>
    <revision>
      <id>4488313</id>
      <parentid>4471012</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:55:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128265" sha1="cre33sr7b69rt2v3kkbto3a9gdw73qb" xml:space="preserve">{{redirixe equí|Zelda|Princesa Zelda|el personaxe}}
{{videoxuegu}}

{{nihongo|'''''The Legend of Zelda'''''|ゼルダの伝説|Zeruda no Densetsu}} ye una serie de [[Videoxuegu d'aición-aventura|videoxuegos d'aición-aventura]] creada polos [[diseñador de xuegos|diseñadores]] xaponeses [[Shigeru Miyamoto]] y [[Takashi Tezuka]],&lt;ref name=&quot;entrevista&quot; /&gt; y [[Desarrollador de videoxuegos|desenvuelta]] por [[Nintendo]], empresa que tamién s'encarga de la so [[Distribuidor de videoxuegos|distribución internacional]]. La so trama polo xeneral describe les [[Fantasía heroica|heroiques aventures]] del mozu guerreru [[Link (The Legend of Zelda)|Link]], que tien d'enfrentase a peligros y resolver acertijos p'ayudar a la [[Princesa Zelda]] a ganar a [[Ganondorf]] y salvar el so llar, el reinu de [[Hyrule]].

A partir del llanzamientu del [[The Legend of Zelda (videoxuegu)|primer xuegu]] en 1986, ''The Legend of Zelda'' llogró una notable popularidá acompañada de crítiques favorables na [[industria de los videoxuegos]], traducíes nun cuantioso ésitu comercial a nivel internacional&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.meristation.com/v3/des_mejores.php?pic=WII&amp;idj=cw4c17b4757bdea&amp;pes=1&amp;id=cw4c181693ce4a2|títulu= Avances Legend of Zelda: Skyward Sword|fechaaccesu= 26 de marzu de 2012|editorial= Meristation|cita= The Legend of Zelda ye una de les IPs más importantes de la historia de los videoxuegos, cada nueva entrega supón –o suel faelo- un antes y un dempués nel aportar del mercáu.|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100624063430/http://www.meristation.com/v3/des_mejores.php?pic=WII&amp;idj=cw4c17b4757bdea&amp;pes=1&amp;id=cw4c181693ce4a2|fechaarchivu= 2010-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Obra citada | pub-periódica=Nintendo Power | volume=215 | títulu=2006 Nintendo Power Awards | páxines=50–56}}&lt;/ref&gt; —hasta febreru de 2017 calcúlense más de 90 millones de copies vendíes de los sos xuegos; pa les ventes específiques de cada títulu de la franquicia, vease la seición ''[[#Comercial|Comercial]]''—. 

La continuidá cronolóxica de la trama de los xuegos foi oxetu d'alderique col pasu del tiempu.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu= Nintendo pronúnciase sobre la linea temporal de la saga The Legend Of Zelda |url= http://dswii.es/noticias/38969/nintendo-pronúnciase-sobre-la-linea-temporal-de-la saga-the-legend-of-zelda/|editorial= Dswii.es|fechaaccesu=26 de marzu de 2012 |idioma= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu= The ZU Timeline Theory|url= http://www.zeldauniverse.net/timeline-theory/|editorial= Zelda Universe|fechaaccesu= 26 de marzu de 2012|idioma= |urlarchivu= https://web.archive.org/web/http://www.zeldauniverse.net/timeline-theory/|fechaarchivu= 1 d'avientu de 2015|archiveurl= https://web.archive.org/web/20120326231935/http://www.zeldauniverse.net/timeline-theory/|archivedate= 2012-03-26}}&lt;/ref&gt; Dalgunos de los sos siguidores y espertos de la industria cuestionaben la cronoloxía, al nun poder topar venceyos ente dellos títulos.&lt;ref name=&quot;entrevista&quot;&gt;{{cita publicación |títulu= Miyamoto Interview from Miyamoto Shrine: Shigeru Miyamoto's Home on the Web|url= http://www.miyamotoshrine.com/theman/interviews/230403.shtml |editorial= Miyamotoshrine.com|fechaaccesu=2 de febreru de 2007 |idioma= inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.miyamotoshrine.com/theman/interviews/230403.shtml|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; Finalmente, en 2011 apaeció publicada la cronoloxía oficial de la serie nel llibru ''Hyrule Historia'', onde s'esplica que ''The Legend of Zelda'' cuenta con [[#Cronología|tres llinies de tiempu distintos]].&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu= 'Hyrule Historia', artbook del 25 aniversariu de Zelda|url= http://www.deculture.es/2011/12/15/hyrule-historia-artbook/|editorial= Deculture.es|fechaaccesu= 10 de xineru de 2012|idioma= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20141006114628/http://www.deculture.es/2011/12/15/hyrule-historia-artbook/|archivedate= 2014-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;encontraDC&quot;&gt;{{cita publicación|títulu= Cronoloxía The Legend of Zelda al descubiertu|url= http://www.deculture.es/2011/12/21/cronologia-the-legend-of-zelda/|editorial= Deculture.es|fechaaccesu= 26 de marzu de 2012|idioma= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20141006073549/http://www.deculture.es/2011/12/21/cronologia-the-legend-of-zelda/|archivedate= 2014-10-06}}&lt;/ref&gt;

Nun principiu, Nintendo nun consideraba que'l videoxuegu de Miyamoto y Tezuka fora a algamar notoriedá nel mercáu xaponés, anque pocu dempués convencióse del so impautu.&lt;ref name=&quot;gamespot date&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mainstream&quot;&gt;{{cita publicación |títulu= Miyamoto: 'I didn't expect Zelda to go mainstream&amp;#39;|url= http://www.computerandvideogames.com/292070/news/miyamoto-i-didnt-expect-zelda-to-go-mainstream/ |editorial= Computerandvideogames.com|fechaaccesu=5 de marzu de 2011 |idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; En 1987 el primer xuegu llograra vender un millón de copies&lt;ref name=&quot;Sheff 172&quot;&gt;Sheff (1993), p. 172&lt;/ref&gt; y, tres la so distribución n'otros países, comercializáronse tres millones de copies más. Esto ayudó a amontar el númberu de ventes de la consola [[Nintendo Entertainment System|Nintendo NES]], la primera fabricada por Nintendo.&lt;ref name=&quot;Sheff 178&quot;&gt;Sheff (1993), p. 178&lt;/ref&gt; Col intre del tiempu, la serie llogró numberoses crítiques positives na industria de los videoxuegos. Asina, la prestixosa revista xaponesa ''[[Famitsu]]'' destacó a ''[[The Legend of Zelda: Ocarina of Time|Ocarina of Time]]'', ''[[The Legend of Zelda: The Wind Waker|The Wind Waker]]'', ''[[The Legend of Zelda: Skyward Sword|Skyward Sword]]'' y ''[[The Legend of Zelda: Breath of the Wild|Breath of the Wild]]'' como «xuegos perfectos»,&lt;ref name=&quot;famitsutwo&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.metacritic.com/game/nintendo-64/the-legend-of-zelda-ocarina-of-time/critic-reviews|títulu= The Legend of Zelda: Ocarina of Time Nintendo 64 |fechaaccesu=26 de marzu de 2012|autor= Metacritic|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WindIGNN&quot;&gt;{{cita web |url= http://cube.ign.com/articles/380/380007p1.html|títulu= Zelda Scores Big|fechaaccesu=11 d'avientu de 2006|autor= IGN|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;famitsuskyward&quot;&gt;{{cita web|url= http://www.eurogamer.es/articles/2011-11-16-zelda-skyward-sword-llogra-un-40-40-en-famitsu|títulu= Zelda: Skyward Sword llogra un 40/40 en Famitsu|fechaaccesu= 26 de marzu de 2012|obra= Eurogamer.es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://nintendoeverything.com/famitsu-review-scores-3117-zelda-breath-of-the-wild-awarded-perfect-score/|títulu=Famitsu review scores (3/1/17) – Zelda: Breath of the Wild awarded perfect score|idioma=en|obra=Nintendo Everything|fecha=1 de marzu de 2017|fechaaccesu=7 de marzu de 2017}}&lt;/ref&gt; ente que la mayoría de los otros títulos fueron reconocíos como los meyores estrenos nos sos respeutivos años de llanzamientu, como nel casu de ''[[The Legend of Zelda: A Link to the Past|A Link to the Past]]'' —consideráu por Game Rankings como'l segundu meyor xuegu de 1992 pa la plataforma [[Super Nintendo Entertainment System|Super Nintendo]]—&lt;ref name=&quot;Rankingss&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.gamerankings.com/snes/588436-the-legend-of-zelda-a-link-to-the-past/index.html|títulu= The Legend of Zelda: A Link to the Past|fechaaccesu=26 de marzu de 2012|autor= Game Rankings|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; y ''[[The Legend of Zelda: Twilight Princess|Twilight Princess]]'' —consideráu como'l «meyor xuegu» de 2006 pol sitiu web Game Informer—.&lt;ref name=&quot;informerra&quot;&gt;{{cita web|url= http://gameinformer.com/Games/Review/200701/R06.1117.1525.10118.htm?CS_pid=T000231|títulu= Game Informer Online|fechaaccesu= 19 de payares de 2008|obra= Game Informer|idioma= inglés|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20071101074805/http://gameinformer.com/Games/Review/200701/R06.1117.1525.10118.htm?CS_pid=T000231|fechaarchivu= 2007-11-01}}&lt;/ref&gt; 

La franquicia de ''The Legend of Zelda'' inclúi una [[The Legend of Zelda (serie de televisión)|serie animada de televisión]] tresmitida en 1989, según [[The Legend of Zelda (manga)|numberosos manga]], noveles y llibros publicaos so la llicencia de Nintendo, anque nengún d'estos considérense [[Canon (ficción)|canónicos]].

== Resume de la trama ==
{{cita|Ente les lleendes que nos lleguen del pasáu remotu, hai una que diz asina: 

«Hai enforma tiempu esistió un reinu que despintaba'l poder dorao de los dioses. Yera un llugar formosu, de verdes montes y enormes montes, onde reinaba la paz. 

Pero un día foi presa de l'ambición d'un villanu que-y arrampuñó'l poder dorao. El reinu cayó nes tiniebles. Y cuando'l pueblu perdiera casi toa esperanza... apaeció como de la nada un mozu vistíu con ropes verdes. 
Cola so misteriosa espada, el mozu soterró al villanu y devolvió-y al reinu la lluz.
Como venía d'otra dómina, el pueblu llamólu 039;Héroe del Tiempu'. 
Munchos años dempués, cuando la historia del nuevu convirtiérase en lleenda, nel reinu volvieron soplar vientos de traxedia... El villanu que l'héroe había soterráu resurdió de les fondures de la tierra.
El pueblu confiaba en que l'Héroe del Tiempu volvería salvar el reinu... Pero l'héroe nun apaeció. El pueblu, indefensu ante esi enorme poder, solo podía rezar... y encamentar el so destín a los dioses...»

¿Qué sería d'aquel reinu de la lleenda? Naide saber... Anque la so alcordanza borróse, la lleenda entá aliéndase nel vientu. Nuna remota isla, cuando los fíos homes lleguen a cierta edá, celebrar vistiéndo-yos con ropes verdes por que se conviertan n'homes valientes como aquel héroe de la lleenda. Aquel que'l so corazón vistía'l vientu verde de la pradería y que la so espada yera un torbolín qu'estenaba les tiniebles.|2=—Prólogu de ''[[The Legend of Zelda: The Wind Waker]]''.&lt;ref name=&quot;legendary&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.zelda.com/gcn/|títulu= The Legend of Zelda: The Wind Waker -The Legend|fechaaccesu=avientu de 2008|autor= Nintendo|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt;}}

[[Ficheru:Triforce.svg|thumb|200px|[[Trifuerza]], símbolu representativu de la serie.]]

Hai enforma tiempu trés dioses crearon el mundu. Según la lleenda, [[Din (The Legend of Zelda)|Din]], la diosa del poder, foi la encargada de crear y esculpir el relieve de la tierra; [[Farore]], la diosa del valor, creó a toles formes de vida y a les distintes races de criatures máxiques que la habitaríen y, a lo último, [[Nayru]], la diosa de la sabiduría, redactó caúna de les lleis natural que la rexiríen.&lt;ref&gt;{{cita videoxuegu |títulu=The Legend of Zelda: Ocarina of Time |desarrollador=Nintendo EAD |publicador=Nintendo |fecha=1998 |plataforma=Nintendo 64 |versión= |nivel= |idioma=inglés |cita='''Venerable Árbol Deku:''' Primero que empezaren los tiempos, primero qu'esistieren los espíritus y toa forma de vida... Tres dioses doraes baxaron escontra'l caos qu'envolubraba a Hyrule... Din, la diosa del poder... Nayru, la diosa de la sabiduría... Farore, la diosa del valor... Din... colos sos fuertes brazos flamíxeros, cultivó la tierra y creó la superficie. Nayru... punxo la so sabiduría na tierra y dio-y l'espíritu de les lleis al mundu. Farore... col so espíritu ricu, produció toles formes de vida que defenderíen eses lleis.}} —Trad. lliteral&lt;/ref&gt; Una vegada que concluyeron los sos llabores, dexaron tres de sí un artefautu compuestu por trés fragmentos en forma de triángulu de color doráu, xuníos ente sigo por unu de los sos estremos. Dientro de cada unu depositaron parte de los sos poderes.{{harvnp|Nintendo|2011|p=70|sp=sí}}&lt;ref&gt;Manuales d'instrucciones de ''The Legend of Zelda: A Link to the Past'' (páxina 3) y de ''A Link to the Past/Sword Adventures'' (p. 14).&lt;/ref&gt; L'oxetu denominóse [[Trifuerza]] y, debíu al gran poder que contenía, quedó en custodia de la diosa Hylia.&lt;ref name=&quot;Skyward ref&quot;&gt;{{cita videoxuegu |títulu=The Legend of Zelda: Skyward Sword |desarrollador=Nintendo EAD |publicador=Nintendo |fecha=2011 |plataforma=Wii |versión= |nivel= |idioma=inglés |cita=}}&lt;/ref&gt; El llugar onde s'abellugó pasó a conocese como'l Reinu Sagráu.&lt;ref&gt;{{cita videoxuegu |títulu=The Legend of Zelda: Skyward Sword |desarrollador=Nintendo EAD |publicador=Nintendo |fecha=2011 |plataforma=Wii |versión= |nivel= |idioma=inglés |cita='''Lanayru''': Cuando tou yera caos, les dioses baxaron y diéron-y orde y vida al mundu. Apurriéron-y poder por igual a toos aquellos que vivieren na lluz, y entós tornaron a los cielos. Les tierres a les que les dioses baxaron pasaron a conocese como'l Reinu Sagráu.}} - Trad. llit.&lt;/ref&gt; Les dioses depositar nesi sitiu por cuenta de que teníen la esperanza de que daquién que demostrara ser dignu de les cualidaes que tien cada fragmentu, apaeciera en dalgún momentu pa reclamar los sos poderes.&lt;ref name=&quot;manuallinktothepast&quot;&gt;[[Manual d'instrucciones]] de ''A Link to the Past'' (1991). Nintendo. Consultáu'l 28 de mayu de 2014.&lt;/ref&gt;

Hylia protexó la Trifuerza con ésitu hasta qu'un día l'Heraldu de la Muerte, rei de los demonios, acompañáu de los sos hordas de fuercies malines, remaneció de les fondures y causó estragos. Pa evitar que robara l'oxetu sagráu, la diosa treslladó una porción de tierra al cielu, más allá de les nubes, y despintó nella la Trifuerza. Esti llugar foi llamáu Altárea, y habitar los sobrevivientes de la invasión del Heraldu. Mentanto, Hylia permaneció na superficie xunto con otres criatures que lu ayudar a vencer al demoniu y prindar. Consciente de que nun futuru dicha criatura podría volver lliberar, la diosa arrenunció a la so condición divina y volvióse mortal p'asina ser capaz d'utilizar contra él la [[Trifuerza]]. Esto ye por cuenta de que solo los mortales son capaces d'aportar a dichu poder. Tamién creó a Fay, un espíritu que quedó imbuyíu nuna espada y que lu sirviría al héroe escoyíu polos dioses pa combatir el resurdimientu del mal.&lt;ref&gt;Prólogu de ''The Legend of Zelda: Skyward Sword'' (2011).&lt;/ref&gt; 

Tiempu dempués, l'Heraldu consigue lliberar, tal que agorara Hylia, un mozu guerreru de Altárea llamáu [[Link (The Legend of Zelda)|Link]] ye escoyíu pa enfrentalo. Cuando ye derrotáu, este arreniega a Zelda (la primer encarnación mortal de Hylia n'arrenunciando a la so condición de diosa) y a Link, causando que dambos deban reencarnarse una y otra vez mientres tola eternidá pa lluchar contra'l mal qu'él representa, dando orixe asina a tolos episodios de la serie ''The Legend of Zelda''. Los dos nuevos deciden quedase a vivir na superficie pa protexer la Trifuerza.&lt;ref name=&quot;Skyward ref&quot; /&gt; Xunto colos demás habitantes de Altárea qu'escoyeron permanecer al so llau, conformaron la raza de los [[hylianos]]. La superficie pasó a denominase [[Hyrule]] y los descendientes de Zelda establecieron la familia real que gobernaría esti reinu.

Acordies cola lleenda, tresmitida de xeneración en xeneración, quien atope la Trifuerza tien de tener un permedio de poder, valentía y sabiduría. Solo d'esta manera podría faese acreedor de los trés fragmentos y faer realidá toes los sos deseos. De lo contrario, namái recibiría'l fragmentu que represente la carauterística más notable nél, ente que los triángulos restantes habríen d'otorgase a otros habitantes de Hyrule escoyíos poles deidaes. La división de la Trifuerza habría de causar de la mesma que'l reinu convertir nun llugar de maldá y tiniebles.&lt;ref&gt;{{cita videoxuegu |títulu=The Legend of Zelda: Ocarina of Time |desarrollador=Nintendo EAD |publicador=Nintendo |fecha=1998 |plataforma=Nintendo 64 |versión= |nivel= |idioma=inglés |cita='''Princesa Zelda:''' El que busca la verdadera fuercia, tien d'adquirir los dos pieces perdíes. Esos dos pieces van ser otorgaes a otros escoyíos pol destín, que van portar la marca de la Trifuerza nes sos manes. [...] Pero, si'l corazón d'esi nun ta banciáu, la Trifuerza va estremar en trés partes: poder, sabiduría y valor. Solo una d'elles va permanecer nel que toque la Trifuerza... la parte que representa la fuercia na que más cree'l portador.}} —Trad. lliteral&lt;/ref&gt; En ''[[The Legend of Zelda: Ocarina of Time]]'' la profecía cumplir cuando'l malváu [[Ganondorf]], el líder d'un pueblu de lladrones del desiertu que xura falsa llealtá al rei, posa les sos manes sobre ella. Asina, la Trifuerza partir en trés y otorgar a él namái'l fragmentu del poder. Los fragmentos de la sabiduría y del valor recayen na [[Princesa Zelda]] y en [[Link (The Legend of Zelda)|Link]] respeutivamente.

''Nota: Pa un resume detalláu de los argumentos descritos en cada videoxuegu, vease la [[Videoxuegos de The Legend of Zelda|información de cada xuegu]].''

=== Cronoloxía ===
La cronoloxía de les aventures de Link y Zelda rellataes nos videoxuegos de ''The Legend of Zelda'' foi oxetu de dellos discutinios ente los sos siguidores. Conforme apaez un nuevu títulu, l'orde de les histories cobra una mayor complexidá&lt;ref name=&quot;encontraDC&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.sheikav.com/articulos/cronologia.php|títulu= Cronología de Zelda, ¿esiste?|fechaaccesu= 6 de xineru de 2009|autor= Sheikav.com|idioma= castellanu|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090307111523/http://www.sheikav.com/articulos/cronologia.php|fechaarchivu= 2009-03-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lorule&quot;/&gt; y tien de tomase en cuenta que nin la manga nin la serie televisiva considérense como parte del [[Canon (ficción)|canon]] de la franquicia,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://dvd.ign.com/articles/655/655002p1.html |títulu= The Legend of Zelda: The Complete Animated Series|fechaaccesu=27 de marzu de 2012|obra=IGN}}&lt;/ref&gt; sinón que constitúin elementos complementarios a los videoxuegos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.zeldainformer.com/2012/02/that-romantic-spark-part-ix---beyond-heterosexual.html|títulu= That Romantic Spark Part IX - Beyond Heterosexual|fechaaccesu=27 de marzu de 2012|obra=Zelda Informer|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.zeldainformer.com/2012/02/that-romantic-spark-part-ix---beyond-heterosexual.html|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; Magar que Nintendo dio a conocer la llinia cronolóxica oficial nel llibru ''[[The Legend of Zelda: Hyrule Historia]]'' en 2011, la tema sigue disputable y los discutinios siguen.&lt;ref name=&quot;encontraDC&quot;/&gt;

Miyamoto esplicó que «pa cada xuegu de Zelda ye rellatada una nueva historia. Ello ye que cuntamos con un estensu documentu qu'esplica cómo ta rellacionáu cada xuegu ente sigo, y cómo se xunen afechiscamente. Anque siendo sinceru, tales venceyos nun son importantes pa nós. Cada vez que creamos un nuevu títulu, esmolecémonos muncho más pol desenvolvimientu del sistema de xuegu a emplegar [...] con tal de brindar nuevos desafíos a los xugadores».&lt;ref name=&quot;origin&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.miyamotoshrine.com/theman/interviews/230403.shtml|títulu= Shigeru Miyamoto Interview|fechaaccesu=23 d'abril de 2008|autor= Superplay Magacín|idioma= inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.miyamotoshrine.com/theman/interviews/230403.shtml|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://news.digitaltrends.com/feature/58/gaming-legend-shigeru-miyamoto-speaks|títulu= Gaming Legend Shigeru Miyamoto Speaks|fechaaccesu= 25 de payares de 2011|autor= Dixital Trends|idioma= inglés|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090122054457/http://news.digitaltrends.com/feature/58/gaming-legend-shigeru-miyamoto-speaks|fechaarchivu= 2009-01-22}}&lt;/ref&gt; Nuna entrevista realizada por ''Nintendo Dream'' a Eiji Aonuma, a finales de 2006, este mentó qu'esistíen dos universos distintos na saga: la división na cronoloxía empieza nel argumentu de ''Ocarina of Time'', cuando nes últimes escenes del mesmu, Link ye unviáu de vuelta nel tiempu pola Princesa Zelda. Siendo nuevamente un neñu, axuntar con Zelda y descríbese un futuru alternativu nel cual Ganondorf foi prindáu por sabios que lo zarren nel Reinu Crepuscular; estos datos dexaron deducir que l'argumentu de ''Twilight Princess'' (2006) asocede un sieglu dempués de los acontecimientos rellataos en ''Ocarina of Time'', etapa en que Link inda ye un neñu. Mentanto ''The Wind Waker'' atópase na segunda cronoloxía del personaxe, na que Link yá ye un mozu adultu, cientos d'años dempués de que salvara a Hyrule en ''Ocarina of Time''.&lt;ref name=&quot;nintendodreamenglish&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.thehylia.com/index.php?subaction=showfull&amp;id=1173582355&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=19&amp;|títulu= Interview with Eiji Aonuma (traducción n'inglés)|fechaaccesu=12 de marzu de 2007|autor= Nintendo Dream |idioma= inglés }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nintendori154zelda&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.nindori.com/interview/154zelda/154int_02.html |títulu= Interview with Eiji Aonuma |fechaaccesu=6 de xineru de 2009|autor= Nindori|idioma= xaponés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.nindori.com/interview/154zelda/154int_02.html|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;1uppreview&quot;&gt;{{cita web|títulu=Legend of Zelda Spirit Tracks Preview|url=http://www.1up.com/do/previewPage?cId=3176790|editorial=[[1UP.com]]|fechaaccesu=6 de payares de 2009|urlarchivu=https://archive.today/20130306100406/http://www.1up.com/do/previewPage?cId=3176790|fechaarchivu=2013-03-06}}&lt;/ref&gt; En 2011 Aonuma reveló que tolos xuegos partíen d'una única cronoloxía.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Does Zelda Span Multiple Timelines?|url=http://wii.ign.com/articles/121/1211067p1.html|editorial=IGN|fechaaccesu=29 d'ochobre de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111030074213/http://wii.ign.com/articles/121/1211067p1.html|fechaarchivu=2011-10-30}}&lt;/ref&gt;

==== Canon oficial ====
{| class=&quot;infobox&quot;
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background-color: #ccf; text-align: center;&quot; | Cronoloxía de ''The Legend of Zelda''
|-
| colspan=&quot;3&quot; class=&quot;plainlist&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |
* ''[[The Legend of Zelda: Skyward Sword|Skyward Sword]]''
* ''[[The Legend of Zelda: The Minish Cap|The Minish Cap]]''
* ''[[The Legend of Zelda: A Link to the Past#A Link to the Past/Four Swords|Four Swords]]''
* ''[[The Legend of Zelda: Ocarina of Time|Ocarina of Time]]''
|-
! style=&quot;background-color: #ccf; text-align: center; width: 33.3%;&quot; | El cayente de Hyrule
! style=&quot;background-color: #ccf; text-align: center; width: 33.3%;&quot; | El reinu crepuscular
! style=&quot;background-color: #ccf; text-align: center; width: 33.3%;&quot; | Un nuevu mundu
|- 
| class=&quot;plainlist&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |
* ''[[The Legend of Zelda: A Link to the Past|A Link to the Past]]''
* [[The Legend of Zelda: Oracle of Seasons and Oracle of Ages|''Oracle of Seasons'' &amp; ''Ages'']]
* ''[[The Legend of Zelda: Link's Awakening|Link's Awakening]]''
* ''[[The Legend of Zelda: A Link Between Worlds|A Link Between Worlds]]''
* ''[[The Legend of Zelda: Tri Force Heroes|Tri Force Heroes]]''
* ''[[The Legend of Zelda (videoxuegu)|The Legend of Zelda]]''
* ''[[Zelda II: The Adventure of Link|The Adventure of Link]]''
| class=&quot;plainlist&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |
* ''[[The Legend of Zelda: Majora's Mask|Majora's Mask]]''
* ''[[The Legend of Zelda: Twilight Princess|Twilight Princess]]''
* ''[[The Legend of Zelda: Four Swords Adventures|Four Swords Adventures]]''
* &quot;[[The Legend of Zelda: Breath of the Wild|Breath of the Wild]]&quot;
| class=&quot;plainlist&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |
* ''[[The Legend of Zelda: The Wind Waker|The Wind Waker]]''
* ''[[The Legend of Zelda: Phantom Hourglass|Phantom Hourglass]]''
* ''[[The Legend of Zelda: Spirit Tracks|Spirit Tracks]]''
|}

El llibru ''Hyrule Historia'' (2011) contién la cronoloxía oficial de la serie, que señala qu'esisten tres llinies cronolóxiques distintes que surden a partir de ''Ocarina of Time''.&lt;ref name=&quot;encontraDC&quot; /&gt; Sicasí, esti nun ye'l primer xuegu nel canon, pos-y precieden ''Skyward Sword'' —que la so historia rellata la Era de la diosa Hylia» en Altárea—, ''The Minish Cap'' y ''Four Swords'' —qu'asoceden nel acabante constituyir Hyrule, onde surde la bisarma Vaati—.&lt;ref name=&quot;hhtranslation&quot;/&gt; La cronoloxía publicada nel llibru ye precedida por un testu nel que s'axusta que la información foi apurrida por historiadores de Hyrule —«Esta ye la historia que foi pasando de xeneración en xeneración ente vós, humanos»—.{{harvnp|Miyamoto|Himekawa|Thorpe|2013|p=68|sp=sí}} De siguío, amuésense dos llinies de tiempu principales: la primera fai alusión a un Link que ye vencíu por Ganondorf y detalla les consecuencies d'esti acontecimientu. La otra llinia estremar en dos, y surde a partir de la victoria de Link sobre'l mal; los sos dos divisiones correspondientes refiérense yá sía a la etapa de Link como neñu, o a la d'adultu.

Na cronoloxía onde Link ye derrotáu —que surde de los fallos del propiu xugador: esto ye, del momentu nel que'l xugador visualiza la pantalla «Game Over», Ganondorf resulta airosu na so batalla final contra'l mozu y llogra los dos pieces restantes de la Trifuerza, anque ye prindáu polos siete Sabios nel Reinu Sagráu. Conforme trescurre'l tiempu, la raza de hylianos empieza a sumir y con ella Hyrule. Nesta llinia de tiempu apaecen de forma ordenada les trames de ''A Link to the Past'',&lt;ref name=&quot;hhtranslation&quot;/&gt; ''A Link Between Worlds'',&lt;ref name=&quot;lorule&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.zeldainformer.com/news/nintendo-clarifies-a-link-between-worlds-timeline-placement#.O4Qt-nbEm3M |títulu= Nintendo Clarifies A Link Between Worlds Timeline Placement|fechaaccesu=27 de mayu de 2014|obra=Zelda Informer|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; ''Oracle of Seasons'', ''Oracle of Ages'', ''Link's Awakening'' —qu'en xunto entienden la etapa conocida como «Yera de la lluz y l'escuridá» na que Ganondorf ye aprisionáu—, ''The Legend of Zelda'' —tres la instauración de la familia real de Hyrule, portadora de la Trifuerza— y ''Adventure of Link'' —estos dos últimos formen parte de la etapa denomada «Yera del cayente»— onde se torgar la resurrección de Ganondorf.&lt;ref name=&quot;hhtranslation&quot;/&gt;

La otra llinia de tiempu, na qu'un Link na so etapa infantil vence al malváu bruxu, esplícase que'l personaxe ye lleváu al Mundu Escuru en ''Majora's Mask'', y darréu el villanu ye executáu. Tres esto rellaten les aventures de los descendientes del héroe orixinal en ''Twilight Princess'' y en ''Four Swords Adventures'', nes cualos Ganondorf reencarna y la bisarma Vaati resurde. Estos dos etapes son conocíes como «Yeres del Tapecer y de les Solombres», respeutivamente. Na otra división d'esta última llinia de tiempu, ye dicir la etapa de Link como adultu, Ganondorf alica y ante l'ausencia de Link les dioses anubren Hyrule pa protexer a los sos habitantes. Esto abre pasu a la trama de ''The Wind Waker'' —o tamién conocida como la Era del Gran Mar»—, siguida direutamente de ''Phantom Hourglass'' —«Yera del Gran Viaxe»—, tres el cual afayar un nuevu continente y establezse ende'l nuevu reinu de Hyrule. Les aventures d'esta llinia rematen con ''Spirit Tracks''.&lt;ref name=&quot;hhtranslation&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.zeldawiki.org/images/c/c1/ZeldatimelineHHtranslation.png|títulu= The Legend of Zelda - Translated Official Timeline Image|idioma= inglés|fechaaccesu= 27 de marzu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.zeldawiki.org/images/c/c1/ZeldatimelineHHtranslation.png|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

== Universu principal ==
{{AP|Universu de The Legend of Zelda}}
Cada unu de los videoxuegos que conformen la saga —sacante les adautaciones que traten avera del personaxe [[Tingle]]— tienen como [[protagonista]] al héroe Link, personaxe que ye convocáu pol destín a ganar a Ganondorf, poderosu rei [[gerudo]] y principal [[supervillano|antagonista]]. N'ocasiones esti nun apaez en dalgún de los xuegos, como ye'l casu de dellos xuegos de la consola portátil [[GameBoy Advance]], onde'l villanu ye sustituyíu pol bruxu [[minish]] [[Vaati]]—, o por [[Bellum]] l'espíritu del mal» en ''Phantom Hourglass'' ([[Nintendo DS]]), por [[Dark Link]] en ''The Adventure Of Link'' ([[Nintendo Entertainment System|Nintendo NES]]/GameBoy Advance), por [[Majora's Mask#Xefes de cuartón|la Mázcara de Majora]] —nel videoxuegu del mesmu nome— o pol Heraldu en ''Skyward Sword'' ([[Wii]]). Otramiente, otros personaxes principales fueron omitíos en dalgún de los capítulos, como por casu en ''Link's Awakening'', nel cual méntase de forma pasaxera a Zelda al entamu del xuegu, ente qu'en ''Majora's Mask'' la princesa apaez namái nuna alcordanza de Link.

El principal escenariu nel que se desenvuelven los eventos de los xuegos ye'l reinu de [[Hyrule]], un sitiu máxicu que tien montes, montes, llagos, un desiertu, villes y templos antiguos. De la mesma, Hyrule ta conectáu col Reinu sagráu, llugar divín onde s'atopa la Trifuerza,&lt;ref&gt;{{cita videoxuegu |títulu=The Legend of Zelda: Ocarina of Time |desarrollador=Nintendo EAD |publicador=Nintendo |fecha=1998 |plataforma=Nintendo 64 |versión= |nivel= |idioma=inglés |cita='''Venerable Árbol Deku:''' Esti malváu home [Ganondorf] usó ensin césar los sos malvaos poderes máxicos pa buscar el Reinu Sagráu que ta conectáu con Hyrule.}} —Trad. lliteral&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;past91&quot;&gt;{{cita videoxuegu |títulu=The Legend of Zelda: A Link to the Past |desarrollador=Nintendo EAD |publicador=Nintendo |fecha=1991 |plataforma=Super Nintendo |versión= |nivel= |idioma=inglés |cita='''(Introducción)''' Hai enforma tiempu, nel bellu reinu de Hyrule arrodiáu per montes y montes... les lleendes falaben d'un Poder dorao omnipotente y omnisciente que moraba nuna tierra oculta. Munches persones trataron d'entrar incansablemente a la Tierra Sagrada escondida....}} —Trad. lliteral&lt;/ref&gt; y tien una dimensión alternativo y escuro denomada Reinu Crepuscular. Magar cada xuegu tien un argumentu distintu, toos presenten un mesmu factor de mancomún: la llucha épica del «bien contra'l mal». De primeres, los xuegos nun s'esviaben enforma del conceutu de «[[Damisela n'apuros|salvar a la princesa que ta en peligru]]», sicasí les más recién adautaciones diversificaron la trama y añadíu xiros a la historia de los personaxes y de los escenarios.

=== Protagonistes ===
{{AP|Personaxes de The Legend of Zelda|l1=Personaxes de The Legend of Zelda}}
[[Ficheru:HansMemlingHell.jpg|150px|thumb|La llucha épica del «bien contra'l mal» ye una de les principales temátiques en ''The Legend of Zelda''. El nuevu héroe [[Link (The Legend of Zelda)|Link]] representa'l poder del bien y de la lluz, contrariu a [[Ganondorf]], «Demoníaco Rei de la Escuridá»,&lt;ref name=&quot;devilWearsGanon&quot; /&gt; quien ye venceyáu coles fuercies escures del mal.]]

* [[Link (The Legend of Zelda)|Link]]: ye'l nome xenéricu que se-y da a cada unu de los héroes escoyíos pa vencer al mal en cada capítulu de ''The Legend of Zelda''.&lt;ref&gt;Les múltiples encarnaciones de Link ye un aspeutu que puede deducise de los argumentos usaos en dellos de los xuegos, como nel casu de ''The Wind Waker'' onde se refieren a un antiguu Link que la so apariencia ye idéntica a la del mozu protagonista de dichu xuegu. Auníu a ello, la cronoloxía oficial presentada en ''Hyrule Historia'' describe tres llinies de tiempu distintes nes qu'asoceden distintos acontecimientos y el destín de los protagonistes varia.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lorule&quot;/&gt; Xeneralmente, tratar d'un [[hyliano]] que mora en Hyrule. La so edá varia en cada xuegu, notablemente d'un neñu a un adolescente, y la so misión principal ye viaxar al traviés del reinu mentáu y vencer a criatures y fuercies malines pa llograr oxetos y armes máxiques, como bombes o'l [[Arcu (arma)|arcu y les fleches]], ente otros. La so arma más representativa ye la [[Espada Maestra]], que la so fueya tien el poder de repeler el mal.&lt;ref name=&quot;past91&quot;/&gt; Tien como atributos carauterísticos la humildá y la valentía, amás de cuntar con habilidaes pa la llucha y l'usu de la lóxica pa resolver acertijos. Tres los sucesos de ''Ocarina of Time'', recái nél la [[Trifuerza#Trifuerza del Valor|Trifuerza del Valor]]. Les sos fazañes lleváron-y a ser consideráu como «[[Héroe del Tiempu]]» o «[[Héroe de los vientos]]», dependiendo de la entrega de la saga. Nos xuegos tridimensionales de la serie, los [[Seiyū|actores]] que-y emprestaron la so voz fueron [[Nobuyuki Hiyama]],&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.metacritic.com/person/nobuyuki-hiyama?filter-options=games|títulu= Nobuyuki Hiyama |fechaaccesu=27 de mayu de 2014|editorial= Metacritic.com }}&lt;/ref&gt; [[Fujiko Takimoto]],&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/people.php?id=1552|títulu= Fujiko TAKIMOTO |fechaaccesu=27 de mayu de 2014|editorial= Anime News Network }}&lt;/ref&gt; y [[Sachi Matsumoto]].&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/people.php?id=9741|títulu= Sachi MATSUMOTO |fechaaccesu=27 de mayu de 2014|editorial= Anime News Network }}&lt;/ref&gt;

* [[Princesa Zelda|Zelda]]: ye la encarnación mortal de la diosa Hylia ya integrante de la Familia real de Hyrule. Al igual que Link, Zelda tuvo dellos tresformamientos sustanciales al traviés de la serie. Na mayoría de los xuegos ye acomuñada cola diosa [[Nayru]], la [[Trifuerza#Trifuerza de la Sabiduría|Trifuerza de la Sabiduría]] y dellos poderes estraordinarios, tales como la [[telepatía]], la [[precognición]], fleches de lluz y la [[Teleportación|teletransportación]]. Tamién ye conocida polos sos álter egos [[Sheik]] y la pirata Tetra. Zelda apaeció na mayor parte de los xuegos de la serie sacante en ''[[The Legend of Zelda: Link's Awakening|Link's Awakening]]'' —onde solo ye mentada— y ''[[The Legend of Zelda: Majora's Mask|Majora's Mask]]'' —nel qu'apaez solamente per mediu d'[[analepsis]]—. Al igual que Link, non siempres ye'l mesmu personaxe en tolos xuegos.

* [[Ganondorf]]: tamién conocíu como Ganon na so forma non humana, ye'l principal antagonista de la saga. Na versión d'Estaos Xuníos del manual d'instrucciones de ''A Link to the Past'', méntase que'l so nome completu ye Ganondorf Dragmire, anque esti últimu nome nunca foi utilizáu en nengún de los videoxuegos nin en nengún otru material oficial rellacionáu cola serie. Nun principiu yera'l líder de les gerudo, una banda de delincuentes qu'habita nel [[Hyrule#Ermu Gerudo|ermu homónimu]], anque n'alquiriendo numberosos poderes máxicos pasaría a convertise nel «Gran rei del Mal».&lt;ref name=&quot;devilWearsGanon&quot;&gt;'''''The Legend of Zelda: Ocarina of Time''''', '''[[Rauru]]''': {{nihongo|Si nós, los seis sabios, xunimos, vamos poder ser capaces d'atrapar al demoníaco Rei Ganondorf|&quot;アタシたち　賢者は　六人そろえば　魔王ガノンドロフを　　封印することが　できるの。&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''''Four Swords Adventures''''', '''Ganon''': {{nihongo|¡Graah! ¡Soi'l demoníaco Rei de la Escuridá!|&quot;おお…、俺は闇の魔王！！&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''''Four Swords Adventures''''', '''Princesa Zelda''': «Rei de la Escuridá, un antiguu [[demoniu]] que renació. ¡¡El posesor del [[tridente]]!!».&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;La denominación oficial cola que ye conocida Ganondorf ye {{nihongo|Gran Rei Demoníaco Ganondorf|大魔王 ガノンドロフ}} nes versiones xaponeses de ''Ocarina of Time'' y ''[[The Legend of Zelda: Twilight Princess|Twilight Princess]]'', ente que l'abreviatura «Ganon» provién de la frase {{nihongo|Bestia demoníaca Ganon|魔獣ガノン}} acuñada en ''Twilight Princess''.&lt;/ref&gt; El so principal oxetivu ye llograr el dominiu de Hyrule, pa lo cual busca faese cola Trifuerza capaz de concede-y poderes infinitos al so portador. Ganondorf ta acomuñáu cola [[Trifuerza#Trifuerza del Poder|Trifuerza del Poder]], unu de los trés fragmentos que conformen la unidá total. En ''Skyward Sword'' dar a entender que la maldá de Ganondorf ye consecuencia de la esencia del mal del Heraldu de la Muerte, un poderosu ser que caltenía a Hyrule desapaecíu nel caos cuando la diosa Hylia unvió la Trifuerza a Altárea.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.ign.com/wikis/the-legend-of-zelda-skyward-sword/Demise|títulu= Demise |fechaaccesu=25 de payares de 2011|editorial= IGN }}&lt;/ref&gt;

=== Races ===
Esisten delles races de criatures qu'apaecen nos videoxuegos de la serie. Aquella a la que pertenecen los protagonistes ye la raza de los [[hylianos]], humanos con traces físiques paecencies a [[elfos]]. D'alcuerdu a ''Skyward Sword'', fueron los primeros habitantes de Hyrule. Tienen poderes máxicos y habilidaes especiales concedíes poles dioses creadores del universu.&lt;ref name=&quot;manuallinktothepast&quot;/&gt; Otres comunidaes qu'apaecen recurrentemente son los [[Goron]], seres pacíficos que la so afición ye la minería y que s'alimenten de roques; los [[Zora]], seres anfibios con apariencia humana tamién pacíficos anque dalgunos d'ellos son rebalbos y violentos; los [[Gerudo]], guerreros na so mayoría muyeres qu'habiten nel desiertu y raza a la que pertenez Ganondorf, el so líder;&lt;ref&gt;''The Legend of Zelda: Ocarina of Time'', '''Nabooru:''' «Un mozu como tu nun tendría de saber esto, pero la tribu Gerudo ta integrada namái por muyeres. Un solu home naz cada cien años... Inclusive les nueses lleis dicen que l'únicu home Gerudo tendrá de convertise en Rei de los Gerudo».&lt;/ref&gt; los [[Kokiri]], neños que nunca crecen y que viven nel [[Kokiri Forest|monte del mesmu nome]], llugar que tienen prohibíu abandonar o en casu contrariu muerren;&lt;ref&gt;''The Legend of Zelda: Ocarina of Time'', '''Neñu Kokiri:''' «El [[Venerable Árbol Deku]] dixo que si un Kokiri dexa los montes, él o ella ¡va morrer!».&lt;/ref&gt; ente otros grupos como los bruxos [[Twili]]; los [[Orni]], evolución de los Zora qu'apaecen en ''The Wind Waker''; los [[Skull Kid]], aquellos neños Kokiri que se pierden nel monte;&lt;ref&gt;''The Legend of Zelda: Ocarina of Time'', '''Navi:''' «¿Ye esto lo que-y asocede a los neños que se pierden nel monte? Podría ser el nuesu amigu si faemos daqué por él...».&lt;/ref&gt; y la estinguida raza de los guerreros [[Sheikah]], que protexíen a la Familia Real de Hyrule.&lt;ref&gt;''The Legend of Zelda: Ocarina of Time'', '''old man:''' «¿Escuchasti la lleenda de les &quot;Solombres vivientes&quot;? Yeren los Sheikah...les solombres de los Hylianos. Ellos afirmaben que yeren el proteutores del Rei de Hyrule y de la Familia Real».&lt;/ref&gt; 

Nos xuegos tamién apaecen seres espirituales que tienen distintos tipos de poderes, y que pueden catalogase como dioses y como espíritus guardianes. Dalgunos d'estos son, por casu, la diosa Hylia, [[Lord Jabu Jabu]], el [[Venerable Árbol Deku]] y les faes. Estes postreres suelen ayudar a Link mientres les sos aventures, brindándo-y sofitu y asistencia. Tienen forma humanoide y son d'un tamañu considerablemente pequeñu en comparanza a los humanos.&lt;ref name=&quot;enciclopediaoficial&quot;&gt;{{cita web|url= http://www.zelda.com/universe/pedia/|títulu= The Great Hyrule Encyclopedia|fechaaccesu= 11 d'ochobre de 2014|apellíu= |nome= |fecha= |obra= |idioma= inglés|cita= |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20141006144142/http://www.zelda.com/universe/pedia/|fechaarchivu= 2014-10-06}}&lt;/ref&gt;

=== Escenarios ===
[[Ficheru:LagoNaSerra.JPG|250px|thumb|El reinu de Hyrule ye'l principal escenariu onde asoceden la mayor parte de les aventures de ''Zelda''. Foi creáu poles dioses de la Trifuerza y contién delles zones xeográfiques habitaes por distintes cretures.]]

La mayoría de los sucesos rellataos en ''The Legend of Zelda'' asoceden nun vastu reinu llamáu [[Hyrule]], creáu poles dioses de la Trifuerza y que los sos primeros habitantes fueron los hylianos. Tien dellos tipos de relieve que van dende montes, volcanes, un llagu y un desiertu. Nel [[Castiellu de Hyrule]] habita la Familia Real de Hyrule, a la que pertenez la princesa Zelda. Esiste nel reinu un pueblu denomináu [[Pueblu Kakariko|Kakariko]], según dellos templos. La rexón central de Hyrule ye conocida como «Campu, pradería o campu de Hyrule».

En ''The Wind Waker'', el principal escenariu ye [[Hyrule#El Gran Mar|El Gran Mar]], que d'alcuerdu a los eventos rellataos nel xuegu surdió como resultáu d'un [[diluviu universal|diluviu enllargáu]] favorecíu poles dioses y qu'anubrió a Hyrule pa evitar que Ganondorf trunfara. Namái pueden apreciase delles elevaciones montascoses nesti llugar, que dieron forma a islles y archipiélagos, sitios polos que Link viaxa mientres la so travesía correspondiente pa consiguir el so oxetivu nel citáu xuegu. Esti llugar tamién apaez en ''Phantom Hourglass''.&lt;ref name=&quot;enciclopediaoficial&quot;/&gt;

Otros escenarios inclúin la islla Koholint y [[Términa]], qu'apaecieron en ''Link's Awakening'' y ''Majora's Mask'' respeutivamente. Esta postrera ye considerada como una de les varies dimensiones alternatives de Hyrule.&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://zelda.com/universe/pedia/t.jsp#Termina|títulu= The Great Hyrule Encyclopedia|fechaaccesu= 15 d'abril de 2009|editorial= Zelda Universe|idioma= inglés|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20130618001832/http://zelda.com/universe/pedia/t.jsp#Termina|fechaarchivu= 2013-06-18}}&lt;/ref&gt; Coles mesmes, pueden incluyise Altárea, creáu pola diosa Hylia pa protexer la Trifuerza antes del orixe de Hyrule y qu'apaez en ''Skyward Sword''; [[Holodrum]] y [[Subrosia]], de ''Oracle of Seasons''; y [[Labrynna]], de ''Oracle of Ages''.&lt;ref name=&quot;enciclopediaoficial&quot;/&gt;

=== Elementos ===
[[Ficheru:Rupees zelda.svg|200px|thumb|Unu de los principales elementos de ''The Legend of Zelda'' ye la rupia, [[divisa|moneda]] paecida a [[xema|xemes]] hexagonales que los sos colores varien dependiendo del valor que tengan.]]

Hai una estensa variedá d'oxetos que pueden ser usaos tantu por Link como polos demás personaxes. Anque dalgunos d'ellos apaecen de forma constante nos títulos de ''Zelda'' si acasu con leves cambeos nel so diseñu, dalgunos otros son esclusivos de cada entrega. Estos tienen una alta relevancia nel desenvolvimientu de la trama, yá que pueden ayudar a Link a vencer a ciertos enemigos, esplorar dellos escenarios o resolver diversos acertijos o pruebes de maña mental. Por mentar dalgunos d'ellos tán el «Aerodisco», que-y dexa percorrer al protagonista llugares inaccesibles a bordu d'un dispositivu xiratoriu; botelles, que dexen guardar faes o líquidos pa restaurar los niveles de salú o magía; la gazapa» pa tomar oxetos o cutir enemigos allugaos a cierta distancia según pa ingresar a sitios de mal accesu; el bumerán, utilizáu a manera d'arma y pa recoyer oxetos o rupies; y les bombes y l'arcu y flecha, ente otros.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.gameinformer.com/b/features/archive/2011/09/21/the-legend-of-zelda-39-s-top-ten-items.aspx|títulu= The Legend Of Zelda's Top Ten Items|fechaaccesu=11 d'ochobre de 2014 |apellíu= |nome= |fecha= |obra= Game Informer|idioma=inglés |cita= }}&lt;/ref&gt;

Regularmente los personaxes utilicen magía y poderes yá sía emitíos pol so propiu cuerpu o por dalgún oxetu. D'estos postreros esiste una amplia coleición tamién. El nivel de salú de Link puede aumentar si'l xugador llogra contenedores de corazón nel intre del xuegu. La [[Trifuerza]] ye un oxetu sagráu triangular que contién la esencia de les dioses que crearon Hyrule, y cada unu de los sos trés fragmentos representa una cualidá distinta. La Espada Maestra ye l'arma máxica que porta Link pa enfrentar a Ganondorf y que la so principal cualidá ye repeler el mal. De la mesma, les [[Rupia (The Legend of Zelda)|rupies]] constitúin la [[divisa|unidá monetaria]] de Hyrule y tienen una forma asemeyada a [[xema|xemes]] hexagonales de distintos colores, cada color con un valor distintu. Utilizar p'adquirir oxetos y armes nel intre del xuegu, según p'avanzar en ciertos niveles o escenarios. Un últimu elementu notable del xuegu ye l'antigua llingua hyliana, falada por dellos espíritus y seres divinos de ''Zelda'', según por Link.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://cube.ign.com/articles/380/380104p1.html|títulu= Hyrule-Glyphics Translated|fechaaccesu=7 d'abril de 2009|autor= IGN |idioma= inglés }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;enciclopediaoficial&quot;/&gt;

== Videoxuegos ==
{{AP|Videoxuegos de The Legend of Zelda|l1=Videoxuegos de The Legend of Zelda}}

El primer xuegu de la serie, ''[[The Legend of Zelda (videoxuegu)|The Legend of Zelda]]'', salió a la venta pal [[Famicom Disk System]] en febreru de 1986 en Xapón. Llegó a otros países hasta l'añu siguiente, en formatu de [[Cartuchu (informática)|cartuchu]] pa la consola [[Nintendo Entertainment System|Nintendo NES]].&lt;ref name=&quot;Densetsu-FDS&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.gamespot.com/famicomds/adventure/zeldanodensetsu/index.html|títulu= Zelda no Densetsu: The Hyrule Fantasy for FDS|fechaaccesu=23 d'ochobre de 2008|autor= GameSpot |idioma= inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.gamespot.com/famicomds/adventure/zeldanodensetsu/index.html|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zelda-NES&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.gamespot.com/nes/adventure/legendofzelda/similar.html?mode=versions|títulu= The Legend of Zelda for NES|fechaaccesu=23 d'ochobre de 2008|autor= GameSpot|idioma= inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.gamespot.com/nes/adventure/legendofzelda/similar.html?mode=versions|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; Convertir nel primer títulu d'esa consola en tener una batería interna para [[Partida guardada|guardar les partíes]],&lt;ref name=&quot;gsvc&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.gamespot.com/the-legend-of-zelda/reviews/the-legend-of-zelda-review-6162256/|títulu=The Legend of Zelda Review |autor=Gerstmann, Jeff |fecha=22 de payares de 2006 |obra=GameSpot |editorial=CBS Interactive Inc. |fechaaccesu=31 d'avientu de 2012|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.gamespot.com/the-legend-of-zelda/reviews/the-legend-of-zelda-review-6162256/|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; y foi consideráu como «predecesor espiritual» del xéneru [[Videoxuegos de rol|RPG]].&lt;ref name=&quot;rpgamer review&quot;&gt;{{cita web|url= http://www.rpgamer.com/games/zelda/z1/reviews/z1strev1.html|títulu= Oldest School|fechaaccesu= 1 d'ochobre de 2006|autor= Andrew Long|idioma= inglés|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20070927203057/http://www.rpgamer.com/games/zelda/z1/reviews/z1strev1.html|fechaarchivu= 2007-09-27}}&lt;/ref&gt; El so ésitu comercial&lt;ref name=&quot;Sheff 172&quot;/&gt; dio llugar a la producción de nuevos xuegos que les sos trames arriquecieron el conceutu orixinal por aciu la adición de nuevos personaxes, escenarios y oxetos, amás de variar nel so diseñu gráficu. 

Hasta 2017 distribuyéronse 18 videoxuegos de la cronoloxía principal de ''Zelda''; esisten otros que constitúin [[Adautación (artes audiovisuales)|reediciones]] o [[Serie derivada|derivaos]] d'otros títulos —como ''Link's Awakening DX'', ''[[The Legend of Zelda: Ocarina of Time 3D|Ocarina of Time 3D]]'' o ''[[Hyrule Warriors]]''—. En marzu de 2017 llanzóse ''[[The Legend of Zelda: Breath of the Wild]]'' pa la [[Wii U ]] y la [[Nintendo Switch]]. 

=== Alternativos ===
Hai un par de series de videoxuegos alternatives que nun fueron producíes por Nintendo, y que tampoco se consideren [[canon (ficción)|canóniques]] del universu de ''The Legend of Zelda''. 

La primera resultó d'un alcuerdu fechu ente [[Philips]] y la empresa xaponesa. Antes, en 1989, Nintendo estableciera otru conveniu con [[Sony]] pa producir un periféricu pa la Super Nintendo que dexara a la consola utilizar [[discu ópticu|discos]]. Este llevaría'l nome de «[[SNES-CD|Super Nintendo CD]]». En 1991, Sony dio a conocer el desenvolvimientu d'una consola denomada «[[PlayStation|Play Station]]» que sería compatible colos xuegos de Super Nintendo producíos hasta entós según colos nuevos títulos en formatu de CD. Sicasí, por cuenta de problemes rellacionaos coles llicencies y derechos d'autor, Nintendo decidió aliase con Philips, rival de Sony, pa producir el periféricu que concibiera orixinalmente.&lt;ref name=&quot;Edge&quot;&gt;{{cita web |títulu=The Making Of: PlayStation |author=Edge staff |url=http://www.edge-online.com/features/making-playstation |work=Edge|publisher=Future Publishing|date=24 d'abril de 2009|fechaaccesu=11 d'ochobre de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.edge-online.com/features/making-playstation|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IGN&quot;&gt;{{cita web |url=http://psx.ign.com/articles/060/060188p1.html |títulu=History of the PlayStation |author=IGN staff |date=27 d'agostu de 1998 |work= |publisher=IGN |fechaaccesu=11 d'ochobre de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dumbest&quot;&gt;{{cita web |url= http://archive.gamespy.com/articles/june03/dumbestmoments/index17.shtml |títulu= Nintendo: From Hero to Zero |fechaaccesu= 1 de xineru de 2008 |autor= GameSpy |idioma= inglés |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080404183227/http://archive.gamespy.com/articles/june03/dumbestmoments/index17.shtml |fechaarchivu= 2008-04-04 }}&lt;/ref&gt; A pesar d'ello, d'esti nuevu alcuerdu tampoco habría de consiguise'l deseyáu accesoriu pa la Super Nintendo, anque Philips adquirió una llicencia pa utilizar los personaxes de Nintendo que quería incorporar nos sos propios xuegos de ''The Legend of Zelda'', pa la consola [[CD-i]]. Philips produció un total de tres juegos de ''Zelda'' ente 1993 y 1994: ''The Wand of Gamelon'', onde'l xugador controla a Zelda y enfréntase a Ganon, teniendo como oxetivu rescatar a Link y al rei d'una rexón denomada Gamelon; ''Link: The Faces of Evil'', onde l'aventura treslladar a otra rexón conocida como Koridai;&lt;ref name=&quot;up&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.1up.com/do/feature?pager.offset=5&amp;cId=3149883 |títulu= CDi: The Ugly Duckling |fechaaccesu= 25 d'abril de 2006 |autor= Danny Cowan |idioma= inglés |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20160914030210/http://www.1up.com/do/feature?pager.offset=5&amp;cId=3149883 |fechaarchivu= 2016-09-14 }}&lt;/ref&gt; y ''Zelda's Adventure'', que la so producción tuvo dellos problemes por cuenta de la animación y memoria&lt;ref name=&quot;developing&quot;&gt;{{cita web |url= http://cdii.blogspot.com/2007/03/zelda-voyeur-and-man-who-worked-on-both.html |títulu= Zelda, Voyeur, and a man who worked on both CD-i projects... |fechaaccesu= 5 de marzu de 2009 |autor= Interactive Dreams |idioma= inglés |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080130232411/http://cdii.blogspot.com/2007/03/zelda-voyeur-and-man-who-worked-on-both.html |fechaarchivu= 2008-01-30 }}&lt;/ref&gt; y que'l so argumentu arreya a Zelda, quien tien d'allegar a siete santuarios y atopar les señales celestiales» coles que'l reinu de Tolemac podría volver a una era de Lluz.&lt;ref name=&quot;IGNZA&quot;&gt;{{cita web |url= http://cheats.ign.com/objects/017/017125.html |títulu= IGN: Zelda's Adventure|fechaaccesu=15 d'abril de 2008|autor= IGN |idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; Los primeros dos xuegos fueron producíos con un presupuestu de 600 000 USD.&lt;ref name=&quot;up&quot;/&gt; La revista ''[[EGM en castellanu]]'' considera a la serie ''Zelda'' de Philips como «la peor de tolos tiempos na industria».&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.seanbaby.com/nes/egm06.htm |títulu= #6: Zelda: Wand of Gamelon (CDI)|fechaaccesu=6 de xineru de 2009|autor= Sean Reiley|idioma= inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.seanbaby.com/nes/egm06.htm|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; 

[[Ficheru:CD-i-910-Console-Set.png|280px|thumb|right|[[Nintendo]] brindó-y la llicencia a [[Philips]] pa utilizar a Link, la Princesa Zelda y a Ganon, nuna serie de xuegos pal reproductor [[CD-i]]. Los videoxuegos fueron titulaos ''The Wand of Gamelon'', ''Link: The Faces of Evil'' y ''Zelda's Adventure'', que fueron creaos con un baxu presupuestu.&lt;ref name=&quot;up&quot; /&gt; Nintendo nun los considera como parte de ''The Legend of Zelda''.&lt;ref name=&quot;up&quot; /&gt;]] 

La otra serie alterrnativa de ''Zelda'' ta conformada de dos videoxuegos distribuyíos a finales de los años 1980. El primeru, ''Zelda Game &amp; Watch'', foi producíu por Nintendo pa la consola portátil [[Game &amp; Watch]]. Na so trama, Zelda ye secuestrada por ocho dragones y non pol malváu Ganon, a diferencia de los argumentos de los xuegos de NES y Super Nintendo.&lt;ref name=&quot;vandalwatch&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.vandal.net/reportaje/the-legend-of-zelda-25-anos-de-historia/4 |títulu= ZELDA GAME &amp; WATCH|fechaaccesu=26 de xineru de 2013|editorial=Vandal.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.ign.com/games/the-legend-of-zelda-game-watch/gw-489575 |títulu= Zelda (Multi Screen)|fechaaccesu=26 de xineru de 2013|editorial=IGN|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; L'otru, tituláu a cencielles ''The Legend of Zelda'', y tamién distribuyíu pa Game &amp; Watch tien un diseñu similar a un [[reló dixital]] y el so sistema de xuegu ta inspiráu nel xuegu orixinal de 1986.&lt;ref name=&quot;superplay&quot;&gt;Bielby, Matt, ed. ''Non. 1 Nintendo Game Watches''. [[Super Play]]. Exemplar 2. Pg. 21. Avientu de 1992&lt;/ref&gt;

Hai otros videoxuegos que nunca se llanzaron por distintos motivos, dalgunos de los cualos podríen ser parte del canón de ''The Legend of Zelda''. Unu d'ellos yera ''The Legend of Zelda: Mystical Seed of Courage'' pa la portátil [[Game Boy Color]], que'l so desenvolvimientu taba al cargu de la empresa [[Capcom]] y de Yoshiki Okamoto.&lt;ref name=&quot;ref_duplicada_2&quot;&gt;{{cita web |url=http://gameboy.ign.com/articles/069/069793p1.html|títulu=Miyamoto Speaks on Zelda GBC|fechaaccesu=6 de xineru de 2009|autor= IGN |idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; Okamoto quería crear una triloxía denomada «serie de la Trifuerza», compuesta de los títulos ''The Legend of Zelda: The Mysterious Acorn: Chapter of Power'', ''Chapter of Wisdom'', y ''Chapter of Courage'' —nomes orixinales en Xapón—.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://gameboy.ign.com/articles/070/070512p1.html|títulu=Okamoto on Zelda|fechaaccesu=6 de xineru de 2009|autor= IGN |idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; Sicasí, nunca fueron llanzaos por causa de les llimitaciones nel sistema de contraseñes que formaría parte del so sistema de xuegu. A la fin, ''Chapter of Power'' convertir en ''[[The Legend of Zelda: Oracle of Seasons|Oracle of Seasons]]'' y ''Chapter of Wisdom'' en ''[[The Legend of Zelda: Oracle of Ages|Oracle of Ages]]'', ente que ''Mystical Seed of Courage'' foi canceláu.&lt;ref name=&quot;IGN Third profile&quot;&gt;{{cita web |url= http://gameboy.ign.com/objects/873/873036.html |títulu= The Legend of Zelda: The Third Oracle profile |fechaaccesu= 30 de marzu de 2007 |autor= IGN |idioma= inglés |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20070829022516/http://gameboy.ign.com/objects/873/873036.html |fechaarchivu= 2007-08-29 }}&lt;/ref&gt;

Otru xuegu qu'enxamás foi distribuyíu foi ''Ocarina of Time Ura'', una presunta reedición de ''[[The Legend of Zelda: Ocarina of Time|Ocarina of Time]]'', pa la espansión [[Nintendo 64DD]]. El motivu principal pa la so cancelación fueron les baxes ventes de dichu accesoriu en Xapón, lo cual causó que nunca se vendiera n'otros países. Sicasí, tres el rellanzamientu de ''[[The Legend of Zelda: The Wind Waker|The Wind Waker]]'', un discu adicional foi incluyíu na coleición. Este contenía a ''[[The Legend of Zelda: Ocarina of Time Master Quest]]'', títulu basáu en ''Ocarina of Time'' y ''Ocarina of Time Ura''.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://nindb.classicgaming.gamespy.com/nus/can_uzl.shtml |títulu= Ura-Zelda (Cancelled) |fechaaccesu= 6 de xineru de 2009 |autor= Nindb |idioma= inglés |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20071013225438/http://nindb.classicgaming.gamespy.com/nus/can_uzl.shtml |fechaarchivu= 2007-10-13 }}&lt;/ref&gt;

==== Reediciones y derivaos ====
Nintendo produció distintes [[Adautación (artes audiovisuales)|reediciones]] y [[Serie derivada|derivaos]] de ''Zelda'' a partir de 1998, cuando produció l'adautación ''Link's Awakening DX'' pa la [[Game Boy Color]]. A diferencia del orixinal, esta nueva versión contuvo meyores nos sos gráficos, según un nuevu cuartón y la opción de tomar fotografíes del xuegu que podíen imprimise.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.ign.com/games/the-legend-of-zelda-links-awakening/gbc-10683|títulu= The Legend of Zelda: Link's Awakening|fechaaccesu=11 d'ochobre de 2014|obra=IGN |idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; De siguío, la versión ''[[The Legend of Zelda: Ocarina of Time Master Quest|Master Quest]]'', yá mentada na seición anterior, supunxo meyores gráfiques y téuniques respectu al xuegu orixinal de la [[Nintendo 64]]. Distribuyóse xunto con ''The Wind Waker'' en 2003, como discu adicional p'aquellos qu'habíen preordenado el xuegu antes del so estrenu.&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.ign.com/games/the-legend-of-zelda-ocarina-of-time-and-master-quest/gcn-495087|títulu= The Legend of Zelda: Ocarina of Time / Master Quest|fechaaccesu= 11 d'ochobre de 2014|obra= IGN|idioma= inglés|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20171217083046/http://www.ign.com/games/the-legend-of-zelda-ocarina-of-time-and-master-quest/gcn-495087|fechaarchivu= 2017-12-17}}&lt;/ref&gt; Casi una década dempués Nintendo produció otra adautación de [[The Legend of Zelda: Ocarina of Time|&quot;Ocarina of Time&quot;]] y &quot;[[The Legend of Zelda: Majora's Mask|Majora's Mask]]&quot; pa la portátil Nintendo 3DS. Otres reediciones inclúin [[The Legend of Zelda: A Link to the Past|A Link to the Past]]'' pa la [[Game Boy Advance]] y ''[[The Legend of Zelda: The Wind Waker| Wind Waker HD]]'' pa la [[Wii U ]]. Dellos de los xuegos fueron publicaos por Nintendo nel so [[Nintendo eShop|tienda virtual]] por que puedan reproducise nes consoles Wii y Wii U . 

Tocantes a los derivaos, o comúnmente referíos n'inglés como ''spin-offs'', estos tienen yá sía a unu o más personaxes de seriar pero nun constitúin parte del canón de ''Zelda'', anque na so producción sí tuvo arreyada Nintendo. Unu d'ellos ye ''[[Freshly-Picked Tingle's Rosy Rupeeland]]'', llanzáu pa la portátil [[Nintendo DS]] en 2006. Este ye protagonizáu por [[Tingle]], y cunta la historia de cómo un humanu ordinariu foi tresformáu nesta criatura perteneciente a la raza de les faes. Tres años dempués, estrenóse ''[[Irozuki Tincle no Koi no Balloon Trip]]'' puramente en Xapón, a manera de continuación de ''Rosy Rupeeland'' pa la mesma consola. Otru deriváu ye ''[[Tingle's Balloon Fight DS]]'' pa la mesma portátil que l'anterior, llanzáu n'abril de [[2007]]. La so distribución solo asocedió en Xapón, polo que pa llogralo n'otru país ye necesariu afiliase a [[Club Nintendo]].&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.ign.com/articles/2007/04/19/tingles-balloon-fight-impressions|títulu= Tingle's Balloon Fight Impressions|fechaaccesu=26 de xineru de 2013|editorial=IGN|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; De la mesma forma, ''[[BS Zeruda no Densetsu]]'' —traducíu a ''BS The Legend of Zelda''— y ''[[BS Zelda no Densetsu Kodai no Sekiban]]'' —traducíu como ''BS The Legend of Zelda: Ancient Stone Tablets''— son otros productos derivaos llanzaos pal [[satmódem]] xaponés [[Satellaview]].&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.ign.com/games/bs-the-legend-of-zelda/bs-x-10808|títulu= BS The Legend of Zelda|fechaaccesu=11 d'ochobre de 2014|obra=IGN|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; L'únicu deriváu distribuyíu en [[Norteamérica]], tres la so apaición en territoriu xaponés, foi ''[[Link's Crossbow Training]]'' de 2007 para [[Wii]]. N'este, el xugador asume la identidá de Link y tien que pasar por delles pruebes coles que'l personaxe llogra perfeccionar la so habilidá pa usar la [[ballesta]].&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.ign.com/games/links-crossbow-training/wii-962748|títulu= Link's Crossbow Training|fechaaccesu=11 d'ochobre de 2014|obra=IGN|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; Más apocayá estrenóse ''[[Hyrule Warriors]]'' (2014), basáu na serie ''[[Dynasty Warriors]]'' y desenvuelta conjuntamente por [[Tecmo Koei]] y Nintendo pa la Wii U .&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.ign.com/games/hyrule-warriors/wii-u-20010239|títulu= Hyrule Warriors|fechaaccesu=11 d'ochobre de 2014|obra=IGN|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; Otru xuegu non canónicu d'esta saga ye ''The Legend of Zelda Battle Quest'' onde'l Mii ye envolubráu colos ropajes de Link, esti postreru sacáu pa la consola Wii U nun ye un discu únicu pa esti xuegu, y puede atopase col nome de Nintendo Land (regaláu al mercar la consola).

== Conceutu y diseñu ==

=== Antecedentes ===
Nintendo quería llanzar un nuevu xuegu pa promocionar el llanzamientu del periféricu [[Famicom Disk System]] a mediaos de los años 1980 y [[Shigeru Miyamoto]], que naquel momentu atopábase trabayando col so equipu nuna entrega de ''[[Super Mario Bros.]]'' pa la Famicom xaponesa, empezó a desenvolver un conceutu de «creación y esploración de cuartones» tomando en cuenta la capacidá del nuevu periféricu pa reescribir datos na memoría. Sicasí, diose cuenta de que la esploración de cuartones yera la «meyor parte» asina que refugó incorporar opciones de diseñu pal xugador. Nes sos propies pallabres: «creamos un xuegu d'un solu xugador con cuartón debaxo de montes qu'arrodiaben al Monte de la Muerte, pero nun podíamos quitar esi sentimientu de '¡Quiero xugar na superficie tamién! Foi según amestamos montes y llagos, y [surdió] la Llanura de Hyrule».&lt;ref name=&quot;hh2&quot;&gt;Aonuma, Eiji; Himekawa, Akira; Miyamoto, Shigeru (2014). ''The Legend of Zelda: Hyrule Historia''. Norma Editorial S.A. ISBN 9788467913019. Pp. 2-3.&lt;/ref&gt;{{harvnp|Shioya|2013|p=2|sp=sí}}

El títulu del videoxuegu, ''The Legend of Zelda'', surdió dempués de qu'unu de los collaboradores de Miyamoto suxeriéra-y una historia na qu'un mozu rescata a una princesa llamada al igual que [[Zelda Sayre Fitzgerald]], escritora y esposa del novelista [[F. Scott Fitzgerald]].&lt;ref name=&quot;hh2&quot;/&gt; D'alcuerdu a Miyamoto: «Zelda yera una muyer formoso y famoso peruquier. Gustábame la pronunciación del so nome. Asina que tomé la llibertá d'usar la pallabra Zelda pal títulu del primer xuegu —de la serie—».&lt;ref name=&quot;amazonhistory&quot;&gt;{{cita publicación|títulu= In the Game: Nintendo's Shigeru Miyamoto|url= http://www.amazon.com/exec/obidos/tg/feature/-/117177/|editorial= Amazon.com|fechaaccesu=9 de marzu de 2009|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; En cuanto al nome del protagonista, Link, esplicó: «Llamar asina porque él coneuta y axunta a la xente. Taba destináu a espandir la enerxía esvalixada del mundu al traviés de delles dómines». El villanu Ganondorf orixinalmente solo «escorría despiadadamente la Trifuerza». Nun foi sinón hasta ''Ocarina of Time'' que Link y Zelda pasaron a ser los guardianes de la Trifuerza xuníos polos sos venceyos a la mesma.&lt;ref name=&quot;hh2&quot;/&gt;

[[Ficheru:Milodon cave.JPG|300px|thumb|left|Inspirándose nes sos esperiencies infantiles, Miyamoto determinó que ''Zelda'' tenía de brindar un sentimientu de «esploración y maravía ilimitaes».&lt;ref name=&quot;gamespot history&quot; /&gt; Imaxe de la [[Monumentu Natural Cueva del Milodón|Cueva del Milodón]], en [[Chile]].]]

La principal diferencia ente ''Super Mario Bros.'' y ''The Legend of Zelda'' anicia en que la primera sería llinial —esto ye, l'aición d'un títulu nun afecta nin tien rellación col de los demás—, ente que ''Zelda'' sería totalmente lo contrario.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu= Miyamoto Interviews (October 1996)|url= http://www.miyamotoshrine.com/theman/interviews/1096.shtml |editorial= Miyamotoshrine.com|fechaaccesu=9 de marzu de 2009 |idioma= inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.miyamotoshrine.com/theman/interviews/1096.shtml|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; La intención de Miyamoto con ''The Legend of Zelda'' yera ufiertar al xugador un «[[xardín]] en miniatura onde tuvieren la oportunidá d'apurrir daqué».&lt;ref name=&quot;gamespot history&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.gamespot.com/gamespot/features/video/hist_zelda/index.html |títulu= History of Zelda |fechaaccesu= 6 de xineru de 2009 |autor= Andrew Vestal |coautor= Cliff O'Neill y Brad Shoemaker |idioma= inglés |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110513234638/http://www.gamespot.com/gamespot/features/video/hist_zelda/index.html |fechaarchivu= 2011-05-13 }}&lt;/ref&gt; Pa ello, inspirar nes sos vivencies como neñu mientres esploraba montes y cueves en [[Kioto|Kioto, Xapón]].&lt;ref name=&quot;amazonhistory&quot;/&gt; En rellación a eses anécdotes, recordó: «cuando yera neñu, nuna ocasión fui d'escursión y atopé un llagu tan sele que quería saltar enriba d'él [...] cuando me tocaba viaxar al estranxeru ensin dalgún mapa, intentaba atopar un camín y atopábame con coses impresionantes. Deducí que yera como vivir una aventura».&lt;ref name=&quot;Sheff 51&quot;&gt;Sheff (1993), p. 51&lt;/ref&gt; Fueron tales esperiencies les que lu llevaron a imaxinar los cuartones y llaberintos qu'apaecen en ''Zelda''.&lt;ref name=&quot;Sheff 52&quot;&gt;Sheff (1993), p. 52&lt;/ref&gt;

Orixinalmente, tenía en mente que'l xugador empecipiara con una espada ente les sos pertenencies, al considerar que «los xugadores confundir enforma nos xuegos onde tienen qu'atopar un oxetu importante al traviés de llaberintos». Sicasí, depués decidió esaniciar dicha ventaya, una y bones esto dexaría que'l xugador tuviera que falar con otros personaxes y resolver acertijos pa poder consiguir una arma. Esti conceutu de comunicación y diálogu ente los personaxes d'un xuegu resultó innovador nesa dómina, y sirvió d'influencia pa otros xuegos como ''[[Animal Crossing (saga)|Animal Crossing]]'', por casu.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://kotaku.com/gaming/gdc07/gdc07-liveblogging-nintendo-242670.php|títulu= GDC07: Liveblogging Nintendo|fechaaccesu=8 de marzu de 2007|autor= Michael Fahey|idioma= inglés |urlarchivu=http://archive.today/tIn4|fechaarchivu=29 de xunu de 2012}}&lt;/ref&gt;

=== Sistema de xuegu ===
[[Ficheru:Halfdome top.jpg|210px|thumb|Los controles del primer xuegu de Zelda dexaron al xugador remanar a Link dende una perspeutiva aérea (''top-down''). Ilustración d'un paisaxe visto dende esti tipu de perspeutiva na realidá.]]

Los primeros xuegos de ''Zelda'' presenten predominantemente una [[perspeutiva top-down|vista áerea]] —''top-down''—, dende la cual el xugador ye capaz de reparar a Link y a los distintos elementos del escenariu conforme mover colos controles correspondientes. Una traza carauterística de les entregues d'esta serie ye que la mayoría de los oxetos que resulten instrumentos pal protagonista tópense ocultos yá sía nel interior de cueves o en dalgún edificiu estructurado a manera de llaberintu,&lt;ref&gt;ZELDA: The Second Quest Begins (1988), p. 27&lt;/ref&gt; nos que'l personaxe tien qu'enfrentase a bisarmes y criatures hasta ganar al [[xefe (videoxuegos)|xefe]] d'esi nivel o edificiu.&lt;ref name=&quot;ref_duplicada_3&quot;&gt;{{cita web|url= http://www.rpgamer.com/games/zelda/z1/reviews/z1strev1.html|títulu= The Legend of Zelda - Retroview: Oldest School|fechaaccesu= 1 d'ochobre de 2006|autor= Andrew Long|idioma= inglés|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20070927203057/http://www.rpgamer.com/games/zelda/z1/reviews/z1strev1.html|fechaarchivu= 2007-09-27}}&lt;/ref&gt; Anque na mayoría de los xuegos el xugador ta obligáu a visitar cada escenariu conforme al desenvolvimientu secuencial de la historia, nel primer xuegu ye posible allegar a distintos llugares del mapa n'orde aleatoriu, independientemente de la trama.&lt;ref name=&quot;dojo1&quot;/&gt; Más de 25 años dempués, ''A Link Between Worlds'' retomó la opción de poder visitar los cuartones nel orde escoyíu pol xugador.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.primagames.com/games/legend-zelda-link-between-worlds/tips/legend-zelda-link-between-worlds-beginners-tips|títulu= The Legend of Zelda - A Link Between Worlds|fechaaccesu=12 d'ochobre de 2006|obra=Primagames.com|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; A pesar d'ello, nel xuegu inaugural Nintendo suxirió que de nun escoyer la secuencia conveniente, ye posible que'l personaxe tea en desventaxa al enfrentase al xefe del edificiu, llámese cuartón o templu, correspondiente.&lt;ref name=&quot;Manual de_1&quot;&gt;Manual d'instrucciones de ''The Legend of Zelda'' (1986). Páxines 7 y 8.&lt;/ref&gt; Esti títulu tamién s'estremó porque, al terminar la partida orixinal, el sistema empieza de forma automática otra partida cola mesma trama, pero con nuevos cuartones y dellos cambeos na estructura del mapa.&lt;ref name=&quot;dojo1&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.nintendojo.com/archives/reviews/GBA/view_item.php?1094918550|títulu= The Legend of Zelda|fechaaccesu=12 d'ochobre de 2014 |apellíu= |nome= |fecha= |obra= Nintendojo.com|idioma= inglés|cita= }}&lt;/ref&gt; 

''Zelda II'' introdució la [[Perspeutiva side-scrolling|vista llateral]], na cual el xugador puede siguir los acontecimientos qu'arreyen a Link, como'l so nome indicar, dende una perspeutiva más cercana a diferencia de l'aérea. Dellos conceutos carauterísticos de la serie fueron incorporaos nesti títulu. Por casu, Link empieza cada partida con tres «vides», que mengüen si ye mancáu por un enemigu o si cai en dalgún cantil o en dalguna formación d'agua. La pantalla principal amuesa los niveles de magía, vida y capacidá d'ataque, amás de la mesma cantidá d'indicadores que revelen cuántu menguó cada nivel conforme'l personaxe utiliza dalguna d'eses opciones. Añadió inclusive [[Esperiencia (xuegos de rol)|puntos d'esperiencia]] p'avanzar de nivel y amontar los niveles del xugador nun ciertu momentu, un aspeutu carauterísticu de los xuegos de rol.&lt;ref&gt;Manual d'instrucciones de ''Zelda II: The Adventure of Link'' (1988). Páxines 17 y 18.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_duplicada_1&quot;&gt;{{cita videoxuegu|títulu= Zelda II: The Adventure of Link|desarrollador= Nintendo |publicador= Nintendo|fecha= 1 d'avientu de 1988|plataforma= [[Nintendo Entertainment System|NES]] |idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; De forma asemeyada, ''A Link to the Past'' tuvo un rol clave na definición y establecimientu de los elementos qu'habríen de carauterizar a la saga: equí apaecieron per primer vegada los contenedores en forma de corazón —''Heart Containers''—, la Espada Maestra y la estructura en múltiples niveles de cada cuartón.&lt;ref name=&quot;link to the past&quot;&gt;{{cita videoxuegu|títulu= The Legend of Zelda: A Link to the Past |desarrollador= Nintendo|publicador= Nintendo|fecha= 13 d'abril de 1992 |plataforma= [[Super Nintendo Entertainment System|Super NES]] |idioma= inglés }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;four swords&quot;&gt;{{cita videoxuegu|títulu= The Legend of Zelda: A Link to the Past &amp; Four Swords|desarrollador= Nintendo|publicador= Nintendo |fecha= 2 d'avientu de 2002 |plataforma= [[Game Boy Advance]] |idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; Anque caltuvo'l conceutu de la magía, nun utilizó la vista llateral del so predecesor, calteniendo la perspeutiva orixinal del primer títulu.&lt;ref name=&quot;link to the past&quot;/&gt; En ''Link's Awakening'' un elementu clave p'avanzar na trama ye la comunicación del protagonista con otros personaxes. Foi'l primeru de ''Zelda'' nel que'l xugador tien la opción de participar en misiones secundaries o alternatives a la de la trama principal.&lt;ref name=&quot;Manual de_1&quot;&gt;Manual d'instrucciones de ''The Legend of Zelda'' (1986). Páxines 7 y 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ign dx rev&quot;&gt;{{cita web |url= http://gameboy.ign.com/articles/160/160683p1.html |títulu= Links Awakening DX Review|fechaaccesu=4 d'avientu de 2007|autor= Adam Cleveland |idioma= inglés }}&lt;/ref&gt;

''Ocarina of Time'' supunxo un cambéu radical na calidá de los gráficos de los sos predecesores, al ser el primer títulu tridimensional de ''Zelda''. Retomó la perspeutiva llateral, o en tercer persona,&lt;ref&gt;''The Legend of Zelda: Ocarina of Time'', manual d'instrucciones, pp.&amp;nbsp;22–25.&lt;/ref&gt; vista per primer vegada en ''Zelda II'' una década tras. El so sistema de xuegu dexa tamién que Link aprienda nueves habilidaes al traviés d'oxetos coleicionables —''collecting items''—, y que sía capaz d'empobinar el so ataque escontra un oxetivu determináu, per mediu del usu del botón «Z» nel control de la consola Nintendo 64. Esta opción tamién s'estendió a los oxetos o dalgún otru elementu importante p'avanzar na trama. Pa poder movese d'una forma más axilosa pol escenariu, Nintendo incorporó a [[Epona]], un caballu que Link puede montar y qu'apaeció de forma constante nos siguientes xuegos de la serie.&lt;ref&gt;Manual d'instrucciones de ''The Legend of Zelda: Ocarina of Time''.&lt;/ref&gt; Utilizando'l motor de xuegu de ''Ocarina of Time'', ''Majora's Mask'' carauterizar pola duración llindada de xuegu —54 minutos en total—, amás de que Link puede viaxar nel tiempu per mediu de la [[Ocarina del tiempu]] según tresformase en distintes criatures con distintos tipos de poderes.&lt;ref&gt;Manual d'instrucciones de ''The Legend of Zelda: Majora's Mask''. Páxines 24–27.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Booklet 10&quot;&gt;''The Legend of Zelda: Majora's Mask'', manual d'instrucciones, p.&amp;nbsp;10.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_duplicada_4&quot;&gt;{{cita web |url= http://ign64.ign.com/articles/151/151933p1.html |títulu= Legend of Zelda: Majora's Mask |fechaaccesu=25 d'ochobre de 2005|autor= Fran Mirabella III |idioma= inglés }}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Wola Gułowska-trumna.jpg|250px|thumb|left|Les [[cuartón]]s y los cuartones son dos elementos que perduraron dende'l primera ''Zelda''. Nel so interior, el xugador tien de resolver ''puzzles'' y enfrentar a la bisarma qu'aguarda a la fin de cada percorríu.]]

Los siguientes llanzamientos, ''Oracle of Seasons'' y ''Oracle of Ages'', fueron diseñaos col mesmu motor de ''Link's Awakening'', polo cual tienen un sistema de xuegu y gráficos casi idénticos al del títulu pa la consola portátil. Inclusive, vuelven utilizar la perspeutiva aérea de los primeros títulos. Una de les sos principales carauterístiques ye que, a diferencia de cualesquier otru xuegu de la serie, estos tán venceyaos per mediu d'un sistema de contraseñes, que dexa que'l xugador arreyar en dambes histories de forma simultánea.&lt;ref name=&quot;GameSpot Ages review&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.gamespot.com/gbc/adventure/legendofzeldaoracleofages/review.html |títulu= The Legend of Zelda: Oracle of Ages review |fechaaccesu=16 de marzu de 2007|autor=Brad Shoemaker|añu= 2001|idioma= inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.gamespot.com/gbc/adventure/legendofzeldaoracleofages/review.html|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GameSpot Seasons review&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.gamespot.com/gbc/rpg/legendofzeldaoracleos/review.html |títulu= The Legend of Zelda: Oracle of Seasons review |fechaaccesu=16 de marzu de 2007|autor= Brad Shoemaker|añu=2001 |idioma= inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.gamespot.com/gbc/rpg/legendofzeldaoracleos/review.html|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Manuales d'instrucciones de ''Oracle of Ages/Seasons''.&lt;/ref&gt; ''The Wind Waker'' y ''Twilight Princess'', magar tienen gráficos bien distintos ente sí —el primeru tien un estilu más caricaturescu—, fueron diseñaos col mesmu motor.&lt;ref&gt;Manuales d'instrucciones de ''The Wind Waker'' y ''Twilight Princess''.&lt;/ref&gt; A partir d'estes entregues, los conceutos y elementos de ''Zelda'' utilizáronse indistintamente con llixeros cambeos principalmente n'aspeutos gráficos o téunicos, dependiendo de la consola o del argumentu. Más apocayá, una esceición importante a lo anterior habría de ser ''Skyward Sword'', qu'amosó per primer vegada la opción p'ameyorar/iguar l'equipu y armamentu qu'usa Link a lo llargo de la so aventura, per mediu d'una serie d'actualizaciones posibles per mediu del intercambiu de rupies.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://uk.ign.com/videos/2011/09/13/the-legend-of-zelda-skyward-sword-upgrade-system-trailer|títulu= The Legend of Zelda: Skyward Sword - Upgrade System Trailer |fechaaccesu=28 de marzu de 2012|obra=IGN}}&lt;/ref&gt; El periféricu [[Wii MotionPlus]] del control de la consola Wii xuega un papel importante na meyora del xugador na trama, amás de que-y apurre al personaxe una mayor precisión nel manexu de la espada, elementu que-y habría de sirvir pa resolver diversos acertijos.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.levelup.com/Wii/reviews/16217/The-Legend-of-Zelda-Skyward-Sword/|títulu=The Legend of Zelda: Skyward Sword - Wii|fechaaccesu=28 de marzu de 2012|obra=Levelup.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120414134752/http://www.levelup.com/Wii/reviews/16217/The-Legend-of-Zelda-Skyward-Sword/|fechaarchivu=2012-04-14}}&lt;/ref&gt; Foi tamién el primer xuegu de ''Zelda'' n'añader un mididor de la [[resistencia física]] (''stamina'') del protagonista, que tiende a variar dependiendo de los sos movimientos físicos y qu'igualmente tien un rol importante por que'l xugador pueda avanzar nel argumentu.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.computerandvideogames.com/252203/previews/legend-of-zelda-skyward-sword-gameplay-preview/|títulu= E3: Legend of Zelda: Skyward Sword gameplay preview |fechaaccesu=28 de marzu de 2012|obra=Computerandvideogames.com|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt;

=== Música ===
[[Ficheru:Replikat der Okarina der Zeit 20211210 HOF08320 RAW-Export 20211212000388 02.png|thumb|right|En ''Ocarina of Time'' esisten temes musicales específicos pa cada personaxe y pa cada escenariu. Esta ferramienta musical ye denomada [[motivu (música)|motivu]], y ye un recursu que Nintendo utilizó en dellos xuegos de ''The Legend of Zelda'' como parte importante del sistema de xuegu.&lt;ref name=&quot;Whalen&quot; /&gt; Na fotografía, una [[ocarina]] real, que'l so soníu puede apreciase nel xuegu enantes mentáu.]]

La música foi unu de los elementos más representativos de ''The Legend of Zelda''. Pa Matt Casamassina, del sitio web IGN: «en nenguna otra franquicia [de videoxuegos] hai cantares más memorables y atrayentes qu'en ''Zelda''»,&lt;ref name=&quot;midireview&quot;&gt;{{cita web|url= http://wii.ign.com/articles/746/746691p3.html|títulu= The Legend of Zelda: Twilight Princess Review|fechaaccesu= 29 de marzu de 2012|obra= IGN|idioma= inglés|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20120328005845/http://wii.ign.com/articles/746/746691p3.html|fechaarchivu= 2012-03-28}}&lt;/ref&gt; y el sitiu web Gamesradar.com considera que «quiciabes nun haya nengún otru conxuntu de tonos musicales más adoraos que los referentes a les aventures de Link». Dalgunes de los sos cantares más carauterísticos fueron catalogaes como «épiques», «animaes», «valeroses», «úniques» y «emocionantes».&lt;ref name=&quot;gamesradarmusic&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.gamesradar.com/the-10-best-zelda-songs-ever/|títulu= The 10 best Zelda songs EVER|fechaaccesu= 29 de marzu de 2012|obra=Gamesradar.com|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; 

Xeneralmente, la música incorporada en ''Zelda'' ye [[orquesta]]da, daqué que foi emponderáu polos siguidores de la serie. Sicasí, esisten delles esceiciones como ye'l casu de ''Twilight Princess'', pal cual creáronse [[MIDI|tonos MIDI]] con [[sintetizador]]es.&lt;ref name=&quot;midireview&quot;/&gt; Les melodíes incorporen soníos de distintos [[Instrumentu musical|instrumentos musicales]] pa representar los acertijos y principales elementos de cada xuegu.&lt;ref name=&quot;Pichlmair&quot;&gt;{{cita web|url= http://www.digra.org/dl/db/07311.14286.pdf|títulu= Levels of Sound: On the Principles of Interactivity in Music Video Games|fechaaccesu= 2009|autor= Martin Pichlmair|coautores= Fares Kayali|idioma= inglés|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080725103955/http://www.digra.org/dl/db/07311.14286.pdf|fechaarchivu= 2008-07-25}}&lt;/ref&gt; Por casu, ''Ocarina of Time'' ye unu de los primeros xuegos contemporáneos en desenvolver una historia na que'l xugador tien que crear composiciones musicales pa revelar ciertos enigmes, nesti casu con una [[ocarina]] —la so popularidá amontó les ventes d'ocarines reales—,&lt;ref name=&quot;McDonald&quot;&gt;{{cita web|url= http://www.gamespot.com/gamespot/features/video/vg_music/index.html|títulu= A Brief Timeline of Video Game Music|fechaaccesu= 6 d'abril de 2008|autor= Glenn McDonald|idioma= inglés|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20071018061157/http://www.gamespot.com/gamespot/features/video/vg_music/index.html|fechaarchivu= 2007-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00Y0DE133AF936A25751C0A96F958260|títulu= Compressed Data; Can You Play 'Feelings' On the Ocarina?|fechaaccesu=28 de marzu de 2008|autor= Sharon R. King|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lane&quot;&gt;{{cita publicación |títulu= Review: Legend of Zelda|url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/278662.stm |editorial= BBC News|fechaaccesu=6 d'abril de 2008|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; y obliga al xugador a utilizar de forma [[heurística]] los soníos, yá que precisa recordar ciertes melodíes p'avanzar a los siguientes niveles de xuegu.&lt;ref name=&quot;Whalen&quot;&gt;{{cita publicación |títulu= Play Along - An Approach to Videogame Music|url= http://www.gamestudies.org/0401/whalen/|editorial= Game Studies|fechaaccesu=4 d'abril de 2008|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; Coles mesmes, cada llugar del escenariu nesti títulu cunta con una tema musical esclusivu pa estremala de les demás.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.gamestudies.org/0401/whalen/#_ednref13|títulu= Play Along - An Approach to Videogame Music |fechaaccesu=1 de payares de 2008|autor= Zach Whalen |idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; Este mesmu sistema de xuegu utilizar en ''Majora's Mask'',&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu= Majora's Mask - Ocarina Songs|url= http://www.zeldadungeon.net/Zelda06Songs.php|editorial= Zelda Dungeon|fechaaccesu=29 de marzu de 2012|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mirabella&quot;&gt;{{cita web |url= http://ign64.ign.com/articles/151/151933p1.html|títulu= Legend of Zelda: Majora's Mask|fechaaccesu=6 d'abril de 2008|autor= Fran Mirabella|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; ''The Wind Waker'' —nel cual úsase una [[batuta]] pa controlar el tiempu o'l clima—,&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nlgaming.com/nl/asp/id_566/nl/reviewDisp.htm|títulu=The Legend of Zelda: The Wind Waker|editorial=Nlgaming.com|fechaaccesu=21 de setiembre de 2010|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20040327192232/http://www.nlgaming.com/nl/asp/id_566/nl/reviewDisp.htm|fechaarchivu=2004-03-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bander&quot;&gt;{{cita publicación|títulu= Mighty Wind|url= http://media.www.dailytargum.com/media/storage/paper168/news/2004/01/23/InsideBeat/Mighty.Wind-586474.shtml|editorial= The Daily Targum|fechaaccesu= 6 d'abril de 2008|idioma= inglés|archiveurl= https://web.archive.org/web/20080407025013/http://media.www.dailytargum.com/media/storage/paper168/news/2004/01/23/InsideBeat/Mighty.Wind-586474.shtml|archivedate= 2008-04-07}}&lt;/ref&gt; ''Twilight Princess'' —onde Link en forma de llobu tien d'aprender una serie de cantares ya interpretales per mediu d'aullíes pa llograr nueves habilidaes de combate—,&lt;ref name=&quot;Buffa&quot;&gt;{{cita web|url= http://www.zeldadungeon.net/Zelda11HowlingStones.php|títulu= Twilight Princess - Howling Stones|fechaaccesu= 29 de marzu de 2012|obra= Zelda Dungeon|idioma= inglés|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20170629092455/https://www.zeldadungeon.net/Zelda11HowlingStones.php|fechaarchivu= 2017-06-29}}&lt;/ref&gt; ''Spirit Tracks'' —onde'l xugador tien de soplar al traviés del micrófonu de la portátil Nintendo DS p'activar una [[flauta de Pan]]—,&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://worthplaying.com/article/2009/12/10/reviews/70853/|títulu= NDS Review - 'The Legend of Zelda: Spirit Tracks&amp;#39;|fechaaccesu=29 de marzu de 2012|obra=Worthplaying.com }}&lt;/ref&gt; y ''Skyward Sword'' —onde usa un [[arpa]]—.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://kotaku.com/5860878/the-legend-of-zelda-skyward-sword-the-kotaku-review|títulu= The Legend of Zelda: Skyward Sword: The Kotaku Review|fechaaccesu=29 de marzu de 2012|obra=Kotaku |idioma= inglés }}&lt;/ref&gt;

[[Kōji Kondō]], emponderáu poles sos composiciones pa Nintendo,&lt;ref name=&quot;Kohler&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.wired.com/science/discoveries/news/2007/03/72971|títulu= Behind the Mario Maestru's Music|fechaaccesu=6 de xineru de 2008|obra= Revista Wired |idioma= inglés |urlarchivu=https://archive.today/vfu2|fechaarchivu=4 de xunu de 2012}}&lt;/ref&gt; compunxo la mayor parte de la música de cada títulu de ''Zelda'', incluyendo la del primer xuegu,&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.zeldadungeon.net/Zelda01-the-legend-of-zelda-soundtrack-music.php|títulu= Legend of Zelda Soundtrack|fechaaccesu=29 de marzu de 2012|obra=Zelda Dungeon |idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; sacante la de ''The Adventure of Link'', xuegu nel que [[Akito Nakatsuka]] fíxose responsable.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.amazon.com/gp/product/B0006GAZOO/|títulu= Zelda: The Music |fechaaccesu=27 de marzu de 2009|obra= [[Amazon.com]]|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; En ''A Link to the Past'', Kondō reintrodució la «[[obertura]] de Hyrule» por aciu el [[SPC700|chip SPC700]]. En ciertu mou, esti títulu ayudó a establecer l'estilu musical de la serie; les melodíes «Zelda's Lullaby», «Ganondorf's Theme», «Hyrule Castle», «Kakariko Village» y «Fairy Cave» seríen usaes nos siguientes xuegos de ''Zelda'', incluyendo los más recién.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.n-philes.com/reviews.php?id=270&amp;p=2|títulu= The Legend of Zelda: Twilight Princess |fechaaccesu=29 de marzu de 2008|autor= Jared Thomas|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; 

[[Ficheru:Koji Kondo - GDC 2007.jpg|thumb|left|[[Kōji Kondō]].]]

Retomando la producción musical de ''Ocarina of Time'', ye importante mentar qu'esti xuegu presentó per primer vegada na saga la particularidá de que cada personaxe y escenariu tienen la so propia tema musical.&lt;ref name=&quot;GameSpot Soundtrack&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.gamespot.com/features/vgs/universal/tenspot_soundtrack/page11.html |títulu= Top Ten Video Game Soundtracks |fechaaccesu= 20 de setiembre de 2007 |autor= Doug Trueman |idioma= inglés |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20130125130413/http://www.gamespot.com/features/vgs/universal/tenspot_soundtrack/page11.html |fechaarchivu= 2013-01-25 }}&lt;/ref&gt; Tal ferramienta, conocida como [[Motivu (música)|motivu]], dexa identificar a cada elementu con un tonu fácilmente memorizable pol xugador.&lt;ref name=&quot;ref_duplicada_6&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu= Whalen|nome= Zach |añu= 2004 |títulu= Play Along&amp;nbsp;— An Approach to Video Game Music |publicación= The International Journal of Computer Game Research|volume= 4 |númberu= 1|url= http://www.gamestudies.org/0401/whalen/|fechaaccesu=28 de marzu de 2009 }}&lt;/ref&gt; Gamespot catalogar como «el primer videoxuegu contemporaneu non perteneciente al xéneru de baille n'introducir la composición musical como parte del so entretenimientu».&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.gamespot.com/gamespot/features/video/vg_music/p6_01.html |títulu= A Brief Timeline of Video Game Music |fechaaccesu=26 de xineru de 2009|autor= Glenn McDonald|idioma= inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.gamespot.com/gamespot/features/video/vg_music/p6_01.html|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; La so continuación, ''Majora's Mask'', utiliza de forma similar al soníu como requerimientu pa completar dellos oxetivos de nivel, tales como reproducir el cantar «Song of Time» (traducción, «Cantar del Tiempu») na [[ocarina del tiempu]], manipoliar el clima, [[Teleportación|teletransportarse]] al traviés d'estatues o desbloquiar les puertes de dellos templos.&lt;ref name=&quot;Booklet 10&quot; /&gt; Como se comentó enantes, nesti xuegu Link puede tresformase en distintes criatures per mediu del usu de mázcares. Cuando'l personaxe usa dalguna d'elles, reproduzse un cantar distintivu que varia según la mázcara que s'escueya.&lt;ref name=&quot;Booklet 10&quot; /&gt; Magar ''Oracle of Ages'' y ''Oracle of Seasons'' fueron criticaos pol so usu del soníu como parte del sistema de xuegu en comparanza a los sos predecesores,&lt;ref name=&quot;Gaming Target Seasons review&quot; /&gt; recibieron bonos comentarios por incorporar nuevos efeutos musicales a la serie.&lt;ref name=&quot;Gaming Target Seasons review&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.gamingtarget.com/article.php?artid=2414 |títulu= The Legend of Zelda: Oracle of Seasons review |fechaaccesu=13 de xunu de 2007|obra= Gaming Target|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; La mayoría de los cantares de ''The Wind Waker'' tienen una clara influencia [[Irlanda|irlandesa]],&lt;ref name=&quot;Influence&quot;&gt;{{cita publicación |añu= 2005|mes= setiembre|títulu= Inside Zelda Part 4: Natural Rhythms of Hyrule |publicación= [[Nintendo Power]] |volume= 195 |páxines= 56-58 |fechaaccesu=31 de marzu de 2009 }}&lt;/ref&gt; al contener soníos de [[Uilleann pipes|gaites]]. Les cultures [[cultura inca|inca]] y [[civilización andina|andina]] sirvieron d'inspiración pa la tema «Dragon Roost Island», qu'utiliza una flauta de pan y una guitarra nuna parte importante de la composición.&lt;ref name=&quot;Influence&quot; /&gt; A diferencia d'este, en ''Twilight Princess'' la música tien más bien un efeutu evocador y de murria: conforme Link va rescatando a Hyrule de los efeutos del Reinu Crepuscular, la música adquier un tonu más sele y pacíficu.&lt;ref name=&quot;Inside Zelda 13&quot;&gt;Manual d'instrucciones de ''The Legend of Zelda: Twilight Princess'', p. 39.&lt;/ref&gt;

== Receición ==

=== Comercial ===
De primeres, Nintendo nin Miyamoto teníen plenu enfotu en que ''The Legend of Zelda'' llegara a tener notoriedá yá que «un mundu d'espaes y maxa nun yera un conceutu popular nesa dómina».&lt;ref name=&quot;mainstream&quot;/&gt; Sicasí, vendiéronse más de 6,5 millones de copies del primer xuegu en tol mundu.&lt;ref name=&quot;chartsexito&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gamespot date&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.gamespot.com/famicomds/adventure/zeldanodensetsu/index.html|títulu= Zelda no Densetsu|fechaaccesu=30 de setiembre de 2006|autor= GameSpot |idioma= inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.gamespot.com/famicomds/adventure/zeldanodensetsu/index.html|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; La metá d'eses copies comercializar en Norteamérica, continente onde l'ésitu del títulu favoreció de la mesma a les ventes de la consola NES.&lt;ref name=&quot;Sheff 178&quot; /&gt; Foi'l primer xuegu d'esta consola en devasar el millón d'unidaes vendíes.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Narly Nintendo&amp;nbsp;– The Duffer's Guide to Nintendomania |magacín=Raze |publisher=Newsfield Publications |issue=5 |date=marzu de 1991 |page=p. 18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nintendo Power (xunetu de 1988), ''Top 30'', p. 102&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nintendo Power (mayu de 1989), ''Nester Awards'', pp. 18-21&lt;/ref&gt; Pa la revista ''Computer Gaming World'', tratar d'un [[aplicación asesina|llanzamientu especial]] de Nintendo qu'influyó nel cambéu de mentalidá del públicu d'Estaos Xuníos, qu'hasta entós percibía a les consoles como «meros xuguetes [[Máquina recreativa|recreativos]]».&lt;ref name=&quot;adams199011&quot;&gt;{{cita noticia | url=http://www.cgwmuseum.org/galleries/index.php?year=1990&amp;pub=2&amp;id=76 | títulu=Westward Ho! (Toward Japan, That Is) | work=Computer Gaming World | date=payares de 1990 | fechaaccesu=16 de payares de 2013 | author=Adams, Roe R. III | pages=83}}&lt;/ref&gt; Tanto ''The Legend of Zelda'' como ''Zelda II'' —del que se vendieron más de 4,3 millones de copies en tol mundu—, tuvieron ente los seis xuegos más comercializaos de la NES, solo superaos poles trés primeres entregues de la serie ''[[Super Mario Bros.]]'' —en xunto, más de 68 millones de copies—&lt;ref name=&quot;Mario Sales Data&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.gamecubicle.com/features-mario-units_sold_sales.htm |títulu=Mario Sales Data|work=Gamecubicle.com|fechaaccesu=13 d'ochobre de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;telegraph.co.uk&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/2463142/Super-Mario-Bros-voted-greatest-computer-game-ever.html|títulu=Super Mario Bros voted greatest computer game ever|date=27 de xunetu de 2008|work=[[The Daily Telegraph]]|fechaaccesu=13 d'ochobre de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://tech.uk.msn.com/features/article.aspx?cp-documentid=4825211|títulu=The games that sold consoles|first=Patrick|last=Goss|publisher=MSN|fechaaccesu=13 d'ochobre de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080309234939/http://tech.uk.msn.com/features/article.aspx?cp-documentid=4825211|fechaarchivu=2008-03-09}}&lt;/ref&gt; y por ''[[Tetris]]'' —8 millones—.&lt;ref&gt;{{cita episodiu | títulu = Tetris: From Russia With Love | url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b0074pz0 | credits = Direutor/Producer: Magnus Temple; Executive Producer: Nick Southgate | network = [[BBC]] | station = [[BBC Four]] | date = 2004 | time = 51:23 | quote = The real winners were Nintendo. To date, Nintendo dealers across the world have sold 8 million ''Tetris'' cartridges on the Nintendo Entertainment system. }}&lt;/ref&gt; 

Hasta febreru de 2017 vendiéronse más de 90 millones de copies de tolos títulos que conformen la serie; aproximao'l 60 % d'esta cifra correspuende a xuegos de consoles de sobremesa, y el 40 % restante a los xuegos distribuyíos pa portátiles. Del primer grupu, los xuegos más vendíos son ''Twilight Princess'' —9,91 millones; 1,16 millones de la so versión Wii U , 7,16 millones de Wii, y 1,59 millones de GameCube— y ''Ocarina of Time'' —7,6 millones, la versión orixinal de Nintendo 64—. En términos xenerales, los xuegos de la franquicia pa Wii son los más vendíos de toles plataformes con 16,09 millones d'unidaes vendíes, siguíos polos de la portátil 3DS —11,89 millones— y los de Nintendo 64 —10,96 millones—.

''The Legend of Zelda'' ye la quinta franquicia de Nintendo cola mayor cantidá de copies vendíes en tol mundu, per debaxo de les series de ''Super Mario'' —empecipiada por ''[[Super Mario Bros.]]'' en 1985; que les sos ventes son de más de 262 millones hasta 2011, cifra que la convierte na más vendida de tola industria de videoxuegos—;&lt;ref&gt;{{cita press release |url=http://www.businesswire.com/news/home/20110531005315/en/Nintendo-DS-Lite-Suggested-Retail-Price-Drops |títulu= Nintendo DS Lite Suggested Retail Price Drops to $99.99 and Mario Games Go Rede |date=31 de mayu de 2011 |publisher=[[Business Wire]] |fechaaccesu=13 d'ochobre de 2014}}&lt;/ref&gt; ''[[Pokémon]]'' —260 millones—;&lt;ref name=&quot;pokemon-sales&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.polygon.com/pokemon/2014/8/18/6030089/Pokemon-sales-numbers|títulu=How successful is Pokémon? Take a look at the numbers!|last=Lien|first=Tracey|date=18 d'agostu de 2014|work=[[Polygon]]|publisher=[[Vox Media]]|fechaaccesu=13 d'ochobre de 2014}}&lt;/ref&gt; ''Wii'' —qu'empezó con ''[[Wii Sports]]''; con 192,76 millones en total hasta 2012—;&lt;ref name=&quot;nintendo_mar12&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.nintendo.co.jp/dir/pdf/2012/120427y.pdf#page=7|títulu=Financial Results Briefing for the Fiscal Year Ended March 2012|publisher=[[Nintendo]]|date=27 d'abril de 2012|format=PDF|fechaaccesu=13 d'ochobre de 2014|page=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nintendotop_wii&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.nintendo.co.jp/dir/en/sales/software/wii.html|títulu=Nintendo Top Selling Software Sales Units: Wii|date=31 de marzu de 2012|fechaaccesu=13 d'ochobre de 2014|publisher=[[Nintendo]]}}&lt;/ref&gt; y ''[[Mario Kart]]'' —100,13 millones—,&lt;ref name=&quot;mariokart-gameinformer&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.gameinformer.com/b/news/archive/2014/06/02/mario-kart-8-speeds-to-over-1-2-million-sales-in-opening-weekend.aspx|títulu=Mario Kart 8 Speeds To Over 1.2 Million Sales In Opening Weekend|last=Futter|first=Mike|date=2 de xunu de 2014|work=Game Informer|publisher=GameStop|fechaaccesu=13 d'ochobre de 2014}}&lt;/ref&gt; respeutivamente. 

De siguío, les ventes de cada xuegu de la franquicia, por plataforma (en negrines apaecen resaltaos los xuegos más vendíos tantu nes consoles de sobremesa, como nes portátiles; inclúi los xuegos derivaos de la serie principal):
{| class=&quot;collapsible&quot; style=&quot;width:63%; border:1px solid #cedff2; background:#F5FAFF&quot;
|-
! align=&quot;center&quot; | Ventes de cada videoxuegu de ''The Legend of Zelda'' hasta febreru de 2017&lt;br /&gt;(los qu'apaecen resaltaos en color azul son reediciones de xuegos anteriores; en color verde apaecen los títulos derivaos de la serie principal)&lt;ref name=&quot;vientes2012individuales&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.vgchartz.com/article/250202/the-legend-of-zelda-a-sales-history/|títulu= The Legend of Zelda: A Sales History|fechaaccesu=21 de xineru de 2013|editorial=Vgchartz.com |idioma= inglés }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.rpgamer.com/news/japan/rp033104.html|títulu= Xenogears vs. Tetris|fechaaccesu= 21 de xineru de 2013|editorial= Rpgamer.com|idioma= inglés|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20130202170610/http://www.rpgamer.com/news/japan/rp033104.html|fechaarchivu= 2013-02-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.siliconera.com/2012/01/26/the-legend-of-zelda-skyward-sword-has-sold-3-4-million-worldwide/|títulu= The Legend of Zelda: Skyward Sword Has Sold 3.4 Million Worldwide|fechaaccesu=21 de xineru de 2013|editorial=Siliconera.com |idioma= inglés }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chartsexito&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.vgchartz.com/gamedb/?name=The+Legend+of+Zelda|títulu=The Legend of Zelda|fechaaccesu=21 de xineru de 2013|editorial=Vgchartz.com|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt;
|-
|
{|width=80% {{tablaguapa}} style=&quot;font-size: 90%; align=&quot;center&quot;; background: #F9F9F9;&quot;
|-
!width=16% style=&quot;background:#ccddff&quot;|Tipu 
!width=16% style=&quot;background:#ccddff&quot;|Consola 
!width=16% style=&quot;background:#ccddff&quot;|Añu 
!width=28% style=&quot;background:#ccddff&quot;|Títulu 
!width=15% style=&quot;background:#ccddff&quot;|Unidaes vendíes (en millones)
!width=15% style=&quot;background:#ccddff&quot;|Total de ventes per consola (el mio)
!width=16% style=&quot;background:#ccddff&quot;|Total combináu (el mio)
|-
| rowspan=16|Sobremesa||rowspan=2|Nintendo NES || 1986 || '''''The Legend of Zelda''''' || 6,51 || rowspan=2|'''10,89'''||rowspan=16|'''53,84'''
|-
| 1987 || ''The Adventure of Link'' || 4,38
|-
| rowspan=1|Super Nintendo|| 1991 || '''''A Link to the Past'''''||4,61 || rowspan=1|'''4,61'''
|-
|rowspan=2|Nintendo 64|| 1998 || '''''Ocarina of Time'''''||7,60|| rowspan=2|'''10,96'''
|-
| 2000 || ''Majora's Mask||3,36
|-
|rowspan=3|Nintendo GameCube||2002 || '''''The Wind Waker'''''||4,6 || rowspan=3|'''7'''
|-
|2004 || ''Four Swords Adventures''||0,81
|-
|2006 || ''Twilight Princess''||1,59
|-
|rowspan=3|Wii||style=&quot;background: #ccddff&quot;|2006 || '''''Twilight Princess''''' ||7,16|| rowspan=3|'''16,09'''
|-
|style=&quot;background: #ADDFAD&quot;|2007||''Link's Crossbow Training''||4,98
|-
|2011 ||''Skyward Sword''||3,95
|-
|rowspan=4|Wii U ||style=&quot;background: #ccddff&quot;|2013||''The Wind Waker HD''|| 1,89 || rowspan=4| '''4,29'''
|-
|style=&quot;background: #ADDFAD&quot;|2014||''Hyrule Warriors''||1,24
|-
|style=&quot;background: #ccddff&quot;|2016||''Twilight Princess HD''||1,16
|-
|2017 || ''Breath of the Wild''|| ND
|-
|rowspan=1|Switch||style=&quot;background: #ccddff&quot;|2017 || ''Breath of the Wild''|| ND || rowspan=1| '''ND'''
|-
| rowspan=17|Portátil||rowspan=1|Game Boy|| 1993 || ''Link's Awakening''||3,83|| rowspan=1|'''3,83'''||rowspan=17|'''36,18'''
|-
|rowspan=3|Game Boy Color||style=&quot;background: #ccddff&quot;|1998||''Link's Awakening DX'' ||2,22|| rowspan=3|'''6'''
|-
|2001 || ''Oracle of Seasons''||1,86
|-
|2001 || ''Oracle of Ages''||1,92
|-
|rowspan=4|Game Boy Advance||2002 || ''A Link to the Past/Four Swords''||2,70|| rowspan=4|'''5,71'''
|-
|style=&quot;background: #ccddff&quot; |2004||''Classic NES Series: The Legend of Zelda''||0,89
|-
|style=&quot;background: #ccddff&quot; |2004||''Classic NES Series: The Adventure of Link'' ||0,70
|-
|2004 || ''The Minish Cap''||1,42
|-
|rowspan=4|Nintendo DS||style=&quot;background: #ADDFAD&quot;|2006 || ''Freshly-Picked Tingle's Rosy Rupeeland''|| 0,25 || rowspan=4| '''8,75'''
|-
|2007||'''''Phantom Hourglass'''''||5,08
|-
|style=&quot;background: #ADDFAD&quot; |2009||''Irozuki Tingle no Koi no Balloon Trip'' ||0,11
|-
|2009||''Spirit Tracks''||3,31
|-
| rowspan=5|Nintendo 3DS|| style=&quot;background: #ccddff&quot; |2011||''Ocarina of Time 3D''||4,65 || rowspan=5|'''11,89'''
|-
|2013||''A Link Between Worlds''|| 3,16
|-
|style=&quot;background: #ccddff&quot;|2015||''Majora's Mask 3D'' || 2,4
|-
|2015||''Tri Force Heroes''|| 1,19
|-
|style=&quot;background: #ADDFAD&quot;|2016||''Hyrule Warriors Legends''|| 0,49
|-
|colspan=6|'''Total''' ||'''90,02'''
|}
|}

=== Crítica ya impautu ===
&lt;!-- http://www.zelda.com/universe/game/twilightprincess/inside04.jsp

--&gt;
{{cuadru azul|Anque Ganon sía ganáu una y otra vez, él encarna al mal y va tornar siempres pa vengase. Cada vez qu'eso asoceda, y el mundu quede cubiertu de maldá, un par de mozos van nacer. Les aventures de Link van siguir tanto como unu siga amando esti mundu. |Shigeru Miyamoto.&lt;ref name=&quot;hh2&quot;/&gt;}}

''The Legend of Zelda'' (1986) dexó qu'una industria que travesaba una crisis, y na que les ventes de los videoxuegos diben en continuu descensu, volviera tener una puxanza. Marcó una pauta nel diseñu y desenvolvimientu d'otros títulos, teniendo en cuenta que «los más antiguos presentaben polo xeneral trames simples, como esaniciar a bichos espaciales qu'apaecíen na pantalla. Pero los xuegos de Nintendo son entrevesgaos. El que más vendió [hasta esi entós, en 1988], un rellatu d'espaes y bruxería llamáu ''The Legend of Zelda'', lleva al xugador a más de 700 escenes nes que tien de vencer a magos, faese pasu ente llaberintos y finalmente rescatar a la Princesa Zelda, tou nun procesu que puede retrasar hasta 90 hores. Y que puede repitise una y otra vez».&lt;ref&gt;Artículu «How market plays well at Nintendo», publicáu pol periódicu ''The Spokesman Review'', el 9 d'abril de 1988. Puede aportase a la información en llinia en [https://news.google.com/newspapers?nid=1314&amp;dat=19880409&amp;id=klpWAAAAIBAJ&amp;sjid=mu8DAAAAIBAJ&amp;pg=4634,5262094 esti enllaz]. Consultáu'l 14 d'ochobre de 2014.&lt;/ref&gt; 

L'ésitu y popularidá de los sos elementos carauterísticos fueron retomaos por videoxuegos como ''[[Neutopia]]'' (1989; por [[Hudson Soft]]) y ''[[Crusader of Centy]]'' (1994; [[Nextech]]), que trataron por casu d'asonsañar el diseñu y sistema de xuegu, ente qu'otros utilizaron y desenvolvieron el conceutu pa definir el suyu. Ente estos postreros pueden citase ''[[Diablo (videoxuegu)|Diablo]]'' (1996; [[Blizzard Entertainment|Blizzard]]); les series ''[[King's Quest]]'' de [[Sierra Entertainment|Sierra]], y ''[[Tomb Raider (serie)|Tomb Raider]]'' d'[[Eidos Interactive]];&lt;ref name=&quot;Barton&quot;/&gt; ''[[Ōkami]]'', ''[[Dark Sector]]'' y la serie ''[[Animal Crossing (serie)|Animal Crossing]]''.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.1up.com/do/newsStory?cId=3157792 |títulu= Okami Creator Disappointed with Twilight Princess Visuals |fechaaccesu= marzu de 2007 |autor= 1UP.com |idioma= inglés |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20070927201433/http://www.1up.com/do/newsStory?cId=3157792 |fechaarchivu= 2007-09-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://computerandvideogames.com/article.php?id=159496|títulu= Dark Sector Interview: Sinister, gory and influenced by Zelda |fechaaccesu=marzu de 2007|obra=Computerandvideogames.com|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://kotaku.com/zelda-themed-animal-crossing-town-is-crazy-impressive-1388418529|títulu= Zelda-Themed Animal Crossing Town Is Crazy Impressive|fechaaccesu=15 d'ochobre de 2014|obra=Kotaku.com|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; Dellos diseñadores como [[Ken Levine]] —creador de ''[[BioShock]]''—,&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.meristation.com/v3/des_noticia.php?id=cw4a5c3ac620330&amp;pic=GEN|títulu= El primer The Legend of Zelda, una prestosa influencia pa Ken Levine|fechaaccesu= 14 de xunetu de 2009|autor= Meristation|idioma= |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090918233623/http://www.meristation.com/v3/des_noticia.php?id=cw4a5c3ac620330&amp;pic=GEN|fechaarchivu= 2009-09-18}}&lt;/ref&gt; o executivos de la industria como Joe Madureira, de ''[[Darksiders: Wrath of War]]'',&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.computerandvideogames.com/333262/darksiders-2-creator-would-love-to-do-a-legend-of-zelda-comic-book/|títulu= Darksiders 2 creator 'would love to do a Legend of Zelda comic book&amp;#39;|fechaaccesu=11 d'abril de 2012|obra=Computerandvideogames.com}}&lt;/ref&gt; y inclusive persones d'otres árees del entretenimientu, como ye'l casu del lluchador [[Cody Runnels|Cody Rhodes]], qu'en dalgún momentu usó calzáu col símbolu de la Trifuerza pa lluchar;
&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu= Cody Rhodes: Link to the Past|url= http://sports.espn.go.com/videogames/news/story?id=4064815|editorial= ESPN|idioma= inglés|fechaaccesu= 6 de febreru de 2009|archiveurl= https://web.archive.org/web/20090422103225/http://sports.espn.go.com/videogames/news/story?id=4064815|archivedate= 2009-04-22}}&lt;/ref&gt; l'actor y comediante [[Robin Williams]], quien decidió llamar «Zelda» a la so fía dáu'l so fanatismu pola serie de Nintendo;&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu= Robin Williams named his daughter 'Zelda' based off the Legend of Zelda series|url= http://gonintendo.com/viewstory.php?id=105792|editorial= GoNintendo.com|idioma= inglés|fechaaccesu= 6 de febreru de 2009|urlarchivu= https://web.archive.org/web/http://gonintendo.com/viewstory.php?id=105792|fechaarchivu= 1 d'avientu de 2015|archiveurl= https://web.archive.org/web/20091201004439/http://gonintendo.com/viewstory.php?id=105792|archivedate= 2009-12-01}}&lt;/ref&gt; y el violinista canadiense [[Owen Pallett]], que nel so cantar «He Poos Clouds» fai referencia a Link;&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://altmusic.about.com/od/top10lists/tp/top-100-albums-of-the-2000s.04.htm|títulu= Top 100 Albums of the 2000s|fechaaccesu= 29 de marzu de 2012|obra= Altmusic.about.com|idioma= inglés|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20170226045956/http://altmusic.about.com/od/top10lists/tp/top-100-albums-of-the-2000s.04.htm|fechaarchivu= 2017-02-26}}&lt;/ref&gt; ente otros, espresaron el so interés y apreciu pola serie de Nintendo. Al igual que ''[[Dragon Quest]]'' y ''[[Final Fantasy]]'', ''The Legend of Zelda'' «convertir nun modelu a siguir pa incontables xuegos de fantasía, rol y aición [...] dexó-y a los sos desarrolladores recrear los sos mundos de fantasía en forma dixital».&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu= Barczak|nome= Gloria|apellíu2=Wesley|nome2=David|enllaceautor= |títulu=Innovation and Marketing in the Video Game Industry: Avoiding the Performance Trap|url= |fechaaccesu=15 d'ochobre de 2014 |idioma= inglés|otros= |edición= |añu= 2012|editor= |editorial= Gower Publishing Ltd.|allugamientu= |isbn=1409459624|capítulu= |páxina= 19-20|cita= }}&lt;/ref&gt; D'alcuerdu a Luke Cuddy, nel so llibru ''The Legend of Zelda and Philosophy: I Link Therefore I Am'', «el cartuchu orixinal de color doráu del primer xuegu de ''Zelda'' tien un valor sentimental pa munchos de nós. Marcó l'entamu d'una saga, y inclusive de la nuesa infancia. [...y] la franquicia volvióse un manantial cultural [na cultura popular]».&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu= Cuddy|nome= Luke|enllaceautor= |títulu=The Legend of Zelda and Philosophy: I Link Therefore I Am|url= |fechaaccesu=15 d'ochobre de 2014 |idioma= inglés|otros= |edición= |volumen=36|serie=Popular culture and philosophy|añu= 2008|editor= |editorial= Open Court Publishing|allugamientu= |isbn=9780812696547|capítulu= |páxina= |cita= }}&lt;/ref&gt; «Con ''Zelda'', Nintendo demostró la so xenialidá al afaer l'universu d'espaes y bruxería inspiráu nes obres de [[J. R. R. Tolkien|Tolkien]] nun nuevu estilu d'arte y diseñu qu'atraxo non solo a los xugadores xaponeses sinón tamién a l'audiencia occidental», en pallabres de Seth Schiesel nel periódicu ''[[The New York Times]]''.&lt;ref name=&quot;nytimes&quot;/&gt;

{{cuadru azul|Col tiempu, la franquicia de ''The Legend of Zelda'' de Nintendo definió un xéneru por si sola al revolucionar los videoxuegos d'aición-aventura y evolucionar a partir de delles continuaciones aclamaes pola crítica, que tomen diverses consoles de sobremesa y plataformes portátiles. Pa munchos, representa'l cumal de los videoxuegos: una perfecta converxencia de diseñu esmerado, controles bien estructurados y una curiosa presentación visual. N'efeutu, ''Ocarina of Time'' pa Nintendo 64 ye consideráu como'l meyor videoxuegu de tolos tiempos en tol mundu.|Matt Casamassina, [[IGN (sitiu web)|IGN]].&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://cube.ign.com/articles/390/390314p1.html|títulu= Legend of Zelda: The Wind Waker |fechaaccesu=25 de setiembre de 2010|autor= Matt Casamassina|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt;}}

La revista xaponesa ''[[Famitsu]]'' calificó cola so máxima puntuación a ''[[The Legend of Zelda: Ocarina of Time|Ocarina of Time]]'', ''[[The Legend of Zelda: The Wind Waker|The Wind Waker]]'' y ''[[The Legend of Zelda: Skyward Sword|Skyward Sword]]'', considerándolos como «xuegos perfectos».&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Legend of Zelda: Ocarina of Time (n64: 1998): Reviews|publisher=Metacritic|date=25 de payares de 1998|url=http://www.metacritic.com/redirectcritic?p=n64&amp;g=legendofzeldaocarina|fechaaccesu=15 d'ochobre de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150115070704/http://www.metacritic.com/redirectcritic?p=n64&amp;g=legendofzeldaocarina|fechaarchivu=2015-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Zelda Scores Big|publisher=IGN|date=11 d'avientu de 2002|url=http://www.ign.com/articles/2002/12/11/zelda-scores-big|fechaaccesu=15 d'ochobre de 2014}}&lt;/ref&gt; Nel so momentu, ''Ocarina of Time'' fíxose acreedor a un [[Llibru Guinness de los récores|récor Guinness]] como «el xuegu con más altes calificaciones [de la prensa] de la historia».&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://gamers.guinnessworldrecords.com/records/nintendo.aspx|títulu=Nintendo Records|editorial=Guiness World Records|fechaaccesu=5 de marzu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080405020333/http://gamers.guinnessworldrecords.com/records/nintendo.aspx|fechaarchivu=2008-04-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/6000/most-critically-acclaimed-videogame-of-all-time|títulu=Zelda Ocarina of Time Records|editorial=Guiness World Records |fechaaccesu=29 de mayu de 2012|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Otros títulos que tuvieron un impautu sobresaliente tres el so llanzamientu fueron ''[[The Legend of Zelda: Twilight Princess|Twilight Princess]]''&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.computerandvideogames.com/149383/reviews/legend-of-zelda-twilight-princess-review/?skip=yes|títulu=Legend of Zelda: Twilight Princess|publisher=[[Computer and Video Games|CVG]]|fechaaccesu=15 d'ochobre de 2014}}&lt;/ref&gt; y ''[[The Legend of Zelda: A Link to the Past|A Link to the Past]]'',&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.gamespot.com/the-legend-of-zelda-a-link-to-the-past/|títulu=The Legend of Zelda: A Link to the Past|editorial=Gamespot |fechaaccesu=15 d'ochobre de 2014}}&lt;/ref&gt; ente que'l primer xuegu de la serie foi catalogáu en 2012 como unu de los cien meyores videoxuegos de tolos tiempos, d'alcuerdu a un reportaxe publicáu pola revista d'Estaos Xuníos ''[[Time]]''.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://techland.time.com/2012/11/15/all-time-100-video-games/slide/the-legend-of-zelda-1986/|títulu=All-TIME 100 Video Games |editorial=Time.com|fechaaccesu=15 d'ochobre de 2014|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; En resume, tratar d'una de les series más esitoses y duraderes na historia de los videoxuegos.&lt;ref name=&quot;Barton&quot;/&gt; descrita como «icónica»&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.news10.net/story/tech/gaming/2014/10/09/hyrule-warriors-review/17001565/|títulu=&amp;#39;Hyrule Warriors' an entertaining take on 'The Legend of Zelda&amp;#39;|editorial=News10.net|fechaaccesu=15 d'ochobre de 2014|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141019154429/http://www.news10.net/story/tech/gaming/2014/10/09/hyrule-warriors-review/17001565/|fechaarchivu=2014-10-19}}&lt;/ref&gt; y «consagrada».&lt;ref name=&quot;nytimes&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.nytimes.com/2011/11/30/arts/video-games/the-legend-of-zelda-skyward-sword-by-nintendo-review.html?pagewanted=all&amp;_r=0|títulu=Señardá Trip With an Old Friend&amp;#39;|editorial=New York Times |fechaaccesu=16 d'ochobre de 2014|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Nun analís sobre l'impautu de la franquicia na cultura popular, los escritores Bill Loguidice y Matt Barton concluyeron que «l'ésitu de los títulos de ''Zelda'' pudiera debese non tantu a la so orixinalidá o innovación, sinón a la so inmaculada perfeición y esa perceición de que la so trama te lleva a [vivir] una aventura misteriosa. Son xuegos que tán fechos pa durar per siempres».&lt;ref name=&quot;Barton&quot;&gt;{{cita llibru |apellíu= Loguidice|nome= Bill|apellíu2=Barton|nome2=Matt|enllaceautor= |títulu= Vintage Games: An Insider Look at the History of Grand Theft Auto, Super Mario, and the Most Influential Games of All Time|url= |fechaaccesu=15 d'ochobre de 2014 |idioma= |otros= |edición= |añu= 2012|editor= |editorial= CRC Press|allugamientu= |isbn= 9781136137587|capítulu= |páxina= 304-|cita= }}&lt;/ref&gt;

Magar dellos xuegos de ''The Legend of Zelda'' incorporaron elementos innovadores nel so diseñu, gráficos o mecánica de xuegu,&lt;ref name=&quot;nytimes&quot;/&gt; dellos especialistes consideraron que l'argumentu y conceutu central de la saga ta «estancáu»&lt;ref name=&quot;trindade&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://dlc-cast.com/review-the-legend-of-zelda-a-link-between-worlds/|títulu=[Review] The Legend of Zelda: A Link Between Worlds |editorial=Dlc-cast.com|fechaaccesu=16 d'ochobre de 2014|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; como ye'l casu de Rodrigo de Sousa Trindade, críticu del sitio web ''Wii-Brasil''.&lt;ref name=&quot;trindade&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.wii-brasil.com/analise.php?id=420|títulu=The Legend of Zelda: A Link Between Worlds|editorial=Wii-brasil.com|fechaaccesu=16 d'ochobre de 2014|idioma=portugués|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170801102747/http://www.wii-brasil.com/analise.php?id=420|fechaarchivu=2017-08-01}}&lt;/ref&gt; Larry Frum, de la cadena d'Estaos Xuníos [[CNN]], de forma similar a Trindade, argumentó en 2011 que la serie precisaba tomar «nueves direiciones y posiblemente enfusase en nueves árees». Na so opinión: «tratar d'una serie que puede caltener felices a los sos siguidores con conceutos y personaxes yá familiares. Pero nun hai una inyeición de nueva enerxía na franquicia. Pregunto a ónde puede llevar Nintendo esta serie ensin considerar camudar delles coses de forma radical».&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.cnn.com/2011/11/25/tech/gaming-gadgets/zelda-skyward-sword/|títulu=Game review: This 'Zelda' needs a refresh |editorial=CNN.com |fechaaccesu=16 d'ochobre de 2014|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Consciente de tales comentarios, Aonuma compartió les sos idees sobre la saga en 2013 al dicir: «Si nun camudamos podríamos morrer. Precisamos evolucionar [refiriéndose a Nintendo]. Hai coses precisen camudar, coses que tienen de crecer. Pue que les impresiones de los fanáticos sía de ciertu estancamientu. Sicasí, esmolezme cuánto cambéu sería demasiáu pa ser aceptable, y tarrezo que la xente pueda dicir “Vale, esto yá nun ye Zelda“. La forma na que faemos xuegos ye bien cuidadosa [...] Creo que tenemos de tomar decisiones más apriesa, tomar riesgos y ver cómo resulten».&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.gamespek.com/2013/06/14/eiji-anouma-productor-de-la saga-zelda-si-nun camudamos-podriamos-morrer/|títulu= Eiji Anouma, productor de la saga Zelda: “Si nun camudamos podríamos morrer” |editorial=Gamespek.com |fechaaccesu=16 d'ochobre de 2014|idioma=}}&lt;/ref&gt;

En 2006, el sitiu GameFAQs fixo una encuesta nel so portal electrónicu por que los usuarios escoyeren a la meyor franquicia de xuegos. ''The Legend of Zelda'' quedó de primeres, percima de ''Final Fantasy'', ''[[Metal Gear]]'', ''[[Metroid]]'' y ''[[Fire Emblem]]''.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.gamefaqs.com/features/bse.html|títulu= Summer 2006: Best. Series. Ever.|fechaaccesu=30 de marzu de 2012|obra=GameFAQs|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; De forma similar, la canal de televisión d'Estaos Xuníos [[G4 (canal de televisión)|G4]] entamó en 2011 una votación n'Internet pa escoyer a la meyor serie de xuegos d'ente delles opciones, quedando ''Zelda'' ente los cuatro finalistes xunto con ''[[StarCraft]]'', ''[[Assassin's Creed]]'' y ''[[Mass Effect]]'',&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.g4tv.com/deathmatch/best-franchises-2011/results/|títulu= Videogame Deathmath: Best Franchise|fechaaccesu=30 de marzu de 2012|obra=G4tv.com|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; y n'avientu d'esi mesmu añu, la canal tamién de EE.UU [[Spike TV]] la enlistó na categoría «Videogame Hall of Fame» —trad. lit: «Salón de la fama de los videoxuegos»—, convirtiéndose na primera n'ingresar a dichu llistáu. En pallabres del periodista [[Canadá|canadiense]] Geoff Keighley: «ye normal empezar con ''Zelda''. [...] Ye una franquicia qu'inspiró a munchos de nós pa mirar el potencial de los xuegos cuando debutó hai 25 años, y una qu'evolucionó exitosamente d'una xeneración de consoles a otra, y que constantemente amuesa'l potencial narrativo y artístico de cada consola».&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.spike.com/articles/b8nne4/video-game-awards-legend-of-zelda-franchise-to-be-first-video-game-hall-of-fame-honoree|títulu= Legend of Zelda Franchise To Be First Video Game Hall of Fame Honoree|fechaaccesu=30 de marzu de 2012|obra=Spike.com|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; En 2012 la revista ''[[Forbes]]'' incluyó a la [[banda sonora]] de ''The Legend of Zelda'' na llista de los dolce meyores álbumes musicales de videoxuegos de tolos tiempos».&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=The Top 12 Video Game Soundtracks Of All Time|url=http://www.forbes.com/sites/erikkain/2012/09/08/the-top-12-video-game-soundtracks-of-all-time/|fechaaccesu=16 d'avientu de 2012|obra=[[Forbes]]|fecha=9 d'agostu de 2012|idioma=inglés |apellíu=Kain |nome=Erik}}&lt;/ref&gt; En 2011, Nintendo celebró'l 25° aniversariu del estrenu del primer xuegu entamando delles actividaes alusives a la franquicia mientres tol añu.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.officialnintendomagazine.co.uk/24424/zelda-25th-anniversary-will-be-special-nintendo/|títulu= Zelda 25th anniversary will be special - Nintendo|fechaaccesu=29 de marzu de 2012|obra=Officialnintendomagazine.co.uk|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; A finales d'esi añu, empezó a realizase una serie de conciertos denominaos ''The Legend of Zelda 25th Anniversary Symphony'', nos que les Orquestes Filarmóniques de Tokiu, San Diego y [[Orquesta Filarmónica Real|la Real]] reproducíen dellos cantares de los videoxuegos de seriar frente a una audiencia en vivu.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.nintendoworldreport.com/blog/28036|títulu= The Legend of Zelda 25th Anniversary Symphony - Tokyo, Japan|fechaaccesu=29 de marzu de 2012|autor=Danny Bivens|obra=Nintendo World Report|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.prweb.com/releases/2011/11/prweb9000615.htm |títulu= Orchestra Nova San Diego Continues to Garner National Attention |fechaaccesu= 29 de marzu de 2012 |obra= Prweb.com |idioma= inglés |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20170225211112/http://www.prweb.com/releases/2011/11/prweb9000615.htm |fechaarchivu= 2017-02-25 }}&lt;/ref&gt; Esta serie de conciertos foi siguida por un ''tour'' en 2012 tituláu ''[[The Legend of Zelda: Symphony of the Goddesses]]''.&lt;ref&gt;{{cita web |url= https://www.dallassymphony.com/season-tickets/single-tickets/special-concerts-events/productions/the-legend-of-zelda.aspx|títulu=The Legend of Zelda |fechaaccesu=29 de marzu de 2012|obra=Dallassymphony.com|idioma= inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/https://www.dallassymphony.com/season-tickets/single-tickets/special-concerts-events/productions/the-legend-of-zelda.aspx|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

{{VT|Impautu cultural de The Legend of Zelda|l1=Impautu cultural de The Legend of Zelda}}

=== Adautaciones ===
{{AP|Adautaciones de The Legend of Zelda|l1=Adautaciones de The Legend of Zelda}}

==== Serie de televisión ====
{{AP|The Legend of Zelda (serie de televisión)}}
Producióse una serie animada como parte de la [[serie de televisión]] ''[[The Super Mario Bros. Super Show!]]'', producida por [[DiC Entertainment]] y distribuyida por [[Viacom]]. Los [[dibuxos animaos]] yeren tresmitíos cada vienres, a diferencia del show orixinal que yera tresmitíu los demás díes de la selmana. Ensin enforma ésitu, taben inspiraos nos primeros dos de ''Zelda'' y nellos apaecíen dellos de los escenarios y personaxes principales de la serie. Los actores que participaron brindando la so voz a los personaxes fueron: [[Jonathan Potts]] —como Link—, [[Len Carlson]] —como Ganondorf— y [[Cynthia Preston]] —como la Princesa Zelda—, toos ellos [[Canadá|canadienses]]. En total producieron trelce capítulos.&lt;ref name=&quot;IGN23&quot;&gt;{{cita web |url= http://dvd.ign.com/articles/655/655002p1.html|títulu=The Legend of Zelda: The Complete Animated Series|fechaaccesu=30 de setiembre de 2008|autor= Michael S. Drucker |idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; Dalgunos d'ellos incorporáronse en ''[[Captain N: The Game Master]]'' —basada nel personaxe [[Captain Nintendo]]— na so segunda temporada.

==== Historietes ====
{{AP|The Legend of Zelda (manga)}}

Valiant Comics llanzó una serie d'[[historieta|historietes]] que los sos personaxes y escenarios proveníen de la serie animada de Viacom. Lo anterior como parte de la so llinia Nintendo Comics System line. Tiempu dempués, empezaron a distribuyise [[manga|mangues]] basaos na mayoría de los xuegos de ''The Legend of Zelda'', incluyendo ''A Link to the Past'', ''Link's Awakening'', ''Ocarina of Time'', ''Majora's Mask'', ''The Wind Waker'','' The Minish Cap'' y ''Phantom Hourglass''.&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.palaiszelda.com/mangues.php|títulu= Mangues - Bédés|fechaaccesu= 8 d'abril de 2009|autor= Le Palais de Zelda|idioma= francés}}&lt;/ref&gt;

==== Llibros ====
Esisten dellos llibros, noveles y [[librojuegos]] basaos na serie de videoxuegos. El primeru apaeció en 1989 y titulóse ''Moblins Magic Spear'', sol sellu editorial Western Publishing, Inc. na categoría Golden Books. Los sos escritores son Jack C. Harris, Art Ellis y Kim Ellis;&lt;ref&gt;{{cita web |url= https://www.worldcat.org/title/legend-of-zelda-molblins-magic-spear/oclc/20844921|títulu= The legend of Zelda : Molblin's magic spear|fechaaccesu=31 de marzu de 2012|obra=WorldCat.org|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; la trama asocede en dalgún intre de los fechos rellataos nel xuegu inaugural. De siguío publicóse un par de llibros xuego titulaos ''The Crystal Trap'' y ''The Shadow Prince'', en 1992 y en 1993 respeutivamente. Dambos formen parte de la coleición Nintendo Adventure Books y la so narrativa sigue una estructura al estilu d'[[escueye la to propia aventura]]; fueron escritos por Matt Wayne.&lt;ref&gt;{{cita web |url= https://www.worldcat.org/title/crystal-trap/oclc/24991841&amp;referer=brief_results|títulu= The crystal trap|fechaaccesu=31 de marzu de 2012|obra=WorldCat.org|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url= https://www.worldcat.org/title/shadow-prince/oclc/59901394&amp;referer=brief_results|títulu= The shadow prince|fechaaccesu=31 de marzu de 2012|obra=WorldCat.org|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; Nel primeru la protagonista ye Zelda, quien tien de recuperar ciertos oxetos pa salvar a Link que se topa aprisionáu por Ganon nun cristal, ente que l'otru correspuende a una historia onde dambos lleguen a un reinu denomináu Moria y conocen al misteriosu caballeru Sir Charles.

En 1999 llanzóse una novela basada en ''Ocarina of Time'', escrita por Jason R. Rich y publicada por Sybex Inc., como parte de la coleición Pathways to Adventure.&lt;ref&gt;{{cita web |url= https://www.worldcat.org/title/legend-of-zelda-ocarina-of-time/oclc/41073499&amp;referer=brief_results|títulu= The legend of Zelda : ocarina of time|fechaaccesu=31 de marzu de 2012|obra=WorldCat.org|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; [[Scholastic Corporation|Scholastic]] publicó dos xuegos de llibru adicionales, basaos en ''Oracle of Seasons'' y en ''Oracle of Ages'' en 2001 y en 2002. Dambos fueron redactaos por Craig Wessel ya incorporáronse na serie lliteraria You Decide on the Adventure.&lt;ref&gt;{{cita web |url= https://www.worldcat.org/title/legend-of-zelda-oracle-of-seasons/oclc/48980885&amp;referer=brief_results|títulu= The legend of Zelda : Oracle of seasons|fechaaccesu=31 de marzu de 2012|obra=WorldCat.org|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url= https://www.worldcat.org/title/legend-of-zelda-oracle-of-ages/oclc/466267445&amp;referer=brief_results|títulu= The legend of Zelda : oracle of ages|fechaaccesu=31 de marzu de 2012|obra=WorldCat.org|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt;

En 2002, Enterbrain y Nintendo producieron el ''box set'' ''Zelda Box'' que contién diversos materiales alusivos a ''The Wind Waker'', incluyendo una guía d'estratexes, un CD cola banda sonora y un llibru col arte conceptual del xuegu. Inclusive añadióse un folletu col idioma hyliano pa la so traducción al inglés. Esti llanzamientu llindóse namái a Xapón.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.ncsxshop.com/cgi-bin/shop/154-8528.html|títulu= Zelda Box|fechaaccesu=31 de marzu de 2012|obra=Ncsxshop.com|idioma= inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.ncsxshop.com/cgi-bin/shop/154-8528.html|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; Scholastic encargar d'un nuevu llibru basáu na franquicia, ''How to Draw The Legend of Zelda'' esta vegada con ilustraciones de los xuegos y que'l so oxetivu ye ufiertar instrucciones detallaes pa dibuxar a los personaxes de ''Zelda''; debutó en 2004.&lt;ref&gt;{{cita web |url= https://www.worldcat.org/title/how-to-draw-the-legend-of-zelda/oclc/54407089&amp;referer=brief_results|títulu=How to draw the legend of Zelda|fechaaccesu=31 de marzu de 2012|obra=WorldCat.org|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; Dos años dempués, la mesma editorial llanzó la novela infantil ''Link and the Portal of Doom'', escritu por Tracey West y perteneciente a la coleición Nintendo Heroes.&lt;ref&gt;{{cita web |url= https://www.worldcat.org/title/nintendo-heroes-link-and-the-portal-of-doom/oclc/69332981&amp;referer=brief_results|títulu=Nintendo heroes. Link and the portal of doom|fechaaccesu=31 de marzu de 2012|obra=WorldCat.org|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; La so historia allúgase pocu dempués del final de ''Ocarina of Time''. Finalmente, en 2011 apaeció en Xapón el llibru ''Hyrule Historia'' que contién material artístico de ''Zelda'' según la cronoloxía oficial de la serie de xuegos.&lt;ref&gt;{{cita web |url= https://www.worldcat.org/title/hairaru-hisutoria-zeruda-non-densetsu-taizen/oclc/771876130&amp;referer=brief_results|títulu=ハイラル・ヒストリア : ゼルダの伝說大全 / Hairaru hisutoria : zeruda no densetsu taizen|fechaaccesu=31 de marzu de 2012|obra=WorldCat.org|idioma= inglés }}&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Link (The Legend of Zelda)]]
* [[Princesa Zelda]]
* [[The Legend of Zelda (videoxuegu)]]
* [[The Legend of Zelda (manga)]]
* [[Xuegos de Nintendo creaos por Shigeru Miyamoto]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Bibliografía ==
* {{cita publicación |añu= 1988|mes= xunetu|títulu= ZELDA: The Second Quest Begins |publicación= [[Nintendo Power]] |volume= 1|páxines= 26-36 }}
* {{cita publicación |apellíu=Pelland |nome=Scott|añu= 2001|títulu= The Legend of Zelda: Oracle of Seasons/The Legend of Zelda: Oracle of Ages Player's Guide |publicación= Nintendo of America, Inc}}
* {{cita publicación |apellíu=Sheff |nome=David|añu= 1993|títulu= How Nintendo Zapped an American Industry, Captured Your Dollars, and Enslaved Your Children|publicación= Random House}}
* {{cita publicación |apellíu=Shioya |nome=Masahiko|añu= 2013|títulu= The Legend of Zelda: Hyrule Historia |publicación=Dark Horse Comics}}

== Enllaces esternos ==
{{Commonscat}}

* [http://www.nintendo.es/NOE/es_ES/zelda_portal_35082.html Sitiu oficial (n'español)]
* [http://zelda.com/universe/ Sitiu oficial (n'inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213001138/http://zelda.com/universe/ |date=2009-02-13 }}
* [http://www.gametrailers.com/full-episodes/m99jrq/gt-retrospectives-legend-of-zelda-retrospective--complete-collection Retrospective Videogame (n'inglés)] - Videu onde GameTrailers.com ufierta una retrospectiva de la serie.
* [http://www.zelda.com/universe/pedia/ The Great Hyrule Encyclopedia (n'inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006144142/http://www.zelda.com/universe/pedia/ |date=2014-10-06 }} Enciclopedia virtual oficial ellaborada por Nintendo, onde se describen cada unu de los distintos oxetos qu'apaecen en ''The Legend of Zelda''.
* [http://es.zelda.wikia.com/wiki/The_Legend_of_Zelda_Wiki The Legend of Zelda Wiki (n'español)] Wikia n'español rellacionada cola saga The Legend of Zelda.


{{Tradubot|The Legend of Zelda}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:The Legend of Zelda| ]]
[[Categoría:Videoxuegos d'aición-aventura]]
[[Categoría:Nintendo]]
[[Categoría:Series de videoxuegos]]</text>
      <sha1>cre33sr7b69rt2v3kkbto3a9gdw73qb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Volvo Car Corporation</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98296</id>
    <revision>
      <id>4488304</id>
      <parentid>4422637</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:50:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31811" sha1="i8866n1s6esl0wsqggo911d17k2169d" xml:space="preserve">{{otros usos
|esti=la empresa d'automóviles de [[Geely|Zhejiang Geely Holding Group]]
|pa=la compañía de camiones, autobuses, náutica y otros
|AB Volvo}}
{{Organización}}

'''Volvo Car Corporation''' o '''Volvo Cars''' (formalmente, '''Volvo Personvagnar AB''') ye un [[industria automovilística|fabricante d'automóviles]] con sede en [[Gotemburgu]], [[Suecia]]. Foi orixinalmente fundada en 1927 pol inxenieru [[Gustav Larson]] y l'economista [[Assar Gabrielsson]], como una empresa subsidiaria de la fabricante de [[rodamientu|rodamientos]] [[SKF]]. Cuando Volvo AB foi introducida na bolsa de Suecia en 1935, SKF vendió la mayoría de les cuotes na empresa. Volvo Cars formó parte del grupu [[AB Volvo]] hasta 1999, cuando foi adquiríu pola [[Ford Motor Company]] como parte del so [[Premier Automotive Group]]. Na actualidá, la empresa pertenez a la empresa [[República Popular China|china]] [[Geely|Zhejiang Geely Holding Group]],&lt;ref&gt;{{cita noticia|url=https://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5hxcfA9cYCPPIVlstB2o3f4uGQemgD9HBB1SG0|títulu=China's Geely completes acquisition of Volvo|idioma=inglés|fecha=2 d'agostu de 2010|axencia=Associated Press|fechaaccesu=2 d'agostu de 2010}}&lt;/ref&gt; qu'adquirió Volvo de Ford en 2010&lt;ref&gt;{{cita noticia|url=http://www.marketwatch.com/story/ford-reaches-deal-to-sell-volvo-for-18-billion-2010-03-28?reflink=MW_news_stmp|títulu=Ford closes deal with China's Geely to sell Volvo|idioma=inglés|fecha=28 de marzu de 2010|obra=[[MarketWatch]]|fechaaccesu=28 de marzu de 2010}}&lt;/ref&gt; por 1.384,6 millones d'[[euru|euros]].

L'actividá principal de la empresa ye a tener, caltener, protexer y caltener les marques Volvo (incluyendo Volvo, les marques figuratives Volvo (marca de barra y parrilla de fierro) [[Volvo Aero]] y V[[olvo Penta]]) en nome de los sos propietarios y de la llicencia d'estos derechos los sos propietarios.

Volvo caracterizóse siempres pola so atención a la seguridá y el respetu pel mediu ambiente. Ente los sos más importantes aportaciones destaquen el [[petrina de seguridá]] de tres puntos de anclaje, introducíu en 1959, y la sonda lambda pa midir la calidá del aire nel escape; dambes patentes fueron lliberaes por VOLVO por que cualesquier fabricante d'automóviles pudiera incorporales nos sos modelos ensin amontar los costos de los mesmos, faciendo bonu'l lema de los fundadores de Volvo: &quot;Tou lo que faemos, facer por y pa les persones&quot;. 

Los dueños d'automóviles Volvo de cutiu arguyécense del so eleváu quilometraxe,&lt;ref&gt;[http://www.volvoclub.org.uk/hmc/hmc_model.php UK High Mileage register.] Volvo Club UK.&lt;/ref&gt; y la empresa inclusive llogró'l [[Llibru Guinness de los récords|Guinness World Record]] pola mayor cantidá de milles conducíos por un solu dueñu nun vehículu non comercial.&lt;ref&gt;{{cita web|idioma=inglés|url=http://www.volvocars.com/intl/top/about/news-events/pages/default.aspx?itemid=192 |títulu=Irv Gordon aims for 3 million miles in his Volvo P1800 |editorial=Volvocars.com |fecha=20 de xunetu de 2010 |fechaaccesu=7 d'agostu de 2010}}&lt;/ref&gt; Según delles cifres, la edá media d'un Volvo al ser refugáu ye de 19,8 años, namái superáu por Mercedes-Benz.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://ssb.no/english/subjects/10/12/20/bilreg_en/arkiv/bilvrak_en/art-2001-06-18-01-en.html |títulu=Vehicles discarded against refund, 2000: Mercedes and Volvo last longer |idioma=inglés |editorial=Ssb.non |fechaaccesu=23 de payares de 2010}}&lt;/ref&gt; 

Volvo ye frecuentemente rellacionáu con tractores y equipu pesáu,&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.svd.se/naringsliv/nyheter/volvo-pa-vag-mot-kina_4262433.svd |títulu=SvD: Volvo på väg mot Kina |idioma=suecu |editorial=Svd.féchase=14 de febreru de 2010 |fechaaccesu=23 de payares de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.svd.se/naringsliv/nyheter/volvo-pa-vag-mot-kina_4262433.svd|fechaarchivu=22 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://di.se/Nyheter/?page=/Avdelningar/Artikel.aspx%3Fstat%3D0%26ArticleID%3D2010%255c02%255c13%255c370414%26SectionId%3DBilMotor%26menusection%3DBilMotor%3BBilMotornyheter DI: Skoda utmanar Torslandas traktorfabrik.]&lt;/ref&gt; parcialmente porque Volvo AB foi, ya inda ye, un fabricante d'equipos pesaos, enantes [[Bolinder-Munktell]], agora [[Volvo Construction Equipment]]. Un consumidores consideraron que los modelos más antiguos fueron lentos y pesaos,&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.kraniel.com/page.asp?id=110 |títulu=Kraniel Konsument: Konsumenttest Hult Healey |idioma=inglés |editorial=Kraniel.com |fecha=17 d'ochobre de 2006 |fechaaccesu=23 de payares de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.kraniel.com/page.asp?id=110|fechaarchivu=22 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt; ganándose asina la distinción &quot;lladriyu&quot;&lt;ref name=&quot;multiple&quot;&gt;«Unleashing the Muscle Car Inside the Trusty Volvo.» 3 de marzu de 2005. ''The New York Times''.&lt;/ref&gt; como una espresión de ciñu pal modelu clásicu de los automóviles Volvo (que tuvieron la forma d'un lladriyu), que los sos variantes de poder turboalimentado fueron conocíos como &quot;turboladrillos.&quot;&lt;ref name=&quot;multiple&quot; /&gt; La compañía alloñar de los sos estilos cuadraos de les décades de 1970 y 1980 por aciu la introducción de modelos que ganaron bona reputación pol so rendimientu deportivu, incluyendo la serie de turbos [[Volvo 240]], que ganaron el [[Campeonatu Européu de Turismos]] en 1985, y el Campeonatu Australianu de Turismos en 1986.&lt;ref&gt;[http://wwwrsphysse.anu.edu.au/~amh110/240T_GpA_racing.htm Volvo 240 Turbo Group 'A' racing information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081227063447/http://wwwrsphysse.anu.edu.au/~amh110/240T_GpA_racing.htm |date=2008-12-27 }}, Anthony Hyde.&lt;/ref&gt;

Volvo produz modelos que van dende [[Vehículu deportivu utilitariu|vehículos deportivos utilitarios]], [[familiar]]es, y [[Sedán|sedanes]], hasta sedanes compactos executivos y [[cupé]]s. Con aproximao 2300 comerciantes locales d'alredor de 100 empreses de ventes nacionales a nivel mundial, el mercáu d'Estaos Xuníos ye'l mercáu más grande de Volvo Cars, siguida per Suecia, el Reinu Xuníu, China y Alemaña.&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.cars.com.ar/historia_modelos_y_precios_de_volvo_arxentina/30/modelu_xc60/338|títulu= Volvo}}&lt;/ref&gt; En 2010, Volvo rexistró ventes globales de 373{{esd}}525 automóviles, un aumentu de 11.2{{esd}}% en comparanza con [[2009]],&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://online.wsj.com/article/BT-CO-20110107-705164.html |títulu=Volvo Car Corporation 2010 Car Sales +11.2% Vs 2009 - WSJ.com |idioma=inglés |editorial=Online.wsj.com |fecha=7 de xineru de 2011 |fechaaccesu=16 de marzu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://online.wsj.com/article/BT-CO-20110107-705164.html|fechaarchivu=22 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt; anque dende la so alquisición per parte de Geely, el so beneficios amenorgaron un 36%&lt;ref&gt;https://www.europapress.es/motor/noticia-volvo-espera-cerrar-2011-beneficios-20111020132907.html&lt;/ref&gt; de 2009 a 2010, un 30{{esd}}% de 2010 a 2011,&lt;ref&gt;http://www.eleconomista.es/ecomotor/motor/noticies/3936350/05/12/Economia-Motor-Volvo-amenorga-el so-beneficiu-un-30-en-2011-hasta-los-184-millones-de-euros.html&lt;/ref&gt; un 84{{esd}}% de 2011 a la metá de 2012&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.whatsonningbo.com/news-10398-zhejiang-geely-owned-volvo-sees-profit-fall-84-in-h1-of-2012.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160314072914/http://www.whatsonningbo.com/news-10398-zhejiang-geely-owned-volvo-sees-profit-fall-84-in-h1-of-2012.html |fechaarchivu=2016-03-14 }}&lt;/ref&gt; y un 284{{esd}}% de la metá de 2012 a la metá de 2013. En 2014 Volvo Cars volvió anunciar un beneficiu netu de 232,83 millones de € venceyáu a un retayu d'en los costos de producción (Como'l zarru de la fábrica de uddevalla) de 174,62 millones de € y al aumentu de les ventes en China.&lt;ref&gt;http://www.thelocal.se/20140321/china-unlocks-profit-for-volvo-cars&lt;/ref&gt;

== Historia ==

[[Ficheru:Gustav Larson and Assar Gabrielsson in museum of Volvo in Gothenburgh.JPG|thumb|right|Gustav Larson y Assar Gabrielsson.]]

=== Los entamos ===

La compañía Volvo foi fundada en Gotemburgu, Suecia, en 1927. Foi creada como una subsidiaria total de la empresa Svenska Kullagerfabriken ([[SKF]]).&lt;ref name=&quot;volvo01&quot;&gt;http://www.volvogroup.com/group/global/en-gb/volvo%20group/history/volvosfounders/Pages/volvo_founders.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100409224701/http://www.volvogroup.com/group/global/en-gb/volvo%20group/history/volvosfounders/Pages/volvo_founders.aspx |date=2010-04-09 }} (n'inglés).&lt;/ref&gt; [[Assar Gabrielsson]] foi nomáu como [[direutor executivu]] y [[Gustav Larson]], el direutor téunicu.

En 1927, Assar Gabrielsson y Gustav Larson dixeron, &quot;Los automóviles son conducíos por seres humanos. El principiu rector de tolo que faemos en Volvo, poro, ye y tien de siguir siendo, la seguridá.&quot;{{ensin referencies}}

La marca '''Volvo''' (qu'en [[llatín]] significa '''ruedu''') foi rexistrada per primer vegada por SKF el 11 de mayu de 1915 col enfotu de utilizalo pa una serie especial de rodamientos de boles pal mercáu d'Estaos Xuníos (anque na solicitú de la marca, tamién foi designáu col propósitu de los ''automóviles''), pero nunca foi utilizáu pa esti fin. La marca de SKF como se ve na actualidá utilizar nel so llugar pa tolos productos de SKF. Fabricáronse delles pre-series de rodamientos Volvo sellaos cola marca &quot;Volvo&quot;, pero nunca fueron llanzaes al mercáu, y nun foi hasta 1927 que la marca foi utilizada de nuevu, agora como una marca pa un automóvil y un nome d'empresa.

El primer automovíl Volvo salió de la llinia de montaxe'l 14 d'abril de 1927, y llamóse el [[Volvo ÖV 4]]. Dempués d'esto la compañía produció vehículos de capota zarrada y [[cabriolé]], diseñaos pal fuerte clima y terrén de Suecia. Na solicitú d'inscripción pal logotipu Volvo en 1927, utilizóse a cencielles una copia de tol radiador pal ÖV4, vistu dende'l frente.

En 1964, Volvo abrió la so planta en [[Torslanda]], Suecia, qu'anguaño ye unu de los sos mayores sitios de producción, fabricando autos grandes y SUVs.{{ensin referencies}} De siguío, en 1965, abrióse la planta en [[Gante]], [[Bélxica]], que ye'l segundu mayor sitiu de producción de la empresa, que fabrica autos pequeños.{{ensin referencies}} Finalmente, en 1989 abrióse una tercer planta en [[Uddevalla]], Suecia, qu'agora ye operada conjuntamente por Volvo Car Corporation y la empresa [[italia]]na [[Pininfarina]].&lt;ref&gt;http://www.carpages.co.uk/volvo/volvo_pininfarina_and_volvo_establish_joint_venture_23_09_03.asp?switched=on&amp;echo=315566648 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305030017/http://www.carpages.co.uk/volvo/volvo_pininfarina_and_volvo_establish_joint_venture_23_09_03.asp?switched=on&amp;echo=315566648 |date=2016-03-05 }} (n'inglés).&lt;/ref&gt;

Escontra [[1974]], el gobiernu [[Corea del Norte|norcoreanu]] ufiertó a Volvo la compra d'un millar d'unidaes del modelu [[Volvo 144|144 GL]] en cuenta de materies primes en llugar de divises, especialmente [[cobre]] y [[cinc]]. Sicasí, estos materiales enxamás llegaron a [[Suecia]], yá que nin siquier punxéronse en funcionamientu les mines qu'en teoría tendríen d'estrayer dichos metales. Nun principiu, la empresa intentó axustar col réxime de [[Kim Il-Sung]], pero dende [[1976]] la empresa yá tuvo claro que nunca recibiría'l pagu. Sicasí, tolos años unvia una carta al gobieron de Corea del Norte cola factura de dichos coches a la que se-y va sumando dacuando los intereses xeneraos.&lt;ref&gt;https://www.motorpasion.com/clasicos/esta-ye-la hestoria-de-como-corea-del norte-robo-1-000-coches-a-volvo&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:2018 Volvo XC90 2.0.jpg|thumb|Volvo XC90 II]]
[[Ficheru:Volvo PV4 Sedan 1927.jpg|right|thumb|Volvo PV4 4-Door saloon 1927.]]
[[Ficheru:Volvo144dl.JPG|thumb|[[Volvo 144]] saloon 1972.]]
[[Ficheru:Volvo850 kombi.jpg|thumb|[[Volvo 850]] ta.]]
[[Ficheru:2007-Volvo-S80-DC.jpg|thumb|2007-Volvo-S80-DC]]

Una coleición de los vehículos históricos más importantes a Volvo atópase en '''The Volvo Museum''', qu'abrió nun allugamientu permanente en Arendal na islla de [[Hisingen]] el 30 de mayu de 1995.&lt;ref name=&quot;design news&quot;&gt;{{cita web
 | títulu= Volvo Historical Collection Marks 10th Anniversary
 | editorial = DesignTAXI.com, 29 de mayu de 2005
 | url = http://www.designtaxi.com/news.jsp?id=476&amp;monthview=1&amp;month=3&amp;year=2005}}&lt;/ref&gt; Per dellos años, la coleición s'había allugada en &quot;The Blue Hangar,&quot; nel entós zarráu [[Torslanda Airport]].&lt;ref name=&quot;design news&quot;/&gt;

A principios de los [[años 1970]] Volvo adquirió la división pa vehículos de pasaxeros de la empresa holandesa [[DAF]] y comercializó los sos automóviles pequeños como Volvos antes de llanzar la [[Volvo Serie 300|Serie 300]], construyíu nos [[Países Baxos]], que pasó a ser unu de los automóviles más vendíos nel mercáu británicu na década de 1980.

Volvo Group, como unu de los mayores fabricantes de vehículos comerciales nel mundu, tomó la iniciativa de vender la so producción d'automóviles en 1999 col fin de centrase íntegramente los sos esfuercios nel mercáu de vehículos comerciales.

La [[Ford Motor Company]], pela so parte, vio les ventayes d'adquirir un fabricante prestixosu d'automóviles europeos, bien conocíu polos sos aspeutos de seguridá, como aditivu a la so división Premier Automotive Group. L'alquisición de Volvo Cars foi anunciada'l 28 de xineru de 1999,&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.cisionwire.com/volvo/volvo-enters-into-agreement-with-ford-to-sell-volvo-cars-for-sek-50-billion|títulu=AB Volvo - press release|editorial=''[[Cision|Cision Wire]]''|fechaaccesu=28 de xineru de 1999}}&lt;/ref&gt; y nel siguiente añu l'alquisición completar con un preciu de $6,450,000,000. Como resultáu de la [[desinversión]], la [[Marca (rexistru)|marca]] de Volvo agora utilízase por dos empreses distintes:
* '''[[AB Volvo|Volvo Group]]''', un fabricante de vehículos comerciales, etc., que pertenez a intereses suecos.
* '''Volvo Car Corporation''' o '''Volvo Cars''', un fabricante de automovíles enantes en manes de Ford, y anguaño en manes de [[Geely|Zhejiang Geely Holding Group]].

=== Xestión por Ford ===
Dempués de ser adquirida pola Ford Motor Company, Volvo Car Corporation foi parte del [[Premier Automotive Group]] (PAG). Dende la so alquisición pol PAG, la empresa amplió'l so catálogu de vehículos y sobrevivió a les ventes de les otres empreses del grupu, incluyendo [[Jaguar Cars]], [[Aston Martin]], y [[Land Rover]].

Tres la venta de Jaguar y Land Rover a [[Tata Motors]] d'India, Ford decidió caltener Volvo Cars a pesar de les crecientes perdes y la grave crisis económiques. Ford decidió reestructurar los planes pa Volvo Cars, primiendo entá más luxu xunto al segmentu inferior de los sedanes, berlines y SUVs de Mercedes y BMW. La resultancia foi un luxosu modelu de segunda xeneración, llamáu'l [[Volvo S80]], llanzáu al pie del so primu, el nuevu crossover Volvo XC60.

Les conversaciones sobre'l destín de los coches de Volvo llevar a cabu dempués del fracasu de los fabricantes d'automóviles d'Estaos Xuníos, incluyendo los padres Ford de Volvo. Les esmoliciones de los suecos amontar tres los despidos masivos en Volvo, lo que llevó a Suecia a focaliz l'atención n'intentar ayudar a la so industria automovilística. El gobiernu pidió qu'estudiara un posible estáu de la propiedá de Volvo, o de rescate financieru de Volvo Cars y SAAB de General Motors. AB Volvo respondió cálidamente a les conversaciones y decidió nun querer los coches de Volvo, polo qu'alcordó ayudar a amenorgar los costos de Volvo al traviés d'asociaciones ya inclusive la propiedá del capital posible ente un consorciu más grande. AB Volvo repite y púnxose severu que nun van volver a mercar los coches de Volvo, nin ser accionista mayoritariu únicu. Namái tán dispuestos a convertise en propietariu d'una parte de la so unidá d'autos antiguos.

Ford anunció en xineru de 2008 que taba cerrando Volvo Cars y realizando evaluaciones complexes; un preciu de $6.000.000.000 yera reportáu pa la venta,&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu=Harley |nome=Michael |url=http://www.autoblog.com/2008/12/04/ford-wants-6-billion-for-volvo/ |títulu=Ford wants US$6 billion for Volvo |editorial=Autoblog.com |fecha=4 d'avientu de 2008 |fechaaccesu=23 de payares de 2010}}&lt;/ref&gt; mientres tamién va intentar convertir Volvo nuna empresa independiente. El gobiernu de Suecia taba interesáu n'ayudar con una alquisición posible de Volvo Cars, xunto con AB Volvo, nun futuru próximu. Inversores alemanes, suecos, rusos o chinos fueron los candidatos pa l'alquisición. N'última instancia, amás del preciu había otros factores na venta – les preferencies de Volvo Cars y l'interés estratéxicu de Ford tamién van influyir na decisión. Amás, AB Volvo tien de lliberar los derechos de marca al nuevu propietariu.

Finalmente, Ford escoyó'l Geely Holding Group p'adquirir Volvo Cars, empresa que primeramente negó'l plan,&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu=Korzeniewski |nome=Jeremy |url=http://www.autoblog.com/2009/02/05/report-geely-denies-plans-to-buy-volvo/ |títulu=REPORT: Geely denies plans to buy Volvo |editorial=Autoblog.com |fecha=5 de febreru de 2009 |fechaaccesu=23 de payares de 2010}}&lt;/ref&gt; y tantu Ford y Volvo negar darréu. Sicasí, tres unes estimaciones posteriores qu'asitiaben el costu de Volvo en namái 1–1.5 mil millones de dólares,&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.chinadaily.com.cn/bizchina/2009-08/05/content_8522686.htm |títulu=Geely's Volvo bid not 'worth it' |editorial=Chinadaily.com.cn |fecha=5 d'agostu de 2009 |fechaaccesu=23 de payares de 2010}}&lt;/ref&gt; Geely Group Holdings Company mercó la firma sueca,&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/http://www.motorauthority.com/blog/1031514_report-chines-geely-picked-as-volvo-buyer Geely Confirms Interest In Volvo]&lt;/ref&gt; gracies a una inyeición de Goldman Sachs de $334.000.000 dólares al holding chinu.&lt;ref name=&quot;bloomberg.com&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=aiNy0Y0bRAng|títulu=Geely Jumps to Nine-Year High After Goldman Bond Sale (Update2) |fechaaccesu=23 de payares de 2010|obra=bloomberg.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.guardian.co.uk/business/feedarticle/8719452 |títulu=Goldman investment boosts China Geely's global hopes |editorial=Guardian |fecha=7 de mayu de 2008 |fechaaccesu=23 de payares de 2010}}&lt;/ref&gt;

=== Alquisición por Geely ===
Ford Motor Company decidió considerar la posibilidá de poner Volvo Cars nel mercáu n'avientu de 2008, dempués de sufrir grandes perdes esi añu.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.ford.com/about-ford/news-announcements/press-releases/press-releases-detail/pr-ford-motor-company-announces-it-29498 |títulu=Re-Evaluate Strategic Options for Volvo Car Corporation |editorial=Ford.com |fechaaccesu=23 de payares de 2010}}&lt;/ref&gt; El 28 d'ochobre de 2009, Ford confirmó que, dempués de considerar delles ufiertes, el comprador preferíu de Volvo Cars yera [[Geely|Zhejiang Geely Holding Group]], el padre del fabricante chinu [[Geely|Geely Automobile]].&lt;ref name=&quot;guardian1&quot;&gt;{{cita noticia|url=http://www.guardian.co.uk/business/2009/oct/28/volvo-ford-geely-china-car |títulu=Ford set to offload Volvo to Chinese carmaker Zhejiang Geely &amp;#124; Business &amp;#124; guardian.co.uk |editorial=Guardian |fecha= 28 d'ochobre de 2009|fechaaccesu=4 d'avientu de 2009 | ubicación=Londres | nome=Andrew | apellíu=Clark}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|fecha=17 d'avientu de 2009 |url=http://www.autocar.co.uk/News/NewsArticle/AllCars/246037/ |títulu=Geely/Volvo deal 'done by Feb' |editorial=Autocar.co.uk |fecha=17 d'avientu de 2009 |fechaaccesu=22 d'avientu de 2009}}&lt;/ref&gt; El 23 d'avientu de 2009, Ford confirmó que tolos términos sustantivos comerciales de la venta a Geely habíense resueltos. Un alcuerdu definitivu foi robláu'l 28 de marzu de 2010 con un valor de $1.800.000.000. La [[Comisión Europea]] y el [[Ministeriu de Comerciu del Repúblico Popular de China]] aprobaron l'alcuerdu'l 6 de xunetu y el 29 de xunetu de 2010, respeutivamente. L'alcuerdu cerró'l [[2 d'agostu]] de 2010, con Geely pagando $1.300.000.000 n'efectivu y un billete de $200.000.000, na mayor alquisición d'ultramar por un fabricante automóvilisto de China.&lt;ref&gt;{{cita noticia |url=http://www.bloomberg.com/news/2010-08-02/geely-said-to-announce-completion-of-volvo-cars-purchase-from-ford-today.html |títulu=Geely Seals Takeover of Volvo From Ford; Jacoby Named CEO |fecha=2 d'agostu de 2010 |autor=Ola Kinnander y Keith Naughton |editorial=Bloomberg |fechaaccesu=21 d'agostu de 2010 }}&lt;/ref&gt;

[[Stefan Jacoby]], enantes un executivu xefe de [[Volkswagen Group of America]], convertir nel presidente y executivu xefe de Volvo Car Corporation el 16 d'agostu, reemplazando Stephen Odell, quien se convirtió nel executivu xefe de [[Ford of Europe]]. [[Li Shufu]] convertir nel nuevu presidente de la xunta de Volvo Cars, con [[Hans Olav-Olsson]], un presidente y executivu anterior de Volvo Cars; y [[Håkan Samuelsson]], enantes l'executivu xefe de [[MAN SE]], como miembros de la so xunta.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.volvocars.com/intl/top/about/news-events/pages/default.aspx?itemid=193 |títulu=Zhejiang Geely Completes Acquisition of Volvo Car Corporation. Stefan Jacoby Named President and CEO of Volvo Cars |editorial=Volvocars.com |fecha=2 d'agostu de 2010 |fechaaccesu=7 d'agostu de 2010}}&lt;/ref&gt;

== Fábriques de Volvo Car Corporation&lt;ref&gt;http://www.volvoadventures.com/assemblyplants.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.carsdirect.com/car-buying/where-are-volvo-cars-built |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170621123328/http://www.carsdirect.com/car-buying/where-are-volvo-cars-built |fechaarchivu=2017-06-21 }}&lt;/ref&gt; ==
{| {{tablaguapa}}
|- class=&quot;background color5&quot;
!Llocalización
!Ciudá
!Dende
!Productos


!Comentarios
!Emplegaos
|-
|{{bandera2|Suecia}}
|[[Torslanda]]
|1964
|
* [[Volvo S80]]
* [[Volvo V70]]
* [[Volvo XC70]]
* [[Volvo XC90]]&lt;ref name=&quot;Working at Volvo&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.volvocars.com/intl/top/about/corporate/career/pages/working-at-volvo.aspx |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151026004114/http://www.volvocars.com/intl/top/about/corporate/career/Pages/working-at-volvo.aspx |fechaarchivu=2015-10-26 }}&lt;/ref&gt;
|
* Sede de Volvo Car Corporation
* Centro d'Investigación, desenvolvimientu y diseñu
* Centro de marketing
|5.520&lt;ref&gt;http://www.eurofound.europa.eu/areas/populationandsociety/cases/se008.htm&lt;/ref&gt;
|-
|{{bandera2|Suecia}}
|[[Olofström]]
|1974
|
* Xasis
* Puertes&lt;ref&gt;http://www.abb.com/cawp/seitp202/9322f8fec5964022652577f2002y1y51.aspx&lt;/ref&gt;
|
|1.400&lt;ref name=&quot;Working at Volvo&quot; /&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|{{bandera2|Suecia}}
| rowspan=&quot;1&quot;|[[Skövde]]
| rowspan=&quot;2&quot;|1907&lt;ref&gt;https://www.media.volvocars.com/global/enhanced/en-gb/Media/Preview.aspx?mediaid=12362&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;1&quot;|Motores
| rowspan=&quot;2&quot;|Les plantes de Skövde y Floby formen parte de Volvo Cars Engine and manufacture components y cunten como una sola factoría
|rowspan=&quot;2&quot;|1.800&lt;ref name=&quot;Working at Volvo&quot; /&gt;
|-
| rowspan=&quot;1&quot;|[[Floby]]
| rowspan=&quot;1&quot;|
* [[Biela|Bieles]]
* Sistema de frenáu
|- 
|{{bandera2|Bélxica}}
|[[Gante]]
|1965
|
* [[Volvo C30]]
* [[Volvo S40]]
|
|3.300&lt;ref name=&quot;Working at Volvo&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://online.wsj.com/article/BT-CO-20121025-710165.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121025212739/http://online.wsj.com/article/BT-CO-20121025-710165.html |fechaarchivu=2012-10-25 }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{bandera2|Tailandia}}
|[[Samutprakarn]]
|1976
|
* [[Volvo S60]]
* [[Volvo S80]]
* [[Volvo V70]]
* [[Volvo XC70]]
* Componentes
|Factoría d'usu compartíu con [[AB Volvo]]
|364&lt;ref&gt;https://www.media.volvocars.com/us/enhanced/en-us/Media/Preview.aspx?mediaid=1016&lt;/ref&gt;
|-
|{{bandera2|China}}
|[[Chengdu]]
|2013
|[[Volvo S60]]&lt;ref&gt;http://europe.autonews.com/article/20130618/ANE/130619869/#axzz2lMWPlj5l&lt;/ref&gt;
|
|
|-
|{{bandera2|China}}
|[[Daqing]]
|2013
|[[Volvo XC60]]&lt;ref&gt;http://chinaautoweb.com/2013/06/volvo-to-roll-out-xc60-in-daqing-before-year-end/&lt;/ref&gt;
|
|
|-
|{{bandera2|China}}
|[[Zhangjiakou]]
|2014
|Motores
|Apertura prevista pa 2014.&lt;ref&gt;http://chinaautoweb.com/2012/07/geely-is-building-volvo-engine-plant-in-zhangjiakou-hebei/&lt;/ref&gt; Futura sede de Volvo Car Corporation y centru de diseñu |

|-
|}

== Gama d'automóviles ==
Volvo tuvo una amplia gama d'automóviles nel intre de la so historia, y hai utilizada múltiples sistemes pa la so denominación.

=== Históricos ===
[[Ficheru:OV4 1.JPG|right|thumb|1927 [[Volvo ÖV 4]].]]
* [[Volvo ÖV 4]], tamién denomináu ''Jakob''
* [[Volvo PV650 Series]]
* [[Volvo TR670 Series]]
* [[Volvo PV 36 Carioca]]
* [[Volvo PV51]]
* [[Volvo PV800 Series]] (civilian (PV801, PV802, PV810, PV821, PV822 and PV831) and military (TP21/P2104, P2104))
* [[Volvo PV 60]]
* [[Volvo PV444/544]]
* [[Volvo Duett]] (Volvo PV445, P210)
* [[Volvo P1900]]
* [[Volvo Amazon]]
* [[Volvo 122]]
* [[Volvo P1800]]
* [[Volvo 66]]
* [[Volvo C202]]
* [[Volvo C303|Volvo C3-series]] (C303, C304, y C306)

=== Nomenclatura de tres dígitos ===
[[Ficheru:2014-03-04 Geneva Motor Show 1123.JPG|thumb|2014-03-04 Geneva Motor Show 1123]]
[[Ficheru:Volvo 740 estate.jpg|thumb| 1987 [[Volvo Serie 700|Volvo 740]], unu de los pocos automóviles europeos n'allugar un [[EUR-pallet]] nel so compartimientu d'equipaxe.]]
Volvo utilizó un sistema de tres dígitos pa los sos automóviles dende 1966 hasta 1998. Como regla xeneral, na denominación de los vehículos fabricaos mientres esta era, el primer díxitu significa la serie, el segundu díxitu significa'l númberu de cilindros, y el tercer díxitu significa'l númberu de puertes.
* [[Volvo 140]] ([[Volvo 142]], [[Volvo 144]], [[Volvo 145]])
* [[Volvo 164]]
* [[Volvo 240]] (Volvo 242, 244, 245)
* [[Volvo 240|Volvo 260]] (Volvo 262C, 264, 265)
* [[Volvo Serie 300|Volvo 340]] (Volvo 343, 345)
* [[Volvo Serie 300|Volvo 360]]
* [[Volvo 440]]
* [[Volvo 460]]
* [[Volvo 480]]
* [[Volvo 740]][[Ficheru:&quot; 12 - ITALY - ITALIA - VOLVO V40 9.JPG|thumb|200x200px|Volvo V40 2012]]
* [[Volvo 760]]
* [[Volvo 780]]
* [[Volvo 850]]
* [[Volvo 940]]
* [[Volvo 960]]

=== Actuales ===
'''Automóviles pequeños ([[Ford C1 Platform|Volvo P1 Platform]])'''
* [[Volvo C30]] - [[Hatchback]] del [[segmentu C]]; nel mercáu dende 2006.
* [[Volvo C70]] - [[Automóvil deportivu]]; nel mercáu dende 2005.
* [[Volvo S40]] - [[Sedán]] y [[familiar]] del segmentu C; nel mercáu dende 1995.
* [[Volvo V50]] - Una evolución del Volvo S40; nel mercáu dende 2004.[[Ficheru:1998 Volvo V70.jpg|thumb|1998 Volvo V70 ta|170x170px]]
'''Automóviles grandes ([[Ford D3 Platform|Volvo P2 Platform]])'''
* [[Volvo XC90]] - [[Vehículu touterrén|Automóvil touterrén]] del [[segmentu E]]; nel mercáu dende [[2002]].
'''Automóviles grandes ([[Ford EUCD Platform|Volvo Y20 Platform]])'''
* [[Volvo S60]] - [[Sedán]] del [[segmentu D]]; nel mercáu dende 2011.
* [[Volvo V60]] - [[Familiar]] del segmentu D; nel mercáu dende 2011.
* [[Volvo S80]] - [[Sedán]] del segmentu E; nel mercáu dende 2006.
* [[Volvo V70]] - [[Familiar]] del segmentu D; nel mercáu dende 2008.
* [[Volvo XC60]] - Touterrén del segmentu D; nel mercáu dende 2008.
* [[Volvo XC70]] - [[Familiar]] del segmentu E; nel mercáu dende 2007.

=== Nuevos modelos (2015-....) ===
* [[Volvo V40 Cross Country]] - Dende 2013.&lt;ref&gt;http://www.diariomotor.com/coche/volvo-v40-cross-country/&lt;/ref&gt;
* [[Volvo XC90 MY2015]]
* [[Volvo XC60 MY2017]]
* [[Volvo XC40 MY2017]]
* [[Volvo V90 MY2016]]
* [[Volvo V90 Cross Country MY2017]]
* [[Volvo S90 MY 2016]]

== Mercadéu ==
[[Ficheru:Volvo logotype 1927.png|thumb|Logotipu de Volvo (PRV-registr.) 1927.]]
La marca '''Volvo''' (qu'en [[llatín]] significa &quot;ruedu&quot;) foi rexistrada por SKF el 11 de mayu de 1915 pa utilizalo pa una serie especial de [[rodamientu|rodamientos]] pal mercáu d'[[Estaos Xuníos]], pero nunca foi utilizáu hasta la fundación de la fábrica d'automóviles.

La dueña actual de los derechos de la marca ye la empresa Volvo Trademark Holding AB. Esta compañía ta integrada en partes iguales por Volvo Cars y AB Volvo.&lt;ref&gt;[http://www3.volvo.com/investors/finrep/eng/html/thevolvobrandname/ingress.html Volvo Annual Report 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306054517/http://www3.volvo.com/investors/finrep/eng/html/thevolvobrandname/ingress.html |date=2016-03-06 }} (n'inglés).&lt;/ref&gt;

L'actividá principal de Volvo Trademark ye l'alministración de les marques de les dos empreses, lo qu'inclúi les llicencies pa AB Volvo y Volvo Cars. El trabayu diariu de la compañía ye caltener el catálogu global de los rexistros de les marques y actuar en casu d'usos indebíos de la marca.&lt;ref&gt;[http://www3.volvo.com/investors/finrep/eng/index.html The Volvo Brand Name, Volvo Annual Report 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160802161255/http://www3.volvo.com/investors/finrep/eng/index.html |date=2016-08-02 }} (n'inglés).&lt;/ref&gt;

=== Logotipu ===
Na actualidá, el logotipu de Volvo consta d'un rectángulu azul col nome de la empresa, col signu alquimista del [[fierro]] no fondero. El signu del fierro utilizar pa simbolizar la fuercia del fierro que s'utiliza nos automóviles de Volvo, porque Suecia ye conocida pola calidá de los sos aceros.

=== Patrociniu ===
Volvo entró nel [[Campeonatu Européu de Turismos]] col Volvo 240 de mediaos de los [[años 1980]]. Los sos automóviles tamién entraron na carrera de Guía, que forma parte del Gran Premiu de Macáu en 1985, 1986, y 1987, ganando en 1985 y 1986.

Volvo tamién entró nel [[Campeonatu Británicu de Turismos]] nos [[años 1990]] con Tom Walkinshaw Racing. Esta asociación foi responsable pol auto polémicu de 850 Ta Racing, que namái se presenta como non competitivu cuando la FIA dexó l'usu d'ayudes aerodinámiques en 1995. TWR construyó y xestionó el 850 Saloon, con seis victories en 1995 y cinco victories en 1996, y el S40, con una victoria en 1997 nel campeonatu. En 1998, TWR Volvo ganó'l campeonatu, con Rickard Rydell conduciendo'l S40R.

En 2008 Volvo entró nel [[Campeonatu Suecu de Turismos]] con un [[Volvo C30|C30]] motorizado con bioetanol Y85. Robert Dahlgreen y Tommy Rustad fueron los pilotos, terminando quintu y décimu respeutivamente nel campeonatu. Volvo tamién manifestó la so intención pa entrar nel Campeonatu Británicu de Turismos en 2009 col mesmu auto.&lt;ref&gt;{{cita noticia |títulu=Volvo to Expand Green Racer |obra=PopSci.com.au |fecha=30 de xineru de 2009 |url=http://www.popsci.com.au/cars/article/2009-01/volvo-expand-green-racer |fechaaccesu=30 de xineru de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120318202210/http://www.popsci.com.au/cars/article/2009-01/volvo-expand-green-racer |archivedate=2012-03-18 }}&lt;/ref&gt;

== Premios ==
En xineru de 2013, el modelu Volvo V40, foi gallardoniáu col Premiu Coche del Añu de los Llectores 2013, qu'entama la Vanguardia y la Editorial Prensa Ibérica.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.ahoravalencia.es/volvo-premio-coche-anu/| títulu= El Volvo V40 recibe'l Premiu Coche del Añu de los Llectores 2013|autor= Agora Valencia | fechaaccesu=30 de xineru de 2013}}&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Campeonatu Británicu de Turismos]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{traducíu ref|en|Volvo Cars||parcial}}
{{commonscat}}
{{páxina web oficial}}

{{Tradubot|Volvo Car Corporation}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Empreses de Suecia]]
[[Categoría:Empreses fundaes en 1927]]
[[Categoría:Fabricantes d'automóviles]]
[[Categoría:Ford]]
[[Categoría:Volvo]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]]</text>
      <sha1>i8866n1s6esl0wsqggo911d17k2169d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tesla, Inc.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98359</id>
    <revision>
      <id>4488288</id>
      <parentid>4394245</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:42:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91773" sha1="imh1d5yfbb7maqyq9whqs893zcweq1z" xml:space="preserve">{{neutralidá}}
{{Organización}}

'''Tesla, Inc.''' (enantes llamada '''Tesla Motors''') ye una compañía d'Estaos Xuníos allugada en [[Silicon Valley]], California, que diseña, fabrica y viende [[Automóvil llétricu|coches llétricos]], componentes pa la propulsión de vehículos llétricos y sistemes d'almacenamientu a [[Batería llétrica|bateríes]]. Tesla Motors ye una compañía cotizada en bolsa sol acrónimu TSLA nel índiz [[NASDAQ]], y que yá supera la [[capitalización]] [[bursátil]] de [[Ford Motor Company]].&lt;ref name=&quot;EP1&quot;&gt;{{cita web
|nome = Sandro Pozzi 
|enllaceautor = elpais.com
|títulu = El fabricante de coches llétricos Tesla yá vale más en Bolsa que Ford Motor
|añu = 2017
|url = http://economia.elpais.com/economia/2017/04/03/actualidad/1491234574_383614.html
|fechaaccesu = 2017
}}&lt;/ref&gt; Tesla ye la empresa automovilística que más amontó'l so valor de marca en 2017 según l'índiz BrandZ.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.es.kantar.com/empresas/marques/2017/xunu-2017-ranking-brandz-de-les marques-m%C3%A1s-pervalibles-de-coches-en-2017/|títulu=Kantar - Ranking de les marques de coches más pervalibles en 2017|fechaaccesu=23 d'agostu de 2017|sitiuweb=www.es.kantar.com|idioma=es}}&lt;/ref&gt; 

Tesla Motors ganó amplia atención al producir el [[Tesla Roadster]], el primer automóvil de serie deportivu dafechu llétricu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.sportscarmonitor.com/blog/1044161_the-worlds-only-electric-sports-car-2010-tesla-roadster |títulu=The World's Only Electric Sports Car: 2010 Tesla Roadster |editor=Sportscarmonitor.com |fecha=11 d'abril de 2010 |fechaaccesu=20 de payares de 2011 }}&lt;/ref&gt; Tamién viende componentes de propulsión llétrica, incluyendo paquetes de bateríes d'iones de litiu, a otros fabricantes d'automóviles, como [[Daimler AG|Daimler]] y [[Toyota]].&lt;ref name=&quot;alttransport.com&quot;&gt;{{cita web |url=http://alttransport.com/2010/09/tesla-and-toyotas-rav4-ev-and-now-a-tesla-dailmer-partnership/ |títulu=Tesla and Toyota's RAV4 EV And Now A Tesla-Daimler Partnership – AltTransport: Your Guide to Smarter Ways of Getting Around |editor=Alttransport.com |fecha=14 de setiembre de 2010 |fechaaccesu=20 de payares de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120308060538/http://alttransport.com/2010/09/tesla-and-toyotas-rav4-ev-and-now-a-tesla-dailmer-partnership/ |fechaarchivu=8 de marzu de 2012 }}&lt;/ref&gt; El direutor executivu [[Elon Musk]] afirmó que Tesla ye un fabricante de coches independiente.&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu=Howell|nome=Donna|títulu=Tesla Motors Shows Electric Model X SUV; What Next?|url=http://news.investors.com/Article/600566/201202081933/tesla-motors-partners-with-toyota-daimler.htm|obra=investors.com|fechaaccesu=9 de febreru de 2012}}&lt;/ref&gt; Desenvolvió'l [[Tesla Model S]], un liftback de luxu totalmente llétricu. El so oxetivu ye producir coches llétricos a un preciu que sía accesible pal consumidor mediu.

Tesla Motors toma'l nome del físicu ya inxenieru llétricu d'orixe serbiu [[Nikola Tesla]].&lt;ref name=&quot;Tesla background&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.teslamotors.com/learn_more/why_tesla.php | títulu = Why the Name &quot;Tesla&quot;? | editor = Tesla Motors | fechaaccesu = 10 de xunu de 2008 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080511195526/http://www.teslamotors.com/learn_more/why_tesla.php | fechaarchivu = 11 de mayu de 2008 }}&lt;/ref&gt;

== Vista xeneral ==
El nucleu de la compañía ta na inxeniería del sistema de propulsión del vehículu llétricu qu'inclúi: paquete de bateríes, motor, electrónica de potencia, caxa de cambeos y software de control que dexa que tolos componentes formen un sistema. El diseñu modular dexa reutilizar componentes en distintos modelos de Tesla y d'otros fabricantes. El sistema ye bien compactu y contién munches menos pieces móviles qu'un motor térmicu.&lt;ref name=&quot;sec&quot; /&gt; Tesla Motors usa motores d'inducción de tres fases qu'incorporen un rotor de cobre y unos enduvellaos de cobre optimizaos p'amenorgar la resistencia y la perda d'enerxía. Tesla desenvolvió patentes fundamentales pa la so fabricación.&lt;ref name=&quot;Motor Press Guild Speech&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sec&quot;&gt;{{cita web |url=http://secfilings.nasdaq.com/edgar_conv_html%2f2012%2f02%2f27%2f0001193125-12-081990.html#FIS_BUSINESS |títulu=ANNUAL REPORT ON FORM 10-K FOR THE YEAR ENDED DECEMBER 31, 2011 |fechaaccesu=16 d'agostu de 2012 |fecha=27 de febreru de 2012 |editor=SEC |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190302085631/http://secfilings.nasdaq.com/edgar_conv_html%2f2012%2f02%2f27%2f0001193125-12-081990.html#FIS_BUSINESS |fechaarchivu=2019-03-02 }}&lt;/ref&gt; La electrónica de potencia gobierna'l fluxu de corriente d'entrada y salida del paquete de bateríes. Controla la xeneración de par motor mientres la conducción y recargar del paquete de bateríes cuando ta conectáu a un enchufe.&lt;ref name=&quot;sec&quot; /&gt;

Tesla Motors diseñó caxes de cambéu d'una marcha pal Roadster y pal Model S. Combinen un pesu baxu con una alta eficiencia p'afaese a la velocidá y par motor de los motores d'inducción de corriente alterna. Fabricar na planta de Tesla.&lt;ref name=sec /&gt; Los vehículos llétricos contienen munchos procesadores pa controlar funciones de seguridá y potencia. Tesla Motors constrúi'l ''firmware'' de munchos procesadores con algoritmos que controlen la tracción, la estabilidá del vehículu, l'aceleración, el frenu rexenerativu, l'estáu de carga de cada célula del paquete de bateríes y los sistemes de seguridá.&lt;ref name=sec /&gt;

Tesla Motors realiza'l diseñu y la inxeniería de carrocería, xasis, interiores, sistemes de calefacción y aire acondicionáu. Dellos subsistemas d'un automóvil tradicional tienen de ser rediseñados nun vehículu llétricu. Por casu, Tesla Motors rediseñó el sistema de climatización pa integralo col sistema de xestión de temperatura del paquete de bateríes.&lt;ref name=sec /&gt;

Al 31 d'avientu de 2011 Tesla Motors tenía 59 patentes axudicaes y otres 230 patentes pendientes d'aprobación. Les patentes van empezar a caducar en 2026.&lt;ref name=sec /&gt; El 12 de xunu de 2014 Tesla Motors lliberó toles sos patentes.&lt;ref name=Patents/&gt; Los beneficios de Tesla Motors a 31 d'avientu fueron de 111,9 millones de dólares en 2009, 116,7 millones de dólares en 2010 y 204,2 millones de dólares en 2011.&lt;ref name=sec /&gt; Tesla Motors tuvo una perda neta en 2011 de 254,4 millones de dólares y una perda neta acumulada de 669,4 millones de dólares a 31 d'avientu de 2011.&lt;ref name=sec /&gt;

==Plan maestru==
Tesla fundar p'acelerar la transición escontra'l tresporte sostenible.
Pa combatir el calentamientu global y les muertes pola contaminación debida al tresporte Tesla nos sos entamos redactó'l so plan maestru» pa influyir na industria dende la so pequeñez y recursos llindaos. 
Tenía tres puntos principales:
*1. Empezar con un proyeutu pequeñu fabricando poques unidaes a un preciu altu. Foi'l [[Tesla Roadster]]. Demostró que podía fabricase un coche llétricu d'altes prestaciones que desmontaba'l mitu de que los vehículos llétricos yeren lentos, pesaos, feos y con poca autonomía. Tesla llegó a fabricar hasta 500 unidaes al añu. Tuvo un gran efeutu na industria y [[Bob Lutz]], antiguu presidente de [[General Motors]] afirmó que'l Tesla Roadster foi'l responsable de qu'empecipiaren el programa del [[Chevy Volt]], que de la mesma influyó nel programa del [[Nissan Leaf]].
*2. Fabricar un vehículu en mayor volume d'unidaes y a un preciu menos caru. El [[Tesla Model S]] demostró que podía competir coles grandes berlines de luxu. Sobre la mesma plataforma Tesla fabricó'l [[Tesla Model X]].
*3. Vehículu producíu en gran volume y a un preciu algamadizu. Los beneficios que llogró Tesla colos modelos anteriores dexáron-y encetar el proyeutu del Model 3.&lt;ref name=&quot;Tesla3anunciu&quot;&gt;{{Cita web |url=https://www.teslamotors.com/model3 |títulu=Model 3 Unveil Event |fechaaccesu=1 d'abril de 2016 |apellíu= |nome= |enllaceautor= |fecha=1 d'abril de 2016 |formatu= |obra= |editor=Tesla Motors |editorial= |allugamientu= |idioma=inglés |cita= }}&lt;/ref&gt;

== Historia y financiamientu ==
La idea de fundar una empresa que comercializara coches llétricos nació nel añu 2003, cuando General Motors anunció que retiraría tolos exemplares del [[General Motors EV1|EV1]] y desguazar.&lt;ref&gt;{{cita noticia|títulu=El creciente impautu de Tesla y Elon Musk nel mundu de los automóviles|url=http://www.eleconomista.es/empresas-finanzas/noticias/8422460/06/17/El-creciente-impautu-de-Tesla-y-Elon-Musk-en-el mundu-de-los-automoviles.html|fechaaccesu=12 de xunu de 2017|fecha=11 de xunu de 2017}}&lt;/ref&gt; La empresa ''AC Propulsion'' tenía dos equipos trabayando nel desenvolvimientu d'un prototipu llétricu, el ''T-Zero''; nun equipu taben [[Martin Eberhard]], Marc Tarpenning y Ian Wright, y nel otru equipu taben [[Elon Musk]] y [[JB Straubel]]. L'oxetivu de crear coches impulsaos por enerxía anovable paecía invidable polos múltiples problemes que suponía (escasa autonomía, tiempu de recarga, preciu de les bateríes, falta d'infraestructura, y aparente falta de curiosu nos veceros, como declaró General Motors cuando abandonó'l proyeutu de coche llétricu). Tom Gage, presidente de ''AC Propulsion'', propunxo que dambos equipos xunieren fuercies si queríen dar viabilidá a los sos desarrollos, y del dúu [[Elon Musk]] y [[JB Straubel]] pasaron al tríu cola unión de Martin Eberhard pa fundar Tesla Motors. [[Elon Musk]] yá fundara delles empreses, yera millonariu y tuviera la idea de desenvolver bateríes pal almacenamientu d'enerxía anovable desque estudiaba en [[Universidá Stanford|Stanford]], polo que teníen claro l'oxetivu. Musk apurriría'l dineru necesario pa sacar la idea alantre y sería responsable de diseñu, Martin Eberhard quedó como [[CEO]] y [[JB Straubel]] quedó como [[CTO]]. La primer ronda de financiamientu recaldó 7,5 millones de dólares, la mayor parte del bolsu de Musk. Otru inversores yeren ''Compass Technology Partners'', ''SDL Ventures'' y otru inversores privaos. Na segunda ronda Musk invirtió 13 millones de dólares. 

Nos primeros años Eberhard llevaba les riendes empresariales, mientres Musk supervisaba'l diseñu del coche y Straubel la mecánica del vehículu.&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu=Musk |nome=Elon |url=http://www.teslamotors.com/about/executives/elonmusk |títulu=CEO Elon Musk |editor=Tesla Motors |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010}}&lt;/ref&gt; Asina sacaron alantre'l primer prototipu llamáu Tesla Roadster, un prototipu basáu nel Lotus Elise. El Tesla estremar d'ésti na motorización, y nuna insistencia personal de Musk de que la carrocería tendría que ser de fibra de carbonu en cuenta de fibra de vidriu como la del Lotus Elise.&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu=Eberhard |nome=Martin |url=http://www.teslamotors.com/blog/lotus-position |títulu=Lotus Position &amp;#124; Blogue |editor=Tesla Motors |fecha=25 de xunetu de 2006 |fechaaccesu=12 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt; En mayu de 2006 na tercer ronda de 40 millones de dólares Musk invirtió xunto con otru inversores atraíos poles idees de la compañía.&lt;ref name=&quot;Motor Press Guild Speech&quot;&gt;{{cita web | url=https://video.google.com/videoplay?docid=-6124789175148491596 | formatu=Flash video | títulu=Martin Eberhard of Tesla Motors speaks to the Motor Press Guild | autor=Martin Eberhard | fecha=7 d'agostu de 2007 | fechaaccesu=12 d'agostu de 2012 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111214181755/https://video.google.com/videoplay?docid=-6124789175148491596 | fechaarchivu=14 d'avientu de 2011 }}&lt;/ref&gt; L'oxetivu yera demostrar que'l vehículu llétricu podía competir coles meyores marques de deportivos, y colos fondos llograos de la venta del primer coche desenvolveríen vehículos algamadizos.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=12484430 |títulu=Making a Mark with Rockets and Roadsters |editor=NPR |fechaaccesu=20 de payares de 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu=Musk |nome=Elon |url=http://www.teslamotors.com/blog/secret-tesla-motors-master-plan-just-between-you-and-me |títulu=The Secret Tesla Motors Master Plan (just between you and me) &amp;#124; Blogue |editor=Tesla Motors |fecha=2 d'agostu de 2006 |fechaaccesu=3 d'ochobre de 2010}}&lt;/ref&gt; N'agostu de 2006 publicaron na so web el plan que naguaben: diseñar un deportivu d'altes prestaciones. N'ochobre d'esi añu recibieron el premiu [[Global Green]] 2006 nun actu presidíu por [[Mikhail Gorbachev]] pol diseñu del Tesla Roadster,&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Tesla Motors team|editor=Tesla Motors|url=http://www.teslamotors.com/media/company_team.php}}&lt;/ref&gt; reconocíu nuevamente en 2007 col premiu ''Index Design''.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Tesla Roadster|editor=Index|añu=2007|url=http://www.designtoimprovelife.dk/index.php?option=com_content_custom&amp;view=article&amp;id=150:tesla-roadstar-&amp;catid=13:winners-2007&amp;Itemid=19&amp;Itemid=19 | fechaaccesu=12 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt; En mayu de 2007 la cuarta ronda añadió otros 45 millones de dólares atropando un total de 105 millones de dólares n'inversiones. 

Los dos últimos años demostraren que diben en serio, pero la situación executiva nun yera estable por cuenta de problemes económicos. Unu de los primeros inversores en Tesla, el [[CEO]] de ''Flextronics'' llamáu Michael Marks, foi temporalmente [[CEO]] de Tesla Motors pa tratar de solucionar la situación, siendo sustituyíu n'avientu de 2007 por Ze'ev Drori, fundador d'una empresa d'electrónica.&lt;ref name=&quot;Bloomberg 2009-01-19&quot; /&gt;
&lt;ref name=xinkaishi&gt;{{cita web | url=http://xinkaishi.typepad.com/a_new_start/2009/07/ftelon-musks-groundbreaking-electric-car.html | títulu=FT:Elon Musk's ground-breaking electric car | autor=John Reed | fecha=25 de xunetu de 2009 | fechaaccesu=12 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt; Martin Eberhard y una docena d'executivos de primer nivel fueron despidíos en xineru de 2008.&lt;ref name=&quot;Stealth Cabbage&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.insideline.com/tesla/stealth-bloodbath-roils-tesla-motors.html | títulu = &quot;Stealth Bloodbath&quot; Roils Tesla Motors | autor = Anita Lienert | editor = Edmund's Inside Line | fecha = 11 de xineru de 2008 | fechaaccesu = 12 d'agostu de 2012 }}&lt;/ref&gt; Tesla viose forzada a amenorgar la plantía nun 10% por cuenta de que'l gastu en 2007 tuvo fuera de control.&lt;ref name=&quot;Bloomberg 2009-01-19&quot;&gt;{{cita noticia|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=a1F6C1RdOomM|títulu=Detroit Auto Non-Shows Put Startups Fisker, Tesla in Spotlight |apellíu=Ohnsman|nome=Alan|fecha=19 de xineru de 2009|editor=Bloomberg.com|fechaaccesu=12 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt; La quinta ronda de financiamientu en febreru de 2008 añadió otros 40 millones de dólares. De los 145 millones de dólares que la empresa recibiera, 74 millones proveníen de Elon Musk.,&lt;ref name=xinkaishi /&gt; asina que n'ochobre de 2008 Musk asumió'l llabor de [[CEO]] y Ze'ev Drori pasa a ser vicepresidente hasta qu'abandonó la compañía n'avientu.&lt;ref name=xinkaishi /&gt; El retrasu nel Model S provocó'l despidu d'una cuarta parte de los emplegaos y el zarru de la oficina d'inxeniería de Michigan.&lt;ref name=xinkaishi /&gt; Darryl Siry, Direutor de Ventes de Tesla, dimitió diciendo cafiába-y la forma en que la compañía financiaba les sos operaciones dependiendo de los depósitos de reserva pal Model S. Dixo que ''sentía que la compañía taba crónicamente infrafinanciada y infracapitalizada''.&lt;ref name=xinkaishi /&gt;

Cuando peor taba la situación, [[Daimler AG]] adquirió casi'l 10% de les aiciones de Tesla Motors por un importe d'unos 50 millones de dólares nel mes de mayu de 2009. Tesla Motors y [[Daimler AG]] alcordaron cooperar en sistemes de bateríes, sistemes de propulsión pa vehículos llétricos y proyeutos de vehículos. Como parte de la collaboración el Prof. Herbert Kohler, Vicepresidente de ''Y-Drive'' y ''Future Mobility'' de Daimler AG, tuvo un asientu nel conseyu d'alministración de Tesla.&lt;ref name=daimler&gt;{{cita web|url=http://www.teslamotors.com/about/press/releases/strategic-partnership-daimler-acquires-stake-tesla |títulu=Strategic partnership: Daimler acquires stake in Tesla |editor=Tesla Motors |fecha=19 de mayu de 2009 |fechaaccesu=12 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt; En xunetu de 2009 AABAR AD mercó a [[Daimler AG]] el 40% de les aiciones que tenía de Tesla Motors.&lt;ref name=reuters2009 /&gt; En xunu de 2009 el Departamentu d'Enerxía d'Estaos Xuníos aprobó la entrega d'un préstamu de 465 millones de dólares, que formaba parte d'un programa de 8000 millones de dólares pa teunoloxíes avanzaes pa vehículos. El préstamu de baxu interés formaba parte del programa ''Advanced Technology Vehicles Manufacturing Loan Program'' (ATVM), creáu en 2007 mientres el mandatu de [[George W. Bush]] pa potenciar los vehículos más eficientes y amenorgar la dependencia del petroleu estranxero.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.drivingtoday.com/news_this_week/2009-07-17-4337-driving/index.html |títulu=Tesla Motors Bags Federal Cash |editor=Driving Today |fecha=17 de setiembre de 2009 |fechaaccesu=12 d'agostu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160528012403/http://www.drivingtoday.com/news_this_week/2009-07-17-4337-driving/index.html |fechaarchivu=2016-05-28 }}&lt;/ref&gt; Esti dineru supunxo'l salvamentu de Tesla Motors. El préstamu diba dirixíu a la inxeniería y producción del Model S y al desenvolvimientu de teunoloxía llétrica que Tesla viende a otros fabricantes.&lt;ref name=pacific&gt;{{cita web|url=http://www.bizjournals.com/pacific/stories/2009/06/22/daily33.html |títulu=Tesla gets long-awaited government loan |editor=Pacific Business News |fecha=24 de xunu de 2009 |fechaaccesu=12 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt; En setiembre de 2009 Tesla anunció otra ronda de financiamientu de 82,5 millones de dólares na qu'invirtieron [[Daimler AG]], ''Fjord Capital Partners'', ''Aabar'' ente otros. Foi la primer ronda de financiamientu na que Elon Musk nun contribuyó. Hasta la fecha invirtiérense un total de 783,5 millones de dólares na compañía.&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu=Rayo |nome=Leena |url=http://www.techcrunch.com/2009/09/15/tesla-puts-another-82-5-million-in-the-tank/ |títulu=Tesla Puts Another 82.5 Million In The Tank |editor=Techcrunch.com |fecha=15 de setiembre de 2009 |fechaaccesu=12 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt;

El 11 de xunetu Tesla Motors robló un contratu de producción con [[Lotus Cars]] pa producir &quot;gliders&quot; (coches completos ensin bateríes, motor nin componentes llétricos de propulsión) pa Tesla.&lt;ref name=&quot;lotustesla1&quot;&gt;{{cita web|url= http://contracts.onecle.com/tesla-motors/lotus-supply-2005-07-11.shtml |títulu= Supply agreement for products and services based on Lotus Elise technology |editor= OneCLE |fecha=11 de xunetu de 2005 |fechaaccesu=12 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt; El contratu de producción prorrogar pa caltener el Roadster en producción hasta avientu de 2011 con un númberu mínimu de 2400 unidaes.&lt;ref name=&quot;lotustesla3&quot;&gt;{{cita web |url= http://google.brand.edgar-online.com/EFX_dll/EDGARpro.dll?FetchFilingHtmlSection1?SectionID=7150512-1202928-1209281&amp;SessionID=Cx2VHv6UTlKsQP7 |títulu= Contract Amendment 2 |editor= edgar-online.com |fecha= 22 de marzu de 2010 |fechaaccesu= 12 d'agostu de 2012 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20131020153527/http://google.brand.edgar-online.com/EFX_dll/EDGARpro.dll?FetchFilingHtmlSection1%3FSectionID=7150512-1202928-1209281&amp;SessionID=Cx2VHv6UTlKsQP7 |fechaarchivu= 20 d'ochobre de 2013 }}&lt;/ref&gt;

=== Direutivos ===
[[Ficheru:Elon Musk.jpg|thumb|default|[[Elon Musk]]]]
[[Ficheru:Jeffrey B. Straubel 3.JPG|thumb|default|JB Straubel]]
* [[Elon Musk]], direutor executivu, arquiteutu de productu, presidente del Conseyu de Direición y accionista mayoritariu, col 28,9% de les aiciones a 31 d'avientu de 2011.

* khornar, ''Chief Technical Officer'' [[CTO]] y [[direutor de les teunoloxíes de la información]].

* [[Gilbert Passin]], vicepresidente de fabricación, nomáu en xineru de 2010.

* [[George Blankenship]], vicepresidente de ventes, nomáu en xunetu de 2010.

* Eric Whitaker, conseyeru xeneral, nomáu n'ochobre de 2010.&lt;ref name=sec /&gt;

* [[Deepak Ahuja]]. Direutor financieru. (''Chief Financial Officer'').&lt;ref name=&quot;Executives&quot;/&gt;

* [[Jay Vijayan]]. [[Direutor de sistemes d'información Conseyeru de teunoloxíes de la información]]. (''Chief Information Officer'').&lt;ref name=&quot;Executives&quot;/&gt;

* [[Diarmuid O'Connell]]. Vicepresidente de Desenvolvimientu de productu. (''Vice President, Business Development'').&lt;ref name=&quot;Executives&quot;/&gt;

* [[Arnnon Geshuri]]. Vicepresidente de Recursos Humanos. (''Vice President, Human Resources'').&lt;ref name=&quot;Executives&quot;/&gt;

* [[Peter Carlsson]]. Vicepresidente de la cadena de suministros. (''Vice President, Supply Chain'').&lt;ref name=&quot;Executives&quot;/&gt;

* [[Jerome Guillen]]. Direutor de programes del Model S. (''Direutor of Model S Programs''). Doctor n'Inxeniería Mecánica pola ''University of Michigan'', Máster en Teunoloxíes Enerxétiques de la ETSII de Madrid. Graduáu n'Inxeniería Mecánica na [[École nationale supérieure de techniques avancées|ENSTA de Paris]].&lt;ref name=&quot;Executives&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.teslamotors.com/executives |fechaaccesu=4 d'agostu de 2013 |editor=Tesla Motors |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;

=== Salida a bolsa ===
El 29 de xineru de 2010 solicitó la salida a bolsa xestionada por [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]], [[J. P. Morgan]], y [[Deutsche Bank|Deutsche Bank Securities]]. El 26 de marzu Tesla afirmó que vendiera 937 Tesla Roadster a veceros de 18 países y xenerara un beneficiu de 126,8 millones de dólares hasta'l 31 d'avientu de 2009.&lt;ref name=&quot;sec.gov&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000119312510068933/ds1a.htm |títulu=Amendment Non. 1 to Registration Statement on Form S-1 |editor=Sec.gov |fechaaccesu=28 de xunu de 2010}}&lt;/ref&gt; El 21 de mayu de 2010 Tesla anunció una collaboración estratéxica con Toyota, que mercaría 50 millones de dólares n'aiciones de Tesla Motors.&lt;ref name=&quot;bbcToyota&quot;&gt;{{cita noticia| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/10138918.stm | obra=BBC News | títulu=Toyota investing in Tesla Motors | fecha=21 de mayu de 2010 | fechaaccesu=12 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt;

El 29 de xunu de 2010 Tesla Motors salió a bolsa nel [[NASDAQ]] sol acrónimu ''TSLA''. La ufierta pública consiguió 226 millones de dólares pa la compañía. Yera'l primera fabricante de coches d'Estaos Xuníos en salir a bolsa dende 1956 en que lo fixo [[Ford Motor Company]].&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Matt Andrejczak |url=http://www.marketwatch.com/story/tesla-motors-revs-up-244-million-ipo-2010-06-28 |títulu=Tesla Motors revs up $244 million IPO |editor=MarketWatch |fecha=28 de xunu de 2010 |fechaaccesu=12 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt;

=== Evolución en bolsa ===
El 29 de xunu de 2010 salió a bolsa a 17 USD. Hasta'l 31 d'avientu de 2011 la cotización mínima foi de 14,98 USD y la máxima de 36,42 USD.&lt;ref name=sec /&gt; El 2 d'avientu de 2012, l'aición valía 33.82 USD y el valor de mercáu yera de 3&amp;nbsp;848&amp;nbsp;001&amp;nbsp;214 USD ({{formatnum:{{#expr:{{#expr:{{Tasa de cambéu|USD|EUR}}*3848001241}}round0}}}} euros al cambéu de güei). El 28 d'agostu de 2013 l'aición cotizar a 166 USD y la capitalización bursátil yera de 20&amp;nbsp;215&amp;nbsp;293&amp;nbsp;743 USD ({{formatnum:{{#expr:{{#expr:{{Tasa de cambéu|USD|EUR}}*20215293743}}round0}}}} euros al cambéu de güei).&lt;ref name=nasdaq&gt;{{cita web |url=http://www.nasdaq.com/symbol/tsla |títulu=nasdaq TSLA |fechaaccesu=28 d'agostu de 2013 |fecha=28 d'agostu de 2013 |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; El 9 de setiembre de 2014 l'aición cotizar a 278 USD y la capitalización bursátil yera de 34&amp;nbsp;706&amp;nbsp;910&amp;nbsp;603 de USD ({{formatnum:{{#expr:{{#expr:{{Tasa de cambéu|USD|EUR}}*34706910603 }}round0}}}} euros al cambéu de güei).

A principios d'abril de 2017 yá tien una [[capitalización]] [[bursátil]] que ronda los 47.800 millones de [[dólar|dólares]], superando asina la valoración de [[Ford Motor Company]] (44.900 millones).&lt;ref name=&quot;EP1&quot;/&gt;

== Estratexa de marca ==
Hasta mayu de 2008 Tesla Motors vendió los sos coches per teléfonu, internet o na sede central. Entós abrió la primer tienda en Los Angeles, California. En 2012 tenía 20 tiendes y talleres en Norteamérica, Europa y Asia. Tesla Motors tien previstu abrir hasta 50 tiendes en tol mundu nos próximos años. Como toa estratexa comercial va tener costos de ganancia y de perda pa los usuarios
Les tiendes Tesla tán asitiaes en sectores de luxu de les ciudaes más importantes. Dalgunes combinen tienda con taller de serviciu.

Tesla Motors pretende ufiertar al veceru una esperiencia convincente ente que consigue ventes y beneficios de serviciu que los fabricantes tradicionales nun tienen nel modelu de distribución por franquicies y de talleres oficiales. Los veceros traten direutamente con personal de Tesla y non con franquiciados. Tesla quier consiguir un meyor control de costos d'inventariu, xestión de garantía, serviciu, fortalecimientu de la marca y llogru de comentarios de los veceros. Al ser propietariu de la rede comercial Tesla evita'l conflictu d'intereses na estructura de los concesionarios tradicionales onde la venta de pieces en garantía y arreglos del concesionariu son un beneficiu pal concesionariu y un gastu pal fabricante.&lt;ref name=sec /&gt;

Amás de vender nes sos tiendes, Tesla fai muestres temporales de los sos coches en centros comerciales con gran arribación de persones, onde puede responder les entrugues de forma personal y asina consiguir una esperiencia distinta. En 3 meses y con 6 muestres en centros comerciales Tesla atendió a 400&amp;nbsp;000 persones individualmente.&lt;ref name=Estrategy /&gt; Los gastos de publicidá fueron de 1,7 millones de dólares en 2009, 3,1 millones de dólares en 2010 y 2,9 millones de dólares en 2011.&lt;ref name=sec /&gt;

[[George Blankenship]], direutor de ventes de Tesla Motors, dixo: {{cita|''Nun queremos vender un coche a la xente, queremos que la xente mérquenos un coche porque quier. Ye distintu. Yo creo que tou aquel que venga a una tienda Tesla güei va querer mercanos un coche nos próximos 10 años. Eso ye lo importante, non los próximos 3 díes, sinón los próximos 10 años.''}}&lt;ref name=Estrategy /&gt;

A diferencia d'otros fabricantes nun hai negociación del preciu porque ye fixu pa tou Estaos Xuníos y ta publicáu na so páxina web. El veceru puede centrase en configuralo coles sos opciones preferíes.&lt;ref name=Estrategy /&gt;

Tesla Motors nun tien un depósitu de coches fabricaos pa vender, sinón que fabrica los coches tal como los configura'l veceru nuna tienda Tesla o al traviés d'internet.&lt;ref name=Estrategy&gt;{{cita web|url=http://www.youtube.com/watch?v=xLOpuXNrBmI |títulu=Tesla Motors Spotlight: Brand Strategy &amp; Marketing
 |fecha=5 de xunetu de 2007 |fechaaccesu=14 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt;

El 12 de xunu de 2014 Tesla Motors anunció que lliberaba toles sos patentes.&lt;ref name=Patents&gt;{{cita web|url=http://www.teslamotors.com/blog/all-our-patent-are-belong-you |títulu=All Our Patent Are Belong To You
 |fecha=12 de xunu de 2014 |fechaaccesu=12 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;

== Productos ==

=== Automóviles ===

==== Tesla Roadster ====
{{AP|Tesla Roadster}}
[[Ficheru:Tesla_Roadster.JPG|thumb|right|Tesla Roadster.]]
El primer coche de la compañía foi'l Tesla Roadster, ye'l primer automóvil de serie qu'usando bateríes d'iones de litiu llogra una autonomía de más de {{convertir|200|mi|km|0}} por carga.&lt;ref&gt;{{cita web |fecha=9 de setiembre de 2009 |url=http://www.greencarmagazine.net/2009/07/tesla-motors-moving-quickly-to-commercialization-of-an-electric-car/ |títulu=Tesla Motors Moving Quickly to Commercialization of an Electric Car |editor=GreenCar Magacín |fechaaccesu=1 d'agostu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090713200605/http://www.greencarmagazine.net/2009/07/tesla-motors-moving-quickly-to-commercialization-of-an-electric-car/ |fechaarchivu=13 de xunetu de 2009 }}&lt;/ref&gt; El modelu base acelera de 0 a {{convertir|60|mph|km/h|0}} en 3,9 segundos y según l'analís medioambiental de Tesla Motors ye'l doble d'eficiente que'l [[Toyota Prius]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.teslamotors.com/efficiency/well_to_wheel.php |títulu=well-to-wheel |editor=Tesla Motors |fecha=6 de xunetu de 2007 |fechaaccesu=1 d'agostu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090218133242/http://www.teslamotors.com/efficiency/well_to_wheel.php |fechaarchivu=18 de febreru de 2009 }}&lt;/ref&gt; El preciu final del modelu básicu de 2009 yera de 109&amp;nbsp;000 USD ({{formatnum:{{#expr:{{#expr:{{Tasa de cambéu|USD|EUR}}*109000}}round0}}}} euros según la cotización de güei). Hasta xunu de 2012 vendiérense 2&amp;nbsp;100 Tesla Roadster en 31 países y percorrieren más de 37 millones de quilómetros llétricos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.teslamotors.com/about/press/releases/tesla-motors-and-athlon-car-lease-announce-first-model-s-leasing-program|títulu=Tesla Updates Iconic Roadster for 2012 in Limited Markets |fechaaccesu=7 d'abril de 2012}}&lt;/ref&gt; El Tesla Roadster apaeció na portada de ''[[Time]]'' n'avientu de 2006 como &quot;premiu a la meyor invención de tresporte de 2006&quot;.&lt;ref name=time&gt;{{cita web |url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1939342_1939392_1939459,00.html |títulu=Best Inventions Of 2006 |fechaaccesu=11 d'agostu de 2012 |editor=Time |editorial=Time |idioma=inglés |urlarchivu=https://archive.today/20130411233339/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1939342_1939392_1939459,00.html |fechaarchivu=2013-04-11 }}&lt;/ref&gt; Tesla dexó d'almitir pidíos pal Roadster n'agostu de 2011.&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Dillow |nome=Clay |url=http://www.popsci.com/cars/article/2011-06/farewell-roadster-tesla-will-stop-taking-orders-its-iconic-ev-two-months |títulu=Farewell Roadster: Tesla Will Stop Taking Orders for its Iconic EV in Two Months &amp;#124; Popular Science |editor=Popsci.com |fecha=23 de xunu de 2011 |fechaaccesu=11 d'agostu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120614203052/http://www.popsci.com/cars/article/2011-06/farewell-roadster-tesla-will-stop-taking-orders-its-iconic-ev-two-months |fechaarchivu=2012-06-14 }}&lt;/ref&gt; El Tesla Roadster usa un motor de corriente alterna AC que deriva direutamente del diseñu orixinal de Tesla en 1882.&lt;ref&gt;{{cita publicación|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704362004575000841720318942.html|obra=The Wall Street Journal|títulu=Long-Dead Inventor Nikola Tesla Is Electrifying Hip Techies|nome=Daniel|apellíu=Michaels|fecha=14 de xineru de 2010}}&lt;/ref&gt;

==== Tesla Roadster Sport ====
{{AP|Tesla Roadster}}
[[Ficheru:Roadster 2.5 windmills trimmed.jpg|thumb|right|Tesla Roadster Sport 2.5, la cuarta xeneración del Roadster]]

El Tesla Roadster Sport ye una versión ameyorada del deportivu Tesla Roadster. Tesla empezó a aceptar pidíos pal Roadster Sport en xineru de 2009. Acelera de 0 a {{convert|60|mph|km/h|0}} en 3,7 segundos, comparáu a los 3.9 segundos del Roadster.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.treehugger.com/files/2010/02/motor-trend-tesla-vs-porsche-video.php |títulu=Motor Trend: 2010 Tesla Roadster Sport vs. 2011 Porsche Boxster Spyder (Video) |editor=TreeHugger |fechaaccesu=3 d'ochobre de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110914172317/http://www.treehugger.com/files/2010/02/motor-trend-tesla-vs-porsche-video.php |fechaarchivu=2011-09-14 }}&lt;/ref&gt; El preciu del Roadster Sport empezaba en 128&amp;nbsp;500 USD n'Estaos Xuníos y 112&amp;nbsp;000 euros (escluyendo impuestos) n'Europa. Les entregues empezaron en xunetu de 2009.

==== Tesla Model S ====
{{AP|Tesla Model S}}

El Tesla Model S ye un liftback llétricu fabricáu por [[Tesla Motors]], qu'empezó les sos entregues en xunetu de 2012.&lt;ref&gt;{{cita videu | url=http://www.teslamotors.com/blog/tesla-unveils-model-x | títulu=Tesla Unveils Model X | editor=Tesla Motors | fecha=Feb 9, 2012 | persona=Elon Musk | llocalización=Tesla Motors Design Studio, Hawthorne, California | tiempu=11:00}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NYT050611&gt;{{cita noticia|url=http://www.nytimes.com/2011/05/08/automobiles/08TESLA.html?_r=1&amp;emc=eta1|títulu=Tesla Prepares for a Gap as Roadster Winds Down|autor=Josie Garthwaite|obra=[[The New York Times]]|fecha=6 de mayu de 2011|fechaaccesu=7 de mayu de 2011}}&lt;/ref&gt; La producción añal ye de 50.000 unidaes. Puede afaer a 5 adultos y 2 neños que pueden dir n'asientos traseros opuestos a la marcha. Tien una autonomía ente 338 km y 507 km en ciclu EPA, y una aceleración de 0 a 100 km/h ente 5,8 segundos y 2,3 segundos según versiones.

Los tiempos de recarga varien dependiendo del estáu de carga, la so capacidá total, el voltaxe disponible y el amperaje de la corriente de recarga. Dende un enchufe de 240 V, 20&amp;nbsp;kW y alto amperaje puede amontase l'autonomía en 100 km per cada hora de carga&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.teslamotors.com/models/facts |títulu=Model S Facts |editor=Tesla Motors |fechaaccesu=17 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt; lo qu'equival a unes 5 hores pa recargar dafechu la batería de 85 kWh.

La versión de tracción trasera tien un motor llétricu con una caxa reductora, ente que la versión de tracción integral forne dos motores llétricos con una caxa reductora cada unu. El paquete de bateríes ye planu y ta sol coche. Ta formáu per miles de bateríes d'iones de litiu sumando una capacidá de 60 kWh, 75 kWh, 90 kWh o 100 kWh según versiones.&lt;ref name=&quot;teslamotors specs&quot; /&gt; La carrocería ye d'aluminiu reforzada con elementos d'aceru al boro.&lt;ref name=&quot;teslamotors specs&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.teslamotors.com/models/specs |títulu=Model S Specs |editor=Tesla Motors |fechaaccesu=17 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt;

{| border=&quot;0&quot; style=&quot;background:#ffffff&quot; align=&quot;top&quot; class=&quot;sortable wikitable&quot;
|+ align=&quot;center&quot; style=&quot;background:DarkSlateBlue; color:white&quot;|'''Prestaciones del Tesla Model S'''
! width=&quot;140 px&quot; style=&quot;background:Lavender; color:Black&quot;|
! width=&quot;80 px&quot; style=&quot;background:Lavender; color:Black&quot;| 60 
! width=&quot;80 px&quot; style=&quot;background:Lavender; color:Black&quot;| 75 
! width=&quot;80 px&quot; style=&quot;background:Lavender; color:Black&quot;| 60D 
! width=&quot;80 px&quot; style=&quot;background:Lavender; color:Black&quot;| 75D
! width=&quot;80 px&quot; style=&quot;background:Lavender; color:Black&quot;| 90D
! width=&quot;80 px&quot; style=&quot;background:Lavender; color:Black&quot;| 100D
! width=&quot;80 px&quot; style=&quot;background:Lavender; color:Black&quot;| P90D
! width=&quot;80 px&quot; style=&quot;background:Lavender; color:Black&quot;| P100D
|-
|Autonomía EPA||338 km||376 km|||350 km||406 km||473 km||539 km||434 km||507 km 
|-
|Potencia máxima* ||387 CV||387 CV||524 CV||524 CV||524 CV||524 CV||772 CV||
|-
|Potencia máxima (batería)**||320 CV||320 CV||332 CV||332 CV||422 CV||422 CV||540 CV||
|-
|0 a 100 km/h||5,8 segundos||5,8 segundos||5,4 segundos||5,4 segundos||4,4 segundos||4,4 segundos||3,0&lt;br /&gt;2,8 (Ludicrous)||2,3
|-
|0 a 400 metros (¼ milla) (segundos)||13,8||13,8||13,5||13,5||12,5||12,5||11,7&lt;br /&gt;10,9 (Ludicrous)||10,6
|-
|Velocidá máxima||210 km/h||225 km/h||210 km/h||225 km/h||250 km/h||250 km/h||250 km/h||250 km/h
|-
|Almacenamientu d'enerxía (capacidá útil)||60 kWh||75 kWh||60 kWh||75 kWh||90 kWh||100 kWh||90 kWh||100 kWh
|-
|Garantía de bateríes||8 años, ensin llende de km||8 años, ensin llende de km||8 años, ensin llende de km||8 años, ensin llende de km||8 años, ensin llende de km||8 años, ensin llende de km||8 años, ensin llende de km||8 años, ensin llende de km
|-
|Entra en producción||primavera 2016||primavera 2016||primavera 2016||primavera 2016||branu 2015||iviernu 2016||branu 2015||branu 2016 

|}&lt;ref&gt;{{cita web
|url=http://www.teslamotors.com/models/design
|títulu=Tesla Model S Options
|editor=Tesla Motors
|fecha=26 de payares de 2014
|fechaaccesu=26 de payares de 2014
}}
&lt;/ref&gt;

'''''* Referir a la potencia máxima que pueden desenvolver los motores por separáu.'''''

'''''** Referir a la potencia máxima que puede apurrir la batería y la potencia máxima que pueden apurrir los motores en combináu. La potencia máxima disponible va depender del estáu de la batería, esto ye, del so nivel de carga, la so temperatura y los &quot;C&quot; (tasa de descarga) disponibles.'''''

El gobiernu federal d'Estaos Xuníos subvenciona esti vehículu con 7&amp;nbsp;500 USD ({{formatnum:{{#expr:{{#expr:{{Tasa de cambéu|USD|EUR}}*7500}}round0}}}} euros). Adicionalmente dellos estaos subvencionar con otros 10&amp;nbsp;000 USD hasta un total de 17&amp;nbsp;500 USD ({{formatnum:{{#expr:{{#expr:{{Tasa de cambéu|USD|EUR}}*17500}}round0}}}} euros).&lt;ref name=&quot;teslamotors specs&quot; /&gt; N'Europa'l preciu ensin extras va de 69&amp;nbsp;840 euros a 104&amp;nbsp;740 euros antes d'impuestos y subvenciones. En xunu de 2015 tolos Tesla Model S percorrieren una distancia acumulada de 1&amp;nbsp;000 millones de milles (1&amp;nbsp;609 millones de quilómetros).&lt;ref name=&quot;Billion&quot;&gt;{{Cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=SEwlX4_nkaE |títulu=Tesla drivers passed 1 billion electric miles. |fechaaccesu=30 de xunu de 2015 |apellíu= |nome= |enllaceautor= |fecha=23 de xunu de 2015 |formatu= |obra= |editor=Tesla Motors |editorial= |allugamientu= |idioma=inglés |cita= }}&lt;/ref&gt;

==== Tesla Model X ====
{{AP|Tesla Model X}}
[[Ficheru:Tesla Model X Geneva 2012.jpg|250px|thumb|Tesla Model X en 2012 en Xinebra]]
El [[Tesla Model X]] ye un todocamino llétricu fabricáu por [[Tesla Motors]] basáu na plataforma del Model S. Empecipió les sos entregues nel mercáu d'Estaos Xuníos el 29 de setiembre de 2015.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://twitter.com/elonmusk/status/639180971418320896 |títulu=Tesla Model X, fecha d'entregues |editor=Elon Musk, via Twitter |fechaaccesu=3 d'agostu de 2015}}&lt;/ref&gt; El Model X ye un amiestu de monovolume y ''SUV'' (''Sport Utility Vehicle'') con capacidá pa 7 adultos. Usa la mesma plataforma que'l Model S. Pretende ser más funcional qu'un monovolume, más vistosu qu'un ''SUV'' y con más prestaciones qu'un deportivu. Les puertes traseres son del tipu ferre (Falcon wings) y ábrense escontra riba. Esto dexa una meyor accesibilidá a les places traseres. El paquete de bateríes ye planu y ta sol suelu. La capacidá de la batería ye de 60 kWh, 75 kWh, 90 kWh o 100 kWh.

El Model X va tar forníu con dos motores con una caxa reductora d'una sola velocidá cada unu, un conxuntu na exa delantera y otru nel traseru, apurriéndo-y tracción integral ''All-Wheel Drive''.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.teslamotors.com/en_EU/modelx|títulu=Tesla Model X|editor=Tesla Motors|fechaaccesu=3 d'avientu de 2014}}&lt;/ref&gt; L'aceleración de 0 a 100 km/h del modelu base ye de 6,2 segundos, ente que'l Model X P100D Sig tener en 3,1 segundos con &quot;Ludicrous Mode&quot;, siendo'l todocamino más rápidu del mundu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.xataka.com/automovil/la-nueva-bateria-de-tesla-hara-que-sus-coches-sían-los-electricos-mas-rapidos-del mundu |títulu=La nueva batería de Tesla va faer que los sos coches sían los llétricos más rápidos del mundu |editor=Xataka |fechaaccesu=23 d'agostu de 2016 }}&lt;/ref&gt;
 
El Tesla Model X foi diseñáu por [[Franz von Holzhausen]]. El xasis, carrocería, motor y almacenamientu d'enerxía son propios de Tesla Motors.&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu=Wert|nome=Ray|url=http://jalopnik.com/cars/news/new-mexico-gets-tesla-whitestar-facility--to-produce-an-electric-fusion-237982.php |títulu=Darryl Siry responds to rumor on Jalopnik forum|editor=Jalopnik.com |fecha=20 de febreru de 2007 |fechaaccesu=27 de payares de 2010}}&lt;/ref&gt; Tien un coeficiente aerodinámicu de 0,24 polo que'l Model X ye'l todocamino más aerodinámicu del mercáu. El Telsa Model X presentar en febreru de 2012.&lt;ref&gt;{{cita videu |url=http://www.youtube.com/watch?v=CF3bmlwKfSo |títulu=Tesla Motors Chief Designer Franz von Holzhausen at the launch of the X
 |editor=CELEBScom |fecha=13 de febreru de 2012|fechaaccesu=21 de xunetu de 2012}}&lt;/ref&gt; Los precios van ser del orde de 5&amp;nbsp;000 USD más costosos al respective de les versiones del Model S. Tesla Motors preve una producción añal del Model X ente 10&amp;nbsp;000 y 15&amp;nbsp;000 unidaes.&lt;ref name=sec /&gt;

{| border=&quot;0&quot; style=&quot;background:#ffffff&quot; align=&quot;top&quot; class=&quot;sortable wikitable&quot;
|+ align=&quot;center&quot; style=&quot;background:DarkSlateBlue; color:white&quot;|'''Prestaciones del Tesla Model X'''
! width=&quot;140 px&quot; style=&quot;background:Lavender; color:Black&quot;|
! width=&quot;80 px&quot; style=&quot;background:Lavender; color:Black&quot;| 60D
! width=&quot;80 px&quot; style=&quot;background:Lavender; color:Black&quot;| 75D
! width=&quot;80 px&quot; style=&quot;background:Lavender; color:Black&quot;| 90D
! width=&quot;80 px&quot; style=&quot;background:Lavender; color:Black&quot;| 100D
! width=&quot;80 px&quot; style=&quot;background:Lavender; color:Black&quot;| P90D
! width=&quot;80 px&quot; style=&quot;background:Lavender; color:Black&quot;| P100D
|-
|Autonomía EPA||322 km||384 km||413 km||475 km||402 km||465 km
|-
|Potencia máxima* ||524 CV||524 CV||524 CV||524 CV||772 CV||
|-
|Potencia máxima (batería)**||332 CV||332 CV||540 CV||422 CV||540 CV||
|-
|0 a 100 km/h||6,2 segundos||6,2 segundos||5 segundos||5 segundos||3,4 segundos|| 3,1 segundos
|-
|Velocidá máxima||210 km/h||210 km/h||250 km/h||250 km/h||250 km/h||250 km/h
|-
|Almacenamientu d'enerxía||60 kWh||75 kWh||90 kWh||100 kWh||90 kWh||100 kWh
|-
|Garantía de bateríes||8 años, ensin llende de km||8 años, ensin llende de km||8 años, ensin llende de km||8 años, ensin llende de km||8 años, ensin llende de km||8 años, ensin llende de km
|-
|Entra en producción||branu 2016||branu 2016||primavera 2016||iviernu 2016||seronda 2015||branu 2016

|}&lt;ref&gt;{{cita web
|url=http://www.teslamotors.com/en_EU/modelx
|títulu=Tesla Model X Options
|editor=Tesla Motors
|fecha=30 d'avientu de 2015
|fechaaccesu=30 d'avientu de 2015
}}
&lt;/ref&gt;

'''''* Referir a la potencia máxima que pueden desenvolver los motores por separáu.'''''

'''''** Referir a la potencia máxima que puede apurrir la batería y la potencia máxima que pueden apurrir los motores en combináu. La potencia máxima disponible va depender del estáu de la batería, esto ye, del so nivel de carga, la so temperatura y los &quot;C&quot; (tasa de descarga) disponibles.'''''

==== Tesla Model 3 ====
{{AP|Tesla Model 3}}
[[Ficheru:Tesla model 3 prototype.jpg|thumb|right|300px|[[Tesla Model 3]]]]
El cuartu modelu que Tesla comercializa dende'l 28 de xunetu de 2017 ye'l Tesla Model 3, con un preciu base pa la versión d'accesu de 35&amp;nbsp;000 USD. Tien una autonomía cimera a los 354 km según el ciclu EPA. L'aceleración de 0 a 97 km/h va ser en menos de 5,6 segundos na versión básica.&lt;ref name=&quot;Handover&quot;&gt;{{Cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=vzT0uNT0ds8 |títulu=First Model 3 Handovers |fechaaccesu=29 de xunetu de 2017 |apellíu= |nome= |enllaceautor= |fecha=29 de xunetu de 2017 |formatu= |obra= |editor=Tesla Motors |editorial= |allugamientu= |idioma=inglés |cita= }}&lt;/ref&gt;

{| border=&quot;0&quot; style=&quot;background:#ffffff&quot; align=&quot;top&quot; style=&quot;text-align:center&quot; class=&quot;sortable wikitable&quot;
|+ align=&quot;center&quot; style=&quot;background:Tan; color:white&quot;|&lt;big&gt;'''Tesla Model 3'''&lt;/big&gt;
! style=&quot;background:Wheat; color:Black&quot;|
! style=&quot;background:Wheat; color:Black&quot;|''Standard''
! style=&quot;background:Wheat; color:Black&quot;|''Long Range''
|-
|Preciu USD||35&amp;nbsp;000||44&amp;nbsp;000
|-
|Autonomía EPA (km)||354||499
|-
|Aceleración 0-96,6 km/h (segundos)||5,6||5,1
|-
|Velocidá máxima (km/h)||209||225
|}&lt;ref name=&quot;Handover&quot;/&gt;

El modelu básicu tien habilitada la carga rápida (''supercharging'') y dispón del hardware pa la función de conducción asistida ''Autopilot''. Puede llevar cinco pasaxeros con comodidá. Tien un maleteru detrás y otru menor delantre con una capacidá de carga cimera a cualesquier otru turismu de les sos midíes esteriores. Puede agospiar nel interior una tabla de surf de 210 cm. Espera llograr cinco estrelles en toles pruebes de seguridá y en toles categoríes. Va Tener un techu de cristal panorámicu.&lt;ref name=&quot;Tesla3anunciu&quot;/&gt;

Al añu fabricarán unes 500&amp;nbsp;000 unidaes na fábrica de Tesla de Fremont, California.
Pa dar serviciu de carga a tal volume de coches Tesla va pasar de 6124 supercargadores en xunetu de 2017 a 18&amp;nbsp;000 a finales de 2018.&lt;ref name=&quot;Handover&quot;/&gt;
El sistema de supercarga del Tesla Model 3&lt;ref&gt;[http://xiaomiuniverse.com/tesla-model-3-empiezu-del cambéu/ Tesla Model 3]&lt;/ref&gt; va ser capaz de cargar en cualesquier parte del mundu porque se va afaer a tou tipu de voltaxes y amperajes. Tesla va pasar de tener 215 llocalidaes con tiendes o talleres n'abril de 2015 a 441 a finales de 2017. Les bateríes d'iones de litiu va fabricar Tesla nel so [[Gigafábrica]] de Reno, Nevada. Ye la fábrica cola mayor superficie en planta del mundu y la segunda en volume tres la de Boeing en Washington. Va Fabricar más bateríes d'iones de litiu que'l restu de les fábriques del mundu sumaes.&lt;ref name=&quot;Tesla3anunciu&quot;/&gt;

El 31 de marzu de 2016 mientres la presentación oficial anunció que yá s'habíen reserváu 115&amp;nbsp;000 unidaes del Model 3.&lt;ref name=&quot;Tesla3anunciu&quot;/&gt; Tesla afirmó que nes primeres 24 hores recibió más de 180&amp;nbsp;000 reserves, lo que suponía un récor mundial pa les ventes de cualquier tipu de productu. Nel segundu día les reserves superaben les 232&amp;nbsp;000. Na primer selmana recibió 325&amp;nbsp;000 reserves. Eso suponía unes ventes futures de 14&amp;nbsp;000 millones de USD. Tesla afirmó que yera'l mayor llanzamientu de cualquier tipu de productu realizáu nuna selmana. Tesla apurrió 50&amp;nbsp;658 vehículos en 2015 y 14&amp;nbsp;820 nel primer trimestre de 2016.&lt;ref name=&quot;BloomApril&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.bloomberg.com/news/articles/2016-04-07/tesla-says-model-3-pre-orders-surde-to-325-000-in-first-week |títulu=Tesla Says It Received More Than 325,000 Model 3 Reservations |fechaaccesu=9 d'abril de 2016 |apellíu=Hull |nome=Dana |enllaceautor= |fecha=7 d'abril de 2016 |formatu= |obra= |editor=Bloomberg |editorial= |allugamientu= |idioma=inglés |cita= }}&lt;/ref&gt; Cada reserva implicaba'l pagu de 1000 USD o 1000 euros recuperables en casu de cancelación.

Primeramente'l Model 3 tenía de llamase Model Y pero Ford tenía rexistráu dichu nome y negóse a dexar los derechos a Tesla. Tesla denominar Model 3 pero escribiendo'l númberu como Model &quot;☰&quot; con trés rayes horizontales al igual que la Y de Tesla nel so logotipu; d'esta miente colos distintos modelos fórmase la pallabra «SEX» (sexu). Elon Musk rexistró'l nome Model Y pa una futura versión crossover del Model 3. Entós podrá formase la pallabra SEXY» colos cuatro modelos de Tesla.&lt;ref name=&quot;NYP&quot;&gt;{{Cita web |url=http://nypost.com/2016/04/06/elon-musks-sex-obsession-fuels-tesla-design/ |títulu=Elon Musk's sex obsession fuels Tesla design |fechaaccesu=9 d'abril de 2016 |apellíu=Covert |nome=James |enllaceautor= |fecha=6 d'abril de 2016 |formatu= |obra= |editor=The New York Post |editorial= |allugamientu= |idioma=inglés |cita= }}&lt;/ref&gt;

=== Futuros modelos ===
==== Tesla Roadster 2020 ====
[[Ficheru:Tesla roadster 2020 prototype.jpg|thumb|right|300px|]]
{{AP|Tesla Roadster (2020)}}
En payares de 2017 Tesla presentó una nueva versión del descatalogado Roadster que tien previstu comercializase en 2020. Trátase d'un superdeportivu con cuatro places. Velocidá punta de 400 km/h. 0-60 milles per hora en 1,9 segundos. 0-100 milles per hora en 4,2 segundos. 1/4 de milla 8,8 segundos. Batería de 200 kWh. Autonomía de 1000 km. Va Tener un preciu de 200 mil dólares.

==== Camión Tesla ====

{{AP|Camión Tesla}} 
En payares de 2017 Tesla presentó un modelu de camión que puede cargar 36 tonelaes. Les primeres entregues tán previstes faese en 2019. Tien cuatro motores llétricos. Acelera de 0 a 60 milles per hora a plena carga en 20 segundos. Puede xubir pendientes del 5% a 105 km/h. Autonomía de 800 km a plena carga. Va Tener una garantía de 1,6 millones de km. Va Tener funciones avanzaes de conducción autónoma y el control electrónicu de los sos cuatro motores independientes torga'l [[efecto tijera]].&lt;ref&gt;[https://www.tesla.com/semi/ Páxina oficial de Tesla]&lt;/ref&gt;

==== Tesla Model Y ====
{{AP|Tesla Model Y}}

En 2015 [[Elon Musk]] desveló nun tuit que tres el Model 3 va haber un Model Y. Créese que va ser un [[SUV]] deriváu del [[Model 3]], de manera similar a cómo'l [[Model X]] deriva del [[Model S]].&lt;ref&gt;[http://forococheselectricos.com/2015/10/sera-el-tesla-model-y-un-todocamino-de-baxu-costu.html ¿Va Ser el Tesla Model Y un todocamino de baxu costu?].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://forococheselectricos.com/tag/tesla-model-y Noticies sobre'l Tesla Model Y].&lt;/ref&gt;

=== Sistemes d'almacenamientu ===

==== Powerwall y Powerpack ====

{{AP|Tesla Powerwall}}
[[Ficheru:Tesla Powerwall Render.svg|thumb|Tesla Powerwall 2]]
[[Ficheru:Tesla PowerPack Render.svg|thumb|Tesla PowerPack 2]]
El 30 d'abril de 2015 Tesla presentó dos sistemes d'almacenamientu d'enerxía: ''Powerwall'' y ''Powerpack''. El ''[[Tesla Powerwall]]'' ye un paquete de [[Batería llétrica|bateríes]] d'[[Batería d'ión de litiu|iones de litiu]] usáu como respaldu na rede llétrica d'una casa y que puede almacenar enerxía llétrica proveniente de la xeneración d'[[enerxía anovable]], como instalaciones [[Enerxía solar|solares]] o [[Enerxía eólica|eóliques]], o almacenar electricidá n'horariu nocherniegu cuando la electricidá ye más barata.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://forococheselectricos.com/2015/05/la-bateria-de-tesla-pa-el llar.html |títulu= La batería de Tesla pal llar |editor= ForoCochesEléctricos |fechaaccesu= 7 de mayu de 2015 }}&lt;/ref&gt; Puede instalase n'esteriores o interiores y nun precisa un cuartu zarráu. Tamién dexa realizar una instalación llétrica en llugares remotos ensin accesu a la rede.

Tesla ufiertaba dos capacidad: 7 kWh y 10 kWh. El so preciu yera de 3&amp;nbsp;000 USD y 3&amp;nbsp;500 USD respeutivamente. Pueden apurrir 5 kW de potencia continua y picos d'hasta 7 kW.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.digitaltrends.com/home/teslas-powerwall-will-now-provide-more-power-for-the-same-price/ |títulu= Tesla Powerwall aumenta les sos potencies |editor= Dixital Trends |fechaaccesu= 12 de xunu de 2015 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; La intensidá suministrada varia dende los 5,8 amperios nominales hasta los 8,6 amperios máximos. Pesen 100 kg y les sos dimensiones son 1300 mm x 860 mm x 180 mm. Disponen d'un control de temperatura y refrigeración por líquidu. El ''Powerwall'' nun inclúi l'inversor DC-AC. Tesla diseñó estes bateríes de forma modular. Pueden conectase hasta 9 paquetes pa tener una capacidá total d'hasta 90 kWh. Tesla ufierta una garantía de 10 años.&lt;ref name=&quot;TeslaEnergySpecs&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.teslamotors.com/powerwall |títulu= Tesla Powerwall |editor= Tesla Motors |fechaaccesu= 7 de mayu de 2015 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Pa instalaciones más grandes

El 28 d'ochobre de 2016 Elon Musk presentó'l Powerwall 2 con un preciu de 5500 USD. Puede abastecer una casa de 2 cuartos mientres un día y si tien abondos paneles solares puede facer indefinidamente.&lt;ref name=&quot;Presenta2&quot;&gt;{{Cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=dRqSkR4ENAg |títulu=Elon Musk unveils Solar Roof (2016.10.28) |fechaaccesu=10 de payares de 2016 |apellíu= |nome= |enllaceautor= |fecha=28 d'ochobre de 2016 |formatu= |obra= |editor=Every Elon Musk Video |editorial= |allugamientu= |idioma=inglés |cita= }}&lt;/ref&gt;
Tien una capacidá de 14 kWh (13,5 kWh aplicables).
Puede apurrir 5 kW de potencia continua y picos d'hasta 7 kW.
Pesa 120 kg y les sos dimensiones son 1150 mm x 755 mm x 155 mm.
Dispón d'un control de temperatura y refrigeración por líquidu.
El ''Powerwall 2'' inclúi un inversor internu DC-AC.
Ye escalable hasta 9 unidaes y tien una garantía de 10 años.
Puede montase n'interior o esterior, nel suelu o colgáu na paré.&lt;ref name=&quot;TeslaEnergySpecs&quot;/&gt;

Tesla ufierta'l ''Powerpack'' de 100 kWh de capacidá y que puede esguilase de forma indefinida hasta algamar capacidaes de GWh.&lt;ref name=&quot;TeslaEnergy&quot;&gt;{{Cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=NvCIhn7_FXI |títulu=Tesla introduces Tesla Energy |fechaaccesu=9 de mayu de 2015 |apellíu= |nome= |enllaceautor= |fecha=2 de mayu de 2015 |formatu= |obra= |editor=Tesla Motors |editorial= |allugamientu= |idioma=inglés |cita= }}&lt;/ref&gt;

El 28 d'ochobre de 2016 Elon Musk presentó'l Powerpack 2 con una capacidá de 210 kWh de capacidá y una salida de 50 kW. Puede esguilase de forma indefinida hasta algamar capacidaes de GWh.
Intégrase direutamente na rede llétrica. Nesa fecha ''Southern California Edison'' taba construyendo una instalación de 80 MWh con esi sistema. En Ḥawai taba construyéndose otra instalación de 52 MWh.&lt;ref name=&quot;Presenta2&quot;/&gt;

Tesla va lliberar les patentes de los sos sistemes d'almacenamientu d'enerxía siguiendo la so política de ''open source''.&lt;ref name=&quot;TeslaEnergy&quot;/&gt; Les unidaes d'almacenamientu ''Powerwall'' y ''Powerpack'' van fabricar na [[Fábrica Tesla|fábrica de Tesla]] en [[Fremont (California)|Fremont]] mientres 2015 y na [[Gigafábrica]] de Reno, Nevada en 2016.&lt;ref name=&quot;TeslaEnergy&quot;/&gt; Les primeres entregues van realizar en xunetu o agostu de 2015.&lt;ref name=&quot;TeslaEnergy&quot;/&gt;

Según Elon Musk pa cubrir la xeneración d'enerxía sostenible d'Estaos Xuníos precisaríense namái 160 millones de ''Powerpacks'' pa un total de 16&amp;nbsp;000 GWh. Y pa tol mundu precisaríense 900 millones de ''Powerpacks'' pa un total de 90&amp;nbsp;000 GWh. Pa cubrir la xeneración d'enerxía, tresporte y calefacción de tol mundu precisaríense 2&amp;nbsp;000 millones de ''Powerpacks'' pa un total de 200&amp;nbsp;000 GWh.&lt;ref name=&quot;TeslaEnergy&quot;/&gt;

El 7 de mayu de 2015 yá fueren acutaes 38&amp;nbsp;000 unidaes de ''Powerwall'' y 2&amp;nbsp;500 unidaes de ''Powerpack'', 63&amp;nbsp;000 unidaes ''Powerwall'' en total, por un valor total de 800 millones USD.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.xataka.com/llar-dixital/el futuru-de-tesla-suena-grandiosu-38-000-reserves-pa-powerwall-y-fecha-pa-model-3 |títulu= El futuru de Tesla acolúmbrase grandiosu: 38.000 reserves pa Powerwall y fecha pa Model 3 |editor= Xataka |fechaaccesu= 7 de mayu de 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.larepublica.net/app/cms/www/index.php?pk_articulo=533328795 |títulu= Batería de Tesla llogró $800 millones na so primer selmana|editor= La Republica NET |fechaaccesu= 13 de mayu de 2015 }}&lt;/ref&gt; Hasta xunetu de 2015 yá fueren acutaes 100&amp;nbsp;000 unidaes de ''Powerwall'' (incluyendo les unidaes pa ''Powerpack''), por un valor total de 1000 millones USD.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://forococheselectricos.com/2015/08/la demanda-de-baterias-pa-el llar-de-tesla-enche-les-meyores-mires.html |títulu= La demanda de bateríes pal llar de Tesla enche les meyores mires |editor= ForoCochesEléctricos |fechaaccesu= 10 d'agostu de 2015 }}&lt;/ref&gt;

=== Solar Roof ===
Na seronda de 2016 Tesla Motors empecipió'l procesu de fusión con [[SolarCity]], que se dedica a la instalación de paneles solares fotovoltaicos.

El 28 d'ochobre de 2016 Elon Musk presentó'l ''Solar Roof'' nun vecinderu nel que se camudara'l teyáu tradicional a cuatro cases. Ye un sistema de texas de vidriu qu'incorporen célules fotovoltaiques. Musk destacó que yeren guapes, algamadices ya integrábense cola casa apurriendo meyor aislamientu. Ante la cayida d'oxetos pesaos presenten una resistencia cimera a texer de magre o de cayuela. Presentó los modelos ''Textured Glass Tile, Slate Glass Tile, Smooth Glass Tile'' y ''Tuscan Glass Tile''.&lt;ref name=&quot;Presenta2&quot;/&gt;

Musk señaló que Tesla taba en situación d'apurrir una solución global a les necesidaes del ciclu d'enerxía de cualquier familia:
*Xeneración con SolarCity y Solar Roof.
*Almacenamientu con Powerwall y Powerpack.
*Tresporte con Tesla Roadster, Model S, Model X y Model 3 (a partir de 2017).&lt;ref name=&quot;Presenta2&quot;/&gt;

== Collaboraciones con otros fabricantes ==

=== Mercedes Clase A E-Cell ===
[[Ficheru:Messe i-Mobility 2012-by-RaBoe-135.jpg|thumb|Mercedes Clase A E-Cell en Stuttgart, Alemaña.]]
Como parte de la so collaboración con [[Mercedes-Benz]], Tesla fabricó componentes del motor pal coche llétricu Mercedes Clase A E-Cell. Tien una autonomía de {{convertir|200|km|mi|0}}, y un par motor de 290 Nm. El paquete de bateríes de 36&amp;nbsp;kWh contién unes 4000 bateríes d'iones de litiu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.thedailygreen.com/living-greenblogscars-transportation/mercedes-electric-a-class-460910#ixzz0yqm1xQCH |títulu=Mercedes Electric Car by Tesla Test Drive - Video Tesla Mercedes A Class |editor=The Daily Green |fecha=3 de setiembre de 2010 |fechaaccesu=3 d'ochobre de 2010 }}&lt;/ref&gt; Hasta avientu de 2011 Tesla Motors vendió a Mercedes 500 paquetes de bateríes y cargadores pal programa Clase A E-Cell.&lt;ref name=sec /&gt;

=== Mercedes Clase B EV ===
Nel segundu trimestre de 2014 Tesla Motors empezó la entrega de bateríes, motores y sistemes de propulsión pal Mercedes Clase B EV.&lt;ref name=&quot;SEC3Q&quot;/&gt;

=== Daimler Smart ===
[[Ficheru:Smart-electric-drive.jpg|thumb|right|[[Smart ED|Smart llétricu]].]]
A principios de 2008 Tesla empezó a trabayar con [[Daimler AG]] en componentes del motor pa la [[Smart ED|versión llétrica del Smart]]. Hasta avientu de 2011 Tesla vendió 2100 paquetes de bateríes y cargadores pa los [[Smart ED|Smart fortwo llétricos]].&lt;ref&gt;{{cita noticia|url=http://www.wired.com/autopia/2009/01/tesla-motors-jo/ |títulu=Tesla Motors Joins Daimler On a Smart EV &amp;#124; Autopia |editor=Wired.com |fecha=13 de xineru de 2009 |fechaaccesu=11 d'agostu de 2012 |nome=Chuck |apellíu=Squatriglia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=thestreet /&gt;&lt;ref name=sec /&gt;

=== Toyota RAV4 EV ===
[[Ficheru:Toyota RAV4 EV WAS 2012 0791.JPG|thumb|Segunda xeneración del Toyota RAV4 EV]]
En xunetu de 2010 Tesla Motors y Toyota roblaron un alcuerdu pa empecipiar el desenvolvimientu d'una segunda xeneración del Toyota RAV4 EV.&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Abuelsamid |nome=Sam |url=http://green.autoblog.com/2010/07/16/breaking-tesla-and-toyota-to-develop-rav4-ev-hope-to-launch-in/ |títulu=Breaking: Tesla and Toyota to develop RAV4 EV, hope to launch in 2012 — Autoblog Green |editor=Green.autoblog.com |fecha=16 de xunetu de 2010 |fechaaccesu=19 de xunetu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180811131842/http://green.autoblog.com/2010/07/16/breaking-tesla-and-toyota-to-develop-rav4-ev-hope-to-launch-in/ |fechaarchivu=2018-08-11 }}&lt;/ref&gt; Nel branu de 2012 el vehículu empezar a vender por 51&amp;nbsp;000 USD. Tesla tien un contratu de 100 millones de dólares pa suministrar motores llétricos, componentes d'electrónica de potencia, paquetes de bateríes d'iones de litiu, caxes de cambeos d'una marcha y software. Estos componentes son similares a los del Tesla Model S. La velocidá máxima ye de {{convertir|100|mph|km/h|0}}. L'aceleración de 0 a {{convertir|60|mph|km/h|0}} ye de 7 segundos. L'autonomía normal ye de {{convertir|100|mi|km|0}}.&lt;ref&gt;{{cita noticia|url=http://wheels.blogs.nytimes.com/2012/08/03/toyota-and-tesla-trot-out-the-rav4-ev/ |títulu=Toyota and Tesla Trot Out the RAV4 EV|autor=Jerry Garrett |obra=[[The New York Times]]|fecha=3 d'agostu de 2012|fechaaccesu=11 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=toyotarav4&gt;{{cita web|url=http://www.youtube.com/watch?v=BfO3_SG26So |títulu=2012 Toyota RAV4 EV - Toyota and Tesla |fecha=31 de xunetu de 2007 |fechaaccesu=14 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt; Les actividaes de Tesla Motors en rellación al programa RAV4 remataron nel tercer trimestre de 2014.&lt;ref name=&quot;SEC3Q&quot;&gt;{{Cita web |url=http://files.shareholder.com/downloads/ABEA-4CW8X0/2661176233x0xS1193125-14-403635/1318605/filing.pdf |títulu=FORM 10-Q 2014 3Q |fechaaccesu=17 de xineru de 2015 |apellíu= |nome= |enllaceautor= |fecha=7 de payares de 2014 |formatu= |obra= |editor=SEC |editorial= |allugamientu= |idioma=inglés |cita= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150118013921/http://files.shareholder.com/downloads/ABEA-4CW8X0/2661176233x0xS1193125-14-403635/1318605/filing.pdf |fechaarchivu=2015-01-18 }}&lt;/ref&gt;

=== Freightliner Custom Chassis ===
Freightliner Custom Chassis ye una filial de [[Daimler AG]] que fabrica xasis pa darréu ser carrozados como furgonetes de repartu.&lt;ref name=sec /&gt; Tien una versión llétrica ''MT E-CELL All-Electric Delivery Van'' con un motor de 120 kW que dispón d'una autonomía d'hasta {{convertir|100|mi|km|0}}. La batería recárgase totalmente ente 6 y 8 hores. Algama una velocidá de {{convertir|65|mph|km/h|0}}. Puede aforrar en combustible hasta 15&amp;nbsp;000 USD ({{formatnum:{{#expr:{{#expr:{{Tasa de cambéu|USD|EUR}}*15000}}round0}}}} euros al cambéu de güei) al añu en comparanza con furgonetes similares.&lt;ref name=Freightliner&gt;{{cita web |url=http://freightlinerchassis.com/Walk-In-Van-Chassis/all-electric-chassis/menu-id-209.html |títulu=All-Electric Chassis |fechaaccesu=13 d'agostu de 2012 |editor=Freightliner Custom Chassis |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://freightlinerchassis.com/Walk-In-Van-Chassis/all-electric-chassis/menu-id-209.html|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt; Tesla Motors apúrre-yos el paquete de bateríes, motor, electrónica de potencia y software.&lt;ref name=sec /&gt;

== Sede ==
[[Ficheru:TeslaMotors HQ PaloAlto.jpg|thumb|right|Sede de Tesla Motors en Palo Alto, [[California]]]]
Tesla Motors tien la sede en Palo Alto, California. Centraliza los departamentos d'investigación y desenvolvimientu. Ellí realiza prototipos y pruebes de bateríes, motores, electrónica de potencia y software.&lt;ref name=sec /&gt; Tien 32.500 m² y ta arrendada a Tesla Motors.&lt;ref name=sec /&gt; En Hawthorne, California, ta arrendáu nunes instalaciones de 12.000 m² dedicaes a inxeniería y servicios de diseñu. En Maidenhead, Reinu Xuníu, ta arrendáu nunes instalaciones de 800 m² dedicaes a alministración, ventes, serviciu y publicidá.&lt;ref name=sec /&gt;

== Fábrica ==
{{AP|Fábrica Tesla}}
[[Ficheru:NUMMIplantMissionPeakPanorama 3199.jpg|250px|thumb|Fábrica de Tesla en Fremont, [[California]].]]
La fábrica de Tesla Motors ta en Fremont, [[California]]. Orixinalmente foi de [[General Motors|GM]] y cerrar en 1982. En 1984 foi reabierta y operaba conjuntamente por [[Toyota]] y [[General Motors]]. Conocer como NUMMI (New United Motor Manufacturing Inc.). La planta funcionó mientres 25 años produciendo 8 millones de vehículos hasta que GM retirar en 2009. La producción de Toyota Corolla en Norteamérica treslladar a Cambridge, Ontario, Canadá. Hasta mayu de 2010 NUMMI fabricó una media de 6000 vehículos a la selmana.&lt;ref name=&quot;atc2010&quot;&gt;{{cita web
|títulu=The End Of The Line For GM-Toyota Joint Venture
|url=http://ww.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=125229157
|editor=[[National Public Radio]]
|obra= [[All Things Considered]]
|fecha=26 de marzu de 2010
|fechaaccesu=7 d'abril de 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tal2010&quot;&gt;{{cita web
|títulu=Episode 403 - NUMMI
|url= http://www.thisamericanlife.org/radio-archives/episode/403/nummi
|editor= [[This American Life]]
|fecha=26 de marzu de 2010
|fechaaccesu=7 d'abril de 2010}}&lt;/ref&gt;

Tesla Motors tomó posesión de la planta'l 19 d'ochobre de 2010.&lt;ref name=&quot;WSJ&quot;&gt;{{cita noticia | autor =PUI-WING TAM | títulu =Idle Fremont Plant Gears Up for Tesla | url =http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704300604575554662948527140.html | obra =[[Wall Street Journal]] | fecha =21 d'ochobre de 2010 | fechaaccesu = 3 d'abril de 2011}}&lt;/ref&gt; y abrir el 27 d'ochobre.&lt;ref name=&quot;tesla factory release&quot;&gt;{{cita noticia | url=http://ir.teslamotors.com/releasedetail.cfm?releaseid=523911 | títulu=Tesla Motors Opens Tesla Factory - Home of the Model S | editor=Tesla Motors | fecha=27 d'ochobre de 2010 | fechaaccesu=18 de xunetu de 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160414064729/http://ir.teslamotors.com/releasedetail.cfm?releaseid=523911 | archivedate=2016-04-14 }}&lt;/ref&gt;
El 22 de xunu de 2012 apurrióse'l primera [[Tesla Model S]] nuna presentación especial na fábrica.&lt;ref name=1stDelivery&gt;{{cita noticia|url=http://www.mercurynews.com/business/ci_20919722/silicon-valley-milestone-tesla-motors-begins-delivering-model?refresh=non|títulu=In a Silicon Valley milestone, Tesla Motors begins delivering Model S electric cars |autor=John Boudreau|obra=San Jose Mercury News |fecha=22 de xunu de 2012|fechaaccesu=22 de xunu de 2012}}&lt;/ref&gt; En 2010 Tesla mercó la mayoría de les plantes de fabricación por 42 millones de dólares, incluyendo les prenses de carrocería y les máquines d'inyeición de plásticu. Tesla Motors mercó a NUMMI y Toyota con notables descuentos más de 17 millones de dólares d'equipos de fabricación y pieces.&lt;ref name=thestreet&gt;{{cita web |url=http://www.thestreet.com/story/11009706/1/tesla-motors-reports-fourth-quarter-and-full-year-2010-results.html |títulu=Tesla Motors Reports Fourth Quarter And Full Year 2010 Results |fechaaccesu=11 d'agostu de 2012 |editor=thestreet.com |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; El gobiernu d'Obama concedió un préstamu federal de 465 millones de dólares col que la compañía empezó a reacondicionar la fábrica.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.diablomag.com/Diablu-Magacín/April-2012/The-Car-of-the-Future/|títulu=The Car of the Future|fechaaccesu=7 d'abril de 2012|añu=2012}}&lt;/ref&gt;

Na fábrica Tesla Motors realiza la corte y prensado de chapa, la inyeición de plásticu, el ensamblado de carrocería, la pintura, la fabricación de paquetes de bateríes, el montaxe final y la prueba de control calidable.&lt;ref name=sec /&gt; La mayor parte de les pieces estampaes y d'aluminiu y más del 90% de les pieces de plásticu del Model S producir na planta. Na planta fabríquense más pieces del Model S que les que se faíen pal Toyota ''Corolla'' que se producía enantes na fábrica.&lt;ref name=MT20120622&gt;{{cita noticia|url=http://www.motortrend.com/roadtests/alternative/1206_2012_tesla_model_s_first_drive/|títulu=
2012 Tesla Model S First Drive|autor=Frank Markus|obra=Motor Trend|fecha=22 de xunu de 2012|fechaaccesu=21 de xunetu de 2012}}&lt;/ref&gt; El Tesla Model S tien más de 2000 pieces que se merquen a más de 200 fabricantes esternos.&lt;ref name=sec /&gt; Les parés y el suelu de la fábrica pintar de blancu ya instaláronse munchos lucernarios nos techos pa consiguir más lluz natural.&lt;ref name=&quot;NationalGeo&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=Dhm2Yf2Zqzc |títulu=Tesla Model S - Supercars 2011 |fechaaccesu=2 d'avientu de 2012 |editor=National Geographic |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;

En xunu de 2012 Tesla Motors emplegaba a más de 2&amp;nbsp;000 trabayadores.&lt;ref name=FirstDelivery&gt;{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=JMgzCnspapo |títulu=Tesla Model S first customer delivery - live event |editor=Technological Vehicles |fecha=22 de xunu de 2012|fechaaccesu=22 de xunu de 2012}}&lt;/ref&gt; En xunu de 2015 tenía 12&amp;nbsp;000 emplegaos.&lt;ref name=&quot;Vision&quot;&gt;{{Cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=5nMcJxA3lto |títulu=Elon Musk and JB Straubel share their vision on energy (6.8.15) |fechaaccesu=10 d'ochobre de 2015 |apellíu= |nome= |enllaceautor= |fecha=8 de xunu de 2015 |formatu= |obra= |editor= |editorial= |ubicación= |idioma=inglés |cita= }}&lt;/ref&gt; A 30 de setiembre de 2014 nengunu de los sos emplegaos pertenecía a nengún sindicatu.&lt;ref name=&quot;SEC3Q&quot;/&gt; La planta tien {{convertir|210|acre|sqm|0}}.&lt;ref name=sec /&gt;

== Gigafábrica ==
{{AP|Gigafábrica de Tesla}}
La '''Gigafábrica''' de Tesla ye una enorme fábrica de bateríes d'iones de litiu que s'empezó a construyir en [[Reno (Nevada)|Reno]], [[Nevada]] en setiembre de 2014.&lt;ref&gt;http://www.nytimes.com/2014/09/05/business/energy-environment/nevada-a-winner-in-teslas-battery-contest.html?_r=0&lt;/ref&gt; Tien previstu empezar la producción en 2017 y tar a plenu rendimientu en 2020.&lt;ref name=GreenTech/&gt;

=== Descripción ===
[[Ficheru:Liion-18650-AA-battery.jpg|Bateríes d'iones de litiu.|thumb|right|150px]]
El costu de construcción va ser d'unos 5&amp;nbsp;000 millones de USD.&lt;ref name=GreenTech/&gt;&lt;ref name=ibt20140320/&gt; Cuando la fábrica tea a plenu rendimientu, Tesla Motors espera llograr un amenorgamientu del 30% nel costu de producción de les sos bateríes pa coches llétricos. Pa 2020 espera producir bateríes pa 500&amp;nbsp;000 coches Tesla al añu. Los modelos forníos coles bateríes producíes na Gigafábrica van ser el [[Tesla Model S]], [[Tesla Model X]] y Tesla Model III.

Va Dar unos 6&amp;nbsp;500 emplegos direutos y unos 16&amp;nbsp;000 indireutos.&lt;ref name=&quot;teslamotors&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.teslamotors.com/blog/gigafactory|títulu=Gigafactory &amp;#124; Blogue &amp;#124; Tesla Motors|editor=teslamotors.com|fechaaccesu=9 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ibt20140320&gt;{{cita noticia|apellíu1=Cuthbertson|nome1=Anthony|títulu=Tesla to Create World's Largest Lithium-ion Battery Factory|url=http://www.ibtimes.co.uk/tesla-create-worlds-largest-lithium-ion-battery-factory-1441095|fechaaccesu=12 de xunu de 2014|editor=IBT|fecha=20 de marzu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;teslamotors2&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.teslamotors.com/sites/default/files/blogue_attachments/gigafactory.pdf|fecha=26 de febreru de 2014|títulu=Planned 2020 Gigafactory Production Exceeds 2013 Global Production|fechaaccesu=5 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt; La contratación va ser principalmente pa persones del estáu de Nevada y especialmente veteranos de guerra.&lt;ref name=Carson/&gt; L'estáu de Nevada tenía una población en 2012 de 2&amp;nbsp;758&amp;nbsp;931 habitantes. En 2010 la ciudá de [[Reno]] tenía 225&amp;nbsp;221 habitantes. El gobernador de Nevada Brian Sandoval dixo en setiembre de 2014 que l'impautu de la Gigafábrica en Nevada sería de 100&amp;nbsp;000 millones de USD en 20 años. Cuando tea en funcionamientu va suponer un 4% del PIB del estáu de [[Nevada]].&lt;ref name=NevadaSel&gt;{{Cita web |url=http://www.teslamotors.com/about/press/releases/nevada-selected-official-site-tesla-battery-gigafactory |títulu=Nevada Selected As Official Site for Tesla Battery Gigafactory |fechaaccesu=9 de setiembre de 2014 |apellíu= |nome= |enllaceautor= |fecha=4 de setiembre de 2014 |formatu= |obra= |editor=Tesla Motors |editorial= |allugamientu= |idioma=inglés |cita= }}&lt;/ref&gt; El gobernador esperaba una torna de 80 USD por cada USD invertíu pol estáu de Nevada nos incentivos a la Gigafábrica.

El ''CTO'' de Tesla [[JB Straubel]] dixo que la Gigafábrica
{{cita|‘doubling the worldwide capacity in a single factory and reinventing the supply chain.‘| col2=‘va doblar la capacidá mundial (de producción de bateríes d'iones de litiu) nuna única fábrica y va reinventar la cadena de suministru.'}}

Na planta producirán un total de 35 [[GWh]] en célules d'iones de litiu pa les necesidaes de la [[Fábrica Tesla|fábrica de Tesla]] en [[Fremont (California)|Fremont]] y 15 [[GWh]] de célules d'iones de litiu pa paquetes de bateríes estacionarios (pal so usu n'edificios).&lt;ref name=GreenTech/&gt; [[Elon Musk]] dixo que la fábrica tendría una forma de diamante empobinada al norte p'allugar meyor los [[Panel solar|paneles solares]] de la cubierta, amenorgar el movimientu de tierres y alcontrar con facilidá tolos componentes y equipos por GPS.&lt;ref name=Carson&gt;{{cita videu |títulu=Tesla Gigafactory Announcement |persona= |añu= |url=https://www.youtube.com/watch?v=ZHeR2-ifbg4 |mediu= |editorial=Tesla Motors |llocalización= |fechaaccesu=9 de setiembre de 2014 |añoacceso= |mesacceso= |tiempu= |cita= |id= }}&lt;/ref&gt; La fábrica va ser autosuficiente energéticamente. Va Producir la so electricidá con [[enerxía solar fotovoltaica]] y otres [[enerxíes anovables]] como la [[Enerxía eólica|eólica]] o [[Enerxía xeotérmica|xeotérmica]]. Va Trátase d'embrivir el [[impautu medioambiental]].&lt;ref name=Carson/&gt; La planta tamién va reciclar paquetes de bateríes usaes.&lt;ref name=GreenTech/&gt;

=== Allugamientu ===
[[Ficheru:Tesla Model S and rainbow.jpg|Tesla Model S. La Gigafábrica va fabricar bateríes pal Tesla Model&amp;nbsp;S, Tesla Model&amp;nbsp;X y Tesla Model&amp;nbsp;III.|thumb|right]]
Ta nel ''Reno Tahoe Industrial Center'' en ''2641 Portofino Drive'', [[Reno]], [[Nevada]], [[Estaos Xuníos]].&lt;ref name=GreenTech/&gt; Ocupa una superficie de 929&amp;nbsp;030 metros cuadraos.&lt;ref name=GreenTech/&gt; La distancia ente la fábrica de Tesla en [[Fremont (California)]] y [[Reno]], [[Nevada]] ye d'unos 330 km. El 3 de setiembre de 2014 el gobernador de [[Nevada]] Brian Sandoval y [[Elon Musk]] anunciaron que l'allugamientu de la Gigafábrica taría en [[Nevada]].&lt;ref name=GreenTech&gt;{{Cita web |url=http://www.greentechmedia.com/articles/read/Reports-Tesla-Selects-Nevada-as-Giga-Battery-Factory-Site |títulu=Reports: Tesla Selects Nevada as Giga Battery Factory Site |fechaaccesu=8 de setiembre de 2014 |apellíu=Wesoff |nome=Eric |enllaceautor= |fecha=3 de setiembre de 2014 |formatu= |obra= |editor=Greentechmedia |editorial= |allugamientu= |idioma=inglés |cita= }}&lt;/ref&gt;

== Centros de serviciu ==
[[Ficheru:Tesla Munich store.jpg|thumb|right|Tesla abrió en setiembre de 2009 un concesionariu en Múnich, Alemaña.]]

Tesla Motors tien concesionarios propios. En xunetu de 2010 Tesla contrató al executivu [[George Blankenship]] como vicepresidente de diseñu y desenvolvimientu de concesionarios. Antes trabayara en [[Apple]] y [[Gap (empresa)|Gap]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.autoblog.com/2010/07/08/tesla-hires-former-apple-retail-strategist-to-revolutionize-buyi/ |títulu=Tesla hires former Apple retail strategist to revolutionize buying experience |editor=autoblog.com |fecha=8 de xunetu de 2010 |fechaaccesu=11 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt; La mayoría de tiendes Tesla tienen un taller axuntu. En dellos mercaos Tesla va instalar tiendes y talleres separaos.

Tesla ufierta un serviciu a casa llamada ''Tesla Rangers'' nel que lu carga al veceru un preciu fixu per quilómetru de desplazamientu. Los propietarios d'un vehículu Tesla pueden unviar datos de diagnósticu al traviés de telefonía móvil o nuna tarxeta de memoria. Esto dexa diagnosticar y reparar munchos problemes antes de mirar el vehículu físicamente. Cuando ye necesariu un caltenimientu o arreglu'l veceru pide una cita nun taller Tesla. Los ''Tesla Rangers'' pueden realizar bastantes arreglos nos sos desplazamientos, como revisiones añales, actualizaciones de software y ''firmware'', cambéu de módulos electrónicos y dellos componentes mecánicos. Si l'arreglu ye mayor y rique un elevador el vehículu llevar al taller Tesla más próximu.&lt;ref name=sec /&gt;

En 2012 Tesla tenía ''Service Centers'' y/o ''Service Rangers'' en Chicago, Copenhague, Dania Beach, Denver, Eindhoven, Hong Kong, Los Angeles, Menlo Park, Milán, Múnich, Newport Beach, New York, Oslo, París, Seattle, Sidney, Tokiu, Toronto, Washington DC, Londres y Zúrich.&lt;ref name=&quot;teslamotors serviciu&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.teslamotors.com/own/service |títulu=Model S Specs |editor=Tesla Motors |fechaaccesu=12 d'agostu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120722101341/http://www.teslamotors.com/own/service |fechaarchivu=22 de xunetu de 2012 }}&lt;/ref&gt;

== Teunoloxía de recarga ==

=== Supercargadores ===
{{VT|Chademo|IEC 62196}}
[[Ficheru:Tesla charging station with solar collector trimmed.jpeg|thumb|right|350px|[[Estación de carga]] alimentada por aciu [[enerxía solar fotovoltaica]] por aciu paneles instalaos na cubierta.]]
Los supercargadores Tesla son cargadores en corriente continua de 130 [[kW]] aproximao: les estaciones de recarga rápida Tesla dan hasta 120 kW de potencia, anque en dellos llugares desenvuelven 135 kW . Dexen recargar el 50% de la batería en 20 minutos y el 80% en 40 minutos, retrasen 75 minutos pa recargales na so totalidá. Per otru llau, hai adaptadores del cargador rápidu [[Chademo]], d'hasta 50 kW de corriente continua, a conector Tesla.&lt;ref&gt;* [http://www.recargacocheselectricos.com/adaptador-tesla-chademo-yá-en mercáu Adaptador de chademo a Tesla]&lt;/ref&gt;

El 25 de setiembre de 2012 Tesla presentó les sos estaciones de recarga rápida (''superchargers''). Tesla instalar nes árees de descansu de les 
carreteres por que mientres el conductor fuelga'l coche recárguese. Dispón d'unos paneles solares de 100 kW a 120 kW qu'inyecten electricidá a la rede. Al coneutar un vehículu llétricu recargar de les bateríes producir dende la rede. El balance enerxéticu ye favorable pa Tesla. Estes recargues son gratis pa tolos Tesla Model S y Model X de forma indefinida. El 24 d'abril de 2014 Tesla punxo en serviciu la so estación de recarga rápida númberu 100. N'abril de 2014 Tesla tenía 14 supercargadores n'Europa.&lt;ref name=&quot;cargadoresabril&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.teslamotors.com/blog/100-supercharger-stations |títulu=100 Supercharger Stations|fechaaccesu=4 de mayu de 2014 |fecha=24 d'abril de 2014 |editor=Tesla Motors |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; N'abril de 2016 Tesla tenía operatives 617 estaciones de recarga rápida con 3652 puestos de recarga.
El 4 de payares de 2017 Tesla tenía operatives 1032 estaciones de recarga rápida con 7320 puestos de recarga.&lt;ref name=&quot;cargadoresnov17&quot;&gt;{{cita web |url=https://www.tesla.com/supercharger |títulu=100 Supercharger Stations|fechaaccesu=4 de payares de 2017 |fecha=24 de payares de 2017 |editor=Tesla Motors |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;

=== Intercambiu de bateríes ===
El 20 de xunu de 2013 Tesla presentó'l sistema d'intercambiu de bateríes pal Tesla Model S. El conductor allega a una estación d'intercambiu Tesla onde asitia'l coche sobre un foso. Un sistema robotizado quita los torniellos que suxeten el paquete de bateríes a la carrocería, retira escontra baxo el paquete descargáu, asitia un paquete cargáu y apierta los torniellos col par d'apierte especificáu. El conductor nun se baxa del vehículu mientres el procesu que dura 90 segundos.

Na presentación del sistema comparar en direutu col repostaxe de gasolina d'un coche nuna gasolinera con fluxu de suministru altu (38 llitros per minutu). Desque'l conductor baxó del coche hasta que volvió arrincar pasaron 4 minutos y 7 segundos. Mientres esi tiempu camudaron les bateríes a dos Tesla Model S. L'intercambiu de bateríes del primer Tesla Model S llevar a cabu en 1 minutu 13 segundos y nel segundu en 1 minutu 33 segundos.&lt;ref name=&quot;swap&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.teslamotors.com/batteryswap?elq=d6f74903f4414de485ca0176y77caffe&amp;elqCampaignId=180 |títulu=Battery Swap |fechaaccesu=26 de xunu de 2013 |fecha=20 de xunu de 2013 |editor=Tesla Motors |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;

N'avientu de 2014 Tesla Motors empezó un programa piloto d'intercambiu de bateríes en Harris Ranch, [[California]], xunto a un supercargador. Esti programa tien como oxetivu probar la teunoloxía y la demanda del serviciu. El procesu d'intercambiu dura unos 3 minutos y el costu ye similar a enllenar un depósitu de gasolina nun coche de la so gama.&lt;ref name=&quot;Intercambiu&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.teslamotors.com/blog/battery-swap-pilot-program |títulu=Battery Swap Pilot Program |fechaaccesu=17 de xineru de 2015 |apellíu= |nome= |enllaceautor= |fecha=19 d'avientu de 2014 |formatu= |obra= |editor=Tesla Motors |editorial= |allugamientu= |idioma=inglés |cita= }}&lt;/ref&gt; Finalmente, dempués d'un periodu de pruebes nel que los veceros pudieron probar el sistema, Tesla decidió rematar el proyeutu por cuenta de que solo 5 persones de les 200 invitaciones esplegaes pola compañía fueron a usar la estación, y facer solo una vegada. Elon Musk decidió que nun yera vidable siguir col proyeutu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://forococheselectricos.com/2015/06/elon-musk-fala-de-la-estacion-de-cambéu-de-baterias-de-tesla.html |títulu=Elon Musk fala de la estación de cambéu de bateríes de Tesla |fechaaccesu=8 de xineru de 2015 }}&lt;/ref&gt;

== Patentes ==
El 12 de xunu de 2014 anunció que lliberaba les sos patentes por que pudieren ser utilizaes de papu sanu pa la construcción de vehículos llétricos. Facer col espíritu del movimientu ''open source'' (códigu abiertu) pa faer avanzar la teunoloxía del vehículu llétricu. En 2014 menos del 1% de los vehículos producíos yeren llétricos.

En 2014 la producción añal averar a los 100 millones de vehículos y la flota total yera d'unos 2000 millones de vehículos. Tesla creía qu'aplicando la filosofía ''open source'' a les sos patentes fortaleceríalu y nun-y debilitaría.&lt;ref name=Patentes&gt;{{Cita web |url=http://www.teslamotors.com/blog/all-our-patent-are-belong-you |títulu=All Our Patent Are Belong To You |fechaaccesu= |apellíu=Musk |nome=Elon |enllaceautor= |fecha=12 de xunu de 2014 |formatu= |obra= |editor=Tesla Motors |editorial= |allugamientu= |idioma=inglés |cita= }}&lt;/ref&gt;

== Socios ==
Tesla Motors fabrica y viende los sos coches, pero a diferencia d'otros fabricantes tamién opera como fabricante d'equipu orixinal (''orixinal equipment manufacturer'', [[OEM]]). Fabrica componentes pa vehículos llétricos qu'otros fabricantes pueden mercar y usar coles sos propies marques. Tesla tien collaboraciones con [[Daimler AG]] y [[Toyota]]. Tamién trabaya estrechamente con [[Panasonic]] como sociu estratéxicu na investigación y desenvolvimientu de bateríes.&lt;ref name=&quot;wot.motortrend.com&quot;&gt;{{cita web|url=http://wot.motortrend.com/6620008/green/tesla-motors-to-provide-batteries-for-freightliner-custom-chassis-electric-van/index.html |títulu=Tesla Motors to Provide Batteries for Freightliner Custom Chassis Electric Van - WOT on Motor Trend |editor=Wot.motortrend.com |fechaaccesu=11 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt;

=== Daimler AG ===
En mayu de 2009 [[Daimler AG]] adquirió casi'l 10% de les aiciones de Tesla Motors por un importe d'unos 50 millones de dólares. El 31 d'avientu de 2011 la filial de [[Daimler AG]] ''Blackstar lnvestco LLC'' yera propietaria de 8&amp;nbsp;113&amp;nbsp;215 aiciones de Tesla Motors. Tesla Motors y [[Daimler AG]] alcordaron cooperar en sistemes de bateríes, sistemes de propulsión pa vehículos llétricos y proyeutos de vehículos. Como parte de la collaboración el Dr. Herbert Kohler, Vicepresidente de ''Y-Drive'' y ''Future Mobility'' de Daimler AG, tuvo un asientu nel Conseyu de Direición de Tesla.&lt;ref name=daimler /&gt; En xunetu de 2009 AABAR AD mercó a Daimler AG el 40% de les aiciones que tenía de Tesla Motors.&lt;ref name=reuters2009&gt;{{cita web|url=http://www.reuters.com/article/2009/07/13/aabar-daimler-tesla-idUSLD56046820090713 |títulu=UAE'S Aabar buys 40 pct of Daimler's Tesla stake |editor=Reuters |fecha=13 de xunetu de 2009 |fechaaccesu=12 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt;

=== AABAR AD ===
AABAR AD ye una compañía d'inversiones controlada por IPIC (International Petroleum Investment Company), que ye propiedá del Gobiernu del emiratu d'[[Abu Dhabi]]. El IPIC ye unu de los medios pa invertir la riqueza petrolera d'Abu Dhabi, que ye unu de los mayores esportadores de petroleu. En marzu de 2009 AABAR AD mercó un 9% d'aiciones de Daimler AG. En xunetu de 2009 AABAR AD mercó a Daimler AG el 40% de les aiciones que tenía de Tesla Motors.&lt;ref name=reuters2009 /&gt;

=== Toyota ===
En xunetu de 2010 Tesla Motors vendió 2&amp;nbsp;941&amp;nbsp;176 aiciones a [[Toyota]] a un preciu de 17 USD por aición. La venta foi de 50 millones de dólares&lt;ref name=sec /&gt;

=== Panasonic ===
[[Ficheru:Tesla Panasonic.jpg|thumb|right|El presidente de Panasonic Energy Company Naoto Noguchi presenta a JB Straubel de Tesla les primeres bateríes d'iones de litiu fabricaes na fábrica de Suminoe, Xapón.]]

El 7 de xineru de 2010 Tesla Motors y Panasonic anunciaron que collaboraríen na nueva xeneración de bateríes d'iones de litiu basaes nel modelu 18650 pa vehículos llétricos.&lt;ref&gt;{{cita noticia| url=http://www.reuters.com/article/idUSN0721766720100107 | obra=Reuters | títulu=Tesla, Panasonic partner on electric car batteries | nome=Poornima | apellíu=Gupta | fecha=7 de xineru de 2010}}&lt;/ref&gt; L'alcuerdu ye parte d'una inversión de Panasonic de 1000 millones de dólares en 3 años pa investigación, desenvolvimientu y producción de bateríes d'iones de litiu. Tesla va poder siguir usando bateríes d'otros suministradores.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://gigaom.com/cleantech/tesla-panasonic-make-it-official-buddy-up-for-batteries/ |títulu=Tesla &amp; Panasonic Make It Official, Buddy Up for Batteries: Cleantech News « |editor=Gigaom.com |fecha=7 de xineru de 2010 |fechaaccesu=12 d'agostu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121113030800/http://gigaom.com/cleantech/tesla-panasonic-make-it-official-buddy-up-for-batteries/ |fechaarchivu=2012-11-13 }}&lt;/ref&gt;

N'abril de 2010 el presidente de ''Panasonic Energy Company'' Naoto Noguchi presentó a [[JB Straubel]], [[CTO]] de Tesla les primeres bateríes d'iones de litiu producíes na nueva fábrica de Suminoe, Xapón. Esta fábrica empezó la producción de bateríes de 3,1 Ah, que teníen la mayor densidá d'enerxía del mercáu nesi momentu. La fábrica produz más de 300 millones de bateríes al añu.&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Tesla Motors |url=http://www.teslamotors.com/about/press/releases/panasonic-presents-first-electric-vehicle-battery-tesla |títulu=Panasonic Presents First Electric Vehicle Battery to Tesla &amp;#124; Press Releases |editor=Tesla Motors |fecha=22 d'abril de 2010 |fechaaccesu=3 d'ochobre de 2010}}&lt;/ref&gt;

El 5 de payares de 2010 Panasonic invirtió 30 millones de dólares en Tesla Motors coles mires d'acelerar la espansión del vehículu llétricu nel mercáu del automóvil.&lt;ref name=&quot;htanna&quot;&gt;{{cita web|títulu=Panasonic invests $30m in Tesla|url=http://www.newstatesman.com/energy-and-clean-tech/2010/11/panasonic-battery-tesla|obra=Added latest investment in tesla |fechaaccesu=12 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt; Panasonic ye suministrador de bateríes pa los paquetes de bateríes de Tesla Motors. N'ochobre de 2011 dambos alcordaron el suministru de bateríes pa más de 80&amp;nbsp;000 vehículos en 4 años. En payares de 2010 Tesla Motors vendió 1&amp;nbsp;418&amp;nbsp;573 aiciones a [[Panasonic Corporation]] a un preciu de 21,15 por aición.&lt;ref name=sec /&gt;

== Pleitos ==

=== Fisker Automotive ===
El 14 d'abril de 2008 Tesla Motors demandó a [[Fisker Automotive]] alegando que Henrik Fisker &quot;robó idees de diseñu ya información confindencial relativa al diseñu de coches llétricos ya híbridos&quot; y que taba usando esa información pal desenvolvimientu del [[Fisker Karma]], que fuera presentáu en xineru de 2008 nel ''North American International Auto Show''. Tesla contratara a ''Fisker Coachbuild'' y pagólu 800&amp;nbsp;000 USD pal diseñu de carrocería ya interiores del sedán ''WhiteStar'' (Tesla Model S) pero [[Elon Musk]] atayó'l diseñu propuestu por ser inferior (substandard) a lo contratao. Na fecha del contratu Fisker nun comunicó a Tesla que taba trabayando nun híbridu similar al Tesla Model S.&lt;ref&gt;{{cita web | autor = Jeremy Korzeniewski | url = http://www.autoblog.com/2008/04/15/tesla-files-suit-against-fisker-automotive/ | fecha=15 d'abril de 2008 | editor = Autoblog.com | títulu = Tesla files suit against Fisker Automotive | fechaaccesu=20 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web | apellíu = Migliore | nome = Greg | títulu = Tesla sues Fisker, alleges theft of trade secrets | obra = AutoWeek: News &amp; Views | fecha = 16 d'abril de 2008 | url = http://www.autoweek.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/200804161045/FREE/512789873 | fechaaccesu = 16 d'abril de 2008 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080521032323/http://www.autoweek.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F200804161045%2FFREE%2F512789873 | fechaarchivu = 21 de mayu de 2008 }}&lt;/ref&gt;

El 3 de payares de 2008 ''Fisker Automotive Inc.'' publicó un comunicáu de prensa afirmando qu'un árbitru emitiera un laude a favor de ''Fisker Automotive Inc.'' y en contra de Tesla Motors.&lt;ref name=&quot;lamonica&quot;&gt;{{cita web | autor=Martin LaMonica | títulu=Tesla Motors loses trade secrets case against Fisker | url=http://news.cnet.com/8301-11128_3-10082062-54.html | fecha=4 de payares de 2008 | editor=CNET News| fechaaccesu=27 de setiembre de 2009 }}&lt;/ref&gt; Tesla dixo que'l laude yera venceyante y nun siguiría col casu.&lt;ref name=&quot;lamonica&quot;/&gt;

=== Magna International ===
En marzu de 2008 ''Magna International'' demandó a Tesla Motors 5,6 millones de dólares por non recibir el pagu polos servicios emprestaos nel diseñu d'una tresmisión pal Tesla Roadster. Tesla volvió a un diseñu anterior de tresmisión fabricada por ''X-Trac'' nel que la primer marcha foi retirada nos Roadster de serie.&lt;ref&gt;{{cita web | autor = Dan Roth| url = http://www.autoblog.com/2008/04/16/tables-turned-tesla-motors-sued-by-transmission-supplier-magna/ | fecha = 16 d'abril de 2008 | editor = Autoblog.com| títulu = Tables Turned: Tesla Motors Sued By Transmission Supplier Magna }}&lt;/ref&gt;

=== Fundadores de Tesla Motors ===
El 26 de mayu de 2009 Martin Eberhard presentó una demanda contra Elon Musk por llevantu, bilordiu, incumplimientu de contratu y sobre quién podíen llamase ''fundadores'' de Tesla Motors.&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu=Fehrenbacher |nome=Katie |url=http://earth2tech.com/2009/06/14/tesla-lawsuit-the-incredible-importance-of-being-a-founder/ |títulu=Tesla Lawsuit: The Incredible Importance of Being a Founder |editor=Earth2tech.com |fecha=14 de xunu de 2009 |fechaaccesu=20 d'agostu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://earth2tech.com/2009/06/14/tesla-lawsuit-the-incredible-importance-of-being-a-founder/|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt;

El xuez de ''San Mateo County Cimeru Court'' falló que Tesla Motors foi creada por un equipu de fundadores: Elon Musk, [[JB Straubel]], Martin Eberhard, Marc Tarpenning, y Ian Wright.&lt;ref name=Teslajudge&gt;{{cita web |url=http://www.teslamotors.com/about/press/releases/judge-strikes-claim-who-can-be-declared-founder-tesla-motors |títulu=Judge strikes claim on who can be declared a founder of Tesla Motors |fechaaccesu=21 d'agostu de 2012 |fecha=29 de xunetu de 2009 |editor=Tesla Motors |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;

=== ''Top Gear'' ===
Tesla Motors demandó por falsedá maliciosa y libelo al programa de coches de la [[BBC]] ''Top Gear'' en rellación al episodiu de 2008 nel que [[Jeremy Clarkson]] quexar d'una autonomía de namái {{convertir|55|mi|km|0}} del Tesla Roadster antes d'amosar cómo emburriaben el coche escontra'l garaxe supuestamente por escosamientu de les bateríes. Tesla Motors afirmó que nengún de los dos Tesla Roadster usaos baxó d'un 20% na capacidá de la batería mientres les pruebes de ''Top Gear'', y que la escena foi guionizada de mano.

Clarkson tamién afirmó que sufriera un fallu de frenos cuando yera un fusible fundíu según Tesla, y que un recalentamientu del motor llétricu facer parase cuando nun hubo tal calentamientu según Tesla.&lt;ref&gt;{{cita noticia|autor=Adam Vaughan |url=http://www.guardian.co.uk/environment/2011/mar/30/tesla-sue-top-gear |títulu=Tesla sues Top Gear over 'faked' electric car race &amp;#124; Environment |publisher=guardian.co.uk |fecha= 30 de marzu de 2011|fechaaccesu=21 d'agostu de 2012 |ubicación=Londres}}&lt;/ref&gt;

El 19 d'ochobre de 2011 la ''High Court'' de Londres refugó la demanda de [[libelo]] argumentando que ''Top Gear'' yera un programa d'entretenimientu.&lt;ref&gt;{{cita noticia | editor= The Independent | fecha= 21 d'ochobre de 2011 | títulu = Tesla losing Top Gear court challenge | url= http://www.iol.co.za/motoring/industry-news/tesla-losing-top-gear-court-challenge-1.1162112 | fechaaccesu = 21 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==

* [[Gigafábrica]]
* [[Automóviles llétricos en venta]]
* [[Detroit Auto Show]]
* [[Lletricidá anovable]]
* [[Estación de recarga]]
* [[Elon Musk]]
* [[JB Straubel]]
* [[Nissan Leaf]]
* [[Panasonic]]
* [[Solar City]]
* [[Tesla Model 3]]
* [[Tesla Model S]]
* [[Tesla Roadster]]
* ''[[Who Killed the Electric Car?]]''

== Referencies ==

{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{Commonscat|Tesla Inc.}}


{{Tradubot|Tesla, Inc.}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Tesla Motors]]
[[Categoría:Fabricantes de vehículos llétricos]]
[[Categoría:Fabricantes d'automóviles d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Empreses de California]]</text>
      <sha1>imh1d5yfbb7maqyq9whqs893zcweq1z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Izhevsk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99748</id>
    <revision>
      <id>4488237</id>
      <parentid>3952988</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T00:02:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3246" sha1="meuhg4kkqm42st0ydfnrshlo5kxbs4d" xml:space="preserve">{{llocalidá}}

'''Izhevsk''' ({{Lang-ru|Иже́вск}}, ''Iževsk'', {{AFI|/ɪˈʐɛfsk/}}; n'[[Idioma udmurto|udmurto]]: Иж, ''Iž'', o Ижкар, ''Ižkar'') ye la capital de la [[Repúbliques de Rusia|república]] d'[[Udmurtia]], en [[Rusia]]. Ta asitiada a la vera del ríu [[Ríu Izh (Kama)|Izh]], al oeste de los [[monte Urales]].

== Historia ==
La ciudá foi fundada n'abril de [[1760]] como un asentamientu industrial más principalmente nel campu siderúrxico y metalmecánico.

Adicionalmente, ente los años [[1985]] y [[1987]], la ciudá denominábase ''Ustinov'' n'honor a [[Dmitri Ustínov]], quien foi'l ministru d'esteriores de la [[Xunión Soviética]] ente [[1976]] y [[1984]]. Sicasí, sol mandatu de [[Mikhaíl Gorbachov]], les ciudaes que fueron renombraes n'honor a recién dirixentes soviéticos retornaron a les sos antigües denominaciones.

== Economía ==
=== Industria ===
La ciudá ye sede d'una de les más famoses fábriques de fusiles nel mundu, onde [[Mikhaíl Kaláshnikov]] diseñó'l fusil d'asaltu [[AK-47]], comúnmente conocíu como ''Kaláshnikov''.

== Personaxes célebres ==
La ciudá ye'l llugar de nacencia d'[[Andréi Kirilenko]], un xugador de baloncestu de la [[NBA]] que xugó nos [[Utah Jazz]]. Y tamién nesta ciudá nació [[Pável Tonkov]], el famosu ciclista rusu ganador del [[Giro d'Italia]] en [[1996]].

== Clima ==
Izhevsk tien un clima continental templáu, con branos curtios pero templaos ya iviernos llargos y fríos.

{| {{tablaguapa}}
|-
! Mes !! Ene. !! Feb. !! Mar. !! Abr. !! May. !! Jun. !! Jul. !! Ago. !! Sep. !! Oct. !! Nov. !! Dic. !! Añal
|-
| Máximu absolutu (Cº)|| 3,6 || 5,8 || 10,1 || 27,5 || 31,1 || 35,6 || 37 || 37 || 33 || 22,4 || 12,7 || 4,5 || 37
|-
| Permediu máximu (Cº)|| -8,9 || -7,7 || -0,7 || 8,8 || 18,2 || 23,2 || 25,1 || 21,9 || 15,2 || 6,9 || -2,4 || -7,5 || 7,7
|-
| Permediu (Cº)|| -12,4 || -11,7 || -5 || 3,7 || 11,7 || 17 || 19 || 16 || 10,2 || 3,4 || -5,1 || -10,6 || 3,0
|-
| Permediu mínimu (Cº)|| -16,1 || -15,5 || -9,2 || -0,6 || 5,9 || 11,2 || 13,4 || 11,1 || 6,2 || 0,4 || -7,8 || -14 || -1,3
|-
| Mínimu absolutu (Cº)|| -46,8 || -40,4 || -32,1 || -23,9 || -9,4 || -2,4 || 4,3 || -1,7 || -5,5 || -21,3 || -33,5 || -47,5 || -47,5
|-
| Agües (mm)|| 30 || 21 || 22 || 26 || 48 || 62 || 59 || 67 || 55 || 51 || 40 || 30 || 511
|}
[http://pogoda.ru.net/climate/28411.htm Enllaz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100110012300/http://pogoda.ru.net/climate/28411.htm |date=2010-01-10 }}

== Ciudaes hermandas ==
* {{bandera|Arxentina}} [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]], [[Arxentina]]
* {{bandera|Venezuela}} [[Maracay]], [[Venezuela]]
* {{bandera|Zambia}} [[Lusaka]], [[Zambia]]

== Galería ==
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Udmurt03.png|Mapa de Udmurtia nel qu'apaez Izhevsk
Kama_basin.png|Mapa en [[idioma rusu|rusu]] del [[ríu Kama]] nel qu'apaez Izhevsk (Иже́вск)
Residence, Izhevsk.jpg|Residencia del presidente de Udmurtia
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Izhevsk}}
* [https://web.archive.org/web/20080125074545/http://www.nashaslava.ru/city/izhevsk/ Semeya de Izhevsk]


{{Tradubot|Izhevsk}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llocalidaes de Rusia]]</text>
      <sha1>meuhg4kkqm42st0ydfnrshlo5kxbs4d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Garth Brooks</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102137</id>
    <revision>
      <id>4488287</id>
      <parentid>4427893</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:41:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10178" sha1="3e6c6msf8bhwr1jebpdry8uolvaqut6" xml:space="preserve">{{persona}}
{{Wikificar|biografíes|t=20120704}}
{{referencies|t=20140604|música}}
'''Troyal Garth Brooks''' {{nym}} más conocíu como '''Garth Brooks''', ye un [[cantante]] y [[compositor]] de [[música country]] d'[[Estaos Xuníos]].&lt;ref&gt;{{cita web |apellíos1=Johnson|nome1=Kevin C|títulu=Country music may survive A.G.; (after Garth)|url=http://www.planetgarth.com/news/article.php?cid=428|obra=PlanetGarth|idioma=inglés|fecha=11 de payares de 2000|fechaaccesu=19 de marzu de 2016|urlarchivu=https://www.webcitation.org/69iAt22TE?url=http://www.planetgarth.com/news/article.php?cid=428|fechaarchivu=6 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt;

Acordies cola [[Recording Industry Association of America|RIAA]], ye calificáu como l'artista coles mayores ventes de discos en solitariu nos [[Estaos Xuníos]], per delantre d'[[Elvis Presley]] y de segundes, solo detrás de [[The Beatles]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=top_tallies&amp;ttt=TAA#search_section|títulu=Gold &amp; Platinum - RIAA|fechaaccesu=28 de setiembre de 2016|idioma=en-US}}&lt;/ref&gt; con 138 millones d'unidaes nacionales vendíos. Tamién ye unu de los artistes que más discos vendió en tolos tiempos, vendiendo más de 160 millones de discos.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=GARTH CRACKS A MILLION—AGAIN|url=http://www.countryweekly.com/news/garth-cracks-million151again|obra=Country Weekly|idioma=inglés|fecha=8 d'avientu de 2005|fechaaccesu=19 de marzu de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |apellíos1=Talbort|nome1=Chris|títulu=BROOKS' MUSIC COMING TO DIGITAL VIA HIS OWN SITE|url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/O/US_MUSIC_GARTH_BROOKS?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT|obra=Wayback Machine|idioma=inglés|fecha=13 de xunetu de 2014|fechaaccesu=20 de marzu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140713173534/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/O/US_MUSIC_GARTH_BROOKS?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT|fechaarchivu=13 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;

Garth Brooks llanzó seis álbumes qu'algamaron la [[Certificación de la RIAA|certificación de premios de la RIAA]] n'[[Estaos Xuníos]], siendo estos: ''[[Garth Brooks (álbum)|Garth Brooks]]'' (10 × platín), ''[[Non Fences]]'' (17 × platín), ''[[Ropin' the Wind]]'' (14 × platín), [[The Hits (álbum)|The Hits]] (10 × platín), ''[[Sevens (álbum)|Sevens]]'' (10 × platín) y ''[[Double Live (álbum)|Double Live]]'' (21 × platín). Dende [[1989]], Garth Brooks llanzó 20 discos en total, qu'inclúin: 13 álbumes d'estudiu, 1 álbum en vivu, 3 álbumes recopilatorios, 3 álbumes de Navidá y 3 [[Caxa recopilatoria|caxes recopilatorias]], xunto con 77 senciellos. Ganó dellos premios na so carrera, ente los que destaquen 2 [[Premios Grammy]], 17 [[Premios American Music]] (incluyendo l'artista de los 90») y el Premiu RIAA por ser l'artista en solitariu que más discos vendió del sieglu nos Estaos Xuníos.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Jump up ^ RIAA Gold and Platinum Search for albums by Garth Brooks|url=http://www.riaa.com/?s=garth+brooks|obra=RIAA|idioma=inglés|fechaaccesu=19 de marzu de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Garth Brooks talks new album, tour at press conference|url=http://www.tennessean.com/story/entertainment/music/2014/07/10/garth-brooks-new-album-tour-announcement/12480219/|obra=The Tennessean|idioma=inglés|fechaaccesu=20 de marzu de 2016}}&lt;/ref&gt;

Cafiante polos conflictos que la so carrera causaba a la so vida familiar, Garth Brooks anunció la so retirada en [[2001]] y sumió de la escena con tanta rapidez como cola que llegara. Los sos fanes siguen considerándolu una lleenda viva. Sicasí, en [[2005]] decidió salir del retiru y el llugar escoyíu foi Las Vegas, particularmente l'hotel Wynn.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Garth Brooks Boxed Set is Single Biggest Music Event in Wal-Mart History|url=http://www.walmart.com/catalog/garth/news_2005-11-29.jsp?dept=4104|obra=Walmart|idioma=inglés|fechaaccesu=19 de marzu de 2016}}&lt;/ref&gt;

En [[2009]], empezó'l [[residency show]], [[Garth at Wynn]], nel Teatru Encore de [[Las Vegas]], que remató en xineru de 2014. Tres la conclusión d'esti espectáculu, Garth Brooks anunció la so firma con Sony Music Nashville en xunetu de 2014. En setiembre de 2014, empezó'l so regresu cola xira, ''The Garth Brooks World tour'', acompañáu de la so esposa y músicu [[Trisha Yearwood]]. El so álbum más recién, ''[[Man Against Machine]]'', foi llanzáu'l [[11 de payares]] de [[2014]], n'esclusiva na so tienda de música en llinia, [[GhostTunes]].&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=BROOKS, TROYAL GARTH (1962-)|url=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/B/BR022.html|obra=Encyclopedia of Oklahoma History &amp; Culture|idioma=inglés|fechaaccesu=19 de marzu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131201094951/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/B/BR022.html|fechaarchivu=1 d'avientu de 2013}}&lt;/ref&gt;

== Primeros años y educación ==
Troyal Garth Brooks nació'l [[7 de febreru]] de [[1962]], en [[Tulsa]], [[Oklahoma]]. Ye'l fíu menor de Troyal Raymond Brooks, Jr. ([[1931]]-[[2010]]), un dibuxante d'una compañía petrolera, y Colleen Carroll McElroy ([[1929]]-[[1999]]), una cantante de [[música country]] d'ascendencia [[Irlanda|irlandesa]] que grabó na discográfica, [[Capitol Records]]. Este foi'l segundu matrimoniu pa cada unu de los sos padres, teniendo Garth Brooks cuatro medios hermanos mayores (Jim, Jerry, Mike y Betsy). La pareya tuvo dos fíos, Kelly y Garth. Nel so llar en [[Yukon]], Oklahoma, la familia entamó nueches de talentu selmanal. Tolos neños fueron obligaos a participar, yá seya cantando o faciendo parodies. Garth Brooks aprendió a tocar tantu la [[guitarra]] y el [[banyo]]. La so madre, morrió de cáncer de gargüelu el [[6 d'agostu]] de [[1999]].

Dende neñu, Garth Brooks cantó de cutiu nes redolaes familiares, pero'l so oxetivu principal yera l'atletismu. Na escuela secundaria, practicaba fútbol, béisbol y carreres de pista y campu. Recibió una beca d'atletismu na [[Universidá d'Oklahoma]] en [[Stillwater (Oklahoma)|Stillwater]], onde compitió en llanzamientu de xavalina. Garth Brooks graduar en [[1984]] con un grau en publicidá.

== Carrera ==

=== 1985-89: Entamos musicales ===
En [[1985]], Garth Brooks empezó la so carrera profesional, cantando y tocando la guitarra en clubes y chigres d'[[Oklahoma]], más notablemente nel salón de ''Wild Willie'' en [[Stillwater (Oklahoma)|Stillwater]]. Al traviés de los sos hermanos mayores, Brooks foi espuestu a una amplia gama de música. A pesar de qu'escuchaba música country, cuantimás la de [[George Jones]], Brooks yera más aficionáu al rock, citando a [[James Taylor]], [[Dan Fogelberg]], y [[Townes Van Zandt]] como principales influencies. En [[1981]], dempués d'escuchar «''Unwound''», senciellu debú de [[George Strait]], Brooks interesóse más la música country.

En [[1985]], [[Rod Phelps]] condució dende [[Dallas]] pa escuchar a Brooks. A Phelps gustó-y lo qu'escuchó y ufiertóse pa producir el primer senciellu de Brooks. Col sofitu de Phelps, incluyendo una llista de contactos de los sos contactos en [[Nashville]] y dalgunes de les sos tarxetes de creitu, Brooks viaxó a [[Nashville]] pa roblar un contratu de grabación; tornó a [[Oklahoma]] dientro de les 24 hores siguientes. Phelps siguió encamentando a Brooks pa volver a [[Nashville]], cosa que fizo y, en [[1987]], Brooks y la so esposa (anguaño ex-esposa), Sandy Mahl treslladar a [[Nashville]], onde empezó a faer contactos na industria de la música.

=== 1989-1990: Saltu a la fama ===
Garth Brooks llanzo'l so primer álbum en [[1989]], llamáu ''[[Garth Brooks (álbum)|Garth Brooks]]'', un ésitu nes llistes. Algamó'l númberu 2 nel Top Billboard, y algamó el númberu 13 nel Billboard 200. La mayor parte del álbum foi influyida en parte por George Strait. El primer senciellu, «''Much Too Young (To Feel This Damn Old)''», foi un ésitu de les 10 principales cantares country. Foi siguíu por ''«Brooks»'', ''«If Tomorrow Never Comes»'', númberu unu nel Hot Country Songs. ''«Not Counting You»'' número dos, y ''«The Dance»'' algamó'l númberu unu; el so videu musical, dirixíu por John Lloyd Miller, dio a Brooks el so primer impulsu escontra una audiencia más amplia. Brooks, más tarde, afirmó que de tolos cantares que grabó, «''The Dance''» sigue siendo la so favorita. En [[1989]], embarcar na so primer gran xira de conciertos, como actu d'apertura de Kenny Rogers.

''Non Fences'', el so segundu álbum foi llanzáu en 1990y pasó 23 selmanes nel númberu unu del Billboard Albums Top Country. L'álbum tamién algamó'l tercer llugar nel Billboard 200, y col tiempu convertir nel álbum con más ventes de Brooks, con ganancies nacionales de 17 millones de dólares.

Ente que l'estilu musical de Brooks poner de llenu dientro de les llendes de la [[música country]], foi fuertemente influyíu pol movimientu d'artistes de la década de 1970, especialmente les obres de [[James Taylor]], a quien idolatraba y nomó al so primer fíu col mesmu nome. De la mesma, Brooks foi influyíu pola era del rock de 1970 de [[Billy Joel]] y [[Bruce Springsteen]].

A fines de 1990, Brooks foi inducíu a la ''Grand Ole Opry''.

== Discografía ==
=== CD ===
* [[1989]] - ''Garth Brooks''
* [[1990]] - ''Non Fences''
* [[1991]] - ''Ropin' The Wind''
* [[1992]] - ''The Chase''
* [[1993]] - ''In Pieces''
* [[1995]] - ''Fresh Horses''
* [[1997]] - ''Sevens''
* [[2001]] - ''Scarecrow''
* [[2005]] - ''The Lost Sessions''
* [[2014]] - ''Man Against Machine''
* [[2016]] - ''Gunslinger''
* [[2020]] - ''Fun''
* [[2023]] - ''Time Traveler''

=== VHS ===
* [[1992]] - ''This Is Garth Brooks''
* [[1998]] - ''Garth Live From Central Park''

=== DVD ===
* [[1999]] - ''His life... From Tulsa to the Top''
* [[2006]] - ''Garth Brooks - The Entertainer''

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.garthbrooks.com/ Páxina oficial]

{{NF|1962||Brooks, Garth}}

{{Tradubot|Garth Brooks}}
[[Categoría:Cantantes d'Oklahoma]]
[[Categoría:Persones de Tulsa]]
[[Categoría:Compositores d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Cantantes de country]]</text>
      <sha1>3e6c6msf8bhwr1jebpdry8uolvaqut6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Daniel Johnston</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102189</id>
    <revision>
      <id>4488274</id>
      <parentid>4483386</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:35:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11534" sha1="2pp6idx3wuufuomokperca0ufs10qz9" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Daniel Dale Johnston''' {{nym}} ye un [[músicu]], [[cantautor]] y [[artista]] d'[[Estaos Xuníos]]. Johnston foi la tema del documental del 2005 ''[[The Devil and Daniel Johnston]]''. Na actualidá vive nuna casa axacente a la casa de los sos padres en [[Waller (Texas)|Waller]], [[Texas]].

Los sos cantares fueron calificaes como acoradaes, presenten un amiestu ente [[naif]] y tenebrosu. Nes sos primeres grabaciones Johnston canta nun [[Voz (música)#Matices vocales|rexistru]] alto, pero a lo llargo de la década de los noventa la so voz adquirió un nuevu calter y tonu y un estilu dafechu distintu tocantes a rexistru y dicción. Esti cambéu puede debese al efeuto del so [[tabaquismu]] o pola perda de pieces dentales. Les sos presentaciones, de cutiu, paecen duldoses ya inciertes. Un críticu describe les sos grabaciones como &quot;chispazos de lucidez&quot;.&lt;ref&gt;{{Cita web
 |apellíu = Rockermann
 |nome = Kristin Sage
 |enllaceautor = 
 |títulu = Interview: Daniel Johnston
 |añu = 2002
 |Edición = 
 |allugamientu = 
 |editorial = Pitchfork
 |url = http://www.pitchforkmedia.com/article/feature/31391-interview-daniel-johnston
 |id = 
 |fechaaccesu = 8 de xineru de 2008
 |12 = 
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071026001816/http://www.pitchforkmedia.com/article/feature/31391-interview-daniel-johnston
 |fechaarchivu = 26 d'ochobre de 2007
}}
&lt;/ref&gt;

== Biografía ==

=== Principios ===
Johnston nació en [[Palm Springs (California)|Palm Spring]], [[California]] y creció en [[Chester (Virxinia Occidental)|Chester]], [[Virxinia Occidental]], ente [[Ohio]] y [[Pennsylvania]].

Johnston empezó, a finales de la década del '70, grabando música inspiráu en [[John Lennon]] y [[The Beatles]], nun [[boombox]] [[Sanyo]] [[monoaural]] de [[US$]]59, cantando, tocando'l [[pianu]] y el [[órganu de cuerdes]]. Partió eses cintes a tou aquel que quixera teneles y creó un [[cómic]] a manera d'[[arte de portada]] qu'acompañaba a les sos grabaciones.

Nos sos primeros cantares estableció una serie de temes que fueron recurrentes na carrera de Johnston como l'amor ensin corresponder, [[Casper the Friendly Ghost|Casper]] la pantasma amigable, y [[superhéroes]] de cómic como'l [[Captain America]] y otros héroes de [[Jack Kirby]]. Amás, munches de los cantares y del arte de Johnston revelen una propensión nél escontra'l [[proselitismu]] relixosu, sobre la so concepción del [[cristianismu]], alvertencies sobre'l [[demoniu]] y una fixación pol númberu 9. Munches de los sos cantares traten sobre'l so amor ensin corresponder escontra una muyer llamada Laurie Allen, la que pasó a ocupar la figura de [[musa]] idealizada na que s'inspira. Dempués de qu'ella se casara con un empresariu [[funerariu]], Johnston empezó a componer lletres nes que Laurie apaez acomuñada a la figura de la muerte, combinándose cola so rellación simbólica al amor ensin corresponder. Na actualidá Laurie ta divorciada, y nel [[DVD]] del documental ''The Devil and Daniel Johnston'' inclúyese una [[toma refugada]] en qu'apaez una xunta ente Allen y Johnston.

Johnston pasó'l so primer añu fora de casa na [[Abilene Christian University]], onde se fixo evidente que carecía d'un [[trestornu bipolar]].{{ensin referencies}} Johnston abandona l'oeste de Texas pa treslladase a la sede de East Liverpool de la [[Kent State University]], que taba más cerca de la so ciudá natal. Amás del so trestornu bipolar Johnston carez de [[diabetes mellitus]] del tipu 2.

=== Carrera musical ===

Johnston ganó cierta fama nel circuitu d'Austin, Texas. Un programa especial sobre la escena n'Austin de MTV en 1985 atraxo más atención sobre'l personaxe de Johnston, lo que-y valió que delles tiendes de discos fora de Texas empezaren a vender los sos casetes.
En 1990 Johnston toca nel South by Southwest, un festival d'Austin. Nel camín de vuelta a Virxinia occidental nun pequeñu aeroplanu pilotáu pol so padre, Johnston tuvo un episodiu maniaco y empezó a lluchar col so padre pol control del aeroplanu, quitando les llaves d'encendíu y refundiándoles fuera del aeroplanu. El so padre, que fuera pilotu de guerra na [[Segunda Guerra Mundial]], llogró aterrizar nuna zona arbolada, y a pesar de que l'aeroplanu quedó estrozáu, Johnston y el so padre sobrevivieron al accidente ilesos. Por causa de esti episodiu, Johnston foi recluyíu nun hospital psiquiátricu.

En 1991, Johnston consigue qu'una [[estación de radio]] tresmita en direuto una presentación en direutu dende l'hospital nel que s'atopaba en Virxinia occidental. A pesar de tar hospitalizáu, Johnston esíxe-y a los so axente que contrate a [[Yōko Ono]] como [[productora musical|productora]] y que contacte con [[Mountain Dew]] pa ser la imaxe de la marca. Ello ye que Johnston compunxo un cantar na qu'allababa'l refrescu y na qu'afirma que lo zarraren por tar &quot;llocu por Mountain Dew&quot;.
 
La so música foi aclamada por [[David Bowie]], [[Yo Tener]], [[Sonic Youth]], [[Eddie Vedder]], [[Beck (músicu)|Beck]], [[Spiritualized]], [[The Flaming Lips]], [[Bright Eyes]], [[Matt Groening]], Ivan Cases y Nico Bovio. [[Kurt Cobain]] allabó'l trabayu de Johnston, y de cutiu, llució una camiseta cola imaxe de la portada d'unu de los primeros discos de Johnston ''Hi, How Are You?''.

En 1994, Johnston llanzó l'álbum ''Fun'', el so únicu álbum publicáu nun sellu grande: [[Atlantic Records]]. La grabación foi producida por [[Paul Leary]] de los [[Butthole Surfers]], grupu del que Johnston foi telonero en delles ocasiones. L'álbum vendió pocu más de 6.000 copies, polo que'l sellu terminó la rellación con Johnston.

El so trestornu mental tamién-y costó un contratu col sellu [[Elektra Records]] Aseguraba que yera un sellu demoníaco. Per estos años, la famosa banda Metallica trabayaba con Elektra y Johnston dicía qu'éstos-y queríen matar. Johnston tuvo a puntu de roblar un contratu col [[A&amp;R]] del sellu [[Terry Tolkin]], qu'incluyía un arrogante anticipu y una cláusula según la cual Johnston nun taba obligáu a salir de xira o grabar [[Videu musical|videos]]. Pero Johnston, nun episodiu psicóticu, negar a roblar col sellu aduciendo un conflictu relixosu, yá que na so opinión [[Metallica]], una banda del sellu, taba sol control de [[Satanás]]. Irónicamente, Johnston [[cita]] a Metallica nel cantar ''Melody'' de la banda [[The Lucky Sperms]], una collaboración xunto a [[Jad Fair]] y [[Chris Bultman]].

En 1995, Johnston collabora con dos tarrezas pa la banda sonora de la película [[Kids (película)|Kids]] del direutor [[Larry Clark]], álbum producíu por [[The Folk Implosion]] y pol líder de [[Sebadoh]], [[Lou Barlow]].

Johnston graba un [[cover]] de la tema ''Unpack Your Adjective'' de la [[serie de tv|serie]] educativa [[Schoolhouse Rock!]], pal compilado ''Schoolhouse Rock! Rocks'' con covers de la serie en 1996. Los cantares del propiu Johnston fueron grabaes por unos 150 artistes en tol mundu.

Nel 2005, la compañía de teatru con base en Texas [[Infernal Bridegroom Productions]] recibió un fondu de dineru pa la creación d'una [[ópera rock]] basada na música de Johnston, titulada ''Speeding Motorcycle''.

En 2015, el cantautor español Nacho Vegas, incluyó nel so discu &quot;Resituación&quot; un cantar tituláu &quot;Ciudá Vampira&quot; basada en &quot;The Devil town&quot; de Johnston.

== Discografía ==

=== Álbumes ===

* ''[[Songs of Painbn]]'' ([[Stress Records]] cassette, 1981)
* ''[[Don't Be Scareed]]'' (Stress Records cassette, 1982)
* ''[[The What ofg Whom]]'' (Stress Records cassette, 1982)
* ''[[More Songs of Pain]]'' (Stress Records cassette, 1983)
* ''[[Yip/Jump Musiic]]'' (Stress Records cassette, 1983)
* ''[[Hi, How Arre You]] (Stress Records cassette, 1983)
* ''[[Retired Boxer]]''(Stress Records cassette, 1984)
* ''[[Respect (álbum)|Respect]]'' (Stress Records cassette, 1985)
* ''[[Merry Christmas (álbum)|Merry Christmas]]'' (Stress Records cassette, 1988)
* ''[[1990 (álbum)|1990]]'' ([[Shimmy Disc]], 1990)
* ''[[Artistic Vice]]'' (Shimmy Disc, 1991)
* ''[[Fun (álbum)|Fun]]'' ([[Atlantic Records]], 1994)
* ''[[Why Me]]'' grabáu en [[Berlín]] en 1999 ([[Trikont]], 2000)
* ''[[Rejected Unknown]]'' ([[Gammon Records]]/[[Pickled Egg Records]], 2001)
* ''[[Fear Yourself]]'' con [[Mark Linkous]] ([[Sparklehorse]]) (Gammon Records, 2003)
* ''[[Lost and Found (álbum)|Lost and Found]]'' ([[Sketchbook Records]], 2006)
* ''[[Is and always was (álbum)]]'', ([[Feraltone]], 2009)
* ''[[Space Ducks (álbum)]]'', ([[Feraltone]], 2012)

=== [[Extended play|EP]] y [[senciellu|senciellos]] ===

* ''Big Big World'' grabáu en 1986 ([[Seminal Twang]], 1991)
* ''Laurie'' (Seminal Twang, UK, 1992)
* ''Happy Time'' (1994)
* ''Dream Scream'' (Pickled Egg Records, 1998)
* ''Impossible Love'' (2001)
* ''Sinning Is Easy'' (Pickled Egg Records, 2002)
* ''Mountain Top'' ([[Rough Trade]], 2003)
* ''Fish'' (Sketchbook Records, UK, 2003)
* ''Flower'' (Joyful Noise Recordings, 2014)

=== Otros proyeutos y collaboraciones ===

*con [[Texas Instruments]]: ''[[Continued Story]] (([[Stress Records]], 1985)
* con [[Jad Fair]]: ''[[It's spooky]]'' ([[50 Skidillion Watts]], 1989; reeditáu por [[Jagjaguwar]], 2001)
* con [[Yo Tener]]: ''Speeding Motorcycle'' senciellu (1990)
* [[Danny and the Nightmares]] ([[Eternal Yip Eye Music]], 1999)
* con [[Ron English]] y [[Jack Medicine]]: ''[[Hyperjinx Tricycle]]'' ([[Important Records]], 2000)
* con [[Chris Bultman]] y Jad Fair como [[The Lucky Sperms]]: ''[[Somewhat Humorous]]'' (Jagjaguwar, 2001)
* [[Danny and the Nightmares]]: ''Natzi'' senciellu (2001)
* con [[Hyperjinx Tricycle]]: ''Long Lost Love'' senciellu (2002)
* con [[Okkervil River]]: ''Happy Hearts'', amás del álbum ''[[Don't Fall in Love with Everyone You See]]''(Jagjaguwar, 2002)
* con [[Hyperjinx Tricycle]]: ''[[Alien Mind Control]]'' (Important Records, 2003)
* [[Danny and the Nightmares]]: The End Is Near Again'' ([[Cool Beans]], 2003)
* con [[Rule of Thirds]]: ''[[Rin Tin Soldier]]'' (Eternal Yip Eye Music, 2003)
* [[Danny and the Nightmares]]: ''Freak Brain'' ([[Sympathy Records]], 2005)
* con [[Jack Medicine]]: ''[[The Electric Ghosts]]'' (Important Records, 2006)
* [[Danny and the Nightmares]]: ''The Death of Satan'' (2007)

=== Compilados y álbumes tributo ===

* ''Tapes'' (Stress Records, 1979) cassette
* ''The Lost Recordings'' (Stress Records, 1983) cassette
* ''The Lost Recordings II'' (Stress Records, 1983) cassette
* ''Please Don't Feed The Ego'' (Eternal Yip Eye Music, 1994)
* ''Dead Dog's Eyeball'' por [[Kathy McCarty]] (1994)
* ''[[Schoolhouse Rock! Rocks]]'' - collabora cola tema ''Unpack Your Adjectives'' (1996)
* ''[[The Early Recordings of Daniel Johnston Volume 1]]'' (Dualtone, 2003) - reedición de ''Songs of Pain'' y ''More Songs of Pain''
* ''[[The Late Great Daniel Johnston: Discovered Covered]]'' (Gammon Records, 2004) - Álbum tributo xunto con versiones orixinales y una tema nueva *
''Oh Yea! B-sides and rarities'' (Not On Label - Daniel Johnston Self-Released, 2004)
* ''White Magic: From The Cassette Archives 1979-1989'' (Eternal Yip Eye Music, 2004)
* ''Welcome To My World'' (Eternal Yip Eye Music, 2006)

== Referencies ==
{{llistaref}}

{{ORDENAR:Johnston, Daniel}}


{{Tradubot|Daniel Johnston}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía NF]]
[[Categoría:Compositores d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Músicos y músiques de folk rock]]
[[Categoría:Cantautores d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Persones de Sacramento]]</text>
      <sha1>2pp6idx3wuufuomokperca0ufs10qz9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gran Mánchester</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104040</id>
    <revision>
      <id>4488228</id>
      <parentid>4486103</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T22:48:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Icodense</username>
        <id>30627</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Machester → Manchester</comment>
      <origin>4488228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="130493" sha1="otgbgfy7jvl8yxi8hq4t4r6ethxinp1" xml:space="preserve">{{rexón}}

'''Gran Mánchester''' ye unu de los cuarenta y siete [[condaos d'Inglaterra]], [[Reinu Xuníu]]. Allugáu na [[rexones d'Inglaterra|rexón]] [[Noroeste d'Inglaterra|Noroeste]] llinda al norte con [[Lancashire]], al nordeste con [[Yorkshire del Oeste]], al sureste con [[Derbyshire]], al sur con [[Cheshire]] y al oeste con [[Merseyside]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/counties--non-metropolitan-districts-and-unitary-authorities/map-of-the-uk-counties-and-unitary-administrations.pdf |títulu=United Kingdom: Counties and Unitary Authorities |añu=2009 |fechaaccesu=24 de febreru de 2013 |autor=Office for National Statistics |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/counties/index.html |títulu=Counties, Non-metropolitan Districts and Unitary Authorities |fechaaccesu=24 de febreru de 2013 |autor=Office for National Statistics |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; Tien una población de 2,56 millones d'habitantes. Alluga una de les mayores [[área metropolitana|árees metropolitanes]] del [[Reinu Xuníu]] y entiende diez [[conceyu metropolitanu|conceyos metropolitanos]]: [[conceyu metropolitanu de Bolton|Bolton]], [[conceyu metropolitanu de Bury|Bury]], [[conceyu metropolitanu de Oldham|Oldham]], [[conceyu metropolitanu de Rochdale|Rochdale]], [[conceyu metropolitanu de Stockport|Stockport]], [[Tameside]], [[Conceyu metropolitanu de Trafford|Trafford]], [[conceyu metropolitanu de Wigan|Wigan]] y les ciudaes de [[ciudá de Salford|Salford]] y [[Mánchester]]. Foi creáu'l [[1 d'abril]] de [[1974]] como resultáu de la [[Llei de Gobiernu Llocal de 1972]].&lt;ref name=LGFSE16 /&gt;

El [[Área Urbana del Gran Mánchester]] ye la [[Conurbaciones del Reinu Xuníu|tercer conurbación más poblada del Reinu Xuníu]] y estiéndese pela mayor parte del terrén del condáu. Puesto que se trata d'un [[condaos ceremoniales d'Inglaterra|condáu ceremonial]], el Gran Mánchester tien un [[Lord Teniente del Gran Mánchester|Lord Teniente]] y un [[Alto Xérif del Gran Mánchester|Altu Xérif]].

El [[Conceyu Condal del Gran Mánchester]] foi abolíu en [[1986]] y los sos distritos (los conceyos metropolitanos) son agora [[autoridá unitaria|árees d'autoridá unitaria]]. Sicasí, el condáu metropolitanu, que la so estensión ye d'unos 1.285 km² (496 milles cuadraes),&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.stockport.gov.uk/content/advicebenefitsemergencies/emergencyservices/gmfire/?a=5441|títulu=Serviciu de Bomberos del Gran Mánchester|editorial=stockport.gov.uk|autor=Conceyu Municipal Metropolitanu de Stockport|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20050529081114/http://www.stockport.gov.uk/content/advicebenefitsemergencies/emergencyservices/gmfire/?a=5441|fechaarchivu=29 de mayu de 2005}} Recuperáu'l 6 de marzu de 2008.&lt;/ref&gt; sigue esistiendo no referente a lleis y como marcu de referencia xeográficu.&lt;ref name=&quot;geographic frame of reference&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/ons_geography/Gazetteer_v3.pdf|autor=[[Oficina d'Estadístiques Nacionales]]|títulu=Gazetteer de l'antigua y nueva xeografía del Reinu Xuníu|páxina=48|formatu=PDF|editorial=statistics.gov.uk|urlarchivu=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20031223023527/http://www.statistics.gov.uk/downloads/ons_geography/Gazetteer_v3.pdf|fechaarchivu=23 d'avientu de 2003}} Recuperáu'l 6 de marzu de 2008.&lt;br /&gt;•{{cita web|url=http://www.statistics.gov.uk/geography/metropolitan.asp|títulu=Guía de la xeografía del Reinu Xuníu pa primerizos: Condaos y distritos metropolitanos|autor=[[Oficina d'Estadístiques Nacionales]]|editorial=statistics.gov.uk|fecha=17&amp;nbsp;September 2004|urlarchivu=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20020606075048/http://www.statistics.gov.uk/geography/metropolitan.asp|fechaarchivu=6 de xunu de 2002}} Recuperáu'l 6 de marzu de 2008.&lt;br /&gt;•{{cita web|url=http://www.eleutoralcommission.org.uk/boundary-reviews/all-reviews/noroeste|títulu=Comisión Eleutoral del Noroeste editorial=La Comisión Eleutoral}} Recuperáu'l 7 de xunetu de 2008.&lt;/ref&gt; Diversos servicios pa tol condáu son coordinaos al traviés de l'[[Asociación de les Autoridaes del Gran Mánchester]].

Antes de la creación del condáu metropolitanu, el nome de ''SELNEC'' usar pa esta área, tomáu de les iniciales n'inglés de ''Sur-Este de Lanchashire Nor-Este de Cheshire'' (''South East Lancashire North East Cheshire''). El Gran Mánchester ye una [[fusión (política)|fusión]] de los antiguos 70 distritos de gobiernu llocal de los [[condaos alministrativos d'Inglaterra|antiguos condaos alministrativos]] de [[Lancashire]], [[Cheshire]] y [[Riding del Oeste de Yorkshire]] y ocho [[condáu municipal|condaos municipales]] independientes.&lt;ref name=&quot;GM Gazetteer&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.gmcro.co.uk/guides/gazette/gazframe.htm|títulu=Un gazetteer de les árees de gobiernu llocal, el condáu del Gran Mánchester|autor=Anónimu|editorial=[[Oficina d'Archivos del Condáu del Gran Mánchester]]|fecha=31 de xunetu de 2003|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070928175017/http://www.gmcro.co.uk/guides/gazette/gazframe.htm|fechaarchivu=28 de setiembre de 2007}} Recuperáu'l 17 de xunu de 2008.&lt;/ref&gt;

== Historia ==

=== Oríxenes ===
Anque'l modernu condáu del Gran Mánchester nun foi creáu hasta 1974, la hestoria de los sos partes y asentamientos que lu componen remóntase cientos d'años tras. Hai pruebes qu'indiquen que yá taba habitáu na [[Edá del Fierro]], particularmente en [[Mellor, Gran Mánchester|Mellor]],&lt;ref name=&quot;Mellor hill fort&quot;&gt;Nevell y Redhead (2005), p.&amp;nbsp;20.&lt;/ref&gt; y qu'hubo [[celtes|actividá celta]] nun pobláu llamáu [[Chochion]]. Créese qu'ésti yera una zona de [[Wigan]] na que s'asitiaron los [[brigantes]].&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Roman Wigan |url=http://www.wiganarchsoc.co.uk/how.html#Roman |autor=Adrian Morris |editorial=Sociedá Arqueolóxica de Wigan}} 10 de xunetu de 2008.&lt;/ref&gt; [[Stretford]] tamién formaba parte de la rexón que se cree taba ocupada polos la tribu celta de los Brigantes, y estendía les sos fronteres con [[Cornovii (Midlands)|Cornovii]] al sur y col [[Ríu Mersey]].&lt;ref&gt;Bayliss (1996), p.&amp;nbsp;6.&lt;/ref&gt; Los restos de los [[castrum|fortines]] del primer sieglu en [[Castlefield]], en Mánchester,&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Fortín Romanu de Mamucium |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=76731 |editorial=Pastscape.org.uk}} 29 d'avientu de 2007.&lt;/ref&gt; y del [[fortín romanu de Castleshaw]] en [[Saddleworth]]&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Castillo Shaw |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=45891 |editorial=Pastscape.org.uk}} 29 avientu de 2007.&lt;/ref&gt; son evidencies de la [[Gran Bretaña romana|ocupación romana]]. Gran parte de la rexón foi omitida pol [[Llibru Domesday]] de [[1086]]; Redhead sostién qu'esto se debe a que namái se realizó una investigación parcial, pola dispersión de la población.&lt;ref&gt;Redhead, Norman, en: Hartwell, Hyde y Pevsner (2004), p.&amp;nbsp;18.&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Weavers' cottages, Wardle.jpg|thumb|left|upright|Antigua casa de texedores en [[Wardle, Gran Mánchester|Wardle]]. El desenvolvimientu del Gran Mánchester atribuyir a una tradición común de producción [[sistema artesanal|artesanal]] de tela y [[manufactura testil mientres la Revolución Industrial]].]]
Mientres la [[Edá Media]], gran parte de lo que sería'l Gran Mánchester incluyíase dientro del [[Salford (hundred)|hundred de Salfordshire]] – una antigua división del condáu de [[Lancashire]]. Salfordshire allugaba delles [[Parroquia (relixón)|parroquies]] y [[términu municipal (Inglaterra)|términos municipales]], dalgunos de los cualos, como [[Rochdale]], fueron importantes centros comerciales del mercáu lanar d'Inglaterra. El desenvolvimientu de lo que aportaría a el Gran Mánchester atribuyir a la traducción común de la producción [[sistema artesanal|artesanal]] de la [[franela]] y de teles [[fustano|fustanas]], promoviendo un sistema de mercáu interregional.&lt;ref name=&quot;FrangopuloPix&quot;&gt;Frangopulo (1977), p.&amp;nbsp;ix.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Frangopulo (1977), pp.&amp;nbsp;24–25.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;M&amp;N&quot;&gt;McNeil y Nevell (2000), pp.&amp;nbsp;1–3.&lt;/ref&gt; La [[Revolución industrial]] tresformó'l sistema artesanal local y gran parte del patrimoniu del Gran Mánchester ta rellacionáu a la [[manufactura testil mientres la Revolución Industrial]] y l'infraestructura que creció pa soportar esti sector.&lt;ref name=&quot;M&amp;N&quot; /&gt; Los términos municipales dientro y alredor de Mánchester empezaron a espandise &quot;a un nivel ablucante&quot; a principios del sieglu XIX como parte d'un procesu d'[[urbanismu]] non planiáu causáu por una puxanza nel procesáu testil.&lt;ref name=&quot;Cotton&quot;&gt;Aspin (1981), p.&amp;nbsp;3.&lt;/ref&gt; Llugares como [[Bury (Gran Mánchester)|Bury]], [[Oldham]] y [[Bolton]] desenvolvieron un papel económicu central na nación y pa finales del sieglu XIX convertir en delles de les ciudaes industriales más importantes del mundu.&lt;ref&gt;Cowhig (1976), pp.&amp;nbsp;7–9.&lt;/ref&gt; Por cuenta del so ésitu comercial y socioeconómico, la necesidá d'un cambéu nel gobiernu llocal y geo-alministrativu no qu'agora ye'l Gran Mánchester afigurar na propuesta yá na década de 1910.&lt;ref name=&quot;FrangopuloP226&quot;&gt;Frangopulo (1977), p.&amp;nbsp;226.&lt;/ref&gt;

Yá nel sieglu XIII los comerciantes d'[[Alemaña]] acuñaren el nome de ''Manchesterthum'', que significa &quot;Gran Mánchester&quot;, y usar pa denominar a la rexón dientro y alredor de Mánchester.&lt;ref&gt;Frangopulo (1977), p.&amp;nbsp;268.&lt;/ref&gt; Sicasí, el términu inglés de &quot;Gran Mánchester&quot; (''Greater Manchester'') nun apaeció hasta empiezos del sieglu XX. Unu de los primeros usos rexistraos que se conocen foi nun informe de [[1914]] presentáu en respuesta a lo que se consideraba que fuera la creación esitosa del [[condáu de Londres]] en [[1889]]. L'informe suxirió que se debía establecer un condáu pa reconocer al &quot;Mánchester tan popular nel ámbitu comercial&quot; (''Manchester known in commerce''), y referíase a les árees que formaben &quot;una parte sustancial de Lancashire del Sur y parte de Cheshire, entendiendo toles llocalidaes municipales y autoridaes menores dientro d'un radiu d'ocho o nueve milles dende Mánchester&quot;.&lt;ref name=&quot;FrangopuloP226&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Swarbrick, J., (febreru de 1914), ''Greater Manchester: The Future Municipal Government of Large Cities'', pp.&amp;nbsp;12–15.&lt;/ref&gt; Nel so llibru de [[1915]] ''Ciudaes n'Evolución'' (''Cities In Evolution''), l'innovador [[urbanismu|urbanista]] [[Patrick Geddes|Sir Patrick Geddes]] escribió que ''más allá de lo qué Lancashire dase cuenta, ta creciendo otru Gran Londres'' (''far more than Lancashire realises, is growing up another Greater London'').&lt;ref&gt;Frangopulo (1977), p.&amp;nbsp;229.&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Greater Manchester (ancient).png|thumb|El Gran Mánchester estender na interseición de los [[condaos históricos d'Inglaterra|antigües llendes de los condaos]] de [[Cheshire]], [[Lancashire]] y el [[Riding del Oeste de Yorkshire]].]]
Les [[conurbación|conurbaciones]] n'Inglaterra suelen desenvolvese nes [[condaos históricos d'Inglaterra|llendes del condáu históricu]]&lt;ref&gt;{{cita llibru | títulu= The reorganisation of British local government: old orthodoxies and a political perspective | autor= Dearlove, John | añu= 1979 | editorial= [[Cambridge University Press]] | allugamientu= Cambridge | isbn= 0-521-29456-8 }}&lt;/ref&gt; y el Gran Mánchester nun ye una esceición. La mayor parte d'él asitiábase dientro de les fronteres del antiguu condáu de [[Lancashire]]; les zones al sur del [[Ríu Mersey|Mersey]] y del [[Ríu Tame, Gran Mánchester|Tame]] atópase en [[Cheshire]]. L'área de [[Saddleworth]] y una pequeña porción de [[Mossley]] son históricamente partes de [[Yorkshire]], y (nel sureste) una pequeña porción en [[Derbyshire]]. Les rexones que s'incorporaron al Gran Mánchester en 1974 formaren previametne parte de los [[condaos alministrativos d'Inglaterra|condaos alministrativos]] de Cheshire, Lancashire, el [[Riding del Oeste de Yorkshire]] y d'ocho [[conceyu condal|conceyos condales]] independientes.&lt;ref name=&quot;GM Gazetteer&quot; /&gt; Esti sistema de demarcación foi descritu como &quot;arcaicu&quot; y &quot;desaxeradamente non aparente p'avanzar al mesmu ritmu que l'impautu del tresporte a motor y que les enormes medríes de les responsabilidaes propies d'un gobiernu llocal&quot;.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Clark|1973|p=1.}}&lt;/ref&gt;

La ''[[Manchester Evening News|Crónica Vespertina de Mánchester]]'' (''Manchester Evening Chronicle'') traxo a encomalo la tema de &quot;unidá rexonal&quot; pa l'área n'abril de [[1935]] sol titular de &quot;El Gran Mánchester - la Solución de los Contribuyetnes&quot; (''Greater Mánchester– The Ratepayers' Salvation''). Informaba sobre les &quot;crecientes pidimientos de la esploración de les posibilidaes d'una mayor fusión de los servicios públicos por tou Mánchester y les municipalidaes colindantes&quot;.&lt;ref name=&quot;FrangopuloP227&quot;&gt;Frangopulo (1977), p.&amp;nbsp;227.&lt;/ref&gt; Los líderes cívicos de la zona aldericaron frecuentemente sobr la tema entós daquella, particularmente los de Mánchester y [[Salford]]. L'alcalde de Salford prometió'l so sofitu a la idea, afirmando que taba esperando ansiosamente'l día en que &quot;prodúzase una fusión de los servicios esenciales de Mánchester y Salford, y los distritos colindantes constituyendo'l Gran Mánchester.&quot;&lt;ref name=&quot;FrangopuloP227&quot; /&gt; La [[Segunda Guerra Mundial]] detuvo les propuestes, a pesar de que nes décades vinientes el ritmu de les propuestes por una reforma del gobiernu llocal na zona aceleráronse.&lt;ref name=&quot;FrangopuloP228&quot;&gt;Frangopulo (1977), p.&amp;nbsp;228.&lt;/ref&gt; En 1947, el [[conceyu condal de Lancashire]] propunxo un sistema de trés &quot;[[riding (división)|ridings]]&quot; pa llevar a bon términu les necesidaes cambiantes del condáu de Lancashire, incluyendo les de Mánchester y los distritos colindantes.&lt;ref name=&quot;FrangopuloP228&quot; /&gt; Otres propuestes incluyíen la creación d'un Conceyu Condal de Mánchester, un cuerpu rexonal electu direutamente. En [[1951]], el [[censu del Reinu Xuníu]] empezó a informar sobre'l sureste de Lanchashire como una conurbación homoxénea.&lt;ref name=&quot;FrangopuloP228&quot; /&gt;

=== L'informe de Redcliffe-Maud ===
La [[Llei de Gobiernu Llocal de 1958]] designó la parte del sureste de Lancashire (la cual, a pesar del so nome, incluyía parte del nordeste de Cheshire) como Área d'Especial Estudiu (''Special Review Area''). La [[Comisión del Gobiernu Llocal d'Inglaterra (1958–1967)|Comisión del Gobiernu Llocal d'Inglaterra]] presentó un borrador con una serie d'encamientos n'avientu de [[1965]], plantegando la novedá d'un nuevu condáu basáu la conurbación, incluyendo a Mánchester con nueve de los conceyos con mayores intenciones correspondiendo a los actuales conceyos del Gran Mánchester (escluyendo a Wigan). L'estudiu foi abolíu a favor de la [[Informe de Redcliffe-Maud|Real Commisión del Gobiernu Llocal]] antes de la publicación d'un informe final.&lt;ref&gt;Frangopulo (1977), p.&amp;nbsp;231.&lt;/ref&gt;

L'informe de la Real Comisión de [[1969]], conocíu como'l Reporte de Redcliffe-Maud, proponía la eliminación de gran parte de los entós esistentes sistemes de gobiernu llocal. La comisión describía'l sistema d'alministración de los distritos [[distritu urbanu|urbanos]] y [[distritu rural|rurales]] de forma separada como obsoleta, señalando que les árees urbanes aprovíen emplegu y servicios a los pobladores rurales, y el campu abierto yera usáu polos urbanitas como distracción. La comisión consideró la interdependencia de les árees a munchos niveles, incluyendo'l desplazamientu al trabayu, suministru de servicios y periódicos llocales, antes de proponer una nueva [[área metropolitana]] alministrativa.&lt;ref&gt;Frangopulo (1977), p.&amp;nbsp;234.&lt;/ref&gt; L'área tenía aproximao la mesma frontera septentrional que'l Gran Mánchester d'anguaño (anque englobaba [[Rossendale]]), pero cubría muncho más territoriu de Cheshire (incluyendo [[Macclesfield]], [[Warrington]], [[Alderley Edge]], [[Northwich]], [[Middlewich]], [[Wilmslow]] y [[Lymm]]), y Derbyshire (les llocalidaes de [[Nueva Mills]], [[Ponte Whaley]], [[Glossop]] y [[Chapel-en--y-Frith]]– un informe minoritariu suxirió que s'incluyera [[Buxton]]).&lt;ref name=&quot;Redcliffe&quot; /&gt; L'área metropolitana túvose qu'estremar en nueve distritos metropolitanos, basaos en Wigan, Bolton, Bury/Rochdale, Warrington, Mánchester (incluyendo Salford y Old Trafford), Oldham, Altrincham, Stockport y Tameside.&lt;ref name=&quot;Redcliffe&quot; /&gt; L'informe señalaba que &quot;la eleición inclusive de la etiqueta de conveniencia pa esta área metropolitana ye difícil&quot;.&lt;ref&gt;Frangopulo (1977), p.&amp;nbsp;233.&lt;/ref&gt; Siete años antes, un informe preparáu pa l'[[Asociación Británica pa la Meyora de la Ciencia]] pretendía definir la &quot;conurbación del sureste de Lancashire&quot;, remarcáu que'l &quot;Gran Mánchester nun ye [...] Una de les sos principales carauterístiques ye la marcada individualidá de les sos poblaciones, [...] tolos cualos tienen una hestoria industrial y comercial más que significante llocalmente&quot;.&lt;ref&gt;Frangopulo (1977), p.&amp;nbsp;264.&lt;/ref&gt; El términu ''Selnec'' (o ''SELNEC'') yá s'atopaba n'usu como abreviación pal sureste de Lancashire y el nordeste de Cheshire; Redcliffe-Maud tomar como &quot;el términu más conveniente disponible&quot;, modificándolo al sureste de Lancashire, nordés y centru de Cheshire.&lt;ref name=&quot;Redcliffe&quot;&gt;Redcliffe-Maud ''et al'' (xunu de 1969), pp.&amp;nbsp;219–235.&lt;/ref&gt;
Siguiendo la [[Llei de Tresporte de 1968]], en 1969 creóse'l [[Executivu de Tresporte de Pasaxeros del Gran Mánchester|Executivu de Tresporte de Pasaxeros de SELNEC]] (una autoridá pa coordinar y dirixir el tresporte públicu na rexón), cubriendo un área menor de la propuesta Selnec y distintu de la mesma del final Gran Mánchester. Comparáu cola área de Redcliffe-Maud, escluyía a Macclesfield, Warrington y Knutsford, pero incluyía Glossop y [[Saddleworth]] nel [[Riding del Oeste de Yorkshire]]. Escluyía a Wigan, que s'atopaba tantu nel área de Redcliffe-Maud como nel eventual Gran Mánchester (pero nun formara parte del área de trabayu de l'acta de 1958).&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.selnec.org.uk/selnec.htm|editorial=selnec.org.uk|autor=The SELNEC Sociedá Preservativa|títulu=La Formación del SELNEC PTE|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080820183032/http://www.selnec.org.uk/selnec.htm|fechaarchivu=2008-08-20}} 6 de xunetu de 2008.&lt;/ref&gt;

En febreru de [[1970]] el Gobiernu controláu entós polos Llaboristes aceptó los encamientos de Redcliffe-Maud.&lt;ref name=&quot;Redcliffe2&quot;&gt;Redcliffe-Maud and Wood (1975), pp.&amp;nbsp;46–7, 56, 157.&lt;/ref&gt; Anque l'Informe de Redcliffe-Maud foi refugáu pol gobiernu conservador tres les [[eleiciones xenerales del Reinu Xuníu de 1970|eleiciones xenerales de 1970]], hubo un compromisu d'una reforma local gubernamental, y la necesidá d'un condáu metropolitanu centráu na conurbación alredor de Mánchester foi aceptada. La propuesta orginal del nuevu gobiernu yera enforma menor que l'Informe de Redcliffe-Maud Report sobre Selnec, reteniendo árees como Warrington, Winsford, Northwich, Knutsford, Macclesfield y Glossop nos sos condaos orixinales p'asegurase de que los sos [[conceyu condal|conceyos condales]] teníen abondos ingresos como pa permanecer competitivos (el [[conceyu condal de Cheshire]] dexaría d'esistir).&lt;ref name=&quot;Redcliffe2&quot; /&gt; Otros cambeos posteriores incluyíen la separación de la propuesta autoridá de Bury/Rochdale (retenida pol Informe de Redcliffe-Maud) nel [[conceyu metropolitanu de Bury]] y el [[conceyu metropolitanu de Rochdale]]. Orixinalmente se plane ó que Bury y Rochdale formaren un únicu distritu (moteyáu &quot;Botchdale&quot; pol llocal Miembru del Parllamentu [[Michael Fidler]]),&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Lancashire salváu de 'Botchdale'|publicación=[[The Times]]|fecha=7&amp;nbsp;July 1972}}&lt;/ref&gt; pero fueron estremaos en conceyos separaos. Pa volver permediar los distritos, el conceyu de Rochdale pasu a incorporar a [[Middleton, Gran Mánchester|Middleton]], de Oldham.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=La filosofía nos conceyos inda tien que surdir|publicación=[[The Times]]|fecha=8&amp;nbsp;July 1972}}&lt;/ref&gt; Mientres l'aprobación del proyeutu de la llei, les llocalidaes de [[Whitworth, Lancashire|Whitworth]], Wilmslow y [[Poynton]] opunxéronse exitosamente a la so incorporación al nuevu condáu.&lt;ref name=&quot;Redcliffe2&quot; /&gt;

{| {{tablaguapa}} style=&quot;font-size:85%;border:0px;text-align:left;line-height:150%;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | [[Llei de Gobiernu Llocal de 1972|Dempués de 1974]]
! colspan=&quot;4&quot; | [[Llei de Gobiernu Llocal de 1888|Antes de 1974]]
|-
! Condáu metropolitanu
!Conceyu metropolitanu
![[conceyu condal|Conceyos condales]]
! [[llocalidá municipal|Conceyos non-condales]]
! [[distritu urbanu|Distritos urbanos]]
! [[distritu rural|Distritos rurales]]
|-
|rowspan=10| [[Ficheru:Greater Manchester County (3).png|400px]]&lt;br /&gt;&lt;center&gt;&lt;small&gt;El Gran Manchester ye una axuntadura de 70 ex-distritos de gobiernu llocal, incluyendo 8 conceyos condales y 16 llocalidaes municipales.&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;GM Gazetteer&quot; /&gt;&lt;/center&gt;
| [[Conceyu metropolitanu de Bury|Bury]]
| [[Conceyu cobdnal de Bury|Bury]]
| [[Llocalidá municipal de Prestwich|Prestwich]]&amp;nbsp;• [[Llocalidá municipal de Radcliffe|Radcliffe]]&amp;nbsp;•
| [[Distritu urbanu de Ramsbottom|Ramsbottom]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu de Tottington|Tottington]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu de Whitefield|Whitefield]]
| 
|-
| [[Conceyu metropolitanu de Bolton|Bolton]]
| [[Conceyu condal de Bolton|Bolton]]
| [[Llocalidá municipal de Farnworth|Farnworth]]
| [[Distritu urbanu de Blackrod|Blackrod]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu de Horwich|Horwich]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu de Kearsley|Kearsley]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu de Little Lever|Little Lever]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu de Turton|Turton]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu de Westhoughton|Westhoughton]]
| 
|-
| [[Mánchester]]
| Mánchester
| 
| 
| [[Ringway]]&lt;ref&gt;El 31 de marzu de 1974, Ringway yera una [[parroquia (civil)]] nel [[Distritu Rural de Bucklow]].&lt;/ref&gt;
|-
| [[Conceyu metropolitanu de Oldham|Oldham]]
| [[Conceyu condal de Oldham|Oldham]]
| 
| [[Distritu urbanu de Chadderton|Chadderton]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu de Crompton|Crompton]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu de Failsworth|Failsworth]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu de Lees|Lees]]&amp;nbsp;• [[Disrito urbanu de Royton|Royton]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu de Saddleworth|Saddleworth]]
| 
|-
| [[Conceyu metropolitanu de Rochdale|Rochdale]]
| [[Conceyu condal de Rochdale|Rochdale]]
| [[Llocalidá municipal de Middleton|Middleton]]&amp;nbsp;• [[Llocalidá municipal de Heywood|Heywood]]&amp;nbsp;•
| [[Distritu urbanu de Littleborough|Littleborough]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu de Milnrow|Milnrow]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu de Wardle|Wardle]]
| 
|-
| [[Ciudá de Salford|Salford]]
| [[Conceyu condal de Salford|Salford]]
| [[Llocalidá municipal de Eccles|Eccles]]&amp;nbsp;• [[Swinton y Pendlebury]]
| [[Distritu urbanu de Irlam|Irlam]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu de Worsley|Worsley]]
| 
|-
| [[Conceyu metropolitanu de Stockport|Stockport]]
| [[Conceyu condal de Stockport|Stockport]]
| 
| [[Bredbury y Romiley]]&amp;nbsp;• [[Cheadle y Gatley]]&amp;nbsp;• [[Hazel Grove y Bramhall]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu de Marple|Marple]]
| 
|-
| [[Tameside]]
| 
| [[Llocalidá municipal de Ashton-under-Lyne|Ashton-under-Lyne]]&amp;nbsp;• [[Llocalidá municipal de Dukinfield|Dukinfield]]&amp;nbsp;• [[Llocalidá municipal de Hyde|Hyde]]&amp;nbsp;• [[Llocalidá municipal de Mossley|Mossley]]&amp;nbsp;• [[Llocalidá municipal de Stalybridge|Stalybridge]]
| [[Distritu urbanu de Audenshaw|Audenshaw]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu de Denton|Denton]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu de Droylsden|Droylsden]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu de Longendale|Longendale]]
| 
|-
| [[Trafford]]
| 
| [[Llocalidá municipal de Altrincham|Altrincham]]&amp;nbsp;• [[Llocalidá municipal de Sale|Sale]]&amp;nbsp;• [[Llocalidá municipal de Stretford|Stretford]]
| [[Distritu urbanu de Bowdon|Bowden]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu d'Hale|Hale]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu de Urmston|Urmston]]
| [[Distritu rural de Bucklow|Bucklow]]
|-
| [[Conceyu metropolitanu de Wigan|Wigan]]
| [[Conceyu condal de Wigan|Wigan]]
| [[Llocalidá municipal de Leigh|Leigh]]
| [[Distritu urbanu de Abram|Abram]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu de Ashton in Makerfield|Ashton in Makerfield]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu de Aspull|Aspull]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu de Atherton|Atherton]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu de Billinge and Winstanley|Billinge and Winstanley]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu de Hindley|Hindley]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu de Ince-in-Makerfield|Ince-in-Makerfield]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu de Golborne|Golborne]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu de Orrell|Orrell]]&amp;nbsp;• [[Standish-with-Langtree]]&amp;nbsp;• [[Distritu urbanu de Tyldesley|Tyldesley]]
| [[Distritu rural de Wigan|Wigan]]
|-
|}

=== Dempués de 1974 ===
[[Ficheru:G-Mex centre.jpg|thumb|El Centru d'Exhibiciones del Gran Mánchester (más conocíu como'l centru G-Mex y agora moteyáu [[Central Manchester (Centru de Conferencies)|Central Manchester]]) foi una reconvertida antigua estación ferroviaria nel centru de la ciudá de Mánchester usada p'allugar los eventos culturales del condáu.]]
[[Ficheru:Stockport (GMPTE).jpg|thumb|Estación d'autobuses de Stockport en 1988. [[Executivu de Tresporte de Pasaxeros del Gran Mánchester|Tresporte del Gran Mánchester]] dirixó servicios d'autobús per tol condáu, dende 1974 hasta 1993.]]
[[Ficheru:Westminster House.JPG|thumb|Salón Condal GMC (agora conocíu como Casa Westminster) en [[Mánchester]] agospió'l [[Conceyu Condal del Gran Mánchester]] hasta la so abolición en 1986.]]

La [[Llei de Gobiernu Llocal de 1972]] reformó'l [[gobiernu llocal en England]] cola creación d'un sistema biescalonado de [[condaos metropolitanos y non-metropolitanos d'Inglaterra|condaos metropolitanos y non-metropolitanos]] y [[Distritos d'Inglaterra|distritos]] por tol país.&lt;ref name=lga1972&gt;HMSO. [[Llei de Gobiernu Llocal de 1972]]. 1972 c.70&lt;/ref&gt; L'acta estableció formalmente'l Gran Mánchester el 1 d'abril de 1974, a pesar de que'l [[conceyu condal del Gran Mánchester]] llevaba funcionando dende les [[eleiciones llocales del Reinu Xuníu de 1973|eleiciones de 1973]].&lt;ref name=&quot;1973 Elections&quot;&gt;{{cita web |url=http://ahds.ac.uk/catalogue/collection.htm?uri=hist-5319-1|títulu=Base de Datos d'Eleiciones Llocales Britániques, 1889-2003|editorial=AHDS&amp;nbsp;– Serviciu de Datos d'Artes y Humanidaes |fecha=28&amp;nbsp;xunu de 2006}} 5 de marzu de 2008.&lt;/ref&gt; L'artículu principal en ''[[The Times]]'' del día en que la Llei de Gobiernu Llocal entró a valir, señaló que'l &quot;nuevu alcuerdu ye un compromisu que busca reconciliar la xeografía familiar qu'ordena una cierta candtidad de ciñu y llealtá, cola escala d'operaciones nes que los métodos de planteamientu modernu pueden funcionar conducentemente&quot;.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=All change in local affairs|publicación=[[The Times]]|fecha=1&amp;nbsp;abril de 1974}}&lt;/ref&gt; Frangopulo destacó que la creación del Gran Mánchester &quot;yera la unificación oficial d'una rexón que, per mediu de la hestoria y la tradición, forxárase a sigo mesma a lo llargo de los venceyos de munchos sieglos many centuries [...] ente les comunidaes de la ciudá y del pueblu, caúna de les cuales yera la personificación de la carauterística d'esta rexón&quot;.&lt;ref name=&quot;FrangopuloPxii&quot;&gt;Frangopulo (1977), p.&amp;nbsp;xii.&lt;/ref&gt; El nome de &quot;Gran Mánchester&quot; decidir el [[Gobiernu de La so Maxestá]], siendo partidariu sobre Selnec pola población llocal.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Clark|1973|p=101}}.&lt;/ref&gt;

Pal mes de xineru de 1974, un partíu obreru xuníu en representación del Gran Mánchester ellaborara'l so ''plan estructural'' condal, llistu pa ser puestu en práutica pol Conceyu Condal del Gran Greater Mánchester. El plan presentaba oxetivos estratéxicos y a llargu términu pal viniente condáu metropolitanu.&lt;ref&gt;Frangopulo (1977), p.&amp;nbsp;246.&lt;/ref&gt; La mayor prioridá yera amontar la calidá de vida de los sos habitantes por aciu la meyora de la redolada medioambiental del condáu y les instalaciones culturales que sufrieren tres la desindustrialización. Otros oxetivos yeren invertir l'enclín de la despoblación del Gran Mánchester Central, invertir nos parques del campu del condáu, ameyorar la mala reputación de la rexón tocantes a ociu ya instalaciones recreatives, y ameyorar les infraestructures de tresporte del condáu y el trayeutu diariu al trabayu.&lt;ref&gt;Frangopulo (1977), pp.&amp;nbsp;246–255.&lt;/ref&gt; El Centru d'Exhibición del Gran Mánchester (más conocíu como'l centru G-Mex y agora moteyáu [[Mánchester Central (Centru de Conferencies)|Mánchester Central]]) yera una antigua reconvertida estación de trenes nel centru de la ciudá de Mánchester usada pa eventos culturales.&lt;ref&gt;Parkinson-Bailey (2000), pp.&amp;nbsp;214–5.&lt;/ref&gt;

A diferencia de la mayoría de los otros modernos condaos (incluyendo [[Merseyside]] y [[Tyne y Wear]]), el Gran Mánchester nunca adoptó un [[códigos condales del Reinu Xuníu|códigu condal]] per parte de los [[Reales Correos]] (''Royal Mail''). Un estudiu en [[1973]] señaló que probablemente'l &quot;Gran Mánchester&quot; nun lo adoptaría pol tracamundiu cola [[área del códigu postal M|ciudá postal de Mánchester]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Los cambeos nes unidaes del gobiernu llocal pueden faer sumir nomes famosos|publicación=[[The Times]]|fecha=2 de xineru de 1973}}&lt;br /&gt;•{{cita publicación |títulu=La oficina postal va ignorar dellos nuevos condaos tocantes a les sos direiciones|publicación=[[The Times]]|fecha=26 de payares de 1973}}&lt;/ref&gt; Y asina les árees que componíen el Gran Mánchester caltuvieron los sos códigos condales d'antes de 1974, hasta 1996, cuando fueron abolíos.&lt;ref name=guide&gt;{{cita llibru |editorial=[[Royal Mail]]|títulu=Guía del Usu de Direiciones |añu=2004}}&lt;/ref&gt;

Una década dempués estableciéronse, los conceyos condales metropolitanos mayor controlaos pol [[Partíu Llaborista (Reinu Xuníu)]] y el [[Conceyu Condal del Gran Londres]] (''Great London Council'', ''GLC'') teníen dellos importantes puntos de confrontación col gobiernu [[Partíu Conservador (Reinu Xuníu)|conservador]] de [[Margaret Thatcher]], respectu al despifarro y los altos [[impuestu|impuestos]]. La forma d'actuación del gobiernu sobre'l temma reconsiderar mientres tol añu 1982 y el Partíu Conservador fixo una &quot;promesa refugar los conceyos condales metropolitanos&quot; y el GLC, nel so programa eleutoral a les [[eleiciones xenerales de Reinu Xuníu de 1983|eleiciones xenerales de 1983]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Tory entama abolir el GLC y los conceyos metropolitanos, pero les tases se mantienenbut|autor=Walker, David|publicación=[[The Times]]|fecha=15 de xineru de 1983}}&lt;br /&gt;•{{cita publicación |títulu=Tories podría abolir apondera conceyos condales si gana les eleiciones|autor=Haviland, Julian|publicación=[[The Times]]|fecha=5 de mayu de 1983}}&lt;br /&gt;•{{cita publicación |títulu=Les grandes ciudaes griespes cola policía|autor=Tendler, Stewart|publicación=[[The Times]]|fecha=16 de xunu de 1983}}&lt;/ref&gt; El Conceyu Condal del Gran Mánchester foi abolíu'l 3 de marzu de 1986 pol [[Llei de Gobiernu Llocal de 1985]]. El fechu de que los conceyos condales metropolitanos tuvieren controlaos pol Partíu Llaborista llevó a acusaciones de qu'esta abolición taba motivada polos políticos del partíu: la secretaría xeneral de l'[[Asociación Nacional de Delegaos del Gobiernu Llocal]] describir como una &quot;maniobra complétamente cínica&quot;.&lt;ref name=angry_reaction&gt;{{cita publicación |títulu=Reacción furiosa al llibru en blancu de los conceyos|publicación=[[The Times]]|fecha=8 d'ochobre de 1983}}&lt;/ref&gt; La mayoría de les funciones del Conceyu Condal del Gran Mánchester pasaron a los diez conceyos de los [[distritu metropolitanu|distritos metropolitanos]] del Gran Mánchester, anque delles funciones como los servicios d'emerxencia y tresporte públicu fueron controlaos por [[gobiernu llocal n'Inglaterra#alcuerdos comunes|xuntes mistes]] y dempués desenvolviéronse sobre la base de tol condáu. Establecióse l'[[Asociación d'Autoridaes de Gran Mánchester]] (''AGMA'') pa prosiguir con gran parte de los servicioes de tol condáu en xunto del [[conceyu condal]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.agma.gov.uk/ccm/navigation/about-agma/|títulu=Sobre'l AGMA|editorial=agma.gov.uk|autor=[[Asociaión d'Autoridaes del Gran Mánchester]]|fecha=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071107065605/http://www.agma.gov.uk/ccm/navigation/about-agma/|fechaarchivu=7 de payares de 2007}} 5 de marzu de 2008.&lt;/ref&gt; El condáu metropolitanu sigui esistiendo llegalmente y ye un marcu xeográficu de referencia,&lt;ref name=&quot;geographic frame of reference&quot; /&gt; for example as a [[Nomenclature of Territorial Units for Statistics|NUTS 2]] división alministrativa pa los oxetivos estadísticos dientro de la [[Xunión Europea]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.biser-eu.com/regions/Greater%20Manchester.pdf|títulu=Retrato regioanl del Gran Mánchester - 5.1 Spacial Sturcture|formatu=PDF|editorial=biser-eu.com|autor=BISER Europe Regions Domain Reporting|fecha=2003|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061018154943/http://www.biser-eu.com/regions/Greater%20Manchester.pdf|fechaarchivu=2006-10-18}} 17 de febreru de 2007.&lt;/ref&gt; A pesar de ser [[intendencia]] dende 1974, el Gran Mánchester foi incluyíu como [[condáu ceremonial d'Inglaterra|condáu ceremonial]] pola [[Llei d'Intendencies de 1997]] el 1 de xunetu de 1997.&lt;ref&gt;HMSO. [http://www.opsi.gov.uk/acts/acts1997/ukpga_19970023_en_1 Lieutenancies Act 1997]. 1997 c.23.&lt;/ref&gt;

En 1998, la xente del [[Gran Londres]] votó nun referendu a favor del establecimientu d'una nueva [[Asamblea del Gran Lodnres]], con presidente y una cámara electa pal condáu.&lt;ref&gt;{{cita llibru |autor=Wood, Edward|títulu=Research Paper 98/115&amp;nbsp;–The Greater London Authority Bill: A Mayor and Assembly for London&amp;nbsp;– Bill 7 of 1998-99|fecha=11 d'avientu de 1998|allugamientu=London|editorial=House of Commons Library|url=http://www.parliament.uk/commons/lib/research/rp98/rp98-115.pdf|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061120233900/http://www.parliament.uk/commons/lib/research/rp98/rp98-115.pdf|fechaarchivu=20 de payares de 2006}}&lt;/ref&gt; La [[Nueva Rede del Gobiernu Llocal]] propunxo la creación d'una nueva [[Rexón de la Ciudá de Mánchester]] basándose nel Gran Mánchester y otros condaos metropolitanos como parte del progresu de los esfuercios de reformes, mientres un informe publicáu pol [[Centru de Ciudaes]] del [[Institutu d'Investigación de Principios Públicu]] propunxo la creación de dos amplies [[rexón urbana|rexones urbanes]] basaes en Mánchester y [[Birmingham]]. En xunetu de 2007, [[Tesorería HM|La Tesorería]] publicó la so ''Estudiu del desenvolvimientu económicu subnacional y rexeneración'', que afirmó que'l gobiernu dexaría a aquelles rexones urbanes que la deseyaren trabayar conxuntamente pa formar un marcu llaboral estatutariu pa l'actividá rexonal urbana, incluyendo los poderes sobre tresporte, téuniques, proyeutos y desenvolvimientu económicu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.hm-treasury.gov.uk/spending_review/spend_csr07/reviews/subnational_econ_review.cfm|títulu=Sub-national economic development and regeneration review|fecha=17 de xunetu de 2007|editorial=hm-treasury.gov.uk|autor=[[HM Treasury]]|urlarchivu=https://archive.today/20120629045519/http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/+/http://www.hm-treasury.gov.uk/spending_review/spend_csr07/reviews/subnational_econ_review.cfm|fechaarchivu=29 de xunu de 2012}} 28 de febreru de 2008.&lt;/ref&gt; En xineru de 2008, AGMA suxirió la creación d'una estructura formal de gobiernu que cubriera tola rexón urbana.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.publicfinance.co.uk/features_details.cfm?News_id=32036|editorial=publicfinance.co.uk|fecha=18&amp;nbsp;January 2008|títulu=Comment&amp;nbsp;– A faster track for the city-regions|autor=Fairley, Peter|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090105051655/http://www.publicfinance.co.uk/features_details.cfm?News_id=32036|fechaarchivu=5 de xineru de 2009}} 28 de febreru de 2008.&lt;/ref&gt; La tema reabrir en xunu de 2008 respectu al propuestu [[conxestión de cobros nel Gran Mánchester]]; [[Sir Richard Leese]] (líder del [[Conceyu de Mánchester]]) dixo que &quot;llegué a la conclusión de que [un referendu sobre tendría de realizar una conxestión de los cobros] porque nun tenemos un cuerpu electu direutu o indireutu pal Gran Mánchester que tenga'l poder de faer esta decisión&quot;.&lt;ref&gt;{{Obra citada | apellíu=Ottewell|nome=David|títulu=Now YOU can vote on congestion charge|pub-periódica=[[Mánchester Evening News]]|páxines=1-2|añu=2008|fecha=25 de xunu de 2008}}&lt;/ref&gt; El 14 de xunetu de 2008, los diez autoridaes llocales del Gran Mánchester alcordaron un alcuerdu estratéxicu ya integráu de multi-área pa tol condáu; una iniciativa voluntaria ocn la intención de faer que los conceyos de los distritos &quot;trabayen xuntos pa desafiar les llendes de les fronteres artificiales&quot; en cuenta de una mayor forma d'autonomía &quot;[[Whitehall]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.communities.gov.uk/news/corporate/892523|fecha=14&amp;nbsp;July 2008|títulu=More than the sum of their parts - partnerships seal deal to increase economic growth|editorial=communities.gov.uk|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080803231324/http://www.communities.gov.uk/news/corporate/892523|fechaarchivu=3 d'agostu de 2008}} 16 de xunetu de 2008.&lt;/ref&gt;

== Xeografía ==
[[Ficheru:Greater Manchester aerial photograph.jpg|thumb|Una fotografía aérea del Gran Mánchester.]]
[[Ficheru:Greater Manchester Urban Area 2001.png|thumb|El [[Área Urbana del Gran Mánchester]], destacada en colloráu, contra les fronteres del condáu metropolitanu.]]
[[Ficheru:Stalybridge towards Manchester.jpg|thumb|Una visión sobre'l conceyu de [[Tameside]], escontra'l [[centru de la ciudá de Mánchester]].]]

El Gran Mánchester ye un condáu interior (nun tien accesu direutu al mar) que toma [[llista de los condaos ceremoniales d'Inglaterra por superficie|1.276km² (492,7 milles cuadraes)]]. Los [[Peninos]] alzar a lo llargo del llau oriental del condáu, al traviés de partes d'[[Oldham]], [[Rochdale]] y [[Tameside]]. Los [[Pandoriales Occidentales de los Pennine]], según un númberu de cuenques mineres (principalmente arenisques y esquistos), atopar nel oeste del condáu. Los ríos [[Ríu Mersey|Mersey]] y [[Ríu Tame, Gran Mánchester|Tame]] escurren poles llendes del condáu, esquitando dambos nos Pennines. Otros ríos escurren pol condáu, incluyendo'l [[Ríu Beal|Beal]], el [[Ríu Douglas|Douglas]] y l'[[Ríu Irk|Irk]]. El [[Black Chew Head]] el [[llista de los condaos d'Inglaterra por puntu más altu|puntu más altu]] del Gran Mánchester, alzándose 542 metros sobre'l nivel del mar, dientro de la parroquia de [[Saddleworth]].&lt;ref&gt;Dawson (1992), Chapter 6: The County Tops.&lt;/ref&gt; [[Chat Moss]] colos sos 27km² entiende l'área más estensa granxes primordiales nel Gran Mánchester y contién la mayor cantidá de monte semi-natural del condáu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.salford.gov.uk/living/planning/naturalenvironment/landscape/chatmoss.htm|títulu=Chat Moss|autor=Salford City Council|editorial=salford.gov.uk|fecha=2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080928043525/http://www.salford.gov.uk/living/planning/naturalenvironment/landscape/chatmoss.htm|fechaarchivu=28 de setiembre de 2008}} 13 payares de 2007.&lt;br /&gt;•{{cita web |url=http://www.defra.gov.uk/farm/environment/land-use/pdf/alcleaflet.pdf|títulu=Agricultural Land Classification|formatu=PDF|fecha=xunetu de 2003|editorial=[[Department for Environment, Food and Rural Affairs]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061209041441/http://www.defra.gov.uk/farm/environment/land-use/pdf/alcleaflet.pdf|fechaarchivu=9 d'avientu de 2006}} 12 de xunetu de 2008.&lt;/ref&gt;

Hai un amiestu d'árees urbanes con alta densidá de población, barrios periféricos y llocalidaes rurales y semi-rurales nel Gran Mánchester, pero l'usu del terrén ye por una aplastante superioridá urbanu.&lt;ref name=&quot;GMLTP&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.gmltp.co.uk/gmltp2_html/section_123173639918.html |títulu=The Greater Mánchester Area and its Rexonal Context |autor=[[GMPTE|Greater Mánchester Passenger Transport Authority]] |editorial=gmltp.co.uk |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120205201838/http://www.gmltp.co.uk/gmltp2_html/section_123173639918.html |fechaarchivu=5 de febreru de 2012 }} 11 d'abril de 2007.&lt;/ref&gt; Tien un fuerte distritu central de negocios, formáu pol [[Centru de la Ciudá de Mánchester]] y les aprtes axacentes de [[Salford]] y [[Trafford]]. Sicasí, el Gran Mánchester tamién ye un condáu policéntrico con diez distritos metropolitanos,&lt;ref name=&quot;GMLTP&quot; /&gt; cada unu de los cualos cunta con un importante centru de ciudá, y en dellos casos más d'unu, y enforma pequeños asentamientos. Podría dicise que'l Gran Mánchester ye l'área urbana de mayor complexidá nes contornes de Londres dientro del Reinu Xuníu,&lt;ref name=&quot;GMLTP&quot; /&gt; lo cual refléxase na densidá de la so rede de tresporte y na magnitú de les sos necesidaes d'inversión pa llograr les crecientes y diverses demandes de movilidá xeneraes pol patrón de desenvolvimientu.

La tabla equí embaxo resume munchos de los asentamientos del condáu, y ta formáu acordies col so conceyu metropolitanu.
&lt;!---SI AUMENTA LA POBLACIÓN NESTA TABLA, POR FAVOR ORDENAR N'ORDE ALFABÉTICU. POR FAVOR TENER EN CUENTA QUE NUN YE APROPIÁU ENLLAZAR EQUÍ UN DISTRITU D'UNA LOCALIDÁ YÁ MENTADA - ESO TENDRÍA DE TAR DIENTRO DEL ARTÍCULU DE LA LOCALIDÁ---&gt;
{| {{tablaguapa}} style=&quot;font-size:90%;border:0px;text-align:left;line-height:150%;&quot;
! Condáu metropolitanu || colspan=&quot;2&quot; | Conceyu metropolitanu || Centru d'alministración || Otros componentes
|-
|rowspan=10| '''El Gran Mánchester'''
| [[Conceyu metropolitanu de Bury|Bury]] || [[Ficheru:GreaterManchesterBury.png|50px|]]
| [[Bury (Gran Mánchester)|Bury]]
| [[Prestwich]], [[Radcliffe, Gran Mánchester|Radcliffe]], [[Ramsbottom]], [[Tottington, Gran Mánchester|Tottington]], [[Whitefield, Gran Mánchester|Whitefield]]
|-
| [[Conceyu metropolitanu de Bolton|Bolton]] || [[Ficheru:GreaterManchesterBolton.png|50px|]]
| [[Bolton]]
| [[Blackrod]], [[Farnworth]], [[Horwich]], [[Kearsley]], [[Little Lever]], [[Turton del Sur]], [[Westhoughton]]
|-
| [[Mánchester]] || [[Ficheru:GreaterManchesterManchester.png|50px|]]
| Mánchester
| [[Blackley]], [[Cheetham Hill]], [[Chorlton-cum-Hardy]], [[Didsbury]], [[Ringway]], [[Withington]], [[Wythenshawe]]
|-
| [[Conceyu metropolitanu de Oldham|Oldham]] || [[Ficheru:GreaterManchesterOldham.png|50px|]]
| [[Oldham]]
| [[Chadderton]], [[Shaw and Crompton]], [[Failsworth]], [[Lees, Gran Mánchester|Lees]], [[Royton]], [[Saddleworth]]
|-
| [[Conceyu metropolitanu de Rochdale|Rochdale]] || [[Ficheru:GreaterManchesterRochdale.png|50px|]]
| [[Rochdale]]
| [[Heywood, Gran Mánchester|Heywood]], [[Littleborough, Gran Mánchester|Littleborough]], [[Middleton, Gran Mánchester|Middleton]], [[Milnrow]], [[Newhey]], [[Wardle, Gran Mánchester|Wardle]]
|-
| [[Ciudá de Salford|Salford]] || [[Ficheru:GreaterManchesterSalford.png|50px|]]
| [[Swinton, Gran Mánchester|Swinton]]
| [[Eccles, Gran Mánchester|Eccles]], [[Walkden]], [[Worsley]], [[Salford]], [[Irlam]], [[Pendlebury]], [[Cadishead]]
|-
| [[Conceyu metropolitanu de Stockport|Stockport]] || [[Ficheru:GreaterManchesterStockport.png|50px|]]
| [[Stockport]]
| [[Bramhall]], [[Bredbury]], [[Cheadle, Gran Mánchester|Cheadle]], [[Gatley]], [[Hazel Grove]], [[Marple, Gran Mánchester|Marple]], [[Romiley]]
|-
| [[Tameside]] || [[Ficheru:GreaterManchesterTameside.png|50px|]]
| [[Ashton-under-Lyne]]
| [[Audenshaw]], [[Denton, Gran Mánchester|Denton]], [[Droylsden]], [[Dukinfield]], [[Hyde, Gran Mánchester|Hyde]], [[Longdendale]], [[Mossley]], [[Stalybridge]] 
|-
| [[Trafford]] || [[Ficheru:GreaterManchesterTrafford.png|50px|]]
| [[Stretford]]
| [[Altrincham]], [[Bowdon, Gran Mánchester|Bowdon]], [[Hale, Gran Mánchester|Hale]], [[Sale, Gran Mánchester|Sale]], [[Urmston]]
|-
| [[Conceyu metropolitanu de Wigan|Wigan]] || [[Ficheru:GreaterManchesterWigan.png|50px|]]
| [[Wigan]]
| [[Abram, Gran Mánchester|Abram]], [[Ashton-in-Makerfield]], [[Aspull]], [[Astley, Gran Mánchester|Astley]], [[Atherton, Gran Mánchester|Atherton]], [[Bryn]], [[Golborne]], [[Higher End]], [[Hindley, Gran Mánchester|Hindley]], [[Ince-in-Makerfield]], [[Leigh, Gran Mánchester|Leigh]], [[Orrell, Gran Mánchester|Orrell]], [[Shevington]], [[Standish, Gran Mánchester|Standish]], [[Tyldesley]], [[Winstanley, Gran Mánchester|Winstanley]]
|-
|}

El [[Área Urbana del Gran Mánchester]] ye un área definida pola [[Oficina d'Estadístiques Nacionales]] que consiste nuna gran conurbación qu'arrodia ya inclúi a la ciudá de Mánchester. El so territoriu toma gran parte, pero non tol condáu metropolitanu del Gran Mánchester. Esclúi asentamietnos como [[Wigan]] y [[Marple, Gran Mánchester|Marple]] de les fronteres del condáu del Gran Mánchester (el mesmu Wigan conforma'l [[Área Urbana de Wigan]]), pero inclúi dellos asentamientos que s'alcuentren fora de les llendes condales, como [[Wilmslow]] y [[Alderley Edge]] en [[Cheshire]], y [[Whitworth, Lancashire|Whitworth]] en [[Lancashire]]. Anque nin el condáu del Gran Mánchester nin el [[Área Urbana del Gran Mánchester]] recibieron l'[[estatus de ciudá nel Reinu Xuníu]], la documentación de la [[Xunión Europea]] suxer que la conurbación qu'arrodia Mánchester constitúi una [[rexón de ciudá]] urbana homoxénea.&lt;ref&gt;[http://www.communities.gov.uk/publications/localgovernment/strongprosperous State of the English Cities: Volume 1] Producíu pola Oficina del Vice-Primer Ministru, (2006). Accesu al informe na rede'l 17 d'avientu de 2006.&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Greater Manchester.jpg|thumb|900px|center|Una vista del Gran Mánchester. El condáu ta descomanadamente [[urbanizáu]] y consiste en vastes [[área urbana|árees urbanizaes]] y munchos asentamientos.]]

=== Clima ===
El Gran Mánchester tien un [[clima oceánicu]] templáu, como la mayoría de les [[islles britániques]], con branos relativamente frescos ya iviernos nidios. La media de precipitaciones ye de 806,6 mm&lt;ref name=&quot;tiempu atmosféricu del Gran Mánchester&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/averages/19712000/sites/Manchester_airport.html|títulu=Mánchester Airport 1971–2000 weather averages|editorial=[[Met Office]]|añu=2001|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20030820190304/http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/averages/19712000/sites/Manchester_airport.html|fechaarchivu=20 d'agostu de 2003}} 15 de xunetu de 2007.&lt;/ref&gt; en comparanza cola media de 1125,0 mm nel Reinu Xuníu,&lt;ref name=&quot;UK weather&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/averages/19712000/areal/uk.html|títulu=UK 1971–2000 averages|editorial=[[Met Office]]|añu=2001}} 15 de xunetu de 2007.&lt;/ref&gt; y la so media de díes d'agua ye de 140.4 per añu,&lt;ref name=&quot;tiempu atmosféricu del Gran Mánchester&quot; /&gt; en comparanza cola media de 154.4 del Reinu Xuníu.&lt;ref name=&quot;UK weather&quot; /&gt; La temperatura medio ye llixeramente cimera a la del Reinu Xuníu.&lt;ref name=&quot;Climate01&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/averages/19712000/areal/uk.html |autor=Met Office |títulu=tiempu atmosféricu mediu añal nel Reinu Xuníu |editorial=Met Office |fecha=2007}} 23 d'abril de 2007.&lt;/ref&gt; El Gran Mánchester tamién tien un nivel de mugor relativamente alto, que empréstase a la manufacturación texil optimizada y anti-ropturas qu'hubo alredor del condáu. La nieve nun ye un fechu corriente nes árees urbanizaes, debíu al efeuto del [[clima urbanu|calentamientu urbanu]]. Sicasí, los [[Peninos]] y les llombes del [[Monte Rossendale]] alredor de les llendes oriental y septentrional del condáu yá nieva más, y les carreteres que salen del condáu pueden ser cerraes por causa de les fuertes nieves,&lt;ref name=&quot;Snow&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/147/147321_roads_chaos_as_snow_sweeps_in.html|títulu=Caos nes carreteres a midida que avanza la nieve en Mánchester|publicación=[[Noticies Vespertines de Mánchester]]|añu=2005}} 15 de xunetu de 2007.&lt;/ref&gt; notablemente na [[carretera A62]] por [[Standedge]], l'[[carretera A57|A57]] ([[Pasu de Culiebra]], ''Snake Pass'' n'inglés) escontra [[Sheffield]],&lt;ref name=&quot;Peaks&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.highpeak.co.uk/hp/h_snakbd.htm|títulu=Peak District sightseer's guide&amp;nbsp;– Snake Pass|editorial=Picu altu|añu=2002|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110112081929/http://www.highpeak.co.uk/hp/h_snakbd.htm|fechaarchivu=2011-01-12}} 6 de xunetu de 2007.&lt;/ref&gt; y la [[autopista M62|M62]] sobre [[Saddleworth Moor]].

== Gobiernu ==
[[Ficheru:Greater Manchester County Council Arms.png|thumb|Escudu d'armes del antiguu [[Conceyu Condal del Gran Mánchester]], que foi abolíu en 1986.]]
[[Ficheru:Stockport Town Hall (1).jpg|thumb|Edificios del gobiernu del [[Conceyu de Stockport]] y funciones alministratives pal [[conceyu metropolitanu de Stockport]].]]
[[Ficheru:Oldham Civic Centre.jpg|thumb|El Centru Cívicu de Oldham ye onde se desenvuelven les funciones del gobiernu del [[conceyu metropolitanu de Oldham]].]]

El Gran Mánchester estremar en 28 [[circunscripciones del Reinu Xuníu|circunscripciones parllamentaries]]: 18 [[circunscripciones eleutorales municipales]] y 10 [[circunscripciones eleutorales condales]]. La mayor parte del Gran Mánchester ta controláu pol [[Partíu Llaborista (Reinu Xuníu)|Partíu Labosrista]], considerándolo xeneralmente como una ''bastión'' llaborista,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/119/119942_lib_dems_close_in_on_Mánchester.html |títulu=Demócrates Lliberales averar a Mánchester|publicación=[[Noticies Vespertines de Mánchester]]|fecha=11&amp;nbsp;xunu de 2004}} 26 de febreru de 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.timeout.com/Manchester/feature/2009/4/Labour_party_returns_to_Manchester.html#articleAfterMpu|títulu=El partíu llaborista vuelve a Mánchester|editorial=timeout.com|fecha=2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080113230651/http://www.timeout.com/manchester/feature/2009/4/Labour_party_returns_to_Manchester.html#articleAfterMpu|fechaarchivu=13 de xineru de 2008}} 26 d febreru de 2008.&lt;/ref&gt; con namái cuatro circunscripciones eleutorales (dende les [[eleiciones xenerales del Reinu Xuníu de 2005|eleiciones xenerales de 2005]]) que pertenecen a los [[Partíu Lliberal Demócrata|lliberales demócrates]] y una circunscripción eleutoral a los [[Partíu Conservador (Reinu Xuníu)|conservadores]]. El [[gobiernu llocal d'Inglaterra|gobierno local]] nel Gran Mánchester ta anguaño provistu de los conceyos de diez [[distritos d'Inglaterra|distritos]], conocíos como [[conceyu metropolitanu|conceyos metropolitanos]]: [[conceyu metropolitanu de|Bolton]], [[conceyu metropolitanu de Bury|Bury]], la [[Mánchester|ciudá de Mánchester]], [[conceyu metropolitanu de Oldham|Oldham]], [[conceyu metropolitanu de Rochdale|Rochdale]], la [[ciudá de Salford]], [[conceyu metropolitanu de Stockport|Stockport]], [[Tameside]], [[Trafford]] y [[conceyu metropolitanu de Wigan|Wigan]].

A ocho de los diez conceyos metropolitanos del Gran Mánchester nomar según los ocho antiguos conceyos condales qu'agora componen los mayores centros de población y de grandiosa importancia histórica y política.&lt;ref name=&quot;FrangopuloP138&quot;&gt;Frangopulo (1977), p.&amp;nbsp;138.&lt;/ref&gt; Como exemplu, el conceyu metropolitanu de Stockport ta centráu na ciudá de [[Stockport]], un antiguu conceyu condal, pero qu'inclúi otres llocalidaes menores como [[Cheadle, Gran Mánchester|Cheadle]], [[Gatley]] y [[Bramhall]].&lt;ref name=&quot;FrangopuloP138&quot; /&gt; A dos de los conceyos metropolitanos diéronse-yos nomes neutros porque cuando fueron creaos nun hubo alcuerdo sobre qué ciudá tenía de ser el centru alministrativu y tampoco teníen un [[conceyu condal]] Estos conceyos son [[Tameside]] y [[Trafford]], que los sos nucleos son [[Ashton-under-Lyne]] y [[Stretford]] respeutivamente, y nomar en referencia a los sos oríxenes xeográficos y históricos.&lt;ref name=&quot;FrangopuloP138&quot; /&gt;

Nos dolce primeros años tres la creación del condáu en 1974, ésti tenía un sistema biescalonado de [[gobiernu llocal n'Inglaterra|gobierno local]] y los conceyos municipales metropolitanos compartíen el poder col [[Conceyu Condal del Gran Mánchester]].&lt;ref name=&quot;politics&quot;&gt;{{cita publicación | títulu= El Gran Mánchester: complexidá de la conurbación y estructura del gobiernu llocal | autor= Barlow, Max | revista= Xeografía Política (''Political Geography'') | volume= 14 | añu= 1995 | páxines= 379–400 | númberu= 4| doi= 10.1016/0962-6298(95)95720-I}}&lt;/ref&gt; El Conceyu Condal del Gran Mánchester, una aturoidad estratéxica al cargu de los servicios rexonales como'l tresporte, la planificación estratéxica, los servicios d'emerxencia y el suministru d'agua, entendía 106 miembros d'ente los diez [[conceyu metropolitanu|conceyos metropolitanos]] del Gran Mánchester.&lt;ref&gt;Rochdale Metropolitan Borough Council (N.D.), p.&amp;nbsp;65.&lt;/ref&gt; Sicasí en [[1986]], el Conceyu Condal de Mánchester foi abolíu xunto colos otros cinco conceyos de los [[condáu metropolitanu|condaos metropolitanos]] y el [[Conceyu del Gran Londres]], y la mayoría de los sos poderes pasaron a ser dirixíos polos conceyos.&lt;ref name=&quot;politics&quot; /&gt; Esisten delles [[Parroquia (civil)|parroquies civiles]] en ciertes partes del Gran Mánchester.

A pesar de que'l [[conceyu condal]] abolióse (el cual taba encontáu no qu'agora ye la Casa Westminster frente a los [[Xardinos Piccadilly]]), ciertu númberu de funciones del gobiernu llocal tienen llugar a nivel condal. Los diez autoridaes del Gran Mánchester cooperen per mediu de l'[[Asociación d'Autoridaes del Gran Mánchester]] (AGMA, ''Association of Greater Manchester Authorities''), que pretende crear una aproxímación coordianda de tol condáu escontra munches temes. La AMGA financia dellos cuerpos conxuntos pa tol condáu como la [[Oficina d'Archivos del Condáu del Gran Mánchester]]. Al traviés del AGMA, los diez auatoridades del Gran Mánchester cooperen en munchos asuntos, incluyendo [[Plan de Tresporte Local|planes de tresporte local]] pa tol condáu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.gmltp.co.uk|títulu=Plan de Tresporte Llocal del Gran Mánchester|publicación=páxina web del Plan de Tresporte Llocal del Gran Mánchester|editorial=&lt;!--none obvious--&gt;|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061123093030/http://www.gmltp.co.uk/|fechaarchivu=23 de payares de 2006}} 12 d'avientu de 2006.&lt;/ref&gt; Dellos servicios llocales facilitar pal condáu nel so conxuntu, alministraos por [[gobiernu Llocal d'Inglaterra#xuntes mistes|xuntes mistes]] estatutaries. Estos son el [[Executivu de Tresporte de Pasaxeros del Gran Mánchester]], (GMPTE, ''Greater Manchester Passenger Transport Executive'') responsable de la planificación y coordinación del [[tresporte públicu]] nel condáu; la [[Policía del Gran Mánchester]], controlada por una [[autoridá policial]] mista; el [[Serviciu de Rescate y de Quemes del Gran Mánchester]], alministráu por una &quot;Autoridá de Rescate y Fueu&quot; mista; y l'[[Autoridá d'Agües Residuales del Gran Mánchester]]. Estes xuntes mistes tán formaes por conceyales designaos de cada unu de los diez conceyos (sacante l'Autoridá d'Agües Residuales, que nun inclúi'l [[conceyu metropolitanu de Wigan]]). Los diez conceyos tienen conxuntamente el [[Grupu d'Aeropuertu de Mánchester]], que controla'l [[Aeropuertu de Mánchester]] y trés otros aeropuertos del Reinu Xuníu. Otros servicios tán financiaos direutamente y empobinaos polos conceyos llocales.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Greater Manchester&amp;nbsp;– 'up and going'? |autor=Hebbert, Michael|coautores=Iain Des |revista=Policy &amp; Politics |volume=28 |añu=2000 |páxines= 79–92 |númberu=1 |issn=0305 5736}}&lt;/ref&gt;

El Gran Mánchester ye un [[condáu ceremonial]] col so propiu [[lod-teniente]], quien ye la representación personal del monarca. La Llei de Gobiernu Llocal de 1972 axustó que tola área cubierta pol condáu metropolitanu del Gran Mánchester tamién s'incluyiría nel [[Ducáu de Lancashire]], estendiendo'l ducáu pa incluyir rexones que taben d'antiguo nos condaos del Riding del Oeste de Yorkshire. Hasta'l 31 de marzu de 2005, el [[Guardián de los Archivos]] foi designáu pol [[Canciller del Ducáu de Lancaster]]; agora son nomaos po el [[Lord-Canciller|Lord Gran Canciller de Gran Bretaña]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.duchyoflancaster.co.uk/output/page61.asp|editorial=duchyoflancaster.co.uk|títulu=Guardián de los Archivos|autor=[[Canciller del Ducáu de Lancaster]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080129182417/http://www.duchyoflancaster.co.uk/output/page61.asp|fechaarchivu=29 de xineru de 2008}} 8 de xunetu de 2008.&lt;/ref&gt; El primer lord-teniente del Gran Mánchester foi Sir William Downward, qu'ostentó'l títulu dende 1974 hasta 1988.&lt;ref&gt;The Lord-Lieutenants Order 1973 (1973/1754)&lt;/ref&gt; L'actual lord teniente ye Warren James Smith. Como condáu xeográficu, el gobiernu usa'l Gran Mánchester (al traviés de la [[Oficina d'Estadístiques Nacionales]]) pa la xunta de toles estadístiques del condáu nel so conxuntu y p'entamar y oldear materiales de rexistros xenerales y censos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?o_id=10056925&amp;c_id=10001043 |títulu=Greater Manchester Met. C |autor=Una Visión de Gran Bretaña pol Tiempu, ''A Vision of Britain through Time''}} 6 d'abril de 2007.&lt;/ref&gt;

== Demografía ==
{{AP|Demografía del Gran Mánchester}}
[[Ficheru:Population of Greater Manchester.png|thumb|upright|La población del Gran Mánchester aumentó d'alredor 328.000 en 1801 hasta 2,5 millones en 2001. El so picu foi en 1971, con 2,7 millones.]]
[[Ficheru:Salford, Urban Splash.jpg|thumb|upright|Gran parte de les viviendes del Gran Mánchester consiste en [[casa adosada|cases adosaes en filera]] construyíes a baxos costos pa la población de les [[zona industrial|zones industriales]] llocales. Esta cai en [[Salford]] foi anovada pola compañía [[Urban Splash]] (''Chapoteo Urbanu'']]

El Gran Mánchester tien una población de 2.553.800 habitantes (nel añu 2006), convirtiéndolo nel [[llista de condaos ceremoniales n'Inglaterra por población tercer condáu más pobláu]] nel Reinu Xuníu, dempués del [[Gran Londres]] y de [[Midlands del Oeste (condáu)|Midlands del Oeste]].&lt;ref name=population&gt;{{cita web |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=9666&amp;More=Y|títulu=T 09: Quinary age groups and sex for local authorities in the UK; estimated resident population Mid-2006 Population Estimates|fecha=30 de mayu de 2008|editorial=National Statistics}} 8 de xunetu de 2008.&lt;/ref&gt; Ye'l séptimu condáu más pobláu d'Inglaterra. El [[xentiliciu]] del Gran Mánchester ye &quot;Gran Mancuniano&quot; (''Greater Mancunian'').&lt;ref&gt;{{Harvnb|Clark|1973|p=93.}}&lt;/ref&gt;

El Gran Mánchester ye'l llar d'una población diversa y ye una aglomeración multicultural con una significante minoría étnica qu'abarca'l 8,49% del total de la población.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.biser-eu.com/regions/Greater%20Manchester.pdf|títulu=Rexonal Portrait of Greater Manchester - 5.3 Population Structure/Migration (demography)|formatu=PDF|editorial=BISER Europe Regions Domain Reporting|añu=2003|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110708003629/http://www.biser-eu.com/regions/Greater%20Manchester.pdf|fechaarchivu=8 de xunetu de 2011}} 18 de febreru de 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MánchesterLieutenancy&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.manchesterlieutenancy.org/|editorial=Mánchesterlieutenancy.org|títulu=Warren Smith te da la bienvendia a la intendencia del Gran Mánchester}} 8 de xunetu de 2008.&lt;/ref&gt; Anguaño hai sobre 66 nacionalidaes abellugaes nel condáu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.can.uk.com/exodus/exodus_about.htm|editorial=can.uk.com|títulu=Exodus: The Facts|fecha=2003|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120704202159/http://can.uk.com/exodus/exodus_about.htm|fechaarchivu=4 de xunetu de 2012}} 27 de febreru de 2008.&lt;/ref&gt; Según el censu de 2001 del Reinu Xuníu, el 74,2% de los residentes del Gran Mánchester son cristianos, el 5,0% musulmanes, el 0,9% xudíos, el 0,7% hinduístas, el 0,2% buidstas y el 0,1% del cultu [[sij]]. El 11,4% nun tener una relixón, el 0,2% identificar con una relixón alternativa y el 7,4% nun definió la so relixón. Esto ye similar al restu del condáu, anque les proporciones de musulmanes y xudíos son casi'l doble que la media nacional.&lt;ref name=&quot;Trafford neighbourhood stats&quot;&gt;{{cita web |títulu=Relixón nel Gran Mánchester (autoridá sanitaria) |editorial=Statistics.gov.uk |url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&amp;b=789833&amp;c=M7+4FU&amp;d=14&amp;y=16&amp;g=353838&amp;i=1x1003x1004&amp;o=1&amp;m=0&amp;r=0&amp;s=1201894343750&amp;enc=1&amp;dsFamilyId=95 }} 1 de febreru de 2008.&lt;/ref&gt; El Gran Mánchester ta cubiertu poles diócesis [[Ilesia católica|católiques]] de [[Diócesis de Salford|Salford]] y [[Diócesis de Shrewsbury|Shrewsbury]],&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Diócesis Católica de Shrewsbury |url=http://www.dioceseofshrewsbury.org |editorial=Dioceseofshrewsbury.org}} 7 de mayu de 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web | títulu=Parroquies de la diócesis editorial=Salforddiocese.org.uk | url=http://www.salforddiocese.org.uk/parishes/masstimes.html | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070502121806/http://www.salforddiocese.org.uk/parishes/masstimes.html | fechaarchivu=2 de mayu de 2007 }} 7 de mayu de 2007.&lt;/ref&gt; y l'[[Archidiócesis Católica Romana de Liverpool|Archdiócesis de Liverpool]]. La mayor parte del Gran Mánchester forma parte de la [[Diócesis Anglicana de Mánchester]],&lt;ref&gt;{{cita web | títulu= Diócesis de la Ilesia d'Inglaterra en Mánchester | url= http://www.manchester.anglican.org/default.asp | editorial= Mánchester.anglican.org | urlarchivu= https://web.archive.org/web/20071227051946/http://www.manchester.anglican.org/default.asp | fechaarchivu= 27 d'avientu de 2007 }} 17 de xineru de 2008.&lt;/ref&gt; amás de [[conceyu metropolitanu de Wigan|Wigan]], que s'asitia dientro de la [[Diócesis Anglicana de Liverpool|Diócesis de Liverpool]].&lt;ref&gt;{{cita web | títulu= Bienveníu a la Diócesis de Liverpool | url= http://www.liverpool.anglican.org/ | editorial= Liverpool.anglican.org | urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080224170526/http://www.liverpool.anglican.org/ | fechaarchivu= 2008-02-24 }} 1 de febreru de 2008.&lt;/ref&gt;

Siguiendo a la [[desindustrialización]] del Gran Mánchester a mediaos del [[sieglu XX]], producióse un cayente significante de la economía y de la población na rexón, particularmente en Mánchester y Salford.&lt;ref name=&quot;Renewal&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.audit-commission.gov.uk/Products/BVIR/9AC95DA0-C6A1-4b9b-9A0D-D305DE72FFC8/ManchesterSalford.pdf|formatu=PDF|títulu=Mercáu Renewal: Manchester Salford Pathfinder|fecha=2003|editorial=[[Audit Commission]]}} 22 de febreru de 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Shrinking&quot; /&gt;

Amplies árees de [[casa adosada|cases adosaes]] de baxa calidá construyíes mientres tola [[dómina victoriana]] atópase en probe estáu y desaparentes pa les necesidaes modernes; munchos distritos del interior de la ciudá sufrieron privaciones sociales cróniques y altos niveles de desemplegu.&lt;ref name=&quot;Shrinking&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Cooper (2005), p.&amp;nbsp;47.&lt;/ref&gt; La [[renovación urbanística|evacuación de barriaes]] y el creciente [[escesu de población]] cola construcción de [[vivienda pública|viviendes sociales]] per parte de los conceyos [[Salford]] y Mánchester llevó al amenorgamientu de la población nel centru del Gran Mánchester.&lt;ref name=&quot;Slums&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu=Shapely |nome=Peter |añu=2002–3 |títulu=La prensa y los desarrollos construyíos por sistema nel centru de la ciudá de Mánchester |revista=Estudio Históricu de la Rexón de Mánchester |volume=16 |páxines=30–39 |editorial=Manchester Centre for Regional History |allugamientu=Mánchester |issn=0952-4320 |url=http://www.mcrh.mmu.ac.uk/pubs/pdf/mrhr_16_shapely.pdf |formatu=PDF |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071201012030/http://www.mcrh.mmu.ac.uk/pubs/pdf/mrhr_16_shapely.pdf |fechaarchivu=1 d'avientu de 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071201012030/http://www.mcrh.mmu.ac.uk/pubs/pdf/mrhr_16_shapely.pdf |archivedate=2007-12-01 |fechaaccesu=2018-01-29 }} 22 de payares de 2007.&lt;/ref&gt; Mientres la década de 1970, 1980 y 1990, la población del Gran Mánchester amenorgóse sobre 8.000 habitantes per añu.&lt;ref name=&quot;Shrinking&quot; /&gt; Mientres la población de la Ciudá de Mánchester encongió sobre un 40% nesti periodu (de 766.311 habitantes en 1931 a 452.000 en 2006), la población total del Gran Mánchester namái s'amenorgó un 8%.&lt;ref name=&quot;Shrinking&quot; /&gt;

{| {{tablaguapa}}
!colspan=&quot;8&quot;|'''Totales de población del Gran Mánchester'''
|-
!Ali!!Población!!&lt;!---blank---&gt;!!Añu!!Población!!&lt;!---blank---&gt;
|-
! 1801
|&lt;center&gt; 328.609
! 1871
| &lt;center&gt;1.590.102
! 1941
| &lt;center&gt;2.693.775
|-
! 1811
| &lt;center&gt;409.464
! 1881
| &lt;center&gt;1.866.649
! 1951
| &lt;center&gt;2.688.987
|-
! 1821
| &lt;center&gt;526.230
! 1891
| &lt;center&gt;2.125.318
! 1961
| &lt;center&gt;2.699.711
|-
! 1831
| &lt;center&gt;700.486
! 1901
| &lt;center&gt;2.357.150
! 1971
| &lt;center&gt;2.729.741
|-
! 1841
| &lt;center&gt;860.413
! 1911
| &lt;center&gt;2.617.598
! 1981
| &lt;center&gt;2.575.441
|-
! 1851
| &lt;center&gt;1.037.001
! 1921
| &lt;center&gt;2.660.088
! 1991
| &lt;center&gt;2.569.700
|-
! 1861
| &lt;center&gt;1.313.550
! 1931
|&lt;center&gt; 2.707.070
! 2001
| &lt;center&gt;2.482.352
|-
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;&quot;|Les estadístiques d'antes de 1974 recoyer poles árees del gobiernu llocal qu'agora entiende'l Gran Mánchester&lt;br /&gt;''Fonte: [[Históricu de Gran Bretaña]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&amp;data_cube=N_TPop&amp;o_id=10056925&amp;c_id=10001043&amp;add=N |títulu=Greater Manchester Met. C: Total Population |autor=A Vision of Britain through time}} 6 d'abril de 2007.&lt;/ref&gt;
|}

La disposición de cases del Gran Mánchester entiende una variedá de tipos. El [[centru de la ciudá de Mánchester]] carauterizar polos sos grandes edificios con munches plantes,&lt;ref name=&quot;MánchesterHighRise&quot;&gt;{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/Manchester/content/articles/2004/11/24/high_rise_living_hys_feature.shtml|títulu=Manchester&amp;nbsp;– Features&amp;nbsp;– A cut above: high rise living is back|editorial=[[bbc.co.uk]]|fecha=24 de payares de 2004|autor=Yakub Qureshi|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20041230000829/https://www.bbc.co.uk/Manchester/content/articles/2004/11/24/high_rise_living_hys_feature.shtml|fechaarchivu=30 d'avientu de 2004}} 25 de febreru de 2008.&lt;/ref&gt; mientres [[Salford]] tien dalgunos de los bloques de mayor altor y ye unu de los estaos más [[densidá de población|densamente poblaos]] n'Europa.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.guardian.co.uk/society/2001/feb/28/housingpolicy.keyworkerhousing|títulu=Bloques de torres pa faer un retruque|fecha=28 de febreru de 2001|autor=Cunningham, John|editorial=Guardian News and Media Limited|publicación=[[The Guardian]]}} 26 de febreru de 2008.&lt;/ref&gt; Por tol Gran Mánchester, son comunes les files de cases adosaes, la mayoría de les cualos construyíes mientres la [[dómina victoriana]] y el [[periodu eduardino]]. La [[Iniciativa de Renovación del Mercáu Inmobiliariu]] identificó a [[Mánchester]], Salford, [[Rochdale]] y [[Oldham]] como áras de cases adosaes non aptes pa les necesidaes d'anguaño. A pesar de que'l Gran Mánchester ye famosu pola so espansión desafranada, el condáu nun tien [[zona verde|zones verdes]]. Dizse que [[Altrincham]], colos sos barrios [[Bowdon, Gran Mánchester|Bowdon]] y [[Hale, Gran Mánchester|Hale]], constitúi un &quot;barriu de corredores de bolsa, con cases bien promocionaes nun área de opulencia silvática&quot;.&lt;ref&gt;Frangopulo (1977), p.&amp;nbsp;224.&lt;/ref&gt;

== Educación ==
El Gran Mánchester tien cuatro universidaes: la [[Universidá de Bolton]], la [[Universidá de Mánchester]], la [[Universidá Metropolitana de Mánchester]] y la [[Universidá de Salford]]. Xunto col [[Real Colexu de Música del Norte]], tienen una combinada población d'estudiantes d'educación cimera de 101.165 en [[2007]] (el tercer númberu más altu n'Inglaterra, por detrás del Gran Londres con 360.890 y el [[Midlands del Oeste (condáu)|Midlands del Oeste]] con 140.980),&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0607.xls|títulu=Table 0a&amp;nbsp;– Tolos estudiantes por instituciones, modadlidad d'estudios, nivel d'estudios, xéneru y casa 2006/07|añu=2008|formatu=XLS|publicación=Students and Qualifiers Data Tables|editorial=[[Axencia d'Estadístiques d'Educación Cimera]]}} 21 de marzu de 2008.&lt;/ref&gt; y el decimoterceru más altu per cabeza n'Inglaterra per cabeza.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Tight|nome=Malcolm|añu=2007|mes=xunetu|títulu=La (Re)Locación de la Educación Cimera n'Inglaterra (Revisitado)|revista=Higher Education Quarterly|volume=61|númberu=3|páxines=250–265|doi=10.1111/j.1468-2273.2007.00354.x}}&lt;/ref&gt; La mayoría de los estudiantes concentrar na [[Cai Wilmslow, Mánchester|cai Oxford]] en Mánchester, la cortil urbana d'educación cimera más estensu d'Europa.&lt;ref name=&quot;Higher edu&quot;&gt;Hartwell (2001), p.&amp;nbsp;105.&lt;/ref&gt;

La educación primaria, secundaria y posterior dientro del Gran Mánchester son responsabilidá de los conceyos constituentes que formen les [[autoridá local d'educación|autoridad llocales d'educación]] y alministren escueles y colexos d'educación de niveles más altos. El condáu tamién ye'l llar d'un númberu d'[[escuela independiente|escueles independientes]] como'l [[St. Bede's College]], la [[Escuela de Gramática de Mánchester]], la [[Escuela de Bolton]] y la [[Escuela de Gramática de Bury]].

== Economía ==
[[Ficheru:Oldham From Glodwick.png|thumb|[[Oldham]], pintáu mientres la [[Revolución industrial]]. Munches ciudaes del Gran Mánchester construyéronse alredor d'estes zones.]]

[[Ficheru:SalfordQuays.jpg|thumb|Los [[Muelles de Salford]] ye'l principal distritu de negocios de la [[ciudá de Salford]].]]
[[Ficheru:Trafford Centre escalators.jpg|thumb|El [[centru de Trafford]] ye unu de los [[liasta de los centros comerciales del Reinu Xuníu por tamañu mayores centros comerciales nel Reinu Xuníu]].]]

Gran parte de la riqueza del Gran Mánchester xenerar mientres la Revolución Industrial. La primera [[fábrica algodonera]] del mundu construyir na ciudá de [[Royton]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.oldham.gov.uk/working/economic_profile/innovation_technology.htm|títulu=Perfil Económicu de Oldham, Innovación y Teunoloxía|publicación=Oldham MBC web pages|editorial=Conceyu de Oldham|fecha=&lt;!--undated--&gt;|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20041012135441/http://www.oldham.gov.uk/working/economic_profile/innovation_technology.htm|fechaarchivu=12 d'ochobre de 2004}} 27 d'ochobre de 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.spinningtheweb.org.uk/journey.php?Title=NW+Cotton+towns+learning+journey&amp;step=2&amp;theme=places|títulu=NW Cotton Towns Learning Journey|publicación=Spinning the web|editorial=Mánchester City Council|urlarchivu=https://archive.today/20070910164358/http://www.spinningtheweb.org.uk/journey.php?Title=NW+Cotton+towns+learning+journey&amp;step=2&amp;theme=places|fechaarchivu=2007-09-10}} 27 d'ochobre de 2006.&lt;/ref&gt; y el condáu alluga delles antigües [[zona industrial|zones industriales]]. Una publicación de l'[[Asociación pa l'Arqueoloxía Industrial]] describe'l Gran Mánchester como &quot;unu de les árees clásiques de crecedera industrial y urbanu en Gran Bretaña, la resultancia d'una combinación de fuercies que llegaron al empar nos sieglos XVIII y XIX: un aumentu espectacular de la población, l'apaición de zones industriales especializaes, una revolución nel tresporte, y débil señoríu local&quot;.&lt;ref name=&quot;M&amp;N&quot; /&gt; Gran parte del condáu tuvo a la vanguardia de la [[manufactura testil mientres la Revolución Industrial]] y nel sieglu XX, representáu poles antigües fábriques testiles fundaes por tol condáu.&lt;ref name=&quot;M&amp;N&quot; /&gt;

El territoriu que forma'l Gran Mánchester experimetnó un rápidu cayente nos sectores traduccionales, en parte mientres la [[escasez de llana de Lancashire]] causada pola [[Guerra de Secesión]], pero principalmente pola [[Gran Depresión nel Reinu Xuníu|depresión económica de la posguerra]] y la [[deindustrialización]] de Gran Bretaña qu'asocedió mientres el sieglu XX.&lt;ref name=&quot;Shrinking&quot;&gt;{{cita web|formatu=PDF|títulu=Shrinking Cities: Mánchester/Liverpool II|url=http://shrinkingcities.com/fileadmin/shrink/downloads/pdfs/WP-II_Mánchester_Liverpool.pdf|fecha=marzu de 2004|páxina=36|editorial=shrinkingcities.com|autor=}} 4 de marzu de 2008.&lt;/ref&gt; Una considerable reestructuración industrial ayudó a la recuperación de la rexón.&lt;ref name=BISER6&gt;{{cita web|url=http://www.biser-eu.com/regions/Greater%20M%C3%A1nchester.pdf|títulu=Retrato Rexonal del Gran Mánchester - 6 Factores Económicos|formatu=PDF|editorial=BISER Europe Regions Domain Reporting|añu=2003|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160306113334/http://biser-eu.com/regions/greater%20m%c3%a1nchester.pdf|fechaarchivu=2016-03-06}} 17 de febreru de 2007.&lt;/ref&gt; Históricamente, los muelles de los [[Muelles de Salford]] yeren un puertu industrial, anque agora son (siguíu por un periodu de desusu) un área comercial y residencial qu'inclúi'l [[Muséu Imperiar de Guerra del Norte]] y el teatru [[El Lowry]] y el centru d'exhibiciones. Tamién se preve l'apertura d'un importante centru de la [[British Broadcasting Corporation|BBC]] nel añu [[2010]].&lt;ref name=&quot;MediaCity&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/215/215813_salford_bid_wins_bbc_move_north.html|títulu=La puya por Salford consigue'l desplazamientu de la BBC al norte|publicación=[[Noticies Vespertines de Mánchester]]|añu=2006|autor=Ian Wylie}} 5 de marzu de 2008.&lt;/ref&gt;

Anguaño, el Gran Mánchester ye'l centru económicu de la rexón [[Inglaterra del Noroeste|Noroeste]] d'Inglaterra y ye la mayor economía subrexonal nel Reinu Xuníu, dempués de Londres ya [[Inglaterra del Sureste]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.investinmanchester.com/MarketIntelligence/EconomicOverview/|títulu=Mánchester city region&amp;nbsp;– Economic Overview|editorial=investinMánchester.com|fecha=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.investinmanchester.com/MarketIntelligence/EconomicOverview/|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}} 30 de mayu de 2008.&lt;/ref&gt; El Gran Mánchester representa más de 42 billones de llibres del [[midíes d'ingresos y gastos nacionales|GVA]] rexonal del Reinu Xuníu, más que [[Gales]], [[Irlanda del Norte]] o [[Inglaterra del Nordés]].&lt;ref name=&quot;GVA&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.investinmanchester.com/be_econ|títulu=Dato Económicos del Gran Mánchester|editorial=Midas Manchester|añu=2003|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070813023005/http://www.investinmanchester.com/be_econ|fechaarchivu=13 d'agostu de 2007}} Archiváu de [http://www.investinmánchester.com/be_econ the original] el 13 d'agostu de 2007. 10 de xunetu de 2008.&lt;/ref&gt; El [[centru de la ciudá de Mánchester]], el distritu central de negocios del Gran Mánchester, ye un gran centru de negocios y de comerciu y suministra una identidá global al Gran Mánchester, actividaes especializaes y oportunidaes d'emplegu. Otramiente, la economía del centru de la ciudá depende percima del restu del condáu por cuenta de la so población como conorcio d'emplegu y fuercia de trabayu especializada, y pol so poder adquisitivu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.gmep.org.uk/ccm/navigation/the-greater-Manchester-strategy/|editorial=gmep.org.uk|títulu=La Estratexa del Gran Mánchester, ''The Greater Manchester Strategy'': Foreword|fecha=2004|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080422142422/http://www.gmep.org.uk/ccm/navigation/the-greater-manchester-strategy/|fechaarchivu=22 d'abril de 2008}} 9 de xunetu de 2008.&lt;/ref&gt; El Mánchester de güei ye un centru pa les artes, los mediu sde comunicación, la educación cimera y el comerciu. Nun sondéu sobre los xefes de negocios de Gran Bretaña publicáu en [[2006]], ver a Mánchester como'l meyor llugar del país p'asitiar el negociu.&lt;ref name=&quot;Best for business&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.omis.co.uk/Downloads/BBC06.pdf|títulu=Resumen del Executivu de les Meyores Ciudaes de Gran Bretaña 2005-2006, ''Britain's Best Cities 2005–2006 Executive Summary''|editorial=OMIS Research|añu=2006|formatu=PDF|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060517041837/http://www.omis.co.uk/Downloads/BBC06.pdf|fechaarchivu=17 de mayu de 2006}} Archiváu dende'l 17 de mayu de 2006. El 17 de xunetu de 2008.&lt;/ref&gt; Un reporte encargáu por Sociedá de Mánchester (''Manchester Partnership'') publicáu nel añu 2007 amosó a Mánchester como la &quot;ciudá de crecedera más rápida&quot;, económicamente falando.&lt;ref name=&quot;Fastest Growing City&quot;&gt;30 de mayu de 2008.{{cita web|url=http://www.manchester.gov.uk/site/scripts/news_article.php?newsID=2915|títulu=Manchester&amp;nbsp;– The State of the City|editorial=Mánchester City Council|añu=2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130112214407/http://www.manchester.gov.uk/site/scripts/news_article.php?newsID=2915|fechaarchivu=2013-01-12}} 11 de setiembre de 2007.&lt;/ref&gt; Ye la tercer ciudá más visitada del Reinu Xuníu por visitantes estranxeros&lt;ref&gt;{{cita press release | títulu=Los Visitantes Internacionales nel Atopadizu Mánchester Aumenten el 10%, ''International Visitors To Friendly Mánchester Up 10%'' | editorial=Marketing Manchester | fecha=17 de setiembre de 2007 | url=http://www.marketingmanchester.com/news/newsdetails.xsql?id=258 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071027113657/http://www.marketingmanchester.com/news/newsdetails.xsql?id=258 | fechaarchivu=27 d'ochobre de 2007 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20071027113657/http://www.marketingmanchester.com/news/newsdetails.xsql?id=258 | archivedate=2007-10-27 | fechaaccesu=2018-01-29 }} 17 de xunetu de 2008.&lt;/ref&gt; y yá se considera de cutiu como la [[segunda ciudá del Reinu Xuníu]].&lt;ref name=&quot;Second city&quot;&gt;{{cita web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/2253035.stm|títulu=Manchester 'England's second city'|editorial=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]|añu=2002}} 2 de mayu de 2007.
&lt;br /&gt;• {{cita web|url=http://www.ipsos-mori.com/content/Mánchester-englands-second-city.ashx|títulu=Mánchester 'England's Second City'|editorial=Ipsos MORI|añu=2002}} 30 de mayu de 2008.
&lt;br /&gt;• {{cita web|url=http://property.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/property/article541043.ece|títulu=Can Birmingham halt its torne?|publicación=[[The Times]]|añu=2005|autor=Riley, Catherine|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110811091707/http://property.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/property/article541043.ece|fechaarchivu=2011-08-11}} 1 d'agostu de 2007.
&lt;br /&gt;• {{cita web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/Mánchester/4293814.stm|títulu=Mánchester 'close to second city'|editorial=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]|añu=2005}} 2 mayu de 2006.
&lt;br /&gt;• {{cita web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/6349501.stm|títulu=Manchester tops second city poll|editorial=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]|añu=2007}} 18 de xunu de 2007.
&lt;br /&gt;• {{cita web|url=https://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2007/02_february/09/birmingham.shtml|títulu=Birmingham loses out to Manchester in second city face off|editorial=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]|añu=2007}} 18 de xunu de 2007.&lt;/ref&gt; El [[Centru de Trafford]] ye unu de los [[llista de los centros comerciales nel Reinu Xuníu por tamañu mayores centros comerciales del país]] y asítiase dientro del [[conceyu metropolitanu de Trafford]].

Según el censu británicu de 2001, hai 1.805.315 residentes nel Gran Mánchester entendíos ente los 16 y 74 años. L'actividá económica d'esta xente yera un emplegu a xornada completa pal 40,3%, a media xornada pal 11,3%, autónomos el 6,7%, en paru'l 3,5%, estudiantes ensin trabayu pal 5,1%, estudiantes con trabayu pal 2,6%, xubilaos el 13,0%, buscando un nuevu llar o familia pal 6,1%, permanentemente enfermos o minusválidos el 7,8%, y económicamente inactivos por otros motivos el 3,5%. Les cifres asemeyar col enclín nacional, anque'l porcentaxe d'autónomos asitiar por debaxo de la media nacional (8,3%).&lt;ref&gt;{{cita web | títulu=actividá económica del Gran Mánchester (autoridá sanitaria) | editorial= Statistics.gov.uk | url =http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&amp;b=789833&amp;c=Greater+Manchester&amp;d=81&amp;y=16&amp;g=352906&amp;i=1001x1003x1004&amp;m=0&amp;r=1&amp;s=1202045463826&amp;enc=1&amp;dsFamilyId=107}} 3 de febreru de 2008.&lt;/ref&gt; La proporción de desemplegu nel condáu varia, siendo nel [[conceyu metropolitanu de Stockport]] de 2,0% frente al 7,9% de la [[ciudá de Mánchester]].&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Promoviendo una Economía Dinámica|editorial=Greater Manchester y-Government Partnership|url=http://www.gmep.org.uk/ccm/content/agma/promoting-a-dynamic-economy.en;jsessionid=64C7688F205BEE012F17A5Y3001818D5|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080112085728/http://www.gmep.org.uk/ccm/content/agma/promoting-a-dynamic-economy.en%3Bjsessionid%3D64C7688F205BEE012F17A5Y3001818D5|fechaarchivu=12 de xineru de 2008}} 12 d'avientu de 2007.&lt;/ref&gt; En [[2001]], de los 1.093.385 residentes con emplegu del Gran Mánchester, la industria llaboral era: el 18,4% venta al per menor y al per mayor, 16,7% manufacturación, 11,8% servicios de propiedá y de negocios, 11,6% trabayos sanitarios y sociales, 8,0% educación, 7,3% tresporte y comunicaciones, 6,7% construcción, 4,9% alministración pública y defensa, 4,7% hoteles y restoranes, 4,1% finances, 0,8% suministru d'electricidá, gas y agua, 0,5% agricultura, y 4,5% otros. Esto atopábase ''grosso modo'' asemeyáu a les cifres nacionales, sacante pola proporción d'emplegos n'agricultura, namái una terciu de la media nacional (1,5%) por cuenta de aplastante usu urbanu.&lt;ref name=BISER6 /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Greater Manchester (health authority) industry of employment |editorial=Statistics.gov.uk |url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&amp;b=789833&amp;c=Greater+Mánchester&amp;d=81&amp;y=16&amp;g=352906&amp;i=1001x1003x1004&amp;m=0&amp;r=1&amp;s=1202046400846&amp;enc=1&amp;dsFamilyId=119 }} 3 de febreru de 2008.&lt;/ref&gt;

{| {{tablaguapa}} style=&quot;margin-left: 2em; width: 60%; font-size: 100%;&quot; cellspacing=&quot;3&quot;
!colspan=&quot;5&quot;|'''Valor rexonal brutu agregu, pol condáu metropolitanu del Gran Mánchester sobre los precios básicos actuales. Les cifres tán en millones de llibres esterlines britániques.&lt;ref name=&quot;RGVA&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/RegionalGVA.pdf|títulu=Valor Rexonal Brutu Agregu (pp.&amp;nbsp;240–253)|editorial=[[Oficina d'Estadístiques Nacionales]]|fecha=21 d'avientu de 2005|formatu=PDF|urlarchivu=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20050303060209/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/RegionalGVA.pdf|fechaarchivu=3 de marzu de 2005}} 5 de marzu de 2008.&lt;/ref&gt;'''
|-
! Añu || Valor Rexonal Brutu Agregu&lt;ref group=n.&gt;Los componentes nun tienen de sumar se a los totales debíu al arredondio&lt;/ref&gt; || Agricultura&lt;ref group=n.&gt;Inclúi caza y silvicultura&lt;/ref&gt; || Industria&lt;ref group=n.&gt;Inclúi enerxía y construcción&lt;/ref&gt; || Servicios&lt;ref group=n.&gt;Inclúi servicios intermediarios financieros indireutamente midíos&lt;/ref&gt;
|-
| 1995 || '''25.368''' || 59 || 8.344 || 16.966
|-
| 2000 || '''32.995''' || 38 || 8.817 || 24.140
|-
| 2003 || '''38.300''' || 48 || 8.973 || 29.279
|-
| 2005&lt;ref name=&quot;GVA_2007&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/Regional_GVA_December_2007.pdf|títulu=Rexonal GVA December 2007|editorial=statistics.gov.uk|añu=2007|formatu=PDF|urlarchivu=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080108083547/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/Regional_GVA_December_2007.pdf|fechaarchivu=8 de xineru de 2008}} 3 de febreru de 2008.&lt;/ref&gt; || '''42.082''' || — || —— || ——–
|}

{{llistaref|group=n.}}

== Tresporte ==
[[Ficheru:M60 at Cutler Hill, Failsworth.jpg|thumb|L'[[autopista M60]] al so pasu por [[Failsworth]]; tratar d'una [[aniellu periféricu|autopista circular]] del Gran Mánchester.]]
[[Ficheru:Metrolink at Dolly Molly.jpg|thumb|Una tranvía del [[Mánchester Metrolink]] averándose a [[Radcliffe, Gran Mánchester|Radcliffe]], parte del sistema de tresporte públicu llixeru sobre raíles del Gran Mánchester.]]
[[Ficheru:First Manchester Scania artic.jpg|thumb|Servicios d'autobús de la compañía [[First Mánchester]] en serviciu nel norte del condáu.]]

Los servicios públicos de tresporte nel Gran Mánchester son coordinaos pol [[Executivu de Tresporte de Pasaxeros del Gran Mánchester]] (''Greater Manchester Passenger Transport Executive'', GMPTE), un cuerpu públicu establecíu como SELNEC PTE en [[1969]] d'acordies cola [[Llei de Tresporte de 1968]].&lt;ref name=&quot;FrangopuloP187&quot; /&gt; La orixinal Autoridá de Tresporte de Pasaxeros SELNEC foi trespasada al [[Conceyu Condal del Gran Mánchester]] el 1 d'abril de 1974 col enfotu de coordinar autobuses y trenes nel nuevu condáu.&lt;ref name=&quot;FrangopuloP187&quot; /&gt; El conceyu tenía total responsabilidá sobre la planificación estratéxica y les decisiones d'actuación en tresporte públicu y carreteres. La intención del GMPTE yera llograr el suministru d'un sistema dafechu integráu y eficiente de tresporte de pasaxeros pa llograr satisfaer les necesidaes del área en cuestión.&lt;ref name=&quot;FrangopuloP187&quot; /&gt; En [[1977]] señalar como la mayor autoridá de tresporte públicu nel Reinu Xuníu dempués del [[tresporte en Londres|tresporte londinense]].&lt;ref name=&quot;FrangopuloP187&quot;&gt;Frangopulo (1977), p.&amp;nbsp;187.&lt;/ref&gt;

El Gran Mánchester estender nel corazón de la rede de tresporte de [[Inglaterra del Noroeste|noroeste]]. Gran parte de les infraestructures centrar na [[Mánchester|ciudá de Mánchester]] col [[petrina de ronda interior de Mánchester]] que circula pel centru urbanu, una fusión de delles carrteras más importantes. El condáu ye l'únicu llugar del Reinu Xuníu que tien una [[aniellu periféricu|autopista circular]]:&lt;ref name=&quot;M60P141&quot;&gt;Hyde, O'Rourke y Portland (2004) p.&amp;nbsp;141.&lt;/ref&gt; la [[autopista M60|M60]], que traviesa tolos conceyos sacante Bolton y Wigan. El Gran Mánchester tien un porcentaxe más altu de rede d'[[autopistes]] que cualesquier otru condáu nel país,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.oldham.ac.uk/study/local|cita=El Condáu Metropolitanu del Gran Mánchester tien la rede d'autopistes más estensa nel Reinu Xuníu|títulu=Información local: sobre Oldham|editorial=oldham.ac.uk|autor=[[The Oldham College]]|fecha=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061009195121/http://www.oldham.ac.uk/study/local|fechaarchivu=9 d'ochobre de 2006}} 6 de marzu de 2008.&lt;/ref&gt; y según el [[llibru Guinness de los récores]] tien la mayor cantidá de carriles de tráficu a cada llau (17), que s'estienden al traviés de delles calzaes paraleles ([[auotpista M61|M61]] en [[Linnyshaw]] en [[Walkden]], cerca del encruz cola M60).&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cbrd.co.uk/roadsfaq/#446 |títulu=Base de Datos de les Carreteres Britániques|editorial=cbrd.co.uk}} 6 de marzu de 2008.&lt;br /&gt;•{{cita publicación |títulu=The number's up for Britain's roads|url=http://www.telegraph.co.uk/motoring/main.jhtml?xml=/motoring/2002/10/04/emfnum05.xml |publicación=Telegraph.co.uk |editorial=Telegraph Media Group Limited |fecha=Ochobre de 2002 |idioma= |cita=El sector oeste de Mánchester ta notoriamente congestionado y ostenta el récor por tener la seición d'autopista más amplia, 17 impresionantes carriles onde la M61 y la M60 crúciense}} 7 xunetu de 2007.&lt;br /&gt;•{{cita llibru |autor=Matthews, Peter (ed) |títulu=El Llibru Guinnes de los Récores de 1993|editorial=Guinness World Records Limited |allugamientu=Enfield |fecha=1992 |id= ISGN 0-85112-978-1 |páxines=&amp;nbsp;121}}&lt;/ref&gt; Los 137 km (85 milles) de rede d'autopistes del Gran Mánchester vieron 5,8 billones de quilómetros de vehículos en 2002, sobre'l 6% del total nacional, o 89.000 vehículos cada diarios.&lt;ref name=&quot;M60P141&quot; /&gt; La [[carretera A580|carretera &quot;Lancs del Este&quot; A580]] ye una [[carretra A]] [[estatus primariu|primaria]] que coneuta Mánchester y Salford con [[Liverpool]]. Foi la primer carretera construyida pa coneutar ciudaes y foi oficialmente inaugurada pol [[Xurde V de Reinu Xuníu|rei Xurde V]] el 18 de xunetu de [[1934]].&lt;ref name=&quot;lancshistoric&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.lancashire.gov.uk/environment/historichighways/eastlancs/index.asp|títulu=Early Highways Liverpool-East Lancashire Road A580|publicación=Historic Highways|editorial=lancashire.gov.uk|autor=[[Conceyu Condal de Lancashire]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071229070048/http://www.lancashire.gov.uk/environment/historichighways/eastlancs/index.asp|fechaarchivu=29 d'avientu de 2007}} 19 de xineru de 2008.&lt;/ref&gt; Hai propuestes [[tarifes de conxestión nel Gran Mánchester]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.mánchestereveningnews.co.uk/news/s/1007/1007736_ccharge_details_revealed.html |títulu=C-charge details revealed |nome=Alan |apellíu=Salter |publicación=Noticies Vespertines de Mánchester |editorial=M.E.N. Media Ltd |fecha=5 de mayu de 2007 }} 25 payares de 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.guardian.co.uk/society/2007/jul/27/communities.environment |títulu=Manchester makes move towards congestion charge |publicación=The Guardian |editorial=Guardian News and Media Limited |fecha=27 de xunetu de 2007}} 25 de payares de 2007.&lt;/ref&gt; A diferencia de l'actual versión del [[tarifa de conxestión de Londres|proyeutu de Londres]], van usase dos gordones, unu cubriendo'l principal nucleu urbanu del [[Área Urbana del Gran Mánchester]] y otru cubriendo'l centru de la ciudá de Mánchester.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/Manchester/content/articles/2007/01/24/240106_road_pricing_feature.shtml|títulu=Traffic Congestion charging: FAQs|editorial=BBC Mánchester|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070218120414/https://www.bbc.co.uk/Manchester/content/articles/2007/01/24/240106_road_pricing_feature.shtml|fechaarchivu=18 de febreru de 2007}} 26 de payares de 2007.&lt;/ref&gt;

Hai una amplia rede d'autobuses que parten del centru de la ciudá de Mánchester. Los principales provisores d'esti serviciu son [[First Mánchester]] nel norte del condáu, y [[Stagecoach Manchester]] nel sur. Amás de la rede de rutes d'autobús, uns sistema de tranvía llixeru empezó a operar en [[1992]], llamáu [[Mánchester Metrolink]]. Los sistemes de tranvía cubren la ciudá de Mánchester, la [[ciudá de Salford]], [[Bury (Gran Mánchester)|Bury]] y [[Trafford]]. Prevese una estensión del sistema a empiezos de 2008, que va ver el funcionamientu del sistema en tolos conceyos sacante Bolton y Wigan. El Gran Mánchester tien una rede ferroviaria de 229 km (142 milles) con [[llista de les estaciones ferroviaras nel Gran Mánchester|98 estaciones]], foramando un cubu central al noroeste de la rede de ferrocarril.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.gmpte.com/content.cfm?category_id=102785|títulu=GMPTE&amp;nbsp;– Trains|autor=[[GMPTE]]|editorial=gmpte.com|fecha=N.D.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081116034410/http://www.gmpte.com/content.cfm?category_id=102785|fechaarchivu=16 de payares de 2008}} 13 setiembre de 2007.&lt;/ref&gt; Los servicios de tren son suministraos por compañíes privaes y funcionen sobre la rede ferroviaria nacional que ye propiedá y caltenida por [[Network Rail]] (''Raíl de Redes''). Tamién permanez una amplia rede de canales de la Revolución Industrial. L'[[Aeropuertu de Mánchester]], que ye'l cuartu más grande del Reinu Xuníu, dota al condáu con vuelos a más destinos que nengún otru aeropuertu nel país:&lt;ref name=&quot;State of the City&quot; /&gt; dende xunu de 2007 suministró 225 rutes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.uk-airport-news.info/Manchester-airport-news-030607.htm|títulu=L'Aeropuertu de Mánchester ufierta más destinos que'l de Heathorw y el de Gatwick |publicación=uk-airport-news.info|fecha=3 June&amp;nbsp;2006|publicación=UK Airport News|editorial=TMC Ltd|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081202072830/http://www.uk-airport-news.info/manchester-airport-news-030607.htm|fechaarchivu=2 d'avientu de 2008}} 10 de xunetu de 2008.&lt;/ref&gt;

Les tres formes de tresporte públicu na zona utilícense realmente enforma. Fixéronse 19,7 millones de viaxes sobre raíl nel área sostenida pol GMPTE nel añu financial 2005/2006, una medría del 9,4% con respectu de 2004/2005; hubo 19,9 millones deviajes en Metrolink; y el sistema d'autobús tresportó a 219,4 millones de pasaxeros.&lt;ref name=&quot;State of the City&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.manchester.gov.uk/downloads/State_of_the_City_appendix.pdf|títulu=State of the City Report 2006/2007|formatu=PDF|editorial=Manchester.gov.uk|fecha=September 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120207234239/http://www.manchester.gov.uk/downloads/State_of_the_City_appendix.pdf|fechaarchivu=7 de febreru de 2012}} 26 de febreru de 2008.&lt;/ref&gt;

== Deportes ==
[[Ficheru:Old Traford.jpg|thumb|La tribuna este del [[Old Trafford]].]]
[[Ficheru:LCCC Entrance.jpg|thumb|La entrada principal del Campu de Criket Old Trafford.]]
[[Ficheru:City of Manchester Stadium 2.jpg|thumb|L'[[Estadiu Ciudá de Mánchester]], el principal llugar de xunta de los [[xuegos de la Mancomunidá de 2002]] y sede del [[Mánchester City F.C.]]]]
[[Ficheru:Reebok Stadium from Crooked Edge Hill.jpg|thumb|El [[Bolton Wanderers F.C.]] tienen el so centru nel [[Estadiu Reebok]], en [[Horwich]].]]

Mánchester allugó los [[Xuegos de la Mancomunidá de 2002]], con un costu de 200 millones de llibres esterlines por causa de les insatalciones deportives y otros 470 millones pa les estructures llocales, y foi con muncho el mayor y más caru eventu deportivu del Reinu Xuníu y el primeru en ser una parte integral de rexeneración urbana.&lt;ref name=Gratton&gt;{{cita publicación |apellíu=Gratton|nome=Chris|coautores=Simon Shibli; Richard Coleman|añu=2005|títulu=Sport and Economic Regeneration in Cities|revista=Urban Studies|volume=42|númberu=5–6|páxines=985–999|editorial=Urban Studies Journal Limited|doi=10.1080/00420980500107045}}&lt;/ref&gt; Utilizóse un amiestu d'instalaciones nueves y yá esistentes. Los nuevos servicios incluyíen el [[Centru Acuáticu de Mánchester]], l'[[Estadiu Bolton]], el [[Centru Nacional de Squash]] y l'[[Estadiu Ciudá de Mánchester]]. El [[Velódromu de Mánchester]] construyóse com parte de la puya p'allugar los [[Xuegos Olímpicos de 2000]].&lt;ref&gt;Parkinson-Bailey (2000), pp.&amp;nbsp;249–250.&lt;/ref&gt; Tres los Xuegos de la Mancomunidá, l'Estadiu Ciudá de Mánchester afacer pal usu futbolísticu y la pista axacente de calentamientu ameyorar pa convertise na Pista Rexonal d'Atletismu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/commonwealthgames2002/hi/features/newsid_1993000/1993683.stm|autor=|títulu=City enjoys £600m windfall|editorial=BBC.Online|fecha=16&amp;nbsp;Xunu de 2006}} 14 de setiembre de 2007.&lt;br /&gt;•{{cita web |url=http://www.gameslegacy.com/cgi-bin/index.cgi/34|títulu=Sporting Legacy|añu=2003|publicación=Commonwealth Games Legacy Mánchester 2002|editorial=Commonwealth Games Legacy|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081024005224/http://www.gameslegacy.com/cgi-bin/index.cgi/34|fechaarchivu=24 d'ochobre de 2008}} Retrieved on 23&amp;nbsp;September 2007.&lt;/ref&gt; Otres instalaciones siguen siendo utilizaes polos atletes d'élite.&lt;ref name=Gratton /&gt; Nun ye fácil de cuantificar la cantidá neta de rexeneración del área. Los asesores de la Policía de Cambridge envaloren unos 4,500 trabayos a xornada completa de resultes direuta, y Grattan señala otros beneficios al llargu plazu que s'atropen pola publicidá y la meyora de la imaxe de la zona.&lt;ref name=Gratton /&gt;

En [[fútbol]], cuatro equipos del Gran Mánchester jugarón na [[Premier League]] 2011-2012. El [[Mánchester United F.C.]] ye unu de los equipos de fútbol más conocíos, y n'abril de 2008 ''[[Forbes]]'' envaloró que tamién yera'l más ricu.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Soccer Team Valuations #1 Mánchester United|url=http://www.forbes.com/business/lists/2008/34/biz_soccer08_Mánchester-United_340001.html|publicación=forbes.com|editorial=Forbes.com LLC|fecha=30&amp;nbsp;April 2008}} 2 de mayu de 2008.&lt;/ref&gt; Ganó'l [[campeones de fútbol d'Inglaterra|campeonatu de lliga]] diecinueve veces, la [[Copa FA]] once veces y fueron los campeones europeos en trés causes.&lt;ref&gt;{{cita web | url= http://www.stretfordend.co.uk/gloryglory.html | títulu= Glory, Glory, Man United |publicación=The website of dreams}} 2 de xunu de 2008.&lt;/ref&gt; El so campu [[Old Trafford]] allugó la [[Copa Final FA]] y partíos internacionales. El [[Mánchester City F.C.]] treslladar de la [[Cai Maine]] al Estadiu Ciudá de Mánchester tres los Xuegos de la Mancomunidá de 2002. Ganaron el campeonatu de liga cuatro vegaes y la Copa FA cuatro veces.&lt;ref name=FACup /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mcfc.co.uk/default.sps?pagegid={B7CC47CB-001B-4A66-B8D1-42F9530F1FF7} |títulu=roll of honour|work=Mánchester City Football Club official website|editorial=Mánchester City FC|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090617045040/http://www.mcfc.co.uk/default.sps?pagegid=%7BB7CC47CB-001B-4A66-B8D1-42F9530F1FF7%7D|fechaarchivu=17 de xunu de 2009}} 2 de mayu de 2008.&lt;/ref&gt; El [[Bolton Wanderers F.C.]] ganó la Copa FA cuatro veces.&lt;ref name=FACup&gt;{{cita web |url=http://www.thefa.com/TheFACup/TheFACup/History/Postings/2003/11/FACupStatistics.htm
|títulu=Cup Final Statistics|añu=2001–2008|publicación=TheFA.com|editorial=The Football Association}} 2 de mayu de 2008.&lt;/ref&gt; El [[Wigan Athletic F.C.]] ye unu de los equipos de lliga más nueves y que yá foi campeón de la Copa FA en 2012-2013 frente al Manchester City .&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.wiganlatics.premiumtv.co.uk/page/History/0,,10429,00.html|títulu=Brief history of Wigan Athletic|fecha=11&amp;nbsp;June 2007|publicación=Wigan Athletic the official website|editorial=Wigan Athletic Football Club|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080309062600/http://www.wiganlatics.premiumtv.co.uk/page/History/0,,10429,00.html|fechaarchivu=9 de marzu de 2008}} 2 de mayu 2008.&lt;/ref&gt; Amás, el [[Oldham Athletic A.F.C.]] y el [[Stockport County F.C.]] van xugar na [[Lliga Unu de Fútbol|Lliga Unu]]; el [[Bury F.C.]] (ganador en dos causes de la Copa FA) y el [[Rochdale A.F.C.]] van xugar na [[Lliga Dos de Fútbol|Lliga Dos]].

Na [[unión de rugby]], los [[Sale Sharks]] de Stockport compiten nel [[Lliga inglesa de rugby 15|Guinness Premiership]] y ganaron la lliga en [[2006]].&lt;ref name=&quot;sale sharks&quot;&gt;{{cita publicación |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/rugby_union/english/5009064.stm|editorial=BBC|títulu=BBC Rugby Union&amp;nbsp;– English&amp;nbsp;– Sale 45-20 Leicester|fecha=27&amp;nbsp;May 2006}} 28 de febreru de 2008.&lt;/ref&gt; Whitefield centró la competición [[Sedgley Park R.O.F.C.|Sedgley Park RUFC]] na [[División Nacional Unu]], el [[Mánchester Rugby Club|Mánchester RUFC]] en [[División Nacional Dos]] y l'equipu de Wigan [[Orrell RUFC]] na [[División Nacional Trés Norte]]. Nel Rugby League, los [[Wigan Warriors]] compiten na [[Super League]]; ganaron la Superliga/[[Campeonatu de Lliga de Rugby|Campeonatu]] diecisiete veces, la [[Copa Retu de Lliga de Rugby|Copa Retu]] diecisiete veces y el [[Retu Mundial de Clubes]] en trés causes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.wiganwarriors.com/MidContent.asp?cid=8|títulu=Honours|publicación=wiganwarriors.com|añu=2008|editorial=Wigan Warriors|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080412000013/http://www.wiganwarriors.com/MidContent.asp?cid=8|fechaarchivu=12 d'abril de 2008}} 3 de mayu de 2008.&lt;/ref&gt; Los [[Leigh Centurions]], los [[Rochdale Hornets]] y los [[Salford City Reds]] participaron na [[Lliga Nacional Unu de Rugby|Lliga Nacional Unu]] colos rivales llocales [[Oldham Roughyeds]] de [[Swinton Lions]] na Lliga Nacional Dos.

El [[Club de Cricket del Condáu de Lancashire]] empezó como [[Club de Cricket de Mánchester]] y representa al ([[condaos históricos d'Inglaterra|histrórico]]) condáu de Lancashire. Lancashire lluchó polos xuegos orixinales de [[Campeonatu del Condáu]] en 1890. L'equipu ganó'l Campeonatu del Condáu n'ocho causes y en 2007 quedó terceru, alloñar adulces del so primer títulu en 1950.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Lancashire County Cricket Club&amp;nbsp;– Origins|url=http://www.lccc.co.uk/index.php?p=news&amp;id=27|editorial=LCCC.co.uk|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071014043700/http://lccc.co.uk/index.php?p=news&amp;id=27|fechaarchivu=14 d'ochobre de 2007}} 5 de marzu de 2008.&lt;br /&gt;•{{cita web |títulu=El Campeonatu del Condáu|url=http://www.cricinfo.com/link_to_database/NATIONAL/ENG/CHAMPIONSHIP/|editorial=Cricinfo}} 5 de marzu de 2008.&lt;br /&gt;•{{cita web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/counties/7007937.stm|autor=|títulu=Lancs bid falls agonisingly short|editorial=BBC Online|fecha=22&amp;nbsp;September 2007}} Retrieved on 13&amp;nbsp;avientu de 2007.&lt;br /&gt;•{{cita web |url=http://content-uk.cricinfo.com/lancashire/content/story/261951.html|autor=|títulu=Lancashire honours|editorial=Cricinfo}} 13 d'avientu de 2007.&lt;/ref&gt; El so campu n'[[Campu de Criket de Old Trafford|Old Trafford]], cerca del estadiu de fútbol col mesmu nome, alluga regularmente [[test cricket|partíos test]]. Posiblemente, el más famosu tuvo llugar en [[1956]], cuando [[Jim Laker]] llogró un total de diecinueve palos nel cuartu test contra [[equipu nacional de cricket d'Australia|Australia]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://content-www.cricinfo.com/england/content/player/16172.html|títulu=Jim Laker|publicación=|editorial=Cricinfo|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080507175426/http://content-www.cricinfo.com/england/content/player/16172.html|fechaarchivu=2008-05-07}} 2 de mayu de 2008.&lt;/ref&gt; El Club de Criket del Condáu de Cheshire ye un club d'un [[condaos menores de criket inglés|condáu menore]] que dacuando xuega nel sur del condáu.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://uk.cricinfo.com/db/NATIONAL/ENG/MINOR/MCCA/GROUNDS.html|títulu=Minor County Grounds|editorial=Cricinfo|publicación=Asociación de Condaos Menores de Criket|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080724041225/http://uk.cricinfo.com/db/NATIONAL/ENG/MINOR/MCCA/GROUNDS.html|fechaarchivu=2008-07-24}} 2 de mayu de 2008.&lt;/ref&gt;

L'estadiu Kirkmanshulme en [[Belle Vue, Mánchester|Belle Vue]] ye'l corazón del equipu de top-flight ''[[Belle Vue Aces]]'' y de carreres de galgos. L'h.oquei de xelu profesional volvió al área a principios de 2007 cola apertura d'una pista diseñada n'esclusiva en [[Altrincham]], la [[Cúpula de Xelu de Altrincham]], p'allugar al [[Mánchester Phoenix]]. El so predecesor, [[Mánchester Storm]], foise cesó en 2002 por cuenta de problemes económicos, faciéndo-y imposible poder pagar los salarios de los xugadores y l'arriendu pola [[Estáu de les Noticies Vespertines de Mánchester]] (''Manchester Evening News Arena'') nel que xugaben.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=D-day for Storm |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/2403993.stm |autor=Stuart Hughes |editorial=BBC Online |fecha=5 de payares de 2002}} 9 de xunetu de 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Storm sink as cash bid fails |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/2447365.stm |autor=Stuart Hughes |editorial=BBC Online |fecha=12 de payares de 2002}} 9 de xunetu de 2008.&lt;/ref&gt;

Les carreres de caballos celebráronse en dellos llugares del condáu. Les dos carreres mayores fueron dambes conocíes como [[Hipódromu de Mánchester]], a pesar de que nenguna s'atopaba dientro de les llendes de Mánchester. Los dos funcionaron dende'l [[sieglu XVII]] hasta [[1963]]. Les carreres celebrar en [[Kersal Moor]] hasta [[1847]], cuando s'inauguró l'hipódromu en [[Castiellu d'Irwell]]. En [[1867]] treslladar a Nueva Barnes, [[Weaste]], hasta que'l llugar desallugóse (por cuenta de una considerable multa) en [[1901]], dexando una espansión escontra los [[Muelles de Salford|Muelles de Mánchester]]. El terrén agospia anguaño'l Muelle 9 de los re nomaos [[Salford Quays]]. Les carreres volvieron entós a Castillo Irwell, siendo entamada darréu una [[Carreres Clásiques Britániques|clásica]], la [[San Leger Stakes|San Leger]] de [[1941]], y allugó a los [[Lancashire Oaks]] (anguaño entrenen nel [[Hipódromu Parque Haydock|Parque Haydock]]) y nel [[November Handicap]], que tradicionalmente foi la postrera mayor carrera de la temporada '''''continua'''''. A finales de los años 50 y principios de los 60, na pista tenía llugar l'añal llucha nos actos cierre del títulu jockey ente [[Scobie Breasley]] y [[Lester Piggott]] hasta que les carreres cesaron el 7 de payares de 1963.&lt;ref&gt;{{cita llibru | títulu= Farewell Mánchester: history of Mánchester Racecourse | autor= Ramsden, Caroline | añu= 1966 | editorial= J A Allen &amp; Co | allugamientu= London }}&lt;br /&gt;•{{cita web |títulu=Transcript of Kersal Dale Videu|url=http://www.salford.gov.uk/leisure/parks/parksinsalford/countryparks/thecliff/kersaldalevideo.htm|autor=Salford Metropolitan Borough Council|editorial=Salford.gov.uk|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080527192108/http://www.salford.gov.uk/leisure/parks/parksinsalford/countryparks/thecliff/kersaldalevideo.htm|fechaarchivu=27 de mayu de 2008}} 5 de marzu de 2008.&lt;br /&gt;•{{cita llibru |autor=Farrer, William |coautores=Brownbill, John|títulu=The Victoria history of the county of Lancaster. - Lancashire.|añu-orixinal=1911 |url=|añoacceso=|mesacceso=|edición=|serie=|volume=4 |añu=2003–2006|editorial=University of London &amp; History of Parliament Trust|páxines=pp.&amp;nbsp;217–222|capítulu=Townships: Broughton|urlcapítulu=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=41408}} 25 de febreru de 2008.&lt;/ref&gt;

L'atletismu tien llugar na Pista Rexonal d'Atletismu (''Regional Athletics Arena'') na [[Ciudá Deportiva de Mánchester]], que allugó numberoses competiciones nacionales, el Parque Robin en Wigan, el Parque Longford en Stretford (sede del Club d'Atletismu de Trafford), l'Estadiu de Woodbank en Stockport (sede de los Stockport Harriers) y la Pista Cleavleys en [[Winton, Gran Mánchester|Winton]] (sede de los Salford Harriers). En 2008, tánse constuyendo nueves instalaciones deportives incluyendo un estadiu con capacidá pa 10.000 espectadores y un local d'atletismu en [[Leigh Sports Village]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.leighsportsvillage.co.uk/index1.htm|títulu=leighsportsvillage &lt;!--??--&gt;|publicación=Leigh Sports Village web pages|editorial=Leigh Sports Village|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080424112343/http://www.leighsportsvillage.co.uk/index1.htm|fechaarchivu=24 d'abril de 2008}} 2 de mayu de 2008.&lt;/ref&gt;

== Cultura ==
[[Ficheru:Urbis Manchester 20051020.jpg|thumb|upright|El centru d'esposiciones [[Urbis]] en Mánchester.]]
[[Ficheru:ImperialWarMuseumNorth02.jpg|thumb|upright| El [[Muséu Imperial de Guerra del Norte]] nel Parque Trafford foi diseñáu por [[Daniel Libeskind]], y ye una de les cinco cañes de los Museos Imperiales de Guerra.]]

Arte, turismu, cultura y deportes representen el 16% del emplegu nel Gran Mánchester. La proporción ye inda mayor en Mánchester.&lt;ref name=Robson /&gt;

El Gran Mánchester tien el mayor númberu de places de teatru per persona dempués de Londres. La mayoría, si non toos, de los mayores teatros son subvencionaos por autoridaes llocales o pola Xunta Rexonal d'Artes del Noroeste (''North West Rexonal Arts Board'').&lt;ref name=Conway2005&gt;{{cita publicación |apellíu=Conway |nome=Tony |coautores=Whitelock, Jeryl |añu=2007 |títulu=Relationship marketing in the subsidised arts: the key to a strategic marketing focus | revista=European Journal of Marketing | volume= 41 | númberu= 1/2 | páxines= 199–222 | editorial= Emerald Group Publishing Limited | id= {{ISSN|0309-0566}} | doi = 10.1108/03090560710718184 }}&lt;/ref&gt; El [[Real Teatru Intercambiador, Mánchester|Real Teatru Intercambiador]] formó na década de 1970 d'un grupu peripatéticu poniendo n'escena obres teatrales en llocales como'l Teatru de la Universidá [de Mánchester] y el [[Apollo de Mánchester|Teatru Apollo]]. Una sesión nun escenariu temporal nel antiguu [[Real Intercambiu, Mánchester]] siguió col financiamientu pa un [[teatru en pista]], qu'abrió en 1976.&lt;ref name=Murray&gt;{{cita llibru |títulu=Lo peor que puede ser ye un desastre |apellíos=Murray |nome=Braham |añu=2007 |editorial=Methuen Drama, A &amp; C Black Publishers |allugamientu= London |isbn = 978-0-7136-8490-2}}&lt;/ref&gt; Los edificios de los dos teatros [[the Lowry]] yeren usaos por grupos itinerantes en toles artes representaes.&lt;ref name=Robson&gt;{{cita publicación |apellíu=Robson |nome=Brian |añu=2004 |títulu=Culture and the City: A View from the 'Athens of the North' |revista=Built Environment |volume=30 |númberu=3 |páxines=246–255 |doi=10.2148/benv.30.3.246.54298 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.thelowry.com/aboutthelowry/default.html |títulu=About The Lowry |publicación=The Lowry web pages |editorial=&lt;!--none obvious--&gt; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080509125215/http://www.thelowry.com/aboutthelowry/default.html |fechaarchivu=9 de mayu de 2008 }} 2 de mayu de 2008.&lt;/ref&gt; La [[Casa de la Ópera de Mánchester|Casa de la Ópera]] ye un llocal con 1.900 places qu'alluga a producciones itinerantes, de cutiu músicos del [[Inglaterra del Noroeste|noroeste]].&lt;ref name=CityLifeGuide2007&gt;{{cita llibru |títulu=Mánchester: la guía completa de 2007 |autor= Schofield, Jonathan (ed)|añu=2007 |editorial=City Life |allugamientu=Mánchester |isbn= &lt;!--ain't one--&gt;}}&lt;/ref&gt; El so ximielgu, l'[[Teatru Palaciu, Mánchester|el Palaciu]], albega xeneralmente actuaciones similares. La Sala Oldham, unu de los teatros más antiguos na rexón, contribuyó a llanzar a la fama les trayectories de [[Stan Laurel]] y [[Charlie Chaplin]]. Les sos obres tán descrites pola guía CityLife ('VidaUrbana') 2007 como 'incondicionalmente populistes', y populares.&lt;ref name=CityLifeGuide2007 /&gt; Hai munchos otros llocales dispeross por tol condáu, de tolos tipu y tamaños.&lt;ref name=CityLifeGuide2007 /&gt;

Ente les galeríes d'arte del condáu atópense: la [[Galería Oldham]], que contién dalguna de les últimes obres de [[Pablo Picasso]];&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=El Pasáu exhibir na Galería Oldham|url=http://www.galleryoldham.org.uk/exhibitions/past-exhibitions.htm|editorial=GalleryOldham.org.uk|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071009221905/http://www.galleryoldham.org.uk/exhibitions/past-exhibitions.htm|fechaarchivu=9 d'ochobre de 2007}} 9 de xineru de 2008.&lt;/ref&gt; [[El Lowry]] nos Muelles de Salford, que tien una esposición cambiante de les obres de [[L. S. Lowry]] al llau d'exhibiciones itinerantes; La [[Manchester Art Gallery|Galería d'Arte de Mánchester]], una gran galería provincial d'arte destacao pola so coleición d'arte [[Hermandá Prerrafaelita|pre-rafaeliano]] y guardáu nun edificiu llistáu de Grau I por [[Charles Barry]];&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Galería d'Arte de la Ciudá|url=http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=388331|editorial=Images of England|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071201021247/http://www.imagesofengland.org.uk/details/default.aspx?id=388331|fechaarchivu=2007-12-01}} 14 d'avientu de 2007.&lt;br /&gt;•{{cita web|títulu=Galería d'Arte de Mánchester; alrodiu de nós|url=http://www.mánchestergalleries.org/about-us/|editorial=Mánchestergalleries.org}} 9 de xineru de 2008.&lt;/ref&gt; el [[Muséu y Galería d'Arte de Salford]], un muséu llocal con una cai victoriana recreada;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.salford.gov.uk/leisure/museums/sh-learningservices/study-larkhill.htm |títulu=Lark Hill Place Shops |publicación=página web del conceyu de Salford |editorial=Salford City Council |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070806180903/http://www.salford.gov.uk/leisure/museums/sh-learningservices/study-larkhill.htm |fechaarchivu=6 d'agostu de 2007 }} 2 de mayu de 2008.&lt;/ref&gt; y la [[Galería d'Arte de Whitworth]], una maxestosa galería empobinada anguaño pola Universidá de Mánchester.

El Gran Mánchester tien cuatro orquestes profesionales y toes elles tienen la so sede en Mánchester. La [[Orquesta Hallé]] ye la orquestes simfónica más antigua del Reinu Xuníu (y la cuarta nel mundu).&lt;ref&gt;Parkinson-Bailey (2000), p.&amp;nbsp;77.&lt;/ref&gt; Consiste nun coru y una orquesta nueva y publica les sos grabaciones so la so propia etiqueta comercial.&lt;ref name=HalleHistory&gt;{{cita web |url=http://www.halle.co.uk/publishedSite/history.asp |títulu=The Topé&amp;nbsp;– HISTORY |publicación=Topé web pages |editorial=The Topé Concerts Society 2002 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080917230041/http://www.halle.co.uk/publishedSite/history.asp |fechaarchivu=17 de setiembre de 2008 }} 2 de mayu de 2008.&lt;/ref&gt; Topar atopar nel Salón Bridgwater pero de cutiu efectúa xires, efeutuando de normal 70 representaciones &quot;en casa&quot; y 40 na xira.&lt;ref name=HalleHistory /&gt; La [[Orquesta Filarmónica de la BBC]], una de los cinco orquestes de la BBC, remonta los sos oríxenes a los primeros díes de la emisión radiofónica en [[1926]].&lt;ref&gt;{{cita press release |títulu=BBC Orchestras |editorial=[[British Broadcasting Corporation|BBC]] |fecha=febreru de 2006 |url=https://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/orchestras.shtml |urlarchivu=https://archive.today/20120629045521/https://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/orchestras.shtml |fechaarchivu=29 de xunu de 2012 }} 10 de xunetu de 2008.&lt;/ref&gt; Alcontrar nos estudios de la cai Oxford de la BBC,&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/orchestras/philharmonic/about_us/history.shtml |títulu=Historia de la Filarmónica de la BBC |publicación=bbc.co.uk |editorial=[[British Broadcasting Corporation|BBC]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070903123025/https://www.bbc.co.uk/orchestras/philharmonic/about_us/history.shtml |fechaarchivu=3 de setiembre de 2007 }} 2 de mayu de 2008.&lt;/ref&gt; pero espérase que se tresllade a [[mediacity:uk]] en Salford.&lt;ref&gt;{{cita press release |títulu=Puesta en funcionamientu de l'Asociación Coneuta y Crea de la BBC, discursu dau na Universidá de Huddersfield |editorial=[[British Broadcasting Corporation|BBC]] |fecha=11 de xineru de 2008 |url=https://www.bbc.co.uk/pressoffice/speeches/stories/thomsoncaroline_huddersfield.shtml}} 10 de xunetu de 2008.&lt;/ref&gt; La Camerata de Mánchester y la Orquesta de Cámara del Norte son yá organizaciones menores, anque profesionales.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mánchestercamerata.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=3&amp;Itemid=6 |títulu=Camerata de Mánchester |publicación=Mánchester Camerata web pages |editorial=Mánchester Camerata }} 2 de mayu de 2008.&lt;br /&gt;•{{cita web|url=http://www.ncorch.co.uk/about.htm|títulu=Sobre'l NCO|publicación=Northern Chamber Orchestra web pages|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111004113135/http://www.ncorch.co.uk/about.htm|fechaarchivu=4 d'ochobre de 2011}} 2 de mayu de 2008.&lt;/ref&gt; El llocal clásicu más importante ye'l sitiu 2.341 nel [[Salón Bridgewater]] en Mánchester, inauguráu en 1996 con un costu de 42 millones de llibres.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Bridgewater Sucesos del salón y cifres |editorial=Bridgewater-hall.co.uk |url=http://www.bridgewater-hall.co.uk/about/architecture/facts.html}} Retrieved on 17&amp;nbsp;January 2008.&lt;br /&gt;•{{cita publicación | títulu= Good Venue Guide; 28&amp;nbsp;– Bridgewater Hall, Mánchester. | publicación= [[Independent on Sunday]] | editorial= |fecha=12 d'abril de 1998}}&lt;/ref&gt;
Mánchester tamién ye un centru d'educación musical per mediu del [[Real Colexu del Norte de Música]] y de la [[Escuela de Música de Chetham]].&lt;ref&gt;Redhead (1993), pp.&amp;nbsp;60–61.&lt;/ref&gt;

El llocal más importante de música popular ye la [[Pista de les Noticies Vespertines de Mánchester]], xunto a la [[estación ferroviaria Victoria de Mánchester|estación Victoria]]. Tien una capacidá pa unos 21.000 sitios, siendo la mayor pista cubierta n'Europa, y foi escoyíu como ''Local Internacional del Añu'', y mientres dellos años foi'l local más popular del mundu.&lt;ref name=&quot;MEN&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.pollstaronline.com/PCIA-Static/2001winners.htm|títulu=Pollstar Concert Industry Awards Winners Archives|editorial=Pollstar Online|añu=2001|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.pollstaronline.com/PCIA-Static/2001winners.htm|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}} 24 de xunu de 2007.&lt;br /&gt;•{{cita publicación|nome=Rachel|apellíu=Brown|títulu=M.E.N Arena's world's top venue|url=http://www.mánchestereveningnews.co.uk/entertainment/s/1013/1013264_arenas_worlds_top_venue.html|publicación=[[Manchester Evening News]]|editorial=M.E.N Media|cita=The M.E.N. Arena is the top-selling venue in the world.}} 12 d'agostu de 2007.&lt;br /&gt;•{{cita web|url=http://www.smg-europe.com/venue-profile.php?iVenuesId=8|autor=|títulu=Manchester Evening News arena|editorial=smg-europe.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.smg-europe.com/venue-profile.php?iVenuesId=8|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}} 28 de marzu de 2008.&lt;/ref&gt; Los campos deportivos del condáu tamién alluguen dalgunos de los mayores conciertos de pop.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Historia del estadiu de la ciudá de Mánchester|url=http://www.mcfc.co.uk/default.sps?pagegid={20Y7C2B7-4832-46D1-B772-AB8CCA2FD0D5}|editorial=MCFC.co.uk|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080208223557/http://www.mcfc.co.uk/default.sps?pagegid=%7B20Y7C2B7-4832-46D1-B772-AB8CCA2FD0D5%7D|fechaarchivu=8 de febreru de 2008}} 11 de xineru de 2008.&lt;br /&gt;•{{cita web |títulu=Vote for Old Trafford Cricket Ground|url=http://www.lccc.co.uk/index.php?p=news&amp;id=1672|editorial=LCCC.co.uk|fecha=17 d'ochobre de 2007}} 11 de xineru de 2008.&lt;br /&gt;•{{cita publicación | url=http://www.nme.com/news/arctic-monkeys/26053| editorial=[[NME]]| títulu=Arctic Monkeys confirm festival plans| fecha=26 de xineru de 2007}} 5 de febreru de 2007.&lt;/ref&gt;

Dalgunos de los museos del Gran Mánchester reflexen el patrimoniu industrial y social del condáu. El [[Hat Works]] en Stockport ye l'únicu muséu del Reinu Xuníu dedicáu a la industria del sombreru; el muséu pasó nel añu 2000 a grau II llistáu como fábrica victoriana, allugando primeramente una fábrica de sombreros.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=About Stockport Hat Works|url=http://www.hatworks.org.uk/about_us.asp|editorial=Hatworks.org.uk}} Retrieved on 10&amp;nbsp;January 2008.&lt;/ref&gt; El [[Muséu de Ciencia ya Industria de Mánchester]], ente otres esposiciones, traza la puxanza de la ciencia y la industria y especialmente la parte que xugó Mánchester nel so desenvolvimientu; el [[Conceyu de Museos, Biblioteques y Archivos]] describió la esposición como &quot;coleición pre-eminente d'importancia nacional ya internacional&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Muséu de Ciencia ya Industria|url=http://www.culture24.org.uk/nw000070|editorial=24hourmuseum.org.uk|publicación=The National Virtual Museum}} 10 de xineru de 2008.&lt;/ref&gt; [[Urbis]] ye un muséu de la moderna ciudá qu'intenta esplicar los efeutos y les esperiencies de la vida na urbe. Resultó ser un ésitu dende la so apertura en [[2002]], siendo'l so meyor añu'l 2006.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Los visitantes de Urbis amóntense un 550%|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/Manchester/3619813.stm|editorial=BBC Online|fecha=12 d'abril de 2004|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20040510060110/http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/manchester/3619813.stm|fechaarchivu=10 de mayu de 2004}} 10 de xineru de 2008.&lt;br /&gt;•{{cita web|títulu=Visitors flock to Urbis as revamp pays off|url=http://www.mánchestereveningnews.co.uk/news/s/230/230097_visitors_flock_to_urbis_as_revamp_pays_off.html|publicación=[[Manchester Evening News]]|fecha=6 d'avientu de 2006}} 10 de xineru de 2008.&lt;/ref&gt; El muséu d'Abellugos contra Ataques Aéreos en Stockport usa una milla de túneles soterraños, construyíos p'afaer a 6.500 persones, p'amosar la vida nos abellugos de la [[Segunda Guerra Mundial]].&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=About Stockport air raid shelters|url=http://www.airraidshelters.org.uk/about_shelters.asp|editorial=Airraidshelters.org.uk}} Retrieved on 10&amp;nbsp;January 2008.&lt;/ref&gt; El [[Muséu Imperial de Guerra del Norte]] nel Parque Trafford ye unu de les cinco cañes de los museos imperiales de guerra. Ente les exhibiciones de maquinaria de guerra topen esposiciones que describen cómo afectaba la guerra a la vida de la xente.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Muséu Imperial de Guerra del Norte|url=http://north.iwm.org.uk/|editorial=north.iwm.org.uk|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20050131172550/http://north.iwm.org.uk/|fechaarchivu=31 de xineru de 2005}} 10 de xineru de 2008.&lt;/ref&gt; El [[Muséu de Tresporte en Mánchester]], abiertu en 1979, tien una de les más estenses coleiciones de vehículos nel país.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Introducción al Muséu del Tresporte|url=http://www.gmts.co.uk/museum/index.html|editorial=gmts.co.uk|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080121093008/http://www.gmts.co.uk/museum/index.html|fechaarchivu=21 de xineru de 2008}} 10 de xineru de 2008.&lt;/ref&gt; El [[Muséu d'Historia de la Xente]] ye &quot;el centru nacional pa la coleición, caltenimientu, interpretación y estudiu del material rellacionáu cola hestoria de la xente obrero en Gran Bretaña&quot;. El muséu permanez zarráu por rehabilitación y va abrir les sos puertes de nuevu en 2009.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Introducción al Muséu de la Historia de la Xente |url=http://www.phm.org.uk/|editorial=phm.org.uk}} 10 de xineru de 2008.&lt;/ref&gt; El Muséu Pankhurst centrar na antigua casa de la primerísima feminista [[Emmeline Pankhurst]] ya inclúi un recibidor decoráu nel estilu contemporaneu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.culture24.org.uk/am25570|títulu=El Centru Pankhurst |editorial=24 Hour Museum|publicación=The National Virtual Museum|fecha=&lt;!--undated--&gt;}} 8 de xunetu de 2008.&lt;/ref&gt; Mánchester United, Mánchester City y Lancashire CCC tienen museos dedicaos qu'enseñen la so propia hestoria. El [[Cai Wigan]], conocíu pol llibru de [[George Orwell]] ''[[El Camín a Wigan]]'',&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=En camín otra vegada |autor=Vallely, Paul |publicación=[[The Independent]] |url=http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/on-the-road-again-596066.html |fecha=30 d'abril de 2004 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080511061934/http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/on-the-road-again-596066.html |fechaarchivu=11 de mayu de 2008 }} 17 de xineru de 2008.&lt;/ref&gt; foi'l nome d'un muelle na [[Canal de Leeds y Liverpool]] en [[Wigan]]. El nome reutilizóse pa describir una atraición pa visitantes basada na industria, con partes zarraes por rehabilitación nel añu 2008.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.wlct.org/Tourism/Wiganpier/wiganpier.htm|títulu=Mensaxe de Zarru Definitivu del Cai Wigan|editorial=Wigan Leisure and Culture Trust|publicación=Wigan Leisure and Culture Trust web pages|fecha=&lt;!--undated--&gt;|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110113172123/http://www.wlct.org/Tourism/Wiganpier/wiganpier.htm|fechaarchivu=13 de xineru de 2011}} 8 de xunetu de 2008.&lt;/ref&gt;

== Referencies ==

=== Notes ===
{{llistaref|2}}

=== Bibliografía ===
* {{cita llibru |títulu=The Cotton Industry|apellíos=Aspin|nome=Chris|editorial=Shire Publications|allugamientu= Aylesbury|fecha=1981|isbn = 0-85263-545-1}}
* {{cita llibru |nome=Don |apellíu=Bayliss |fecha=1996 |títulu=Historical Atlas of Trafford |editorial=Don Bayliss|allugamientu=Hale|id= isbn=0-9529300-0-5}}
* {{cita llibru |nome=Glynis |apellíos=Cooper |títulu=Salford: An Illustrated History |editorial=The Breedon Books Publishing Company |allugamientu= Derby |añu=2005 |isbn = 1-85983-455-8}}
* {{Obra citada|títulu=Greater Manchester Votes: A Guide to the New Metropolitan Authorities|nome=David M.|apellíu=Clark|fecha=1973|editorial=Redrose|id= ISBN}}
* {{cita llibru |títulu=It Happened Round Greater Manchester; Railways|apellíos=Clarke|nome=John|editorial=[[Conceyu Condal del Gran Mánchester]]|fecha=1976}}
* {{cita llibru |títulu=It Happened Round Greater Manchester; Testiles|apellíos=Cowhig|nome=W.T.|editorial=[[Conceyu Condal del Gran Mánchester]]|fecha=1976}}
* {{cita llibru | títulu= Relative hills of Britain | autor= Dawson, Alan | añu= 1992 | editorial= Cicerone Press | allugamientu= Milnthorpe | isbn = 1-85284-068-4 }}
* {{cita llibru | títulu= The reorganisation of British local government: old orthodoxies and a political perspective | autor= Dearlove, John | añu= 1979 | editorial= Cambridge University Press | allugamientu= Cambridge | isbn = 0-521-29456-8 }}
* {{cita llibru | títulu= Tradition in action: the historical evolution of the Greater Manchester County | autor= Frangopulo, Nicholas Joseph | añu= 1977 | editorial= EP Publishing | allugamientu= Wakefield | isbn = 0-7158-1203-3}}
* {{cita llibru |títulu=Greater Manchester: A panorama of people and places in Manchester and its surrounding towns|apellíos=Gibb|nome=Robert|editorial=Myriad|fecha=2005|isbn = 1-904736-86-6}}
* {{cita llibru |títulu=Francis Frith's Greater Manchester|isbn = 978-1-85937-266-1|apellíos=Hardy|nome=Clive|fecha=2005|editorial=Frith Book Company}}
* {{cita llibru |títulu=Pevsner Architectural Guides: Manchester|apellíos=Hartwell|nome=Clare|fecha=2001|editorial=Penguin Books|allugamientu=London|isbn = 0-14-071131-7}}
* {{cita llibru | títulu= Lancashire : Manchester and the South-East | serie= The buildings of England | autor= Hartwell, Clare|coautores=Matthew Hyde and Nikolaus Pevsner | añu= 2004 | editorial= [[Yale University Press]] | allugamientu= New Haven, Conn.; London | isbn = 0-300-10583-5}}
* {{cita llibru |títulu=Around the M60: Manchester's Orbital Motorway|autor=Hyde, M.|coautores= A. O'Rourke and P. Portland|fecha=2004|isbn = 1-897762-30-5|editorial=AMCD|allugamientu=Altrincham}}
* {{cita llibru |autor=Matthews, Peter (ed) |títulu=The Guinness Book of Records 1993|editorial=Guinness World Records Limited |allugamientu=Enfield |fecha=1992 |isbn = 0-85112-978-1}}
* {{cita llibru |títulu=A Guide to the Industrial Archaeology of Greater Manchester|autor=McNeil, Robina |coautor= Michael Nevell|editorial=[[Asociación pa l'Arqueoloxía Industrial]]|fecha=2000|isbn = 0-9528930-3-7}}
* {{cita llibru |títulu=The worst it can be is a disaster |apellíos=Murray |nome=Braham |añu=2007 |editorial=Methuen Drama, A &amp; C Black Publishers |allugamientu= London |isbn = 978-0-7136-8490-2}}
* {{cita llibru |autor=Nevell, Mike and Redhead, Norman (eds) |añu=2005 |títulu=Mellor: Living on the Edge. A Rexonal Study of an Iron Age and Romano-British Upland Settlement |editorial=[[Universidá de Mánchester|Unidá Arqueolóxica de la Universidá de Manchester]], Greater Manchester Archaeological Unit, and the Mellor Archaeological Trust |isbn = 0-9527813-6-0}}
* {{cita llibru |apellíos=Parkinson-Bailey|nome=John J|enllaceautor=|títulu=Manchester: an Architectural History|añu=2000|editorial=Manchester University Press|allugamientu=Manchester|isbn = 0-7190-5606-3}}
* {{cita llibru | títulu= Farewell Manchester: history of Manchester Racecourse | autor= Ramsden, Caroline | añu= 1966 | editorial= J A Allen &amp; Co | allugamientu= London }}
* {{cita llibru | títulu= English local government reformed | autor= Redcliffe-Maud, John Primatt | coautores= Bruce Wood | |enllaceautor= John Redcliffe-Maud, Baron Redcliffe-Maud | añu= 1975 | editorial= OUP | allugamientu= London | isbn = 0-19-885091-3 }}
* {{cita llibru | autor= Redcliffe-Maud ''et al''| enllaceautor= John Redcliffe-Maud, Baron Redcliffe-Maud|títulu= Royal Commission on Local Government in England 1966-1969, Volume I: Report (Cmnd.&amp;nbsp;4040) | añu= 1969 | mes= June | editorial= HMSO | allugamientu= London }}
* {{cita llibru | apellíos= Redhead | nome= Brian | títulu= Manchester: a Celebration | enllaceautor= Brian Redhead | editorial= Andre Deutsch Ltd | allugamientu= London | añu= 1993 | isbn = 0-233-98816-5}}
* {{cita llibru |autor=Rochdale Metropolitan Borough Council |fecha=N.D. |títulu=Metropolitan Rochdale Official Guide|editorial=Ed. J. Burrow &amp; Co. Limited|allugamientu=London |id= ISBN}}
* {{cita llibru |títulu=Manchester: the complete guide 2007 |autor= Schofield, Jonathan (ed)|añu=2007 |editorial= City Life |allugamientu=Manchester |id= ISBN &lt;!--ain't one--&gt;}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Greater Manchester}}
* [http://www.agma.gov.uk/ www.agma.gov.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051026152244/http://www.agma.gov.uk/ |date=2005-10-26 }} (n'inglés), l'[[Asociación de les Autoridaes del Gran Mánchester]]
* [http://www.gmcro.co.uk/ www.gmcro.co.uk] (n'inglés), la [[Oficina d'Archivos del Condáu del Gran Mánchester]], d'informes históricos rellacionaos col Gran Mánchester
* [http://www.gmpte.com www.gmpte.com] (n'inglés), el sitiu na rede del [[Executivu de Tresporte de Pasaxeros del Gran Mánchester]], pa información d'autobuses, trenes y tranvía
* [http://www.gmts.co.uk/index.html www.gmts.co.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180114091040/http://www.gmts.co.uk/index.html |date=2018-01-14 }} (n'inglés), La Sociedá de Tresporte del Gran Mánchester
* [https://archive.today/20061017214002/http://www.visitmanchester.com/index.aspx www.visitMánchester.com], la páxina oficial de turismu del Gran Mánchester

{{Tradubot|Gran Mánchester}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Gran Mánchester|Gran Mánchester]]</text>
      <sha1>otgbgfy7jvl8yxi8hq4t4r6ethxinp1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Determinismu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114156</id>
    <revision>
      <id>4488335</id>
      <parentid>4452115</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:05:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18327" sha1="2ffavbzossn0npc95eb2aazxbr3vzl9" xml:space="preserve">{{otros usos|Sistema determinista|el términu matemáticu}}
{{Ficha xenérica}}
El '''determinismu'''&lt;ref&gt;{{DALLA|determinismu}}&lt;/ref&gt; ye una [[doctrina]] filosófica que sostién que tou acontecimientu físicu, incluyendo'l pensamientu y aiciones humanes, ta [[causalidá (física)|causalmente determináu]] pola irrompible cadena causa-consecuencia, y por tanto, l'estáu actual &quot;determina&quot; en dalgún sentíu'l futuru. Esisten distintes formulaciones de determinismu, que s'estremen nos detalles de les sos afirmaciones. Pa estremar les distintes formes de determinismu convién clasificales acordies con el grau de determinismu que postulen:
* El '''determinismu fuerte''' sostién que nun esisten sucesos genuinamente aleatorios o [[azar]]osos, y polo xeneral, el futuru ye potencialmente predecible a partir del presente. El pasáu tamién podría ser &quot;predecible&quot; si conocemos perfectamente una situación puntual de la cadena de causalidá. [[Pierre-Simon Laplace]] defendía esti tipu de determinismu.
* El '''determinismu débil''' sostién que ye la probabilidá lo que ta determináu polos fechos presentes, o qu'esiste una fuerte correllación ente l'estáu presente y los estaos futuros, entá almitiendo la influencia de sucesos esencialmente aleatorios ya impredicibles.

Cabo resaltar qu'esiste una diferencia importante ente la determinación y la predictibilidad de los fechos. La determinación implica puramente l'ausencia d'azar na cadena causa-efeutu que da llugar a un sucesu concretu. La predictibilidad ye un fechu potencial deriváu de la determinación certera de los sucesos, pero esixe que se conozan les condiciones iniciales (o de cualquier puntu) de la cadena de causalidá.

== Determinismu en Ciencies Sociales ==
Puesto que les [[ciencies sociales]] estudien tantu la conducta individual, como la conducta de sistemes formaos por diversos individuos, esisten formes de determinismu que sostienen que'l comportamientu global del sistema ye determinista (ensin afirmar nada sobre'l determinismu de los individuos) y formes más radicales que sostienen el determinismu inclusive a nivel d'individuu.

Dellos autores, como [[Marvin Harris]] que nun son puramente deterministes, plantegaron la posibilidá d'un [[determinismu probabilista]], pol cual nun seríen los fechos en sí mesmos los que tán determinaos sinón la probabilidá de qu'un sistema social evolucione nun sentíu o otru.

=== Determinismu nos sistemes sociales ===
Esisten delles teoríes que postulen dalguna forma de determinismu pa la evolución de los sistemes sociales. Polo xeneral, estes teoríes postulen dalguna forma de determinismu débil, xustificando'l determinismu non tanto a que'l comportamientu de los individuos pudiera ser determinista, sinón a que la mesma estructura y les restricciones de los sistemes son los que producen determinismu, entá cuando los individuos puedan tar dotaos de [[llibre albedríu]]. Delles formes de determinismu seríen:

* '''Determinismu económicu''': afirma que la evolución de les sociedaes ta gobernada o acutada por factores económicos. El filósofu [[Karl Marx]] suxirió que les estructures sociales tán fuertemente condicionaes por factores económicos y el [[manera de producción]], de la mesma determináu pola teunoloxía (les [[fuercies granibles]]). Esta posición nun tien de confundir se col determinismu económicu ''stricto sensu'' (la diferencia ta en &quot;condicionar&quot; frente a &quot;determinar&quot; dafechu). Dientro de dellos enfoques [[tecnocracia|tecnocráticos]], [[escuela neoclásica|neoclásicos]] y [[neolliberalismu|neolliberales]] actuales paez esistir una asunción tácita de determinismu económicu, esto ye, qu'un mesmu conxuntu de midíes económiques aplicaes a gran escala van producir resultaos idéntiques (o bien paecíos) en sociedaes distintes y en tiempos distintos, con independencia d'otros factores extraeconómicos de tipu políticu, social y cultural.
* '''Determinismu teunolóxicu''': les fuercies téuniques determinen los cambeos social y cultural. Esta posición ye similar a la caltenida por [[Jared Diamond]], [[Marvin Harris]] o [[Karl Marx]] pa los cualos los factores materiales, ente ellos la teunoloxía y los recursos disponibles condicionen fuertemente otros desarrollos sociales, anque nengún de los trés autores ye un determinista puramente dichu. Esta corriente, que se perfila mayoritariamente en redol a la denomada Escuela de Toronto, estudia los medios de comunicación qu'empresten especial atención a la so naturaleza teunolóxica y a cómo ésta inflúi y determina los usos sociales que se faen d'ella ya inclusive les formes sociales que surden d'ellos.
* '''[[Determinismu xeográficu]]''': Pa munchos autores, sobremanera de la segunda metá del sieglu XIX y primer metá del sieglu XX, el mediu físicu determina a les sociedaes humanes como coleutivu y al home como individuu y al so nivel de desenvolvimientu socioeconómico y cultural, polo que los seres humanos tienen d'afaese a les condiciones impuestes pol mediu. Esta &quot;escuela xeográfica&quot; o &quot;forma de faer xeografía&quot; considérase impulsada pol xeógrafu alemán [[Friedrich Ratzel]]. La xeógrafa d'Estaos Xuníos [[Ellen Churchill Semple]] llevó estes idees hasta estremos radicales na so obra ''Influences of Geographic Environment on the Basis of Ratzel's System of Anthropo-geography''. Una variante d'esti tipu de determinismu ye'l determinismu climáticu, qu'establez que la cultura y la historia resulten bien condicionaes poles carauterístiques climátiques de la zona onde se vive. Un exemplu d'esti tipu de determinismu ye'l que plantega [[Ellsworth Huntington]] nes sos obres ''Clima y Civilización'' y ''The Pulse of Asia'': los oríxenes de la civilización tán determinaos pol clima. Si'l clima nun ye favorable, nun se va producir un eleváu nivel de desenvolvimientu humanu (civilización). Podría definise tamién como un determinismu climáticu. Otra forma de determinismu xeográficu débil ye la postura de Jared Diamond, quien suxer que la presencia de ciertos animales domesticables o ciertos recursos naturales en ciertes rexones tuvo un impautu decisivu na espansión de les civilizaciones antiguu y modernu.
* '''Determinismu per calter social''' (como sostién [[Hobbes]]) niega la llibertá en virtú de la convivencia social. La sociedá ye la qu'impon regles o lleis necesaries pa permediar los intereses y deseos individuales, pos en casu de faltar dicha reglamentación l'home desaguaría nun caos xeneralizáu qu'atentaría contra toos y cada unu de los individuos, pos como afirma [[Hobbes]]: «''Homo homini lupus''» ('L'home ye un llobu pal home').
* '''Determinismu de clase''': diz que'l nivel social nel que vamos morrer ta amestáu, o correllacionáu probabilísticamente, al nivel social nel que nacimos, de manera qu'en términos sociales esiste inamovilidad. Considérase un antónimu del [[suañu americanu]] porque la sociedá nun mide'l valor de les persones en función de les sos idees, pensamientos o llogros personales sinón pol so nivel social, siendo entós imposible esguilar na sociedá nun siendo que se tea destináu pa eso.

=== Determinismu nos individuos ===
Nuevamente dientro de les formes de determinismu, en rellación colos individuos, esisten postures dende'l '''determinismu probabilista''' hasta'l '''determinismu fuerte''' que niega cualquier papel al azar. Dende'l puntu de vista humanu, el '''determinismu individualista fuerte''' sostién que nun esiste'l [[llibre albedríu]]. El determinismu sostién que la nuesa vida ta rexida o fuertemente determinada por circunstancies qu'escapen al nuesu control de cuenta que naide ye responsable, n'última instancia, de lo que fai o dexa de faer.

* '''[[Determinismu biolóxicu]]''': Conxuntu de teoríes que defenden la posibilidá de dar respuestes últimes al comportamientu de los seres vivos a partir de la so estructura xenética. Poro, la conducta, tanto de los animales como del home, obedez a formes que fueron necesaries pa la sobrevivencia de los sos xenes, y que s'estienden a complexos sistemes sociales afechos al so más favorable procesu evolutivu.
* '''Determinismu xenéticu''': afirma, na so versión más fuerte, que nós nun somos llibres porque tamos condicionaos o determinaos polos nuesos [[xen]]es. Nes versiones más débiles el determinismu xenéticu sostién que la nuesa personalidá y en gran midida'l nuesu ésitu y aiciones na vida tán suxetes primero de too a los nuesos xenes, que seríen el factor esplicativu principal.
* '''Determinismu ambiental o educativu''' o '''determinismu conductista''': afirma que nun son los xenes los que nos condicionen, sinón la educación que recibimos a lo llargo de la nuesa vida, que ye la causante del nuesu comportamientu. Pal determinismu conductista nun somos llibres porque les nueses conductes fueron condicionaes. El psicólogu [[Burrhus Frederic Skinner| B. F. Skinner]] defendía esta postura ([[conductismu]]) al igual que [[John Broadus Watson|J. B. Watson]].
* '''[[Determinismu psíquicu]]:''' conceutu acuñáu pol [[psicoanálisis]]. El determinismu psíquicu ye un conceutu del psicoanálisis que parte de que tou fenómenu psíquicu tien una causa y, por lo mesmo, tamién la llibre eleición o decisión humana, nes que la causa ye la fuercia del motivu más potente, o bien la situación interna psicolóxica determinada por tolos condicionamientos procedentes del heriedu, la bioloxía, la educación, el temperamentu y el calter de la persona que decide o l'inconsciente.
* '''Determinismu llingüísticu'''. Referir a que la forma concreta de la llingua que falamos y los conceutos presentes na mesma imponen o condicionen fuertemente'l tipu de razonamientos, concepciones ya idees sobre como ye'l mundu. La [[hipótesis de Sapir-Whorf]], bien popular a mediaos del sieglu XX, ye una forma de determinismu llingüísticu. Polo xeneral la mayor parte de formes de determinismu llingüísticu fueron bien criticaes y aldericaes tantu por llingüistes como por especialistes en [[ciencia cognitiva]].

== Determinismu en Ciencies Naturales ==
{{AP|Determinismu científicu}}
En [[física]], el determinismu sobre les lleis físiques foi dominante mientres sieglos, siendo dalgunos de los sos principales defensores [[Pierre Simon Laplace]] y [[Albert Einstein]]. Laplace, quien contribuyó descomanadamente al desenvolvimientu de la física y la teoría de probabilidaes, afirmó:

{{cita|Podemos mirar l'estáu presente del universu como l'efeutu del pasáu y la causa del so futuru. Podría entestase un intelectu qu'en cualquier momentu dau sabría toles fuercies qu'animen la [[naturaleza]] y les posiciones de los seres que lu componen. Si esti intelectu fuera lo suficientemente vastu pa someter los datos al analís, podría entestase nuna simple fórmula de movimientu de los grandes cuerpos del universu y del átomu más llixeru; pa tal intelectu nada podría ser inciertu y el futuru, según el pasáu, taría frente los sos güeyos.|[[Pierre Simon Laplace|Laplace]]}}

La [[mecánica clásica]] y la [[teoría de la relatividá]] son teoríes que postulen lleis d'evolución temporal, esto ye, &quot;[[ecuación de movimiento|ecuaciones de movimientu]]&quot; de tipu deterministes. Hubo autores como [[Karl Popper]] o [[Ilya Prigogine]] qu'intentaron rebatir esti determinismu na física clásica con base n'argumentos tales como la esistencia de sistemes con [[Bifurcación (matemática)|bifurcaciones]], la [[flecha del tiempu]], el [[caos]], etc. Sicasí, según López Corredoira, tou lo que tán faciendo estos autores ye básicamente confundir de manera desaveniente'l determinismu cola predictibilidad.&lt;ref&gt;López Corredoira, M., 2001, “Determinismu na física clásica: Laplace vs. Popper o Prigogine,” ''El Basiliscu'', 29: 29-42.&lt;/ref&gt; El determinismu ye indixebrable de la [[mecánica clásica]] y la [[teoría de la relatividá]], non asina la predictibilidad pos, a pesar del fechu determinista na manera en que les mecániques clásico y relativista traten la evolución temporal de los [[sistema físicu|sistemes físicos]], na práutica esisten munches dificultaes pa llograr una conocencia completa del [[estáu físicu]] d'un sistema clásicu o relativista.

La mayor parte de la comunidá científica considera la [[mecánica cuántica]] como un eventu azaroso y non determinista, al basase en probabilidaes y al paecer nun tar rexida por principios comunes a la mecánica tradicional. Dende'l [[principiu d'incertidume de Heisenberg]], pasando pol [[teorema de Bell]], hasta les evidencies amosaes per miles d'esperimentos realizaos nes últimes décades demuéstrase que na mecánica subatómica rixen lleis indeterministes, al contrariu de lo que pensaba [[Albert Einstein|Einstein]] que sostenía la idea de non [[predictibilidad]] basándose na esistencia de [[Teoría de variables ocultes|variables ocultes]] desconocíes que determinaríen esa aparente realidá aleatoria. La cuestión abierta na ciencia anguaño nun ye si les escales cuántiques pórtense o non de manera determinista sinón porqué la realidá macroscópica ye determinista y la realidá cuántica indeterminista. 

La solución a esti problema va poder llegar de la mano de l'allampada y torna [[teoría del tou]], qu'esplicaría les aparentes contradicciones ente les observaciones de la realidá macroscópica de la [[Teoría de la relatividá]] y les observaciones de la [[Teoría cuántica]], dambes de xuru demostraes empíricamente pol [[métodu científicu]]. Nel ámbitu subatómicu un aproximamientu válidu a esti saltu indeterminista-determinista ensin necesidá de tener la teoría del tou podría venir de la esplicación de como la observación y más concretamente la [[conciencia]] provoca'l [[colapsu de la función d'onda]] definiendo esi indetermín.

El '''determinismu fuerte''' nes ciencies naturales polo xeneral ye sinónimu de [[determinismu cosmolóxicu]], qu'afirma que l'universu rexir por unes lleis físiques infrayables (inclusive nós); poro, tou lo que socede asocede asina porque nunca podría asoceder d'otra manera.

== Determinismu relixosu ==
La postura del determinismu teolóxicu resumir asina: «si Dios saber tou, va ser porque Él mesmu determinó toles coses según el so criteriu, polo que Dios ye la causa de les aiciones humanes».{{ensin referencies}}

El [[calvinismu]] caltién que'l ser humanu escarez de [[llibre albedríu]] y ta [[predestinación|predestinado]];{{ensin referencies}} ente qu'otres corrientes del [[protestantismu]] opónense polo xeneral al determinismu, señalando que si [[omnipotencia|Dios ye omnipotente]] tamién puede faer llibre al ser humanu anque sepa lo que vamos faer; esto ye, Dios y l'home son conxuntamente los autores de los actos humanos.

== El determinismu ambiental ==
Tamién llamáu determinismu climáticu, fai referencia a les circunstancies condicionantes que “determinen” llindes sobre'l mediu puramente humanu, ye dicir les actitúes y actividaes de la sociedá tán determinaes por una llende ambiental.

La historia del determinismu ambiental remontar al sieglu V A.c; dómina dende la cual conozse un tratáu médicu que s'atribúi a Hipócrates tituláu: ''Aires, agües y otros llugares''. El determinismu reviste la idea de la causalidá, según lo cual nada ordenar nin entama por azar; sinón más bien tou ye una consecuencia de too y por esto ye previsible: al conocer un efeutu ye posible determinar la so causa o al determinar una reaición ye posible identificar l'aición detonante. Dende'l determinismu l'ambiente modela y moldia non solo al individuu sinón tamién a la sociedá nel so conxuntu, les sos rellaciones, les sos interrellaciones, les sos estructures y demás actividaes.

Nel marcu del conceutu del determinismu ambiental hai una especie d'orde inmanente na naturaleza'l cual ta determináu poles lleis, físiques, biolóxiques, químiques, etc., tou obedez a estes lleis y toles actividaes son determinaes por estos parámetros, en contraposición a esta teoría remanez l'indeterminismu como alternativa, col so máximu representante Karl Popper, quien niega rotundamente esi orde natural perfectu argumentando que la previsión causal del universu sería un exerciciu n'estremu complexu ya imposible, por ello propón una teoría probabilística na que l'azar o un azar ordenáu sería'l responsable de la conformanza universal.

== Ver tamién ==
* [[Antropoloxía cultural]]
* [[Determinismu científicu]]
* [[Dinámica de sistemes]]
* [[Fatalidá]]
* [[Fatalismo]]
* [[Incompatibilismo]]
* [[Llibertá]]
* [[Llibre albedríu]]
* [[Necesariu]]
* [[Violencia simbólica]]
* [[Principiu de determinismu]]
* [[Sistema complexu]]
* [[Sistema dinámicu]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

=== Bibliografía ===
* [[Marvin Harris|Harris, Marvin]]: ''El desenvolvimientu de la teoría antropolóxica: una historia de les teoríes de la cultura'' (1968, 1a. edición n'español: 1979) (revisáu y reeditáu en 2001).
* [[Ellsworth Huntington|Huntington, Ellsworth]]. ''Civilization and Climate''. Publisher: [[Yale University Press]], 1915. Disponible online en [http://archive.org/details/civilizationand01huntgoog], Universidá de Harvard.
* Gonzalo Sanz, Luis Mª. ''Ente llibertá y determinismu'', 2007 ISBN 978-84-7057-519-8

== Enllaces esternos ==
* [http://plato.stanford.edu/entries/determinism-causal ''Causal determinism'', Entrada sobre determinismu na Stanford Encyclopedia of Philosophy]
* [http://www.filosofia.org/enc/ros/det.htm ''Determinismu ya indeterminismu'', Diccionariu Filosóficu Soviéticu]
* [http://mb-soft.com/believe/tsxt/determin.htm ''Determinismu'', por N L Geisler, CREER Fonte d'información relixosa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180429191222/http://mb-soft.com/believe/tsxt/determin.htm |date=2018-04-29 }}
* [https://web.archive.org/web/20090511184943/http://www.realidadyficcion.org/profesores.htm ''Determinismu y llibertá'', por Jacinto Rivera de Rosales, Realidá y Ficción, marzu-2004]


{{Tradubot|Determinismo}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Aleatoriedá]]
[[Categoría:Antropoloxía]]
[[Categoría:Determinismu]]
[[Categoría:Filosofía de la ciencia]]
[[Categoría:Materialismu]]
[[Categoría:Teoríes metafísiques]]</text>
      <sha1>2ffavbzossn0npc95eb2aazxbr3vzl9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>JavaScript</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115290</id>
    <revision>
      <id>4488309</id>
      <parentid>4481997</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:54:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 7 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46017" sha1="rd2utdj35q8lcbqo08p49i9wlcu1k4c" xml:space="preserve">{{Ficha de software}}

'''JavaScript''' (embrivíu comúnmente '''JS''') ye un [[llinguaxe de programación]] [[Intérprete (informática)|interpretáu]], dialeutu del estándar [[ECMAScript]]. Defínese como [[Programación empobinada a oxetos empobináu a oxetos]],&lt;ref&gt;http://www.ecma-international.org/publications/files/ECMA-ST/ECMA-262.pdf&lt;/ref&gt; [[Programación basada en prototipos basáu en prototipos]], [[Programación imperativa|imperativu]], sele tipado y dinámicu.

Utilízase principalmente na so forma del [[llau del veceru|llau del veceru (''client-side'')]], implementáu como parte d'un [[navegador web]] dexando meyores na [[interfaz d'usuariu]] y [[Páxina web|páxina web]] dinámiques&lt;ref&gt;{{Cita publicación
 |títulu=Bases de datos nel veceru con JavaScript DB
 |autor=M. Domínguez-Doráu,. Toa Programación. Nᵘ12. Páxs. 48-51. Editorial Iberprensa(Madrid). DL M-13679-2004. Setiembre de 2005
}}&lt;/ref&gt; anque esiste una forma de JavaScript del [[Script del llau del servidor|llau del servidor]](Server-side JavaScript o SSJS). El so usu n'[[Aplicación informática|aplicaciones]] esternes a la [[World Wide Web|web]], por casu en documentos [[PDF]], aplicaciones d'escritoriu (mayoritariamente [[widget]]s) ye tamién significativu.

Dende'l 2012, tolos navegadores modernos soporten dafechu ECMAScript 5.1, una versión de javascript. Los navegadores más antiguos soporten a lo menos ECMAScript 3. La sesta edición lliberar en xunetu del 2015.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://developer.mozilla.org/es/docs/Web/JavaScript |títulu=JavaScript |fechaaccesu=16 de setiembre de 2016 |sitiuweb=Mozilla Developer Network}}&lt;/ref&gt;

JavaScript diseñar con una sintaxis similar a [[C (llinguaxe de programación)|C]], anque adopta nomes y convenciones del llinguaxe de programación [[Java (llinguaxe de programación)|Java]]. Sicasí, Java y JavaScript tienen semántiques y propósitos distintos.

Toos el navegadores modernos interpreten el códigu JavaScript integráu nes páxines web. Pa interactuar con una páxina web aprovir al llinguaxe JavaScript d'una implementación del [[Document Object Model]] (DOM).

Tradicionalmente venía utilizándose en páxina web [[HTML]] pa realizar operaciones y namái nel marcu de l'[[Vecera (informática)|aplicación vecera]], ensin accesu a funciones del [[servidor]]. Anguaño ye llargamente utilizáu pa unviar y recibir información del servidor xunto con ayuda d'otres teunoloxíes como [[AJAX]]. JavaScript interpretar nel [[axente d'usuariu]] coles mesmes que les sentencies van descargándose xunto col códigu [[HTML]].

Dende'l llanzamientu en xunu de 1997 del estándar [[ECMAScript]] 1, esistieron les versiones 2, 3 y 5, que ye la más usada anguaño (la 4 abandonóse&lt;ref&gt;{{Cita web|apellíos1=Eich |nome1=Brendan |títulu=ECMAScript Harmony |url=https://mail.mozilla.org/pipermail/ye-discuss/2008-August/003400.html |fecha=13 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=22 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt;). En xunu de 2015 cerróse y publicó la versión ECMAScript 6.&lt;ref&gt;{{Cita web |autor1=campusMVP |títulu=ECMAScript 6 ye yá un estándar zarráu |url=http://www.campusmvp.es/recursos/post/ECMAScript-6-ye-yá-un-estandar-zarráu.aspx |fecha=19 de xunu de 2015 |fechaaccesu=22 de xunetu de 2015 }}&lt;/ref&gt;

== Historia ==

=== Nacencia de JavaScript ===
JavaScript foi desenvueltu orixinalmente por [[Brendan Eich]] de [[Netscape Communications Corporation|Netscape]] col nome de ''Mocha'', que foi renomáu darréu a ''LiveScript'', pa finalmente quedar como JavaScript. El cambéu de nome coincidió aproximao col momentu en que Netscape amestó compatibilidá cola teunoloxía Java na so [[Netscape Navigator|navegador web Netscape Navigator]] na versión 2.002 n'avientu de 1995. La denominación produció tracamundiu, dando la impresión de que'l llinguaxe ye un allongamientu de Java, y caracterizóse por munchos como una estratexa de mercadotecnia de Netscape pa llograr prestíu y anovar nel ámbitu de los nuevos llinguaxes de programación web.&lt;ref&gt;[http://www.webdevelopersnotes.com/basics/languages_on_the_internet.php3 Llinguaxes de programación usaos n'Internet y la World Wide Web (WWW) (castellán)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://safari.oreilly .com/0596101996/jscript5-CHP-1 O'Reilly - Safari Books Online - 0596101996 - JavaScript: The Definitive Guide, 5 ª edición (castellán)]&lt;/ref&gt;

«JAVASCRIPT» ye una [[marca rexistrada]] d'[[Oracle Corporation]].&lt;ref&gt;http://tsdr.uspto.gov/#caseNumber=75026640&amp;caseType=SERIAL_NON&amp;searchType=statusSearch&lt;/ref&gt; Ye usada con llicencia polos productos creaos por [[Netscape Communications]] y entidaes actuales como la [[Fundación Mozilla]].&lt;ref name=&quot;MarcasOracle&quot;&gt;[http://www.oracle.com/us/legal/third-party-trademarks/index.html Marques rexistraes de Oracle].&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;mdm&quot;&gt;{{Cita web |url=https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/JavaScript/About_JavaScript?redirectlocale=en-US&amp;redirectslug=JavaScript%2FAbout_JavaScript |títulu=About JavaScript |fechaaccesu=29 d'agostu de 2013 |idioma=inglés |cita=JavaScript is a trademark or registered trademark of Oracle in the U.S. and other countries}}&lt;/ref&gt;

[[Microsoft]] dio como nome al so dialeutu de JavaScript «[[JScript]]», pa evitar problemes rellacionaes cola marca. JScript foi adoptáu na versión 3.0 d'Internet Explorer, lliberáu n'agostu de 1996, ya incluyó compatibilidá col [[Efeutu 2000]] coles funciones de fecha, una diferencia de los que se basaben nesi momentu. Los dialeutos pueden paecer tan similares que los términos «JavaScript» y «JScript» de cutiu utilícense indistintamente, pero la especificación de JScript ye incompatible cola de ECMA en munchos aspeutos.

Pa evitar estes incompatibilidaes, el [[World Wide Web Consortium]] diseñó l'estándar [[Document Object Model]] (DOM, o Modelu d'Oxetos del Documentu n'español), qu'incorporen [[Konqueror]], les versiones 6 d'[[Internet Explorer]] y [[Netscape Navigator]], [[Opera (navegador)|Opera]] la versión 7, [[Mozilla Application Suite]] y [[Mozilla Firefox]] dende la so primer versión.{{ensin referencies}}

En 1997 los autores propunxeron&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://cgi.netscape.com/newsref/pr/newsrelease289.html |títulu=Netscape Comunicáu de prensa (castellán) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/19981203070212/http://cgi.netscape.com/newsref/pr/newsrelease289.html |fechaarchivu=1998-12-03 }}&lt;/ref&gt; JavaScript por que fuera adoptáu como estándar de la European Computer Manufacturers 'Association [[ECMA]], qu'a pesar del so nome nun ye européu sinón internacional, con sede en Xinebra. En xunu de 1997 foi adoptáu como un estándar ECMA, col nome d'[[ECMAScript]]. Poco dempués tamién como un estándar [[Organización Internacional pa la Estandarización|ISO]].

=== JavaScript nel llau servidor ===
Netscape introdució una implementación de [[script del llau del servidor]] con [[Netscape Enterprise Server]], llanzada n'avientu de 1994 (pocu dempués del llanzamientu de JavaScript pa navegador web).&lt;ref name = &quot;Newscape JavaScript Guide-1998&quot;&gt;{{Cita web |títulu=Server-Side JavaScript Guide |editorial=Netscape Communications Corporation |añu=1998 |capítulu=Chapter 2: Getting Started |url=http://docs.oracle.com/cd/Y19957-01/816-6411-10/getstart.htm |fechaaccesu=25 d'abril de 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;Morgan-Netcape LiveWire&quot;&gt;{{Cita web |títulu=Using Netscape™ LiveWire™, Special Edition |autor=Mike Morgan |capítulu=Chapter 6: Netscape Internet Application Framework |url= http://vampire.rulez.org/onlinedoc/book/NetscapeLiveWire/ch6.htm |añu= 1996 |editorial= Que |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://vampire.rulez.org/onlinedoc/book/NetscapeLiveWire/ch6.htm|fechaarchivu=27 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt;
A partir de mediaos de la década de los 2000, hubo una proliferación de implementaciones de JavaScript pal llau servidor. [[Node.js]] ye unu de los notables exemplos de JavaScript nel llau del servidor, siendo usáu en proyeutos importantes.&lt;ref name=&quot;RWW-Server-Side-2009-12-17&quot;&gt;{{Cita web |títulu= Server-Side Javascript: Back With a Vengeance |obra= Read Write Web |fecha=17 d'avientu de 2009 |fechaaccesu=28 de mayu de 2012 |url= http://www.readwriteweb.com/archives/server-side_javascript_back_with_a_vengeance.php }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;node.js-about&quot;&gt;{{Cita web |url=http://nodejs.org/about/ |títulu= Node's goal is to provide an easy way to build scalable network programs |obra= About Node.js |editorial= Joyent}}&lt;/ref&gt;

=== Desenvolvimientos posteriores ===

JavaScript convirtióse n'unu de los llinguaxes de programación más populares n'internet. De primeres, sicasí, munchos desarrolladores renegaben del llinguaxe porque'l públicu al que va empobináu formar publicadores d'artículos y demás aficionaos, ente otres razones.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.crockford.com/javascript/javascript.html |títulu=JavaScript: The World's Most Misunderstood Programming Language |editorial=Crockford.com |fechaaccesu=19 de mayu de 2009}}&lt;/ref&gt; La llegada d'[[AJAX|Ajax]] devolvió JavaScript a la fama y atraxo l'atención de munchos otros programadores. Como resultáu d'esto hubo una proliferación d'un conxuntu de [[Framework p'aplicaciones web|frameworks]] y [[Biblioteca (informática)|llibreríes]] d'ámbitu xeneral, ameyorando les práutiques de programación con JavaScript, y aumentáu l'usu de JavaScript fora de los [[Navegador web|navegador web]], como se vio cola proliferación de redolaes [[server-side JavaScript|JavaScript del llau del servidor]].
En xineru de 2009, el proyeutu [[CommonJS]] foi inauguráu coles mires d'especificar una llibrería pa usu de xeres comunes principalmente pal desenvolvimientu fuera del navegador web.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://arstechnica.com/web/news/2009/12/commonjs-effort-sets-javascript-on-path-for-world-domination.ars |títulu=CommonJS effort sets JavaScript on path for world domination |autor=Kris Kowal |fecha=1 d'avientu de 2009 |obra=[[Ars Technica]] |editorial=[[Condé Nast Publications]] |fechaaccesu=18 d'abril de 2010}}&lt;/ref&gt;

En xunu de 2015 cerróse y publicó l'estándar [[ECMAScript]] 6&lt;ref&gt;{{Cita web |autor=ECMA International |url=http://www.ecma-international.org/publications/standards/Ecma-262.htm |títulu=Standard ECMA-262 6th Edition |fecha=Xunu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |autor=campusMVP |url=http://www.campusmvp.es/recursos/post/ECMAScript-6-ye-yá-un-estandar-zarráu.aspx |títulu=ECMAScript 6 yá ye un estándar zarráu |fecha=19 de xunu de 2015 |fechaaccesu=22 de xunetu de 2015 }}&lt;/ref&gt; con un soporte irregular ente navegadores&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://kangax.github.io/compat-table/ye6/ |títulu=Tabla de compatibilidá de navegadores con ECMAScript 6 (Inglés) }}&lt;/ref&gt; y que dota a JavaScript de carauterístiques avanzaes que s'echaben de menos y que son d'usu habitual n'otros llinguaxes como, por casu, módulos pa organización del códigu, verdaderes [[clase (informática)|clases]] para [[programación empobinada a oxetos]], espresiones de flecha, iteradores, xeneradores o promeses pa programación asíncrona.

La versión 7 de ECMAScript conozse como ECMAScript 2016,&lt;ref&gt;{{Cita web |autor=ECMA International |url=http://www.ecma-international.org/publications/standards/Ecma-262.htm |títulu=Standard ECMA-262 7th Edition |fecha=Xunu de 2016}}&lt;/ref&gt; y ye la última versión disponible, publicada en xunu de 2016. Trátase de la primer versión pa la que s'usa un nuevu procedimientu de publicación añal y un procesu de desenvolvimientu abiertu.&lt;ref&gt;{{Cita web |autor=ECMA International |url=http://www.ecma-international.org/ecma-262/7.0/index.html |títulu=ECMAScript 2016 Language Specification |fecha=Xunu de 2016}}&lt;/ref&gt;

== Carauterístiques ==

Les siguientes carauterístiques son comunes a toles implementaciones que s'afaen al estándar ECMAScript, nun siendo qu'especifique explícitamente en casu contrariu.

=== Imperativu y estructurado ===
JavaScript ye compatible con gran parte de la [[programación estructurada|estructura de programación]] de [[C (llinguaxe de programación)|C]] (por casu, sentencies &lt;code&gt;if&lt;/code&gt;, bucles &lt;code&gt;for&lt;/code&gt;, sentencies &lt;code&gt;switch&lt;/code&gt;, etc.). Con una salvedá, en parte: en C, l'[[Ámbitu (programación)|ámbitu]] de les [[Variable (programación)|variables]] algama al bloque nel cual fueron definíes; sicasí JavaScript nun ye compatible con esto, yá que l'ámbitu de les variables ye'l de la función na cual fueron declaraes. Esto camuda cola versión de ECMAScript 2015, yá que añade compatibilidá con block scoping per mediu de la pallabra clave &lt;code&gt;let&lt;/code&gt;. Como en C, JavaScript fai distinción ente [[Espresión (informática)|espresiones]] y sentencies. Una diferencia sintáctica con al respective de C ye l'insertamientu automáticu de puntu y coma, esto ye, en JavaScript los puntos y coma que rematen una sentencia pueden ser omitíos.{{Harvnp|Flanagan|2006| p=16}}

=== Dinámicu ===
; Tipado dinámicu: Como na mayoría de [[script|llinguaxes de scripting]], el [[sistema de tipo|tipo]] ta acomuñáu al valor, non a la variable. Por casu, una variable &lt;code&gt;x&lt;/code&gt; nun momentu dau pue tar amestada a un númberu y más palantre, religada a una [[string|cadena]]. JavaScript ye compatible con delles formes de comprobar el tipu d'un oxetu, incluyendo [[duck typing]].{{Harvnp|Flanagan|2006| pp=176–178}} Una forma de sabelo ye per mediu de la pallabra clave typeof.

; Objetual: JavaScript ta formáu casi na so totalidá por [[programación empobinada a oxetos|oxetos]]. Los oxetos en JavaScript son [[Vector asociativu|arrays asociativos]], ameyoraos cola inclusión de prototipos (ver más palantre). Los nomes de les propiedaes de los oxetos son claves de tipo cadena: &lt;code&gt;obj.x&amp;nbsp;=&amp;nbsp;10&lt;/code&gt; y &lt;code&gt;obj['x']&amp;nbsp;=&amp;nbsp;10&lt;/code&gt; son equivalentes, siendo [[azucre sintáctico]] la notación con puntu. Les propiedaes y los sos valores pueden ser creaos, camudaos o esaniciaos en tiempu d'execución. La mayoría de propiedaes d'un oxetu (y aquelles que son incluyíes pola cadena del heriedu prototípicu) pueden ser numberaes a per mediu de la instrucción de bucle &lt;code&gt;for... in&lt;/code&gt;. JavaScript tien un pequeñu númberu d'oxetos predefinidos como son &lt;code&gt;Function&lt;/code&gt; y &lt;code&gt;Date&lt;/code&gt;.

; Evaluación en tiempu d'execución: JavaScript inclúi la función &lt;code&gt;eval&lt;/code&gt; que dexa evaluar espresiones espresaes como cadenes en tiempu d'execución. Por ello encamiéntase que eval sía utilizáu con procuru y que s'opte por utilizar la función &lt;code&gt;JSON.parse()&lt;/code&gt; na midida de lo posible, pos resulta muncho más segura.

=== Funcional ===
; Funciones de primer clase: A les [[Subrutinas|funciones]] suélse-yos llamar ciudadanos de primer clase; son oxetos en sí mesmos. Como tal, tienen propiedaes y métodos, como &lt;code&gt;.call()&lt;/code&gt; y &lt;code&gt;.bind()&lt;/code&gt;.&lt;ref&gt;[http://ye5.github.com/#x15.3.4-toc Properties of the Function Object]&lt;/ref&gt; Una función añerada ye una función definida dientro d'otra. Esta ye creada cada vez que la función esterna ye invocada. Amás, cada función creada forma una [[Clausura (informática)|clausura]]; ye la resultancia d'evaluar un ámbitu conteniendo nuna o más variables dependientes d'otru ámbitu esternu, incluyendo constantes, variables locales y argumentos de la función esterna llamante. La resultancia de la evaluación de felicidá clausura forma parte del estáu internu de cada oxetu función, inclusive dempués de que la función esterior concluya la so evaluación.{{Harvnp|Flanagan|2006| p=141}}

=== Prototípicu ===
; Prototipos: JavaScript usa [[Programación basada en prototipos|prototipos]] en cuenta de [[Clase (informática)|clases]] pal usu d'[[Heriedu (informática)|heriedu]].&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=Inheritance and the prototype chain |url=https://developer.mozilla.org/en-US/docs/JavaScript/Guide/Inheritance_and_the_prototype_chain |obra=Mozilla Developer Network |editorial=[[Mozilla]] |fechaaccesu=6 d'abril de 2013}}&lt;/ref&gt; Ye posible llegar a emular munches de les carauterístiques qu'apurren les clases en llinguaxes empobinaos a oxetos tradicionales per mediu de prototipos en JavaScript.&lt;ref&gt;{{cita llibru|apellíos=Herman |nome=David |títulu=Effective Javascript |añu=2013 |editorial=Addison-Wesley |isbn=9780321812186 |páxina=83}}&lt;/ref&gt;

; Funciones como constructores d'oxetos: Les funciones tamién se porten como constructores. Prefijar una llamada a la función cola pallabra clave &lt;code&gt;new&lt;/code&gt; crear una nueva instancia d'un prototipu, qu'herieden propiedaes y métodos del constructor (incluyíes les propiedaes del prototipu de &lt;code&gt;Object&lt;/code&gt;).&lt;ref&gt;{{cita llibru|apellíos=Haverbeke |nome=Marjin |títulu=Eloquent Javascript |añu=2011 |editorial=Non Starch Press |isbn=9781593272821 |páxines=95-97}}&lt;/ref&gt; ECMAScript 5 ufierta'l métodu &lt;code&gt;Object.create&lt;/code&gt;, dexando la creación esplícita d'una instancia ensin tener qu'heredar automáticamente del prototipu de Object (en redolaes antigües puede apaecer el prototipu del oxetu creáu como &lt;code&gt;null&lt;/code&gt;).&lt;ref&gt;{{Cita web |apellíu=Katz |nome=Yehuda |títulu=Understanding &quot;Prototypes&quot; in JavaScript |url=http://yehudakatz.com/2011/08/12/understanding-prototypes-in-javascript/ |fechaaccesu=6 d'abril de 2013}}&lt;/ref&gt; La propiedá &lt;code&gt;prototype&lt;/code&gt; del constructor determina l'oxetu usáu pal prototipu internu de los nuevos oxetos creaos. Pueden añader nuevos métodos modificando'l prototipu del oxetu usáu como constructor. Constructores predefinidos en JavaScript, como &lt;code&gt;Array&lt;/code&gt; o &lt;code&gt;Object&lt;/code&gt;, tamién tienen prototipos que pueden ser modificaos. Anque esto sía posible considérase una mala práutica modificar el prototipu de Object yá que la mayoría de los oxetos en Javascript herieden los métodos y propiedaes del oxetu prototype, oxetos los cualos pueden esperar qu'estos nun fueren modificaos.&lt;ref&gt;{{cita llibru|apellíos=Herman |nome=David |títulu=Effective Javascript |añu=2013 |editorial=Addison-Wesley |isbn=9780321812186 |páxines=125-127}}&lt;/ref&gt;

=== Otres carauterístiques ===
; Redolada d'execución: JavaScript de normal depende de la redolada nel que s'execute (por casu, nun [[navegador web]]) pa ufiertar oxetos y métodos polos que los scripts pueden interactuar col &quot;mundu esterior&quot;. Ello ye que depende de la redolada pa ser capaz d'apurrir la capacidá d'incluyir o importar scripts (por casu, en [[HTML]] per mediu del tag &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;script&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;). (Esto nun ye una carauterística del llinguaxe, pero ye común na mayoría de les implementaciones de JavaScript.)

; Funciones variádicas: Un númberu indefiníu de parámetros pueden ser pasaos a la función. La función puede aportar a ellos al traviés de los parámetros o tamién al traviés del oxetu local &lt;code&gt;arguments&lt;/code&gt;. Les [[Función variádica|funciones variádicas]] tamién pueden ser creaes usando'l métodu &lt;code&gt;.apply()&lt;/code&gt;.

; Funciones como métodos: A diferencia de munchos llinguaxes empobinaos a oxetos, nun hai distinción ente la definición de función y la definición de [[Métodu (informática)|métodu]]. Más bien, la distinción producir mientres la llamada a la función; una función puede ser llamada como un métodu. Cuando una función ye llamada como un métodu d'un oxetu, la pallabra clave &lt;code&gt;this&lt;/code&gt;, que ye una variable local a la función, representa al oxetu qu'invocó dicha función.

; Arrays y la definición lliteral d'oxetos: Al igual que munchos llinguaxes de script, arrays y oxetos ([[Vector asociativu|arrays asociativos]] n'otros idiomes) pueden ser creaos con una sintaxis embrivida. Ello ye que estos lliterales formen la base del formatu de datos [[JSON]].

; Espresiones regulares: JavaScript tamién ye compatible con [[espresiones regulares]] d'una manera similar a [[Perl]], qu'apurren una sintaxis concisa y poderosa pa la manipulación de testu que ye más sofisticáu que les funciones incorporaes a los oxetos de tipu string.&lt;ref&gt;{{cita llibru|apellíos=Haverbeke |nome=Marijn |títulu=Eloquent JavaScript |añu=2011 |editorial=Non Starch Press |isbn=978-1593272821 |páxines=139-149}}&lt;/ref&gt;

=== Estensiones específiques del fabricante ===
JavaScript atópase oficialmente so la organización de [[Mozilla Foundation]], y dacuando añader nueves carauterístiques del llinguaxe. Sicasí, namái dalgunos [[Intérprete de JavaScript|motores JavaScript]] son compatibles con estes carauterístiques:

* Les propiedaes get y set (tamién compatibles con WebKit, Opera,&lt;ref&gt;Robert Nyman, [http://robertnyman.com/2009/05/28/getters-and-setters-with-javascript-code-samples-and-deamos/ Getters And Setters With JavaScript – Code Samples And Demos], published 29 May 2009, accessed 2 January 2010.&lt;/ref&gt; ActionScript y Rhino).&lt;ref&gt;John Resig, [http://ejohn.org/blog/javascript-getters-and-setters/ JavaScript Getters and Setters], 18 July 2007, accessed 2 January 2010&lt;/ref&gt;
* Cláusules &lt;code&gt;catch&lt;/code&gt; condicionales.
* Protocolu iterador adoptáu de [[Python]].
* Corrutinas tamién adoptaes de Python.
* Xeneración de llistes y espresiones per comprensión tamién adoptáu de Python.
* Establecer l'ámbitu a bloque al traviés de la pallabra clave &lt;code&gt;let&lt;/code&gt;.
* Desestructuración de arrays y oxetos (forma llinda d'axugamientu de patrones).
* Espresiones concretes en funciones (function(args) expr).
* [[ECMAScript para XML]] (Y4X), una estensión qu'añade compatibilidá nativa XML a ECMAScript.

== Sintaxis y semántica ==
{{AP|Sintaxis de JavaScript}}
la última versión del llinguaxe ye ECMAScript 2016 publicada'l 17 de xunu del 2016&lt;ref&gt;http://www.ecma-international.org/publications/standards/Ecma-262.htm.&lt;/ref&gt;

=== Exemplos senciellos ===
Les variables en JavaScript defínense usando la pallabra clave [[Variable (programación)|var]]:&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://developer.mozilla.org/en-US/docs/JavaScript/Reference/Statements/var |títulu=var - JavaScript - MDN |editorial=The [[Mozilla Developer Network]] |fechaaccesu=22 d'avientu de 2012}}&lt;/ref&gt;
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;javascript&quot;&gt;
var x; // define la variable x, anque nun tien nengún valor asignáu por defectu var
y = 2; // define la variable y y asígna-y el valor 2 a ella &lt;/syntaxhighlight&gt;

A considerar los [[comentariu (informática)|comentarios]] nel exemplu de riba, que van precedíos con 2 barres diagonales.

Nun esisten funcionalidades para [[Entrada/salida|I/O]] incluyíes nel llinguaxe; la redolada d'execución yá la apurre. La especificación ECMAScript na so edición 5.1 fai mención:&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.ecma-international.org/ecma-262/5.1/#sec-4 |títulu=ECMAScript Language Specification - ECMA-262 Edition 5.1 |editorial=[[Ecma International]] |fechaaccesu=22 d'avientu de 2012}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;... n'efeutu, nun esisten provisiones nesta especificación pa entrada de datos esternos o salida pa resultaos computaes.&lt;/blockquote&gt;

Sicasí, la mayoría de les redolaes d'execución tien un oxetu&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=console |url=https://developer.mozilla.org/en-US/docs/DOM/console |obra=Mozilla Developer Network |editorial=[[Mozilla]] |fechaaccesu=6 d'abril de 2013}}&lt;/ref&gt; llamáu &lt;code&gt;console&lt;/code&gt; que puede ser usáu pa imprimir pol fluxu de salida de la consola de depuración. He equí un simple programa qu'imprime “Hello world!”:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;javascript&quot;&gt;
console.log(&quot;Hello world!&quot;);
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Una función [[recursion|recursiva]]:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;javascript&quot;&gt;
function factorial(n) {
 if (n === 0) {
 return 1;
 }
 return n * factorial(n - 1);
}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Exemplos de [[función anónima]] (o función [[lambda]]) y una clausura:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;javascript&quot;&gt;
var displayClosure = function() {
 var count = 0;
 return function () {
 return ++count;
 };
}
var inc = displayClosure();
inc(); // devuelve 1
inc(); // devuelve 2
inc(); // devuelve 3
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Les espresiones con invocación automática dexen a les funciones pasa-y variables per parámetru dientro de les sos propies clausures.
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;JavaScript&quot;&gt;
var v;
v = 1;
var getValue = (function(v) {
 return function() {return v;};
}(v));

v = 2;

getValue(); // 1
&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== Exemplos más avanzaos ===
El siguiente códigu amuesa delles carauterístiques de JavaScript.

&lt;!-- Nun s'intenta estandarizar l'usu de nengún estilu estándar de codificación nesti exemplu—a cencielles inténtase amosar la sintaxis del llinguaxe nesti exemplu --&gt;
&lt;div style=&quot;overflow:auto;&quot;&gt;
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;javascript&quot;&gt;
/* Busca'l mínimu común múltiplu (MCM) de dos númberos */
function LCMCalculator(x, y) { // función constructora var
 checkInt = function (x) { // función interior
 if (x % 1 !== 0) {
 throw new TypeError(x + &quot; nun ye un enteru&quot;); // llanza una esceición
 }
 return x;
 };
 this.a = checkInt(x) // puntos y coma son opcionales
 this.b = checkInt(y);
}
// El prototipu de les instancies d'oxetu creaos pol constructor ye'l de la propiedá “prototype” del constructor.
LCMCalculator.prototype = { // oxetu definíu como lliteral
 constructor: LCMCalculator, // cuando reasignamos un prototipu, establecemos correutamente la so propiedá constructor
 gcd: function () { // métodu que calcula'l máximu común divisor
 // Algoritmu d'Euclides:
 var a = Math.abs(this.a), b = Math.abs(this.b), t;
 if (a &lt; b) {
 // intercambiamos variables
 t = b;
 b = a;
 a = t;
 }
 while (b !== 0) {
 t = b;
 b = a % b;
 a = t;
 }
 // Solo precisamos calcular el MCD una vegada, polo tanto 'redefinimos' esti métodu.
 // (Realmente nun ye una redefinición—ta definida na mesma instancia, polo tanto //
 this.gcd referir a esta 'redefinición' en cuenta de a LCMCalculator.prototype.gcd).
 // Amás, 'gcd' === &quot;gcd&quot;, this['gcd'] === this.gcd
 this['gcd'] = function () {
 return a;
 };
 return a;
 }, //
 Los nomes de les propiedaes del oxetu pueden ser especificaos con cadenes delimitadas con comines simples (') o dobles (&quot;).
 &quot;lcm&quot; : function () {
 // Los nomes de les variables nun topeten coles propiedaes del oxetu. Por casu: |lcm| nun ye |this.lcm|.
 // Nun usar |this.a * this.b| pa evitar problemes con cálculos en coma flotante.
 var lcm = this.a / this.gcd() * this.b;
 // Namái precisamos calcular MCM una vegada, polo tanto &quot;redefinimos&quot; esti métodu.
 this.lcm = function () {
 return lcm;
 };
 return lcm;
 }, toString:
 function () {
 return &quot;LCMCalculator: a = &quot; + this.a + &quot;, b = &quot; + this.b;
 }
};

// Definimos una función xenérica pa imprimir una resultancia; esta implementación solo funciona n'el navegadores web
function output(x) {
 document.body.appendChild(document.createTextNode(x));
 document.body.appendChild(document.createElement('br'));
}

// Nota: Los métodos.map() y.forEach() del prototipu Array tán definíos en JavaScript 1.6.
// Estos métodos son usaos equí pa demostrar la naturaleza funcional inherente del llinguaxe.
[[25, 55], [21, 56], [22, 58], [28, 56]].map(function (pair) { // construcción lliteral d'un Array + función de mapeo.
 return new LCMCalculator(pair[0], pair[1]);
}).sort(function (a, b) { // ordenamos la coleición per mediu d'esta función
 return a.lcm() - b.lcm();
}).forEach(function (obj) {
 output(obj + &quot;, gcd = &quot; + obj.gcd() + &quot;, lcm = &quot; + obj.lcm());
});
&lt;/syntaxhighlight&gt;
&lt;/div&gt;

El siguiente exemplu amuesa la salida que tendría de ser amosada na ventana d'un navegador.
&lt;div style=&quot;overflow:auto;&quot;&gt;
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;html4strict&quot;&gt;
LCMCalculator: a = 28, b = 56, gcd = 28, lcm = 56
LCMCalculator: a = 21, b = 56, gcd = 7, lcm = 168
LCMCalculator: a = 25, b = 55, gcd = 5, lcm = 275
LCMCalculator: a = 22, b = 58, gcd = 2, lcm = 638
&lt;/syntaxhighlight&gt;
&lt;/div&gt;

== Usu en páxina web ==
{{VT|Intérprete de JavaScript|AJAX}}
L'usu más común de JavaScript ye escribir funciones enfiñíes o incluyíes en páxina HTML y que interactúan col Document Object Model (DOM o Modelu d'Oxetos del Documentu) de la páxina. Dellos exemplos senciellos d'esti usu son:
* Cargar nuevu conteníu pa la páxina o unviar datos al servidor al traviés de AJAX ensin necesidá de recargar la páxina (por casu, una rede social puede dexar al usuariu unviar actualizaciones d'estáu ensin salir de la páxina).
* Animación de los elementos de páxina, faelos sumir, camudar el so tamañu, movelos, etc.
* Conteníu interactivo, por casu, xuegos y reproducción d'audiu y videu.
* Validación de los valores d'entrada d'un formulariu web p'asegurase de que son aceptables antes de ser unviáu al servidor.
* Tresmisión d'información sobre los vezos de llectura de los usuarios y les actividaes de navegación a dellos sitios web. Les páxines Web con frecuencia facer pa faer analís web, siguimientu d'anuncios, la personalización o pa otros fines.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://piwik.org/docs/javascript-tracking/ |títulu=JavaScript tracking - Piwik |editorial=[[Piwik]] |fechaaccesu=31 de marzu de 2012&lt;!-- 17:56 (UTC)--&gt;}}&lt;/ref&gt;

Yá que el códigu JavaScript puede executase llocalmente nel navegador del usuariu (en llugar d'en un servidor remotu), el navegador puede responder a les aiciones del usuariu con rapidez, faciendo una aplicación más sensible. Per otra parte, el códigu JavaScript puede detectar aiciones de los usuarios qu'HTML por sigo sola nun puede, como pulsaciones de tecláu. Les aplicaciones como [[Gmail]] aprovechar d'esto: la mayor parte de la lóxica de la interfaz d'usuariu ta escrita en JavaScript, unviando pidimientos al servidor (por casu, el conteníu d'un mensaxe de corréu electrónicu). L'enclín cada vez mayor pol usu de la programación Ajax esplota de manera similar esta téunica.

Un motor de JavaScript (tamién conocíu como intérprete de JavaScript o implementación JavaScript) ye un intérprete qu'interpreta'l códigu fonte de JavaScript y executa la secuencia de comandos en consecuencia. El primer motor de JavaScript foi creáu por Brendan Eich en Netscape Communications Corporation, pal navegador web Netscape Navigator. El motor, denomináu SpiderMonkey, ta implementáu en C. De magar, foi actualizáu (en JavaScript 1.5) pa cumplir col ECMA-262 edición 3. El motor Rhino, creáu principalmente por Norris Boyd (antes de Netscape, agora en Google) ye una implementación de JavaScript en [[Java (llinguaxe de programación)|Java]]. Rhino, como SpiderMonkey, ye compatible col ECMA-262 edición 3.

Un navegador web ye, con muncho, la redolada d'acoyida más común pa JavaScript. El navegadores web suelen crear oxetos non nativos, dependientes de la redolada d'execución, pa representar el Document Object Model (DOM) en JavaScript. El servidor web ye otra redolada común de servicios. Un servidor web JavaScript suel esponer los sos propios oxetos pa representar oxetos de pidimientu y respuesta HTTP, qu'un programa JavaScript podría entós entrugar y manipoliar pa xenerar dinámicamente páxina web.

Por cuenta de que JavaScript ye l'únicu llinguaxe pol que los más populares navegadores comparten el so sofitu, convirtióse nun llinguaxe al que munchos frameworks n'otros llinguaxes compilan, a pesar de que JavaScript nun foi diseñáu pa tales propósitos.&lt;ref name=&quot;computerworld&quot;&gt;{{Cita web |apellíu=Hamilton |nome=Naomi |url=http://www.computerworld.com.au/article/255293/-z_programming_languages_javascript |títulu=The A-Z of Programming Languages: JavaScript |editorial=computerworld.com.au |fecha=31 de xunu de 2008}}&lt;/ref&gt; A pesar de les llimitaciones de rendimientu inherentes a la so naturaleza dinámica, l'aumentu de la velocidá de los motores de JavaScript fixo d'esti llinguaxe una redolada pa la compilación sorprendentemente facedera.

=== Exemplu de script ===
De siguío amuésase un curtiu exemplu d'una páxina web (ajustadose a les normes del estándar pa [[HTML5]]) qu'utiliza JavaScript pal manexu del [[Document Object Model|DOM]]:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;html5&quot;&gt;
&lt;!DOCTYPE html&gt;
&lt;html&gt;
&lt;head&gt;
 &lt;meta charset=&quot;utf-8&quot;&gt;
 &lt;title&gt;Exemplu senciellu&lt;/title&gt;
&lt;/head&gt;
&lt;body&gt;
 &lt;h1 id=&quot;header&quot;&gt;Esto ye JavaScript&lt;/h1&gt;

 &lt;script&gt;
 document.body.appendChild(document.createTextNode('Hola Mundu!'));
 
 var h1 = document.getElementById('header'); // contién la referencia al tag &lt;h1&gt;
 h1 = document.getElementsByTagName('h1')[0]; // aportando al mesmu elementu &lt;h1&gt;
 &lt;/script&gt;

 &lt;noscript&gt;El to navegador nun almite JavaScript, o JavaScript ta evacuáu.&lt;/noscript&gt;
&lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== Considerancies alrodiu de la compatibilidá ===
{{AP|Interoperabilidad web}}
Por cuenta de que JavaScript executar en redolaes bien variaes, una parte importante de les pruebes y la depuración ye probar y verificar que'l códigu JavaScript funciona correutamente en múltiples navegadores.
La interfaz DOM p'aportar y manipoliar páxina web nun ye parte del estándar ECMAScript, o de la mesma JavaScript. El DOM ye definíu polos esfuerciu d'estandarización del [[W3C]], una organización independiente. Na práutica, les implementaciones que faen de JavaScript los distintos navegadores difieren tantu ente ellos mesmos como de les normes del estándar.

Pa faer frente a estes diferencies, los autores de JavaScript pudieron ser capaces d'escribir códigu compatible colos estándares que tamién fuera capaz d'executase correutamente na mayoría de los navegadores, o nel so defectu, que siquier se pudiera escribir códigu capaz de comprobar la presencia de ciertes funcionalidades del navegador y que se portara de manera distinta si nun se dispunxera de felicidá funcionalidad.&lt;ref&gt;Peter-Paul Koch, [http://www.quirksmode.org/js/support.html Object detection]&lt;/ref&gt; Esisten casos nos que dos navegadores pueden llegar a implementar la mesma carauterística, pero con un comportamientu distintu, fechu qu'a los programadores puede resulta-yos d'ayuda pa detectar qué navegador se ta executando nesi intre y asina camudar el comportamientu de la so escritura por que coincida.&lt;ref&gt;Peter-Paul Koch, [http://www.evolt.org/node/23335 Mission Impossible - mouse position]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peter-Paul Koch, [http://www.quirksmode.org/js/detect.html Browser detect]&lt;/ref&gt; El programadores tamién suelen utilizar biblioteques o ferramientes que tengan en cuenta les diferencies ente navegadores.

Amás, los scripts pueden nun funcionar pa dellos usuarios. Por casu, un usuariu puede:
* utilizar un navegador antiguu ensin compatibilidá completa cola API DOM, *
utilizar un navegador PDA o teléfonu móvil que nun puede executar JavaScript
* tener la execución de JavaScript evacuada, como procuru de seguridá, *
utilizar un navegador de voz por cuenta de, por casu, una discapacidá visual.

Pa sofitar a estos usuarios, el programadores web suelen crear páxines que sían [[Tolerancia a fallos tolerante a fallos]] según l'axente d'usuariu (tipu de navegador) que nun almita JavaScript. En particular, la páxina tien de siguir siendo útil anque ensin les carauterístiques adicionales que JavaScript añadiría. Un enfoque alternativu que munchos atopen preferible ye primero crear conteníu utilizando les teunoloxíes que funcionen en tolos navegadores, y ameyorar el conteníu pa los usuarios que dexaron JavaScript.

=== Accesibilidá ===
{{AP|Accesibilidá web}}
Suponiendo que l'usuariu nun desactivara la execución de códigu JavaScript, nel llau del veceru JavaScript ten de ser escritu tantu col propósitu d'ameyorar les esperiencies de los visitantes con discapacidá visual o física, como'l d'evitar despintar información a estos visitantes.{{Harvnp|Flanagan|2006| pp=262–263}}

Los [[llector de pantalla llectores de pantalla]], utilizaos polos ciegos y deficientes visuales, pueden ser teníos en cuenta por JavaScript y asina poder aportar y lleer los elementos DOM de la páxina. El códigu HTML escritu ten de ser lo más conciso, navegable y semánticamente ricu posible, tanto si JavaScript execútase como si non.

JavaScript nun debería de ser totalmente dependiente de los eventos de ratón del navegador y tendría de ser accesible p'aquellos usuarios que nun quieran faer usu del [[Ratón (informática)|ratón]] pa navegar o qu'opten por utilizar solamente'l tecláu.
Hai eventos independientes del dispositivu, tales como &lt;code&gt;onfocus&lt;/code&gt; y &lt;code&gt;onchange&lt;/code&gt; que son preferibles na mayoría de los casos.{{Harvnp|Flanagan|2006| pp=262–263}}

JavaScript nun tien de ser utilizáu pa crear tracamundiu o desorientación al usuariu web. Por casu, modificar o desactivar la funcionalidad normal del navegador, como camudar la forma en que'l botón de navegar escontra tras o l'eventu d'actualización pórtense, son práutiques que xeneralmente son meyores evitar. Igualmente, desencadenar eventos que l'usuariu puede nun tener en cuenta amenorga la sensación de control del usuariu y provoca cambeos inesperaos al conteníu de la páxina.&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=Creating Accessible JavaScript |url=http://www.webaim.org/techniques/javascript/ |editorial=WebAIM |fechaaccesu=8 de xunu de 2010}}&lt;/ref&gt;

De cutiu, el procesu de dotar a una páxina web complexa'l mayor grau [[accesibilidá web|accesibilidá]] posible, convertir nun problema non trivial onde munches temes acaben llevándose al alderique y a la opinión, siendo necesariu'l compromisu de toos hasta'l final. Sicasí, los axentes d'usuariu y les teunoloxíes de sofitu a persones con discapacidá tán en constante evolución y nueves directrices ya información al respeutu siguen publicar na web.{{Harvnp|Flanagan|2006| pp=262–263}}

== Seguridá ==
{{VT|Seguridá del navegador}}

JavaScript y el DOM dexa qu'esistan programadores que faigan un usu desaveniente pa introducir scripts qu'executen códigu con conteníu malicioso ensin el consentimientu del usuariu y que pueda asina comprometer la so seguridá.

Los desarrolladores de los navegadores tienen en cuenta esti riesgu utilizando dos restricciones.
De primeres, los [[script]]s executar nun [[Sandbox (seguridá informática)|sandbox]] nel que namái se pueden llevar a cabu remanes rellacionaes cola web, non con xeres de programación de propósitu xeneral, como la creación d'archivos.
De segundes, ta llindada pola política del mesmu orixe: los scripts d'un sitiu web nun tienen accesu a la información unviada a otru sitio web (d'otru dominiu) como pudiera ser nomes d'usuariu, contraseñes o cookies. La mayoría de los fallos de seguridá de JavaScript tán rellacionaos con violaciones de cualesquier d'estos dos restricciones.

Esisten proyeutos como AdSafe o Secure ECMA script (SES) qu'apurren mayores niveles de seguridá, cuantimás nel códigu creáu por terceros (tales como los anuncios).&lt;ref&gt;[http://www.adsafe.org/ ADsafe - Making JavaScript Safe for Advertising]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://code.google.com/p/ye-lab/wiki/SecureEcmaScript Secure ECMA Script (SES)]&lt;/ref&gt;

La Política de Conteníu Seguro (CSP) ye'l métodu principal previstu pa garantizar que namái códigu d'enfotu pueda ser executáu nuna páxina web.

=== Vulnerabilidad cross-site ===
{{AP|Cross-site scripting|Cross Site Request Forgery}}
Un problema común de seguridá en JavaScript ye'l [[cross-site scripting]] o XSS, una violación de la política de mesmu orixe. Les vulnerabilidaes XSS dexen a un atacante inyectar códigu JavaScript en páxina web visitaes pol usuariu. Una d'eses webs podría ser la d'un bancu, pudiendo l'atacante aportar a l'aplicación de banca colos privilexos de la víctima, lo que podría revelar información secreta o tresferir dineru ensin l'autorización de la víctima.
Una solución pa les vulnerabilidaes XSS ye utilizar ''HTML escaping'' cuando s'amuese información de fontes non confiables

Dellos navegadores inclúin una proteición parcial contra los ataques XSS reflexaos (l'atacante ta nel mesmu pidimientu web). L'atacante apurre una URL incluyendo códigu maliciosu. Sicasí, inclusive los usuarios de los navegadores son vulnerables a otros ataques XSS, tales como aquellos nos que'l códigu maliciosu almacenar nuna base de datos. Namái'l correutu diseñu de les aplicaciones Web na parte servidora puede prevenir totalmente XSS.
Les vulnerabilidaes XSS tamién pueden asoceder por cuenta d'errores d'execución polos desarrolladores del navegador.&lt;ref&gt;MozillaZine, [http://www.mozillazine.org/talkback.html?article=4392 Mozilla Cross-Site Scripting Vulnerability Reported and Fixed]&lt;/ref&gt;

Otra vulnerabilidá ye la falsificación de pidimientu de sitiu cruzáu o CSRF. En CSRF, el códigu del sitio web atacante engaña al navegador de la víctima, dexando al atacante realizar pidimientos en nome de la víctima, faciendo imposible saber a l'aplicación de destín (por casu, la d'un bancu faciendo una tresferencia de dineru) saber si'l pidimientu foi realizada voluntariamente pol usuariu o por un ataque CSRF.

L'ataque funciona porque, si'l sitiu de destín fai usu namái de les cookies pa autenticar les solicitúes de la víctima, los pidimientos empecipiaos pol códigu del atacante van tener les mesmes credenciales d'accesu llexítimu que les solicitúes empecipiaes pol mesmu usuariu.

Polo xeneral, la solución a CSRF consiste n'introducir un campu de formulariu ocultu que'l so valor utilizar pa realizar la autenticación, y non yá per mediu de les cookies, en solicitúes que puedan tener efeutos duraderos. La comprobación de la cabecera HTTP referer tamién puede sirvir d'ayuda.

&quot;Hijacking JavaScript&quot; ye un tipu d'ataque CSRF nel qu'una etiqueta &lt;script&gt; nel sitiu web del atacante esplota una vulnerabilidá na páxina del sitiu de la víctima que-y fai devolver información privada, en forma de JSON o códigu JavaScript. Les posibles soluciones son:
* que se riquir un token de autenticación nos parámetros de los pidimientos POST y GET p'aquellos pidimientos que rican devolver información privada del usuariu.
* usar POST y nunca GET pa solicitúes que devuelven información privada

== Ferramientes de desenvolvimientu ==
En JavaScript, disponer d'un depurador convertir en necesariu cuando se desenvuelven grandes aplicaciones, non triviales. Yá que puede haber diferencies de implementación ente los distintos navegadores (especialmente en cuanto al DOM), ye útil tener accesu a un depurador pa cada unu de los navegadores a los cualos nuesa aplicación web va dir empobináu.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.alistapart.com/articles/advanced-debugging-with-javascript/ |títulu=Advanced Debugging With JavaScript |editorial=alistapart.com |fecha=3 de febreru de 2009 |fechaaccesu=28 de mayu de 2010}}&lt;/ref&gt;

Los depuradores web tán disponibles pa Internet Explorer, Firefox, Safari, Google Chrome y Opera.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://javascript.about.com/od/problemsolving/ig/JavaScript-Debugging/ |títulu=The JavaScript Debugging Console |editorial=javascript.about.com |fecha=28 de mayu de 2010 |fechaaccesu=28 de mayu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160408185418/http://javascript.about.com/od/problemsolving/ig/JavaScript-Debugging/ |fechaarchivu=2016-04-08 }}&lt;/ref&gt;

Esisten trés depuradores disponibles para [[Internet Explorer]]: [[Microsoft Visual Studio]] ye'l más avanzáu de los trés, siguíu de cerca por Microsoft Script Editor (un componente de [[Microsoft Office]])&lt;ref&gt;[http://msdn2.microsoft.com/en-us/library/aa202668(office.11).aspx JScript development in Microsoft Office 11] (MS InfoPath 2003)&lt;/ref&gt; y, finalmente, Microsoft Script Debugger, que ye muncho más básicu que l'otru dos, anque ye gratuitu. L'[[Redolada de desenvolvimientu integráu|IDE]] gratuitu Microsoft Visual Web Developer Express ufierta una versión llindada de la funcionalidad de depuración de JavaScript nel Microsoft Visual Studio. Internet Explorer incluyó ferramientes de desenvolvimientu dende la versión 8 (amuésase pulsiando la tecla F12).
Les aplicaciones web dientro de [[Firefox]] pueden depurase usando'l [[Firebug]] add-on o l'antiguu depurador Venkman. Firefox tamién tien integrada una consola d'errores básica, que rexistra y evalúa JavaScript. Tamién rexistra errores de [[Fueyes d'estilu en cascada|CSS]] y alvertencies.
Opera inclúi un conxuntu de ferramientes llamáu Dragonfly.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.opera.com/dragonfly/ |títulu=Opera DragonFly |editorial=Opera Software}}&lt;/ref&gt;
L'Inspector Web de [[WebKit]] inclúi un depurador de JavaScript&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://webkit.org/blog/61/introducing-drosera/ |títulu=Introducing Drosera - Surfin' Safari |editorial=Webkit.org |fecha=28 de xunu de 2006 |fechaaccesu=19 de mayu de 2009}}&lt;/ref&gt; utilizáu en [[Safari]], xunto con una versión modificada de [[Google Chrome]].

Esisten delles ferramientes d'ayuda a la depuración, tamién escrites en JavaScript y construyíes pa executase na Web. Un exemplu ye'l programa [[JSLint]], desenvueltu por [[Douglas Crockford]], quien escribió estensamente sobre'l llinguaxe. JSLint analiza'l códigu JavaScript por que esti quede conforme con un conxuntu de normes y directrices y qu'aseguren el so correutu funcionamientu y mantenibilidad.

== Ver tamién ==
* [[VBScript]]
* [[AJAX]]
* [[Aplicación web]]
* [[Document Object Model]]
* [[JSON]]
* [[HTML]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Bibliografía ==
* {{cita llibru|apellíos=Flanagan |nome=David|autor2=Ferguson, Paula |títulu=JavaScript: The Definitive Guide |edición=4ª |añu=2002 |isbn=0-596-00048-0}}

== Enllaces esternos ==
* [https://developer.mozilla.org/es/docs/Web/JavaScript Mozilla Developer Center]
* [http://answers.oreilly.com/topic/2043-slice-JavaScript/ slice( ) - O'Reilly Answers] (n'inglés)
* [http://social.msdn.microsoft.com/Forums/es-ES/webdeves/thread/941b9a1d-39bd-454a-bf35-eaef764df7be/ Distinción ente variables locales y globales]
* [http://www.w3schools.com/js/ Javascript tutorial]


{{Tradubot|JavaScript}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llinguaxes de programación]]
[[Categoría:Llinguaxes interpretaos]]
[[Categoría:JavaScript| JavaScript]]
[[Categoría:Llinguaxes de programación basaos en prototipos]]
[[Categoría:Software de 1995]]
[[Categoría:Netscape]]</text>
      <sha1>rd2utdj35q8lcbqo08p49i9wlcu1k4c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Chevrolet Suburban</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115345</id>
    <revision>
      <id>4488330</id>
      <parentid>4464085</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:03:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9385" sha1="gq18feal89eis422kz0oe5gl2rqpevc" xml:space="preserve">{{Vehículu}}
'''Chevrolet Suburban''' ye una [[Vehículu deportivu utilitariu|carroceta utilitaria]] de la compañía [[Chevrolet]]. El modelu ye'l más antiguu que sigue en producción, yá que data de 1934. Enantes, el modelu denominábase [[GMC Suburban]]. El Suburban foi producíu por [[Chevrolet]], [[Holden]] y [[GMC]], hasta que la versión de GMC fuera renomada al actual [[GMC Yukon XL]].

== Historia ==
El vehículu yera totalmente d'[[aceru]] con capacidá pa 8 persones. Foi construyíu pa tresporte de pasaxeros o -removiendo fácilmente dellos asientos- como una carroceta de gran capacidá pa cargar mercadería o equipaxe. Na versión moderna de 1996 cabíen 9 pasaxeros y el vehículu podía arremolcar 10.000 [[Llibra (unidá de masa)|llibres]] de pesu cuando taba apropiadamente forníu. Introduciéronse dos nuevos motores Vortec -el nuevu 5700 y el nuevu 7400 V8- qu'ufierten más [[caballu de fuerza|caballo]] y más [[par motor]] que los sos predecesores. Tamién había disponible un [[motor V8]] un 6.5 llitros turbodiésel en tolos modelos de 1996.

=== Cronoloxía del Suburban ===
Munchos cambeos introducir a lo llargo de los años.
[[Ficheru:1937 Chevrolet Carryall Suburban.jpg|thumb|225px|1937 Chevrolet Carryall Suburban, basada nes carrocetes de media tonelada del mesmu añu]][[Ficheru:Apache doble cabina.JPG|thumb|250px|Edición doble cabina zarrada, llamada Apache 31]]
*En 1937 hubo drásticos cambeos nes Series GC Carryall Suburban con una meyor calidá de rodaxe. Mientres los años de la [[Segunda Guerra Mundial]] (1943 - 45) el [[Suburban Carryall]] yera común nes bases Navales y de l'Armada. Tenía parachoques militares y pesaba 3.625 llibres.
*En 1948 dexaron de tar disponibles les puertes traseres y les ventanes llaterales yeren del tipu deslizable. Pa 1963 el Suburban Carryall taba disponible en tracción de 2 y 4 ruedes.
*1967: el vehículu tenía 1 sola puerta a la izquierda y 2 a la derecha. Una serie d'ambulancies fabricáronse usando como base esti modelu. Tamién l'[[Exércitu de Chile]], usó esti vehículu, pero [[xasis]] GMC usar hasta de [[Coche aciagu|Vehículu de Pómpares Aciages]] en 1970, pa llevar los restos del Xeneral René Schneider Chereau a la Catedral Metropolitana.
*1982: esti Suburban venía con un nuevu motor 6.2 llitros y una tresmisión automática de 4 velocidaes con sobremarcha.
*1988: amestóse-y la nueva designación R/V y 4 nuevos colores. A tou lo anterior, sumir un cambéu siendo usada por Canal 13 de Chile pa unidá móvil del so Departamentu de Prensa, incorporándose una antena pa tresmitir en direuto dende la cai. En 1989 y 1990, esti vehículu ye puestu nuna semeya pa la presentación del so noticieru [[Teletrece]] tantu nes Meyores y Extras, como na so Edición Central y hasta unu de los sos reporteros espachó dende'l [[Palaciu de La Moneda]], al llau de dichu vehículu mientres una cobertoria de les [[Eleiciones presidenciales de Chile de 1989|Eleiciones Presidenciales 1989]]. A tou lo anterior, una imaxe en movimientu de dichu vehículu, apaez en promocionales del mesmu noticieru hasta 1992.
*1991: nes series 220 introduciéronse meyores nel arranque del motor, amontóse la calidá d'una nueva tresmisión, la confiabilidad y el rendimientu.
*1992: presentóse una nueva xeneración de modelos que compartíen l'apariencia esterior y la plataforma cola C/K Pickup. Introduciéronse los frenos con sistema [[Frenos ABS|ABS]] y l'Insta-Trac (caxa automatizada de tresferencia) nos modelos de tracción total. Tamién s'amestó un sistema de suspensión modificada C/K.
*1993: introducióse una tresmisión electrónica nel 4L60-Y.
*1994: debutó'l 6.5 llitros Turbodiésel.
*1995: l'interior presentóse totalmente nuevu col agregáu d'un [[airbag]] pal conductor.

Numberosos premios cunta la brillosa trayeutoria d'esti vehículu que según Perkins ''dexó que'l versátil Chevrolet apoderara'l segmentu de les carrocetes-wagon''. La versión de 1996, con traces nidies, curiosa y asediada, va siguir solmenando a los sos rivales.

=== Actualidá ===
La Chevrolet Suburban anguaño comercialízase de manera oficial en [[Rusia]], [[Oriente Mediu]], [[Estaos Xuníos]], [[Canadá]], [[Méxicu]], [[Chile]], [[Perú]], [[Panamá]], [[Costa Rica]] y [[Filipines]]. Siendo estos los mercaos d'esportación de la SUV de la marca americana. En 2010 a manera de festexar los 75 años de producción. Chevrolet llanzo una edición llindada de la Suburban basada nel so tope de gama (LTZ) llamada ''Diamond Edition'' (''Edición Diamante'' al español).

La más recién xeneración de la Chevrolet Suburban foi presentada en [[Nueva York]] (Estaos Xuníos) y espérase la so comercialización en dichu mercáu pa fines de 2014, una y bones el modelu foi introducíu como ''Modelu 2015''. Siguen ensin haber feches de comercialización nos mercaos d'esportación. De la mesma, esti vehículu ye usáu pola Presidenta Chilena [[Michelle Bachelet]], como'l so vehículu de presentación y escolta, el que foi dau a conocer a los medios públicos, al entamu de la Cobertoria de la Cuenta Pública del 21 de mayu y el Día de les Glories Navales en [[Valparaíso]]. Otros personeros qu'usaron dichu vehículu, foi la Secretaria d'Estáu Norteamericana, [[Condoleeza Rice]] en tolos países que visitó, incluyendo'l Cambéu de Mandu 2006 en Chile, pal Primer Mandatu Bacheletista.

== Ventes ==
De siguío amuésense les ventes añales del modelu nel mercáu d'Estaos Xuníos:
{| {{tablaguapa}}
|-
! Añu
!Suburban!! Yukon XL!! Total
|-
| 1998&lt;ref name='99sales'&gt;{{cita web|url=http://media.gm.com/news/releases/g000105a.html|títulu=GM reports robust December sales; leads industry in truck sales during second half of 1999|editorial=Media.gm.com|fecha=5 de xineru de 2000|fechaaccesu=19 de xunetu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://media.gm.com/news/releases/g000105a.html|fechaarchivu=23 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt;
| 108.933 || - || 108,933
|-
| 1999&lt;ref name='99sales' /&gt;
| 138.977 || 1.857 || 140.834
|-
| 2000&lt;ref name='01sales'&gt;{{cita web|url=http://www.media.gm.com/news/releases/020103decembersales.html|títulu=GM's 'Industry Leading Truck Lineup' Sets Calendar Year Industry Sales Record|editorial=Media.gm.com|fecha=3 de xineru de 2002|fechaaccesu=19 de xunetu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090831001531/http://www.media.gm.com/news/releases/020103decembersales.html|fechaarchivu=31 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt;
| 133.123 || 47.016 || 180.139
|-
| 2001&lt;ref name='01sales' /&gt;
| 154.782 || 70.706 || 225.488
|-
| 2002&lt;ref name='03sales'&gt;{{cita web|url=http://media.gm.com/servlet/GatewayServlet?target=http://image.emerald.gm.com/gmnews/viewmonthlyreleasedetail.do?domain=6&amp;docid=2215|títulu=GM Reports December Sales Of 447,900, Down 9 Percent From Record Year-Ago Levels|editorial=GM Communications|fecha=5 de xineru de 2004|fechaaccesu=21 de setiembre de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090831003903/http://media.gm.com/servlet/GatewayServlet?target=http%3A%2F%2Fimage.emerald.gm.com%2Fgmnews%2Fviewmonthlyreleasedetail.do%3Fdomain%3D6&amp;docid=2215|fechaarchivu=31 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt;
| 151.056 || 67.556 || 218.612
|-
| 2003&lt;ref name='03sales' /&gt;
| 135.222 || 70.887 || 206.109
|-
| 2004&lt;ref name='05sales'&gt;{{cita web|url=http://www.theautochannel.com/news/2006/01/05/205609.html|títulu=GM Reports December 2005 and Year Results|editorial=Theautochannel.com|fecha=5 de xineru de 2006|fechaaccesu=1 de xunu de 2009}}&lt;/ref&gt;
| 119.545 || 65.917 || 185.462
|-
| 2005&lt;ref name='05sales' /&gt;
| 87.011 || 53.652 || 140.663
|-
| 2006&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://media.gm.com/servlet/GatewayServlet?target=http://image.emerald.gm.com/gmnews/viewmonthlyreleasedetail.do?domain=6&amp;docid=31596|títulu=GM Reports 341,327 Deliveries In December|editorial=GM Communications|fecha=3 de xineru de 2007|fechaaccesu=1 de xunu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090221044819/http://media.gm.com/servlet/GatewayServlet?target=http%3A%2F%2Fimage.emerald.gm.com%2Fgmnews%2Fviewmonthlyreleasedetail.do%3Fdomain%3D6&amp;docid=31596|fechaarchivu=21 de febreru de 2009}}&lt;/ref&gt;
| 77.211 || 45.413 || 122.624
|-
| 2007&lt;ref name='08sales' /&gt;
| 83.673 || 45.303 || 128.976
|-
| 2008&lt;ref name='08sales'&gt;{{cita web|url=http://media.gm.com/servlet/GatewayServlet?target=http://image.emerald.gm.com/gmnews/viewpressreldetail.do?domain=2&amp;docid=51161|títulu=GM Reports 221,983 Deliveries In December; 2,980,688 Vehicles Sold In 2008|editorial=GM Communications|fecha=5 de xineru de 2009|fechaaccesu=1 de xunu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090221044821/http://media.gm.com/servlet/GatewayServlet?target=http%3A%2F%2Fimage.emerald.gm.com%2Fgmnews%2Fviewpressreldetail.do%3Fdomain%3D2&amp;docid=51161|fechaarchivu=21 de febreru de 2009}}&lt;/ref&gt;
| 54.058 || 26.404 || 80.462
|-
| 2009&lt;ref&gt;http://media.gm.com/content/Pages/news/us/en/2010/Jan/0105_Dec_Sales/_jcr_content/iconrow/textfile/file.res/Deliveries%20December%2009.xls&lt;/ref&gt;
| 41.055 || 16.819 || 57.874
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
* [http://www.chevrolet.com/suburban/ Sitiu Oficial del Chevrolet Suburban]
* [https://web.archive.org/web/http://www.gmc.com/yukonxl/ Sitiu Oficial del GMC Yukon XL]

{{ORDENAR:Suburban}}


{{Tradubot|Chevrolet Suburban}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Modelos de Chevrolet]]</text>
      <sha1>gq18feal89eis422kz0oe5gl2rqpevc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Festival Internacional de Cine de Venecia de 2010</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116212</id>
    <revision>
      <id>4488364</id>
      <parentid>4380806</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:22:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25827" sha1="a1virohttt3yutrjs4mxgvpjzc6av4r" xml:space="preserve">{{Ficha de festival de cine |logo
 = 
|logo_tamañu = 
|imaxe = Lion of Venice.svg
|imaxe_tamañu = 
|imaxe_pie = 67º Venice Festival de cine Internacional
|nome_oficial = 67ª Mostra internazionale d'arte cinematografica di Venezia
|moteyo = Festival de Cine de Venecia de 2010
|tipu = Festival de llargumetraxes
|sede = 
|allugamientu = [[Venecia]] {{ITA}}
|primer_edición = 1932
|organizador =
|gallardón = [[Lleón d'Oru]] (n'[[idioma italianu|italianu]]: ''Leone d'Oru'')
|idioma = 
|última_edición =
|direutor = 
|inauguración = {{fecha|1|09|2010}}
|clausura = {{fecha|11|09|2010}}
|díes_duración = 10
|sales_proyección = 
|presupuestu = 
|edición_anterior = [[Festival Internacional de Cine de Venecia de 2009|Festival de Cine de Venecia de 2009&lt;br/&gt;(66ª edición)]]
|edición_actual = Festival de Cine de Venecia de 2010&lt;br/&gt;(67ª edición)
|edición_siguiente = [[Festival Internacional de Cine de Venecia de 2011|Festival de Cine de Venecia de 2011&lt;br/&gt;(68ª edición)]]
|web = www.labiennale.org/en/cinema/ 
|otru1_nome = Película d'apertura |otru1
 = [[Black Swan|Cisne Negru]]
|otru2_nome = 
|otru2 = 
|otru3_nome = Premios
|otru3 = [[Lleón d'Oru]]&lt;br /&gt;[[Lleón de Plata]]&lt;br /&gt;[[Copa Volpi]]&lt;br /&gt;Premiu Osella&lt;br /&gt;Premiu Marcello Mastroianni&lt;br /&gt;Premio Gloria Jaeger-LeCoultre pal Cineasta |otru4_nome =
 Sede |otru4
 = [[Palazzo del Cinema de Venecia]] 
}}
La 67ª '''[[Festival Internacional de Cine de Venecia|Mostra de Venecia]]''' ([[Italia]]), tuvo llugar del [[1 de setiembre|1]] al [[11 de setiembre]] de [[2010]].&lt;ref name=&quot;labiennale.org&quot;&gt;{{cita web|url = http://www.labiennale.org/en/cinema|títulu = 67th Venice International Film Festival|fechaaccesu = 7 de mayu de 2010|work = labiennale.org|date = 7 de mayu de 2010|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100419235848/http://www.labiennale.org/en/cinema|archivedate = 19 d'abril de 2010|deadurl = no}}&lt;/ref&gt;&amp;nbsp;El direutor y guionista [[Quentin Tarantino]]&amp;nbsp;foi'l presidente del Xuráu.&lt;ref name=&quot;BBC News&quot;&gt;{{cita web|url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment_and_arts/10101071.stm|títulu = BBC News: Quentin Tarantino to lead Venice filme jury|fechaaccesu = 7 de mayu de 2010|work = BBC News|date = 7 de mayu de 2010|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100509190745/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment_and_arts/10101071.stm|archivedate = 9 de mayu de 2010|deadurl = no}}&lt;/ref&gt; [[John Woo]]&amp;nbsp;llogró'l Lleón d'Oru pola so película Lifetime Achievement fora de concursu.&lt;ref name=&quot;labiennale Woo&quot;&gt;{{cita web |url = http://www.labiennale.org/en/news/woo.html|títulu = John Woo to receive Golden Lion award in Sept. 2010|fechaaccesu = 17 de xunu de 2010|work = labiennale.org|date = 7 de mayu de 2010}}&lt;/ref&gt; La película qu'abrió'l festival foi ''[[Black Swan|Cisne Negru]], de [[Darren Aronofsky]] ''.&lt;ref&gt;{{cita publicación |last = Lyman|first = Eric J.|url = http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/film/news/y3i4c15c030a696fa142f87203f980fdbe3|títulu = Aronofsky's 'Black Swan' to open Venice fest|journal = [[The Hollywood Reporter]]|date = 22 de xunetu de 2010}}&lt;/ref&gt;

El [[Lleón d'Oru]] a la meyor película en competición foi dau a Somewhere (En dalgún llugar), dirixida por [[Sofia Coppola|Sofía Coppola.]]&lt;ref name=&quot;labiennale awards&quot;&gt;{{cita web|url = http://www.labiennale.org/en/cinema/news/venezia67-awards.html|títulu = Venezia 67 Awards|fechaaccesu = 11 de setiembre de 2010|work = labiennale.org|date = 11 de setiembre de 2010|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100913153106/http://www.labiennale.org/en/cinema/news/venezia67-awards.html|archivedate = 13 de setiembre de 2010|deadurl = no}}&lt;/ref&gt; El [[Lleón de Plata a la meyor direición|Lleón de Plata]]&amp;nbsp;pal Meyor Direutor foi a parar a [[Álex de la Iglesia]], por ''[[Balada triste de trompeta]].'' Saltándose la tradición de dar más d'un premiu importante a una película, el Premiu Especial del Xuráu y al Meyor Actor, (la llamada ''Copa Volpi'') foi a la mesma película, [[Jerzy Skolimowski]] ''Asesinatu Esencial''. Representando'l xuráu, el direutor d'Estaos Xuníos [[Quentin Tarantino]] apeló al responsable postreru del Festival, Marco Müller, p'alteriar les regles.&lt;ref name=&quot;Inside Out Film&quot;&gt;{{cita web|url = http://www.iofilm.co.uk/awards/essential-killing-takes-triple-at-venice|títulu = Essential Killing Takes Triple at Venice|fechaaccesu = 13 de setiembre de 2010|work = inside out filme|date = 13 de setiembre de 2010|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100921141745/http://iofilm.co.uk/awards/essential-killing-takes-triple-at-venice|archivedate = 21 de setiembre de 2010|deadurl = no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita noticia|url = http://news.smh.com.au/breaking-news-world/coppola-wins-venice-filmfests-golden-lion-for-somewhere-20100912-156b2.html|títulu = Coppola wins Venice filmfest's Golden Lion for 'Somewhere'|last = Doggett|first = Gina|date = 12 de setiembre de 2010|work = [[Sydney Morning Herald]]|publisher = [[Fairfax Media]]|fechaaccesu = 11 de setiembre de 2010|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100915190544/http://news.smh.com.au/breaking-news-world/coppola-wins-venice-filmfests-golden-lion-for-somewhere-20100912-156b2.html|archivedate = 15 de setiembre de 2010|deadurl = no}}&lt;/ref&gt; El críticu italianu Paolo Mereghetti descalificó la decisión del xuráu y Tarantino foi acusáu de favoritismu, cargu qu'él negó.&lt;ref name=&quot;QT criticism&quot;&gt;{{cita web|url = https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-11281250|títulu = Quentin Tarantino denies Venice nepotism claim|fechaaccesu = 13 de setiembre de 2010|work = BBC News|date = 7 de mayu de 2010|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100913155710/https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-11281250|archivedate = 13 de setiembre de 2010|deadurl = no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;guardian.co.uk&quot;&gt;{{cita web|url = http://www.guardian.co.uk/film/2010/sep/14/tarantino-favouritism-claim-venice|títulu = Quentin Tarantino accused of favouritism in Venice film festival awards|fechaaccesu = 15 de setiembre de 2010|work = guardian.co.uk|date = 15 de setiembre de 2010|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100917111429/http://www.guardian.co.uk/film/2010/sep/14/tarantino-favouritism-claim-venice|archivedate = 17 de setiembre de 2010|deadurl = no}}&lt;/ref&gt;

== Lleón d'Oru ==
El Lleón d'Oru de la edición de 2010 foi pa ''[[Somewhere|En dalgún llugar]]'', dirixida por [[Sofía Coppola]], una película basada en parte na niñez de la fía del aclamáu direutor [[Francis Ford Coppola]].&lt;ref&gt;{{cita noticia|url = https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-11273842|títulu = Sofia Coppola wins Venice Golden Lion for 'Somewhere'|date = 11 de setiembre de 2010|work = [[BBC News]]|publisher = [[British Broadcasting Corporation]]|fechaaccesu = 11 de setiembre de 2010|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100912125739/https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-11273842|archivedate = 12 de setiembre de 2010|deadurl = no}}&lt;/ref&gt; [[Quentin Tarantino]], el presidente del xuráu qu'dio'l premiu, saludó'l refrán de película, &quot; creza y creció nos nuesos corazones, nes nueses mentes, nos nuesos ciños&quot;.&lt;ref&gt;{{cita noticia|url = http://news.smh.com.au/breaking-news-world/coppola-wins-venice-filmfests-golden-lion-for-somewhere-20100912-156b2.html|títulu = Coppola wins Venice filmfest's Golden Lion for 'Somewhere'|date = 11 de setiembre de 2010|work = [[Sydney Morning Herald]]|publisher = [[Fairfax Media]]|fechaaccesu = 11 de setiembre de 2010|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100915190544/http://news.smh.com.au/breaking-news-world/coppola-wins-venice-filmfests-golden-lion-for-somewhere-20100912-156b2.html|archivedate = 15 de setiembre de 2010|deadurl = no}}&lt;/ref&gt; El fallu del xuráu yera unánime. A recibir el premiu, Coppola pagó creitu al so padre pa &quot;enseñame&quot;.&lt;ref&gt;{{cita noticia|url = http://www.bloomberg.com/news/2010-09-11/sofia-coppola-s-somewhere-wins-at-venice-film-festival.html|títulu = Sofia Coppola's `Somewhere' Wins Golden Lion Top Prize at Venice Festival|last = Nayeri|first = Farah|date = 12 de setiembre de 2010|work = bloomberg.com|publisher = [[Bloomberg L.P.]]|fechaaccesu = 11 de setiembre de 2010|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100913141134/http://www.bloomberg.com/news/2010-09-11/sofia-coppola-s-somewhere-wins-at-venice-film-festival.html|archivedate = 13 de setiembre de 2010|deadurl = no}}&lt;/ref&gt; La película rusa ''Almes Silencioses'' y el ''[[Post mortem (película)|Corréu]]'' de película chilenu Mortem fuera consideró favoritos pal premiu.&lt;ref&gt;{{cita noticia|url = https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gAkQLnUmXKklmBObPVEVxQlpzTbA|títulu = In Venice, Russian, Chilean films favoured for Golden Lion|date = 11 de setiembre de 2010|work = AFP|fechaaccesu = 11 de setiembre de 2010}}&lt;/ref&gt;

Les películes siguientes compitieron pal premiu:&lt;ref name=&quot;venezia67&quot;&gt;{{cita web|url = http://www.labiennale.org/en/cinema/festival/lineup/off-sel/venezia67/|títulu = Venezia 67|fechaaccesu = 29 de xunetu de 2010|work = labiennale.org|date = 29 de xunetu de 2010|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100801005005/http://www.labiennale.org/en/cinema/festival/lineup/off-sel/venezia67/|archivedate = 1 d'agostu de 2010|deadurl = no}}&lt;/ref&gt;
{| cellpadding=&quot;5&quot; class=&quot;sortable wikitable&quot; id=&quot;cx132&quot; width=&quot;95%&quot; data-source=&quot;132&quot; data-cx-state=&quot;mt&quot; data-cx-weight=&quot;1361&quot; contenteditable=&quot;true&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;

! id=&quot;135&quot; width=&quot;30%&quot; | Títulu inglés
! id=&quot;137&quot; width=&quot;30%&quot; | Títulu orixinal
! id=&quot;139&quot; width=&quot;25%&quot; | Direutor(s)
! id=&quot;141&quot; width=&quot;15%&quot; | País
|- id=&quot;143&quot;
| colspan=&quot;2&quot; id=&quot;144&quot; | ''[[Black Swan|Cisne negru]]'' 
| id=&quot;147&quot; |[[Darren Aronofsky]] 
| id=&quot;150&quot; | Estaos Xuníos
|- id=&quot;152&quot;
| id=&quot;154&quot; |''La pecora nera'' 
| id=&quot;157&quot; |Ascanio Celestini 
| id=&quot;160&quot; | Italia
|- id=&quot;162&quot; style=&quot;background:#e7CD00;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; id=&quot;163&quot; |''[[Somewhere|En dalgún llugar]]'' 
| id=&quot;166&quot; |[[Sofia Coppola|Sofía Coppola]] 
| id=&quot;169&quot; | Estaos Xuníos
|- id=&quot;171&quot;
| colspan=&quot;2&quot; id=&quot;172&quot; |''Feliz Pocos'' 
| id=&quot;175&quot; |Antony Cordier 
| id=&quot;178&quot; | Francia
|- id=&quot;180&quot;
| id=&quot;181&quot; |''[[La solitudine dei numeri primi (película)|La Soledad de Númberos Primos]]''
| id=&quot;184&quot; |''La solitudine dei numeri primi''
| id=&quot;186&quot; |Saverio Costanzo 
| id=&quot;189&quot; | Italia, Alemaña, Francia
|- id=&quot;191&quot;
| id=&quot;192&quot; |''Almes silencioses'' 
| id=&quot;195&quot; | ''Овсянки'' 
| id=&quot;197&quot; |Aleksei Fedorchenko 
| id=&quot;200&quot; | Rusia
|- id=&quot;202&quot;
| colspan=&quot;2&quot; id=&quot;203&quot; |''Promete Escritu n'Agua''
| id=&quot;206&quot; |[[Vincent Gallo]] 
| id=&quot;209&quot; | Estaos Xuníos
|- id=&quot;211&quot;
| colspan=&quot;2&quot; id=&quot;212&quot; |''[[Road to Nowhere|Carretera a Niundes]]'' 
| id=&quot;215&quot; | Monte Hellman 
| id=&quot;218&quot; | Estaos Xuníos
|- id=&quot;220&quot;
| id=&quot;221&quot; |''[[Balada triste de trompeta|Una Trompeta Murnia Ballad]]'' 
| id=&quot;224&quot; | ''Balada triste de trompeta'' 
| id=&quot;226&quot; |[[Álex de la Iglesia]] 
| id=&quot;229&quot; | España, Francia
|- id=&quot;231&quot;
| id=&quot;232&quot; |''[[Vénus noire|Venus negru]]'' 
| id=&quot;235&quot; | ''Vénus noire'' 
| id=&quot;237&quot; | [[Abdellatif Kechiche]] 
| id=&quot;240&quot; | Francia
|- id=&quot;242&quot;
| colspan=&quot;2&quot; id=&quot;243&quot; |''[[Post mortem (película)|Corréu Mortem]]'' 
| id=&quot;246&quot; |[[Pablo Larraín]] 
| id=&quot;249&quot; | Chile, Méxicu, Alemaña
|- id=&quot;251&quot;
| colspan=&quot;2&quot; id=&quot;252&quot; |Barney Versión 
| id=&quot;255&quot; | Richard J. Lewis 
| id=&quot;259&quot; | Canadá, Italia
|- id=&quot;261&quot;
| id=&quot;263&quot; | ''Noi credevamo'' 
| id=&quot;266&quot; |[[Mario Martone]] 
| id=&quot;269&quot; | Italia, Francia
|- id=&quot;271&quot;
| id=&quot;273&quot; |''La passione'' 
| id=&quot;276&quot; |[[Carlo Mazzacurati]] 
| id=&quot;279&quot; | Italia
|- id=&quot;281&quot;
| id=&quot;282&quot; |''[[Thirteen Assassins|Trelce Assassins]]'' 
| id=&quot;285&quot; |''十三人の刺客''
| id=&quot;287&quot; | [[Takashi Miike]] 
| id=&quot;290&quot; | Xapón, Reinu Xuníu
|- id=&quot;292&quot;
| id=&quot;294&quot; |''[[Potiche]]''
| id=&quot;297&quot; | [[François Ozon]] 
| id=&quot;300&quot; | Francia
|- id=&quot;302&quot;
| colspan=&quot;2&quot; id=&quot;303&quot; | Meek Cutoff 
| id=&quot;306&quot; |[[Kelly Reichardt]] 
| id=&quot;309&quot; | Estaos Xuníos
|- id=&quot;311&quot;
| colspan=&quot;2&quot; id=&quot;312&quot; |''Miral'' 
| id=&quot;315&quot; |[[Julian Schnabel]] 
| id=&quot;318&quot; | Estaos Xuníos, Francia, Italia, Israel
|- id=&quot;320&quot;
| colspan=&quot;2&quot; id=&quot;321&quot; |''Asesinatu esencial'' 
| id=&quot;324&quot; |[[Jerzy Skolimowski]] 
| id=&quot;327&quot; | Polonia, Noruega, Hungría, Irlanda
|- id=&quot;329&quot;
| id=&quot;330&quot; |''[[Tokio blues|Madera noruega]]'' 
| id=&quot;333&quot; |''Noruwei Nengún Mori''
| id=&quot;335&quot; | [[Trần Anh Hùng|Tran Anh Colgó]] 
| id=&quot;338&quot; | Xapón
|- id=&quot;340&quot;
| id=&quot;342&quot; |''Attenberg''
| id=&quot;345&quot; | Athina Rachel Tsangari 
| id=&quot;348&quot; | Grecia
|- id=&quot;350&quot;
| id=&quot;351&quot; |''Detective Dee y el Misteriu del Phantom Llama'' 
| id=&quot;354&quot; |''狄仁傑之通天帝國''
| id=&quot;356&quot; | [[Tsui Hark]] 
| id=&quot;359&quot; | China
|- id=&quot;361&quot;
| id=&quot;362&quot; |''La Cuneta'' 
| id=&quot;365&quot; |''Jiabiangou''
| id=&quot;367&quot; | [[Wang Bing]] 
| id=&quot;370&quot; | China
|- id=&quot;372&quot;
| id=&quot;373&quot; |''[[Three (película)|Trés]]'' 
| id=&quot;376&quot; |''Drei''
| id=&quot;378&quot; | [[Tom Tykwer]] 
| id=&quot;381&quot; | Alemaña

|}

== Películes fora de competición ==
Les películes siguientes tuvieron amosaes fora de competición.&lt;ref name=&quot;venezia67 ooc&quot;&gt;{{cita web|url = http://www.labiennale.org/en/cinema/festival/lineup/off-sel/out-of-competition/|títulu = Out of Competition|fechaaccesu = 29 de xunetu de 2010|work = labiennale.org|date = 29 de xunetu de 2010|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100801005000/http://www.labiennale.org/en/cinema/festival/lineup/off-sel/out-of-competition/|archivedate = 1 d'agostu de 2010|deadurl = no}}&lt;/ref&gt;
{| cellpadding=&quot;5&quot; class=&quot;sortable wikitable&quot; id=&quot;cx388&quot; width=&quot;85%&quot; data-source=&quot;388&quot; data-cx-state=&quot;mt&quot; data-cx-weight=&quot;1735&quot; contenteditable=&quot;true&quot;
! id=&quot;391&quot; width=&quot;30%&quot; | Títulu inglés
! id=&quot;393&quot; width=&quot;30%&quot; | Títulu orixinal
! id=&quot;395&quot; width=&quot;25%&quot; | Direutor(s)
! id=&quot;397&quot; width=&quot;15%&quot; | País
|- id=&quot;399&quot;
| id=&quot;400&quot; | ''[[The Town|La Ciudá]]''
| id=&quot;405&quot; | [[Ben Affleck]] 
| id=&quot;408&quot; | Estaos Xuníos
|- id=&quot;410&quot;
| id=&quot;411&quot; | ''[[I'm Still Here|Soi Inda Equí]]'' 
| id=&quot;416&quot; | [[Casey Affleck]] 
| id=&quot;419&quot; | Estaos Xuníos
|- id=&quot;421&quot;
| id=&quot;424&quot; | ''Sorelle mai'' 
| id=&quot;427&quot; | [[Marco Bellocchio]] 
| id=&quot;430&quot; | Italia
|- id=&quot;432&quot;
| id=&quot;435&quot; | ''Niente paura'' 
| id=&quot;438&quot; | Piergiorgio Gay | 
id=&quot;441&quot; | Italia
|- id=&quot;443&quot;
| id=&quot;444&quot; | Dante Ferretti: diseñador de producción 
| id=&quot;449&quot; | Gianfranco Giagni 
| id=&quot;452&quot; | Italia
|- id=&quot;454&quot;
| id=&quot;457&quot; | ''Notizie degli scavi'' 
| id=&quot;460&quot; | Emidio Greco 
| id=&quot;463&quot; | Italia
|- id=&quot;465&quot;
| id=&quot;466&quot; | ''Gorbaciof'' 
| id=&quot;469&quot; | ''Gorbaciof - Il cassiere col vizio del gioco'' 
| id=&quot;471&quot; | Stefano Incerti 
| id=&quot;474&quot; | Italia
|- id=&quot;476&quot;
| id=&quot;477&quot; | Que Chica en Botes Marielles 
| id=&quot;482&quot; | [[Anurag Kashyap]] 
| id=&quot;485&quot; | India
|- id=&quot;487&quot;
| id=&quot;488&quot; | ''Showtime'' 
| id=&quot;491&quot; | ''Yongxin Tiao'' 
| id=&quot;493&quot; | Stanley Kwan 
| id=&quot;496&quot; | China
|- id=&quot;498&quot;
| id=&quot;499&quot; | Lleenda del Puñu: El Regresu de Chen Zhen 
| id=&quot;502&quot; | ''精武風雲－陳真'' 
| id=&quot;504&quot; | Andrew Lau 
| id=&quot;507&quot; | Hong Kong
|- id=&quot;509&quot;
| id=&quot;512&quot; | ''Sei Venezia'' 
| id=&quot;515&quot; | [[Carlo Mazzacurati]] 
| id=&quot;518&quot; | Italia
|- id=&quot;520&quot;
| id=&quot;521&quot; | Zebraman: Ciudá de Cebra vengatible | 
id=&quot;524&quot; | Zeburâman: Zebura Shiti Non gyakushû 
| id=&quot;526&quot; | [[Takashi Miike]] 
| id=&quot;529&quot; | Xapón
|- id=&quot;531&quot;
| id=&quot;532&quot; | ''[[The Child's Eye|El güeyu del Neñu 3D]]'' 
| id=&quot;535&quot; | ''童眼 3D'' 
| id=&quot;537&quot; | [[Hermanos Pang|Óxidu Pang Chun]], [[Danny Pang Fat|Danny Pang]] 
| id=&quot;541&quot; | Hong Kong, China
|- id=&quot;543&quot;
| id=&quot;544&quot; | ''Ángel de Mal'' 
| id=&quot;547&quot; | ''Vallanzasca - Gli angeli del Machu'' 
| id=&quot;549&quot; | Michele Prestáu | 
id=&quot;552&quot; | Italia
|- id=&quot;554&quot;
| id=&quot;555&quot; | ''Tou Inclusive 3D''
| id=&quot;560&quot; | Nadia Ranocchi, David Zamagni 
| id=&quot;564&quot; | Italia
|- id=&quot;566&quot;
| id=&quot;569&quot; | ''Raavan'' 
| id=&quot;572&quot; | Mani Ratnam 
| id=&quot;575&quot; | India
|- id=&quot;577&quot;
| id=&quot;578&quot; | ''[[Machete (película)|Machete]]''
| id=&quot;583&quot; | [[Robert Rodriguez]] 
| id=&quot;586&quot; | Estaos Xuníos
|- id=&quot;588&quot;
| id=&quot;589&quot; | ''1960''
| id=&quot;594&quot; | [[Gabriele Salvatores]] 
| id=&quot;597&quot; | Italia
|- id=&quot;599&quot;
| id=&quot;602&quot; | ''La prima volta y Venezia'' 
| id=&quot;605&quot; | Antonello Sarno 
| id=&quot;608&quot; | Italia
|- id=&quot;610&quot;
| id=&quot;611&quot; | ''Un Tributu a Vittorio Gassman''
| id=&quot;614&quot; | Vittorio racconta Gassman, una vita da Mattatore 
| id=&quot;616&quot; | Giancarlo Scarchilli 
| id=&quot;619&quot; | Italia
|- id=&quot;621&quot;
| id=&quot;622&quot; | ''Una Lletra a Elia''
| id=&quot;627&quot; | [[Martin Scorsese]], Kent Jones 
| id=&quot;631&quot; | Estaos Xuníos
|- id=&quot;633&quot;
| id=&quot;634&quot; | ''Llaberintu de shock 3D''
| id=&quot;637&quot; | ''Senritsu meikyu 3D'' 
| id=&quot;639&quot; | [[Takashi Shimizu]] 
| id=&quot;642&quot; | Xapón
|- id=&quot;644&quot;
| id=&quot;645&quot; | Sobreviviendo Vida |
id=&quot;648&quot; | ''Přyžít svůj život'' 
| id=&quot;650&quot; | [[Jan Švankmajer]] 
| id=&quot;653&quot; | República Checa
|- id=&quot;655&quot;
| id=&quot;656&quot; | ''[[La torbonada (película)|El Tempest]]''
| id=&quot;661&quot; | [[Julie Taymor]] 
| id=&quot;664&quot; | Estaos Xuníos
|- id=&quot;666&quot;
| id=&quot;669&quot; | L'ultimo gattopardo: ritratto di Goffredo Lombardo | 
id=&quot;672&quot; | Giuseppe Tornatore 
| id=&quot;675&quot; | Italia
|- id=&quot;677&quot;
| id=&quot;680&quot; | ''Passione'' 
| id=&quot;683&quot; | John Turturro 
| id=&quot;686&quot; | Italia
|- id=&quot;688&quot;
| id=&quot;691&quot; | ''Lope'' 
| id=&quot;694&quot; | Andrucha Waddington 
| id=&quot;697&quot; | España, Brasil
|- id=&quot;699&quot;
| id=&quot;700&quot; | ''Reináu de Assassins''
| id=&quot;703&quot; | ''劍雨'' 
| id=&quot;705&quot; | [[John Woo]], El so Chao-anfiler 
| id=&quot;708&quot; | China, Hong Kong
|- id=&quot;710&quot;
| id=&quot;711&quot; | ''Tipu espacial''
| id=&quot;714&quot; | ''Taikong xia 3D'' 
| id=&quot;716&quot; | Zhang Yuan 
| id=&quot;719&quot; | China
|}


== La comedia italiana retrospectiva ==
Les películes siguientes tuvieron amosaes tan parte d'una seición retrospectiva en comedia italiana, tituló ''L'Estáu de Coses'', tomando los años 1937 a 1988.&lt;ref name=&quot;Italian comedy&quot;&gt;{{cita web|url = http://www.labiennale.org/en/cinema/festival/lineup/off-sel/1937-1988/|títulu = Italian Comedy - The State of Things|fechaaccesu = 1 d'agostu de 2010|work = labiennale.org|date = 1 d'agostu de 2010|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100801004911/http://www.labiennale.org/en/cinema/festival/lineup/off-sel/1937-1988/|archivedate = 1 d'agostu de 2010|deadurl = no}}&lt;/ref&gt;
{| cellpadding=&quot;5&quot; class=&quot;sortable wikitable&quot; id=&quot;cx725&quot; width=&quot;85%&quot; data-source=&quot;725&quot; data-cx-state=&quot;mt&quot; data-cx-weight=&quot;1313&quot; contenteditable=&quot;true&quot;

! id=&quot;729&quot; width=&quot;30%&quot; | Títulu inglés
! id=&quot;731&quot; width=&quot;30%&quot; | Títulu orixinal
! id=&quot;733&quot; width=&quot;25%&quot; | Direutor(s)
! id=&quot;735&quot; width=&quot;15%&quot; | Lliberó
|- id=&quot;737&quot;
| id=&quot;738&quot; |''Tres Fábules d'Amor'' 
| id=&quot;741&quot; |''le quattro verità'' 
| id=&quot;743&quot; |[[Alessandro Blasetti]] 
| id=&quot;746&quot; | 1962
|- id=&quot;748&quot;
| id=&quot;751&quot; | ''Non ti pagu''! 
| id=&quot;754&quot; |Carlo Ludovico Bragaglia 
| id=&quot;757&quot; | 1942
|- id=&quot;759&quot;
| id=&quot;762&quot; | ''Yo cuori infranti'' 
| id=&quot;765&quot; |[[Vittorio Caprioli]] 
| id=&quot;768&quot; | 1963
|- id=&quot;770&quot;
| id=&quot;771&quot; | ''Casa de sablera'' 
| id=&quot;774&quot; | ''Casotto'' 
| id=&quot;776&quot; |[[Sergio Citti]] 
| id=&quot;779&quot; | 1977
|- id=&quot;781&quot;
| id=&quot;784&quot; | ''Io Non spezzo... ruempo'' 
| id=&quot;787&quot; |[[Bruno Corbucci]] 
| id=&quot;790&quot; | 1971
|- id=&quot;792&quot;
| id=&quot;795&quot; | ''Il adomo'' 
| id=&quot;798&quot; |Luigi Filippo D'Amico 
| id=&quot;801&quot; | 1974
|- id=&quot;803&quot;
| id=&quot;804&quot; | ''La Marca Cree Pirates'' 
| id=&quot;807&quot; | ''Allegri masnadieri'' 
| id=&quot;809&quot; |Marco Elter 
| id=&quot;812&quot; | 1937
|- id=&quot;814&quot;
| id=&quot;815&quot; | ''La Ciudá Entera Canta'' 
| id=&quot;818&quot; | ''Tutta la città canta'' 
| id=&quot;820&quot; |[[Riccardo Freda]] 
| id=&quot;823&quot; | 1945
|- id=&quot;825&quot;
| id=&quot;826&quot; | ''[[Lo scatenato|Coyer cuando Cueye Pue]]'' 
| id=&quot;829&quot; | ''Lo scatenato'' 
| id=&quot;831&quot; |[[Franco Indovina]] 
| id=&quot;834&quot; | 1967
|- id=&quot;836&quot;
| id=&quot;839&quot; | ''Imputato alzatevi''! 
| id=&quot;842&quot; |Mario Mattoli 
| id=&quot;845&quot; | 1939
|- id=&quot;847&quot;
| id=&quot;850&quot; | ''È arrivato il cavaliere''! 
| id=&quot;853&quot; |[[Mario Monicelli]], [[Steno]] 
| id=&quot;857&quot; | 1950
|- id=&quot;859&quot;
| id=&quot;860&quot; | ''[[Guardias y lladrones|Cops Y Robbers]]'' 
| id=&quot;863&quot; | ''Guardie y ladri'' 
| id=&quot;865&quot; |[[Mario Monicelli]], [[Steno]] 
| id=&quot;869&quot; | 1951
|- id=&quot;871&quot;
| id=&quot;874&quot; | ''Fracchia la belva umana'' 
| id=&quot;877&quot; |Neri Parenti 
| id=&quot;880&quot; | 1981
|- id=&quot;882&quot;
| id=&quot;885&quot; | ''L'onorata società'' 
| id=&quot;888&quot; |[[Riccardo Pazzaglia]] 
| id=&quot;891&quot; | 1961
|- id=&quot;893&quot;
| id=&quot;894&quot; | ''El Bachelor'' 
| id=&quot;897&quot; | ''Lo scapolo'' 
| id=&quot;899&quot; |[[Antonio Pietrangeli]] 
| id=&quot;902&quot; | 1955
|- id=&quot;904&quot;
| id=&quot;907&quot; | ''Il ragazzo di campagna'' 
| id=&quot;910&quot; |Franco Castellanu | 
id=&quot;913&quot; | 1984
|- id=&quot;915&quot;
| id=&quot;918&quot; | ''Il commissario Lo Gatto'' 
| id=&quot;921&quot; |[[Dino Risi]] 
| id=&quot;924&quot; | 1987
|- id=&quot;926&quot;
| id=&quot;927&quot; | ''El xueves'' 
| id=&quot;930&quot; | ''Il giovedì'' 
| id=&quot;932&quot; |[[Dino Risi]] 
| id=&quot;935&quot; | 1963
|- id=&quot;937&quot;
| id=&quot;940&quot; | ''-y pillole di Ercole'' 
| id=&quot;943&quot; |[[Luciano Salce]] 
| id=&quot;946&quot; | 1962
|- id=&quot;948&quot;
| id=&quot;949&quot; | ''Soi nel Revue'' 
| id=&quot;952&quot; | ''Botta y risposta'' 
| id=&quot;954&quot; |[[Mario Soldati]] 
| id=&quot;957&quot; | 1950
|- id=&quot;959&quot;
| id=&quot;962&quot; | ''Un giorno En pretura'' 
| id=&quot;965&quot; |[[Steno]] 
| id=&quot;968&quot; | 1954
|- id=&quot;970&quot;
| id=&quot;973&quot; | ''Febbre da cavallo'' 
| id=&quot;976&quot; |[[Steno]] 
| id=&quot;979&quot; | 1976
|- id=&quot;981&quot;
| id=&quot;982&quot; | ''Les sos Muyeres'' 
| id=&quot;985&quot; | ''Il mantenuto'' 
| id=&quot;987&quot; |[[Ugo Tognazzi]] 
| id=&quot;990&quot; | 1961
|- id=&quot;992&quot;
| id=&quot;995&quot; | ''Eccezzziunale... veramente'' 
| id=&quot;998&quot; |[[Carlo Vanzina]] 
| id=&quot;1001&quot; | 1982
|- id=&quot;1003&quot;
| id=&quot;1006&quot; | ''Vacanze di Natale'' 
| id=&quot;1009&quot; |[[Carlo Vanzina]] 
| id=&quot;1012&quot; | 1983
|- id=&quot;1014&quot;
| id=&quot;1017&quot; | ''Compagni di scuola'' 
| id=&quot;1020&quot; |Carlo Verdone 
| id=&quot;1023&quot; | 1988

|}

== Críticos internacionales' Selmana ==
Les películes siguientes tuvieron amosaes nos Críticos Internacionales' Selmana, entamó independientemente por SNCCI.&lt;ref&gt;{{cita web|url = http://www.labiennale.org/en/cinema/festival/lineup/aut-sect/sic/|títulu = SIC - International Critics' Week|fechaaccesu = 17 d'agostu de 2010|work = labiennale.org|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100801004856/http://www.labiennale.org/en/cinema/festival/lineup/aut-sect/sic/|archivedate = 1 d'agostu de 2010|deadurl = no}}&lt;/ref&gt;
{| cellpadding=&quot;5&quot; class=&quot;sortable wikitable&quot; id=&quot;cx1030&quot; width=&quot;85%&quot; data-source=&quot;1030&quot; data-cx-state=&quot;mt&quot; data-cx-weight=&quot;526&quot; contenteditable=&quot;true&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;

! id=&quot;1034&quot; width=&quot;30%&quot; | Títulu inglés
! id=&quot;1036&quot; width=&quot;30%&quot; | Títulu orixinal
! id=&quot;1038&quot; width=&quot;25%&quot; | Direutor(s)
! id=&quot;1040&quot; width=&quot;15%&quot; | País
|- id=&quot;1042&quot;
| id=&quot;1043&quot; | ''Más allá''
| id=&quot;1046&quot; | ''Svinalängorna'' 
| id=&quot;1048&quot; | [[Pernilla August]] 
| id=&quot;1051&quot; | Suecia
|- id=&quot;1053&quot;
| id=&quot;1056&quot; | ''Hai paura del buio'' 
| id=&quot;1059&quot; | Massimo Coppola 
| id=&quot;1062&quot; | Italia
|- id=&quot;1064&quot;
| id=&quot;1067&quot; | ''Angèle et Tony'' 
| id=&quot;1070&quot; | Alix Delaporte 
| id=&quot;1073&quot; | Francia
|- id=&quot;1075&quot;
| id=&quot;1078&quot; | ''Niente paura'' 
| id=&quot;1081&quot; | Piergiorgio Gay | 
id=&quot;1084&quot; | Italia
|- id=&quot;1086&quot;
| id=&quot;1087&quot; | ''L'habitación de la Novia'' (Cerrando película; fora de competición) 
| id=&quot;1090&quot; | ''Limbunan'' 
| id=&quot;1092&quot; | Gutierrez Mangansakan&amp;nbsp;II | 
id=&quot;1095&quot; | Filipines
|- id=&quot;1097&quot;
| id=&quot;1100&quot; | ''Notte Italiana'' 
| id=&quot;1103&quot; | [[Carlo Mazzacurati]] 
| id=&quot;1106&quot; | Italia
|- id=&quot;1108&quot;
| id=&quot;1109&quot; | ''Pá'' 
| id=&quot;1112&quot; | ''Oca'' 
| id=&quot;1114&quot; | Vlado Škafar 
| id=&quot;1117&quot; | Eslovenia
|- id=&quot;1119&quot;
| id=&quot;1120&quot; | ''Terra Madre'' 
| id=&quot;1123&quot; | ''Hora proelefsis'' 
| id=&quot;1125&quot; | Syllas Tzoumerkas 
| id=&quot;1128&quot; | Grecia
|- id=&quot;1130&quot;
| id=&quot;1131&quot; | ''Naomi''
| id=&quot;1134&quot; | ''Hitparzut'' 
| id=&quot;1136&quot; | Eitan Zur 
| id=&quot;1139&quot; | Israel
|}

== Xuráu ==
El Xuráu Internacional pa la competición principal foi'l siguiente:&lt;ref name=&quot;Jury&quot;&gt;{{cita web|url = http://www.labiennale.org/en/news/jury.html|títulu = Tarantino, Arriaga, Dapkunaite, Desplechin, Elfman, Guadagnino, Salvatores in the International Jury of Venezia 67|fechaaccesu = 30 de xunetu de 2010|work = labiennale.org|date = 29 de xunetu de 2010|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100728141936/http://www.labiennale.org/en/news/jury.html|archivedate = 28 de xunetu de 2010|deadurl = no}}&lt;/ref&gt;
* [[Quentin Tarantino]] (presidente del xuráu)
* [[Guillermo Arriaga Jordán|Guillermo Arriaga]]
* [[Ingeborga Dapkūnaitė]]
* [[Arnaud Desplechin]]
* [[Danny Elfman]]
* Luca Guadagnino
* [[Gabriele Salvatores]]

== Premios ==

=== Venezia 67 ===
* [[Lleón d'Oru]] pa la película: ''En dalgún llugar'', de Sofía Coppola
* [[Lleón de Plata a la meyor direición]] para: Álex de la Iglesia por ''Balada triste de trompeta''
* [[Lleón de Plata Gran Premiu del Xuráu]]: ''Asesinatu Esencial'', de Jerzy Skolimowski
* [[Copa Volpi|Coppa Volpi pal meyor actor]]: [[Vincent Gallo]], por ''Asesinatu Esencial''
* [[Copa Volpi|Coppa Volpi pa la meyor actriz]]: [[Ariane Labed]], por ''Attenberg''
* Premiu Marcello Mastroianni, pal meyor actor o actriz revelación: [[Mila Kunis]], por ''Cisne Negru''
* Osella pa meyor cinematografía: Mikhail Krichman, por ''Ovsyanki'' (Almes Silencioses)
* Osella pal meyor guión: Álex de la Iglesia, por ''Balada triste de trompeta'' (Una Trompeta Murnia Ballad)
* Lleón especial para: Monte Hellman

* Premiu &quot;Luigi de Laurentis&quot; pa la meyor ópera prima: ''Cogunluk'' (Mayoría), de Seren Yüce

=== Horizontes - 'Premiu Orizonti' ===
* Premiu Orizzonti: ''Branu de Goliat'', de Nicolás Pereda (Méxicu, Canadá)
* Premiu Especial Orizonti del xuráu: ''L'Espaciu Escaecíu'', de Noël Burch y Allan Sekula (Países Baxos, Austria)
* Premiu Orizzonti meyor curtiumetraxe: ''Atraiciones Vinientes'', de Peter Tcherkassky (Austria)
* Premiu Orizzonti meyor mediu-metraxe: ''Tse'' (Fuera), de Roee Rosen (Israel)
** Mención Especial a: ''Jean Xentil'', de Laura Amelia Guzmán ya Israel Cárdenas (República Dominicana, Méxicu, Alemaña)

== Referencies ==
{{llistaref|colwidth = 30em}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
* {{Páxina web|http://www.labiennale.org/en/cinema/}}
* [https://www.filmaffinity.com/en/awards.php?award_id=venice&amp;year=2010 67º Venice Festival de cine 2010]


{{Tradubot|Festival Internacional de Cine de Venecia de 2010}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Italia en 2010]]
[[Categoría:Festival Internacional de Cine de Venecia|2010]]
[[Categoría:Cine en 2010]]</text>
      <sha1>a1virohttt3yutrjs4mxgvpjzc6av4r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Guerra ruso-ucraína</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116276</id>
    <revision>
      <id>4488221</id>
      <parentid>4485591</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T21:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Icodense</username>
        <id>30627</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Donestk → Donetsk</comment>
      <origin>4488221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="368213" sha1="iayr2ul041ngh0gsa6jo6ny65etx2ql" xml:space="preserve">{{referencies|t=20200412075807}}
{{desactualizáu|conflictu armáu|sección=1}}
{{problemes artículu|non neutral|copyedit|t=}}
{{Ficha de conflictu militar
|nome_batalla = Guerra ruso-ucraína
|imaxe = Map of the war in Donbass.svg
|descripción_imaxe = {{color box|red}} Ciudad sol control de la República Popular de Donetsk y de la República Popular de Lugansk.&lt;br /&gt; {{color box|cyan}} Ciudaes sol control del gobiernu d'Ucraína.&lt;br /&gt; {{color box|orange}} Ciudaes o poblaciones que tán en combate.
|parte_de = Parte de la [[crisis n'Ucraína de 2013-2015]] y [[Nueva Guerra Fría]] 
|conflictu = 
|fecha = [[12 d'abril]] de [[2014]] - Actualidá&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://es.euronews.com/2017/02/09/la guerra-en-ucrania-enfóscase-segun-la-osce|títulu=La guerra n'Ucraína enfoscar según la OSCE|editorial=EuroNews|fecha=9 de febreru de 2017|fechaaccesu=15 de febreru de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=La guerra despierta de la so letargo nel este d'Ucraína|url=http://www.playgroundmag.net/noticias/actualidad/guerra-despierta-letargo-Ucraína_0_1913808624.html|editorial=playgroundmag.net|fecha=3 de febreru de 2017|fechaaccesu=15 de febreru de 2017}}&lt;/ref&gt;
|llugar = Ucraína
|resultáu = En cursu.
* Intervención de voluntarios mayoritariamente rusos y de distintes etnies.
* Sanciones económiques a Rusia per parte de la Unión Europea y Estaos Xuníos.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.rpp.com.pe/2014-08-28-obama-y-merkel-amenacien-a-rusia-con-mas-sanciones-por-esguilada-en-ucrania-noticia_720667.html|títulu=Obama y Merkel amenacien a Rusia con más sanciones por esguilada n'Ucraína|fecha=28 d'agostu de 2014|axencia=EFE}}&lt;/ref&gt;
* Intervención militar rusa (Rusia niega tropes del gobiernu).
* Esplegue de tropes de la OTAN nos países d'alredor d'Ucraína y Rusia.
* [[Protocolu de Minsk|Alcuerdu d'alto'l fueu]] ente Ucraína y les repúbliques populares de Donetsk y Lugansk auspiciado per Rusia y la OSCE.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/139358-partes-conflictu-alcuerdo-cese-fueu-ucrania|títulu=Les partes del conflictu n'Ucraína roblen l'alcuerdu del cese al fueu nel este del país editorial=RT|fecha=5 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt;
* Violación del altu'l fueu y continuación de les hostilidaes.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/163789-kiev-arreyar-ue-guerra-fria-rusia|títulu=Kiev colos sos ataques pretende &quot;arreyar a la XE nuna guerra fría con Rusia&quot;|periódicu=RT|fecha=19 de xineru de 2015}}&lt;/ref&gt;
* [[Alto'l fueu]] decretáu'l 10 de febreru de 2015, previu al entamu de nueves negociaciones en Minsk.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.20minutos.es/noticia/2373483/0/kiev-separatistes/prorusos/negociacion-minsk/|títulu=Kiev y los separatistes prorrusos alcuerden un altu'l fueu|obra=20 minutos|fecha=10 de febreru de 2015|fechaaccesu=10 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://www.abc.es/internacional/20150210/abci-ucrania-cume-minsk-201502102059.html|títulu=Rusia y los rebeldes acepten un altu'l fueu n'Ucraína previu al cume de Minsk|obra=ABC|fecha=10 de febreru de 2015|fechaaccesu=10 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt;
* Rompimientu esporádicu del altu al fueu a lo llargo de 2016
* Reavivanmiento del conflictu a empiezos de 2017
|casus =
'''Internes'''
* Derrocamientu de [[Víktor Yanukóvich]].
* Oposición al movimientu [[Euromaidán]] y al nuevu gobiernu.
* Redistribución del poder ente los [[Oligarquía|oligarques]].&lt;ref name=&quot;oligarques60814&quot;&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/radio_brief/20140806/1019008888.html|títulu=США объявили войну до последнего украинца – мнение|publicación=RIA Novosti |fecha=6 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt;
* Firma del tratáu económicu cola Unión Europea.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.dinero.com/internacional/articulo/conflicto-entre-ucrania-rusia-2014/198000|títulu=Ucraína robla alcuerdu históricu con XE|publicación=Dineru|fecha=27 de xunu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140815204716/http://www.dinero.com/internacional/articulo/conflicto-entre-ucrania-rusia-2014/198000|fechaarchivu=2014-08-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alcuerdu33&quot;/&gt;
'''Esternes'''
* Ofensiva económica d'[[Estaos Xuníos]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140701/160618184.html|títulu=Los sucesos n'Ucraína son una prueba de la política de contención a Rusia|editorial=RIA Novosti|fecha=1 de xunetu de 2014|idioma=rusu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.odnako.orgblogsna-ostavlenie-slavyanska-opolcheniem-kto-v-itoge-proigral/|títulu=На оставление Славянска ополчением: кто в итоге проиграл|editorial=Odnako|fecha=6 de xunetu de 2014|idioma=rusu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://ria.ru/tv_politics/20140702/1014475560.html|títulu=У дипломатии нет шанса - американский политолог о кризисе на Украине|axencia=RIA Novosti|fecha=2 de xunetu de 2014|idioma=rusu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140624/1013375964.html|títulu=Медведев: события на Украине были навязаны с помощью особых технологий|editorial=RIA Novosti|fecha=24 de xunu de 2014|idioma=rusu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;USRegime&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.globalresearch.ca/us-regime-change-operation-in-ukraine-exposed-in-leaked-diplomatic-phone-call/5367807|títulu=US Regime-Change Operation in Ukraine Exposed in Leaked Diplomatic Phone Call|publicación=Global Research |fecha=7 de febreru de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.euractiv.com/sections/global-europe/brok-economic-sanctions-are-much-more-costly-europe-america-300826|títulu=Brok: 'Economic sanctions are much more costly for Europe than for America'|editorial=EurActiv|fecha=19 de marzu de 2014|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;1tvOdnakoGP&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.1tv.ru/news/leontiev/262234 |títulu=Аналитическая программа &quot;Однако&quot;|editorial=''1TV'' |fecha=2 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;oligarques60814&quot; /&gt;
* Intervención de la [[Xunión Europea]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.dw.de/schr%C3%B6der-atribúi-crisis-rusu-ucraniana-a-la-ue/a-17627437 |títulu=Schröder atribúi crisis rusu-ucraniana a la XE |publicación=Deutsche Welle |fecha=11 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alcuerdu33&quot;&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140430/159915930.html |títulu=L'asociación cola XE amenacia con colapsar la industria ucraniano |publicación=RIA Novosti |fecha=30 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/129863--y-pen-europa-eeuu-ucrania |títulu=&quot;Europa tien de tener la so opinión y nun mirar colos güeyos d'EE.XX.&quot; |publicación=RT |fecha=1 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;
|territoriu = &lt;li&gt;
* Los insurxentes tomen el control de partes de los óblasts de [[Óblast de Donetsk|Donetsk]] y [[Óblast de Lugansk|Lugansk]].&lt;ref name=&quot;control&quot;&gt;{{cita publicación |url=http://www.bbc.com/news/world-europe-27222023|títulu=Ukraine unrest: Kiev 'helpless' to quell parts of east|editorial=BBC News|fecha=30 d'abril de 2014|fechaaccesu=30 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;
|combatientes1 = 
{{bandera2|República Popular de Donetsk}}
* {{bandera2|República Popular de Lugansk}}
* ''Organizaziones estranxeres:''
** [[Ficheru:The Other Russia flag.png|border|22px]] «Otra Rúsia»
*** «Interbrigadas»
** Batallón «Muerte»
** y otros
----
* [[Ficheru:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]] Toupoderosu exércitu de Don &lt;small&gt;(hasta l'abril de 2015)&lt;/small&gt;
** [[Ficheru:Don Cossacks National Guard Banner.jpg|border|22px]] Guardia nacional cosaca del Toupoderosu exércitu de Don
----
* Divisiones de caudiellos independientes:
** Brigada «Восток»&lt;br /&gt;
** Grupu de Bezler
** [[Ficheru:Flag of the Ghost Brigade.svg|border|22px]] Brigada «Fantasma»
* y otros
----
* ''{{RUS}}''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(según la posición d'Ucraína)&lt;/small&gt;
|combatientes2 =
{{bandera2|Ucraína}}
* ''Formaciones militares non gobernamentales:''
** [[Ficheru:Прапор Добровольчого українського корпусу Правого сектору.jpg|border|22px]] DUK «Pravi sektor»
** [[Ficheru:Flag of the Donbas Battalion.svg|border|22px]] Batallón «Donbass» &lt;small&gt;(del abril al mayu de 2014)&lt;/small&gt;
** [[Ficheru:Patch of the &quot;OUN&quot; Battalion.svg|15px]] Batallón «OUN» &lt;small&gt;(del xunetu de 2014 al mayu de 2015)&lt;/small&gt;
** [[Ficheru:Окрема добровольча чота «Карпатська Січ».png|15px]] Rota voluntária «Karpatska sich» &lt;small&gt;(del 2014 al mayu de 2015)&lt;/small&gt;
* ''Organizaziones estranxeres:''
** [[Ficheru:Atrad Pagonya.png|15px]] «Pogonya»
** [[Ficheru:CRI flag emblem.png|border|22px]] OPD «Cáucasu Llibre»
*** [[Ficheru:Батальйон імені Джохара Дудаєва.png|15px]] Batallón de Dzhohar Dudayev
*** [[Ficheru:Батальйон Шейха Мансура.png|15px]] Batallón del Sheij Mansur
** [[Ficheru:Georgia National Legion Ukr.png|15px]] Lexón nacional xeorxanu &lt;small&gt;(del 2014 al 24 de febreru de 2016)&lt;/small&gt;
** y otros comandante1 = &lt;Li&gt;
* {{bandera|República Popular de Donetsk}} [[Alexánder Zajárchenko]]
* {{bandera|República Popular de Donetsk}} [[Vladímir Antyuféyev]]
* {{bandera|República Popular de Donetsk}} [[Aleksandr Borodái]]
* {{bandera|República Popular de Donetsk}} [[Denís Pushilin]] 
* {{bandera|República Popular de Donetsk}} [[Ígor Guirkin]]
* {{bandera|República Popular de Donetsk}} [[Vladímir Kónonov]]
* {{bandera|República Popular de Donetsk}} [[Pável Gubárev|Pável Gúbarev]]
* {{bandera|República Popular de Donetsk}} [[Ígor Kakidzyánov]] 
* {{bandera|República Popular de Lugansk}} [[Valeri Bólotov]] 
* {{bandera|República Popular de Lugansk}} [[Ígor Plótnitski]] 
|comandante2 = &lt;Li&gt;
* {{bandera|Ucraína}} [[Petró Poroshenko]]
* {{bandera|Ucraína}} [[Oleksandr Turchínov]]
* {{bandera|Ucraína}} [[Arseniy Yatsenyuk]]
* {{bandera|Ucraína}} [[Oleh Tyahnybok]]
* {{bandera|Ucraína}} [[Andriy Parubiy]]
* {{bandera|Ucraína}} [[Valentyn Nalyvaichenko]]
* {{bandera|Ucraína}} [[Serguéi Kunitsyn]]
* {{bandera|Ucraína}} [[Igor Teniuj]]
* {{bandera|Ucraína}} [[Mykhailo Kutsyn]]
* {{bandera|Ucraína}} [[Serhiy Hayduk]]
* {{bandera|Ucraína}} [[Arsén Avákov]]
|unidaes1 = 
[[Ficheru:Flag of the St George Ribbon.png|20px|border]] Milicies prorruses&lt;ref name= &quot;Marches16marzu&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/122535-ucrania-referendu-desintegracion |títulu=Otres rexones d'Ucraína miren de regüeyu a Crimea y cuestiónense la so autonomía editorial=RT n'Español|fecha= 16 de marzu de 2014 |fechaaccesu= 16 de marzu de 2014}}&lt;/ref&gt;
: {{bandera|República Popular de Donetsk}} Unión de Trabayadores Mineros&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.reuters.com/article/2014/05/28/us-ukraine-crisis-miners-idUSKBN0Y80VX20140528|títulu=Miners rally in favor of separatists in eastern Ukraine|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Ucraína}} (ciudadanos prorrusos)&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.bbc.com/news/world-europe-26427848 |títulu= Ukraine's Yanukovych asked for troops, Russia tells UN |editorial=BBC |fecha=4 de marzu de 2014 |fechaaccesu=11 de marzu de 2014}}&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:Flag_of_Don_Cossacks.svg|20px|border]] Cosacos voluntarios del Don y del Térek&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=1587581|títulu=Донбасс: силы самообороны намерены стоять до конца|idioma=rusu|fecha=16 de marzu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://thekievtimes.ua/politics/374500-fiktivnaya-granica-ukrainy.html|títulu=Фиктивная граница Украины|idioma=ucraín|fecha=17 de marzu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140520095318/http://thekievtimes.ua/politics/374500-fiktivnaya-granica-ukrainy.html|fechaarchivu=2014-05-20}}&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:Русское Национальное Единство.jpg|20px|border]] Siguidores del líder neonazi Aleksandr Barkashov espresaos na [[Unidá Nacional Rusa]]&lt;ref name= &quot;Rusosneonazis&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.ibtimes.co.uk/ukraine-crisis-who-are-russian-neo-nazi-groups-fighting-separatists-1463489 |títulu=Ukraine Crisis: Who Are the Russian Neo-Nazi Groups Fighting with Separatists? |editorial=IBTimes|fecha= 1 de setiembre de 2014 |fechaaccesu= 6 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt;
* {{bandera|Rusia|tamañu=15px}}{{bandera|Serbia|tamañu=15px}}{{bandera|Hungría|tamañu=15px}}{{bandera|Polonia|tamañu=15px}}{{bandera|España|tamañu=15px}}{{bandera|Francia|tamañu=15px}}{{bandera|Bielorrusia|tamañu=15px}}{{bandera|Uzbequistán|tamañu=15px}}{{bandera|Alemaña|tamañu=15px}}{{bandera|Armenia|tamañu=15px}}{{bandera|Turquía|tamañu=15px}}{{bandera|Italia|tamañu=15px}}{{bandera|Brasil|tamañu=15px}} Voluntarios internacionales, destacando aquellos veníos d'otros países d'Europa y Asia,{{#tag:ref|Ver&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 6&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 9&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 10&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 11&quot;/&gt;}}&lt;ref name=&quot;BBC foreign fighters&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=Ukraine war pulls in foreign fighters (Guerra n'Ucraína atrai combatientes estranxeros)|url=http://www.bbc.com/news/world-europe-28951324|idioma=inglés|editorial=BBC|fecha=31 d'agostu de 2014|fechaaccesu=15 d'avientu de 2014}}&lt;/ref&gt; destacando Rusia, Serbia y Hungría (estos postreros arrexuntaos nes autodefenses o en brigaes propies)&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nytimes.com/2014/03/04/world/europe/russias-hand-can-be-seen-in-the-protests.html?_r=1|títulu=From Russia, 'Tourists' Stir the Protests|idioma=inglés|fechaaccesu=27 de marzu de 2014|editorial=New York Times|fecha=3 de marzu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc2&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.bbc.com/news/blogues-trending-26435333|títulu=#BBCtrending: Russian site recruits 'volunteers' for Ukraine|idioma=inglés|fechaaccesu=28 de marzu de 2014|editorial=BBC|fecha=5 de marzu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rtve sloviansk&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.lagranepoca.com/31998-ucrania-chechenos-ingresen-zona-combati-que-dexo-unos-100-muertos-ultimas-horas|títulu=Ucraína: chechenos ingresen a zona de combate que dexó unos 100 muertos n'últimes hores|editorial=La Gran Dómina|fecha=28 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://yucatan.com.mx/internacional/europa/ucrania-y-rusia-intercambien-acusaciones-en-conseyu-de seguridá editorial=Diariu de Yucatán|fecha=28 de mayu de 2014|títulu=Ucraína y Rusia intercambien acusaciones en Conseyu de Seguridá}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.abc.es/internacional/20140529/abci-ucrania-poroshenko-guerra-201405281938.html|títulu=Poroshenko declara l'estáu de guerra al este d'Ucraína|editorial=ABC|fecha=28 de mayu de 2014|cita=&quot;Chechenia ye una de la entidaes de la Federación de Rusia y, de conformidá cola Constitución rusa, nun tien fuercies armaes. Si na zona del conflictu daquién vio a dalgún checheno, ta ellí a títulu personal&quot;, escribió Kadírov na so páxina de Instagram}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 12&quot;&gt;{{cita publicación |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/164868-donbass-brasileno-combate-autodefenses-ucrania|títulu=Rodolfo, un brasilanu que combate xunto coles autodefenses nel este d'Ucraína|periódicu=RT|fecha=29 de xineru de 2015|fechaaccesu=29 de xineru de 2015}}&lt;/ref&gt;
----
* {{bandera|Rusia}} [[Rusia]]&lt;ref name=&quot;rt_1&quot;/&gt; (negáu per Rusia)&lt;ref name=&quot;wehaveevidence&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wpproof&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=U.S. releases images it says show Russia has fired artillery over border into Ukraine|url=http://www.washingtonpost.com/world/national-security/us-releases-images-it-says-show-russia-has-fired-artillery-over-border-into-ukraine/2014/07/27/f9190158-159d-11y4-9y3b-7f2f110c6265_story.html|editorial=Washington Post|fecha=27 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rt_1&quot;/&gt;&lt;/small&gt;
* {{bandera|Rusia}} [[Fuercies Armaes de Rusia]]
: [[Ficheru:Emblem of the GRU.svg|20px|link=]] [[Departamentu Central d'Intelixencia]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.laprensa.com.ni/2014/04/29/planeta/192495-ue-sanciona-al-maximo|títulu=La XE sanciona al máximu xefe del exércitu rusu y al direutor d'intelixencia militar|editorial=La Prensa.com.ni|fecha=29 d'abril de 2014|cita=El xeneral Valeri Guerasimov, xefe d'estáu mayor, y el direutor del Departamentu Central d'Intelixencia militar (GRU), Igor Sergun, son sancionaos por aiciones que &quot;amenacien la integridá territorial, la soberanía y la independencia d'Ucraína&quot;, según la decisión publicada nel diariu oficial de la Unión Europea}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.la-razon.com/mundo/Kiev-prorrusos-abandonen-Seguridá-Lugansk_0_2031396906.html|títulu=Gobierno ucraín va ordenar disparar si prorrusos nun abandonen sede de Seguridá en Lugansk|editorial=la-razon.com|fecha=10 d'abril de 2014|cita=Denunció que la toma del edificiu del Serviciu de Seguridá ye parte d'una operación del GRU, la intelixencia militar de Rusia, contra Ucraína}}&lt;/ref&gt;
: [[Ficheru:Flag of Foreign Intelligence Service (Russia) 2009.gif|20px|border]] [[Serviciu d'Intelixencia Estranxera]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://www.abc.es/internacional/20140505/abci-alemania-espionaxe-rusu-201405041911.html|títulu=Los servicios secretos alemanes sollerten del espionaxe rusu sobre Ucraína|editorial=ABC|fecha=5 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;
|unidaes2 = 
[[Ficheru:Emblem of the National Guard of Ukraine.svg|20px|border]] [[Guardia Nacional d'Ucraína]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.elmundo.es/internacional/2014/03/13/53219892268y3ead508b4577.html |títulu=El Parllamentu ucraín aprueba la creación d'una Guardia Nacional |publicación=El Mundo |fecha=13 de marzu de 2014}}&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:Flag of Right Sector.svg|20px|border]] [[Pravy Sektor|Sector Derechu]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140413/1003712395.html |títulu=В Славянск прибыли боевики &quot;Правого сектора&quot;, сообщают протестующие |idioma=rusu |editorial=RIA Novosti|fecha=13 d'abril de 2014 |fechaaccesu=13 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:Svoboda_logo-2.svg|20px|border]] [[Svoboda (partíu)|Svoboda]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.segodnya.ua/regions/donetsk/doneckaya-miliciya-obnarodovala-semeya-podozrevaemogo-v-ubiystve-22-letnego-aktivista-svobody-509756.html |títulu=Донецкая милиция обнародовала фото подозреваемого в убийстве активиста &quot;Свободы&quot; (фото)|idioma=ucraín |publicación= Сегодня |fecha=3 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;
* {{bandera|Polonia|tamañu=15px}}{{bandera|Estonia|tamañu=15px}}{{bandera|Letonia|tamañu=15px}}{{bandera|Lituania|tamañu=15px}}{{bandera|Finlandia|tamañu=15px}}{{bandera|Suecia|tamañu=15px}}{{bandera|Xeorxa|tamañu=15px}}{{bandera|Francia|tamañu=15px}}{{bandera|Italia|tamañu=15px}}
{{bandera|Méxicu|tamañu=15px}}{{bandera|Estaos Xuníos|tamañu=15px}}{{bandera|Bielorrusia|tamañu=15px}} [[Mercenariu|Mercenarios]] y voluntarios [[Polonia|polacos]], [[Países bálticos|bálticos]],&lt;ref name=&quot;POL y países bálticos1&quot;&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140503/1006399279.html |títulu=Источник: иностранцы участвуют в борьбе с ополченцами на Украине |publicación=RIA Novosti |fecha=3 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;POL y países bálticos2&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/127086-gobiernu-kiev-mercenarios-estranxeros-ucrania |títulu=El Gobiernu ucraín llapada a 300 estranxeros a xunise a la ofensiva contra l'este editorial=RT|fecha=3 de mayu de 2014|cita=300 ciudadanos de Polonia y los países bálticos van recibir pasaportes ucraínos pa poder participar na llucha contra les autodefenses, informó una fonte del Ministeriu del Interior d'Ucraína a l'axencia rusa RIA Novosti. La orde, señaló la fonte, foi unviada al Serviciu de Migraciones pol ministru del Interior, Arsén Avákov.}}&lt;/ref&gt; [[Finlandia|finlandeses]], [[Suecia|suecos]], [[georgia]]nos, [[Francia|franceses]], [[Bielorrusia|bielorrusos]], d'[[Italia]] , [[Mexico|mexicanos]] y [[Estaos Xuníos]]&lt;ref name=&quot;FinSueFra&quot;&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140721/1016949914.html |títulu=РФ требует расследования возможного участия наемников на стороне Киева |publicación=RIA Novosti |fecha=21 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC foreign fighters&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Belarusians Batallion Donbas&quot;&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140721/1016949914.html |títulu=Ukraine's battalion 'Donbas': Belarusian volunteers hoist national flag (Batallón d'Ucraína 'Donbáss': los voluntarios bielorrusos izan la bandera nacional)|publicación=Belsat TV |fecha=18 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;
----
'''Sofitu internacional:'''
* {{bandera2|EEXX}}&lt;ref name=&quot;El País EEXX ayuda militar&quot;&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/09/18/actualidad/1411059212_586581.html|títulu=EE UU ufierta más ayuda militar a Ucraína pero ensin asistencia letal|editorial=El País|fecha=18 de setiembre de 2014|fechaaccesu=24 d'avientu de 2014}}&lt;/ref&gt;
: [[Ficheru:Seal of the U.S. Central Intelligence Agency.svg|20px|link=]] [[Axencia Central d'Intelixencia]]&lt;ref name=&quot;CIA1&quot;&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140413/1003732800.html |títulu=Источник: глава ЦРУ действительно встречался с силовиками в Киеве |idioma=rusu |editorial=RIA Novosti |fechaaccesu=13 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CIA2&quot;&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140413/1003749504.html |títulu=Целый этаж здания СБУ занимают американские спецслужбы, заявил Царев |idioma=rusu |editorial=RIA Novosti |fechaaccesu=13 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;YanukovCIA&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/125114-yanukovich-ucrania-cia |títulu=Yanukóvich: Kiev decidió la so operación especial nel este en atopándose col direutor de la CIA |editorial=RT |fechaaccesu=13 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BildCIA&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.bild.de/politik/ausland/nachrichtendienste-usa/dutzende-agenten-von-cia-und-fbi-beraten-kiew-35807724.bild.html |títulu=Agenten von CIA &amp; FBI beraten Kiew |idioma=alemán |editorial=Bild |fechaaccesu=4 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140518/160117041.html|títulu=La CIA niega sufrir baxes n'Ucraína|fecha=18 de mayu de 2014|fechaaccesu=22 de mayu de 2014|editorial=RIA Novosti}}&lt;/ref&gt;
: [[Academi|Academi–Greystone Limited]]&lt;ref name=&quot;rtve sloviansk&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.odnako.orgblogsob-amerikanskih-nayomnikah-na-vosstavshem-xugu-vostoke/ |títulu=Об американском вкладе в карательную операцию на восставшем Юго-Востоке |idioma=rusu |editorial=Odnako |fechaaccesu=13 d'abril de 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.bild.de/politik/ausland/ukraine/us-soeldner-von-blackwater-im-einsatz-34992896.bild.html|títulu=Kämpfen US-Söldner in der Ukraine? |idioma=alemán |publicación=Bild |fecha=9 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;400US&quot;&gt;{{cita web |url=http://rt.com/news/158212-academi-blackwater-ukraine-military/ |títulu=400 US mercenaries 'deployed on ground' in Ukraine military op |idioma=inglés |publicación=RT |fecha=11 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;
* {{bandera2|OTAN}}
* {{bandera2|XE}}
|soldaos1 = 
'''Milicies rebalbes y voluntarios estranxeros:'''&lt;br /&gt;
Aproximao 40&amp;nbsp;000&lt;ref&gt;[https://www.abc.net.au/news/2015-06-09/ukrainian-rebels-have-army-the-size-of-small-european-state/6530828 Pro-Russian rebels have 40,000-strong army, sufficient for 'mid-sized European state': Ukraine defence minister] ABC - 8 Jun 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tass.ru/en/world/747005 Around 3-4 thousand Russian volunteers fighting for Donetsk People's Republic militia] TASS - August 28, 2014&lt;/ref&gt;
----
'''Según Estaos Xuníos y la OTAN'''.&lt;br/&gt;
'''{{bandera2|Rusia}}:''' Más de 1000 soldaos&lt;br/&gt; Vehículos blindaos y tanques rusos&lt;ref&gt;[http://www.infobae.com/2014/08/29/1591063-la-otan-amuesa-imagenes-que-confirmen-la-invasion-militar-rusa-ucrania La OTAN amuesa imáxenes que confirmen la invasión militar rusa a Ucraína] INFOBAE - 29 d'agostu de 2014&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;
'''Según el Comité de Madres de Soldaos Rusos:'''
15&amp;thinsp;000 soldaos&lt;ref name=&quot;WPost&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TGuardian&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;YNews&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;LTribune&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NWeek&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ok.ru&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Vice&quot; /&gt;
|soldaos2 = {{bandera|Ucraína}} 60&amp;nbsp;000 soldaos&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://rt.com/news/270139-ukraine-troops-operation-refugees/ |títulu=60,000 military involved in Y. Ukraine op – President Poroshenko |periódicu=RT |fecha=27 de xunu de 2015 |fechaaccesu=27 de xunu de 2015 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
|baxes1 = '''Según la RPD:'''&lt;br/&gt;2.000-3.000 ente muertos y mancaos&lt;br/&gt;
'''Según Ucraína:'''&lt;br/&gt;608 muertos y 2.258 mancaos&lt;ref name=&quot;RIAnovosti_infografia&quot;&gt;{{cita web |títulu=Perspectives del conflictu nel sureste d'Ucraína|url=http://sp.ria.ru/infografia/20140808/161185918.html|fechaaccesu=10 d'agostu de 2014|fecha=8 d'agostu de 2014 |axencia=RIA Nóvosti}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;
'''Otres fontes:'''&lt;br /&gt;
Siquier 300 mancaos&lt;ref name=&quot;Ofensiva en Kramatorsk&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=Siquier cuatro muertos n'ataque a un aeródromu nel este d'Ucraína|url=http://sp.ria.ru/international/20140415/159784166.html|editorial=RIA Novosti|fecha=15 d'abril de 2014|fechaaccesu=17 d'abril de 2014|ubicación=Moscú|cita=Siquier cuatro milicianos morrieron y otros dos resultaron mancaos esta tarde dempués de que militares ucraínos llanzaren un ataque pa recuperar el control d'un aeródromu asitiáu ente les ciudaes de Kramatorsk y Slaviansk, nel este d'Ucraína, comunicó un voceru de les milicies populares. (...) Fuentes citaes pola emisora Kommersant FM menten 11 víctimes mortales. L'axencia de noticies ucraniana UNN informó pela so parte que nel combate morrieron delles decenes de persones.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RT_16Abr2014_Mariupol&quot;/&gt;&lt;br /&gt;
Siquier 203 deteníos&lt;ref name=&quot;march15lifenews&quot;&gt;{{cita publicación |url=http://lifenews.ru/news/129084|títulu=В Донецке митингующие начали штурмовать здание СБ Украины (In Donetsk, the protesters began to storm the building of the SBU)|editorial=LifeNews.ru|fecha=15 de marzu de 2014|fechaaccesu=15 de marzu de 2014|idioma=rusu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RT_16Abr2014_Mariupol&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=Trés muertos y 13 mancaos nel asaltu a una base militar ucraniana|url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/125499-ucrania-ejercito-mariupol-tirotéu-mancaos|editorial=RT Actualidá|fecha=16 d'abril de 2014|fechaaccesu=17 d'abril de 2014|cita=Trés persones morrieron y otres 13 resultaron mancaes nel asaltu a una base militar na ciudá ucraína de Mariupol, nel sureste del país, per parte de les fuercies d'autodefensa. 63 persones fueron arrestaes, añadió'l ministru del Interior del autoproclamado Gobiernu ucraín, Arsén Avákov, citáu por Interfax.}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
----
'''{{bandera2|Rusia}}:'''&lt;br/&gt;
'''Según Estaos Xuníos'''&lt;br/&gt;
400–500 soldaos muertos&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sputniknews.com/europe/20150310/1019307525.html |títulu=Nuland Claims 400-500 Russian Soldiers Killed in Eastern Ukraine |publicación=Sputnik News |fecha=10 de marzu de 2015 |fechaaccesu=10 de marzu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;
'''Según soldaos rusos'''&lt;br/&gt;
Más de 200 soldaos muertos&lt;ref name=&quot;teinteresa_1&quot;/&gt;&lt;br/&gt;
'''Según un asesor del ministru de defensa rusu y un asesor del ministru de defensa d'Ucraína:'''&lt;br/&gt;
Siquier 2.000 soldaos muertos&lt;ref&gt;[http://www.teinteresa.es/mundo/soldaos-Ucraína-testigos-callada-Kremlin_0_1205280066.html Los soldaos rusos mancaos n'Ucraína, la realidá sobre la que Putin nun fala] 3 de setiembre de 2014 - TEINTERESA.es&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-2740436/Russia-updates-military-doctrine-claiming-West-poses-increasing-threat-national-security-Putin-warns-Kiev-two-weeks-wanted-to.html|títulu=Body of Ukrainian soldier found hanging from high-voltage overhead cables after being blown clean out of armoured vehicle after shell attack|fecha=2 de setiembre de 2014|periódicu=Mail Online|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;
10 soldaos prindaos (depués lliberaos)&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/138788-militares-rusia-ucrania-volver|títulu=Los militares rusos deteníos n'Ucraína vuelven a Rusia|periódicu=RT|fecha=30 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;
'''Según activistes de Rusia:'''&lt;br/&gt;
3.500 — 4.000 soldaos muertos '''(2014)'''&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.interpretermag.com/3500-russian-soldiers-died-in-putins-war-in-ukraine-rights-activists-say/ |títulu=3,500 Russian Soldiers Died in Putin's War in Ukraine, Rights Activists Say |fecha=15 de setiembre de 2014 |editorial=The Interpreter |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180331053124/http://www.interpretermag.com/3500-russian-soldiers-died-in-putins-war-in-ukraine-rights-activists-say/ |fechaarchivu=2018-03-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/activist-says-4000-russians-killed-or-missing-in-ukraine-war-366118.html?flavour=mobile|títulu=Activist says 4,000 Russians killed or missing in Ukraine war|fecha=26 de setiembre de 2014|periódicu=KyivPost|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;'''(2015)'''&lt;br/&gt;2 soldaos prindaos (Rusia niega que pertenecen a les sos fuercies actives)&lt;ref&gt;[http://www.oem.com.mx/oem/notes/n3812752.htm Imputa Ucraína por terrorismu a dos militares rusos prindaos prisioneros - Sede more at: http://www.oem.com.mx/oem/notes/n3812752.htm#sthash.GDgAyHGH.dpuf] EFE - 20 de mayu de 2015&lt;/ref&gt;
|baxes2 = '''Según el gobiernu d'Ucraína:'''&lt;br/&gt; 1207-2237 [[Muertu en combate muertos]];&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://ria.ru/world/20140904/1022739745.html|títulu=Более 800 украинских военных погибли в ходе спецоперации, заявил СНБО|idioma=rusu|axencia=RIA Novosti|fecha=4 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
'''Cifres peneraes:'''&lt;br/&gt;12&amp;thinsp;000 muertos&lt;br/&gt;19&amp;thinsp;000 mancaos&lt;br/&gt;5.000 sumíos&lt;ref name=&quot;bajasUcraínaNoOficial&quot;&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140715/1016082663.html|títulu=Царев: за время спецоперации на Украине погибли около 4 тыс силовиков|editorial=RIA Novosti|fecha=15 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140904/1022739745.html|títulu=Более 800 украинских военных погибли в ходе спецоперации, заявил СНБО|idioma=rusu|publicación=Ria Novosti|fecha=4 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;desaparecidosUcraínaOficial&quot;&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140809/1019417780.html|títulu=Источник: около 3,5 тыс украинских военных пропали без вести|editorial=RIA Novosti|fecha=9 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UkraineNationalists&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.ibtimes.co.uk/two-killed-ukraine-protesters-clash-kharkiv-1440436|títulu=Two Killed in Ukraine as Protesters Clash in Kharkiv|editorial=[[International Business Times]]|idioma=inglés|fecha=15 de marzu de 2014|fechaaccesu=9 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;
|notes = '''Baxes civiles:'''&lt;br /&gt;{{bandera|Ucraína}} N'Ucraína: Más de 6500 finaos (según la ONX),&lt;ref name=&quot;bajasCivilesOficialONU&quot;&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140829/161532617.html|títulu=La ONX informa sobre más de 4.317 muertos y 9.000 mancaos per conflictu n'Ucraína |editorial=RIA Novosti|fecha=29 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt; Más de 9000 mancaos&lt;ref name=&quot;bajasCivilesOficialONU&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;RIAnovosti_infografia&quot; /&gt;&lt;br /&gt;
50&amp;thinsp;000 muertos ente civiles y militares (según Alemaña)&lt;ref&gt;[http://actualidad.rt.com/actualidad/165787-baxes-ucrania-intelixencia-alemana 50.000 baxes n'Ucraína: la intelixencia alemana desmiente los datos oficiales] RT - 8 feb 2015&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
* 298 civiles del [[Vuelu 17 de Malaysia Airlines]]
* {{bandera|Rusia}} En Rusia: 1 fináu, 3 mancaos&lt;ref name=&quot;fallecidoscivilesRusia&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/133838-proyeutil-ucrania-rusia-muertu|títulu=Siquier un muertu en Rusia pol impautu d'un proyeutil ucraín nuna vivienda editorial=RT|fecha=13 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;
260&amp;thinsp;000 movíos internos.&lt;ref name=&quot;movíos2.9.14&quot;&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/09/02/actualidad/1409651345_488195.html|títulu=Rusia va alteriar la so doctrina militar ante la presencia de la OTAN nel Este editorial=El País|fecha=2 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
814&amp;thinsp;000 ucraínos abellugaos en Rusia.&lt;ref name=&quot;movíos2.9.14&quot; /&gt;&lt;br /&gt;
6 periodistes muertos por disparu de les fuercies ucraínes.&lt;ref name=&quot;periodistes muertos&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.rsf-es.org/news/ucrania-la muerte-de-anton-voloshin-alza-a-cinco-el-numbero-d'informadores asesinaos-en-ucrania-en-2014/|títulu=La muerte de Anton Voloshin alza a cinco'l númberu d'informadores asesinaos n'Ucraína en 2014|editorial=Reporteros ensin fronteres|fecha=18 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Andréi Stenin&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/138006-muerre-semeya-periodista-rusia-andrei-stenin-ucrania|títulu=Fotoperiodista rusu Andréi Stenin morrió por disparos efectuaos poles Fuercies Armaes d'Ucraína|editorial=RT|fecha=3 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
Siquier 200 periodistes atacaos o mancaos. Dellos periodistes rusos secuestraos por fuercies ucraínes.&lt;ref name=&quot;periodistes atacaos&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.rsf-es.org/news/ucrania-asesináu-el-periodista-rusu-igor-korneliouk-/|títulu=Asesináu'l periodista rusu Igor Korneliouk|editorial=Reporteros ensin fronteres|fecha=18 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
17 periodistes secuestraos por prorrusos&lt;ref name=&quot;periodistes secuestraos&quot;&gt;{{cita web|url=http://periodistas-es.com/periodistes-secuestraos-por separatistes-en-ucrania-33603|títulu=Periodistes secuestraos por separatistes n'Ucraína|editorial=Periodistes n'español|fecha=25 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ibtimes.com/ukrainian-journalist-activist-irma-krat-arrested-pro-russian-separatists-war-crimes-1574000|títulu=Ukrainian Journalist And Activist Irma Krat Arrested By Pro-Russian Separatists For 'War Crimes'|editorial=International Business Times|fecha=20 d'abril de 2014|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.lavozdegalicia.es/noticia/internacional/2014/04/23/prorrusos-acusen-periodista-estauxunidense-secuestráu-slaviansk-espionaxe/00031398266922098797655.htm|títulu=Los prorrusos acusen al periodista estauxunidense secuestráu en Slaviansk d'espionaxe editorial=La Voz de Galicia|fecha=23 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; (3 lliberaos)&lt;ref name=&quot;periodistes secuestraos&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.infobae.com/2014/04/24/1559554-lliberaron-al-periodista-eeuu-secuestráu-ucrania|títulu=Lliberaron al periodista d'EEXX secuestráu n'Ucraína|editorial=infobae|fecha=24 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
13 observadores de la [[OSCE]] secuestraos por prorrusos (lliberaos)&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://www.abc.es/internacional/20140503/abci-lliberaos-observadores-europeos-slaviansk-201405031013.html|títulu=Les milicies prorruses de Slaviansk lliberen a los inspeutores europeos reteníos n'Ucraína|editorial=ABC|fecha=3 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;hr /&gt;&lt;center&gt;&lt;small&gt;''Los datos pueden tar desactualizados''&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
}}

La '''Guerra rusu-ucraína''' ye un conflictu bélicu ente la Federación de [[Rusia]] y [[Ucraína]], que s'atopa anguaño en cursu y que s'amontó tres el tirante periodu de la crisis ruso-ucraína de 2021-2022, conflictu que'l 24 de febreru de 2022 finalmente desaguó na invasión rusa d'Ucraína, magar esta confrontación desenvolvióse dende 2014 y tuvo delles etapes ente les que se destacar l'adhesión de [[Crimea]] a Rusia y la guerra nel Donbás qu'empezó esi mesmu añu. Coles mesmes, les manifestaciones de Euromaidán que marquen l'entamu del conflictu ucraín empezaron en payares de 2013 en Kiev, la capital ucraína, por cuenta de la suspensión de la firma del Alcuerdu d'Asociación ente Ucraína y la [[Xunión Europea]].

La Guerra nel Donbáss,&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.aljazeera.com/news/europe/2014/05/putin-says-ukraine-full-scale-civil-war-2014523105526315334.html|títulu=Putin says Ukraine in 'full-scale civil war'|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.globalresearch.ca/how-the-ukrainian-civil-war-started/5383982|títulu=How the Ukrainian Civil War Started }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.kp.ru/daily/26229.3/3110976/|títulu=Писатель Юрий Поляков: На Украине началась гражданская война, которая зрела годами|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.lavanguardia.com/internacional/20140723/54412159651/crisis-en-ucrania-convertida-en guerra civil-segun-cruz-colorada-internacional.html |títulu=Crisis n'Ucraína convertida en conflictu armáu, según la Cruz Roja Internacional |editorial=La Vanguardia |fechaaccesu=24 de xunetu de 2014 }}&lt;/ref&gt; ye una serie d'[[Guerra|enfrentamiento armaos]] asocedíos nes rexones del [[Rexón oriental d'Ucraína|este]] de [[Ucraína|dichu país]] a partir del [[12 d'abril]] de [[2014]], como reaición contraria al [[Euromaidán]],{{#tag:ref|Delles fontes rellaten la formación de grupos paramilitares prorrusos antes de la salida de [[Viktor Yanukovich]] del gobiernu ucraín.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.rferl.org/content/ukraine-maidan-vixilantes-violence/25247025.html |títulu=Mushrooming Citizen Patrols In Ukraine Raise Fear Of More Violence, Divisions |editorial=rferl.org |fechaaccesu=10 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;|group=nb}} y que se producieron tres les [[Protestes prorruses n'Ucraína de 2014|protestes prorruses]] nesti país y la declaración d'independencia de [[Óblast de Donetsk|Donetsk]] y [[Óblast de Lugansk|Lugansk]].&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Armed pro-Russian insurgents in Luhansk say they are ready for police raid|url=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-luhansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html|editorial=Kyiv Post|fechaaccesu=15 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Ukraine to deploy troops to quash pro-Russian insurgency in the east|url=https://ca.news.yahoo.com/ukraine-special-forces-sent-eastern-city-retake-buildings-082049113.html|editorial=AP|fechaaccesu=15 d'abril de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140414125950/https://ca.news.yahoo.com/ukraine-special-forces-sent-eastern-city-retake-buildings-082049113.html|fechaarchivu=14 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

Dende principios de [[marzu]] de 2014, realizáronse manifestaciones prorruses y de grupos contrarios al nuevu gobiernu establecíu en [[Kiev]] tres el Euromaidán nes provincies de [[Donetsk]] y [[Lugansk]], territorios llamaos nel so conxuntu [[Cuenca Donéts|Donbass]]. Estes manifestaciones intensificar tres l'[[Declaración d'Independencia de Crimea y Sebastopol|anexón de Crimea y Sebastopol a la Federación rusa]], onde tamién se realizaron movimientos similares. La esguilada del conflictu desaguó nun conflictu armáu ente les fuercies independentistes de los autu proclamaes [[República Popular de Donetsk|Repúbliques Populares de Donetsk]] y [[República Popular de Lugansk|Lugansk]] y el gobiernu d'Ucraína. Primero que hubiera un gran cambéu na cúpula dirixente n'agostu de 2014, el lideralgu de les fuercies separatistes consistía nun númberu bien significativu de ciudadanos rusos. Amás, según les distintes informaciones, los paramilitares rusos que se treslladaron a combatir xunto a los independentistes representen del 10&amp;nbsp;% al 80&amp;nbsp;% de los combatientes totales. Ente'l 22 y el [[25 d'agostu]], Rusia unvió un convói humanitariu a la zona, cruciando la frontera escontra territoriu ucraín ensin permisu del gobiernu del país —dende entós unvió hasta una decena;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Rusia prepara'l so décimu convói humanitariu pal este d'Ucraína|url=http://actualidad.rt.com/ultima_hora/160402-rusia-nuevu-convói-humanitariu-ucrania|editorial=RT Actualidá|fecha=15 d'avientu de 2014|fechaaccesu=15 d'avientu de 2014}}&lt;/ref&gt; denuncióse que nestos convóis Rusia ingresó supuestamente artillería y personal en territoriu ucraín. Según les noticies recibíes dende la zona, les fuercies prorruses controlen la parte suroriental del [[Oblast de Donetsk]], cerca de [[Novoazovsk]].

Los insurxentes llograron recuperar gran parte del territoriu que controlaben antes de la ofensiva del exércitu ucraín dende'l [[seronda]] de 2014, que los fixera recular considerablemente. El [[5 de setiembre]] roblóse'l [[Protocolu de Minsk]], qu'establecía un altu'l fueu. Ante l'afitamientu d'un frente de combate, tres los socesivos alto'l fueu, los señores de la guerra ocuparon grandes estensiones de terrén na zona prorrusa.

== Visión xeneral ==
[[Ficheru:Euromaidan Kyiv 1-12-13 by Gnatoush 004.jpg|thumb|left|Euromaidán, Kiev, el 2 d'avientu de 2013]]
El conflictu empezó en payares de [[2013]], cuando dellos manifestantes salieron a protestar a la [[Plaza de la Independencia (Kiev)|Plaza de la Independencia]] de [[Kiev]], por cuenta del discutiniu por escándalos de corrupción del gobiernu ucraín, según la polarización en redol a la negativa del gobiernu de [[Mikola Azarov|Mikola Azárov]] de roblar el [[Alcuerdu de Asociación Ucraína - Unión Europea|largamente axustáu Alcuerdu d'asociación]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.eeas.europa.eu/ukraine/assoagreement/assoagreement-2013_en.htm|títulu=EU-Ukraine Association Agreement – the complete texts|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}&lt;/ref&gt; d'Ucraína cola [[Xunión Europea]]. Miles de manifestantes, ente los que s'atopaben simpatizantes del partíu d'[[estrema derecha]] [[nacionalismu|nacionalista]] [[Svoboda (partíu)|Svoboda]],&lt;ref&gt;{{cita web |títulu= Sigue viva la llapada de les barricaes en Kiev|url=https://www.publico.es/publico-tv/video/169772/continua-viva-la llapada-de-les barricaes-en-kiev|editorial= Público}}&lt;/ref&gt; protagonizaron protestes que s'agravaron conforme radicalizábense les posiciones polítiques. En febreru de [[2014]], metanes les protestes cayó'l gobiernu de [[Víktor Yanukóvich]], al que los bancos occidentales conxeláren-y el so activos y sobre el que s'abrir procesos penales.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu= La XE conxela activos de Yanukóvich |url=https://www.publico.es/internacional/506065/la-ue-conxela-los activos-de-yanukovich-y-otros-17-ucraínos|editorial=Público}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Suiza abre un procesu penal contra Yanukóvich y el so fíu |url=https://www.publico.es/internacional/505059/suiza-abre-un procesu penal-contra-yanukovich-y-el so-hijo-por blanquéu-de dineru editorial= Público}}&lt;/ref&gt; Yanukóvich viose forzáu a exiliase en [[Rusia]]. La revolución del [[Euromaidán]] (Euru: ''Europa'', Maidán: ''plaza'' n'ucraín, pola Plaza de la Independencia) significó la nacencia de nueves xuntes europeístes para [[Ucraína]]. Pero nel este del país, rexón fronteriza con Rusia, delles llocalidaes prefirieron siguir con un gobiernu prorruso, o amestase direutamente a la mesma [[Rusia]], lo que supunxo acusaciones ucraínes d'una intervención militar dende'l [[Kremlin]]. Dellos manifestantes tomaron sedes de gobiernos na [[Ucraína]] oriental, proclamando de facto la independencia de ciertes llocalidaes, lo que causó fuertes enfrentamientos armaos ente europeístes, prorrusos y separatistes.

El 14 de marzu, asocedieron enfrentamientos violentos ente manifestantes anti-Maidan y policías en [[Kharkiv]].&lt;ref name=&quot;RIAN_15mar2014&quot;/&gt; El 7 d'abril, manifestantes proclamaron la República Popular de Donetsk nun edificiu de l'alministración rexonal na ciudá de [[Donetsk]].&lt;ref name=&quot;Ucraína_1&quot;/&gt; El 12 d'abril, miembros armaos de la Milicia Popular del Donbass (que sofita a la República Popular de Donetsk) ocuparon la sede del Comité executivu, el departamentu de policía y les oficines de la fiscalía en [[Sloviansk]] na parte norte de la rexón de Donetsk.&lt;ref name=&quot;kp.ru&quot;/&gt; 

El [[13 d'abril]], les autoridaes de Kiev punxeron en marcha una operación especial nel este del país cola participación de les [[Fuercies Armaes d'Ucraína|Fuercies Armaes]].&lt;ref name=&quot;13abrl&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/125112-rusia-orde-kiev-ejercito-protestes-criminal |títulu=Rusia: La orde de Kiev d'utilizar al Exércitu pa encalorar les protestes ye criminal |editorial=RT |fechaaccesu=13 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.antena3.com/noticias/mundo/ucrania-empieza-operacion-antiterrorista-milicies-prorrusas_2014041500056.html|títulu=Ucraína empieza una operación &quot;antiterrorista&quot; contra les milicies prorruses|editorial=Antena 3 Noticias|fecha=15 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; Según el depuestu presidente d'Ucraína [[Víktor Yanukóvich]], esto dexaba a Ucraína al cantu d'un [[conflictu armáu]]».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.lavozdegalicia.es/noticia/internacional/2014/04/13/rusia-quier-reunion-urxente-conseyu-seguridá-otan/00031397414215361523446.htm|títulu=Yanukovich: «Ucraína tien un pie a les puertes del conflictu armáu»|editorial=La Voz de Galicia|fecha=14 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; El Gobiernu de Rusia condergó repitíes vegaes les aiciones del gobiernu ucraín, refiriéndose a los sos integrantes como «''criminales''», encamentando a les autoridaes a detener «''la matanza de los sos propios ciudadanos''» y a entablar un diálogu a favor de los habitantes del este ucraín.&lt;ref name=&quot;rtkrama&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;merkel&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;putinlinea&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;13abrl&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;rusia11&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;operacionrt&quot; /&gt; Tamién pidió que s'anularen les eleiciones de mayu.&lt;ref name=&quot;tresmayodw&quot; /&gt;

El [[17 d'abril]] celebróse una xunta en [[Xinebra]], [[Suiza]], ente los xefes de la diplomacia d'Ucraína, la Unión Europea, Estaos Xuníos y Rusia, siendo aprobáu un documentu con midíes pa poner fin al conflictu, que seríen supervisaes por observadores de la [[Organización pa la Seguridá y la Cooperación n'Europa|OSCE]].&lt;ref name=&quot;tomasdocert&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;alcuerdu5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DEPRuBBC&quot; /&gt; Tamién s'alcordaron revisiones a la [[Constitución d'Ucraína]].&lt;ref name=&quot;alcuerdu1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;alcuerdu2&quot; /&gt; Sicasí, esto nun foi aceptáu poles milicies prorruses.&lt;ref name=&quot;alcuerdu3&quot;/&gt;

Pal [[1 de mayu]], hasta 16 ciudaes y pueblos del esti ucraín topábense parcial o totalmente en manes de los grupos armaos prorrusos,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/05/01/actualidad/1398964878_699900.html|títulu=Kiev reintroduce la mili obligatoria pa frenar derivar nel Este editorial=El País|fecha=1 de mayu de 2014|cita=Hasta 16 ciudaes y pueblos del Oriente ucranio topábense esti xueves parcial o totalmente en manes prorruses, nun pulsu a les autoridaes interines d'Ucraína que s'intensifica a midida que avérase'l 11 de mayu, fecha del referendu federalista; mientres, dende Kiev, un nuevu elementu tizaba l'enfrentamientu con Moscú, la detención del agregáu militar de la Embaxada rusa n'Ucraína, acusáu d'espionaxe y declaráu persona non prestosa.}}&lt;/ref&gt; a otru día de qu'Ucraína reconociera públicamente que la situación nos oblasts de Donetsk y Lugansk escapaba al so control.&lt;ref name=&quot;sincontrol&quot;/&gt; El 2 de mayu, les autoridaes de Kiev punxeron en marcha una nueva operación especial cola participación de les Fuercies Armaes en Sloviansk.&lt;ref name=&quot;operacionrt&quot; /&gt; El 9 de mayu entraron na ciudá de Mariupol tanques de guerra y tropes de la Guardia Nacional y l'exércitu ucraín qu'atacaron con lanzagranadas la sede de la policía llocal partidaria de los federalista y dispararon contra les barricaes y contra persones que protestaben na cai.&lt;ref name=&quot;rt9m1&quot;/&gt;

[[Ficheru:2014-05-11. Референдум в Донецке 016.jpg|thumb|left|Votantes na fila pa votar el referendu del 11 de mayu de 2014 en Donetsk.]]
El 11 de mayu llevar a cabu un referendu sobre l'autodeterminación de los óblast de Donetsk y Lugansk,&lt;ref name=&quot;11m2014&quot;/&gt; a pesar del pidimientu de Rusia d'aplazalos &quot;pa crear les condiciones necesaries pal diálogu&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.laregion.es/articulo/mundo/rusia-pide-aplazar-referendu-separatista-y-sofita-presidenciales-ucrania/20140507162740466125.html|títulu=Rusia pide aplazar el referendu separatista y sofita les presidenciales n'Ucraína|editorial=La Rexón|fecha=7 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; La participación en Donetsk algamó'l 74,87% de los ciudadanos y en Lugansk el 81%.326 El 89.7% de los eleutores del óblast de Donetsk votó a favor de la independencia de la República Popular de Donetsk y según la Comisión Eleutoral nel óblast de Lugansk el 96,2% de los votantes optó por dixebrar se d'Ucraína.&lt;ref name=&quot;referendu&quot;/&gt; Les rexones de Donetsk y Lugansk declaráronse independientes d'Ucraína como Repúbliques Populares.&lt;ref name=&quot;independencia&quot;/&gt; 

[[Ficheru:Headquarters of the Euromaidan revolution.jpg|thumb|left|Retrato del líder [[Stepán Bandera]] nel Conceyu de Kiev, el 14 de xineru de 2014]]
En mediu del conflictu, la [[Xunión Europea]] acomuñóse col gobiernu interín d'Ucraína,&lt;ref name=&quot;alcuerdu11&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.jornada.unam.mx/2014/03/22/mundo/021n2mun |títulu=Robla la Unión Europea un alcuerdu d'asociación política con Ucraína |publicación=La Xornada |fecha=22 de marzu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alcuerdu22&quot;&gt;{{cita web |url=http://mexico.cnn.com/mundo/2014/04/29/la crisis-en-ucrania-la-union-europea-sanciona-a-15-persones |títulu=La crisis n'Ucraína: La Unión Europea sanciona a 15 persones |apellíu=Smith-Spark |nome=Laura |apellíu2=Gumuchian |nome2=Marie-Louise |publicación=CNN |fecha=29 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alcuerdu33&quot; /&gt; ente que [[Estaos Xuníos]] aumentó la [[Llista d'individuos sancionaos mientres la Crisis de Crimea de 2014|llista de sancionaos]], alegando que [[Rusia]] ye l'únicu responsable de les tensiones separatistes.&lt;ref name=&quot;usauno&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dosmayousa&quot;/&gt; El [[Reinu Xuníu]] tamién llanzó acusaciones similares contra Rusia.&lt;ref name=&quot;UKrusia&quot; /&gt; Amás, per parte de Rusia, los opositores al nuevu gobiernu de Kiev y medios de comunicación occidentales&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2014/may/13/ukraine-us-war-russia-john-pilger |editorial=The Guardian |títulu=In Ukraine, the US is dragging us towards war with Russia |fecha=13 de mayu de 2014 |fechaaccesu=14 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; como ''[[Bild]]'' denuncien participaciones de l'[[Axencia Central d'Intelixencia]]&lt;ref name=&quot;CIA1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;CIA2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;YanukovCIA&quot; /&gt; y d'[[Academi|Academi - Greystone Limited]] sofitando con homes y material d'intelixencia a los militares unviaos por Kiev.&lt;ref name=&quot;400US&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;rtve sloviansk&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=302508098 |editorial=NPR |títulu=Kiev Government To Deploy Troops In Ukraine's East |fecha=13 d'abril de 2014 |fechaaccesu=3 de mayu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140417100723/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=302508098 |fechaarchivu=17 d'abril de 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2014/04/15/here-s-what-the-cia-direutor-was-really-doing-in-kiev.html |títulu=Here's What the CIA Direutor Was Really Doing in Kiev |editorial=The Daily Beast |fecha=15 d'abril de 2014 |fechaaccesu=3 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.presstv.ir/detail/2014/04/15/358650/cia-caught-red-handed-in-ukraine/ |títulu=CIA caught red handed in Ukraine |editorial=[[PressTV]] |fecha=15 d'abril de 2014 |fechaaccesu=3 de mayu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140620025354/http://www.presstv.ir/detail/2014/04/15/358650/cia-caught-red-handed-in-ukraine/ |fechaarchivu=2014-06-20 }}&lt;/ref&gt; Per otra parte, la [[Organización del Tratáu del Atlánticu Norte|OTAN]], en respuesta al conflictu armáu, esplegó les sos tropes en países cercanos a les fronteres ruses y ucraínes: [[Polonia]], [[Rumanía]] y los [[países bálticos]].&lt;ref name=&quot;otanuno&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;otandos&quot;/&gt;

A principios de mayu, la exjefa del gobiernu ucraín, [[Yulia Timoshenko]], culpó a Rusia de la crisis y aseguró que «los disturbios fueron entamaos polos servicios secretos rusos y que Moscú intentaba estremar a la población ucraína con cuenta de torgar les [[Eleiciones presidenciales d'Ucraína de 2014|eleiciones del 25 de mayu]]».&lt;ref name=&quot;tresmayodw&quot; /&gt; Finalmente, los comicios presidenciales del día 25 pudieron celebrase, pero cinco millones d'eleutores nun pudieron exercer el so derechu al votu debíu al boicotio de les milicies prorruses nes rexones orientales.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.elmundo.es/internacional/2014/05/25/5381feb9268y3y56728b456y.html|títulu=El magnate Poroshenko, vencedor na primer vuelta de les eleiciones ucraínes|editorial=El Mundo|fecha=26 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El 26 de mayu empezaron intensos combates a gran escala nel aeropuertu Internacional de Donetsk y la so contorna,&lt;ref name=&quot;mayu26&quot;/&gt; que se prologaron mientres dellos meses. El 27 de mayu los trabayadores de les mines de carbón del Donbáss declarar en fuelga indefinida pa esixir el retiru de les tropes ucraínes de les rexones de Donetsk y Lugansk.&lt;ref name=&quot;fuelga&quot;/&gt;

El [[1 d'agostu]], el [[fiscal xeneral]] de Rusia [[Yuri Chaika]] calificó los sucesos de los meses del conflictu armáu n'Ucraína de «xenocidiu del pueblu ucraín».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140801/1018449729.html|títulu=Генпрокурор РФ: происходящее на Украине - геноцид украинского народа |axencia=RIA Novosti|fecha=1 d'agostu de 2014 |idioma=rusu}}&lt;/ref&gt;

=== Supuesta intervención militar rusa nel conflictu contra'l gobiernu ucraín ===
Mientres la tensión diba creciendo, Ucraína acusó a Rusia d'intervenir nel conflictu ayudando a los separatistes prorrusos, pero diches acusaciones fueron negaes per Rusia; el so presidente Vladímir Putin negó que la so nación tea ayudando a los insurxentes prorrusos y que participe nel conflictu bélicu, pero Estaos Xuníos apurrió pruebes que poníen en duda si Rusia taba interviniendo o non na guerra.

Amás de les acusaciones d'Estaos Xuníos y Ucraína de que Rusia ta participando del conflictu anque Rusia desmentir, [[Amnistía Internacional]] distribuyó imáxenes satelitales que, según esta organización, confirmen la participación de fuercies ruses tantu con artillería como con soldaos dientro'l territoriu ucraín y hasta inclusive manifestaciones de los mesmos soldaos rusos, quien declararon que fueron llevaos engañaos a la guerra pol gobiernu rusu&lt;ref name=&quot;teinteresa_1&quot;/&gt; (el gobiernu'l cual desmiente tar en guerra con Ucraína) lo que la llevaría a Rusia a un supuestu enfrentamientu seguru contra Ucraína.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=https://www.rtve.es/noticias/20140907/amnistia-denuncia-intervencion-rusa-ucrania-crimenes-guerra-dambos bandos/1007061.shtml|títulu=Amnistía denuncia la intervención rusa n'Ucraína y crímenes de guerra por dambos bandos|axencia=EFE|fecha=7 de payares de 2014}}&lt;/ref&gt; Amás el Comité de Madres de Soldaos, la principal organización civil que representa a los militares, afirma que cerca de 15&amp;thinsp;000 soldaos rusos podríen ser unviaos a Ucraína.&lt;ref name=&quot;WPost&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2014/08/29/what-does-russia-tell-the-mothers-of-soldiers-killed-in-ukraine-not-much/|títulu=What does Russia tell the mothers of soldiers killed in Ukraine? Not much. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TGuardian&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.theguardian.com/world/2014/sep/01/russian-soldiers-ukraine-rights-groups|títulu=Thousands of Russian soldiers sent to Ukraine, say rights groups|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;YNews&quot;&gt;{{cita web |url=http://news.yahoo.com/15-000-russian-soldiers-sent-ukraine-rights-groups-190059440.html|títulu='Up to 15,000 Russian soldiers' sent to Ukraine say rights groups|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LTribune&quot;&gt;{{cita web |url=http://en.delfi.lt/central-eastern-europe/15000-russian-soldiers-reportedly-sent-to-ukraine.d?id=65716490|títulu=15,000 Russian soldiers reportedly sent to Ukraine|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NWeek&quot;&gt;{{cita web |url=http://europe.newsweek.com/poroshenko-accuses-russia-bringing-troops-ukraine-15000-russian-soldiers-join-267169|títulu=Ukraine Leader Accuses Moscow as '15,000 Russian Soldiers Join Separatists'|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ok.ru&quot;&gt;{{cita web |url=http://ok.ru/video/5784077698|títulu=15,000 Russian soldiers in Ukraine: Mothers of troops slam Putin for 'Dirty War' in Ukraine|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vice&quot;&gt;{{cita web|url=https://news.vice.com/video/russias-ghost-army-in-ukraine-full-length|títulu=Russia's Ghost Army in Ukraine (Full Length)|fechaaccesu=1 d'abril de 2017|urlarchivu=https://archive.today/20150510174510/https://news.vice.com/video/russias-ghost-army-in-ukraine-full-length|fechaarchivu=2015-05-10}}&lt;/ref&gt;

El 14 de febreru de 2015 una fráxil tregua foi alcordada en negociaciones na ciudá bielorrusa de [[Minsk]].&lt;ref name=&quot;tregua2015&quot;/&gt;

== Antecedentes ==
{{AP|Protestes prorruses n'Ucraína de 2014}}
[[Ficheru:2014. Харьков 002.jpg|thumb|left|175px|Mitin prorruso en [[Kharkiv]] el 23 de febreru. La cinta naranxa y negra convertir nun símbolu del movimientu separatista.]]
[[Ficheru:2014-03-09. Протесты в Донецке 022.jpg|thumb|left|175px|Manifestación pro-rusa en [[Donetsk]].]]
[[Ficheru:2014-05-09. День Победы в Донецке 231.jpg|thumb|left|175px|9 de mayu [[Día de la Victoria]] en Donetsk.]]
Dende'l [[23 de febreru]] de 2014, cuando metanes [[Euromaidán|manifestaciones europeístes]] el [[Rada Suprema|parllamentu ucraín]] realiza un [[xuiciu políticu]] col que destitúi al presidente Yanukóvich, quien s'atopaba exerciendo na ciudá ucraína de Kharkiv por «abandonar el so cargu»,&lt;ref name=&quot;abolicion-lenguas-minorias&quot;&gt;{{cita publicación|títulu=Ukraine abolishes law on languages of minorities, including Russian|url=http://rbth.ru/news/2014/02/23/ukraine_abolishes_law_on_languages_of_minorities_including_russian_34486.html|editorial=Russia Beyond The Headlines|fecha=23 de febreru de 2014|fechaaccesu=24 de febreru de 2014|axencia=Interfax|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; asocediéronse reaiciones de malestar ente la población del sur y este d'Ucraína, predominantemente de [[idioma rusu|fala rusa]].&lt;ref name=&quot;FaroDeVigo&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=Diputaos del Este rusófilo y de Crimea llamen a la resistencia al Maidán|url=http://www.farodevigo.es/mundo/2014/02/23/diputaos-rusofilo-y-crimea-llamen/972647.html|editorial=Faro de Vigo|fecha=23 de febreru de 2014|fechaaccesu=23 de febreru de 2014|formatu=html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=Protesters raise Russian flag in two east Ukrainian cities|url=http://www.reuters.com/article/2014/03/01/us-ukraine-crisis-kharkiv-idUSBREA200LU20140301|editorial=Reuters|fecha=1 de marzu de 2014|fechaaccesu=1 de marzu de 2014|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LeMonde&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=Des manifestations prorusses massives dans l'est de l'Ukraine|url=http://www.lemonde.fr/europe/article/2014/03/01/des-manifestations-pro-russes-massives-dans-l-est-de-l-ukraine_4376119_3214.html|editorial=Monde|fecha=1 de marzu de 2014|fechaaccesu=1 de marzu de 2014|idioma=francés}}&lt;/ref&gt;

El [[13 de marzu]], un defensor del réxime ucraín{{#tag:ref|Delles fontes falen d'hasta trés muertos.|group=nb}} morrió a manes de militantes prorrusos en disturbios tres una concentración en [[Donetsk]]. Tamién morrió un manifestante prorruso y hubo dellos mancaos.&lt;ref name= &quot;Minutoaminuto2&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/121955-minutu-ucrania-pasu-desintegracion |títulu=Minutu a minutu: Ucraína, a un pasu de la desintegración editorial=RT |fecha=22 de marzu de 2014 |fechaaccesu=26 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rte&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.rte.ie/news/2014/0315/602466-ukraine/|títulu=Russia vetoes UN resolution on Crimea referendu|idioma=inglés|fechaaccesu=24 de marzu de 2014|editorial=RTE|fecha=15 de marzu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pravda.com.ua/news/2014/03/13/7018700/|títulu=Дві людини загинуло під час сутичок між учасниками мітингів у Донецьку|idioma=ucraín|fechaaccesu=24 de marzu de 2014|editorial=Pravda|fecha=13 de marzu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ukrinform.ua/ukr/news/na_mitingu_v_donetsku_zaginula_lyudina_10_o_likarnyah_1917846|títulu=На мітингу в Донецьку загинула людина, 10 у лікарнях|idioma=ucraín|fechaaccesu=24 de marzu de 2014|editorial=Ukrinform|fecha=13 de marzu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pravda.com.ua/news/2014/03/13/7018700/|títulu=Дві людини загинуло під час сутичок між учасниками мітингів у Донецьку|idioma=ucraín|fechaaccesu=27 de marzu de 2014|fecha=13 de marzu de 2014|editorial=Pravda}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.reuters.com/article/2014/03/13/us-ukraine-crisis-donetsk-idUSBREA2C20Z20140313|títulu=One dead in Ukraine clash in eastern city|idioma=inglés|fechaaccesu=27 de marzu de 2014|idioma=inglés|fecha=13 de marzu de 2014|editorial=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vr&quot;&gt;{{cita web|url=http://voiceofrussia.com/news/2014_03_13/Euromaidan-protestors-start-fight-with-pro-Russia-activists-in-Donetsk-6806/|títulu=Euromaidan protestors start fight with pro-Russia activists in Donetsk|idioma=inglés|fechaaccesu=28 de marzu de 2014|fecha=13 de marzu de 2014|editorial=Voice of Russia|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140727093018/http://voiceofrussia.com/news/2014_03_13/Euromaidan-protestors-start-fight-with-pro-Russia-activists-in-Donetsk-6806/|fechaarchivu=2014-07-27}}&lt;/ref&gt;

El [[14 de marzu]], dos persones más morrieron en [[Kharkiv]] por disparu de nacionalistes ucraínos,&lt;ref name=&quot;rte&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ibtimes.co.uk/two-killed-ukraine-protesters-clash-kharkiv-1440436 Two Killed in Ukraine as Protesters Clash in Kharkiv], n'inglés, consultáu'l 24 de marzu de 2014.&lt;/ref&gt; produciéndose enfrentamientos violentos, con dos finaos y cinco mancaos, ente policías y activistes prorrusos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/122441-ucrania-enfrentamientos-jarkov |títulu=Videu: Miembros del Sector Derechu abren fueu contra los activistes en Kharkiv |editorial=RT n'español |fecha= 14 de marzu de 2014 |fechaaccesu=14 de marzu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RIAN_15mar2014&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=Interior d'Ucraína responsabiliza a los radicales del tirotéu en Kharkiv|url=http://sp.ria.ru/international/20140315/159543165.html|editorial=RIA Novosti|fecha=15 de marzu de 2014|fechaaccesu=15 de marzu de 2014|axencia=RIA Novosti|allugamientu=Kiev}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RTVE_15mar2014&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=Rusia veta la resolución de la ONX contra'l referendu de Crimea y China abstiense|url=https://www.rtve.es/noticias/20140315/rusia-veta-resolucion-onu-contra-referendu-crimea-china-abstiense/897280.shtml|editorial=RTVE|fecha=15 de marzu de 2014|fechaaccesu=16 de marzu de 2014|axencia=Axencia EFE}}&lt;/ref&gt; una trentena de pistoleros pertenecientes a esta agrupación fueron deteníos.&lt;ref name=&quot;RTEnglish_15mar2014&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=Confirmed: Right Sector nationalists behind deadly shooting in Kharkov|url=http://rt.com/news/ukraine-kharkov-radicals-attack-982/|editorial=RT|fecha=15 de marzu de 2014|fechaaccesu=15 de marzu de 2014|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El [[7 d'abril]], dellos manifestantes proclamaron la [[República Popular de Donetsk]] nun edificiu de l'alministración rexonal na ciudá de Donetsk.&lt;ref name=&quot;Ucraína_1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Donetsk quier celebrar nun mes un referendu pa xunise a Rusia |url=http://sp.ria.ru/international/20140407/159716836.html |editorial=RIA Novosti |fecha=7 d'abril de 2014 |fechaaccesu=7 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; La nueva república pidió que Rusia la defendiera d'Ucraína.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140407/159717312.html |títulu=L'Asamblea Popular de Donetsk encamienta a introducir na rexón fuercies de paz ruses |editorial=RIA Novosti |fecha=7 d'abril de 2014 |fechaaccesu=7 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; Mientres, un grupu de [[diputáu|diputaos]] rexonales de Kharkiv asumía los control de les instituciones gubernamentales y proclamaba la República Popular de Kharkiv,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/124625-ucrania-proclamar-creacion-republica-popular-jarkov |títulu=Manifestantes proclamen la creación de la República Popular de Kharkiv |editorial=RT Actualidá |fecha=7 d'abril de 2014 |fechaaccesu=7 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; ante lo qu'Ucraína llanzó una operación pa recuperar el control del edificiu&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://edition.cnn.com/2014/04/07/world/europe/ukraine-crisis/ |títulu=Ukraine says it retakes building seized by protesters |editorial=CNN |fecha=7 d'abril de 2014 |fechaaccesu=8 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;8abril&quot;&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/04/08/actualidad/1396936988_339474.html |títulu=Kiev intenta recuperar el control nel este del país editorial=El País |fecha=8 d'abril de 2014 |fechaaccesu=8 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.elmundo.es/internacional/2014/04/08/53438912268y3y45448b456a.html |títulu=La policía ucraniana desalluga la sede gubernamental en Kharkiv 'tomada' por prorrusos |editorial=El Mundo |fecha=8 d'abril de 2014 |fechaaccesu=8 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; Na [[Rada Suprema]] foi presentáu un [[proyeutu de llei]] sobre la imposición del [[estáu d'emerxencia]] nes rexones de Lugansk, Donetsk y Kharkiv. Amás, comunicóse que Kiev unviara militares a les zones en conflictu.&lt;ref name= &quot;Esteucraniano&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/124539-protestes-ucrania-donetsk-lugansk-jarkov |títulu=Minutu a minutu: Protestes prorruses percuerren les ciudaes del este d'Ucraína |editorial=RT Actualidá |fecha=7 d'abril de 2014 |fechaaccesu=7 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

Otru edificiu alministrativu rexonal del Serviciu de Seguridá d'Ucraína foi tomáu en [[Lugansk]]. Más tarde informóse de qu'había 60 rehenes aproximao nel edificiu y que los separatistes qu'ocupaben l'edificiu teníen esplosivos y un arsenal de 300 ametralladores.&lt;ref name=&quot;luganskrep&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.newrepublic.com/article/117298/ukrainian-parliament-fight-breaks-out-videu-news-roundup-april-8 |títulu=There's Violence on the Streets of Ukraine—and in Parliament A news roundup for April 8 |editorial=New Republic |fecha=8 d'abril de 2014 |fechaaccesu=10 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; El 10 d'abril, unu de los líderes de la insurxencia, [[Alekséi Mozgovói]], visitó [[Moscú]] y axuntóse col políticu d'estrema derecha, [[Vladímir Zhirinovski]], y [[Serguéi Mirónov]] pidiendo'l so sofitu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pravda.com.ua/news/2014/04/8/7021757/ |títulu=Сепаратисти в луганській СБУ вирішили стати '&amp;#39;парламентом'&amp;#39; |editorial= Українська правда |idioma=ucraín |fecha=9 d'abril de 2014 |fechaaccesu=10 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://en.interfax.com.ua/news/xeneral/199762.html |títulu=SBU demands separatists release hostages, defuse bombs in its office in Luhansk region |editorial=[[Interfax-Ukraine]] |fecha=9 d'abril de 2014 |fechaaccesu=10 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.unian.net/politics/905593-v-luganske-separatistyi-zaminirovali-zdanie-sbu-i-uderjivayut-okolo-60-zalojnikov.html |títulu=В Луганске сепаратисты заминировали здание СБУ и удерживают около 60 заложников |editorial=Новости УНИАН |idioma=ucraín |fecha=9 d'abril de 2014 |fechaaccesu=10 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2014/04/11/on_the_barricades_of_donetsk_ukraine_russia |títulu=On the Barricades of Donetsk. The armed Russian protesters in Eastern Ukraine llabren't leaving any time soon and that could lead to war. |editorial=''www.foreingpolicy.com'' |fechaaccesu=13 d'abril de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140415024809/http://www.foreignpolicy.com/articles/2014/04/11/on_the_barricades_of_donetsk_ukraine_russia |fechaarchivu=15 d'abril de 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://voiceofrussia.com/news/2014_04_11/Lugansk-militia-leader-visits-Moscow-8093/ |títulu=Lugansk militia leader visits Moscow |editorial=La Voz de Rusia |fechaaccesu=13 d'abril de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140727071243/http://voiceofrussia.com/news/2014_04_11/Lugansk-militia-leader-visits-Moscow-8093/ |fechaarchivu=2014-07-27 }}&lt;/ref&gt;

Les autoproclamadas autoridaes del Gobiernu de la República Popular de Donetsk anunciaron el [[10 d'abril]] la creación d'un Exércitu Popular».&lt;ref name= &quot;Esteucraniano&quot; /&gt; Esi mesmu [[10 d'abril]], los separatistes de Donetsk votaron decidiendo establecer llazos con Rusia, [[Kazajstán]], [[Bielorrusia]] y les instituciones internacionales, como les Naciones Xuníes, pa romper con Ucraína.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.kyivpost.com/multimedia/photo/pro-russians-fortify-barricade-of-gubernatorial-building-in-donetsk-342941.html |títulu=
Pro-Russians fortify barricade of gubernatorial building in Donetsk |editorial= Kyivpost|idioma=inglés |fecha=10 d'abril de 2014 |fechaaccesu=10 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

== Desenvolvimientu ==

=== 2014 ===

==== Empiezu de los enfrentamientos armaos (12-16 d'abril) ====
[[Ficheru:VOA-Pro-Russian Militants Seize More Public Buildings in Eastern Ukraine.jpg|thumb|Militares prorrusos nun edificiu públicu ocupáu.]]
El [[12 d'abril]], miembros armaos de la Milicia Popular del Donbáss (que sofita a la República Popular de Donetsk) ocuparon la sede del Comité executivu, el departamentu de policía y les oficines de la fiscalía en [[Sloviansk]] na parte norte de la rexón de Donetsk.&lt;ref name=&quot;kp.ru&quot;&gt;{{cita web |títulu=Аваков: В Славянске неизвестные захватили здания милиции |editorial=Komsomolskaya Pravda |fechaaccesu=12 d'abril de 2014 |url=http://www.kp.ru/online/news/1709579/ |idioma=rusu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LF 131097&quot;&gt;{{cita web |títulu=Сторонники федерализации захватили здание горадминистрации Славянска |editorial=Life News |fechaaccesu=12 d'abril de 2014 |url=http://lifenews.ru/news/131097 |idioma=rusu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LF 131099&quot;&gt;{{cita web |títulu=Над зданием милиции в Славянске водрузили российский флаг |editorial=Life News |fechaaccesu=12 d'abril de 2014 |url= http://lifenews.ru/news/131099 |idioma=rusu}}&lt;/ref&gt; Acordies con informes de prensa, l'alcalde de Sloviansk, Nelya Shtepa, dixo que l'edificiu de l'alministración de la ciudá foi tomáu polos activistes y voluntarios de la milicia, que arriaron la bandera d'Ucraína y izaron la rusa.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://voiceofrussia.com/2014_04_12/Mass-media-report-Russian-flag-raised-above-Sloviansk-town-administration-2649/ |títulu=Mass media report Russian flag raised above Sloviansk town administration |editorial=La Voz de Rusia |fechaaccesu=12 d'abril de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140819062433/http://voiceofrussia.com/2014_04_12/Mass-media-report-Russian-flag-raised-above-Sloviansk-town-administration-2649/ |fechaarchivu=2014-08-19 }}&lt;/ref&gt; Según información de la policía ucraína, fueron homes armaos vistíos con uniformes de camuflaje que dispararon y utilizaron granaes d'amoriadura p'apoderase de los edificios cerca de la frontera con Rusia. El ministru del Interior d'Ucraína, Avákov, afirmó qu'evaluaben unviar fuercies especiales pa repeler l'ataque,&lt;ref name=&quot;sabadodoce&quot;&gt;{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/mundo/ultimas_noticias/2014/04/140412_ultnot_ucrania_toma_sloviansk_ch.shtml? |títulu=Pro rusos intensifiquen tomes y protestes nel este d'Ucraína |editorial=BBC Mundu |fechaaccesu=12 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; y confirmó que'l Conseyu de Seguridá Nacional y Defensa d'Ucraína axuntárase con calter urxente en Kiev, informando de tiroteos na llocalidá de [[Kramatorsk]] (al sur de Slaviansk), ente qu'en [[Krasni Llimen]] (al norte de Slaviansk) produxérase un ataque a la comisaría de policía llocal per parte de los rebeldes prorrusos que, según Avákov, portaben fusiles de producción rusa AK de les Fuercies Armaes de la Federación Rusa. Tamién s'informó qu'en Slaviansk fuera destruyida la torre de comunicaciones móviles.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/04/12/actualidad/1397298900_988197.html |títulu=Los rebeldes prorrusos ármense y avancen nel este d'Ucraína |editorial=El País|fecha=12 d'abril de 2014 |fechaaccesu=12 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; En Donetsk, los [[Berkut (Ucraína)|Berkut]] (unidá de Crimea) pasar al bandu de los manifestantes prorrusos.&lt;ref name=&quot;tomasdocert&quot; /&gt;

El mesmu día, nes ciudaes de Lugansk, Mykolaiv&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://nikvesti.com/news/politics/52062 |títulu=Николаевцы встали в «Цепь единения» |idioma=ucraín |editorial=Nikvesti |fechaaccesu=13 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; Zaporiyia&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pravda.com.ua/news/2014/04/12/7022224/ |títulu=Запоріжжя не чекатиме &quot;допомоги Авакова&quot; і готує мобілізацію самостійно |idioma=ucraín |editorial=Pravda |fechaaccesu=13 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; y Odesa tamién hubo protestes, tomes y barricaes.&lt;ref name=&quot;tomasdocert&quot; /&gt; Ente qu'en Kharkiv, manifestantes intentaron apoderase de la oficina del fiscal xeneral de la ciudá, pero fueron deteníos pola policía.&lt;ref name=&quot;sabadodoce&quot; /&gt; Nesta ciudá, miles de partidarios de la federalización d'Ucraína salieron a les cais de Kharkiv, paralelamente a la manifestación de ciudadanos que sofiten la integridá territorial d'Ucraína. Amás, na ciudá de [[Kramatorsk]] manifestantes izaron la bandera de la República Popular de Donetsk. Nes llocalidaes de [[Druzhovka]], [[Krasnoarmeisk]], [[Sloviansk]] y [[Krasni Limán]] tamién protestaron, tomaron les sedes policiales y fixeron barricaes.&lt;ref name=&quot;tomasdocert&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/124915-protestes-rexones-contra-gobiernu-ucrania-crisis |títulu=Minutu a Minutu: Pulsu ente'l Gobiernu autoproclamado de Kiev y rexones d'Ucraína |editorial=RT n'español |fechaaccesu=12 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

Amás, cerca de Kharkiv, el Ministeriu del Interior informó qu'unos 70 homes nuevos fueron arrestaos xunto a la llende con [[Poltava]]. Estos homes viaxaben nun autobús y disponíen d'esplosivos, cócteles molotov, palos, escudos, cascos, cuchiellos y otres armes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pravda.com.ua/news/2014/04/12/7022219/ |títulu=У Авакова рапортують: борються з сепаратизмом. Активісти: Б'ють наших |idioma=ucraín |editorial=Pravda |fechaaccesu=13 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:2014-04-15. Протесты в Донецке 010.jpg|thumb|Barricaes na ciudá de Donetsk el 15 d'abril.]]
El domingu [[13 d'abril]], los manifestantes prorrusos ocuparon tamién el Conceyu de [[Mariupol]], dempués d'una manifestación d'un millar de persones que ciscaben la creación d'una república independiente nel este del país. Esi mesmu día, el Gobiernu d'Ucraína llanzó una operación pa faer frente a la rebelión nel este del país, produciéndose tiroteos al norte de Donetsk, más precisamente en Slaviansk, nos que finó siquier un activista prorruso, un oficial del Serviciu de Seguridá d'Ucraína, dexando mancaos a otros cinco.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/04/13/actualidad/1397381469_980258.html |títulu=Ucraína unvia tropes nuna operación contra los separatistes prorrusos |editorial=El País |fecha=13 d'abril de 2014 |fechaaccesu=13 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140413/159764718.html |títulu=Partidarios de la federalización tomen la Administrarión d'otra ciudá del este ucraín |editorial=RIA Novosti |fechaaccesu=14 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

En Zaporiyia y Kharkiv enfrentáronse manifestantes proucraínos y prorrusos dexando como saldo dellos mancaos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.unian.net/politics/907771-posle-napadeniya-antimaydanovtsev-na-miting-evromaydana-v-harkove-postradalo-50-chelovek.html |títulu=После нападения антимайдановцев на митинг Евромайдана в Харькове пострадало 50 человек |idioma=ucraín |editorial=Unian |fechaaccesu=15 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; Nesta última ciudá unos 1000 separatistes intentaron entrar nel edificiu del conceyu, pero caltener nel so accesu.&lt;ref name=&quot;kharkivinfiltrate&quot;&gt;{{cita web | url=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/pro-russian-militants-attack-pro-ukrainian-demonstrators-in-kharkiv-including-at-least-three-severely-343292.html | títulu=Kharkiv city government building infiltrated by pro-Russian protesters |editorial=Kyiv Post |fechaaccesu=15 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; Ellí axuntáronse xunto col alcalde de la ciudá [[Hennadiy Kernes]], que declaró'l so sofitu a un referendu y a l'amnistía pa los separatistes deteníos.&lt;ref name=&quot;kernessep&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.pravda.com.ua/news/2014/04/13/7022301/ |títulu=Кернес пообіцяв допомогти звільнити затриманих сепаратистів |idioma=ucraín |editorial=Pravda |fechaaccesu=15 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; Tamién hubo protestes en Odesa y [[Dnepropetrovsk]]. Coles mesmes, observadores de la OSCE llegaron a Slaviansk. En [[Enakievo]], partidarios de la federalización d'Ucraína tomaron dellos edificios alministrativos, ente ellos l'edificiu de la Fiscalía, la sede policial y l'Alcaldía, onde han izado la bandera rusa y la bandera de la República Popular de Donetsk.&lt;ref name=&quot;tomasdocert&quot; /&gt;

El [[14 d'abril]], la oficina de la prensa de la Rada Suprema informó que'l presidente ucraín caltuvo una comunicación telefónica col secretariu xeneral de les [[Naciones Xuníes]] [[Ban Ki-moon]], na que-y solicitó que se lleve a cabu una operación antiterrorista conxunta» nel este del país, xunto coles [[Fuercies de paz de les Naciones Xuníes|fuercies de paz del organismu]]. Turchinov tamién dixo que nun ta en contra de que se celebre un referendu sobre la estructura del Estáu ucraín y que podría coincidir coles eleiciones del [[25 de mayu]], anque s'amosó convencíu de que «la mayoría de los ucraínos van pronunciase a favor d'una Ucraína indivisible, independiente, democrática y unitaria».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.minutouno.com/notas/319423-el gobiernu-ucrania-quier-llevar-alantre-una-operacion-antiterrorista-la-onu |títulu=El Gobiernu d'Ucraína quier llevar alantre una operación &quot;antiterrorista&quot; cola ONX |editorial=Minutouno |fechaaccesu=14 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

Esi mesmu día, activistes prorrusos tomaron dellos edificios gubernamentales de diverses ciudaes del óblast de Donetsk como [[Mariupol]], [[Horlivka]], [[Yenakiieve]], [[Makiivka]], [[Sloviansk]], [[Druzhkivka]], [[Zhdanivka]] y [[Kramatorsk]], ente otres. Na gran mayoría d'estes ciudaes han ondeado banderes de la República Popular de Donetsk.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.bbc.com/news/world-europe-27008054|títulu=Live - East Ukraine crisis|editorial=BBC News|fechaaccesu=14 d'abril de 2014|idioma=inglés|cita=&quot;11:19:Pro-Russian forces have now also taken control of the town council building in Mariupol in the Donetsk region, according to a Ukrainian news website. This would mean five towns or cities in eastern Ukraine have now had government buildings taken over by pro-Russians: Mariupol, Yenakiyeve, Kramatorsk, Druzhkovka and Sloviansk.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://news.sky.com/story/1241376/ukraine-fatal-clashes-as-protests-spread|títulu=Ukraine: Fatal Clashes As Protests Spread|editorial=Sky News|fechaaccesu=14 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gorlovkafox&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.foxnews.com/world/2014/04/14/deadline-for-pro-russian-gunmen-to-leave-ukraine-government-buildings-passes/|títulu=Another government building in eastern Ukraine attacked by pro-Russia militants|editorial=Fox News|fechaaccesu=14 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:2014-04-15. Протесты в Донецке 026.jpg|thumb|Pancartes nun edificiu ocupáu por prorrusos en Donetsk el 15 d'abril.]]
[[Ficheru:Sloviansk standoff - 18-20 April 2014 - 04.jpg|thumb|Barricada en Sloviansk.]]
El [[15 d'abril]], el presidente ucraín informó al Parllamentu qu'empezara un operativu «antiterrorista» pa desallugar a combatientes prorrusos qu'ocupaben edificios del gobiernu nel este del país. L'operativu empezó nel norte de Donetsk. Coles mesmes, según la policía, los activistes nel cuartel de policía de [[Kramatorsk]] abandonaron voluntariamente l'edificiu que teníen ocupáu dende'l día 12.&lt;ref name=&quot;bbc15abril&quot;&gt;{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/mundo/ultimas_noticias/2014/04/140415_ucrania_operacion_lp.shtml? |títulu=Ucraína &quot;empieza operación antiterrorista&quot; pa desallugar a combatientes pro rusos|editorial=BBC Mundu|fechaaccesu=15 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; L'aeródromu militar de Kramatorsk foi'l primer sitiu onde empezó la operación. Ellí, activistes prorrusos qu'ocupaben el sitiu intentaron axustar colos efectivos del exércitu ucraín, pero produció un tirotéu; mientres los fechos aterrizaron dos [[helicópteru|helicópteros]],&lt;ref name=&quot;muertos15abril&quot;/&gt; dexando como saldo siquier 4 activistes muertos y dellos mancaos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140415/159783163.html |títulu=Milicies prorruses informen de mancaos n'operación especial en Kramatorsk |editorial=RIA Novosti |fechaaccesu=15 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;4actm&quot;&gt;{{cita web |títulu=Четыре ополченца погибли в бою с армией за аэродром Краматорска |editorial=RIA Novosti |fechaaccesu=15 d'abril de 2014 |url=http://ria.ru/world/20140415/1004030295.html |idioma=rusu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;muertos15abril&quot;/&gt; Dempués d'estos fechos, el presidente interín d'Ucraína, [[Alexandr Turchínov]], confirmó que l'aeródromu fuera «recuperáu» poles fuercies ucraínes,&lt;ref name=&quot;muertos15abril&quot;/&gt; n'apuntando la creencia de que Rusia alluga «planes brutales».&lt;ref name=&quot;El Mundo asalto aeródromu&quot;&gt;{{cita web |url=https://www.elmundo.es/internacional/2014/04/15/534d1a6322601dd96y8b4575.html|títulu=L'Exércitu ucraín facer col control del aeródromu de Kramatorsk tres un tirotéu editorial=El Mundo|fecha=15 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; Tamién se reportaron, per parte de rebeldes prorrusos atrincheraos, movimientos del exércitu ucraín en [[Sloviansk]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/125363-ucrania-asalto-aeropuerto-kramatorsk |títulu=Videu: L'Exércitu ucraín asalta l'aeropuertu de Kramatorsk, nel este del país editorial=RT |fechaaccesu=15 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;El Mundo asalto aeródromu&quot; /&gt; llocalidá a la que llegó un convói d'una ventena de [[vehículu blindáu|vehículos blindaos]] y 500 soldaos del exércitu ucraín, veníu dende la llocalidá d'[[Izium]].&lt;ref name=&quot;muertos15abril&quot;&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/04/15/actualidad/1397554038_065755.html |títulu= L'Exércitu ucranio empecipia una operación especial” en dos ciudaes del este editorial= El País |fecha=15 d'abril de 2014|fechaaccesu=15 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[16 d'abril]], nel marcu de la operación antiterrorista», fuercies ucraínes tomaron la ciudá de [[Kramatorsk]], nel óblast de Donetsk. Los soldaos llegaron sobre les nueve de la mañana (hora llocal) y los vecinos enfrentáronse verbalmente a ellos. Seis blindaos del convói pasar al bandu prorruso dempués de parolar coles persones que -yos increpaban.&lt;ref name=&quot;El Mundo blindaos&quot;&gt;{{cita web |url=https://www.elmundo.es/internacional/2014/04/16/534y40b4268y3y4b638b456y.html|títulu=Blindaos ucraínos pasar al bandu prorruso en Kramatorsk|editorial=El Mundo|fecha=16 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/125451-vehiculos-blindaos-anti-kiev-ucrania|títulu=Seis vehículos blindaos pásense al llau anti-Kiev nel este d'Ucraína|editorial=RT|fecha=16 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; Otros trés blindaos, procedentes de Dniepropetrovsk, pasar a les milicies en Sloviansk, dempués de que los sos tripulantes decidieren «nun lluchar contra'l pueblu defendiendo al réxime».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140416/159788767.html |títulu=Trés blindaos pásense al llau de les milicies nel este d'Ucraína |editorial=RIA Novosti |fechaaccesu=16 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; Mentanto, l'aeródromu de Kramatorsk siguía en poder de les Fuercies Armaes ucraínes, mientres les milicies prorruses calteníen les barricaes alredor del mesmu.&lt;ref name=&quot;El Mundo blindaos&quot; /&gt; Esi mesmu día, [[Vladímir Putin]], nuna conversación cola canciller alemana [[Angela Merkel]], afirmó que «la esguilada del conflictu n'Ucraína llevar en cantu d'un conflictu armáu».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/125399-putin-rusia-ucrania-guerra-civil|títulu=Putin: &quot;La esguilada del conflictu n'Ucraína llevar en cantu d'un conflictu armáu&quot;|editorial=RT|fecha=16 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.elmundo.es/internacional/2014/04/16/534y153y22601d15728b456a.html|títulu=Putin alvierte a Merkel de qu'Ucraína ta 'en cantu del conflictu armáu'|editorial=El Mundo|fecha=16 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

Esi mesmu día, la República Popular d'[[Odesa]] foi proclamada al paecer por un grupu prorruso del óblast d'Odesa al traviés d'internet.&lt;ref&gt;{{cita web | url=http://www.pravda.com.ua/news/2014/04/16/7022611/ | títulu=Одеські сепаратисти в інтернеті оголосили &quot;Одеську республіку&quot; (Odessa separatists declared the Internet &quot;Odessa republic&quot;) |editorial=Ukrayinska Pravda |fechaaccesu=16 d'abril de 2014 |idioma=ucraín}}&lt;/ref&gt; Depués, esta versión foi desmentida por activistes y líderes de los grupos prorrusos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pravda.com.ua/news/2014/04/16/7022625/ |títulu=Одеський Антимайдан божиться, що ніякої республіки не оголошував (Odessa antimaidan swears that non republic is declared) |editorial=Ukrayinska Pravda |fechaaccesu=16 d'abril de 2014 |idioma=ucraín}}&lt;/ref&gt; Mentanto, una columna de seis vehículos blindaos de les fuercies de tierra ucraínes que participen na operación antiterrorista» fueron prindaos por manifestantes prorrusos en Kramatorsk.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.bbc.com/news/world-europe-27053500 |títulu=Ukraine crisis: Military column 'seized' in Kramatorsk |editorial=BBC News |fechaaccesu=17 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

==== Alcuerdos de Xinebra ente Kiev y Moscú (17-18 d'abril) ====
El [[17 d'abril]] producióse un principiu d'alcuerdu en [[Xinebra]] mediáu pol secretariu d'Estáu estauxunidense, [[John Kerry]], y l'alta representante pa la Política Esterior europea, [[Catherine Ashton]]. El compromisu obligaba a Moscú a favorecer el desarme de les milicies prorruses nel este d'Ucraína y, a cambéu, Kiev ellaboraría una Constitución que consagrara la organización federal del país y el respetu a toles minoríes.&lt;ref name=&quot;alcuerdu1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;alcuerdu2&quot;/&gt;

En paralelu, Ucraína avisó a l'aereollinia [[Aeroflot]] de que prohibía la entrada al so territoriu a tolos homes rusos d'edaes entendíes ente 16 y 60 años.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/125571-ucrania-aeroflot-prohibicion-entrada-rusia |títulu=Ucraína prohibe la entrada a los homes rusos d'ente 16 y 60 años |editorial=RT|fechaaccesu=17 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; Mentanto, una decena d'activistes prorrusos ocuparon el centru de tresmisión de les señales de radio y televisión na ciudá de Kramatorsk, cortando la tresmisión de les canales ucraínes y ordenaron al personal restablecer la tresmisión de la televisión rusa, prohibida por Kiev en tol territoriu del país mientres el [[crisis de Crimea de 2014|conflictu en Crimea]]. En [[Górlovka]], Donetsk, activistes denunciaron el secuestru del denomináu «alcalde popular» [[Alexándr Sapunov]] y dos persones más.&lt;ref name=&quot;tomasdocert&quot; /&gt;

Esi mesmu día, en Mariúpol asocedieron enfrentamientos ente prorrusos y militares ucraínos, que dexaron como saldo trés finaos y trelce mancaos del llau de los activistes. Esto asocedió tres un asaltu perpetáu por un grupu de 300 persones contra un cuartel de la Guardia Nacional. Informóse que los militares abrieron fueu en respuesta a los [[Cóctel mólotov|cócteles mólotov]] y disparos contra los guardias y que 63 persones fueron deteníes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140417/159804692.html |títulu=Dos muertos y 14 mancaos en Mariúpol, según últimos datos de la Fiscalía d'Ucraína |editorial=RIA Novosti |fechaaccesu=17 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://mexico.cnn.com/mundo/2014/04/17/un ataque-de-prorrusos-a-una base militar-de-ucrania-dexa-trés-muertos |títulu=Un ataque de prorrusos a una base militar d'Ucraína dexa trés muertos |editorial=CNN Méxicu|fecha=17 d'abril de 2014 |fechaaccesu=17 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; La Fiscalía Xeneral d'Ucraína consideró «llexítimu» l'usu de les armes polos militares.&lt;ref name=&quot;tomasdocert&quot; /&gt; Mientres el día, el cielu de la ciudá de Donetsk foi cruciáu delles vegaes por [[caza (avión)|caces militares]] ucraínos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/04/17/actualidad/1397760541_277394.html |títulu=Mariúpol alza la tensión editorial=El País |fecha=17 d'abril de 2014|fechaaccesu=17 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

L'alcuerdu de Xinebra, sicasí, nun foi bien recibíu poles milicies prorruses: el [[18 d'abril]], el voceru de los rebeldes separatistes de Donetsk, [[Alexander Gnezdilov]], declaró que'l gobiernu de Kiev yera «illegal» y que nun abandonaríen la so posición hasta que la Rada Suprema eslleiérase y l'alministración arrenunciara.&lt;ref name=&quot;alcuerdu3&quot;/&gt; Unu de los líderes separatistes de Donetsk, [[Denis Pushilin]], afirmó qu'ellos nun participaren nes conversaciones de Xinebra y, por tanto, nun cumpliríen l'alcuerdu, señalando que'l ministru d'Asuntos Esteriores rusu, Serguéi Lavrov, nun actuaba en representación de Donetsk, sinón en nome de Rusia, polo que l'alcuerdu nun los afectaba.&lt;ref name=&quot;alcuerdu3&quot;/&gt;

==== Esguilada de los enfrentamientos (20-24 d'abril) ====
El [[20 d'abril]], día de la [[Pascua]], una emboscada quebró la tregua apautada: un puestu de control de la milicia prorrusa del pueblu de Bylbásovka nes contornes de Sloviansk foi atacáu por homes armaos non identificaos.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Pilar Bonet|títulu=Slaviansk sotierra a los trés muertos na emboscada de Pascua|fechaaccesu=24 d'abril de 2014|fecha=22 d'abril de 2014|enllaceautor=Pilar Bonet|url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/04/22/actualidad/1398163591_226258.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140424195411/http://internacional.elpais.com/internacional/2014/04/22/actualidad/1398163591_226258.html|fechaarchivu=24 d'abril de 2014|editorial=El País|allugamientu=Slaviansk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Telegraph-20Apr2014&quot;/&gt; La milicia del pueblu mató a dos de los atacantes, pero ellos llograron trés muertos primero que llograren repeler l'ataque.&lt;ref name=&quot;Telegraph-20Apr2014&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/ukraine/10776865/Ukraine-crisis-Bodies-on-display-in-Ukraine.html|títulu=Ukraine crisis: Bodies on display in Ukraine|editorial=[[Daily Telegraph]]|fechaaccesu=20 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.elmundo.es/internacional/2014/04/20/535371a9268y3hala51d8b456a.html|títulu=Rusia amuesa'l so 'indignación' pol tirotéu mortal en Donetsk y la rotura de la tregua de Pascua editorial=El Mundo|fecha=20 d'abril de 2014|fechaaccesu=20 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; Na mesma xornada, una manifestación en Odesa esixó la dimisión del gobernador impuestu pol gobiernu ucraín y el cese de les represiones polítiques. Tamién espresaron la voluntá de sustituyir a les autoridaes municipales esistentes por una xunta territorial.&lt;ref name=&quot;habana21&quot; /&gt; Los líderes de los activistes prorrusos aportunaron en que nun apuntaben a la secesión, pero sí al establecimientu d'un Estáu federativu más ampliu llamáu «[[Nueva Rusia]]» (en rusu: Новоро́ссия, ''Novoróssiya'') dientro d'Ucraína.&lt;ref name=&quot;OSCEmonitor20&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.osce.org/ukraine-smm/117881 |títulu=Latest from the Special Monitoring Mission in Ukraine – based on information received up until 20 April 2014, 20:00 (Kyiv time) |editorial=OSCE |fecha=20 d'abril de 2014 |fechaaccesu=22 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; Esi mesmu día, los ocupantes del edificiu gubernamental del óblast de Lugansk dixeron a los observadores de la OSCE qu'abandonaríen los edificios ocupaos cuando fueren revocaos los líderes pro-Euromaidán de Kiev.&lt;ref name=&quot;OSCEmonitor20&quot; /&gt;
[[Ficheru:2014-04-14 Sloviansk city council - 2.jpg|thumb|El conceyu de [[Sloviansk]] baxu control de persones armaes.]]
[[Ficheru:Sloviansk standoff - 18-20 April 2014 - 01.jpg|thumb|Milicianos patrullen les cais de Sloviansk.]]
[[Ficheru:Civilians block ukrainian military near Slavyansk.jpg|thumb|Sloviansk, abril de 2014]]
El ministru d'Asuntos Esteriores rusu, [[Serguéi Lavrov]], acusó'l [[21 d'abril]] al Gobiernu de Kiev d'incumplir los alcuerdos alcanzaos en Xinebra, tres los enfrentamientos en Sloviansk.&lt;ref name=&quot;21abril&quot;/&gt; Esi mesmu día, el vicepresidente d'Estaos Xuníos, [[Joe Biden]], viaxó a Kiev nuna visita de dos díes en sofitu a les nueves autoridaes ucraínes,&lt;ref name=&quot;21abril&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140421/159828851.html |títulu=Moscú acusa a Kiev de violar los alcuerdos de Xinebra en víspores de la visita de Biden |editorial=RIA Novosti|fecha=21 d'abril de 2014|fechaaccesu=21 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; mientres el presidente rusu, Vladímir Putin, aprobaba enmiendes llegales pa facilitar a los rusofalantes de les [[URSS|antigües repúbliques soviétiques]] el llogru de la [[ciudadanía]] rusa ya iniciatives rellacionaes cola [[crisis de Crimea de 2014|crisis de Crimea]].&lt;ref name=&quot;21abril&quot;&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/04/21/actualidad/1398077407_927075.html|títulu=Lavrov acusa a les autoridaes ucranias de violar los alcuerdos de Xinebra|editorial=El País|fecha=21 d'abril de 2014|fechaaccesu=21 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

En Lugansk anuncióse esi mesmu día la creación d'un cuartel pa la xestión del sureste d'Ucraína per parte de los activistes prorrusos. El líder local, [[Vitali Bólotov]], afirmó que Lugansk foi'l «primeru en llevantar la bandera» contra'l gobiernu en Kiev y que «agora tien d'amosar al sureste del país cómo llograr los oxetivos». Tamién dixo que la ciudá «ta a puntu d'algamar oxetivos como determinar l'estatutu del idioma rusu y la celebración d'un referendu», pese a la unviada militar per parte de Kiev. Amás, l'alcalde interín de Sloviansk, [[Viacheslav Ponomariov]], ordenó «máxima alerta» a les fuercies d'autodefensa por cuenta de posibles asaltos contra puestos de control y edificios alministrativos.&lt;ref name=&quot;habana21&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.radiohc.cu/noticias/internacionales/20992-crean-en-lugansk-cuartel-xeneral-pa-la-gestion-en-el-sureste-de-ucrania|títulu=Crean en Lugansk cuartel xeneral pa la xestión nel sureste d'Ucraína|editorial=Radio Habana Cuba|fecha=21 d'abril de 2014|fechaaccesu=21 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

Na mesma xornada, los separatistes anunciaron dos referendos, unu'l 11 de mayu (pa decidir sobre la conveniencia de ganar autonomía o si tenía de caltenese la situación actual de la rexón) y un segundu'l día 18 (sobre la posibilidá de xunise a Rusia o declarar la independencia).&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pravda.com.ua/news/2014/04/21/7023176/ |títulu=У Луганську сепаратисти вирішили провести два референдуми |editorial=Pravda |idioma=ucraín|fecha=21 d'abril de 2014 |fechaaccesu=22 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; Mientres, el Ministeriu del Interior d'Ucraína creó un batallón especial llamáu ''Timur'' pa lluchar contra'l separatismu na rexón.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.unian.net/politics/910156-na-luganschine-sozdali-batalon-mvd-dlya-borbyi-s-separatizmom.html |títulu=На Луганщине создали батальон МВД для борьбы с сепаратизмом |idioma=ucraín |editorial=Unian |fechaaccesu=22 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; Pela so parte, esi mesmu día, cerca de Sloviansk, fueron atopaos dos cuerpos de persones torturaes y asesinaes, una de les cualos foi reconocida como [[Vladímir Rybak]], diputáu desapaecíu del conceyu de [[Gorlovka]] y afiliáu al partíu Patria de [[Yulia Timoshenko]].&lt;ref name=&quot;Rybak&quot;/&gt; Tamién na redoma de Sloviansk foi tirotiáu un avión militar ucraín [[An-30]].&lt;ref name=&quot;Rybak&quot;/&gt;

[[Ficheru:Sloviansk standoff - 18-20 April 2014 - 09.jpg|thumb|Vehículu de los observadores de la [[OSCE]], ente Sloviansk y Kramatorsk.]]
El [[22 d'abril]], celebráronse los funerales de los finaos díes antes nos enfrentamientos en Sloviansk, metanes multitudinarios actos prorrusos, mientres el presidente en funciones y xefe de la Rada, Alexandr Turchínov, anunciaba la continuación de la operación &quot;antiterrorista&quot; de los cuerpos militares y del orde públicu nel este d'Ucraína.&lt;ref name=&quot;Rybak&quot;&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/04/22/actualidad/1398163591_226258.html |títulu=Slaviansk sotierra a los trés muertos na emboscada de Pascua editorial=El País |fecha=22 d'abril de 2014|fechaaccesu=23 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[23 d'abril]], el Ministeriu del Interior ucraín anunció que tuvo ésitu l'asaltu a la ciudá de Sviatoguirsk, que taba en manes prorruses.&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=Advertencia de Rusia ante un posible ataque|url=http://www.lanacion.com.ar/1684551-alvertencia-de-rusia-ante-un-posible-ataque|editorial=La Nación|fecha=24 d'abril de 2014 (Publicáu n'edición impresa)|fechaaccesu=24 d'abril de 2014|axencia=Agencies AP, AFP y Reuters}}&lt;/ref&gt; Dellos puestos de control de les milicies prorruses nos accesos a la ciudá fueron tirotiaos esi día, según [[Misroslav Rudenko]], unu de los líderes de les milicies prorruses de Donbáss.&lt;ref name=&quot;25deabril&quot;/&gt; Coles mesmes, el ministru del Interior d'Ucraína dixo que na nueche les fuercies especiales llograron refugar un ataque prorruso na ciudá d'[[Artemivsk (Donetsk)|Artémivsk]].&lt;ref name=&quot;mariupolabril&quot; /&gt;

El [[24 d'abril]], vehículos blindaos y tanques del exércitu ucraín atacaron un puestu de control de les autodefenses de la ciudá de [[Sloviansk]], causando cinco muertos a les mesmes.&lt;ref name=&quot;rt25a&quot;&gt;[http://actualidad.rt.com/actualidad/view/126238-ucrania-muertos-tirotéu-slaviansk Minutu a Minutu: Dellos muertos y mancaos en severos combates cerca de Sláviansk]; ''RT Actualidá'', 24 d'abril de 2014.&lt;/ref&gt; Les fuercies d'autodefensa en Sloviansk, xunto con un refuerzu de [[Krasni Limán]], repelieron l'ataque de los militares ucraínos y darréu esplegar, una parte nel centru y otra parte pa faer un gordón en redol a la ciudá, ensin caltener puestos de control pa evitar ser blancu d'ataques,&lt;ref&gt;[http://en.itar-tass.com/world/729442 Sloviansk self-defense militants redeploy to city's downtown]; ''ITAR-TASS, 24-04-2014.&lt;/ref&gt; mientres les tropes ucraínes concentrar en [[Malinivka (Sloviansk)|Malínivka]], al sur de Sloviansk, ya instalaben ellí defenses en redol a seis vehículos blindaos llixeros [[BMD-1|BMD]].&lt;ref name=&quot;25deabril&quot;/&gt; Tamién s'informó d'un ataque a un puestu de control na llocalidá de [[Jrestyshche]], na ruta dende [[Izium]] a Slaviansk, al norte de Donetsk.&lt;ref name=&quot;25deabril&quot;/&gt; En [[Mariúpol]], les fuercies especiales ucraínes desallugaron a los separatistes del edificiu del conceyu. Reportáronse cinco muertos. Depués del desallugu, el gobiernu de Kiev anunció que recuperara'l control de la ciudá.&lt;ref name=&quot;mariupolabril&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.dw.de/soldaos-ucraínos-recuperen-control-de-mariupol/a-17589245|títulu=Soldaos ucraínos recuperen control de Mariupol|editorial=[[Deutsche Welle]]|fecha=24 d'abril de 2014|fechaaccesu=3 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El presidente de Rusia, Vladímir Putin, calificó a les autoridaes de Kiev como «xunta militar» porque usaron al Exércitu contra los sos ciudadanos.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Putin: Si Kiev usó l'Exércitu contra la población, tratar d'una xunta militar|url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/126251-putin-delitu-grave-kiev-ejercito-ciudadanos|editorial=RT|fecha=24 d'abril de 2014|fechaaccesu=24 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; El ministru de Defensa rusu, [[Serguéi Shoigú]], anunció l'empiezu de maniobres militares cerca de la frontera con Ucraína.&lt;ref name=&quot;25deabril&quot;&gt;{{cita web |url= http://internacional.elpais.com/internacional/2014/04/24/actualidad/1398331490_441077.html|títulu=Tropes ucranias lluchen por encalorar la sulevación en Slaviansk|editorial=El País |fecha=24 d'abril de 2014|fechaaccesu=24 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; Tamién el día 24, les autoridaes de la autoproclamada [[República Popular de Donetsk]] declararon la movilización xeneral de tolos activistes pa faer frente a les tropes ucraínes.&lt;ref name=&quot;25deabril&quot;/&gt;

==== Observadores europeos (25 d'abril-2 de mayu) ====
El [[25 d'abril]], un helicópteru militar [[Mi-8]] del exércitu ucraín esplotó en siendo tirotiáu nel aeropuertu de [[Kramatorsk]]. Según el ministeriu de Defensa d'Ucraína la esplosión producióse por causa de disparos efectuaos por un francotirador con un lanzagranadas. Les milicies de Kramatorsk atribuyéronse l'autoría de los disparos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140425/159863644.html |títulu=Milicies destrúin un helicópteru militar na ciudá ucraína de Kramatorsk|editor= ''RIA Novosti''|fecha= 25 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

Tamién el 25 d'abril, el ministeriu del Interior d'Ucraína informó que na entrada a [[Sloviansk]] unos desconocíos detuvieron un autobús con observadores de la [[Organización pa la Seguridá y Cooperación n'Europa]] (OSCE), amás de cinco militares d'Ucraína y el conductor.&lt;ref name=&quot;osce-yuri&quot;&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/04/25/actualidad/1398417586_204612.html |títulu=La medrana a una guerra imponer a les esperances d'una solución pacífica |editorial=El País |fecha=25 d'abril de 2014 |fechaaccesu=25 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; Sicasí, la OSCE esclarió que nengún de los sos espertos y observadores unviaos a Ucraína atopar ente los reteníos y de que'l mesmu tratábase d'un contingente d'observadores militares unviaos a Ucraína en virtú d'alcuerdos billaterales: cuatro alemanes, un polacu, un checu, un danés y un suecu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.eldiario.es/politica/OSCE-esclaria-observadores-reteníos-Ucraína_0_253375508.html |títulu= La OSCE esclaria que los sos observadores nun tán ente los reteníos n'Ucraína|autor=EFE |editor=''El Diariu''|fecha= 25 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; Viacheslav Ponomariov, alcalde interín de Sloviansk, declaró que les milicies de la ciudá teníen deteníu a esi grupu d'observadores militares na sede de los Servicios de Seguridá d'Ucraína (SBU), ocupada poles milicies prorruses dende va dos selmanes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.rtve.es/noticias/20140425/milicianos-prorrusos-retienen-siete-observadores-osce-esti-ucrania/927600.shtml |títulu= Prorrusos retienen a siete europeos d'una misión d'observación militar nel este d'Ucraína |editor=RTVE |fecha= 25 d'abril de 2014, 20:30h}}&lt;/ref&gt;

Esi mesmu día los representante d'Ucraína nel [[Conseyu de Seguridá de la ONX]], [[Yuri Serguéiev]], afirmó que na frontera suroeste ucraína reparábase una gran concentración d'[[artillería]], tanques y tropes ruses de los distritos del Centru y Norte y tamién sistemes [[BM-21|Grad]].&lt;ref name=&quot;osce-yuri&quot;/&gt;

El [[26 d'abril]], el [[Departamentu de Defensa de los Estaos Xuníos]] comunicó que «en delles ocasiones nes postreres 24 hores, aeronaves ruses entraron nel espaciu aereu ucraín», lo que significaría una violación del [[espaciu aereu]].&lt;ref name=&quot;espaciu aereu&quot;&gt;{{cita web |url=https://www.elmundo.es/internacional/2014/04/26/535aeaeb268y3y3d688b458c.html?a=21f26391c4c687669480d71c892efaa6&amp;t=1398509191|títulu=Rusia violó l'espaciu aereu ucraín delles vegaes, según el Pentágonu editorial=El Mundo|fecha=26 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/mundo/ultimas_noticias/2014/04/140425_ultnot_ucrania_rusia_espaciu_aereo_jgc.shtml|títulu=Aviones rusos entraron n'espaciu aereu d'Ucraína|editorial=BBC Mundu|fecha=26 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; El coronel [[Steve Warren]], voceru d'[[El Pentágonu]], pidió «a los rusos que dean pasos inmediatos pa rebaxar la esguilada de la situación». [[Chuck Hagel]], [[secretariu de Defensa de los Estaos Xuníos]], afirmó que los últimos movimientos de tropes, aeronaves y tanques nes cercaníes d'Ucraína son «peligrosos y desestabilizadores».&lt;ref name=&quot;espaciu aereu&quot; /&gt; Según el diariu norteamericanu ''The Daily Best'', Vladímir Putin cursaría al so gabinete la orde de detener les comunicaciones cola Casa Blanca.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2014/04/25/exclusive-putin-halts-all-talks-with-white-house.html|títulu=Exclusive: Putin Halts All Talks With White House|editorial=The Daily Best|idioma=inglés|fecha=25 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; Pela so parte, el Ministeriu de Defensa rusu comunicó que los aviones militares rusos nun trespasaren nenguna de les fronteres estatales d'Ucraína;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/126434-rusia-aviones-nun entrar-ucrania |títulu=Moscú: Los aviones rusos nun entraron nel espaciu aereu d'Ucraína |editorial=RT |fecha=26 d'abril de 2014|fechaaccesu=26 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; tamién el ministru de Defensa d'Ucraína, [[Mijail Koval]], desmintió la información estauxunidense, negando que Rusia violara l'espaciu aereu ucraín.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/04/25/actualidad/1398446330_103905.html |títulu=El Pentágonu acusa a Rusia de violar l'espaciu aereu d'Ucraína |editorial=El País |fecha=26 d'abril de 2014|fechaaccesu=26 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

El mesmu día l'axencia de noticies [[RIA Novosti]] publicó fotografíes satelitales de les tropes ucraínes aparcaes cerca de Sloviansk. Según el Ministeriu de Defensa rusu, el grupu militar ta creándose «coles mires de borrar del mapa la ciudá con tolos sos habitantes».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140426/1005594998.html |títulu=РИА Новости публикует снимки, запечатлевшие войска Украины у Славянска |editorial=RIA Novosti |fecha=26 d'abril de 2014|fechaaccesu=26 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

La OSCE unvió un grupu p'axustar la lliberación del contingente d'observadores militares, mientres la ministra de Defensa [[Alemaña|alemana]], [[Ursula von der Leyen]], esixía la lliberación inmediata del grupu. Pela so parte dende les fuercies prorruses aseguróse que seríen lliberaos nun truecu con presos del so bandu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/04/26/actualidad/1398519688_278102.html |títulu=La detención d'observadores internacionales alza la tensión n'Ucraína |editorial=El País |fecha=26 d'abril de 2014|fechaaccesu=26 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.elmundo.es/internacional/2014/04/26/535b7445268y3y7a088b456a.html|títulu=Los prorrusos quieren trocar por otros prisioneros a los observadores de la OSCE reteníos|editorial=El Mundo|fecha=26 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; L'alcalde interín de Sloviansk, Vyacheslav Ponomarev, declaró entrín y non que&quot;«el observadores militares europeos nun son quien dicen ser». Yevgeny Gorbik, un voceru de los partidarios de la federalización, dixo a los periodistes que «el observadores militares deteníos participaben n'actividaes d'intelixencia, teníen criptogrames y cuadiernos con notes secretes».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://en.itar-tass.com/world/729701 |títulu=Military observers detained in Slavyansk claim they were on 'sightseeing tour' |autor= ITAR-TASS |fecha=27 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

Pela nueche de la mesma xornada, un grupu d'axentes de la Guardia Nacional ucraína abrió fueu contra un puntu de control d'homes armaos prorrusos cerca de la ciudá de [[Soledar]], nel óblast de Donetsk. Les autodefenses repelieron l'ataque, que dexó como fináu a un miembru de la Guardia Nacional y otru resultó mancáu. Un autodefensa tamién foi mancáu. Amás reportóse que fueron tomaos como rehenes un soldáu ucraín y dos prorrusos, de los cualos unu llogró fuxir. Tres el sucesu, los militares ucraínos retirar n'helicópteru y los activistes prorrusos convocaron a la población nos puestos de control en Kramatorsk, [[Artiómovsk]] y dos ciudaes asitiaes a delles decenes de quilómetros de Sloviansk, pa repeler más ataques en casu de qu'asocedieren.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/126451-ucrania-ataquen-puntu-donetsk |títulu=Combates tres un ataque a un puntu de control na rexón de Donetsk, esti d'Ucraína |editorial=RT |fecha=26 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; Según declaraciones de representantes de la milicia de la [[República Popular de Donetsk]], en [[Horlivka|Gorlivka]] fueron reteníos pola milicia trés oficiales de la fuercia de xera especial del Serviciu de Seguridá d'Ucraína (SSU) que llegaron de Kiev.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://en.itar-tass.com/world/729707 |títulu=People's militia fighters in Donetsk region prinde three force officers from Kiev |autor=ITAR-TASS |fecha=27 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[27 d'abril]], rebeldes prorrusos tomaron el control de les oficines de la [[televisión pública]] rexonal en Donetsk, anunciando que cortaríen la emisión y emitiríen una canal rusa sofitáu pol Kremlin, [[Rossiya 24]]. Esi mesmu día, foi lliberáu por motivos de salú unu de los observadores de países de la OSCE, de nacionalidá sueca, permaneciendo'l restu reteníos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/04/27/actualidad/1398615480_352359.html |títulu=Rebalbos prorrusos tomen la televisión pública rexonal de Donetsk |autor=El País |fecha=27 d'abril de 2014|fechaaccesu=27 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; Na mesma xornada, produciéronse enfrentamientos na ciudá de Donetsk ente ultranacionalistes y manifestantes antigubernamentales nos que resultaron mancaes 14 persones.&lt;ref name=&quot;paisKernes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Donetsk28abril&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/video/actualidad/view/126604-ucrania-choques-nacionalistes-manifestantes-donetsk |títulu=Violentos choques ente ultranacionalistes y autodefenses en Donetsk |autor=RT |fecha=28 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[28 d'abril]], nel [[óblast de Lugansk]] los federalistes proclamaron la República Popular de Lugansk»,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=1524076 |títulu=В Луганске провозглашена &quot;народная республика&quot; |editorial=Vesti |fecha=28 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; mientres na ciudá de [[Stajánov (Ucraína)|Stajánov]] de la mesma rexón, un grupu de ciudadanos construyó un puestu de control.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.teinteresa.es/mundo/alcalde-Slaviansk-observadores-mintieron-identidá_0_1127887515.html#sr=g&amp;m=o&amp;cp=or&amp;ct=-tmc&amp;st=%28opu%20qspwjefe%29&amp;ts=1398532245 |títulu=El observadores militares reteníos en Slaviansk dicen que nun son prisioneros |fecha=27 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; Na llocalidá de [[Schastie]] los ciudadanos detuvieron a 20 miembros d'un batallón policial especial de supresión del separatismu xunto col so comandante y apurrir a les fuercies de seguridá de la República Popular de Lugansk na capital de la rexón.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.odnako.orgblogsgrazhdanskaya-voyna-v-luganskoy-oblasti-grazhdane-poymali-glavnogo-verbovshchika-v-karatelnuyu-miliciyu/ |títulu=Гражданская война: в Луганской области граждане поймали главного вербовщика в «карательную милицию». Константиновка укрепляет баррикады |autor=Odnako |fecha=28 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.odnako.orgblogsgrazhdanskaya-voyna-podstrelenniy-mer-harkova-evakuirovan-v-izrail-karatelnie-specbataloni-konchayut-ne/ |títulu=Гражданская война: подстреленный мэр Харькова эвакуирован в Израиль, «карательные спецбатальоны» кончают не начав |autor=Odnako |fecha=28 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

Tamién esi día, l'alcalde de [[Kharkiv]], [[Hennadiy Kernes]], que s'atopaba so arrestu domiciliariu nocherniegu per parte de les autoridaes de Kiev acusáu de dellos delitos mientres les [[protestes prorruses n'Ucraína de 2014|protestes prorruses]],&lt;ref name=&quot;paisKernes&quot;&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/04/28/actualidad/1398684011_241094.html |títulu=L'atentáu contra l'alcalde de Kharkiv agrava la violencia nel este d'Ucraína |autor=El País |fecha=28 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; recibió un disparu pel costazu que lu afecto al [[Pulmones|pulmón]] y al [[fégadu]], quedando n'estáu grave.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.publico.es/517255/disparen-pol llombu-al alcalde-de-la-principal-ciudá-del este-de-ucrania |títulu=Disparen pel costazu al alcalde de la principal ciudá del este d'Ucraína |fechaaccesu=28 d'abril de 2014 |fecha=28 d'abril de 2014 |editorial=[[Público (España)|Público]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rtKernes&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/126553-alcalde-jarkov-ucrania-asalto |títulu=Ucraína: L'alcalde de Kharkiv, mancáu de gravedá por un impautu de bala |autor=RT |fecha=28 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; Hores más tarde, abrióse una causa penal pa investigar l'ataque. Amás, dar a conocer qu'enantes fuera amenaciáu delles vegaes.&lt;ref name=&quot;Donetsk28abril&quot; /&gt; El mesmu día, manifestantes milicianos de la [[República Popular de Donetsk]] ocuparon la Comisaría de Policía de la ciudá de [[Kostiantynivka]] y controlaron les cais alredor del conceyu.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Prorrusos de Donetsk tomen la comisaría y el conceyu de Kostyantynivka |nome=Manu |apellíu=Gil |publicación=La Información |fecha=28 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; La mayoría de los manifestantes retiróse, dexando un grupu na Comisaría.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140428/159890376.html |títulu=Atentáu contra alcalde marca otra xornada de tensión nel este d'Ucraína|publicación=RIA Novosti |fecha=28 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

Na mesma xornada, Estaos Xuníos y la Xunión Europea aumentaron la [[Llista d'individuos sancionaos mientres la Crisis de Crimea de 2014|llista de persones y empreses sancionaes]], yá non solo pola crisis en Crimea, sinón tamién pola situación nel este ucraín.&lt;ref name= &quot;sanciones28abril&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/126551-obama-sanciones-rusia-eeuu-ucrania |títulu=La Casa Blanca anuncia sanciones contra 7 ciudadanos y 17 empreses ruses |editorial=RT |fecha=28 de marzu de 2014}}&lt;/ref&gt; Los miembros del [[G-7|Grupu de los 7]] tamién decidieron realizar sanciones. Ucraína, Estaos Xuníos y la Xunión Europea consideraron que Rusia «nun ta dando pasos pa cumplir l'alcuerdu» polo que decidieron amontar la presión sobre'l Kremlin con nueves sanciones.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.minutouno.com/notas/320659-el-g7-aplicara-nueves-sanciones-rusia-la crisis-ucrania |títulu=El G7 va aplicar nueves sanciones a Rusia pola crisis n'Ucraína |editorial=Minutouno.com |fecha=28 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; El ministru de Defensa rusu, [[Serguéi Shoigú]], acusó a Estaos Xuníos y a la OTAN d'establecer una presencia militar «ensin precedentes» nes fronteres de Rusia.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/126608-defensa-rusia-eeuu-guarda-militar |títulu=Rusia acusa a EE.XX. d'una presencia militar &quot;ensin precedentes&quot; nes sos fronteres |publicación=RT |fecha=28 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; Pela so parte, el voceru de la canciller [[Alemaña|alemana]] [[Angela Merkel]] esixó la puesta en llibertá de los otros siete observadores de la OSCE &quot;darréu y ensin condiciones&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/04/28/actualidad/1398712258_470273.html |títulu=Merkel prime pa lliberar a los siete inspeutores reteníos |autor=El País |fecha=28 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[29 d'abril]], cerca de 3000 persones participaron conxuntamente con milicianos de la República Popular de Lugansk na ocupación de la sede de l'alministración del [[óblast de Lugansk]]. Los federalistes tamién tomaron el conceyu de la ciudá de [[Pervomaisk (Lugansk)|Pervomaisk]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/126682-manifestantes-administracion-ucrania-lugansk |títulu=Los manifestantes anti-Kiev tomen l'edificiu de l'Alministración rexonal en Lugansk |publicación=RT |fecha=29 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

Pal [[30 d'abril]], milicies armaes prorruses tomaron el Conceyu y la policía de [[Gorlovka]], colo que yá yeren siquier una docena de ciudaes del este d'Ucraína les que pasaren a manes d'activistes prorrusos dende l'entamu de los enfrentamientos armaos: Donetsk, Sloviansk, Gorlovka, Makiivka, Artemivsk, Yenakieve, Khartsyzk, Zhdanivka, Kirovske, Torez, Kostiantynivka, Pervomaisk y Mariupol (recuperada por Kiev el [[25 d'abril]]).&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/04/30/actualidad/1398848313_544543.html |títulu=Hombre armaos tomen el Conceyu y la policía de Gorlovka |autor=El País |fecha=30 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

Esi mesmu día, en Lugansk foi tomada la sede de la televisión llocal LOT. Amás, el presidente interín ucraín, reconoció que les fuercies de seguridá so les órdenes de Kiev «nun son capaces de controlar la situación en Donetsk y Lugansk».&lt;ref name=&quot;fragmentu&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/126544-crisis-ucrania-rusia-manifestaciones-crimea |títulu=Minutu a minutu: El conflictu armáu estaza Ucraína |editorial=RT |fechaaccesu=30 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; Turchínov, nun alcuentru con gobernadores rexonales, aseguró que l'Exércitu Ucraín ta en «máxima alerta» por cuenta de la amenaza que representa Rusia n'Ucraína». Tamién apuró a acelerar la creación de milicies rexonales lleales a Kiev en tol territoriu nacional,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/126769-presidente-interín-ucrania-ejercito-sollerta |títulu=Presidente autoproclamado d'Ucraína: &quot;El nuesu Exércitu ta n'alerta máximo&quot; |editorial=RT |fecha=30 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; reconociendo públicamente que la situación nos óblats de Donetsk y Lugansk escapaba al control de l'autoridá de Kiev.&lt;ref name=&quot;sincontrol&quot;&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/04/30/actualidad/1398848313_544543.html |títulu=El Gobiernu de Kiev almite la perda de dos provincies nel Esti |autor=El País |fecha=30 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[1 de mayu]], la Policía ucraína esvalixó con gases lacrimógenos a un grupu de manifestantes prorrusos na ciudá de Donetsk. Un grupu de persones tamién se dirixó a la sede de la Policía p'axustar la lliberación de dellos presos, llogrando la puesta en llibertá de cuatro activistes. Más tarde, los manifestantes llanzaron piedres, ingresaron a encomalo y tomaron la Fiscalía de Donetsk y los axentes policiales trataron d'esvalixalos usando gases lacrimógenos. La bandera de la República Popular de Donetsk foi izada nel edificiu. Amás, reportáronse disparu per parte de los policías y 26 activistes mancaos, cuatro d'ellos por firida de bala. Tamién hubo un efectivu policial mancáu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/126896-choques-manifestantes-anti-kiev-policia-ucrania |títulu=La Policía ucraniana esvalixada con gases lacrimógenos a manifestantes en Donetsk |editorial=RT |fecha=1 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/mundo/ultimas_noticias/2014/05/140501_ultnot_prorusos_ucrania_donetsk_fiscal_mz.shtml |títulu= Prorrusos tomen la oficina del fiscal rexonal en Dontesk, esti d'Ucraína |editorial=BBC Mundu |fecha=1 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://mexico.cnn.com/mundo/2014/05/01/activistes-pro-rusia-enfrentar con-la-policia-en-donetsk |títulu=Activistes pro-Rusia enfrentar cola policía en Donetsk |editorial=CNN Méxicu |fecha=1 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; Na nueche, activistes de la milicia prorrusa del [[Cuenca Donéts|Donbás]] ocuparon la estación de policía na ciudá de [[Krasnoarmiisk]], nel óblast de Donetsk.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://en.itar-tass.com/world/730198 |títulu=Federalization supporters occupy police station in eastern Ukraine |axencia=Itar Tass |fecha=2 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

Esi mesmu día, Ucraína volvió adoptar el [[serviciu militar]] obligatoriu, por cuenta de la falta de militares pa faer frente al conflictu.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Ukraine reinstates conscription as crisis deepens |editorial=BBC |fecha=1 de mayu de 2014 |url=http://www.bbc.com/news/world-europe-27247428}}&lt;/ref&gt;

==== Operación en Sloviansk y Kramatorsk (2-8 de mayu) ====
{{otros usos|1=Enfrentamientos en Odesa del 2 de mayu de 2014|pa=llograr información sobre la masacre d'Odesa}}

El [[2 de mayu]], un voceru de les milicies prorruses informó que dellos vehículos blindaos taben nes contornes de la ciudá de [[Sloviansk]], según helicópteros militares, y según el so testimoniu, l'exércitu ucraín paecía tar llistu pa executar una operación de barríu en gran escala».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://en.itar-tass.com/world/730202 |títulu=Militia spokesman says sweep operation underway against civilians in Slavyansk |axencia=Itar Tass |fecha=2 de mayu de 2014|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Una fonte del Estáu Mayor ucraín informara enantes que l'asaltu a les sedes públiques y puestos fortificaos que los milicianos controlaben&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.rtve.es/noticias/20140429/prorrusos-tomen-sede-del gobiernu-lugansk-sureste-ucrania/930061|títulu=Milicianos prorrusos tomen delles sedes del Gobiernu nel esti ante la pasividá de la policía|editorial=Radiotelevisión Española|fecha=29 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; nel sureste d'Ucraína empezaría esi día. La operación taba dirixida pol xefe del [[Serviciu de Seguridá Ucraín|Serviciu de Seguridá ucraín]] (SBU), [[Valentyn Nalyvaichenko]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140501/159926356.html |títulu=Afiten pal 2 de mayu l'asaltu a les sedes públiques ocupaes nel este d'Ucraína |publicación=RIA Novosti | fecha=1 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

A les cuatro de la mañana, les fuercies lleales a les nueves autoridaes de Kiev empezaron la operación especial masiva con usu d'alredor de 20 [[helicópteru|helicópteros]], de los cualos les milicies llocales consiguieron baltar con [[lanzagranada|lanzagranaes]]&lt;ref name=&quot;operacionrt&quot; /&gt; siquier dos helicópteros de combate [[Mi-24]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.elmundo.es/internacional/2014/04/30/5361248ee2704ec64d8b457c.html|títulu=Siquier dos muertos y dellos mancaos na ofensiva a gran escala d'Ucraína pa retomar Slaviansk|editorial=El Mundo|fecha=2 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rtve sloviansk&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/mundo/ultimas_noticias/2014/05/140502_ultnot_ucrania_sloviansk_combates_men.shtml|editorial=BBC Mundu|títulu=Rebalbes prorrusos balten dos helicópteros nel este d'Ucraína|fecha=2 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nytimes.com/2014/05/03/world/europe/ukraine.html?ref=world&amp;_r=0|títulu=Clashes in Eastern Ukraine as Moscow Issues New Warnings|editorial=The New York Times|fecha=2 de mayu de 2014|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.abc.es/internacional/20140502/abci-prorrusos-helicoptero-201405020616.html|títulu=Los prorrusos de Slaviansk afirmen baltar dos helicópteros mientres una operación ucraniana|editorial=ABC|fecha=2 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.infolibre.es/noticias/mundo/2014/05/02/el_exercito_ucrania_pierde_dos_helicopteros_una_operacion_especial_slaviansk_16486_1022.html|títulu=L'Exércitu d'Ucraína pierde dos helicópteros nuna operación especial en Slaviansk|editorial=infoLibre|fecha=2 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; —según delles fontes fueron trés&lt;ref name=&quot;Od&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.odnako.orgblogshunta-shturmuet-slavyansk/ |títulu=Хунта штурмует Славянск |idioma=rusu |publicación=Odnako |fecha=2 de mayu de 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;operacionrt&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.lavozdegalicia.es/noticia/internacional/2014/05/02/fuercies-ucraínes-empezaron-operacion-retomar-slaviansk/00031399008013512487293.htm|títulu=Trés helicópteros baltaos y dos militares muertos na operación d'Ucraína en Slaviansk|editorial=La Voz de Galicia|fecha=2 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; ya inclusive otres afirmen que cuatro—.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/video/actualidad/view/126984-kiev-ofensiva-militar-slaviansk-acuerdo-ginebra|títulu=Kiev llanza una ofensiva militar en Slaviansk abrasando los alcuerdos de Xinebra|editorial=RT|fecha=2 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; Foi prindáu un pilotu mancáu quien según los habitantes llocales foi abandonáu polos sos compañeru.&lt;ref name=&quot;Od&quot;/&gt; El líder de los prorrusos de Sloviansk dixo qu'había cinco muertos ente les sos files y dellos mancaos.&lt;ref name=&quot;operacionrt&quot; /&gt; Pela so parte, les autoridaes de Kiev reconocieron de que dos de los sos helicópteros fueron baltaos y siquier dos militares morrieron,&lt;ref name=&quot;rtve sloviansk&quot;&gt;{{cita web |url=https://www.rtve.es/noticias/20140502/prorrusos-acusen-ucrania-llanzar-operacion-gran-escala-pa-retomar-slaviansk/931640.shtml|títulu=Los prorrusos balten dos helicópteros y aguanten la ofensiva del Exércitu en Slaviansk|editorial=Radiotelevisión Española|fecha=2 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; y afirmaron amás que foi averiáu unu de los sos helicópteros de tresporte militar [[Mi-8]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://en.itar-tass.com/world/730241 |títulu=Ukraine helicopters strike on massive gatherings of Sloviansk civilians |axencia=Itar-Tass |idioma=inglés |fecha=2 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; Los habitantes de la ciudá construyeron barricaes pa bloquiar el pasu de los blindaos ucraínos. Según les fuercies d'autodefensa, pela radio pueden escuchase comunicaciones n'inglés, lo que según delles interpretaciones indicaría la presencia de tropes estranxeres.&lt;ref name=&quot;Od&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;rtve sloviansk&quot; /&gt; El Serviciu de Seguridá d'Ucraína aseguró qu'ente los defensores prorrusos habíen «fuercies estranxeres con preparación militar» y el Ministeriu d'Esteriores rusu afirmó qu'ente les fuercies que llanzaron la ofensiva habíen «estranxeros de fala inglesa».&lt;ref name=&quot;rtve sloviansk&quot; /&gt;

Dempués de que 10 de los puestos de control nes carreteres fueron destruyíos pol exércitu ucraín, habitantes desarmaos de Sloviansk formaron un escudu humanu encarando los tanques de guerra alredor de la ciudá, en que'l so interior hai barricaes cada 100 metros.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140502/159929270.html |títulu=Los vecinos de Slaviansk corten los accesos a la ciudá con un escudu humanu |publicación=RIA Novosti |fecha=2 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; Les milicies populares esplegar por tolos barrios urbanos. Efectivos de la milicia de Sloviansk distribuyir polos barrios de la ciudá y taben armaos con rifles d'asaltu, escopetes y cócteles molotov. Grupos d'asaltu del exércitu ucraín y contratistes apoderar de la llomba Karachún, qu'apodera la ciudá y tomaron el control de la emisora de televisión llocal y la estación del ferrocarril, mientres les fuercies armaes ucraínes bloquiaron el tráficu ferroviariu alredor de Sloviansk. Tamién se reportaron baltaderes y disparos escontra edificios redoma a los puestos de control.&lt;ref name=&quot;operacionrt&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/126946-empiezu-operacion-militar-ucrania-slaviansk |títulu=Kiev empieza una operación militar a gran escala na ciudá ucraína de Slaviansk |publicación=RT |fecha=2 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

Moscú calificó la ofensiva de «criminal» y convocó una xunta estraordinaria del [[Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/126999-rusia-consejo-seguridad-onu-slaviansk-ucrania |títulu=Rusia convoca al Conseyu de Seguridá de la ONX pola operación militar en Slaviansk |publicación=RT | fecha=2 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; El voceru de Vladímir Putin, [[Dmitri Peskov]], dixo que «mientres Rusia fai esfuercios pa rebaxar la tensión ya iguar el conflictu, el réxime de Kiev ordenó a la so aviación de combate disparar contra ciudaes y pueblos, y llanzar una operación de castigu que de fechu destruyó toa esperanza de viabilidá de los alcuerdos alcanzaos en Xinebra».&lt;ref name=&quot;rtve sloviansk&quot; /&gt; El representante permanente de Rusia na ONX, [[Vitali Churkin]], dixo na xunta convocada que si non se detién l'aventura criminal de ''la banda de Kiev'', les consecuencies pa Ucraína van ser catastrófiques» y que l'actual gobiernu ta tomando midíes contra'l so propiu pueblu, lo que «demuestra la incapacidá de Kiev pa cumplir col alcuerdu de Xinebra».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/127008-rusia-onu-ucrania-slaviansk |títulu=Rusia ante la ONX: &quot;Si nun cesa l'aventura criminal de Kiev, les consecuencies van ser catastrófiques&quot; |publicación=RT | fecha=2 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

Tres diez hores de conflictu, Sloviansk volvía a la tirante normalidá. Los accesos per carretera atópense bloquiaos. Los milicianos llevantaron barricaes nes víes de comunicación, tomaron la estación de ferrocarril de la [[Yasynuvata|capital]] del [[raión de Yasynuvata]] y cortaron la lletricidá y la comunicación per vía ferrial col norte, trupa aglomeración industrial. Los avisos por megafonía nel bastión rebalbu sorrayaben la situación d'escepcionalidá.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/05/02/actualidad/1399011896_660369.html|títulu=Ucraína empieza una operación pa retomar Slaviansk|editorial=El País|fecha=2 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

Coles mesmes qu'asocedía la operación en Sláviansk, l'autoridá aérea ucraína prohibió los vuelos d'aerollinies ruses escontra Ucraína, yá que-yos foi cerráu l'espaciu aereu ucraín. [[Aeroflot|Aeroflot–Llinies Aérees Ruses]] yá atayara un vuelu previstu ente Moscú y Kharkiv. L'Axencia federal de Tresporte Aereu de Rusia calificó la midida adoptada como «una violación ensin precedentes de los alcuerdos internacionales» y consideró que «va causar graves perxuicios a los habitantes de les rexones orientales d'Ucraína».&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.infobae.com/2014/05/02/1561365-moscu-amenacia-cortar-el gas-y-ucrania-prohibe-vuelos-rusos|títulu=Moscú amenacia con cortar el gas y Ucraína prohibe vuelos rusos|editorial=Infobae|fecha=2 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; En Odesa, produciéronse disturbios que dexaron 4 muertos ente los manifestantes prorrusos, munchos de los cualos abellugar darréu nun edificiu oficial, denomináu Casa de los Sindicatos, al que grupos de partidarios de Kiev prendieron fueu, dexando 31 muertos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/05/02/actualidad/1399011896_660369.html |títulu=La quema d'un edifico mientres los choques en Odesa dexa 31 muertos|editorial=El País|fecha=2 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

En [[Kramatorsk]], la [[Guardia Nacional d'Ucraína|Guardia Nacional Ucraína]] empezó una ofensiva contra la ciudá.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140502/1006334508.html |títulu=Украинская Нацгвардия штурмует Краматорск|idioma=rusu|editorial=RIA Novosti|fecha=2 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; Ente la población llocal hubo diez muertos y decenes de mancaos.&lt;ref name=&quot;Od2&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.odnako.orgblogsboy-za-slavyansk-onlayn-translyaciya-obnovleno-2255/ |títulu=Бой за Славянск и Краматорск |idioma=rusu |publicación=Odnako |fecha=2 de mayu de 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rtkrama&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140503/1006336192.html |títulu=Врач: счет убитых и раненых в ходе штурма Краматорска идет на десятки|idioma=rusu|editorial=RIA Novosti|fecha=2 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; Mientres el día una caravana de más de 10 vehículos blindaos y otros equipos militares foi bloquiada por manifestantes civiles y poles milicies, pero al anochecerín los blindaos empezaron a disparar les sos ametralladores.&lt;ref name=&quot;rtkrama&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/127020-asaltu-kramatorsk-ejercito-ucrania |títulu=La Guardia Nacional d'Ucraína asalta la ciudá de Kramatorsk |publicación=RT |fecha=2 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El xefe de gabinete de la Presidencia ucraína en funciones, [[Serguéi Pashinski]], dixo que «l'operativu desenvolvióse conforme colo programao y contiunuará». El primer ministru rusu criticó les aiciones de Kiev y encamentó a les autoridaes a detener la matanza de los sos propios ciudadanos.&lt;ref name=&quot;rtkrama&quot; /&gt;

El día [[3 de mayu]] fueron finalmente lliberaos los observadores de la OSCE, a los que les milicies prorruses acusaben d'espiar pa la OTAN.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/05/03/actualidad/1399092847_849257.html |títulu=Lliberaos los observadores de la OSCE reteníos n'Ucraína |publicación=El País |fecha=3 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; El observadores fueron apurríos nun puestu de control cerca de Sloviansk al secretariu xeneral del [[Conseyu d'Europa]], [[Thorbjørn Jagland]]. Los secuestraos yeren cuatro alemanes, un checu, un danés y un polacu y cinco soldaos ucraínos que los acompañaben. Depués, pela nueche llegaron al aeropuertu de [[Berlín]], onde fueron recibíos por funcionarios alemanes.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.dw.de/observadores-de-la-osce-lleguen-a-alemania-tres-la so-liberaci%C3%B3n/a-17610909|títulu=Observadores de la OSCE lleguen a Alemaña tres la so lliberación editorial=Deutsche Welle|fecha=3 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

Esi mesmu día, en [[Andréevka]], pela rodiada de Sloviansk, diez persones finaron y otros cuarenta resultaron mancaes cuando miembros del ''Sector Derechu'' dispararon contra civiles que formaben una cadena humana. Los atacantes tamién abrieron fueu contra les persones que trataben d'asistir a los mancaos y reportóse que siquier 15 vehículos blindaos fueron neutralizaos polos civiles.&lt;ref name=&quot;rt3m&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/127064-ucrania-sector-derechu-matar-civiles|títulu=Ultranacionalistes ucraínos disparen contra una cadena humana matando a 10 persones|publicación=RT |fecha=3 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; Amás, les fuercies especiales ucraínes ([[Guardia Nacional d'Ucraína|Guardia Nacional]] y exércitu) empecipiaron un operativu en [[Mariupol]]. Na plaza central rexuntáronse cerca de 300 civiles dispuestos a «oponer resistencia a los atacantes». Informar de la presencia de delles unidaes de les tropes especiales na zona urbana y de un asaltu al edificiu del Conceyu, controláu por prorrusos. Reportáronse dellos mancaos en dambos bandos. Un combate ente les tropes de Kiev y milicies prorruses asocedió nuna torre de televisión pela rodiada de [[Konstantínovka]]. Tamién se reportó que vehículos blindaos de Kiev esplegar na ciudá.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/127103-puertu-mariupol-ucrania-operativu-ejercito |títulu=Kiev empecipia un operativu militar na ciudá portuaria de Mariupol|publicación=RT |fecha=3 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

Tamién se reportaron más operaciones militares en Kramatorsk y Sloviansk.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.dw.de/ff-aa-de-ucrania-contin%C3%BAan-ofensiva-contra-separatistes/a-17609976 |títulu=FF. AA. d'Ucraína siguen ofensiva contra separatistes editorial=Deutsche Welle|fecha=3 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; En Kramatorsk, les tropes gubernamentales repondríen el control d'una torre de televisión y reportóse de que siquier dos persones morrieron y 12 resultaron mancaes. Un portal d'Internet local falaba sobre 5 muertos y 17 mancaos, citando fontes médiques. Ente que, en Sloviansk un voceru de los separatistes prorrusos informó de la muerte de 11 civiles y cuatro homes armaos.&lt;ref name=&quot;tresmayodw&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.dw.de/rusia-lleva-a-cabo-una guerra ensin declarar-contra-ucrania/a-17610976|títulu=“Rusia lleva a cabu una guerra ensin declarar contra Ucraína”|editorial=Deutsche Welle|fecha=3 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[4 de mayu]] les milicia del este d'Ucraína recuperaron el control de les ciudaes de Sloviansk, y Kramatorsk y el pobláu de Andréevka. Como resultáu d'un ataque de les fuercies d'autodefensa, los militares ucraínos tuvieron que dexar la zona del aeropuertu de Kramatorsk.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://en.itar-tass.com/world/730390 |títulu=East-Ukraine's self-defense forces regain control of several important towns |axencia=Itar-Tass |idioma=inglés |fecha= 4 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; Les milicies de Slaviansk llograron qu'un destacamentu de guardias nacionales ucraínos saliera de la ciudá.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://en.itar-tass.com/world/730411 |títulu=Federalization supporters force Ukraine's national guards off Slavyansk |axencia=Itar-Tass |idioma=inglés |fecha= 4 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; En Donetsk manifestantes ocuparon l'alministración del [[Raión de Lenin (Donetsk)|distritu de Leninski]],&lt;ref name=&quot;fsod&quot;&gt;{{cita web |url=http://en.itar-tass.com/world/730435 |títulu=Ukraine's federalization supporters occupy Donetsk city executive committee |idioma=inglés |axencia=Itar-Tass |fecha=5 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; según tamién l'edificiu del fiscal militar Donetsk,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140504/1006515057.html |idioma=rusu |títulu=Активисты: митингующие в Донецке заняли здание военной прокуратуры |publicación=RIA Novosti |fecha=4 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; ente que l'alcalde de la ciudá apurrió a delegaos de la ciudá les llaves de l'alcaldía como símbolu de que &quot;el poder ye trasferido al pueblu&quot;,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140504/1006525604.html |idioma=rusu |títulu=Активисты: Мэр Донецка передал полномочия сторонникам федерализации |publicación=RIA Novosti |fecha=4 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; anque l'alcalde siguió n'exerciciu de les sos funciones.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140505/1006538112.html |idioma=rusu |títulu=Пресс-служба горсовета: мэр Донецка не отказывался от полномочий |publicación=RIA Novosti |fecha=4 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

Tamién el 4 de mayu les autoridaes de la República Popular de Donetsk anunciaron la fundación del primer reximientu del Exércitu Republicanu que va xunir a toles fuercies de les autodefenses de la rexón y la conformanza'l so primer reximientu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/127171-donetsk-autodefenses-ejercito-republicanu-ucrania |títulu=Autodefenses de Donetsk xunir pa formar l'Exércitu Republicanu |publicación=RT |fecha=4 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

Vehículos blindaos del exércitu ucraín que diben en direición de la ciudá de Donetsk entraron disparando a la ciudá de Konstantinovka, onde al empezar el [[5 de mayu]] rexistrábense quemes y sonaben serenes y les campanes de les ilesies.&lt;ref name=&quot;fsod&quot;/&gt; Nes contornes de Sloviansk volver# a entamar los combates na mañana del 5 de mayu, con saldu inicial de 4 militares ucraínos muertos y 30 mancaos;&lt;ref name=&quot;rt5m&quot;&gt;{{cita web | url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/127228-ucrania-slaviansk-victimas | títulu=Combates pela rodiada de Slaviansk dexen víctimes |publicación=RT | fecha=5 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; 25 mancaos y siquier 10 muertos del llau de les autodefenses de Sloviansk.&lt;ref name=&quot;ria5m&quot;&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140505/159955546.html |títulu=Siquier 10 muertos del llau de les milicies en Slaviansk |publicación=Ria Novosti |fecha=5 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; El mesmu día otru helicópteru [[Mi-24]] de la Fuercia Aérea d'Ucraína foi baltáu en Sloviansk.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140505/159955981.html |títulu=Otru helicópteru de la Fuercia Aérea d'Ucraína baltáu en Slaviansk |publicación=Ria Novosti |fecha=5 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:2014-05-09. День Победы в Донецке 237.jpg|thumb|Manifestación pro-rusa en Donetsk el 9 de mayu]]

El [[6 de mayu]] Fuercies Especiales d'Ucraína atacaron los puestos de control de les autodefenses de la ciudá de [[Mariupol]]; a lo menos hubo un muertu y trés mancaos de les autodefenses.&lt;ref name=&quot;rt16m&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/127357-ucrania-tiroteos-mariupol |títulu=Siquier un muertu y trés mancaos tres l'asaltu de Mariupol |publicación=RT |fecha=6 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; Na población de Debáltsevo activistes que llevaben banderes de la [[República Popular de Donetsk]] ocuparon la sede del parllamentu municipal.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140506/159961692.html |títulu=L'este d'Ucraína preparar pa enfrentar nuevos ataques |publicación=RIA Novosti |fecha=6 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

Entrín y non, en [[Kiev]], la [[Rada Suprema d'Ucraína]] realizó una secreta sobre la situación militar nel este y sureste del país y los sucesos d'[[Odesa]], na cual por mayoría de votos fueron espulsaron de la Rada a tolos diputaos [[Partíu Comunista d'Ucraína|comunistes]], y el [[Partíu de les Rexones]] retirar de la sesión, en protesta porque nun foi pública. La Rada ratificó'l decretu que reimplanta parcialmente'l serviciu militar obligatoriu y ordenó un reclutamiento parcial mientres los siguientes 45 díes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140506/159972738.html |títulu=El Parllamentu d'Ucraína espulsa a los comunistes y restaura la mili |publicación=RIA Novosti |fecha=6 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[7 de mayu]] les autodefenses de [[Sloviansk]] intercambiaron a trés axentes del grupu d'élite Alfa pol escoyíu por una manifestación como gobernador popular de Donetsk, [[Pável Gúbarev]], el vicealcalde de Slaviansk, Ígor Perepechayenko y otru deteníu poles autoridaes ucraínes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/127437-autodefenses-slaviansk-intercambiar-axente-gobernador-popular-donetsk |títulu=Autodefenses intercambien a 3 axentes especiales pol 'gobernador popular' de Donetsk |publicación=RT |fecha=7 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; El mesmu día fuercies de seguridá ucraínes detuvieron al ministru de Defensa de la República Popular de Donetsk, Ígor Kakidziánov.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=EFE |url=http://www.telemetro.com/internacionales/Prinden-Defensa-autoproclamada-Republica-Donetsk_0_695330595.html#.O2rtp4F5Oso |títulu=Prinden al ministru de Defensa de la autoproclamada República de Donetsk |publicación=Telemetro |fecha=7 de mayu de 2014 }}&lt;/ref&gt; En [[Mariupol]] los partidarios de la República recuperaron el control del Conceyu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.republica.com/2014/05/07/los-prorrusos-vuelven controlar-conceyu-de-mariupol-al sur-de-donetsk_800395/ |títulu=Les milicies prorruses recuperen el control del Conceyu de Mariupol |publicación=República |fecha=7 de mayu de 2014 }}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:2014-05-09. День Победы в Донецке 355.jpg|thumb|Donetsk el 9 de mayu]]

El presidente rusu, [[Vladímir Putin]], llamó a los sectores d'oposición al gobiernu central de Kiev a retardar el referendu pa l'autonomía de Donetsk y Lugansk previstu pal 11 de mayu. El candidatu a la presidencia d'Ucraína [[Petro Poroshenko]] aseguró que la situación nel este d'Ucraína puede ameyorar gracies a esi llamamientu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/127460-ucrania-putin-eleiciones-guerra-rusia |títulu=Candidatu a la presidencia d'Ucraína: La situación ameyora gracies al llamamientu de Putin |publicación=RT |fecha=7 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; Sicasí, el [[8 de mayu]] los integrantes de l'asamblea popular de Donetsk y el Conseyu Civil de Lugansk decidieron nun aplazar la celebración del referendu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.publico.es/internacional/519350/los-prorrusos-de-ucrania-desoyen-a-putin-y-caltienen-el referendu separatista |títulu=Los prorrusos d'Ucraína desoyen a Putin y caltienen el referendu separatista |publicación=Público |fecha=8 de mayu de 2014.}}&lt;/ref&gt;

==== Confrontación en Mariupol (9-10 de mayu) ====
{{AP|Conflictu en Mariupol de mayu de 2014}}
El [[9 de mayu]] entraron na ciudá de [[Mariupol]] tanques de guerra y tropes de la Guardia Nacional y l'exércitu ucraín qu'atacaron con lanzagranadas la sede de la policía llocal partidaria de los federalista y dispararon contra les barricaes y contra persones que protestaben na cai. Como resultancia morrieron a lo menos 20 defensores de la ciudá y un militar ucraín y la sede de la policía foi consumida poles llapada.&lt;ref name=&quot;rt9m1&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/127591-combates-mariupol-dia-victoria |títulu=Combates na ciudá de Mariupol nel Día de la Victoria |publicación= RT |fecha=9 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.principiamarsupia.com/2014/05/09/recopilacion-de-videos-de-mariupol/ |apellíu=Sicilia |nome=Alberto |títulu=Recopilación de videos de Mariupol |publicación=Público |fecha=9 de mayu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180627144808/http://www.principiamarsupia.com/2014/05/09/recopilacion-de-videos-de-mariupol/ |fechaarchivu=2018-06-27 }}&lt;/ref&gt; Los habitantes de la Mariupol prindaron un tanque de guerra ucraín.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://rt.com/files/news/26/92/c0/00/20.jpg|títulu=People climb an armored vehicle captured after Ukrainian forces attacked police headquarters in Mariupol. May 9, 2014.(Reuters / Marko Djurica)|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://rt.com/news/157996-civilians-block-apc-mariupol/ |autor1=Reuters|autor2=Marko Djurica |títulu=Citizens block APCs shooting their way through Mariupol |idioma=inglés |fecha=9 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; N'otres ciudaes del sureste d'Ucraína, como [[Donetsk]] y [[Sloviansk]], realizáronse manifestaciones de conmemoración del [[Día de la Victoria]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.lavanguardia.com/internacional/20140509/54406756252/miles-de-prorrusos-desafíen-a-kiev-al-celebrar-dia-de-la victoria-en-donetsk.html |autor=EFE |títulu=Miles de prorrusos desafían a Kiev al celebrar Día de la Victoria en Donetsk |publicación=La Vanguardia |fecha=9 de mayu de 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140509/160011739.html |títulu=Slaviansk celebra'l Día de la Victoria sitiáu poles fuercies de Kiev |publicación=''RIA Novosti |fecha=9 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/127592-pesar-advertencia-sureste-ucrania-celebra-dia-victoria |títulu= A pesar de les alvertencies, el sureste d'Ucraína celebra'l Día de la Victoria |publicación= RT |fecha=9 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

La Guardia Nacional d'Ucraína y los tanque retirar de Mariupol el [[10 de mayu]], ente que los sos habitantes dexaben ufriendes florales nes puertes de la sede quemada de la policía.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Blair|nome=David|coautores=AFP|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/ukraine/10821859/Ukraine-pro-Russian-protesters-control-streets-of-Mariupol-on-day-after-deadly-fighting.html|títulu=Ukraine: pro-Russian protesters control streets of Mariupol on day after deadly fighting|idioma=inglés|periódicu=The Telegraph|fecha=10 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; Un vehículu blindáu abandonáu poles tropes ucraínes nes cais amburó en llapaes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://rt.com/news/158080-mariupol-shooting-fire-assault/ |apellíu=Phillips |nome=Graham |idioma=inglés |títulu=APC set on fire |publicación=RT | fecha=10 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

==== Referendos separatistes en Donetsk y Lugansk (11-12 de mayu) ====
{{AP|Referendu sobre'l estatus políticu de Donetsk de 2014|Referendu sobre'l estatus políticu de Lugansk de 2014}}
[[Ficheru:2014-05-11._Референдум_в_Донецке_017.jpg|thumb|Cola pa votar nel referendu en Donetsk, el 11 de mayu de 2014.]]
El [[11 de mayu]] llevar a cabu un [[referendu]] sobre l'autodeterminación de los óblast de Donetsk y Lugansk.&lt;ref name=&quot;11m2014&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/galerias/actualidad/view/127772-referendu-ucrania-federal |títulu=Xigantesques coles en Lugansk y Donetsk pa votar sobre la independencia |publicación=RT |fecha=11 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; La participación en Donetsk algamó'l 74,87% de los ciudadanos y en Lugansk el 81%.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/127722-donetsk-lugansk-referendu-ucrania |títulu=Minutu a minutu: Donetsk y Lugansk votaron nel referendu sobre la so soberanía |publicación=RT |fecha=11 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; Na ciudá de [[Krasnoarmiisk]] un comandu de la Guardia nacional d'Ucraína detuvo la votación nun colexu eleutoral y disparó rabaseres de fusil contra los ciudadanos desarmaos, matando a unu d'ellos; los vecinos allegaron de forma masiva al puestu de votación pa defendelo.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.publico.es/520074/milicies-pro-kiev-maten-a-un vecín-en deteniendo-la-votacion-en-un colexu eleutoral |títulu= Milicies pro-Kiev maten a un vecín, en deteniendo la votación nun colexu eleutoral |publicación =Público'' | fecha= 11 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; El 89.7% de los eleutores del óblast de Donetsk votó a favor de la independencia de la República Popular de Donetsk y según la Comisión Eleutoral nel óblast de Lugansk el 96,2% de los votantes optó por dixebrar se d'Ucraína.&lt;ref name=&quot;referendu&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/127805-ucrania-referendu-donetsk-lugansk/ |títulu=Ucraína: Lugansk y Donetsk votaron masivamente a favor de l'autodeterminación |publicación=RT |fecha=12 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; Les rexones de Donetsk y Lugansk declaráronse independientes d'Ucraína como Repúbliques Populares.&lt;ref name=&quot;independencia&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.elperiodico.com/es/noticias/internacional/donetsk-declara-independencia-ucrania-pide-integrase-rusia-3271349 |títulu=Donetsk y Lugansk declaren la so independencia d'Ucraína y pide integrase en Rusia |publicación=El Periódico |fecha=13 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; La República Popular de Donetsk solicitó a Rusia que considere la so incorporación na Federación Rusa, pero'l Kremlin amosóse cautelosu y nun dio una respuesta inmediata.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/revista_de_prensa/20140513/160045253.html |títulu=Moscú cautelosa ante la solicitú d'adhesión de Donetsk |publicación=RIA Novosti |fecha=13 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

Tamién el llunes 12 dar a conocer una iniciativa pa xunir les Repúbliques Populares de Donetsk y Lugansk nun [[Estáu soberanu]] conxuntu y anuncióse que se realizaríen negociaciones pal efeutu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/127914-republica-donetsk-lugansk-negociaciones-union|títulu=Les repúbliques de Donetsk y Lugansk empecipien negociaciones pa conformar un estáu editorial=RT|fecha=13 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

==== Esguilada de violencia (13-24 de mayu) ====
Na mañana del [[13 de mayu]], cuando se dirixía a les negociaciones pa la conformanza del nuevu estáu, el gobernador popular de Lugansk, [[Valeri Bólotov]], foi mancáu a bala nun atentáu.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=https://www.europapress.es/internacional/noticia-mancáu-bala-gobernador-republica-popular-lugansk-20140513140655.html|títulu=Mancáu de bala'l gobernador de la República Popular de Lugansk|autor=Europa Press|fecha=13 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://voiceofrussia.com/news/2014_05_13/Attempt-made-at-life-of-Lugansk-Peoples-governor-8444/ |títulu=Attempt made at life of Lugansk People's governor |idioma=inglés |publicación=The Voice of Russia |fecha=13 de mayu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140727015347/http://voiceofrussia.com/news/2014_05_13/Attempt-made-at-life-of-Lugansk-Peoples-governor-8444/ |fechaarchivu=2014-07-27 }}&lt;/ref&gt;Los disparos fueron fechos a llarga distancia, cuando Bolotov treslladar nun vehículu.&lt;ref&gt;{{cita publicación |autor=Prensa Llatina|fecha=13 de mayu de 2014|url=http://www.prensa-latina.cu/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;idioma=1&amp;id=2676071&amp;Itemid=1|títulu=Mancáu n'atentáu gobernador popular de Lugansk, Ucraína}}&lt;/ref&gt;

Esi mesmu día, el ministru de Defensa d'Ucraína comunicó que siete soldaos morrieren por una emboscada na ciudá de [[Kramatorsk]]. Nun principiu, les víctimes mortales yeren seis, pero un militar morrió dempués por causa de les firíes. Kiev tamién precisó qu'una columna de blindaos recibió disparos cuando s'averaba a una ponte, a unos 20 quilómetros de Kramatorsk escontra les 13:00 hora llocal; los atacantes emplegaron [[lanzagranada|lanzagranaes]].&lt;ref name=&quot;El País 13 de mayu&quot;&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/05/13/actualidad/1399980526_437175.html|títulu=Siete soldaos ucranios muerren nuna emboscada na rexón de Donetsk|editorial=El País|fecha=13 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; Según un voceru de la milicies de Donetsk, l'enfrentamientu armáu empecipióse cuando un convói de vehículos blindaos diba pela carretera cerca de l'aldega d'[[Oktiábrskoye (Sloviansk, Donetsk)|Oktiábrskoye]] y la milicia bloquió la vía; fueron destruyíos un tresporte blindáu de personal y un vehículu con municiones, que s'amburó y españó mientres media hora. Oktiábrskoye foi depués dafechu arrodiada por fuercies de la Guardia Nacional.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://en.itar-tass.com/world/731476 |títulu=Ukrainian National Guard surrounds village in Donetsk Region — militia spokesman |idioma=inglés |axencia=Itar-Tass |fecha=13 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.publico.es/internacional/520525/los-insurxentes-ucraínos-retomen-les armes-en proclamando-la so-independencia |títulu=Los insurxentes ucraínos retomen les armes en proclamando la so independencia |publicación=Público |fecha=13 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

Na nueche del [[14 de mayu]], una columna de 10 vehículos blindaos escoltaos por helicópteros entró na aldega de Solntsevo, onde s'empecipió un tirotéu intensu, que duró trenta minutos.&lt;ref name=&quot;tass15m&quot;/&gt; Según les fontes ucraínes los militares trataben de rescatar funcionarios de seguridá reteníos por milicianos,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://dt.ua/UKRAINE/pid-kramatorskom-rozpochavsya-finalniy-etap-arreyo-143267_.html |títulu=Під Краматорськом розпочався фінальний етап АТО |idioma=ucraín |autor=Дмитро Тимчук |publicación=Дзеркало Тижня |fecha=15 de mayu de 2014. }}&lt;/ref&gt; trés de los cualos fueron prindaos, unu de los cualos con una granada antitanque, según informaron los militares.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.ukrinform.ua/ukr/news/siloviki_vshchent_znishchili_bazu_teroristiv_pid_kramatorskom_1938711 |títulu= Силовики вщент знищили базу терористів під Краматорськом |idioma=ucraín |publicación= УкрІнформ |fecha= 15 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[15 de mayu]] trés persones morrieron y trés quedaron mancaes na carretera cerca del pobláu de [[Starovarvarivka]], cuando vehículos blindaos del exércitu d'Ucraína abrieron fueu contra vehículos civiles, matando a trés persones y mancando a otros trés. Según un voceru de la milicia de Kramatorsk, una de les finaes ye una señora que diba nel so coche pa la so casa cola so familia y recibió un tiru na cabeza; dos homes nuevos que diben nun microbús tamién morrieron al ser algamaos polos disparu. El coche en que viaxaben dos periodistes de l'axencia [[Ruptly]] tamién foi tirotiáu, pero los ocupantes salieron ilesos.&lt;ref name=&quot;tass15m&quot;&gt;{{cita web |url=http://en.itar-tass.com/world/731820 |títulu=Ukrainian APCs open fire at RT's videu crew near Kramatorsk |idioma=inglés |axencia=Itar-Tass |fecha=15 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

Na tarde del 15 de mayu, unidaes militares ucraínes dispararon nutríu fueu d'[[artillería]] nes contornes de [[Sloviansk]], principalmente contra les posiciones de les autodefenses en [[Andréevka]], [[Semenivka (Kramatorsk)|Semenivka]], [[Krasni Limán]] y nel monte Kargun. La carretera ente Sloviansk y [[Kramatorsk]] foi bloquiada pola Guardia Nacional.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://en.itar-tass.com/world/731850 |títulu=On the outskirts of Slavyansk, volunteer corps members are battling against Kiev's army |idioma=inglés |apellíu=Pochuev |nome=Mikhail |axencia=Itar-Tass |fecha=16 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El gobernador de la [[República Popular de Donetsk]], [[Pável Gúbarev]], anunciu na nueche del 15 de mayu qu'a la media nueche vencía los plazu por que les fuercies militares d'Ucraína retirar de la rexón y afirmó que si nes próximes hores Kiev nun retira les sos tropes del territoriu de la república, les autodefenses van empecipiar una ofensiva contra los que llamó «invasores ucraínos».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/128190-ucrania-donetsk-gubarev-estado-guerra |títulu=Declaren la llei marcial na República del Donetsk |publicación=RT |fecha=15 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[17 de mayu]] foi deteníu nun puestu fronterizu'l gobernador de Lugansk, Valeri Bólotov, uando tornaba d'un tratamientu médicu que ta recibiendo en Rusia poles firíes que sufrió nun atentáu.&lt;ref name=&quot;pub17m&quot;&gt;{{cita web |url=https://www.publico.es/internacional/521335/separatistes-prorrusos-rescaten-a-la so-líder-antes-de-les negociaciones-de-paz-en-ucrania |títulu=Separatistes prorrusos rescaten al so líder antes de les negociaciones de paz n'Ucraína |publicación=Público |fecha=17 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; Más d'un centenar de milicianos de la República de Lugansk llograron lliberar a Bólotov hores dempués.&lt;ref name=&quot;pub17m&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;umm&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/128315-ucrania-kiev-guerra-caos-crisis-topetes |títulu=Minutu a minutu: Situación de guerra nel este d'Ucraína |publicación=RT |fechaaccesu=18 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[18 de mayu]] na Plaza de la Llibertá de [[Kharkiv]] llevar a cabu una manifestación convocada pol Movimientu del Sureste», que'l so coordinador, [[Yuri Apujtin]], anunció que na [[Óblast de Kharkiv|rexón de Kharkiv]] va llevar a cabu un referendu similar al que se cumplió en Donetsk y en Lugansk y llamó a nun participar nes eleiciones presidenciales del 25 de mayu de 2014.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://en.itar-tass.com/world/732062 |títulu=East Ukraine's Kharkov region to hold independence referendu - movement “Southeast” |idioma=inglés |fecha=18 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

Tamién el 18 de mayu, según información de les milicies, en barrios periféricos de Donetsk morrieron en combate 7 militares de les fuercies armaes d'Ucraína y foi mancáu de gravedá un integrante de les milicies de la ciudá. Según el sitiu web de la Guardia Nacional un grupu de soldaos del exércitu ucraín desertó y xuró llealtá a la República de Donetsk.&lt;ref name=&quot;umm&quot;/&gt;

El mesmu día, La Policía de la ciudá d'[[Energodar]] detuvo a unos 20 militantes armaos de [[Pravy Sektor|Sector Derechu]] qu'intentaron apoderase de la central nuclear de [[Óblast de Zaporiyia|Zaporozhie]].&lt;ref name=&quot;umm&quot;/&gt; La Guardia Nacional d'Ucraína empezó un ataque intentando avanzar con seis vehículos blindaos, dende l'aeropuertu hasta'l centru de la ciudá [[Kramatorsk]], reiniciándose los combates nes contornes de la ciudá. La guardia ucraína detuvo cerca de Kramatorsk a dellos reporteros de la cadena de televisión rusa ''[[LifeNews]]''. El denomináu Exércitu Xuníu del Sureste detuvo a un grupu de 18 integrantes del [[Pravy Sektor|Sector Derechu]] que viaxaben a Lugansk, procedentes de [[Kiev]].
&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/128469-ucrania-asaltu-kramatorsk-combates | títulu=Guardia Nacional d'Ucraína empieza l'asaltu a la ciudá de Kramatorsk |publicación=RT}}.&lt;/ref&gt;

El [[20 de mayu]], l'oligarca más ricu d'Ucraína, Rinat Ajmétov, convocó a una manifestación de protesta contra la República Popular en [[Donetsk]]; fixo sonar toles serenes de les sos fábriques, dempués de lo cual una caravana de carros denomada «Marcha de la Paz» percorrió les cais de la ciudá con símbolos ucraínos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.publico.es/internacional/521853/l'oligarca-mas-ricu-de-ucrania-lidera-un movimientu-contra-los-independentistes |autor=EFE |títulu=L'oligarca más ricu d'Ucraína lidera un movimientu contra los independentistes |publicación=Público |fecha=20 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; El mesmu día, cerca de [[Mariúpol]] foi deteníu poles fuercies de seguridá ucraínes el periodista británicu Graham Phillips, quien trabaya cola axencia ''[[Russia Today]]''.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/128663-ucrania-detener-periodista-rt-graham-phillips |títulu=El periodista británicu Graham Phillips, collaborador de RT, foi deteníu n'Ucraína pola Guardia Nacional |publicación=RT |fecha=20 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

Tamién el 20 de mayu, la [[Rada Suprema]] d'Ucraína aprobó un «Memorando de Paz y Concordia» qu'aprueba retirar les tropes del este d'Ucraína; determina que «xunto col estatus constitucional del [[idioma ucraín]] como llingua estatal, Ucraína va garantizar l'estatus del [[idioma rusu]], lo mesmo que de otros idiomes rexonal y minoritariu»; conderga l'usu illegal de les armes; sofita la realización de les eleiciones presidenciales; comprometer a aprobar una llei d'[[amnistía]] en favor de quien depongan les armes y pide que les partes del conflictu dean les manes, abandonen les aiciones radicales y l'odiu y vuelvan trabayar xuntes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/128679-rada-ucrania-aprobar-memorando-paz |títulu=La Rada aprueba retirar les tropes del este d'Ucraína |publicación=RT |fecha=20 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; La Rada condicionó'l repliegue militares nes rexones del este, al desarme de les milicies.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140520/160149883.html |títulu=La Rada pon condiciones a la retirada de militares de les rexones del esta publicación=RIA Novosti |fecha=20 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[21 de mayu]] foi lliberáu en [[Kiev]] el periodista de ''RT'' Graham Phillips, anque los sos colegues de LifeNews siguen deteníos poles autoridaes ucraínes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/128830-ucrania-graham-phillips-periodista-rt |títulu=Graham Phillips: &quot;Les coses complicáronse cuando vieron que trabayu pa RT&quot; |publicación=RT |fecha=22 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

Dende la nueche del 21 de mayu desencadenóse una ofensiva de les fuercies armaes ucraínes na rexón de [[óblast de Lugansk|Lugansk]] y los líderes de la llamada República Popular de Lugansk declararon la llei marcial na mañana del [[22 de mayu]].&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Europa Press |fecha=22 de mayu de 2014 |url=https://www.europapress.es/internacional/noticia-ucrania-republica-popular-lugansk-impon-llei-marcial-20140522114437.html |títulu=Ucraína.- La República Popular de Lugansk impon la llei marcial}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140522/160164870.html |títulu=Les autoridaes de la República Popular de Lugansk declaren la llei marcial |publicación=RIA Novosti |fecha=22 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; Más tarde informóse que na llocalidá de [[Lisichansk]], les milicies de Lugansk apoderar de tres vehículos blindaos de combate [[BMP-2]] del Exércitu ucraín, ente que los militares que disparen con sistemes artilleros contra los milicianos, impactaron un edificiu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140522/160176590.html |títulu=Milicianos de Lugansk apoderar de trés blindaos del Exércitu |publicación=RIA Novosti |fecha=22 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; Cerca de [[Rubizhne]], los militares ucraínos dispararon y dieron muerte a 4 persones, mientres 16 más quedaron mancaes.&lt;ref name=&quot;tass23m&quot;&gt;{{cita web |axencia=Itar-Tass |fecha=23 de mayu de 2014|url=http://en.itar-tass.com/world/732801 |títulu=Ukrainian forces kill four, injure 16 near Rubezhnoye - military doctor |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El Ministeriu d'Enerxía d'Ucraína informó que'l mesmu día insurxentes armaos prorrusos ocuparon 4 mines de carbón na rexón de Lugansk.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=AFP |fecha=22 de mayu de 2014 |url=http://www.lanacion.cl/noticias/mundo/ucrania/a-hores-de-eleiciones-en-ucrania-prorrusos-tómense-4-mines-de-carbon/2014-05-22/102217.html |títulu=A hores d'eleiciones n'Ucraína, prorrusos tómense cuatro mines de carbón |publicación=La Nación }}&lt;/ref&gt;

Tamién el 22 de mayu, un puestu de control de la 51ª brigada del exércitu ucraín na carretera ente [[Volnovaja]] y [[Blahodatne (Volnovaja)|Blagodátnoe]], na rexón de [[Óblast de Donetsk|Donetsk]], foi atacáu con lanzagranadas y ametralladores por un grupu que llegó en dos camperos y tres carros blindaos de ''PrivatBank''&lt;ref name=&quot;PrivatBank&quot;/&gt; y causó la muerte a 17 militares&lt;ref name=&quot;Pais22M&quot;&gt;{{cita web |apellíu=Sánchez Vallina |nome=M.A. |fecha=22 de mayu de 2014 |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/05/22/actualidad/1400745339_867770.html |títulu=El númberu de soldaos ucranios muertos en combates aumenta a 17 |publicación=El País}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ostroB&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.ostro.org/xeneral/society/news/445260/ |títulu=Уточненные данные. В бою под Волновахой погибли 16 человек |idioma=rusu |publicación=ОстроВ |fecha=22 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; y mancaes a otros 30. Los atacantes fueron sofitaos por helicópteros.&lt;ref name=&quot;PrivatBank&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/128849-mercenarios-matar-soldaos-ucrania |títulu=Provocación a gran escala: Mercenarios de Kiev maten a soldaos por negase a matar a civiles |publicación=RT |fecha=22 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; Los medios de comunicación ucraínos responsabilizaron del ataque al grupu separatista d'Igor Bezler;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ru.tsn.ua/politika/napadenie-na-silovikov-pod-volnovahoy-boeviki-na-dzhipah-neozhidanno-rasstrelyali-lager-boycov-367110.html |títulu=Нападение на силовиков под Волновахой: боевики на джипах неожиданно расстреляли лагерь бойцов idioma=rusu |publicación= TCH |fecha=22 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; otra manera, el gobernador de la República de Donetsk atribuyó l'ataque a militantes del ultranacionalista [[Pravy Sektor|Sector Derechu]], ente que pobladores de la zona manifestaron que los militares negárense hores antes a acatar la orde de dispara-yos y l'ataque sería una represalia por esi fechu.&lt;ref name=&quot;PrivatBank&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://lifenews.ru/news/133650 |títulu=Командир украинской бригады: Нападавшие были проплачены |idioma=rusu |publicación=LifeNews |fecha=22 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; Un videu qu'amuesa l'ataque de los helicópteros paez indicar que se trató d'un casu de &quot;fueu amigo&quot; por males comunicaciones.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://rt.com/news/161044-ukraine-helicopter-checkpoint-attack/ |títulu=Donetsk bloodbath: Insider videu shows Ukraine helicopters firing at own checkpoint |idioma=inglés |publicación=RT |fecha=23 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Karlovka 23 May 2014.jpg|thumb|derecha|[[Karlivka (Donetsk)|Kárlivka]], [[23 de mayu]] de [[2014]], tres los enfrentamientos.]]
El primer ministru ucraín, [[Arseni Yatseniuk]], solicitó la convocatoria urxente del Conseyu de Seguridá de la ONX y acusó a Rusia d'intentar sabotear les eleiciones presidenciales ucraínes.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=EFE |fecha=22 de mayu de 2014 |url=http://www.noticias24.com/internacionales/noticia/81429/ucrania-pidio-la convocatoria urxente-del conseyu-de-seguridad-de-la-onu/ |títulu=Ucraína pidió esti xueves la convocatoria urxente del Conseyu de Seguridá de la ONX |publicación=noticies24 }}&lt;/ref&gt;

En [[Dnipropetrovsk]], onde se concentren unidaes del Exércitu, la Guardia Nacional, el [[Serviciu de Seguridá d'Ucraína]] y dellos batallones de fuercies especiales del Ministeriu del Interior, ye un secretu a voces ente oficiales y soldaos que dempués de les eleiciones del domingu llanzaráse una ofensiva contra [[Donetsk]], pa &quot;pa llimpiar la ciudá de milicianos prorrusos&quot;.&lt;ref name=&quot;El País 13 de mayu&quot;/&gt;

El [[23 de mayu]], un batallón de voluntarios ucraínos,&lt;ref name=&quot;BVD&quot;&gt;{{cita web | url=http://www.unian.ua/politics/920917-batalyon-donbas-potrapiv-o-zasidku-biytsi-v-otochenni-armiya-ignorue-prohannya-pro-dopomogu.html |títulu=Батальйон &quot;Донбас&quot; потрапив у засідку: бійці в оточенні, армія ігнорує прохання про допомогу |idioma=ucraín|publicación= УНІАН |fecha=23 de mayu de 2013}}&lt;/ref&gt; procedentes de Dnipropetrovsk, nel qu'había militantes del [[Pravy Sektor|Sector Derechu]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.unian.ua/politics/921045-yarosh-praviy-sektor-dopomig-donbasu-virvatisya-z-otochennya-la mio-vtratili-dekilka-biytsiv.html |títulu=Ярош: &quot;Правий сектор&quot; допоміг &quot;Донбасу&quot; вирватися з оточення, ми втратили декілька бійців |idioma=ucraín|publicación= УНІАН |fecha=23 de mayu de 2013}}&lt;/ref&gt; atacó un puestu de les milicies de la República de Donetsk, en [[Karlivka (Donetsk)|Kárlivka]], a 30 [[km]] de [[Donetsk]]. El choque enllargar mientres unos trés hores. Según los milicianos l'ataque foi refugáu y más de 10 homes armaos morrieron.&lt;ref name=&quot;tassmDR&quot;&gt;{{cita web |axencia=Itar-Tass |fecha=23 de mayu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/732985 |títulu=Mobilisation starts in self-proclaimed Donetsk Republic |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Los medios ucraínos informaron que nueve de los soldaos recibieron mancaes de diversa gravedá.&lt;ref name=&quot;BVD&quot;/&gt; Mentanto, la ciudá de Sloviansk y la so contorna de nuevu fueron sometíos a un intensu fueu d'artillería.&lt;ref name=&quot;tassmDR&quot;/&gt;

==== Proclamación del Estáu de Nueva Rusia y casos de los periodistes (24 de mayu) ====
{{AP|Estáu Federal de Nueva Rusia}}

El [[24 de mayu]], el periodista italianu Andrea Rocchelli,&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Gioffreda |nome=Alberto |fecha=25 de mayu de 2014 |url=http://www.rainews.it/dl/rainews/articoli/Andrea-Rocchelli-il-fotoreporter-ucciso-in-craino-24d93be6-d279-41d3-b760-8d5y3da4759b.html?refresh_ce |títulu=Chi è Andy Rocchelli, il fotoreporter ucciso in Ucraína |idioma=italianu |publicación=Rai News }}&lt;/ref&gt; fundador ya integrante del coleutivu ''Censuralab'' y el so intérprete rusu Andrei Mironov morrieron y el fotógrafu francés William Roguelon resultó mancáu, víctimes d'un proyeutil de morteru disparáu contra'l carru en que viaxaben en cerca de l'aldega d'[[Andréevka]] pela redolada de Sloviansk.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/129082-morrer-periodista-italia-fotografo-frances-ucrania |títulu=Muerre un periodista italianu y un fotógrafu francés resulta mancáu nos combates cerca de Slaviansk |publicación=RT |fecha=24 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Associated Press |fecha=25 de mayu de 2014 |url=http://www.elnuevoherald.com/2014/05/25/1756459/fotografo-italianu-muerre-en-el.html |títulu=Fotógrafu italianu muerre nel este d'Ucraína |publicación=El Nuevu Herald |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140525232643/http://www.elnuevoherald.com/2014/05/25/1756459/fotografo-italianu-muerre-en-el.html |fechaarchivu=25 de mayu de 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Nóvosti |fecha=25 de mayu de 2014 |url=http://sp.ria.ru/news/20140525/160202999.html |títulu=Roma esixe esplicaciones a Kiev pola muerte del periodista italianu en Slaviansk |publicación=RIA Novosti}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://rt.com/news/161380-italian-journalist-killed-ukraine/ |títulu=Confirmed: Italian journalist killed in Eastern Ukraine |publicación=RT |fecha=25 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

Tamién el 24 de mayu, los periodistes rusos de ''LifeNews'' deteníos dende'l 18 de mayu, Oleg Sidiakin y Marat Sáichenko, fueron puestos en llibertá poles autoridaes d'Ucraína y viaxaron a [[Grozny]], acompañaos pol primer ministru de [[Chechenia]], [[Ramzán Kadýrov]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/129087-lliberar-periodistes-rusos-ucrania |títulu=Lliberen a los dos periodistes rusos reteníos n'Ucraína |publicación=RT |fecha=24 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

Esi mesmu día en Donetsk roblóse un documentu sobre la formación del estáu de [[Estáu Federal de Nueva Rusia|Novorossia]] ([[Nueva Rusia]]). Esto asocedió mientres el Congresu de les rexones del sureste d'Ucraína, empecipiáu pol políticu ucraín [[Oleg Tsariov]]. La creación de Novorossia nun significó la unión de les repúbliques independientes de Lugansk y Donetsk, alvirtió'l xefe de la República Popular de Lugansk, [[Valeri Bólotov]]. Afirmó que dambos estaos son «autónomos ya independientes». El documentu sobre la fusión de les dos rexones foi robláu pol primer ministru de la República Popular de Donetsk, [[Aleksandr Borodái]], y pol xefe de la República Popular de Lugansk, [[Alekséi Kariakin]].&lt;ref name=&quot;novor&quot; /&gt;

La nueva unión va tar controlada por un conseyu especial, que va tar integráu por trés representantes de cada ''república popular''. [[Pável Gúbarev]] declaró que s'entama la entrada d'otros seis rexones d'Ucraína a esti nuevu Estáu: [[Dnipropetrovsk]], [[Zaporozhie]], [[Odesa]], [[Mykolaiv]], [[Kherson]] y [[Kharkiv]]. De la mesma, la separación d'estes rexones llevar a cabu de referendus.&lt;ref name=&quot;novor&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/129065-rexones-lugansk-donetsk-xunise-novorossia|títulu=Les rexones de Lugansk y Donetsk xunir en Novorossia|publicación=RT |fecha=24 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

==== Batalla pol aeropuertu de Donetsk (26 de mayu-1 de xunu) ====
{{AP|Batalla pol Aeropuertu de Donetsk}}

El [[26 de mayu]] desamarráronse combates a gran escala nel [[aeropuertu Internacional de Donetsk]] y la so contorna. Les milicies de la República de Donetsk decidieron asumir el control del aeropuertu pa torgar la entrega de cargamentos militares a los destacamentos de les fuercies armaes ucraínes que realizaben operaciones en Sloviansk. Tres intensos combates,&lt;ref name=&quot;mayu26&quot;&gt;{{cita web |axencia=Itar-Tass |fecha=26 de mayu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/733426 |títulu=Leader of the DNR: self-defence units bring down 2 helicopters of Ukraine's Armed Forces |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; al anochecerín, dambos bandos aseguraron prindar l'aeropuertu.&lt;ref&gt;[http://www.smh.com.au/world/battle-of-donetsk-airport-proves-inconclusive-20140527-zrp2w.html Battle of Donetsk airport proves inconclusive], por Paul McGeough [[The Sydney Morning Herald]], 27 de mayu de 2014&lt;/ref&gt; A lo menos 100 persones morrieron, ente ellos 50 milicianos de les autodefenses de Dontesk.&lt;ref name=&quot;RT27m1&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/129324-ucrania-100-muertos-autodefenses-civiles-ejercito |títulu=Autodefenses informen de más de 100 muertos na operación militar de Kiev en Donetsk |publicación=RT |fecha=27 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; Tamién se rexistraron fuertes combates na estación de tren, onde morrieron dos persones.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.publico.es/523080/caces-españes-y-disparos-en-l'aeropuertu-de-donetsk-en-manes-de-prorrusos |títulu=Caces, esplosiones y disparos nel aeropuertu de Donetsk, en manes de prorrusos |publicación=Público |fecha= 26 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; Otru combate asocedió na ponte Putílovski, onde un destacamentu de [[Pravy Sektor|Sector Derechu]] dispararon lanzagranadas.&lt;ref name=&quot;CR&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/129272-kamaz-lanzagranadas-aeropuerto-donetsk-ucrania |títulu=35 muertos al impautar un proyeutil contra un camión que llucía la Cruz Roja nel este d'Ucraína |publicación=RT |fecha=26 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; La República Popular de Lugansk unvió refuerzos de tropes y armes qu'empezaron a llegar el 27 de mayu a Donetsk.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140527/160225803.html |títulu=Los milicianos de Donetsk reciben refuerzo |publicación=RIA Novosti |fecha=27 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

En [[Mariupol]], nes primeres hores del [[27 de mayu]], tropes d'uniforme negru ensin distintivos dispararon contra los cuarteles de la República de Donetsk.&lt;ref&gt;{{cita web |axencia=Itar-Tass |fecha=27 de mayu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/733436 |títulu=Headquarters of Donetsk Republic are attacked in Mariupol |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; En Sloviank anuncióse la muerte de 4 civiles nun ataque d'artillería ucraniano.&lt;ref name=&quot;sl27m&quot;&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140527/160223032.html |títulu=Milicianos denuncien la muerte de cuatro civiles nun ataque artilleru a Slaviansk |publicación=''Ria Novosti |fecha=27 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; Nel aeropuertu de Donetsk, tantu fontes proucranianas como prorruses confirmaron que l'Exércitu consiguiera prindar l'aeropuertu.&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=Fighting rages in eastern Ukraine city, dozens dead|url=http://ca.reuters.com/article/topNews/idCAKBN0Y70F620140527|editorial=Reuters|fecha=27 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Герб_Кировского_района.jpg|thumb|190px|Fuelga nel raión de Kírov, dende'l 27 de mayu.]]
Tamién el 27 de mayu los trabayadores de 6 mines de carbón del [[Cuenca Donéts|Donbáss]] declarar en fuelga indefinida pa esixir el retiru de les tropes ucraínes de les rexones de Donetsk y Lugansk.&lt;ref name=&quot;fuelga&quot;&gt;{{cita web |axencia=Itar-Tass |fecha=27 de mayu |url=http://en.itar-tass.com/world/733524 |títulu=Donbass coalminers go on open-ended strike to demand troop withdrawal from region |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Una d'estes mines, la de Skochinsky nel [[Raión de Kirov (Donetsk)|raión de Kirov]], ye la mayor d'Ucraína y produz más de dos mil tonelaes diaries.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=U.S. Environmental Protection Agency |fecha=2001 |url=http://www.epa.gov/cmop/docs/ukraine_handbook.pdf |títulu=Coal Mine Methane in Ukraine: Oppotunities for Production and Investmen in the Donetsk Coal Basin |idioma=inglés |fechaaccesu=28 de mayu de 20014}}&lt;/ref&gt; Les otres son les de Abakúmov, Chelyúskintsev, Trudovskaya y dos mines en [[Makiivka]]. Trés mil mineros colaron el [[28 de mayu]] peles cais de Donetsk, esixendo'l retiru de les tropes ucraínes.&lt;ref&gt;{{cita web |axencia=Itar-Tass |fecha=28 de mayu |url=http://en.itar-tass.com/world/733713 |títulu=Donbass coalminers protest against Kiev's punitive operation in Ukraine's south-east |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El [[28 de mayu]], milicianos separatistes ocuparon la sede del [[Serviciu de Seguridá Ucraín]] (SBU) en Donetsk;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Separatistes prorrusos tomen la sede del Serviciu de Seguridá en Donetsk |autor=Europa Press |fecha=28 de mayu de 2014 |url=https://www.europapress.es/internacional/noticia-separatistes-prorrusos-tomen-sede-servicio-seguridad-donetsk-20140528134426.html}}&lt;/ref&gt; amás, les autodefenses baltaron un avión ensin tripular que sobrevolaba l'área.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/129431-dron-donetsk-ucrania-guerra-civil |títulu=Balten un dron que sobrevolaba Donetsk |publicación=RT |fecha=28 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; Un voceru de les autoridaes ucraínes declaró qu'alcontraron a cuatro observadores de la OSCE provenientes de [[Dinamarca]], [[Suiza]], [[Estonia]] y [[Turquía]], colos que la so organización nun tenía contautu dende'l 26 de mayu y que tán deteníos por un grupu prorrusos;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.telesurtv.net/articulos/2014/05/28/kiev-acusa-a-rebeldes-de-retener-a-cuatro-miembro-de-la-osce-en-donestk-3284.html |títulu=Alluguen a cuatro miembros de la OSCE xunto a prorrusos de Donetsk |publicación=Telesur |fecha=28 de mayu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210923021840/https://www.telesurtv.net/articulos/2014/05/28/kiev-acusa-a-rebeldes-de-retener-a-cuatro-miembro-de-la-osce-en-donestk-3284.html |fechaarchivu=2021-09-23 }}&lt;/ref&gt; les autodefenses de Sloviansk declararon pela so parte que retuvieron transitoriamente a los observadores pa comprobar la so actividá.&lt;ref name=&quot;RT29m&quot;/&gt;

El mesmu día, en [[Lugansk]], 80 soldaos ucraínos rindiéronse ante les autodefenses y tornaron a los sos llugares d'orixe.&lt;ref name=&quot;RT29m&quot;/&gt;

El [[29 de mayu]], milicianos baltaron un helicópteru [[Mil Mi-8|Mi-8]] del Exércitu ucraín nes contornes de [[Sloviansk]]; el presidente interín d'Ucraína, [[Oleksandr Turchínov]], informó que 12 militares ucraínos, incluyíu un xeneral, morrieron nesti sucesu.&lt;ref name=&quot;RT29m&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/129544-ucrania-autodefenses-ejercito-slaviansk |títulu=Balten un helicópteru del Exércitu ucraín en Slaviansk |publicación=RT |fecha=29 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; L'aviación y l'artillería ucraín llanzaron un bombardéu a gran escala nes ciudaes orientales de Sloviansk y [[Kramatorsk]].&lt;ref name=&quot;RT29m&quot;/&gt;

El [[30 de mayu]] l'artillería ucraniano bombardeó con [[Obús|obuses]] y [[morteru (arma)|morteros]] el barriu Artiom y el centru urbanu de [[Sloviansk]], según l'aldega de [[Semenivka (Kramatorsk)|Semenivka]], causáu delles víctimes. Les autodefenses destruyeron un [[vehículu touterrén]] [[Hummer]] del exércitu d'Ucraína.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/129713-ejercito-bombardeo-slaviansk-civiles-ucrania |títulu=El bombardéu mortal dexa delles víctimes ente civiles en Slaviansk |publicación=RT |fecha=30 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[31 de mayu]] rexistráronse combates en [[Kramatorsk]] y les aldegues de Chervonni Molochar, Semenivka y Cherevkivka, ente qu'en [[Sloviansk]] morrieron 2 civiles al recibir disparos.&lt;ref name=&quot;pub31m&quot;&gt;{{cita web |url=https://www.publico.es/internacional/524300/los-prorrusos-denuncien-ocho-muertos-en-combates-seis-mientres-retiraben-cadaveres |títulu=Los prorrusos denuncien ocho muertos en combates, seis mientres retiraben cadáver |publicación=Publico |fecha=31 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140531/160288245.html |títulu=Milicianos reporten intensos combates y muertos en Slaviansk |publicación=RIA Novosti |fecha=31 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

Per otra parte, tamién el 31 de mayu, aproximao 200 neños de Sloviansk y otres llocalidaes de la rexón de Donetsk, abellugar en [[República de Crimea|Crimea]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/129752-ninos-ucrania-crimea-bombardeo-tropes-kiev |títulu=Ciento de neños ucraínos fuxen escontra Crimea de los bombardeos de tropes de Kiev |editorial=RT |fecha=31 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; Un autobús que llevaba a abellugase en [[Rusia]] a 21 neños ente dos meses y 12 años y 17 muyeres, foi deteníu polos guardias fronterizos ucraínos en [[Izvarine]], pero'l grupu llogró pasar la frontera a cuerpu.&lt;ref&gt;{{cita web |axencia=Itar-Tass |fecha=31 de mayu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/734168 |títulu=Ukraine border guards not permit 38 refugees from east Ukraine to enter Russia |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El [[1 de xunu]], mientres prosiguíen los ataques d'artillería contra Sloviansk,&lt;ref&gt;{{cita web |autor=DPA - Reuters |fecha=1 de xunu de 2014 |url=http://www.jornada.unam.mx/2014/06/02/mundo/023n1mun |títulu=Nueva ofensiva aire-tierra del exércitu sobre la separatista Slaviansk; fuxen los civiles |publicación=La Xornada |fecha=2 de xunu de 2012}}&lt;/ref&gt; na ciudá de [[Donetsk]] más de mil persones desfilaron con cartelos que dicíen «¡Salven a los neños de Donbas del Exércitu ucraín!»&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/129878-padres-donetsk-seguridad-hijo-ucrania |títulu=FOTOS, VIDEO: Los padres en Donetsk esixen seguridá pa los sos fíos |publicación=RT |fecha=1 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;

==== Conflictu armáu en Lugansk y Sloviansk (2-12 de xunu) ====
El [[2 de xunu]] más de 100 milicianos separatistes atacaron el puestu del Serviciu de Guardias Fronterizos d'Ucraína en Mirny, suburbiu de [[Lugansk]].&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Oliphant |nome=Roland |fecha=2 de xunu de 2014 |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/ukraine/10869358/Ukraine-crisis-Troops-clash-with-separatists-in-Lugansk-assault.html |idioma=inglés |títulu=Troops clash with separatists in Lugansk assault |publicación=The Telegraph}}&lt;/ref&gt; Según informó'l serviciu hai guardias fronterizos mancaos, según les milicies, combatíen tamién Guardias Nacionales y militantes del [[Pravy Sektor|Sector Derechu]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |axencia=Itar-Tass|url=http://en.itar-tass.com/world/734282|títulu=Militia storm east Ukraine's Luhansk border unit — Ukraine Border Service|idioma=inglés|fecha=2 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;

Tamién el 2 de xunu un avión [[Su-25]] de la [[Fuercia Aérea d'Ucraína]] atacó la sede de l'alministración provincial de Lugansk y de resultes morrieron ellí siquier cinco persones,&lt;ref name=&quot;ria2j&quot;&gt;{{cita web |autor=Nóvosti |fecha=2 de xunu de 2014 |url=http://sp.ria.ru/international/20140602/160301555.html |títulu=Autoridad de la República de Lugansk ordenen fornir abellugos antiaéreos |publicación=RIA Novosti}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor=CCTV |fecha=2 de xunu de 2014 |url=http://www.liveleak.com/view?i=4ba_1401717988 |títulu=CCTV Captures Su-25 Rocket Attack in Central Lugansk |publicación=LiveLeak}}&lt;/ref&gt; diez más quedaron mancaes. La ministra de Salú de la República Popular de Lugansk taba ente los finaos.&lt;ref&gt;{{cita publicación |axencia=Itar-Tass|fecha=2 de xunu de 2014|url=http://en.itar-tass.com/world/734392|títulu=Health minister of self-proclaimed Luhansk People's Republic dies in air strike|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Les autoridaes ucraínes nieguen que los cohetes [[S-8]] que cayeron nel edificiu fuera disparáu pol avión militar que pasaba,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/130031-semeya-videu-efectos-ataque-ucrania-lugansk |títulu=Espeluznantes semeyes dende Lugansk: Víctimes del ataque aereu que &quot;nun tuvo llugar&quot; |publicación=RT|fecha=3 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt; ente que un informe de la OSCE &quot;con base n'observación llindada&quot; diz que fueron &quot;cohetes ensin emponer disparaos dende un avión&quot;.&lt;ref name=&quot;kp3j1&quot;&gt;{{cita web |apellíu=Miller |nome=Cristopher J. |fecha=3 de xunu de 2014 |url=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/heavy-fighting-in-eastern-ukraine-as-government-restarts-active-phase-of-anti-terror-operation-350453.html |títulu=Two Ukrainian troops killed in battles with insurgents on June 3; OSCE says Luhansk blast on June 2 likely caused by airstrike (UPDATES, VIDEO) |idioma=inglés |publicación=KyivPost}}&lt;/ref&gt; N'otru ataque aereu, a un puestu de les autodefenses cerca de Lugansk, morrieron dos milicianos y un civil.&lt;ref name=&quot;rt2jn&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/129948-avion-combati-fueu-administracion-lugansk | títulu=Videos: Ataque aereu contra l'alministración de Lugansk dexa numberoses víctimes mortales |publicación=RT |fecha=2 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[3 de xunu]] vehículos blindaos y dos aviones de la Fuercia Aérea d'Ucraína atacaron Sloviansk y según les autodefenses morrieron polos menos dos milicianos nos combates. Tamién cinco helicópteros abrieron fueu contra les aldegues de [[Semenivka (Kramatorsk)|Semenivka]] y Vostochni. En [[Kramatorsk]], rexistráronse fuertes combates alredor del aeropuertu ente l'exércitu ucraín y milicianos separatistes.&lt;ref name=&quot;rt3j1&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/130014-ejercito-ucrania-asalta-slaviansk-caces |títulu=L'Exércitu d'Ucraína asalta Slaviansk: caces y coches blindaos, según testigos |publicación=RT |fecha=3 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt; [[Krasni Llimen]] foi atacada con fueu de morteru. les autoridaes ucraínes anunciaron que l'aviación destruyó un campamentu de milicianos en Voyevodivka, al norte de [[Sievierodonetsk]].&lt;ref&gt;{{cita web |autor=EFE |fecha=3 de xunu de 2004 |url=http://www.nanduti.com.py/v1/noticies-mas.php?id=86564&amp;cat=Internacionales |títulu=L'aviación ucraniana destrúi un campamentu de rebeldes prorrusos en Lugansk |publicación=Ñandutí}}&lt;/ref&gt; Les milicies de Sloviansk atribuyéronse la destrucción d'un avión [[Su-25]], un helicópteru de combate y 4 vehículos blindaos.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS |fecha=3 de xunu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/734517 |títulu=Fighter jet, combat helicopter downed as battles still rage in Ukraine's Sloviansk |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.kyivpost.com/content/ukraine/sloviansk-militants-claim-to-have-shot-down-ukraine-army-plane-350431.html |títulu=Sloviansk militants claim to have shot down Ukraine army plane |idioma=inglés |publicación=KyivPost |fecha=3 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt; Les autoridaes ucraínes nieguen que dalgún avión fuera baltáu,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nrcu.gov.ua/en/148/567083/ |títulu=None of Ukrainian army's aircraft shot down near Sloviansk |idioma=inglés |publicación= National Radio Company of Ukraine |fecha=3 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt; y declararon qu'unu de los sos vehículos blindaos foi destruyíu y que morrieron dos militares nes operaciones.&lt;ref name=&quot;kp3j1&quot;/&gt;

El [[4 de xunu]], tres dos díes de combates, los milicianos de la República Popular de Lugansk tomaron la base del Serviciu de Guardias Fronterizos d'Ucraína de Mirny y lliberaron a los guardias y militares ucraínos que taben ellí.&lt;ref name=&quot;LA4j&quot;&gt;{{cita web |apellíu=Wlliams |nome=Carol J. |fecha=4 de xunu de 2014 |url=http://www.latimes.com/world/europe/la-fg-ukraine-russia-fighting-martial-law-20140604-story.html |títulu=Kiev calls for martial law in east Ukraine as fighting intensifies | idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rt4j1&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/130152-minutu-ataques-aereos-tanques-sureste-ucrania |títulu=Minutu a minutu: El sureste d'Ucraína, ente tanques y ataques aéreos |publicación=RT| fecha=4 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/photolents/20140604/160333300_4.html |títulu=Lugansk: los enfrentamientos siguen |publicación=RIA Novosti |fecha=4 de xunu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140714215944/http://sp.ria.ru/photolents/20140604/160333300_4.html |fechaarchivu=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt; El mesmu día aviones de combate ucraínos [[Su-25]] dispararon delles vegaes contra [[Sloviansk]] y contra los poblaos de [[Mykolaivka|Nikoláievka]] y [[Semenivka (Kramatorsk)|Semenivka]].&lt;ref name=&quot;rt4j1&quot;/&gt; Nun ataque ucraín contra [[Krasni Llimen]] foi algamáu l'hospital, onde de resultes morrieron 25 persones.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS |fecha=4 de xunu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/734712 |títulu=Ukrainian troops kill more than 25 people in Krasny Llimen hospital |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; L'Exércitu ucraín informa que nos combates d'esti martes cerca de Slaviansk y Krasni Llimen morrieron 300 milicianos de les autodefenses.&lt;ref name=&quot;LA4j&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;rt4j1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ANSA |fecha=4 de xunu de 2014 |url=http://www.ansa.it/ansalatina/notizie/rubriche/mundo/20140604202935677142.html |títulu=300 prorrusos muertos; Poroshenko promete paz |publicación=AnsaLatina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140605205134/http://www.ansa.it/ansalatina/notizie/rubriche/mundo/20140604202935677142.html |fechaarchivu=5 de xunu de 2014 }}&lt;/ref&gt; Les milicies baltaron un helicópteru de combate que cayó cerca d'una fábrica de lladriyu.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS |fecha=4 de xunu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/734645 |títulu=Militia fighters down Ukrainian helicopter as air strikes continue in Sloviansk |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Según el representante del Presidente de Rusia pa los derechos del neñu [[Pável Astájov]], el 4 de xunu 8.386 [[Asilu humanitariu|refuxaos]] ucraínos llegaron al [[óblast de Rostov]], una rexón rusa estremera colos óblast ucraínos de Donetsk y Lugansk.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/society/20140605/1010773745.html |títulu=За сутки 8,3 тыс беженцев с Украины въехали в Ростовскую область |idioma=rusu |publicación=RIA Novosti |fecha=5 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt; El gobernador del óblast de Rostov declaró'l [[estáu d'emerxencia]] nos distritos y ciudaes estremeres.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/society/20140604/1010672960.html |títulu=Ростовский губернатор решил ввести ЧС из-за наплыва беженцев с Украины |idioma=rusu |publicación=RIA Novosti |fecha=5 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[6 de xunu]] dos periodistes de la cadena de televisión ''Zvezdá'', Andréi Sushenkov y Antón Málishev, fueron deteníos pola Guardia Nacional d'Ucraína nes contornes de [[Sloviansk]] y acusaos d'espionaxe por filmar los puestos de control ucraínos na carretera.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS |fecha=7 de xunu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/russia/735229 |títulu=Zvezda reporters detained by Ukraine's National Guard |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Los ataques siguíen contra la ciudá de Sloviansk, onde les autodefenses baltaron un avión de tresporte militar ucraín [[An-30]], qu'efectuaba llabores de reconocencia.&lt;ref name=&quot;rt7j1&quot;/&gt; Trés aviadores ucraínos morrieron.&lt;ref name=&quot;sXIX7j&quot;/&gt; En Lugansk les milicies abrieron fueu sobre dos aviones [[Su-27]] que sobrevolaben la ciudá.&lt;ref name=&quot;rt7j1&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/130152-minutu-ataques-aereos-tanques-sureste-ucrania |títulu=Minutu a minutu: El sureste d'Ucraína, ente tanques y ataques aéreos |publicación=RT |fecha=8 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[7 de xunu]] la Guardia Nacional atacó a les milicies de la ciudá d'[[Artemivsk (Donetsk)|Artemivsk]], pero tres un combate que duró delles hores y nel que se rexistraron muertes, guardar retiróse. En Luganksk morrieron 10 civiles y 3 milicianos como resultáu d'un bombardéu.&lt;ref name=&quot;sXIX7j&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.ilsecoloxix.it/p/mondu/2014/06/07/ARDUd3c-ancora_ribelli_lugansk.shtml |títulu=Ancora morti a Lugansk, i ribelli: «Kiev ritiri -y truppe» |idioma=italianu |publicación=Il Secolo XIX |fecha=7 de xunu de 2014 }}&lt;/ref&gt; Les autodefenses de Sloviansk declararon que baltaron un avión ensin tripular ucraín,&lt;ref name=&quot;rt7j1&quot;/&gt; mientres na ciudá como resultáu de los bombardeos con cohetes sobre los barrios de Artoim y Mashmet y el centru, ente'l 7 y el [[8 de xunu]] finaron a lo menos cinco persones, incluyida una neña;&lt;ref name=&quot;ria8j1&quot;&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140608/160380306.html |títulu=Siquier cinco muertos, incluyida una neña, por bombardeos a Slaviansk |publicación=RIA Novosti|fecha=8 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt; la [[ilesia ortodoxa]] del centru foi algamada por un proyeutil, desamarrándose una quema.&lt;ref name=&quot;rt7j1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ria8j1&quot;/&gt; Mentanto, les autodefenses de [[Krasni Llimen]] recuperaron el puestu de control a la entrada d'esa ciudá.&lt;ref name=&quot;rt7j1&quot;/&gt; En [[Mariupol]] rexistróse una quema nun edificiu vecín al aeropuertu, por causes non determinaes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://voiceofrussia.com/news/2014_06_09/Building-near-Mariupol-airport-catches-fire-shooting-reported-1575/ |títulu=Building near Mariupol airport catches fire, shooting reported |idioma=inglés |publicación=The Voice of Russia |fecha=9 de xunu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140611075527/http://voiceofrussia.com/news/2014_06_09/Building-near-Mariupol-airport-catches-fire-shooting-reported-1575/ |fechaarchivu=2014-06-11 }}&lt;/ref&gt;

Tamién el 8 de xunu les autoridaes ucraínes dexaron en llibertá a los dos periodistes de la cadena de televisión ''Zvezdá'' reteníos dos díes antes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/130528-llibera%D0%BA-periodistes-rusos-ucrania |títulu=Periodistes lliberaos n'Ucraína: &quot;Nun nos torturaron, pero sí sufrimos maltratu físicu&quot; |publicación=RT |fecha=8 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[9 de xunu]] les milicies de Sloviansk destruyeron una plataforma lanzamisiles múltiple [[BM-21|Grad]],&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS |fecha=10 de xunu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/735531 |títulu=One Grad MLRS of Ukraine's military destroyed near Sloviansk - militia |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; que taba disparando contra la ciudá.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/130602-ucrania-autodefenses-destruyir |títulu=La milicia popular de Slaviansk destrúi la instalación que bombardea la ciudá |publicación=RT |fecha=9 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt; [[Sloviansk]] vese práuticamente en ruines, con cientos d'edificaciones destruyíes o amburando pol fueu por causa de les esplosiones causaes por ataques d'artillería, cohetes y bombardeos aéreos.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Prensa Llatina |fecha=9 de xunu de 2014 |url=http://www.prensa-latina.cu/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2766041 |títulu=Bombardeo destrúin ciudá de Slavyansk, en sureste Ucraína |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140714133732/http://www.prensa-latina.cu/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2766041 |fechaarchivu=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt;

El [[11 de xunu]] les milicies denunciaron l'usu de bombes incendiaries con [[fósforu blancu]] pela rodiada de Slaviansk poles fuercies ucraínes. El so usu n'árees residenciales ta prohibíu polos [[Convenios de Xinebra]].&lt;ref&gt;{{cita web |autor=RT |fecha=11 de xunu de 2014 |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/130862-militares-ucraínos-usen-fosforo-blancu-civiles |títulu=Videu: Militares ucraínos usen bombes incendiaries nel este d'Ucraína}}&lt;/ref&gt;

==== Intensificación de la guerra (13-26 de xunu) ====
Na madrugada del [[13 de xunu]] la Guardia Nacional d'Ucraína y unidaes especiales empezaron un ataque contra [[Mariupol]], mientres el cual 5 milicianos de les autodefenses de la ciudá morrieron y un vehículu blindáu ucraín foi destruyíu.&lt;ref name=&quot;rt13j1&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/130978-mariupol-ucrania-operacion-militar-autodefenses-muertos |títulu=Milicies: cinco miembros de les autodefenses morrieron en combate en Mariúpol |publicación=RT |fecha=13 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El mesmu día un [[vehículu de combate d'infantería]] ucraín crució la frontera de Rusia nel [[óblast de Rostov]]. El blindáu averiar nel territoriu rusu. Otru blindáu ucraín recoyó a los sos ocupantes y evitó la detención apuntando a los guardias fronterizos rusos. El vehículu averiáu quedar nel territoriu rusu.&lt;ref&gt;{{cita web |publicación=RIA Novosti |fecha=13 de xunu de 2014 |url=http://ria.ru/world/20140613/1011898519.html |títulu=Украинская БМП нарушила российскую госграницу в Ростовской области | idioma=rusu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |publicación=RIA Novosti |fecha=13 de xunu de 2014 |url=http://ria.ru/world/20140613/1011898558.html |títulu=Путин поручил МИД ответить на вторжение украинских БТР на границу РФ |idioma=rusu}}&lt;/ref&gt;

El [[14 de xunu]] según les autoridaes d'Ucraína, un bombardéu aereu en cercaníes de [[Kramatorsk]] mató a 50 milicanos separatistes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/131111-autodefenses-ucrania-bombardeo-kramatorsk |títulu=Muerren 50 miembros de les autodefenses nun bombardéu cerca de Kramatorsk |publicación=RT |fecha=14 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt; Tamién esi día 100 habitantes de la llocalidá de [[Schastie]] fueron asesinaos por soldaos ucraínos, qu'empezaron a disparar contra los homes que víen, según declaró'l líder de la República Popular de Lugansk, Valeri Bólotov.&lt;ref name=&quot;ria15j1&quot;&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140615/160441693.html |títulu=Les autoridaes de Lugansk anuncien que nuna ciudá de la provincia hubo 100 muertos |publicación= RIA Novosti |fecha=15 de juno de 2014}}&lt;/ref&gt;

El mesmu 14 de xunu les autodefenses de Lugansk baltaron un avión de tresporte militar ucraín [[Il-76]], que pretendía aterrizar nel aeropuertu de [[Lugansk]], controláu por fuercies ucraínes. Como resultancia morrieron tolos 49 militares que diben a bordu, 40 paracaidistes y 9 tripulantes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.clarin.com/mundo/separatistes-prorrusos-ablayen-Ucraína-muertos_0_1157284292.html |títulu=Los separatistes prorrusos ablayen un avión d'Ucraína: 49 muertos |publicación= Clarín | fecha=15 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RT49IL76&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/131050-muertos-lugansk-baltáu-avion-combate-ucraín |títulu=Lugansk: Siquier 49 muertos tres el valtamientu d'un avión de tresporte militar ucraín |publicación=RT |fecha=14 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ria15j1&quot;/&gt; Na rexón de Donetsk les milicies baltaron un cazabombarderu [[Sukhoi Su-24|Su-24]] y prindaron al pilotu.&lt;ref&gt;{{cita web |publicación=RIA Novosti |fecha=14 de xunu de 2014 |url=http://ria.ru/world/20140614/1011968518.html |títulu=Ополчение Горловки заявило, что сбило украинский Су-24 |idioma=rusu}}&lt;/ref&gt;

Ente'l 14 y el [[15 de xunu]] llegaron a [[óblast de Rostov]], en [[Rusia]], 13.536 refuxaos ucraínos.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS |fecha=15 de xunu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/russia/736139 |títulu=Over 13,000 Ukrainian refugees arrive in Russia's Rostov region over past 24 hours |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Según el ministru de Defensa d'Ucraína, [[Mijail Koval]], les fuercies ucraínes mataron a más de 250 insurxentes separatistes ente los díes 14 y 15 de xunu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.elmundo.es/internacional/2014/06/14/539c7701ca4741db7a8b4578.html |títulu=Ucraína diz que mató a 250 rebeldes en 24 hores y embaraxa cerrar la frontera con Rusia |publicación =El Mundo |fecha=15 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[16 de xunu]] les autodefenses de la República Popular de Donetsk declararon baltaron un avión de combate ucraín [[Su-25]], que taba atacáu la llocalidá [[Gólmovski]]. El mesmu 16 de xunu, presidente del Conseyu Supremu de la República de Novorossia, [[Denis Pushilin]], proclamó la creación del &quot;Exércitu Popular de Novorossia&quot; sobre la base de la unión de los yá esistentes exércitos de Donetsk y Lugansk. Tamién esi día, el vizprimer ministru d'Ucraína, [[Vitali Yarema]], declaró que desque empezaron les operaciones nel este del país morrieron 125 militares ucraínos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/131240-ucrania-guerra-civil-gas-rusia |títulu=Minutu a minutu: Amás del conflictu armáu, Ucraína apuésta-y a la guerra del gas |publicación=RT |fecha=17 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[17 de xunu]], el periodista ucraín de la cadena de TV rusa [[Compañía estatal de televisión y radioemisora de toa Rusia|VGTRK]] Ígor Korneliuk y l téunicu de soníu de la mesma cadena, Antón Voloshin finaron en siendo blancu de disparos de morteru de l'artillería ucraniano na carretera que xune les llocalidaes de [[Mirne (Lutugino)|Mírne]] y [[Metalist (Slovianoserbsk)|Metalist]], cerca de [[Lugansk]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140617/160465130.html |títulu=Confirmada la muerte d'un periodista rusu cerca de Lugansk |publicación =RIA Novosti |fecha=17 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor=EFE |fecha=17 de xunu de 2014 |url=http://www.caracol.com.co/noticias/internacionales/muerre-un-periodista-rusu-y-sume-otru-en-el sureste-de-ucrania/20140617/nota/2278336.aspx |títulu=Muerre un periodista rusu y sume otru nel sureste d'Ucraína |publicación=Caracol }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/131328-periodista-rusu-mancáu-lugansk-ucrania |títulu=Dos periodistes rusos muerren tres el bombardéu cerca de Lugansk |publicación=RT |fecha=17 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS |fecha=7 de xunu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/736458 |títulu=Fate of Russian sound engineer unclear yet, VGTRK press service report |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El [[18 de xunu]] más de 10&amp;nbsp;000 mineros del [[Donbás]] colaron pela avenida Leninski de [[Donetsk]], con pancartes contra los ataques militares ucraínos; depués concentráronse na plaza de Lenin d'esa ciudá, onde anunciaron que se van llevantar n'armes si les autoridaes de Kiev nun detienen la so operación militar na rexón antes de dos díes.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS |fecha=18 de xunu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/736576 |títulu=At least 10,000 gather in Donetsk to protest against Kiev's military operation |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS |fecha=18 de xunu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/736686 |títulu=Miners from Eastern Ukraine to take arms if Kiev fails to stop army operation |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El [[19 de xunu]] les tropes ucraínes llanzaron un ataque masivu utilizando 20 tanques, 50 vehículos blindaos, dos batallones d'infantería, aviones d'asaltu [[Su-25]] y artillería de gran calibre, contra los separatistes, nes llocalidaes de [[Yampil (Donetsk)|Yampil]], [[Zakitne]] y [[Siversk]]. Según un voceru del gobiernu en [[Kiev]] nestos combates finaron 7 militares ucraínos y 30 resultaron mancaos y los separatistes tuvieron 300 muertos.&lt;ref&gt;{{cita web | url=https://www.publico.es/internacional/528951/kiev-asegura-que-mato-a-unos-300-insurxentes-en-los combates-del xueves |títulu=Kiev asegura que mató a unos 300 insurxentes nos combates del xueves |publicación=Público |fecha=20 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt; Según les autoridaes ruses, la Guardia Nacional ucraína disparó proyeutiles d'artillería contra un puestu de control fronterizu de [[Rusia]] en [[Novoshajtinsk]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/131645-rusia-ucrania-bombardear-guerra-frontera |títulu=Guardia Fronteriza de Rusia: Disparen con morteros a territoriu rusu dende Ucraína |publicación=RT |fecha=20 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;

==== Tregua formal (20-30 de xunu) ====
El [[20 de xunu]] el presidente d'Ucraína [[Piotr Poroshenko]] anunció que les tropes ucraínes repararíen un [[alto al fueu]] por 7 díes, dempués del cual los separatistes que nun depunxeren les armes &quot;van ser esaniciaos&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/131597-poroshenko-anunciar-plan-paz-ucrania |títulu=Poroshenko anuncia un altu'l fueu: &quot;Quien nun deponga les armes va ser esaniciáu&quot; |publicación=RT |fecha=20 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt; La tregua viose atayada delles vegaes, por casu el [[23 de xunu]] cuando l'artillería del exércitu ucraín bombardeó la ciudá de [[Privilnie (Lugansk)|Privolnoe]],,&lt;ref name=&quot;rt27j1&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/131240-ucrania-guerra-civil-gas-rusia |títulu=Minutu a minutu: Amás del conflictu armáu, Ucraína apuésta-y a la guerra del gas |publicación=RT |fecha=27 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt; pol valtamientu'l [[24 de xunu]] cerca de Sloviansk d'un helicópteru [[Mi-8]] ucraín y por repitíos incidentes con intercambios de disparos nes llocalidaes de Slaviansk y Snezhni,&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.elmundo.es/internacional/2014/06/24/53a9b3b522601dba718b4599.html |títulu=Prorrusos balten un helicópteru con 9 militares a bordu nel este d'Ucraína |publicación=El Mundo |fecha=24 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140624/160546637.html |títulu=Baltáu un helicópteru militar nel este d'Ucraína |publicación=RIA Novosti |fecha=24 de xunu}}&lt;/ref&gt; con un saldu total de 11 muertos pal [[24 de xunu]].&lt;ref name=&quot;putin&quot;&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/06/24/actualidad/1403605922_935501.html |títulu=Putin arrenunciu a poder esplegar de nuevu al so Exércitu n'Ucraína|publicación=El País |fecha=24 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[25 de xunu]] el [[Comité Internacional de la Cruz Bermeya]] reconoció a les autodefenses del sureste d'Ucraína como &quot;parte nel conflictu&quot;.&lt;ref name=&quot;rt27j1&quot;/&gt;

El [[26 de xunu]], dempués de 7 hores de combates 400 integrantes de la Guardia Nacional d'Ucraína rindieron ante les milicies de Dontesk qu'ocuparon la base en que s'atopaben y dexar llibres, dempués de tomar les sos armes y equipos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/ultima_hora/view/132278-milicia-donetsk-prinda-guardia-nacional-ucrania |títulu=Unos 400 axentes de la Guardia Nacional ríndense ante la milicia de Donetsk |publicación= RT |fecha=27 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[27 de xunu]], el gobiernu d'Ucraína y los separatistes de les rexones de Donetsk y Lugansk alcordaron prorrogar la tregua por 72 hores más.&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Klimenko |nome=Borís |fecha=27 de xunu de 2014 |url=https://www.heraldo.es/noticias/internacional/2014/06/27/ucrania_los rebeldes_prorrusos_roblen_una tregua_hasta_proximo_llunes_296439_306.html |títulu=Ucraína y los rebeldes prorrusos roblen una tregua hasta'l próximu llunes |publicación=Heraldo de Aragón }}&lt;/ref&gt;

El [[29 de xunu]] les autodefenses de Donetsk acusaron al exércitu ucraín d'atacar con [[armes químiques]] a los milicianos de l'aldega de Semenivka, dos de los cualos teníen mancaes graves por intoxicación con fósforu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/132497-ucrania-ejercito-armes-quimicas-donetsk |títulu=Autodefenses de Donetsk: &quot;L'Exércitu d'Ucraína utilizó armes químiques&quot; |publicación=RT |fecha=29 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt; L'exércitu ucraín bombardeó les contornes de Slaviansk con cañones de 240 milímetros y de resultes rexistráronse delles quemes.&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Prensa Llatina|fecha=30 de xunu de 2014|url=http://www.prensa-latina.cu/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;idioma=1&amp;id=2835951|títulu=Ucraína utiliza armes químiques en llimpieza étnica del sureste|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160311022214/http://prensa-latina.cu/index.php?id=2835951&amp;idioma=1&amp;option=com_content&amp;task=view|fechaarchivu=2016-03-11}}&lt;/ref&gt; Tres ataques rexistraos pela rodiada de Slaviansk, el [[30 de xunu]] los hospitales empezaron a recibir persones con síntomes de contaminación per cloru.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/132571-autodefenses-acusar-ejercito-ucraín-usar-armes-quimicas |títulu=Les autodefenses acusen al Exércitu ucraín d'usar armes químiques |publicación=RT |fecha=30 de xunu}}&lt;/ref&gt;

Na madrugada del [[30 de xunu]], en [[Donetsk]], foi asesináu'l camarógrafu rusu Anatoli Klian, de 68 años, de la ''Canal Una'' de TV de Rusia.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140630/160597937.html |títulu=La fiscalía de Donetsk abre espediente penal pola muerte de periodista rusu |publicación=RIA Novosti |fecha=30 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt; Klian y otros periodistes acompañaben a un grupu de madres de soldaos ucraínos que viaxaron hasta un cuartel n'autobús, decoráu con cartelos que dicíen &quot;Fíu, torna a la to casa&quot;, pa esixir que nun usaren como carne de cañón a los sos fíos reclutados nel serviciu militar obligatoriu; cuando'l vehículu detúvose frente al cuartel, militares ucraínos empezaron a disparar y resultaron muertos el camarógrafu, identificáu col so chalecu de prensa, y el chofer.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Prensa Llatina |fecha=30 de xunu de 2014 |url=http://www.prensa-latina.cu/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;idioma=1&amp;id=2836091 |títulu=Tropes ucraínes siguen asesinatos de periodistes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor=EFE |fecha=30 de xunu de 2014 |url=https://www.publico.es/internacional/531136/muerre-un-camara-rusu-tirotiáu-en-donetsk |títulu=Muerre un cámara rusu tirotiáu en Donetsk |publicación=Publico}}&lt;/ref&gt;

==== La guerra reactívase (1-7 de xunetu) ====
El [[1 de xunetu]] el presidente de la Rada Alexánder Turchínov, declaró que por decisión del presidente d'Ucraína Piotr Poroshenko dau a múltiples ataques de les posiciones del exércitu ucraín polos insurxentes dar por terminada la tregua que rixó ente'l 20 y el 30 de xunu. Les tropes ucraínes atacaron en [[Donetsk]], na cercana llocalidá de [[Karlivka (Donetsk)|Karlivka]], según tamién a [[Lugansk]] y al puestu fronterizu d'[[Izvarine]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/132543-ucrania-tregua-combates-victimas-mortales |títulu=Minutu a minutu: Kiev vuelve a entamar la so operación de castigu nel esti |publicación=RT |fecha=5 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt; Según les milicies separatistes, cinco aviones de combate ucraínos atacaron l'aldega de [[Luganska]], de los cualos fueron baltaos dos, unu de los cualos yera un [[Su-27]].&lt;ref name=&quot;rt5jul&quot;&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140701/160625704.html |títulu=Milicianos de Lugansk afirmen baltar dos aviones de Fuercia Aérea ucraniana |publicación=''RIA Novosti |fecha=1 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Prensa Llatina |fecha=1 de xunetu de 2014 |url=http://www.prensa-latina.cu/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2842161&amp;Itemid=1 |títulu=Milicianos reporten valtamientu d'aviones ucraínos en Lugansk |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140714134651/http://www.prensa-latina.cu/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2842161&amp;Itemid=1 |fechaarchivu=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web | autor=ITAR-TASS |fecha=2 de xunetu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/738597 |títulu=Southeastern militiamen shoot down Ukrainian attack aircraft - eyewitnesses |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El [[2 de xunetu]] l'Exércitu ucraín cercó dafechu la ciudá de [[Sloviansk]], al cortar les víes ente esa ciudá y [[Mykolaivka|Nikoláyevka]], la última conexón que-y quedaba a Sloviansk.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/132788-ejercito-ucrania-aisllar-slaviansk |títulu=L'Exércitu ucraín cerca la ciudá de Slaviansk |publicación=RT |fecha=2 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt; Les tropes ucraínes atroparon vehículos blindaos, morteros y obuses autopropulsados y llanzacohetes [[BM-21|Grad]] pela redolada de la ciudá, que foi sobrevolada por un avión [[An-30]]. Según l'alcaldía de Sloviansk rexistráronse ataques aéreos y les milicies baltaron el mesmu día un avión de combate [[Su-25]] y un helicópteru de combate d'Ucraína y destruyeron cuatro vehículos blindaos.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS |fecha=2 de xunetu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/734484 |títulu=East Ukraine militia down fighter plane, helicopter gunship, 4 APCs |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Tamién el 2 de xunetu, un avión [[Su-25]] atacó y destruyó la pequeña llocalidá de [[Kindrashivka (Lugansk)]], nes afu, causando la muerte de 7 civiles ente ellos un neñu de cinco años y mancando a 8 más.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://lifenews.ru/news/135940 |títulu=Украинские силовики разбомбили Кондрашовку в Луганской области |idioma=rusu |publicación=LifeNews |fecha=2 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/132866-ucrania-acusar-kiev-matar-civiles |títulu=&quot;Gracies per tou, Fuercia Aérea d'Ucraína&quot;: Lugansk acusa a Kiev de matar a civiles |publicación=RT |fecha=3 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[3 de xunetu]] foi gravemente estropiada, polos ataques del exércitu ucraín, la estación termoeléctrica de Sloviansk. El [[4 de xunetu]], 6 persones morrieron al ser algamáu por proyeutil d'artillería un edificiu de Sloviansk.&lt;ref name=&quot;rt5jul&quot;/&gt;

El [[5 de xunetu]] les milicies separatistes retiráronse de la cercada ciudá de [[Sloviansk]] y [[Kramatorsk]] hacia [[Donetsk]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.publico.es/internacional/532230/los rebeldes-abandonen-slaviansk-simbolo-de-la-sulevacion-prorrusa |títulu=Los rebeldes abandonen Slaviansk, símbolu de la sulevación prorrusa |publicación=Público |fecha=5 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140705/160677685.html |títulu=Milicianos abandonen Slaviansk sitiada poles fuercies de Kiev |publicación=RIA Novosti |fecha=5 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt; Les tropes ucraínes ocuparon Sloviansk, [[Mykolaivka|Nikoláyevka]] y Kramatorsk. El voceru de les autoridaes d'Ucraína, Alexei Dmitrashovski, aseguró que nes postreres 24 hores les tropes ucraínes mataron a lo menos a 150 milicianos nel área de Slaviansk.&lt;ref name=&quot;com5j&quot;&gt;{{cita web | url=http://www.elcomercial.com.ar/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=145343:confirmáu-muerren-nueve-soldaos-en-combates-con-rebeldes-en-ucrania&amp;catid=74&amp;Itemid=75 |títulu=Confirmáu: Muerren nueve soldaos en combates con rebeldes n'Ucraína |publicación=El Comercial |fecha=5 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt; El mesmu día dos aviones de combate ucraínos atacaron oxetivos cerca del aeropuertu de [[Donetsk]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/133098-españes-disparo-aeropuerto-donetsk-ucrania |títulu=Dos caces llancen ataques cerca del aeropuertu de Dontetsk |publicación=RT |fecha=5 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El mesmu 5 de xunetu, fracasó un ataque de les tropes ucraínes a la ciudá de [[Lugansk]]. Según el serviciu de prensa de les milicies separatistes, l'exércitu ucraín perdió na operación dos obuses, una batería de morteros y 30 homes. Darréu les milicies atacaron l'aeropuertu en poder de les tropes ucraínes, destruyendo un avión [[Il-76]], una batería de morteru, un sistema de defensa aérea, 7 vehículos blindaos y otros 5 vehículos militares;&lt;ref name=&quot;tass5jul&quot;&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS |fecha=5 de xunetu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/739174 |títulu=LNR press service: 130 soldiers of Ukrainian army killed in Lugansk |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; morreríen ellí 100 soldaos ucraínos, anunció'l serviciu de prensa de Lugansk.&lt;ref name=&quot;com5j&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tass5jul&quot;/&gt; Les autoridaes de Kiev dixeron que 9 soldaos morrieron y 13 resultaron mancaos en combates colos separatistes,&lt;ref name=&quot;com5j&quot;/&gt;

El [[6 de xunetu]], l'exércitu ucraín ocupó les ciudaes de [[Druzhkivka]] y [[Artemivsk (Donetsk)]].&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Europa Press |fecha=6 de xunetu de 2014 |url=https://www.europapress.es/internacional/noticia-ejercito-ucraín-toma-dos-llocalidá-mas-sureste-pais-20140706180948.html |títulu=L'Exércitu ucraín toma dos llocalidaes más del sureste del país}}&lt;/ref&gt; Tamién el 6 de xunetu la fuercia aérea d'Ucraína bombardeó el [[Raión de Kamianobridski|distritu de Kamianobridski]] de la ciudá de Lugansk,&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Новороссия: оперативная сводка за 6 июля 2014 года|url=http://warfiles.ru/show-63363-novorossiya-operativnaya-svodka-za-6-iyulya-2014-goda.html|obra=warfiles.ru|idioma=rusu|fecha=7 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt; intentando destruyir una batería de morteros de les milicies, y la cercana llocalidá d'[[Olevsandrivka (Lugansk)|Alexándrovka]] onde l'aviación destruyó un radar, nuna instalación qu'acababa de ser abandonada por reclutes ucraínos que desertaron; por un error de coordinación morrieron 10 oficiales ucraínos que permanecíen na so base, mientres los aviadores creíen que s'habíen alloriáu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://vozciudadanachile.cl/internacional-el-ejercito-ucraín-bombardea-el so-propiu-radar-y-matu-a-los sos-homes-en-lugansk/ |títulu=L'exércitu ucraín bombardea el so propiu radar y mata los sos propios homes |publicación=Voz Ciudadana Chile |fecha=6 de xunetu de 2014 }}&lt;/ref&gt;

==== Retrocesu de les fuercies ucraínes (8-17 de xunetu) ====
El [[8 de xunetu]], centenares de milicianos de la República de Lugansk ocuparon n'hores de la madrugada la ciudá de [[Popasna]].&lt;ref&gt;{{cita web |autor=EFE |fecha=8 de xunetu de 2014 |url=http://ecodiario.eleconomista.es/politica/noticias/5923454/07/14/Los separatistes-prorrusos-tomaron-el llunes-Popasnaya-en-l'este-de-Ucraína.html |títulu=Los separatistes prorrusos tomaron el llunes Popasnaya, nel este d'Ucraína |publicación=elEconomista}}&lt;/ref&gt;

El [[11 de xunetu]] les autodefenses de Lugask atacaron con lanzacoetes [[BM-21|Grad]] una unidá militar d'Ucraína cerca del pueblu [[Zelenopillia (Lugansk)|Zelenopillia]] matando 30 soldaos,&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Iaccino |nome=Ludovica |fecha=11 de xunetu de 2014 |url=http://www.ibtimes.co.uk/ukraine-crisis-rocket-strike-kills-30-ukrainian-soldiers-lugansk-1456309 |títulu=Rocket Strike Kills 30 Ukrainian Soldiers in Lugansk |publicación=International Business Times |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; 93 quedaron mancaos. Según un voceru de les autoridaes ucraínes nun bombardéu aereu en [[Izvarino]] fueron liquidaos 50 milicianos separatistes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.publico.es/internacional/533408/los combates-en-l'este-ucrania-dexen-cerca-de-un centenar-de-muertos |títulu=Los combates nel este ucrania dexen cerca d'un centenar de muertos |publicación=Público |fecha=11 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt; Según un voceru de les milicies, estes baltaron un avión ucraín de combate [[Su-25]] nel área de [[Perevalsk]].&lt;ref&gt;{{cita web | autor=ITAR-TASS |fecha=11 de xunetu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/740167 |títulu=Militia claim shooting down another Ukraine air force plane in Donetsk region |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tass12j1&quot;/&gt; L'aviación ucraniana destruyó una base de les milicies cerca de [[Dzerzhinsk (Donetsk)|Dzerzhinsk]],&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Balmforth |nome=Richard |coautor=Natalia Zinets |publicación=Reuters |fecha=12 de xunetu de 2014 |url=http://es.reuters.com/article/topNews/idESKBN0FH0HV20140712 |títulu=Aviones ucraínos ataquen a rebeldes tres un ataque mortal con misiles |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140714121536/http://es.reuters.com/article/topNews/idESKBN0FH0HV20140712 |fechaarchivu=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt; unu de los aviones foi baltáu.&lt;ref name=&quot;tass12j1&quot;&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS |fecha=12 de xunetu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/740250| títulu=Donetsk militia downs Ukraine's Air Force aircraft |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Na madrugada del [[12 de xunetu]] un bombardéu de l'artillería del exércitu ucraín mató 30 persones na llocalidá de [[Marinka]] nel óblast de Donetsk.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://peru21.pe/mundo/ucrania-al-menos-30-civiles-muerren-donetsk-ataques-ejercito-2191654?href=cat7pos|títulu=Siquier 30 civiles muerren en Donetsk por ataques del Exércitu|publicación=Perú21|fecha=12 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt; A la mesma hora, otru avión de combate [[Su-25]] foi baltáu pola artillería de les autodefenses cerca de [[Górlovka|Gorlivka]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/la so-25-plane-shot-down-over-horlivka-351863.html |títulu=Su-25 plane shot down over Horlivka |publicación=Kyiv Post |idioma=inglés |fecha=12 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt; Esi mesmu día un helicópteru artillado [[Mi-24]] del exércitu ucraín foi baltáu poles milicies cerca de la ciudá de [[Snizhné]].&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS |fecha=12 de xunetu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/740288 |títulu=Donetsk militia downs Ukraine's Mi-24 chopper |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El [[13 de xunetu]] l'artillería ucraniano atacó'l suburbiu d'[[Olevsandrivka (Lugansk)|Alexándrovka]]; según les autoridaes d'Ucraína morrieron 30 milicianos separatistes.&lt;ref name=&quot;LI14jl&quot;&gt;{{cita web |url=http://noticias.lainformacion.com/mundo/tropas-ucranianas-recuperen-el control-del aeropuertu-del-bastion-rebalbu-de-lugansk_yjiNPkxhmggm8wo474ocf/ |títulu=Tropes ucraínes recuperen el control del aeropuertu del bastión rebalbu de Lugansk |publicación=LaInformación |fecha=14 de xunetu de 2014 }}&lt;/ref&gt; El mesmu día les milicies atacaron l'aeropuertu de [[Lugansk]] y aseguraron ocupar l'área.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS |fecha=14 de xunetu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/740408 |títulu=Militia fighters of Lugansk People's Republic take Lugansk airport |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Tamién el 13 de xunetu foi atopáu muertu y con buelgues de tortura, nun monte cerca de [[Dnipropetrovsk]], el cuerpu del periodista Sergei Dolgov, redactor xefe de los periódicos ''Corréu del Azov'' y ''Quiero tar na URSS'', quien fuera sacáu de la so oficina en [[Mariupol]] el 18 de xunu por homes armaos vistíos de civil,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.minutenews.net/ucrania-mato-al xefe-de-redaccion-de-quiero-tar-en-la-urss/ |títulu=Ucraína mató al xefe de redaición de “Quiero tar na URSS” |publicación=Minute News |fecha=13 de xunetu de 2014 }}&lt;/ref&gt; que-y arreyaron el so manes con alambres. Serhiy Spasitel, xefe de la delegación rexonal del [[Serviciu de Seguridá d'Ucraína]] (SBU) dixo unos díes dempués que Dolgov taba vivu y bien, pero que les entrugues sobre'l so paradoriu teníen de dirixise al &quot;Centru Antiterrorista d'Ucraína&quot;, una axencia SBU.&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Dolgov |nome=Anna |fecha=14 de xunetu de 2014 |url=http://www.themoscowtimes.com/news/article/editor-of-russian-language-newspaper-tortured-and-killed-in-eastern-ukraine/503362.html |títulu=Editor of Russian-Language Newspaper Tortured and Killed in Eastern Ukraine |idioma=inglés |publicación=The Moscow Times}}&lt;/ref&gt;

El [[14 de xunetu]] asocedieron intensos combates pela redolada de [[Rozkishnie (Lugansk)]]; según les autoridaes ucraínes el pobláu, según Alexándrovka y dos aldees fueron tomaes poles sos tropes,&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Ukranian News Agency |fecha=14 de xunetu de 2014 |url=http://un.ua/eng/article/520794.html |títulu=ARREYO Forces Clear Terrorists From Oleksandrivsk, Bile, Rozkishne, Sabivka, Conducting Battle For Metalist Of Luhansk Region |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ap14jl1&quot;/&gt; y l'aeropuertu de Lugansk reconquistáu,&lt;ref name=&quot;LI14jl&quot;/&gt; pero voceru de les milicies del área declararon qu'entá permanecen dientro de Rozhkisnie y aseguraron destruyir ellí 9 tanques, un vehículu blindáu y un camión de suministru del exércitu ucraín.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS |fecha=14 de xunetu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/740492 |títulu=Luhansk republican militia denies Ukraine's military &quot;liberate&quot; Roskoshnoye village |idioma=inglés}}{{cita web |url=http://en.itar-tass.com/world/740505 |títulu=Ukrainian militiamen destroy nine army tanks |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Tamién el 14 de xunetu foi baltáu un avión militar de carga [[An-26]].&lt;ref name=&quot;ap14jl1&quot;&gt;{{cita web |autor=The Associated Press |fecha=14 de xunetu de 2014 |url=http://www.milenio.com/internacional/crisis_en_Ucraína-avion_militar-prorrusos-frontera_con_Rusia-ministru_de_Defensa_0_335366551.html |títulu=Balten avión militar con 20 tripulantes n'Ucraína |publicación=Milenio}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://aeronoticias.com.pe/noticiero/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=49143:ucrania-balten-avion-an-26-en-frontera-con-rusia&amp;catid=14:14&amp;Itemid=574 |títulu=Ucraína: Balten avión An-26 en frontera con Rusia |publicación=Aeronoticias |fecha=14 de xunetu de 2014 }}&lt;/ref&gt; Les autoridaes ucraínes acusaron a Rusia de disparar contra l'aeroplanu,&lt;ref name=&quot;ferreira&quot;&gt;{{cita web |apellíu=Ferreira |nome=Ana Gomes |fecha=14 de xunetu de 2014 |url=http://www.publico.pt/mundo/noticia/separatistes-do-leste-da-ucrania-perdem-aeroporto-de-lugansk-1662810 |títulu=Governo de Kiev acusa Rússia de ter derrubado um avião ucraín |publicación=Público |idioma=portugués}}&lt;/ref&gt;pero, según el serviciu de prensa de los separatistes esti avión foi baltáu poles autodefenses d'[[Izvarino]], que prindaron a 5 de los 8 integrantes de la tripulación, que llevaron hasta [[Krasnodon]].&lt;ref name=&quot;ferreira&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS |fecha=15 de xunetu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/740698 |títulu=Ukraine's military suspends combat aviation flights in offensive area |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El An-26 cayó cerca de [[Davido-Mikilskie]]. El mesmu día les milicies baltaron un avión de combate ucraín [[Su-25]] cerca de [[Lysychansk]].&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Prensa Llatina |fecha=15 de xunetu de 2014 |url=http://www.prensa-latina.cu/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;idioma=1&amp;id=2880651&amp;Itemid=1 |títulu=Descarga exércitu ucraín ataques a sectores civiles del esti}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS |fecha=14 de xunetu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/740477 |títulu=Luhansk fighters claim downing two Ukrainian attack aircraft |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El [[16 de xunetu]] les tropes ucraínes replegáronse, retirándose de les sos posiciones n'[[Olevsandrivka (Lugansk)|Alexandrovka]], cerca de Lugansk y pela redolada de [[Snizhné]].&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS |fecha=16 de xunetu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/740722 |títulu=Ukrainian army leaves positions near Luhansk |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El [[17 de xunetu]] les milicies de la rexón de Donetsk tomaron la llocalidá fronteriza de [[Marinivka]].&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS |fecha=17 de xunetu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/740940 |títulu=Donetsk People's Republic militia gains control over village on border with Russia |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El mesmu día les tropes ucraínes retirar de les sos posiciones en Sabivka, Govoruja y Georgivka cerca de [[Lugansk]] y de la contorna de [[Rozkishnie (Lugansk)|Rozkishnie]].&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS |fecha=17 de xunetu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/741085 |títulu=Ukraine's military retreats from Luhansk, leaves settlements near Donetsk |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El [[Serviciu Federal de Seguridá]] de Rusia informó de la esplosión de 15 municiones ucraínes en territoriu rusu dempués d'un ataque de l'artillería ucraniano. Otros cinco proyeutiles quedaron ensin esplotar.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=RIA Novosti |fecha=17 de xunetu de 2014 |url=http://ria.ru/world/20140717/1016448998.html |títulu=Более 15 украинских снарядов разорвалось на территории России |idioma=rusu}}&lt;/ref&gt;

==== La traxedia del vuelu MH17 (17 de xunetu) ====
{{AP|Vuelu 17 de Malaysia Airlines}}
Tamién el 17 de xunetu cayó un jet comercial [[Boeing 777]] de [[Malaysia Airlines]], con 295 pasaxeros, na llocalidá de [[Grabovo]], cerca de la ciudá de [[Torez]], rexón de Donetsk. Les autoridaes ucraínes culparon a les milicies prorruses y les autoridaes de les repúbliques autoproclamadas de Donetsk y Lugansk culparon a Ucraína.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=BBC |fecha=17 de xunetu de 2014 |url=https://www.bbc.co.uk/mundo/ultimas_noticias/2014/07/140717_ultnot_accidente_avion_malayu_ucrania_en.shtml |títulu estréllase un avión malayu con 295 pasaxeros nel este d'Ucraína}}&lt;/ref&gt; Según les autoridaes de la República Popular de Donetsk, les milicies escarecen de [[misil]]es capaces d'algamar los 10&amp;nbsp;000&amp;nbsp;m d'altor a los que volaba'l jet.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=RIA Novosti |fecha=17 de xunetu de 2014 |url=http://ria.ru/world/20140717/1016427976.html |títulu=Бородай: у ДНР нет оружия, чтобы сбить самолет на высоте 10 км |idioma=rusu}}&lt;/ref&gt; Según les autoridaes de la República Popular de Lugansk, testigos presenciales vieron a un caza ucraín que llanzó dellos misiles qu'esplotaron nel aire. Dempués d'esto escuchóse una fuerte esplosión y empezaron a cayer pieces del avión malayu.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=RIA Novosti |fecha=17 de xunetu de 2014 |url=http://ria.ru/world/20140717/1016438333.html |títulu=Власти ЛНР: малайзийский Boeing был сбит украинским самолетом CУ-25 |idioma=rusu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor=RIA Novosti |fecha=17 de xunetu de 2014 |url=http://ria.ru/world/20140717/1016451269.html |títulu=Очевидцы: перед авиакатастрофой в небе был виден боевой самолет |idioma=rusu}}&lt;/ref&gt;

==== Ofensiva sobre Donetsk y Lugansk (18 de xunetu-14 d'agostu) ====
[[Ficheru:2014-07-24. Батальйон Січ 004.jpg|thumb|170px|El batallón &quot;Sich&quot;, [[Guardia Nacional d'Ucraína]], el 20 de xunetu]]
El [[18 de xunetu]], un bombardéu de l'artillería ucraniano mató a siquier 30 civiles en Lugansk.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Odnako |fecha=19 de xunetu de 2014 |url=http://www.odnako.orgblogsnovorossiya-protiv-hunti-19-iyulya/ |títulu=Новороссия против хунты, 19 июля |idioma=rusu }}&lt;/ref&gt;

El [[19 de xunetu]], l'artillería ucraniano mató a 19 civiles en Lugansk, según les autoridaes municipales.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Odnako |fecha=20 de xunetu de 2014 |url=http://www.odnako.orgblogsnovorossiya-protiv-hunti-20-iyulya/ |títulu=Новороссия против хунты, 20 июля |idioma=rusu }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor=''Europa Press'' |fecha=19 de xunetu de 2014 |url=https://www.europapress.es/internacional/noticia-menos-16-civiles-muertos-fueu-morteru-lugansk-20140719132233.html |títulu=Siquier 16 civiles muertos por fueu de morteru en Lugansk}}&lt;/ref&gt;

El [[20 de xunetu]], Lugansk volvió ser bombardiada y quedó ensin suministru d'lletricidá.&lt;ref&gt;{{cita web |axencia=RIA Novosti |fecha=20 de xunetu de 2014 |url=http://ria.ru/world/20140720/1016783653.html |títulu=Минобороны ЛНР: Луганск под обстрелом и отрезан от электроэнергии |idioma=rusu}}&lt;/ref&gt;

Dende la madrugada del [[21 de xunetu]], les fuercies armaes ucraínes llanzaron una ofensiva xeneral contra [[Donetsk]];&lt;ref&gt;{{cita web |axencia=Itar-Tass |fecha=21 de xunetu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/741594 |títulu=Ukraine's army launches massive offensive operation on Donetsk |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; foi bombardiada la estación de ferrocarril,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.elmercuriodigital.net/2014/07/tropas-ucranianas-bombardien-la.html#.O90DpuN5Oso |títulu=Tropes ucraínes bombardien la estación de trenes de Donetsk |publicación=El Mercurio Dixital| fecha=21 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor=AFP |fecha=21 de xunetu de 2014 |url=http://eleconomista.com.mx/internacional/2014/07/21/bombardeos-cerca-estacion-trenes-donetsk |títulu=Bombardeo cerca d'estación de trenes en Donetsk |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160820183115/http://eleconomista.com.mx/internacional/2014/07/21/bombardeos-cerca-estacion-trenes-donetsk |fechaarchivu=2016-08-20 }}&lt;/ref&gt; una ponte, un supermercáu y dellos edificios residenciales,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/134621-tropes-ucrania-bombardeo-artilleria-estacion-donetsk |títulu=Tropes ucraínes bombardien con artillería la estación de trenes de Donetsk |publicación=RT |fecha=21 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt; ente que les tropes avanzaron sobre les víes que conducen al aeropuertu&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS |fecha=21 de xunetu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/741610 |títulu=Ukrainian troops take control of roads to Donetsk from airport |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; y recapturaron les llocalidaes de [[Soledar]] y [[Dzerzhinsk (Donetsk)|Dzerzhinsk]].&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS |fecha=21 de xunetu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/741679 |títulu=Ukrainian troops take control of three settlements in Donetsk region |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Cerca de [[Lugansk]] les tropes ucraínes atacaron [[Sievierodonetsk]], [[Lisichansk]] y [[Rubizhne]] y según les autodefenses de Lugansk, éstes baltaron un avión de combate [[Su-25]] y destruyeron tres tanques.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS |fecha=21 de xunetu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/741627 |títulu=Luhansk self-defense fighters claim downing Ukrainian attack aircraft |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El [[22 de xunetu]] l'artillería ucraniano mató a 3 civiles en Lugansk.&lt;ref name=&quot;odnako23.07.14&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.odnako.orgblogsnovorossiya-protiv-hunti-23-iyulya/ |títulu=Новороссия против хунты. 23 июля |editorial=Odnako |fecha=23 de xunetu de 2014 |idioma=rusu }}&lt;/ref&gt;

El [[23 de xunetu]] les tropes ucraínes ocuparon [[Sievierodonetsk]], [[Lisichansk]] y [[Rubizhne]], na rexón de Lugansk y [[Karlivka (Donetsk)|Karlivka]] y otros dos llocalidaes na rexón de Donetsk; ente que los milicianos separatistes atacaron 16 vegaes les posiciones y los puestos de control ucraínos y baltaron dos aviones de combate [[Su-25]] cerca de l'aldega de [[Dmitrivka (Sloviansk)|Dmítrovka]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140723/160929015.html |títulu=Los milicianos retirar de dellos pueblos y ablayen dos aviones n'Ucraína |publicación=RIA Novosti |fecha=23 de xunetu de 2014.}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Blown up railway bridge in Donbass.jpg|thumb|Donbáss, el 25 de xunetu]]
El [[25 de xunetu]] disparos de morteru de les fuercies ucraínes mataron a 15 civiles en Lugansk, según fontes allegaes a los separatistes. Aproximao 60 persones quedaron mancaes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140726/1017616302.html |títulu=При обстреле Луганска в пятницу погибли 15 жителей, около 60 ранены|publicación=RIA Novosti |fecha=26 de xunetu de 2014.|idioma=rusu}}&lt;/ref&gt;
El mesmu día al oeste de l'aldega [[Primiusski]], óblast de Rostov, Rusia miembros del Comité d'investigación de Rusia fueron atacaos con morteru dende'l territoriu d'Ucraína. Según un voceru del Comité, los disparos fueron «intencionales» y teníen como oxetivu «matar a los miembros de los órganos d'investigación rusos». Nun se producieron mancaos ente los investigadores, sicasí seis viviendes de la zona resultaron estropiaes, y una persona civil resultó mancada leve.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140725/1017554266.html |títulu=Следственная группа СК РФ подверглась обстрелу с территории Украины|publicación=RIA Novosti |fecha=25 de xunetu de 2014.|idioma=rusu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/135046-comite-investigacion-rusia-blancu-ataque-ucrania |títulu=Miembro del Comité d'Investigación de Rusia, atacaos con morteru dende Ucraína|publicación=RT |fecha=25 de xunetu de 2014.}}&lt;/ref&gt;

Los insurxentes denunciaron que mientres la nueche del 25 al 26 de xunetu les fuercies ucraínes utilizaron bombes de [[fósforu blancu]] (prohibíu pola Convención de Xinebra) pela redolada de la estación Mandrýkino, cercana a Donetsk.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pravda.ru/news/world/formerussr/ukraine/26-07-2014/1217996-donbass-0/ |títulu=Украинские военные применили фосфорные бомбы. ВИДЕО|publicación=Pravda.ru |fecha=26 de xunetu de 2014.|idioma=rusu}}&lt;/ref&gt;

El [[26 de xunetu]] desertaron 41 soldaos ucraínos. Pidieron collaboración a les milicies pa cruciar la frontera con Rusia nel pasu fronterizu Izvarino. Xustificaron la so decisión por non querer lluchar contra'l so propiu pueblu».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1343426 |títulu=Погрануправление по Ростовской области: 41 украинский военный перешел на территорию РФ|publicación=ITAR-TASS |fecha=26 de xunetu de 2014.|idioma=rusu}}&lt;/ref&gt;
El mesmu día l'artillería ucraniano destruyó cuatro edificios de viviendes en Donetsk.&lt;ref name=&quot;odnako27.07.14&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.odnako.orgblogsnovorossiya-protiv-hunti-27-iyulya/|títulu=Новороссия против хунты, 27 июля. Дополнено 19.10|publicación=Odnako|fecha=27 de xunetu de 2014.|idioma=rusu}}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:2014-07-30. War in Donbass 03.jpg|thumb|160px|Pro-separatista deteníu por soldaos ucraínos, 30 de xunetu]]

El [[27 de xunetu]] l'artillería ucraniano realizó un ataque masivu de la ciudá de [[Górlovka]]. A lo menos 13 civiles, incluyendo una neña de 1 añu y otru neñu, resultaron muertos.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=ATANANTES IMÁXENES: Górlovka tres los bombardeos de Kiev |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/135300-semeyes-videu-imagenes-gorlovka-ataque-ucraín |fecha=28 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;odnako27.07.14&quot;/&gt; El mesmu día en [[Avdiivka]] les fuercies ucraínos mataron siquier 5 civiles. La guardia nacional entró na llocalidá de [[Shajtarsk]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140727/1017751916.html |títulu=Ополченцы: Горловка снова обстреляна, есть попадания в жилые дома|publicación=RIA Novosti |fecha=27 de xunetu de 2014.|idioma=rusu}}&lt;/ref&gt; onde s'enfrentaron coles milicies separatistes.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Prensa Llatina |fecha=28 de xunetu de 2014 |url=http://www.prensa-latina.cu/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;idioma=1&amp;id=294529 |títulu=Decenes de civiles muertos por ataques d'exércitu ucraín}}&lt;/ref&gt; En [[Lugansk]], los ataques de l'artillería ucraniano causaron 5 muertos y 15 mancaos, pero foi deteníu la meyora de les tropes ucraínes sobre la ciudá,&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS |fecha=28 de xunetu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/742558 |títulu=Five civilians killed, 15 wounded in Luhansk as shelling continued |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Según les autodefenses de Lugansk, ente'l 27 y el [[28 de xunetu]] morrieron en combate 23 soldaos ucraínos del Batallón Aidar.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS |fecha=28 de xunetu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/742602 |títulu=Luhansk People's Republic militias kill 23 Ukrainian servicemen |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El [[30 de xunetu]] les milicies separatistes la rexón de Donetsk retomaron el control de la mayoría de la ciudá de [[Shajtarsk]].&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS |fecha=30 de xunetu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/742851 |títulu=Militias fight Ukrainian troops in advance on eastern city |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Según un voceru de los separatistes, mientres los combates previos les milicies destruyeron 125 vehículos blindaos ucraínos, ente ellos dellos tanques de guerra.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS |fecha=30 de xunetu de 2014 |url=http://en.itar-tass.com/world/742935 |títulu=Ukrainian troops lost 125 armored vehicles in eastern Ukraine in one day — source |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Mentanto, los combates intensificar na redolada d'[[Avdiivka]]; l'artillería ucraniano atacó nuevamente la estación de tren y la sede de l'alministración de [[Donetsk]] y la ciudá de [[Górlovka]] y; amás, siguieron fuertes bombardeos a [[Lugansk]], afectando dellos barrios y un ancianato. El primer ministru de [[Países Baxos]], [[Mark Rutte]], solicitó a les autoridaes ucraínes que declaren un altu'l fueu na zona del [[Vuelu 17 de Malaysia Airlines|accidente del MH-17]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/134665-situacion-ucrania-traxedia-mh17 |títulu=Minutu a minutu: La situación n'Ucraína tres la traxedia del MH17 |publicación=RT|fecha=30 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.publico.es/internacional/536305/el gobiernu-prorruso-evacua-la so-sede-en-donetsk-ante-la durez-de-los bombardeos |títulu=El Gobiernu prorruso evacua la so sede en Donetsk ante la durez de los bombardeos |publicación=Publico |fecha=30 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[1 d'agostu]], tropes de la 25ª Brigada Aerotresportada d'Ucraína cayeron nuna emboscada tendida poles milicies separatistes, cerca del estadiu de [[Shajtarsk]]. Los muertos ente los militares ucraínos podríen xubir a 21; otru mediu centenar ingresó ayeri n'hospitales de [[Dnipropetrovsk]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.hromadske.tv/society/25-desantna-brigada-potrapila-v-zasidku-v-shakhtar/ |títulu=25 десантна бригада потрапила в засідку в Шахтарську: мінімум 14 осіб загинули |idioma=ucraín |publicación=Громадське телебачення|fecha=1 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor=EFE |fecha=1 d'agostu de 2014 |url=https://www.publico.es/internacional/536780/al-menos-10-soldaos-ucraínos-muerren-al-cayer-en-una emboscada-de-prorrusos |títulu=Siquier 10 soldaos ucraínos muerren al cayer nuna emboscada de prorrusos |publicación=Público}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Europa Press|fecha=1 d'agostu de 2014|url=https://www.europapress.es/internacional/noticia-menos-20-militares-muertos-ataque-separatistes-misiles-grad-ucrania-20140801090004.html |títulu=Siquier 20-militares muertos n'ataque de los separatistes con misiles Grad nel este d'Ucraína}}&lt;/ref&gt; De la mesma, según informó'l líder de [[Pravy Sektor|Sector Derechu]], [[Dmitro Yarosh]], el cercu sobre Donetsk estrechóse entá más tres la captura de la llocalidá de [[Krasnogórivka (Marinka, Donetsk)|Krasnogórivka]] pol Exércitu ucraín y milicies de Sector Derechu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.hromadske.tv/society/sili-arreyo-zvilnili-shche-odin-naselenii-punkt/ |títulu=Сили АТО звільнили ще один населений пункт |idioma=ucraín |publicación=Громадське телебачення|fecha=1 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[2 d'agostu]], según unu de los sos voceros, les milicies de Donetsk baltaron un avión de combate [[Su-25]] d'Ucraína, que cayó cerca de [[Yenákiievo]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140803/161100037.html|títulu=Otru avión del Exércitu ucraín baltáu nel esti|publicación=''RIA Novosti|fecha=3 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Burning apartment building in Shahtersk, August 3, 2014.jpg|thumb|[[Shajtarsk]], el 3 d'agostu]]
El [[3 d'agostu]], les tropes ucraínes entraron na ciudá de [[Yasynuvata]], un importante encruz ferroviariu, que tomaron, según información del Conseyu de Seguridá Nacional y Defensa d'Ucraína, que declaró que les tropes ucraínes tuvieron 5 muertos y 15 mancaos.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Reuters|fecha=4 d'agostu de 2014|url=http://www.estadao.com.br/noticias/geral,ucrania-diz-ter-retomáu-centru-ferroviariu-non-leste-do-pais-5-soldaos-mortos,1538533|títulu=Ucrânia diz ter retomáu centru ferroviário non leste do país; 5 soldaos mortos|idioma=portugués|publicación=Táião}}&lt;/ref&gt; L'axencia de prensa de los separatistes negó los informes según los cualos l'exércitu ucraín llogró controlar esa ciudá y afirmó que los combates ellí siguíen.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS|fecha=4 d'agostu de 2014|url=http://en.itar-tass.com/world/743495|títulu=
Ukrainian army, militias continue fighting for Donetske|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El [[4 d'agostu]], 438 soldaos ucraínos, de los cualos 164 pertenecíen a la Guardia de Frontera y 264 a la 72ª Brigada Mecanizada d'Ucraína que fuera abarganada poles milicies separatistes cerca [[Sverdlovsk (Lugansk)|Sverdlovsk]], cruciaron ensin armes a territoriu pol puestu fronterizu de [[Gukovo]]; 180 tornaron dempués a Ucraína pa intentar volver a casa, un militar gravemente mancáu foi conducíu al hospital y el restu solicitaron abellugu y fueron instalaos y atendíos nun campamentu nes cercaníes; el día anterior otros 12 soldaos de la mesma Brigada yá solicitaren asilu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/135930-militares-ucrania-asilu-rusia |títulu=438 militares ucraínos piden asilu a Rusia |publicación=RT|fecha=4 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140803/161097174.html|títulu=Militares ucraínos bloquiaos en Lugansk axusten la so rindición, según milicianos|publicación=''RIA Novosti|fecha=3 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS|fecha=4 d'agostu de 2014|url=http://en.itar-tass.com/world/743450|títulu=
Some 180 out of 438 military who fled to Russia return to Ukraine|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Tamién el 4 d'agostu l'axencia de prensa de les milicies separatistes informó qu'en [[Shajtarsk]] rindiéronse 702 soldaos ucraínos&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS|fecha=4 d'agostu de 2014|url=http://en.itar-tass.com/world/743514|títulu=Militias report surrender of over 700 Ukrainian troops in Donetsk region|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El [[5 d'agostu]], según l'axencia de noticies de les milicies de Donetsk, grandes concentraciones de tropes d'Ucraína desamarraron una ofensiva en rexones al occidente y sur de [[Donetsk]] que los insurxentes contuvieron, de cuenta que caltuvieron el control de la ciudá de [[Marinka]] al occidente; establecieron el control de la vecina [[Krasnogórivka (Marinka, Donetsk)|Krasnogórivka]] y del cuetu Saur-Mogila na llende de los óblast de Donetsk y Lugansk con Rusia; llograron refugar mientres los combates prosiguíen nos alredores de [[Shajtarsk]]. Según l'informe, al norte de Donetsk les milicies separatistes siguíen controlando de [[Yasynuvata]] y infligieron &quot;graves daños&quot; a les tropes ucraínes en [[Debáltsevo]], llendes col óblast de Lugansk.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS|fecha=5 d'agostu de 2014|url=http://en.itar-tass.com/world/743615|títulu=Donetsk self-defense fighters deter large Ukrainian force advance|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El [[6 d'agostu]], según voceros del gobiernu d'Ucraína, un avión caza ucraín [[MiG-29]] foi baltáu polos rebeldes separatistes cuando atacaba [[Yenákiievo]]. Según el mandu ucraín tamién foi baltáu un helicópteru sanitariu.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=EFE|fecha=7 d'agostu de 2014|url=http://www.lavozdegalicia.es/noticia/internacional/2014/08/07/avion-combate-baltáu-zona-prorrusa-ucrania/00031407429814117740335.htm|títulu=Rebalbos prorrusos balten un caza y un helicópteru sanitariu ucraín|publicación=La Voz de Galicia}}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Shells hit residential building in Lugansk, August 7, 2014.jpg|thumb|Lugansk, el 8 d'agostu]]

El [[8 d'agostu]] la Guardia Nacional ucraniana entró na ciudá de [[Krasnyi Luch]] y tomó la llocalidá de [[Vajrusheve]]. Según un resume de prensa de los separatistes, el mesmu día l'artillería de les milicies separatistes destruyó una columna de militares ucraínos que s'atopaba en [[Panteleimonivka]].&lt;ref name=&quot;ANR9a&quot;&gt;{{cita web |url=http://novorossy.ru/news/news_post/svodka-ot-shtaba-opolcheniya-mo-dnr-09-08-2014-12-10-msk|títulu=Сводка от Штаба ополчения МО ДНР 09.08.2014 (обновлено)|publicación=Заря Новороссии |idioma=rusu|fecha=9 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[9 d'agostu]] les fuercies armaes ucraínes llanzaron una ofensiva contra la ciudá d'[[Ilovaisk]], según un resume de noticies de los separatistes les milicies destruyeron una columna y equipos ucraínos, pero los combates ente les tropes siguieron mientres tol día, al igual qu'en diversos puntos de la ciudá de [[Krasnyi Luch]] y la llocalidá de [[Miusynsk]], ente que l'artillería ucraniano bombardéu nuevamente [[Donetsk]]. Les tropes ucraínes tomaron nuevamente la llocalidá de [[Diakove]].&lt;ref name=&quot;ANR9a&quot;/&gt;

El [[10 d'agostu]] les fuercies armaes ucraínes que desenvuelven la ofensiva contra [[Donetsk]] y les milicies separatistes combatieron en [[Avdiivka]], [[Pisky]], [[Miusynsk]], [[Krasnyi Luch]] y en dellos puntos a les llongura de la carretera Donetsk - [[Shajtarsk]]. Misiles cayeron en cuatro zones residenciales de Donetsk. L'aviación ucraniana bombardeó la ciudá d'[[Antratsyt]]; mientres, les milicies separatistes tomaron una llomba que taba en poder del exércitu ucraín en [[Novoganivka (Lugansk)|Novoganivka]] y destruyeron un puestu de control ucraín que taba al oriente de [[Krasne (lugansk)|Krasne]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://novorossy.ru/news/news_post/ukrainskaya-armiya-ne-smogla-vzyat-doneck-v-okruzhenie|títulu=Украинская армия не смогла взять Донецк в окружение|publicación=Заря Новороссии |idioma=rusu|fecha=10 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[11 d'agostu]] al norte de [[Donetsk]], tropes ucraínes tomaron la llocalidá de [[Krinichne (Donetsk)|Krinitchne]] y entraron nes ciudaes de [[Górlovka]] y [[Makiivka]], ente que al sureste de Donetsk, les milicies separatistes llograron caltener [[Ilovaisk]] y avanzaron hasta tomar la llocalidá de [[Grabske]] y enfrentar a les tropes ucraínes en [[Fedorivka (Donetsk)|Fedorivka]]. Los combates siguieron nes víes d'accesu a [[Miusynsk]] y [[Krasnyi Luch]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://novorossy.ru/news/news_post/svodka-ot-shtaba-opolcheniya-mo-dnr-12-08-2014-01-00-msk|títulu=Сводка от Штаба ополчения МО ДНР за 12 августа|publicación=Заря Новороссии |idioma=rusu|fecha=12 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[13 d'agostu]] desamarráronse grandes combates ente les tropes ucraínes y les autodefenses en [[Yenákiievo]]. El mesmu día l'artillería ucraniano siguió'l bombardéu de Donetsk y atacó una mina en [[Zugres]], causando delles víctimes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://novorossy.ru/news/news_post/svodka-ot-shtaba-mo-dnr-za-14-avgusta|títulu=Сводка от Штаба МО ДНР за 14 августа|publicación=Заря Новороссии |idioma=rusu|fecha=14 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[14 d'agostu]] les milicies separatistes de Lugansk tomaron la ciudá de [[Zimogiria]] y [[Rodakove]] y les milicies de Donetsk tomaron dos aldees del [[raión de Shajtarsk]] nes cercanía de la ciudá de [[Snizhné]]: Stepanika y Marinivka.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://novorossy.ru/news/news_post/svodka-ot-shtaba-mo-dnr-na-15-avgusta-2014-goda|títulu=Сводка от Штаба МО ДНР на 15 августа 2014 года|publicación=Заря Новороссии |idioma=rusu|fecha=15 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt; Tamién el 14 d'agostu, tropes ucraínes tomaron [[Novosvitlivka]], cortando la carretera que xune a [[Lugansk]] cola frontera rusa.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.milenio.com/internacional/Ejercito-ucraín-prorrusos-Lugansk-frontera_0_353964868.html|títulu=Ucraína aislla a rebeldes prorrusos de Lugansk de la frontera rusa|publicación=Milenio|fecha=14 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt; El mesmu día siguieron los bombardeos de l'artillería ucraniano contra [[Donetsk]] y unu de los sos ataques mató siquier dos civiles na Universidá Politéunica&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/08/14/actualidad/1408008689_848872.html|títulu=Tropes ucraínes ataquen con artillería la ciudá de Donetsk|publicación=El País|fecha=14 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt;

==== Contraofesiva separatista (15 d'agostu-5 de setiembre) ====
El [[15 d'agostu]] guerrilleros separatistes de la rexón de Lugansk emboscaron al Batallón Aydar nes cercaníes de [[Krasna Talivka]], mataron a 22 de los sos integrantes y mancaron a 36.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://thekievtimes.ua/society/394385-uzhasayushhie-Poteri-ajdara.html|títulu=Ужасающие потери «Айдара»|idioma=ucraín|publicación=The Kiev Times|fecha=15 d'agostu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180821122054/http://thekievtimes.ua/society/394385-uzhasayushhie-Poteri-ajdara.html|fechaarchivu=2018-08-21}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:OTR-21_Tochka_missiles_of_the_Ukrainian_Military.JPG|thumb|derecha|Misiles Tochka desfilen en Kiev en 2008.]]
El [[16 d'agostu]] desamarráronse combates nel aeropuertu y la contorna de la llocalidá de [[Lisky (Donetsk)|Litsky]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.dialog.ua/news/13460_1408210607|títulu=Дончане сообщают о серьезных боях в районе аэропорта и поселка Пески|idioma=rusu|publicación=ДИАЛОГ|fecha=16 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt; Tamién el 16 d'agostu, les milicies separatistes llograron controlar la ciudá de [[Miusynsk]] y prindaron ellí a un númberu indetermináu de soldaos del exércitu ucraín, dempués de destruyir una batería llanzacohetes [[BM-21|Grad]] y dos tanques ucraínos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://lifenews.ru/news/138542|títulu=Отряд Моторолы зачистил Миусинск от карателей|idioma=rusu|publicación=LifeNews|fecha=17 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt; El mesmu día, Pascal Cuttat, xefe de la delegación rexonal del [[Comité Internacional de la Cruz Bermeya]], anunció que s'algamara un alcuerdu pal pasu d'una columna de 280 camiones cola [[ayuda humanitaria]] rusa al territoriu del este d'Ucraína.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/137362-cruz-colorada-alcordar-convói-humanitariu|títulu=Cruz Roja: Alcuerden los detalles sobre l'encruz de la frontera del convói humanitariu|publicación=RT|fecha=16 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[17 d'agostu]], el voceru militar ucraín Leonid Matiujin informó de que los separatistes baltaren (la nueche anterior) un avión caza ucraín [[MiG-29]] que taba atacando posiciones de les milicies, na rexón de Lugansk.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Europa Press|fecha=17 de xunetu de 2014|url=https://www.europapress.es/internacional/noticia-kiev-informa-valtamientu-mig-29-separatistes-prorrusos-20140817131442.html|títulu=Kiev informa del valtamientu d'un MiG-29 por separatistes prorrusos}}&lt;/ref&gt; Según los separatistes, les autodefenses de [[Krasnodon]] baltaron tamién un avión de combate [[Su-25]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://novorossy.ru/news/news_post/opolchency-lnr-soobschili-o-sbitom-ukrainskom-la so-25|títulu=Ополченцы ЛНР сообщили о сбитом украинском Су-25|idioma=rusu|publicación=Заря Новороссии |fecha=18 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt; mientres per otra parte la ciudá de [[Lugansk]] yera atacada pola artillería ucraniana con misiles balísticos [[OTR-21 Tochka|Tochka-O]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/137410-ejercito-atacar-lugansk-misil-balistico|títulu=Autodefenses: L'Exércitu ataca Lugansk con misiles balísticos Tochka-O |publicación= RT|fecha=17 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[18 d'agostu]] les milicies separatistes desallugaron a les tropes ucraínes de [[Fashchivka]] y [[Yasynuvata]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://novorossy.ru/news/news_post/svodka-ot-shtaba-mo-dnr-18-08-2014|títulu=Сводка от Штаба МО ДНР 18.08.2014|idioma=rusu|publicación=Заря Новороссии |fecha=18 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[21 d'agostu]] les milicies de Donetsk tomaron la ciudá de [[Novoazovsk]], sobre la mariña del [[mar d'Azov]], y ocuparon les llocalidaes de Petrivskie y Manuílivka, cerca de [[Shajtarsk]] y [[Snizhné]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://dnr.today/news/svodka-s-frontov-ot-shtaba-mo-dnr-22-avgusta-2014-goda/|títulu=Сводка с фронтов от Штаба МО ДНР, 22 августа 2014 года|idioma=rusu|publicación=Пресс-центр ДНР|fecha=22 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Battalion &quot;Donbas&quot; 02.jpg|thumb|150px|[[Batallón Donbass]], Óblast de Lugansk]]
El presidente d'Ucraína, Petró Poroshenko, decretó una nueva movilización d'oficiales de tropa. &quot;Nesta tercer folada van ser llamaos a files los especialistes: militares de fuercies especiales, artilleros y otros&quot;, dixo.

El [[22 d'agostu]] llegó a [[Lugansk]] el convói de camiones con ayuda humanitaria que transitó la [[ruta europea Y40]] dende [[Kámensk-Shájtinski]], totalmente controlada dende [[Izvarino]] poles milicies separatistes.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=VIDEO: El convói humanitariu rusu llega al so destín n'Ucraína|url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/137957-rusia-mover-convói-humanitariu-lugansk|publicación=RT|fecha=22 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt;

Les fuercies armaes d'Ucraína destruyeron nes contornes de Snezhnoe (provincia de Donetsk) once lanzadera de misiles Grad, tres tanques y cinco vehículos de combate d'infantería&quot;. Los milicianos perdieron más de cien homes. Mientres, amestó, siguen los combates nes cercaníes de Donetsk, Lugansk, Ilovaisk, Yasinovátaya, Shajtiorsk, Torez, Snezhnoe y Górlovka.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=RIA Novosti|títulu=L'Exércitu destrúi venti pieces d'equipu militar de los milicianos|url=http://sp.ria.ru/international/20140822/161424819.html|fechaaccesu=14 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[23 d'agostu]] les milicies separatistes de Donetsk entraron na ciudá d'[[Olenivka (Donetsk)|Olenivka]];&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://dnr.today/news/press-konferenciya-predsedatelya-soveta-ministrov-dnr-aleksandra-zaxarchenko-i-ministra-oborony-dnr-vladimira-kononova/|títulu=Состоялась пресс-конференция Председателя Совета Министров ДНР Александра Захарченко и Министра обороны ДНР Владимира Кононова|idioma=rusu|publicación=Пресс-центр ДНР|fecha=25 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt; amás tomaron l'aldega de [[Novoivainivka (Donetsk)|Novoivanivka]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://novorossy.ru/news/voyska-novorossii-zamknuli-amvrosievskiy-kotyol-i-vyshli-k-azovskomu-moryu|títulu=Войска Новороссии замкнули Амвросиевский котёл и вышли к Азовскому морю|idioma=rusu|publicación=Заря Новороссии|fecha=24 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt; Según los separatistes, les sos milicies llanzaron una contraofensiva contra les tropes gubernamentales, mientres la cual, en dos díes (hasta'l [[24 d'agostu]]) consiguieren prindar a les tropes ucraniana 4 sistemes de llanzamientu de cohetes [[BM-30|Smerch]], 12 llanzacohetes múltiples [[BM-21|Grad]], 17 tanques, más de 30 vehículos blindaos y más de 50 vehículos, y llograren ocupar a siete llocalidaes y arrodiar a cuatro brigaes del Exércitu ucraín y tres batallones de la Guardia Nacional.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/138173-autodefenses-contraofensiva-ejercito-ucrania|títulu=Les autodefenses d'Ucraína llancen una contraofensiva y arrodien a 7.000 militares |editorial=RT |fecha=24 d'agostu de 20014}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Lysychansk 16.jpg|thumb|[[Lysychansk]], el 4 d'agostu de 2014]]

El [[25 d'agostu]] les milicies de Donetsk informaron d'abarganar a un tercer grupu del exércitu ucraín, cerca de [[Donetsk]]. Les tropes abarganaes cuntaben con más de 40 tanques, un centenar de vehículos blindaos, unes 50 danzaderes múltiples Grad y Uragán y más de 60 pieces d'artillería. Tamién el mesmu día, los independentistes tomaron el control sobre tres llocalidaes na rexón –Luganskoe, Svetloe y Dolia– y destruyeron 8 tanques, 19 vehículos blindaos y una batería de morteros; amás, destruyeron nes contornes de Kutéinikovo 5 danzaderes Grad, según 28 vehículos blindaos cerca d'[[Ilovaisk]], 4 vehículos de combate d'infantería y 14 automóviles militares na redoma de Mnogopolye y 8 camiones con munición cerca de Novoivánovka. Les baxes de los batallones ucraínos Dnepr, Aidar y Shajtiorsk algamaron 107 militares muertos y 75 mancaos.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=RIA Novosti|url=http://sp.ria.ru/international/20140825/161452587.html|títulu=Milicies afirmen bloquiar otru grupu de militares ucraínos|fecha=25 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt; Tamién el 25 d'agostu los separatistes llograron el plenu control les ciudaes costeres de [[Novoazovsk]] y [[Sedove]], sobre'l [[mar d'Azov]]. La ofensiva siguió n'otres direiciones y dende otros puntos. Les milicies de la rexón de Lugansk tomaron les llocalidaes de [[Borivske (Lugansk)|Borivske]], [[Bila Gora (Popasna)|Bila Gora]] y [[Rodakove]] y empezaron un ataque contra les ciudaes [[Sievierodonetsk]], [[Lysychansk]] y [[Debáltsevo]]. El mesmu día rexistráronse fuertes combates nes cercaníes del monesteriu de San Nicolás Basilio nel [[raión de Volnovaja]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://dnr.today/news/svodka-s-frontov-ot-shtaba-mo-dnr-za-poslednie-sutki-25-avgusta-2014/|títulu=Сводка с фронтов от Штаба МО ДНР за последние сутки, 25 августа 2014|idioma=rusu|publicación=Пресс-центр ДНР|fecha=25 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Shootings from AK. Aidar, Lugansk region 80.jpg|thumb|El batallón ucraín de voluntarios &quot;Aidar&quot;, Óblast de Lugansk]]
El [[26 d'agostu]], les milicies separatistes de Donetsk declararon asumir el plenu control del cuetu de Saur Mogila.&lt;ref name=&quot;tass26a1&quot;&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS|fecha=26 d'agostu de 2014|url=http://en.itar-tass.com/world/746704|títulu=Donetsk militia claims assuming control of border stretch to Azov Sía|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Según el serviciu de prensa de les milicies, cerca de [[Krasna Talivka]] morrieron en combate 54 miembros de la Guardia Nacional ucraniana y otros 42 militares ucraínos fueron tomaos prisioneros cerca d'[[Olevsandrivka (Lugansk)|Olevsandrivka]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140826/161474333.html|títulu=Les milicies del este d'Ucraína informen de decenes de militares muertos en combates|publicación='RIA Novosti''|fecha=26 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt; En [[Kuteinikove]], [[raión de Amvrosiivka]], 94 miembros de les fuercies armaes ucraínes rindiéronse, previes negociaciones.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://novorossy.ru/news/rota-ukrainskih-soldat-sdalas-v-plen-armii-dnr|títulu=Рота украинских солдат сдалась в плен армии ДНР|idioma=rusu|publicación=Заря Новороссии |fecha=27 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt; Pela so parte, el mandu ucraín informó que les sos tropes llograron controlar la llocalidá d'[[Olenivka (Donetsk)|Olenivka]] y destruyir un llanzacohetes [[BM-21|Grad]], 7 tanques y otros equipos de los separatistes.&lt;ref name=&quot;tass26a1&quot;/&gt; Tamién el 26 d'agostu, el serviciu de noticies de la República Popular de Donetsk informó que les milicies tomaron sol so control la ciudá de [[Starobésheve]],&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS|fecha=26 d'agostu de 2014|url=http://en.itar-tass.com/world/746795|títulu=Donetsk militia forces claim seizing control of Starobeshevo from pro-Kiev troops|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; según la contorna de la ciudá d'[[Ilovaisk]], que yá controlaben. Mientres les hostilidaes na rexón morrió'l comandante del batallón ucraín Kherson, Ruslán Storchius.&lt;ref&gt;{{cita web |publicación=RIA Novosti|url=http://sp.ria.ru/international/20140826/161471466.html|títulu=Milicianos del este tomen los suburbios de Ilovaisk|fecha=26 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt; El mesmu día fueron lliberaos los periodistes Maxim Vasilenko, de l'[[Axencia France Press]] y ''Rossiya Segodnya'' (''Ria-Novosti'') y Evguenia Koroliova, del ''Krimski Telegraf'', quien fueren reteníos por militantes del grupu ultranacionalista ucraín [[Pravy Sektor|Sector Derechu]] cuando tornaben de Donetsk a [[Crimea]].&lt;ref&gt;{{cita web|autor=AFP|fecha=26 d'agostu de 2014|url=http://www.laprensa.com.ni/2014/08/26/planeta/209299-llibertá-periodistes-crimeos-deteníos|títulu=En libertad dos periodistes crimeos deteníos n'Ucraína|publicación=La Prensa}}&lt;/ref&gt;

El [[27 d'agostu]] los milicianos informaron que l'exércitu de la autoproclamada República Popular de Donetsk (RPD) obligara a los batallones Donbás y Azov a abandonar el depósitu de trenes nes contornes de la ciudá de Ilovaisk, que taba sol so control.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=RIA Novosti|títulu=Milicianos del este d'Ucraína tomen sol so control la ciudá de Ilovaisk|url=http://sp.ria.ru/international/20140827/161489592.html|fechaaccesu=28 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt; Al anochecer del 27 d'agostu una avanzadura de tanques de RPD entró en [[Novoazovsk]], una llocalidá estratéxica del sur de la rexón de Donetsk. Na mañana casi tolos militares ucraínos yá abandonaren Novoazovsk, capital comarcal asitiada na mariña del mar d'Azov, con una población de 11&amp;nbsp;000 habitantes.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=RIA Novosti|títulu=Avance milicianu con vistes al mar|url=http://sp.ria.ru/revista_de_prensa/20140828/161511950.html|fechaaccesu=28 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[28 d'agostu]] les milicies separatistes de la rexón de Lugansk tomaron y asumieron el control de les ciudaes de [[Kirovsk]] y [[Slovianoserbsk]] y de la llocalidá de [[Krimske (Slovianoserbsk)|Krimske]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://novorossy.ru/news/shtab-dnr-opolchency-zanyali-tri-naselennyh-punkta-v-luganskoy-oblasti|títulu=Штаб ДНР: ополченцы заняли три населенных пункта в Луганской области|idioma=rusu|publicación=Заря Новороссии|fecha=28 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt; Les milicies separatistes de la rexón de Donetsk avanzaron dende'l [[raión de Telmanove]] escontra'l suroeste del óblast, tomando delles llocalidaes de los raiones de [[Raión de Volodarske (Donetsk)|Volodarske]] y [[Raión de Pershotravnevyi|Pershotravnevyi]], como Starchenkove, Respúblika, Zeleny Yar, Boiove, Malinivka, Demyanivka, Starodubivka y Osipenko, llegando hasta Chervone Pole, nel [[óblast de Zaporiyia]].&lt;ref name=&quot;dnp28a&quot;&gt;{{cita web |títulu=Сводка от штаба МО ДНР с фронтов за последние сутки, 28 августа 2014|url=http://dnr.today/news/svodka-ot-shtaba-mo-dnr-s-frontov-za-poslednie-sutki-28-avgusta-2014/|idioma=rusu|publicación=Пресс-центр ДНР|fecha=28 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt; El mesmu día la ciudá de [[Donetsk]] foi sometida a un intensu y estensu bombardéu de l'artillería ucraniano que mató a 15 civiles.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=RT dende l'infiernu' de Donetsk: &quot;Güel a quemáu, hai munchu sangre na cai&quot;|url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/138596-rt-donetsk-horrible-sangre-ucrania|publicación=RT|fecha=28 d'agostu de 2014.}}&lt;/ref&gt; Tamién el 28 d'agostu, 62 soldaos de les tropes del ministeriu del Interior d'Ucraína que taben abarganaos dexaron les sos armes y pasaron la frontera a l'aldega rusa de Shramko.&lt;ref name=&quot;dnp28a&quot;/&gt; Cerca de 400 soldaos d'Ucraína occidental, del destacamentu Prikarpatie, retirar del frente de guerra cerca [[Amvrosiivka]] y viaxaron de regresu a [[Ivano-Frankivsk]], ente que ellí, en casa, esposes y madres desesperaes bloquiaron carreteres esixendo'l regresu de los sos homes y fíos.&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Hyde|nome=Lily|fecha=28 d'agostu de 2014|url=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/western-ukrainian-fighters-leave-war-cite-poor-support-362472.html|títulu=Western Ukrainian fighters leave war, cite poor support|idioma=inglés|publicación=KyivPost}}&lt;/ref&gt;

El [[29 d'agostu]] siguieron los bombardeos del exércitu ucraín sobre [[Donetsk]]; esi día los milicianos separatistes baltaron 4 [[Avión d'ataque a tierra|aviones d'ataque a tierra]] [[La so-25]], dos d'ellos sobre [[Donetsk]], unu en Voikovo y otru en Merezhki,&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS|fecha=29 d'agostu de 2014|url=http://en.itar-tass.com/world/747295|títulu=Donetsk militias shoot down four Ukrainian assault planes|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; y destruyeron 20 unidaes de blindaos y unidaes de tresporte de la Guardia Nacional qu'intentaben salir del cercu na zona de [[Novokaterinivka]], [[raión de Starobesheve]].&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Ополченцы сбили четыре украинских штурмовика на юге Донецкой области|idioma=rusu|url=http://ria.ru/world/20140829/1021992877.html|publicación=RIA Novosti|fecha=29 d'agostu de 2014.}}&lt;/ref&gt; Según el ministru de Defensa de los separatistes de Donetsk, 250 militares ucraínos apurrir a les autodefenses. L'artillería de les milicies de la rexón Donetsk atacó les posiciones ucraínes en [[Zhdanivka]], destruyendo un tanque de guerra y dellos vehículos ucraínos. Les milicies de Lugansk llograron el completu control de les llocalidaes de [[Novosvitlivka]] y Jriashuvate, y enfrentáronse les tropes ucraínes en [[Metalist (Lugansk)|Metalist]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://dnr.today/news/svodka-s-frontov-ot-shtaba-mo-dnr-na-utro-29-avgusta/|títulu=Сводка с фронтов от Штаба МО ДНР на утро 29 августа|idioma=rusu |publicación=Пресс-центр ДНР|fecha=29 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt;
 
El [[30 d'agostu]], les milicies separatistes de Lugansk tomaron les llocalidaes de Oríjivka, Sholkovaia y Protoka. Mientres la nueche les milicies de Donetsk repararon un [[alto'l fueu]] temporal y apurrieron a les autoridaes ucraínes 223 prisioneros ente militares y miembros de la Guardia Nacional.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140831/161558786.html|títulu=Milicianos apurren a la parte ucraniana más de 220 prisioneros militares|publicación=RIA Novosti|fecha=31 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[31 d'agostu]], otru centenar de soldaos ucraínos apurrir a les milicies separatistes de Donetsk, cerca d'[[Ilovaisk]].&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS|fecha=31 d'agostu de 2014|url=http://en.itar-tass.com/world/747438|títulu=More than 100 Ukrainian troops surrender to Novorossia army|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El mesmu día les autodefenses de [[Donetsk]] llograron avanzar escontra'l norte y cerrar dafechu'l cercu a les tropes ucraínes acantonaes nel aeropuertu de la ciudá.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS|fecha=31 d'agostu de 2014|url=http://en.itar-tass.com/world/747455|títulu=Airport in Donetsk encircled by opposition forces but still held by Ukrainian Army|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Tamién el 31 d'agostu, según informó ''LifeNews'' y reconocer darréu les autoridaes ucraínes, les autodefenses de Lugansk tomaron l'aeropuertu d'esa ciudá,&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://novorossia.su/ru/node/5927|títulu=Ополченцы ЛНР взяли аэропорт Луганска под контроль|idioma=rusu|publicación=Информационное агентство Новороссия|fecha=31 d'agostu de 2014.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170131011157/http://novorossia.su/ru/node/5927|fechaarchivu=2017-01-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor=EFE|fecha=1 de setiembre de 2014|url=https://www.publico.es/internacional/541781/kiev-apurre-l'aeropuertu-de-lugansk-a-los-separatistes|títulu=Kiev apurre l'aeropuertu de Lugansk a los separatistes|publicación=Público}}&lt;/ref&gt; según la llocalidá de Georgiivka.&lt;ref name=&quot;znr1s&quot;&gt;{{cita web |url=http://novorossy.ru/news/kiev-oficialno-priznal-poteryu-luganskogo-aeroporta|títulu=Киев официально признал потерю луганского аэропорта|idioma=rusu|publicación=Заря Новороссии|fecha=1 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Arseniy Yatsenyuk awarding wounded volunteers.jpg|thumb|El primer ministru ucraín, [[Arseni Yatseniuk]], el 1 de setiembre]]
El [[1 de setiembre]] les milicies separatistes de Donetsk destruyeron dos [[Cañonero|embarcaciones cañoneras]] ucraínes que dende les agües del [[Golfu de Taganrog]] atacaben les llocalidaes de [[Shirokine]]. Amás, los separatistes declararon baltar el mesmu día nes contornes de [[Mariupol]] un avión de combate ucraín [[Su-25]] y dos helicópteros militares [[Mi-8]], y prindáu dellos blindaos y equipos d'artillería ucraín.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS|fecha=1 de setiembre de 2014|url=http://en.itar-tass.com/world/747529|títulu=Militia inflicts heavy losses on Ukrainian troops in battle for Mariupol|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; La ciudá de Mariupol quedó arrodiada dafechu poles milicies.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://novorossia.su/ru/node/5972|títulu=Ополченцы окончательно окружили Мариуполь|idioma=rusu|publicación=Информационное агентство Новороссия|fecha=1 de setiembre de 2014.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140904010342/http://novorossia.su/ru/node/5972|fechaarchivu=2014-09-04}}&lt;/ref&gt; Otru avión de combate, un [[Su-27]] ucraín foi baltáu poles autodefenses de Merezhky ([[raión de Amvrosiivka]]).&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://novorossia.su/ru/node/5966|títulu=Ополченцы ДНР сбили еще один Су-27|idioma=rusu|publicación=Информационное агентство Новороссия|fecha=1 de setiembre de 2014.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160818193420/http://novorossia.su/ru/node/5966|fechaarchivu=2016-08-18}}&lt;/ref&gt; Na rexón de Lugansk les milicies separatistes abarganaron les ciudaes de [[Lutugine]] y [[Shchastia]]&lt;ref name=&quot;znr1s&quot;/&gt;

El [[2 de setiembre]], Artemivka ([[raión de Kostiantynivka]]) y [[Jartzysk]] y la so contorna amanecieron tomaes poles milicies separatistes,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://dnr.today/news/svodka-ot-shtaba-mo-dnr-za-proshedshie-sutki-po-sostoyaniyu-na-utro-2-sentyabrya/|títulu=Сводка от штаба МО ДНР за прошедшие сутки по состоянию на утро 2 сентября|idioma=rusu|publicación= Пресс-центр|fecha=2 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt; que mientres el mesmu día asumieron el control de la carretera Donetsk-Mariupol, incluyíes les ciudaes d'[[Olenivka (Donetsk)|Olenivka]], [[Dokuchaievsk]] y Novotroitskoye.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS|fecha=2 de setiembre de 2014|url=http://en.itar-tass.com/world/747784|títulu=Militia fighters seize control of major highway in eastern Ukraine|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El mesmu día, l'[[ACNUR|Altu Comisionado de Naciones Xuníes pa los Refuxaos]] informó que'l conflictu ucraín obligara yá a más d'un millón de persones a abandonar los sos llares y convertise en movíos internos, [[refuxáu|refuxaos]] o solicitantes d'asilu n'otros países.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=EFE|fecha=2 de setiembre de 2014|url=https://www.publico.es/internacional/541951/mas-de-un-millon-de-persones-fuxeron--de-los sos-llares-a-causa-del conflictu-en-ucrania|títulu=Más d'un millón de persones fuxeron de los sos llares pola mor del conflictu n'Ucraína|publicación=Público}}&lt;/ref&gt;

El [[3 de setiembre]] confirmóse qu'unu de los trés cuerpos xamuscaos, que s'atopaba n'unu de los 10 vehículos con civiles que fueron destruyíos nun ataque del Exércitu ucraín contra un convói de refuxaos, cerca de Dimirivka ([[raión de Shajtarsk]]), yera'l del periodista de ''[[RIA Novosti]]'' (''Rossiya Segodnya''), Andrés Stein, desapaecíu dende'l 5 d'agostu, día en qu'asocedieron los fechos que causaron la muerte del reporteru gráficu.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Fotoperiodista rusu Andréi Stenin morrió por disparos efectuaos poles Fuercies Armaes d'Ucraína|url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/138006-muerre-semeya-periodista-rusia-andrei-stenin-ucrania|fecha=3 de setiembre de 2014|publicación=''RT}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/neighbor_relations/20140903/161605064.html|títulu=Declaración del direutor de Rossiya Segodnya pola muerte de Andréi Stenin n'Ucraína |publicación=''RIA Novosti|fecha=3 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/photolents/20140812/161237171.html|títulu=Fotos de Andrei Stenin: zones de conflictu|publicación=RIA Novosti|fecha=12 d'agostu de 2014|fechaaccesu=3 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt;

Tamién el 3 de setiembre, les milicies separatistes llograron el control plenu del [[aeropuertu de Donetsk]];&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS|fecha=3 de setiembre de 2014|url=http://en.itar-tass.com/world/747825|títulu=Militia regain control of Donetsk airport|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; nel [[raión de Amvrosiivka]], baltaron un avión de combate ucraín [[Su-25]], que cayó cerca de la llocalidá de Petrenki. Según la oficina de prensa de los separatistes, l'exércitu ucraín perdió amás mientres los combates asocedíos dende la nueche anterior, tres tanques, un cañón [[Armamentu antitanque|antitanque]] MT-12, 80 equipos nocherniegos de combate y un vehículu de combate.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=ITAR-TASS|fecha=3 de setiembre de 2014|url=http://en.itar-tass.com/world/747885|títulu=Ukrainian army loses plane, three tanks, 80 troops in night combat — militia|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
El mesmu día informóse que la Oficina Rexonal de Medicina Forense de [[Zaporizhzhya]] recibiera un total de 87 cadabres pertenecientes a soldaos de les LI y XCIII Brigaes Mecanizadas del Exércitu Ucraín y de los Batallones de Voluntarios nos últimos dos díes,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140903/1022618585.html|títulu=Тела 87 погибших под Иловайском доставили в Запорожье|idioma=rusu|publicación=Ria Novosti|fecha=3 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt; de la mesma les autodefenses señalaron que la nueche del 2 al 3 dieren muerte o mancáu a unos 60 soldaos ucraínos, calculando les perdíes de los ucraínos en 3.600 muertos y mancaos dende'l 1 d'agostu al 1 de setiembre; coles mesmes aseguraron mientres esi periodu baltar 14 aviones y 10 [[dron]]es&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140903/1022591324.html|títulu=Ополченцы: около 60 украинских военных ранены и убиты за минувшую ночь|idioma=rusu|publicación=Ria Novosti|fecha=3 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt; En [[Volnovaja]], la población dirixir a abellugos, porque nuna parte de la ciudá tán les tropes separatistes y na otra l'exércitu ucraín.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://dnr.today/news/s-mest-soobshhayut-na-yuge-novorossii-napryazhyonnaya-obstanovka|títulu=С мест сообщают: на Юге Новороссии напряжённая обстановка|idioma=rusu|publicación=Пресс-центр ДНР|fecha=3 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Secretary Kerry Holds Bilateral Meeting With Ukrainian President Poroshenko at NATO Summit in Wales (15138223502).jpg|thumb|Petró Poroshenko y [[John Kerry]], el 4 de setiembre]]
El [[4 de setiembre]], el gobiernu d'Ucraína reconoció sufrir hasta'l momentu 3.881 baxes, correspondiendo 837 a muertos y 3.044 mancaos;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140904/1022739745.html|títulu=Более 800 украинских военных погибли в ходе спецоперации, заявил СНБО|idioma=rusu|publicación=Ria Novosti|fecha=4 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt; esi mesmu día los rebeldes anunciaron que mientres la nueche anterior les tropes Ucraínanes sufrieren 70 baxes ente mancaos y muertos, según la destrucción de 16 vehículos blindaos, rexistrándose un fuerte combate na aldega de Dmitrovka, onde se rexistraron 35 baxes y fueron destruyíos 5 blindaos ucraínos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140904/1022711096.html|títulu=Ополчение: украинские силовики в Донбассе потеряли за ночь 70 человек|idioma=rusu|publicación=Ria Novosti|fecha=4 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt; Los rebeldes señalaron tamién destruyir una unidá de misiles Tochka-O, ente Dmitrovka y Pobeda.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140904/1022803198.html|títulu=Ополченцы уничтожили украинский ракетный комплекс &quot;Точка-У&quot;|idioma=rusu|publicación=Ria Novosti|fecha=4 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt;

Tamién el 4 de setiembre rexistraron combates al norte y oriente [[Mariupol]]. El gobiernu ucraín informó de la creación d'un Batallón na sitiada ciudá de Mariupol, sobre la base d'un pelotón del Batallón &quot;Azov&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140904/1022711849.html|títulu=В Мариуполе создают батальон для защиты города, сообщают СМИ|idioma=rusu|publicación=Ria Novosti|fecha=4 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[5 de setiembre]] les tropes ucraínes retirar de [[Debáltsevo]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://novorossy.ru/news/ukrainskie-siloviki-otstupili-esche-iz-treh-naselennyh-punktov-donbassa|títulu=Украинские силовики отступили еще из трех населенных пунктов Донбасса|idioma=rusu|publicación=Заря Новороссии |fecha=5 de setiembre}}&lt;/ref&gt; Na mañana del mesmu día al occidente de [[Zhdanivka]] foi destruyíu un vehículu de radar de siguimientu pa llocalización d'oxetivos [[MT-LBu|MT-LBu Zoopark 1N]] ucraín.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://dnr.today/news/svodka-ot-mo-dnr-za-05-09|títulu=Сводка от МО ДНР за 05.09|idioma=rusu|publicación=Пресс-центр|fecha=5 de setiembre de 2014.}}&lt;/ref&gt;

==== Cese al fueu apautáu (5-30 de setiembre) ====
{{AP|Protocolu de Minsk}}

Los representantes del gobiernu d'[[Ucraína]] y de les repúbliques populares de Donetsk y Lugansk roblaron na capital [[Bielorrusia|bielorrusa]], [[Minsk]], un alcuerdu sobre l'altu al fueu a partir del [[5 de setiembre]] a les 18:00 hora llocal (15:00 GMT). Este alcuerdo si tornó conocíu como'l [[Protocolu de Minsk]]. Apautaron un protocolu de 12 puntos, qu'inclúin l'intercambiu de prisioneros y tolos aspeutos relativos al control del non usu de les armes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/139358-partes-conflictu-alcuerdo-cese-fueu-ucrania|títulu=Les partes del conflictu n'Ucraína roblen l'alcuerdu del cese al fueu nel este del país|publicación=RIA Novosti|fecha=5 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.voanoticias.com/content/ucrania-combates-mariupol/2439555.html|títulu=Ucraína y separatistes roblen cese'l fueu|publicación=Voz d'América|fecha=5 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Ukrainian government troops in Donbass, September 10, 2014.jpg|thumb|Soldaos ucraínos en Donbáss, el 10 de setiembre de 2014]]

El [[6 de setiembre]] na nueche, unidaes de les milicies populares fueron blancu de fueu de morteros ucraínos en [[Górlovka]] y [[Makiivka]], cerca de Donetsk. A les 21:15, efeutuáronse disparos contra'l pobláu de Yasinovátaya dende un sistema artilleru Nona-K ”, reportó la plana mayor de los milicianos. Tamién qu'a les 22.30 fueron atacaes con lanzagranadas les posiciones de los milicianos nel [[Aeropuertu Internacional de Donetsk|aeropuertu de Donetsk]], con un saldu d'ocho mancaos nes sos files.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=RIA Novosti|títulu=Milicianos de Donetsk denuncien dellos ataques nocherniegos de los militares|url=http://sp.ria.ru/international/20140906/161679987.html|fechaaccesu=14 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[7 de setiembre]] los habitantes de [[Donetsk]] escucharon na mañana'l soníu d'esplosiones y disparos cerca del aeropuertu de la ciudá, informaron les autoridaes llocales al traviés d'un comunicáu. Tamién los habitantes de [[Mariupol|Mariúpol]] reportaron la continuación de disparos d'artillería na redoma de la ciudá.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=RIA Novosti|títulu=Autoridad de Donetsk informen d'esplosiones cerca del aeropuertu|url=http://sp.ria.ru/international/20140907/161688712.html |publicación=RIA Novosti''|fechaaccesu=14 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[9 de setiembre]] informóse que dende l'entamu de la tregua morrieren cuatro militares ucraínos y otros 29 habíen resultancia mancaos, según el xefe del Departamentu de Medicina Militar en Defensa d'Ucraína, Vitali Andronati.

[[Ficheru:Yurkevych-Andriy-pohoron-5513.jpg|thumb|Funeral d'un soldáu ucraín, el 11 de setiembre]]
El [[11 de setiembre]] el Conseyu de Seguridá Nacional y Defensa d'Ucraína (SNBO) reconoció que los milicianos teníen sol so control una parte de la zona fronteriza con Rusia, ente les llocalidaes de Shirókine y Márkino, na provincia de Donetsk. Según estes informaciones, les milicies controlaben tola frontera estatal na mariña del mar d'Azov, dende Lugansk hasta Novoazovsk, amás d'una parte del territoriu dientro d'Ucraína que taba al algame de la so artillería.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Kiev diz que milicianos tien sol so control la zona fronteriza de Lugansk a mar d'Azov|url=http://sp.ria.ru/neighbor_relations/20140911/161787538.html|axencia=RIA Novosti|fechaaccesu=14 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[12 de setiembre]] representantes de la República Popular de Donetsk denunciaron el mala traza de los prisioneros intercambiaos con Ucraína. Según afirmaron los 31 prisioneros lliberaos, nun los alimentaron mientres 15 díes. Según les sos afirmaciones, unu de los prisioneros que diba ser intercambiáu finara y foi sustituyíu por otru.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140912/1023799258.html|títulu=ДНР: освобожденные ночью ополченцы находятся в очень плохом состоянии|publicación=RIA Novosti|fecha=12 de setiembre de 2014|idioma=rusu}}&lt;/ref&gt;

El [[14 de setiembre]] rexistráronse delles hores d'intensos ataques d'artillería contra la ciudá de Donetsk. Delles bales algamaron el territoriu d'un mercáu, lo que provocó una quema. El trabayu de los bomberos foi atrabancáu por incesantes tiroteos.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Siguen ataques d'artillería contra la ciudá ucraína de Donetsk|url=http://sp.ria.ru/international/20140914/161836817.html|axencia=RIA Novosti|fechaaccesu=14 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt;

Amás el ministru de Defensa d'Ucraína, Valeri Gueletei informó que l'Exércitu ucraín perdió más de 107 homes nos combates que se llibraron antes de la tregua cerca de la llocalidá d'[[Ilovaisk]]. El fiscal xeneral ucraín, Vitali Yarema, informó qu'a finales d'agostu unos 200 efectivos ucraínos morrieron cuando los milicianos consiguieron abarganar a delles unidaes gubernamentales cerca de Ilovaisk. Señaló que los xueces instructores van entrugar a los comandantes pa determinar a los culpables del eleváu númberu de muertos.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=RIA Novosti|cita=El fiscal xeneral ucraín, Vitali Yarema, informó de la mesma el pasáu miércoles qu'a finales d'agostu unos 200 efectivos ucraínos morrieron cuando los milicianos consiguieron abarganar unes cuantes unidaes gubernamentales cerca de Ilovaisk. Señaló que los xueces instructores van entrugar a los comandantes pa determinar a los culpables del eleváu númberu de muertos.|url=http://mundo.sputniknews.com/mundo/20140914/161831646.html|títulu=Más de 100 militares cayeron na batalla de Ilovaisk, según Defensa d'Ucraína|fechaaccesu=14 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:2014. Кузнечный фестиваль в Донецке 370.jpg|thumb|Separatista de la República Popular de Donetsk, el 20 de setiembre]]
[[Ficheru:2014-09-20. Кузнечный фестиваль в Донецке 068.jpg|thumb|Donetsk, el 20 de setiembre]]
Esi mesmu día, l'exércitu ucraín y les autodefenses realizaron un intercambiu de 146 prisioneros — 73 cada unu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/140291-ucrania-autodefenses-militares-intercambiase-prisioneros |títulu=Ucraína: Les autodefenses y los militares intercámbiense 73 prisioneros caúnu |publicación=RT |fechaaccesu=14 de setiembre de 2014 }}&lt;/ref&gt;

El [[21 de setiembre]] de 2014, una manifestación de 30&amp;nbsp;000 persones&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Duch|nome=Juan Pablo|fecha=22 de setiembre de 2014|url=http://www.jornada.unam.mx/2014/09/22/mundo/028n2mun|títulu=Unes 30 mil persones colen en Moscú contra la guerra n'Ucraína|publicación=La Xornada|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141007030913/http://www.jornada.unam.mx/2014/09/22/mundo/028n2mun|fechaarchivu=7 d'ochobre de 2014}}&lt;/ref&gt; convocada pola oposición extraparlamentaria Rusa y denomada &quot;''Marcha de la Paz''&quot; partió en Moscú dende la Plaza Pushkin hasta l'avenida Sakharov en contra de la guerra n'Ucraína llevando [[bandera de Rusia|banderes de Rusia]] y [[bandera d'Ucraína|Ucraína]] pa denunciar la &quot;agresiva política esterior de Rusia&quot;, entamada sol lema &quot;Putin, basta de mentir y de faer la guerra&quot; y llevando pancartes con frases como: &quot;Non a la Guerra&quot;, &quot;Les manes fora d'Ucraína&quot; o &quot;Fora les tropes Ruses d'Ucraína&quot; dempués de que la oposición rusa denunciara selmanes anteriores la muerte de soldaos rusos n'[[Ucraína]], y esixendo a Vladímir Putin qu'ordenara replegar a les [[Fuercies Armaes de Rusia|tropes ruses]] nel estranxeru, empecipiara casos penales contra quien obligaron a soldaos rusos a combatir n'[[Ucraína]] —presencia que foi negada repitíes vegaes per Moscú— y el fin del sofitu a los rebeldes del este de dichu país. Envaloróse la cantidá de 50&amp;nbsp;000 participantes en San Petersburgu, Moscú y otres ciudaes importantes de Rusia amás asocedieron eventos similares nes ciudaes ucraínes de [[Kharkiv]] y [[Dniepropetrovsk]], coles mesmes tamién na Plaza Pushkin axuntáronse partidarios de los separatistes prorrusos llevando banderes d'estos, ente ellos miembros del proscritu [[Partíu Nacional Bolxevique]] qu'a lo llargo del percorríu llanzaron güevos, botes y tomates a los manifestantes y rompieron una bandera ucraniana.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.bbc.com/news/world-europe-29300213|títulu=Ukraine crisis: Thousands march in Moscow anti-war rally=''BBC''|fechaaccesu=21 de setiembre de 2014|fechaarchivu=30 de xineru de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150130015107/http://www.bbc.com/news/world-europe-29300213}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dw&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.dw.de/mosc%C3%BA-gran-manifestaci%C3%B3n-contra-la%20guerra-en-ucrania/a-17938334|títulu=Moscú: gran manifestación contra la guerra n'Ucraína=''DW''|fechaaccesu=21 de setiembre de 2014|fechaarchivu=2015-01-30|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150130014906/http://www.dw.de/mosc%C3%BA-gran-manifestaci%C3%B3n-contra-la}}&lt;/ref&gt;

La posición de Putin na crisis ucraniana alzó la so popularidá a un nivel máximu d'aprobación de 83%, según encuestes de Gallup.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.gallup.com/poll/173597/russian-approval-putin-soars-highest-level-years.aspx|títulu=Russian Approval of Putin Soars to Highest Level in Years|publicación=GALLUP World|fechaaccesu=22 de setiembre de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150130014741/http://www.gallup.com/poll/173597/russian-approval-putin-soars-highest-level-years.aspx|fechaarchivu=30 de xineru de 2015}}&lt;/ref&gt; El Gobiernu rusu alvirtió que los organizadores de la manifestación contra la guerra seríen sancionaos alministrativamente, si los eslóganes y testos de pancartes contradicíen la solicitú presentada, so la polémica llei sobre manifestaciones polítiques, siendo requisadas pancartes con conseñes en contra de [[Vladímir Putin|Putin]] ente los participantes. Enantes [[Vladímir Putin|Putin]] calificara como &quot;traidores&quot; a políticos y activistes de [[Rusia]] que &quot;negar a defender los intereses nacionales&quot;.&lt;ref name=&quot;dw&quot;/&gt;

El [[1 d'ochobre]], día d'entamu de clases escolares, l'artillería ucraniano bombardeó la ciudá de [[Donetsk]], causando 26 muertes y mancaes a 26 persones.&lt;ref name=&quot;sp9oct&quot;&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20141009/162347170.html|títulu=Les milicies, “forzaes” a abrir fueu pa detener los bombardeos de Donetsk|publicación=''RIA Novosti|fecha=9 d'ochobre de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150130014616/http://mundo.sputniknews.com/mundo/20141009/162347170.html|fechaarchivu=30 de xineru de 2015}}&lt;/ref&gt; El [[2 d'ochobre]] foi muertu Laurent Etienne funcionariu suizu de la Cruz Roja, víctima d'un ataque d'artillería contra la ciudá.&lt;ref&gt;{{cita web |editorial=ITAR-TASS|fecha=7 d'ochobre de 2014|url=http://en.itar-tass.com/world/752529|títulu=Red Cross official killed in Donetsk shelling — DPR defense ministry|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150130014450/http://itar-tass.com/en/world/752529|fechaarchivu=30 de xineru de 2015}}&lt;/ref&gt;

==== Cese al fueu apautáu (1 d'ochobre al presente) ====
{{VT|Eleiciones xenerales de Nueva Rusia de 2014}}
El [[7 d'ochobre]] de 2014 morrieron 19 persones y 36 quedaron mancaes en [[Donetsk]] como resultáu d'otru bombardéu de l'artillería ucraniano.&lt;ref&gt;{{cita web |fecha=2 d'ochobre de 2014|url=http://en.itar-tass.com/world/753073|títulu=At least 19 dead in Donetsk shelling over past 24 hours — DPR Interior Ministry|idioma=inglés|editorial=ITAR-TASS|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150130015522/http://itar-tass.com/en/world/753073|fechaarchivu=30 de xineru de 2015}}&lt;/ref&gt; Hasta'l [[8 d'ochobre]] siquier 331 persones morrieren nel este d'Ucraína como resultáu d'enfrentamientos armaos dempués d'entrar en vixencia l'alcuerdu de cese a fueu.&lt;ref&gt;{{cita publicación |axencia=ITAR-TASS|fecha=8 d'ochobre de 2014|url=http://en.itar-tass.com/world/753286|títulu=331 people die in east Ukraine since ceasefire — UN idioma inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141130124552/http://en.itar-tass.com/world/753286|fechaarchivu=30 de payares de 2014}}&lt;/ref&gt; Según l'asesor presidencial d'Ucraína, Yuri Lutsenko, cientos de vehículos ucraínos fueron unviaos al oriente del país.&lt;ref&gt;{{cita web |fecha=8 d'ochobre de 2014|url=http://en.itar-tass.com/world/753249|títulu=Kiev moves hundreds of armoured vehicles to east of Ukraine amid ceasefire|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El [[9 d'ochobre]], Andréi Purguín, vizprimer ministru de la autoproclamada República Popular de Donetsk, declaró que les milicies de la ciudá enfrentaron a les tropes ucraínes y del [[Pravy Sektor|Sector Derechu]] que s'atopen nun sector del destruyíu aeropuertu, dende onde atacaron reiteradamente Donetsk con artillería de gran calibre.&lt;ref name=&quot;sp9oct&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20141009/162350049.html|títulu=Llucha pol aeropuertu de Donetsk (Semeyes)|publicación=''RIA Novosti|fecha=9 d'ochobre de 2014}}&lt;/ref&gt;

Mientres los díes [[11 d'ochobre|11]] y [[12 d'ochobre]] l'artillería ucraniano bombardeó la ciudá de [[Kirovske (Donetsk)|Kirovske]], fueron destruyíes delles cases y un proyeutil impactó na oficina de correos, causando la muerte de cuatro persones.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20141013/162418089.html|títulu=Milicies denuncien bombardéu de Kírovskoe pola artillería ucrania|publicación=RIA Novosti|fecha=12 d'ochobre de 2014}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Ruins of Donetsk International airport (29).jpg|thumb|Aeropuertu Internacional de Donetsk]]
El [[13 d'ochobre]] centenares de soldaos de la Guardia Nacional d'Ucraína protestaron cerca de l'alministración presidencial en [[Kiev]], esixendo ser desmovilizados. Reclamaron que se cumpla'l términu de seis meses a lo más pal serviciu militar obligatoriu de los reclutes y que se-yos dexe tornar a casa.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/143372-soldaos-ucraínos-protesta-kiev-esixen-desmovilizacion|títulu=Soldaos ucraínos protesten cerca de l'alministración presidencial en Kiev|publicación=RT|fecha=13 d'ochobre de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[29 d'ochobre]] según el primer ministru de la autoproclamada República Popular de Donetsk, [[Alexánder Zajárchenko]], Ucraína anunció que revoca la so firma del documentu sobre la llinia de separación, ensin dar más detalles de los motivos.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Kiev revocó la so firma del alcuerdu sobre la llinia de separación nel este|url=http://sp.ria.ru/international/20141029/162762761.html|editorial=RIA Novosti|fechaaccesu=29 d'ochobre de 2014}}&lt;/ref&gt;

El [[7 de payares]] dempués de refugar l'ataque de les Fuercies Armaes d'Ucraína en Yasinovataya, les Fuercies Armaes de Novorrusia partieron dende'l Distritu de Petrovsky, en Donetsk y contraatacaron en Marinka y Makievka, onde hubo unes feroces batalles caleyeres.&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=Kiev ta concentrando en masa les sos fuercies cerca de la capital de la RPD|url=http://es.novorossia.today/novorossia-news/kiev-est-concentrando-en-masa-les|editorial=Novorossia News|fecha=7 de payares de 2014|fechaaccesu=7 de payares de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220326144654/http://es.novorossia.today/novorossia-news/kiev-est-concentrando-en-masa-les|archivedate=2022-03-26}}&lt;/ref&gt;

El [[9 de payares]] el Presidente de la RPD, Alexánder Zajárchenko, llegó al aeropuertu de Donetsk pa faer una inspeición del aeropuertu, pero'l so serviciu de seguridá viose obligáu a entablar un combate colos militares ucraínos. Los soldaos ucraínos atacaron 2 veces artillería pesada.&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=Ataque contra Zajárchenko mientres una inspeición nel aeropuertu|url=http://es.novorossia.today/main-news/ataque-contra-zaj-rchenko-mientres-una-in.html|editorial=Novorossia News|fechaaccesu=10 de payares de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220326144655/http://es.novorossia.today/main-news/ataque-contra-zaj-rchenko-mientres-una-in.html|archivedate=2022-03-26}}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:2014-12-20. Праздник солидарности 064.jpg|thumb|Manifestación pro-rusa en Donetsk el 20 de payares]]

El [[24 de payares]], la canal ucraniana 'Canal 5' informó que ''“pela redolada de Slaviansk tán llevándose a cabu una serie de midíes anti partisanes pa detectar y destruyir los grupos subversivos”''. Reportóse amás que dende la mañana producieron bombardeos na contorna de Slaviansk y Kramatorsk.&lt;ref name=&quot;partisanos&quot;&gt;{{cita publicación|títulu=En Slaviansk y Kramatorsk ta llevándose a cabu una operación especial contra los partisanos|url=http://es.novorossia.today/novorossia-news/los|editorial=Novorussia news|fecha=23 de payares de 2014|fechaaccesu=25 de payares de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220326144654/http://es.novorossia.today/novorossia-news/los|archivedate=2022-03-26}}&lt;/ref&gt;

Esi mesmu día, partisanos de Novorrusia fixeron un llamamientu nes redes sociales a los residentes de Slavyansk y Kramatorsk cola siguiente alvertencia: ''&quot;Como resultáu de l'actividá de los Grupos de Sabotaxe y Reconocencia de Novorrusia güei, los axentes del Serviciu de Seguridá d'Ucraína (SBU) van visitar les cases de los civiles, pa llevar a cabu una 'llimpieza'&quot;''. En dichu mensaxe amás instrúin midíes de procuru a tomar en casu de presentase miembros del exércitu, según evitar la comunicación per vía telefónica o SMS, sinón al traviés d'Internet utilizando los servidores Proxy o VNP.&lt;ref name=&quot;partisanos&quot;/&gt;

El [[29 de payares]], grupos d'asaltu de les milicies de la RPD tomaron lo que quedaba del edificiu de l'antigua terminal del aeropuertu de Donetsk, en combates cuerpo a cuerpu.&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=Les milicies espulsaron a los mercenarios de l'antigua terminal del aeropuertu en Donetsk|url=http://es.novorossia.today/novorossia-news/les|editorial=Novorossia News|fechaaccesu=29 de payares de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220326144740/http://es.novorossia.today/novorossia-news/les|archivedate=2022-03-26}}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:2014-12-20. Праздник солидарности 074.jpg|thumb|El primer ministru de la República Popular de Donetsk, [[Alexánder Zajárchenko]]]]

El [[30 d'avientu]], dempués d'intensos combates les milicies de la RPD facer cola parte Oriental de Peski, dende esti pueblu l'exércitu ucraín lleven meses bombardiando violentamente les zones residenciales de la ciudá de Donetsk.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=La milicia lliberó l'este del pueblu de Peski|url=http://novorossia.today/la milicia-llibero-l'este-del pueblu-de-peski/|fechaaccesu=3 de xineru de 2015}}&lt;/ref&gt;

El [[31 d'avientu]], los militares ucraínos confirmen que minaron una parte de la mariña del mar d'Azov, nel sur de la rexón de Donetsk, detállase qu'asitiaron unos diez mines a lo llargo de la mariña pa «prevenir un desembarcu enemigu per mar».&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=L'Exércitu ucraín mina la mariña del mar d'Azov pa torgar un &quot;desembarcu enemigu&quot;|url=http://mundo.sputniknews.com/mundo/20141231/1032985847.html|fechaaccesu=3 de xineru de 2015|axencia=Sputnik}}&lt;/ref&gt;

=== 2015 ===
{{desactualizáu}}

El 15 de xineru, el comandante de la unidá “Sparta”, Motorola, dixo que l'edificiu fuera dafechu tomáu pol exércitu de la RPD. Sobre la terminal esplegar banderes de Novorrusia y una enorme cinta de San Jorge.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Sobre la terminal nueva del aeropuertu de Donetsk ondea la bandera de Novorrusia|url=http://novorossia.today/sobre-la-terminal-nueva-del aeropuertu-de-donetsk-ondea-la bandera-de-novorrusia/|fechaaccesu=16 de xineru de 2015}}&lt;/ref&gt;
Amás, informóse qu'en tola llinia del frente de la RPL taben produciéndose bombardeos y enfrentamientos d'intensidá media. Según los informes, tamién cayó Novotoshkovka. Na bolsa de Debaltsevo, la Brigada «Prizrak» volvió a bombardiar les posiciones enemigues en Chernujino con tanques, morteros y obuses; y xunto a los cosacos atacaron Troitskoye. Magar nun llograr prindar nun tomaron el pueblu, intensificar de los combates cerca Kolesnikovka.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Debáltsevo: cosacos y «Prizrak» tán tomando Troitskoye y ataquen Chernujino; grandes fuercies de les FAU mover escontra'l frente|url=http://novorossia.today/debaltsevo-cosacos-y-prizrak-estan-tomando-troitskoye-y-ataquen-chernujino-grandes-fuercies-de-les-fau-mover escontra-el frente/|fechaaccesu=16 de xineru de 2015}}&lt;/ref&gt;

El 27 de xineru les Fuercies Armaes d'Ucraína trataron d'entrar en Peski y Makeyevka, pero l'ataque foi repelido. Gorlovka una vegada más foi sometida a intensos bombardeos. Hai combates activos en Mayorsk, Novoluganskoye y Uglegorsk. Na zona de Debáltsevo rexístrense combates en Troitskoye (el pueblu pasa d'unu a otru bandu), Svetlodarsk, Popasnaya, Novoorlovka y Shevchenko. El cercu alredor de Debáltsevo va estrechándose. L'exércitu Ucraín atacó'l puestu de control Nº 31. Los milicianos atacaron los puestos de control Nº 28 y Nº 37, según Krymskoye, Nizhneye, Orlovoye y Zolotoye. Dende'l pueblu de Trejizbenka bombardiaron Slavianoserbsk.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Situación de los combates en Novorrusia, 27 de xineru de 2015|url=http://novorossia.today/combates-en-novorrusia-27-de-xineru-de-2015/|fechaaccesu=29 de xineru de 2015}}&lt;/ref&gt;

El 28 de xineru la milicia de la RPD asaltó la estación de tren de Magdalinovka y tomó sol so control el pueblu Shumy y la ciudá Artyomovo qu'entren na municipalidá de la ciudá de Dzerzhinsk. Lo que dexaría a les milicies emburriar la llinia de defensa de Gorlovka escontra l'oeste pa un mayor desenvolvimientu de la ofensiva en direición escontra Konstantinovka y Avdeevka.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=L'Exércitu de Novorrusia ta cerca de Dzerzhinsk|url=http://novorossia.today/el-ejercito-de-novorrusia-esta-cerca-de-dzerzhinsk/|fechaaccesu=29 de xineru de 2015}}&lt;/ref&gt;

El 29 de xineru, les unidaes del Exércitu ucraín en Debáltsevo quedaron asediadas pola milicia de la RPD. En Krasny Pájar y Mironovsky, los separatistes cortaron una de les dos rutes que conecten l'agrupación de les Fuercies Armaes d'Ucraína en Debaltsevo cola retaguardia. La carretera de Kharkiv a Rostov cayó so intensu fueu d'artillería, que pasa al traviés de Svetlodarskoe.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Los castigadores en Debáltsevo tán a puntu de ser arrodiaos|url=http://novorossia.today/los-castigadores-en-debaltsevo-estan-a-puntu-de-ser-arrodiaos/|fechaaccesu=29 de xineru de 2015}}&lt;/ref&gt;

El 30 de xineru, produciéronse bombardeos ininterrumpíos sobre Donetsk, Makeevka y Yasinovataya. Coles mesmes, los combates nos pueblos de Peski, Marinka y Avdeevka nun cesaron.
Cerca de Gorlovka, siguía la llimpieza» de les llocalidaes de Verjnetoretskoye y Mayorskoye. Atacóse la caldera» de Debáltsevo dende toles direiciones.
Les Fuercies Armaes de Novorrusia entraron en Uglegorsk, Maloorlovka y Chernujino. Amás, avanzaron sobre Troitskoye y Krasni Payar. La carretera de Debáltsevo a Artiomovsk —única salida de les Fuercies Armaes d'Ucraína— foi severamente bombardiada.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Resumen de los combates en Novorrusia, 29 de xineru de 2015|url=http://novorossia.today/resumen-de-los combates-en-novorrusia-29-de-xineru-de-2015/|fechaaccesu=30 de xineru de 2015}}&lt;/ref&gt;
Los efectivos del batallón voluntariu ''Aidar'' atacaron l'edificiu del Ministeriu de Defensa ucraín, en Kiev, tres espublizase nos medios una información na que s'afirmaba que fuera disueltu. El serviciu de prensa del batallón desmintió con posterioridá estos planes.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=El batallón ucraín Aidar cesa'l so mitin pa retomalo'l llunes|url=http://mundo.sputniknews.com/mundo/20150130/1033816823.html|fecha=30 de xineru de 2015|fechaaccesu=30 de xineru de 2015}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:OSCE SMM monitoring the movement of heavy weaponry in eastern Ukraine (16731644405).jpg|thumb|Donbáss, el 4 de marzu de 2015]]
El 31 de xineru, siguíen los bombardeos de les Fuercies Armaes d'Ucraína sobre les llocalidaes de Telmanovo, Dokuchaevsk, Yelenovka y Dolya. Pela so parte, Donetsk, Gorlovka y Makeevka sufrieron ataques despiadaos día y nueche. Na zona de Debáltsevo, les llocalidaes de Uglegorsk, Nikishino y Kalinovka fueron «llimpiaes» de combatientes ucraínos, d'esta forma, les Fuercies Armaes de Novorrusia averáronse abondo a Debáltsevo, y yá s'atopaben na parte occidental de la ciudá y cerraron ''la caldera''. En total, ellí tán asediados ente 5.000 y 8.000 combatientes de les Fuercies Armaes d'Ucraína. El pueblu de Krasni Payar, y parte de los pueblos de Mironovsky y Mironovka tán controlaos poles Fuercies de Novorrusia. El pueblu de Troitskoye ta dafechu so control ucraín.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Resumen de los combates en Novorrusia, 31 de Xineru de 2.015|url=http://novorossia.today/resumen-de-los combates-en-novorrusia-31-de-xineru-de-2-015/|fechaaccesu=2 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt;

Pal 2 de febreru, namái nel área [[Debáltsevo]] siguíen les hostilidaes. Les Fuercies Armaes de Novorrusia controlaben con fueu d'artillería la carretera de Artemovsk. Amás, teníen sol so poder la totalidá de los pueblos Krasni Payar, Uglegorsk, Nikishino, Sanzharovka, Lozovoye, Kalinovka, Novogrigorevka y Novoorlovka, la parte oriental de Debáltsevo, delles cais en Chernujino y la metá de Maloorlovka.
Pela so parte, Troitskoe y Popasnaya siguíen so control de les Fuercies Armaes d'Ucraína. L'Exércitu ucraín bombardeó ininterrumpidamente Donetsk y les llocalidaes circundantes, Makeevka, Gorlovka, Elenovka, Dokuchaevsk, Stajanov, Pervomaisk y Bryanka. Tamién volvieron a entamar bombardeos sobre Lugansk.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Resumen de los combates en Novorrusia|fecha=2 de febreru de 2015|url=http://novorossia.today/resumen-de-los combates-en-novorrusia-2-de-febreru-de-2-015/|fechaaccesu=4 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt;

El 12 de febreru cerca de Mariúpol les Fuercies Armaes de Novorrusia (FAN) llanzaron una ofensiva que fizo recular a les Fuercies Armaes d'Ucraína (FAU) hasta'l pueblu de Sajanka. Tán lluchando polos pueblos de Shirokino y Kominternovo. Les Fuercies Armaes d'Ucraína, de nuevu trataron de romper el cercu, casi llogrando entrar na llocalidá de Logvinova.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Resumen de los combates en Novorrusia, 12 de Febreru de 2.015|url=http://novorossia.today/resumen-de-los combates-en-novorrusia-12-de-febreru-de-2-015/|fechaaccesu=18 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:2015-04-24. День солидарности молодёжи в Донецке 394 .jpg|thumb|Donetsk, el 24 d'abril de 2015]]

==== Tregua de Minsk II ====
El día 14 de febreru, hores antes del entamu de la nueva tregua de [[Minsk II]], roblada unos díes antes, l'área de [[Debáltsevo]] taba sufriendo importantes combates y la guerra averábase nuevamente más a la contorna de [[Mariupol]].&lt;ref name=&quot;tregua2015&quot;&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2015/02/14/actualidad/1423920496_939826.html|títulu=http://internacional.elpais.com/internacional/2015/02/14/actualidad/1423920496_939826.html|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}&lt;/ref&gt;

El 17 de febreru'l Presidente de la RPD, Alexandr Zajarchenko, recibió un disparu mientres una batalla coles fuercies ucraínes nel centru de Debáltsevo, la batalla desenvolver nes cais centrales de la ciudá.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Alexandr Zajarchenko foi mancáu en Debáltsevo|url=http://novorossia.today/alexandr-zajarchenko-foi--mancáu-en-debaltsevo/|fechaaccesu=18 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt; Les operaciones de desarme de los combatientes del Exércitu y de la Guardia Nacional d'Ucraína executar so los bombardeos de l'artillería ucraniano que queda en Debáltsevo. Per primer vegada tán realizándose operaciones conxuntes de les milicies de la RPD y de la RPL. Debáltsevo que progresivamente ta siendo tomada sol control de la milicia y la so contorna son un focu de tensión dempués de la entrada a valir del alcuerdu d'alto'l fueu. La milicia informó que'l fueu d'artillería ucraniano realizar dende l'interior de la caldera. El [[15 d'abril]] de [[2015]] los separatistes tomen sol so control el pueblu de Shirokino. El [[20 de mayu]] de 2015 anuncióse que la [[Nueva Rusia (confederación)|confederación de Nueva Rusia]] quedaba eslleida.&lt;ref name=&quot;utenrp&quot;&gt;{{cita web |url=http://uatoday.tv/politics/russian-backed-novorossiya-breakaway-movement-collapses-428372.html |títulu=Russian-backed 'Novorossiya' breakaway movement collapses|work=[[Ukraine Today]] |fecha=20 de mayu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |author=Vladimir Dergachev|author2=Dmitriy Kirillov|url=http://m.gazeta.ru/politics/2015/05/19_a_6694441.shtml |títulu=ru:Проект «Новороссия» закрыт|trans-title=Project &quot;New Russia&quot; is closed |idioma=ru|work=[[Gazeta.ru]] |fecha=20 de mayu de 2015}}&lt;/ref&gt;

La tregua ruempe la primer selmana de xunu con una esguilada intensa de la violencia en redol a Marinka y na práutica totalidá de les fronteres de les Repúbliques de Donetsk y Lugansk.{{ensin referencies}} Combates ente infantería, blindaos y artillería pesao, qu'afectaron tamién a zones civiles y que xubieron el grau de violencia d'esti conflictu. Les milicies informaron d'haber abatíu 60 blindaos y causáu hasta 400 baxes nes files del exércitu ucraín.{{ensin referencies}}

En febreru de 2016 rexistráronse cuatro persones muertes nun puestu d'accesu a la República Popular de Donetsk, y un soldáu ucraín muertu en [[Avdiivka]], en dambos casos por causa de una mina.&lt;ref&gt;[http://internacional.elpais.com/internacional/2016/02/11/actualidad/1455216980_086796.html El conflictu ucranio se enquista un añu dempués del alcuerdu], diariu ''El País'', 11 de febreru de 2016.&lt;/ref&gt;

== Voluntarios estranxeros ==
Voluntarios veníos de [[Rusia]], [[Serbia]], [[Hungría]], [[Polonia]], [[Israel]], [[España]],&lt;ref&gt;[http://politica.elpais.com/politica/2014/08/07/actualidad/1407443428_738165.html Dos españoles nel Batallón Vostok], diariu ''El País'', 7 d'agostu de 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://politica.elpais.com/politica/2015/02/27/actualidad/1425026528_611328.html Deteníos ocho españoles por lluchar nel bandu prorruso n'Ucraína], diariu ''El País'', 27 de febreru de 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://politica.elpais.com/politica/2015/02/27/actualidad/1425044924_696253.html “Combatíamos comunistes y nazis xuntos”], diariu ''El País'', 27 de febreru de 2015.&lt;/ref&gt; [[Francia]], [[Bielorrusia]], [[Uzbequistán]], [[Armenia]], [[Alemaña]], [[Italia]], [[Turquía]], [[Rumanía]] y [[Brasil]] llucharon al llau de les fuercies separatistes.&lt;ref name=&quot;bbc2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BBC foreign fighters&quot;/&gt;{{#tag:ref|Ver&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 5&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 6&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 9&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 10&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 11&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 12&quot; /&gt;}}.
Al llau de les fuercies gubernamentales llucharon voluntarios veníos de [[Polonia]], [[Estonia]], [[Letonia]], [[Lituania]], [[Finlandia]], [[Suecia]], [[Xeorxa]], [[Francia]], [[Italia]], [[Estaos Xuníos]] y [[Bielorrusia]].&lt;ref name=&quot;POL y países bálticos1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;POL y países bálticos2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BBC foreign fighters&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FinSueFra&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Belarusians Batallion Donbas&quot;/&gt;

== Problemes humanitarios ==
[[Ficheru:Lugansk-2014-06-18.jpeg|thumb|left|Civiles muertos por un bombardéu en [[Lugansk]], 18 de xunu de 2014]]
[[Ficheru:Yasynuvata resident standing inside her shelled flat.jpg|thumb|left|Residentes d'Ucraína oriental nun apartamentu bombardiáu, setiembre de 2014]]
[[Ficheru:Yasynuvata residents hiding in a makeshift bomb shelter.jpg|thumb|left|Residentes d'Ucraína oriental escondíos nun búnker improvisáu, setiembre de 2014]]
A mediaos de mayu de 2014, la [[Organización de les Naciones Xuníes]] publicó un informe nel que reparaba un deterioru alarmante» de los derechos humanos nel territoriu controláu por insurxentes.&lt;ref name=&quot;onuderechos&quot;&gt;{{cita publicación |url=http://www.bbc.com/news/world-europe-27438422|títulu=Ukraine crisis: UN sounds alarm on human rights in east|fecha=16 de mayu de 2014|editorial=BBC News|fechaaccesu=17 de mayu de 2014|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; La ONX informó d'una creciente falta de llei na rexón, documentando casos d'asesinatos selectivos, tortura y secuestros, llevaos a cabu principalmente poles fuercies de la República Popular de Donetsk.&lt;ref name=&quot;un&quot;/&gt; Tamién informó d'amenaces, ataques y secuestros de periodistes y observadores internacionales, según palices y ataques contra simpatizantes de la unidá ucraniana.&lt;ref name=&quot;un&quot;&gt;{{cita llibru |fecha=15 de mayu de 2014|títulu=Report on the human rights situation in Ukraine|url=http://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/HRMMUReport15May2014.pdf|editorial=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; En respuesta, Rusia condergó l'informe de la ONX, afirmando qu'ignoraba los abusos cometíos pol gobiernu ucraín y acusando a los sos autores de siguir «órdenes polítiques» pa tapar a los nuevos líderes ucraínos pro-occidentales.&lt;ref name=&quot;onuderechos&quot;/&gt;

Nun informe de la Misión d'Observación de Derechos Humanos les Naciones Xuníes,&lt;ref&gt;{{cita publicación|url=http://www.newsroomamerica.com/story/422998/human_rights_situation_in_ukraine_continues_to_deteriorate.html|títulu=Human Rights Situation in Ukraine Continues To Deteriorate|fecha=22 de mayu de 2014|obra=Русский Мир Украина|fechaaccesu=22 de mayu de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140524022631/http://www.newsroomamerica.com/story/422998/human_rights_situation_in_ukraine_continues_to_deteriorate.html|archivedate=2014-05-24}}&lt;/ref&gt; [[Ivan Šimonović]], Secretariu Xeneral Axuntu de la ONX pa los Derechos Humanos,&lt;ref name=&quot;Русский Мир Украина&quot;&gt;{{cita publicación |url=http://rusmir.in.ua/pol/5435-obraschenie-doneckoy-narodnoy-respubliki.html#|títulu=Обращение ДНР ко всему цивилизованному миру|fecha=28 d'abril de 2014|obra=Русский Мир Украина|fechaaccesu=28 d'abril de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140523230316/http://rusmir.in.ua/pol/5435-obraschenie-doneckoy-narodnoy-respubliki.html|fechaarchivu=23 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; faló de detenciones illegales, secuestros y intimidación de funcionarios eleutorales, y pidió una aición urxente pa evitar una guerra similar a [[Guerres de Yugoslavia|la de Yugoslavia]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.ibtimes.co.uk/uns-ivan-simonovic-fears-ukraine-heading-bloody-balkans-style-war-1449023|títulu=UN's Ivan Simonovic Fears Ukraine Heading for Bloody Balkans-Style War|fecha=18 de mayu de 2014|obra=IBT|fechaaccesu=18 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; Tamién alvirtió d'una crisis humanitaria debíu a la corte de los servicios sociales na rexón, y un éxodu de persones de les zones afeutaes.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.reuters.com/article/2014/05/19/us-ukraine-crisis-election-un-idUSBREA4I0JF20140519|títulu=O.N. sees abductions, intimidation of election officials in Ukraine|fecha=19 de mayu de 2014|axencia=Reuters|fechaaccesu=19 de mayu de 2014|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Dixo que «Donetsk ta en cantu del colapsu de los sos servicios sociales» por cuenta de la escasez de los suministros cruciales, incluyendo medicines como la insulina.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.sbs.com.au/news/article/2014/05/20/un-warns-exodus-east-ukraine|títulu==UN warns of exodus from east Ukraine|fecha=20 de mayu de 2014|editorial=SBS|fechaaccesu=20 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; El Primer Ministru [[Arseni Yatseniuk]] faló tamién de la escasez de medicines.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://vlasti.net/news/192702|títulu=Опасность инсулинозависимых людей на Юго-Востоке Украины|fecha=23 de mayu de 2014|editorial=Vlasti.net|fechaaccesu=23 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

Nun informe de [[Human Rights Watch]], esta organización acusó les fuercies gubernamentales, milicies pro-gubernamentales y los insurxentes del usu indiscrimináu de [[cohete]]s non empuestos n'árees poblaes, resultando na muerte d'un númberu significativu de civiles. Esta organización de derechos humanos apuntó n'este reporte que l'usu indiscrimináu de cohetes nes zones poblaes viola'l derechu internacional humanitariu, o les lleis de la guerra, y puede equivalir a crímenes de guerra.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.hrw.org/news/2014/07/24/ukraine-unguided-rockets-killing-civilians|títulu= Ukraine: Unguided Rockets Killing Civilians (Ucraína: cohetes ensin emponer tán matando a civiles)|fecha=24 de xunetu de 2014|editorial=Human Rights Watch|fechaaccesu=15 d'avientu de 2014}}&lt;/ref&gt;

Según el [[Ministeriu de Sanidá d'Ucraína]], a fecha del 11 de xunu, 225 persones morrieren dende l'entamu de la contraofensiva gubernamental. Ente 15&amp;nbsp;000 y 20&amp;nbsp;000 [[refuxaos]] llegaron a [[Sviatohirsk]] provenientes de Sloviansk tres la intensificación del bombardéu na ciudá per parte de les Fuercies Armaes d'Ucraína a finales de mayu. El restu de los residentes de la ciudá sitiada atopar ensin agua, gas nin lletricidá. A pesar de la precaria situación, la mayoría de residentes quedáronse. Según fontes ruses, 70&amp;nbsp;000 refuxaos cruciaron la frontera escontra Rusia dende l'entamu de los combates.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.theguardian.com/world/2014/jun/12/ukraine-humanitarian-crisis-tens-of-thousands-flee|títulu=Ukraine's humanitarian crisis worsens as tens of thousands flee combat in east|fechaaccesu=15 de xunu de 2014|apellíu=Luhn|nome=Alec|fecha=12 de xunu de 2014|obra=Guardian|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

=== Secuestros ===
Dende l'entamu del conflictu, siquier dolce persones, incluyendo periodistes, funcionarios, políticos llocales y miembros de la [[Organización pa la Seguridá y la Cooperación n'Europa]] (OSCE) fueron tomaos como rehenes poles fuercies de la República Popular de Donetsk. Los insurxentes en Donetsk asaltaron la oficina llocal del [[Comité Internacional de la Cruz Bermeya]] el 9 de mayu a les 19:00, y prindaron gran cantidá de suministros médicos.&lt;ref name=&quot;Unian10May&quot;&gt;[http://www.unian.net/politics/916434-v-donetske-napali-na-ofis-krasnogo-kresta-i-zahvatili-7-zalojnikov.html UNIAN], ''В Донецке напали на офис &quot;Красного креста&quot; и захватили 7 заложников [In Donetsk, the office of the &quot;Red Cross&quot; was attacked and seven hostages were seized''], 10 de mayu de 2014.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name= &quot;DeutcheWelle10May&quot; &gt;[http://www.dw.de/red-cross-hostages-freed-in-donetsk-eastern-ukraine/a-17626580 Deutche Welle], ''Red Cross hostages 'freed' in Donetsk, eastern Ukraine'', 10 de mayu de 2014.&lt;/ref&gt; Detuvieron a ente siete y nueve trabayadores de la Cruz Roja,&lt;ref name=&quot;Unian10May&quot;/&gt;&lt;ref name= &quot;DeutcheWelle10May&quot;/&gt; a los qu'acusaron d'espionaxe. El 10 de mayu fueron lliberaos, y comprobóse qu'unu de los prisioneros fuera cutíu brutalmente.&lt;ref name= &quot;DeutcheWelle10May&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MSNNZ10May&quot;&gt;[http://news.msn.co.nz/worldnews/8842886/red-cross-says-workers-released-in-ukraine MSN New Zealand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512225244/http://news.msn.co.nz/worldnews/8842886/red-cross-says-workers-released-in-ukraine |date=2014-05-12 }},''Red Cross says workers released in Ukraine'', 10 de mayu de 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JP10May14&quot;&gt;{{cita publicación |url=http://www.jpost.com/Breaking-News/Red-Cross-workers-held-for-seven-hours-by-east-Ukraine-activists-351828|periódicu=The Jerusalem Post|títulu=Red Cross workers held for seven hours by east Ukraine activists|fecha=10 de mayu de 2014|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

La misión de la OSCE n'Ucraína perdió'l contautu con cuatro de los sos observadores nel Óblast de Donetsk el 26 de mayu, y otros cuatro nel Óblast de Lugansk el 29 de mayu.&lt;ref name=&quot;OSCE617&quot;&gt;{{cita press release |url=http://www.osce.org/ukraine-smm/119945 |títulu==Latest news from the OSCE Special Monitoring Mission to Ukraine (SMM), based on information received until 18:00 hrs, 17 June |editorial=Organization for Security and Co-operation in Europe |fecha=18 de xunu de 2014 |fechaaccesu=24 de xunu de 2014|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

=== Abellugaos ===
La guerra provocó miles de movíos internos n'Ucraína, y abellugaos en Rusia. Los movíos internos dirixéronse a zones centrales y occidentales del país, como'l [[Óblast de Poltava]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Refugees from Donetsk, Luhansk oblasts arriving in Poltava Oblast|url=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/refugees-from-donetsk-luhansk-regions-arriving-in-poltava-region-349520.html|periódicu=Kyiv Post|editorial=[[Interfax-Ucraína]]|fecha=26 de mayu de 2014|fechaaccesu=24 de xunu de 2014|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Sobre 2&amp;nbsp;000 families de Donetsk y Lugansk abellugar na ciudá d'[[Odesa]], nel sur d'Ucraína.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Refugees from Donetsk and Luhansk regions seek refuge at Odessa resorts|url=http://en.itar-tass.com/world/736776|axencia=ITAR-TASS|fecha=19 de xunu de 2014|fechaaccesu=24 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt; El [[16 de xunu]] la ONX envaloró n'ente 19&amp;nbsp;000 y 34&amp;nbsp;000 los movíos internos n'Ucraína.&lt;ref name=&quot;movíos internos&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.eluniversal.com.mx/el-mundo/2014/ucrania-rusia-movíos-1017279.html|títulu=Movíos internos n'Ucraína suman 19 mil: ONX|editorial=L'Universal|fecha=16 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;

Pela so parte, Rusia esplegó más de 200 puntos de receición temporal de refuxaos, nos que'l [[20 de xunu]] había 9&amp;nbsp;700 persones, incluyendo 5&amp;nbsp;300 neños. Alredor de 12&amp;nbsp;000 permanecíen nes cases de los sos familiares y conocíos.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=RIA Novosti |fecha=20 de xunu de 2014 |url=http://ria.ru/society/20140620/1012880896.html |títulu=Более десяти регионов РФ уже приняли беженцев с Украины, сообщает МЧС |idioma=rusu}}&lt;/ref&gt; Alredor d'esta fecha solo al [[óblast de Rostov]] llegaben unos 10&amp;nbsp;000 ucraínos diariamente, sumando a los 400&amp;nbsp;000 ucraínos que llegaron y permanecieron en Rusia dende principios de 2014, principalmente dende marzu. 1&amp;nbsp;000 persones solicitaron l'estatus de refuxáu, y 6&amp;nbsp;000 solicitaron abellugu temporal por causes humanitaries.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=RIA Novosti |fecha=20 de xunu de 2014 |url=http://ria.ru/society/20140620/1012838231.html |títulu=Более 400 тысяч украинцев прибыли в Россию с начала кризиса |idioma=rusu}}&lt;/ref&gt; Otros refuxaos de Lugansk dirixéronse a Rusia mientres la tregua declarada'l 23 de xunu y efectiva hasta'l 27.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=https://www.aljazeera.com/news/europe/2014/06/rebels-agree-respect-ukraine-ceasefire-201462322425823648.html|títulu=Rebels agree to respect Ukraine ceasefire|axencia=AlJazeera/AP|fecha=24 de xunu de 2014|fechaaccesu=24 de xunu de 2014|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El [[4 de xunetu]] el vizprimer ministru de Rusia [[Dmitri Kozak]] cifró en 100&amp;nbsp;000 el númberu de pidimientos del estatus de refuxáu per parte de los movíos ucraínos. El númberu de ciudadanos ucraínos residentes en Rusia yera de 1,9 millones de persones, comparáu con 1,1 millones nes mesmes feches del añu 2013.&lt;ref name=&quot;refugiadosR100000&quot;&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/society/20140704/1014748358.html|títulu=Уже 100 тысяч беженцев с Украины попросили убежища в РФ, заявил Козак|editorial=RIA Novosti|fecha=4 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;

Según Alexéi Begún del Departamentu de Ciudadanía ya Inmigración de Bielorrusia, pal [[28 d'ochobre]] llegaron cerca de 30&amp;nbsp;000 ciudadanos ucraínos al so país y precisó que se trata solo de los refuxaos del este d'Ucraína y el númberu d'ucraínos que lleguen a Bielorrusia ye enforma mayor. Amás que 150 ucraínos recibieron l'estatus de refuxaos y más de 400 pidieron la ciudadanía.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Bielorrusia recibe a unos 30&amp;nbsp;000 refuxaos del este d'Ucraína|url=http://sp.ria.ru/international/20141029/162768094.html|axencia=RIA Novosti|fecha=28 d'ochobre de 2014|fechaaccesu=29 d'ochobre de 2014}}&lt;/ref&gt;

== Bloquéu informativu ==
So amenaza de revocación de llicencies, Ucraína prohibió a los sos provisores de televisión retresmitir una serie de canales de televisión rusos por «poner en peligru la seguridá informativa del país».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140717/1016404565.html |títulu=Украинских провайдеров лишат лицензий за трансляцию российских каналов |axencia=RIA Novosti |fecha=17 de xunetu de 2014|idioma=rusu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140624/1013349175.html |títulu=Киев требует запретить на Украине трансляцию ряда российских каналов |axencia=RIA Novosti |fecha=24 de xunu de 2014|idioma=rusu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://society.lb.ua/accidents/2014/07/22/273741_sud_otkril_proizvodstvo_delu.html |títulu=Суд запретил транслировать телеканал &quot;ТВ Центр&quot; в Украине |editorial=LB |fecha=22 de xunu de 2014|idioma=rusu}}&lt;/ref&gt; El Ministeriu d'Asuntos Esteriores rusu calificó esti fechu de violación de la [[llibertá de prensa]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140722/1017114108.html |títulu=Киев приостановил ретрансляцию российского телеканала &quot;ТВЦ&quot; на Украине |editorial=RIA Novosti |fecha=22 de xunu de 2014|idioma=rusu}}&lt;/ref&gt; Coles mesmes diversos medios y políticos acusaron a los medios ucraínos de «desinformación» y «manipulación psicolóxica» de los ucraínos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pravda.ru/world/formerussr/ukraine/09-07-2014/1215299-ukrain_tolokin-0/ |títulu=На Украине царит дезинформация |editorial=pravda.ru |fecha=9 de xunu de 2014|idioma=rusu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.newsru.com/russia/22jul2014/churkin.html |títulu=Чуркин: Киев распространяет фальшивки, чтобы обвинить сепаратистов в крушении самолета |editorial=newsru.com |fecha=22 de xunu de 2014|idioma=rusu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;odnako23.07.14&quot;/&gt;

El [[23 de xunetu]] el Ministeriu d'Asuntos Esteriores de Rusia calificó de tabú amoral ya inhumanu» la falta d'información sobre cientos de víctimes de les autoridaes de Kiev nos medios internacionales.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140723/1017229959.html |títulu=МИД РФ: информационное табу наложено на события на востоке Украины |editorial=RIA Novosti |fecha=23 de xunetu de 2014|idioma=rusu}}&lt;/ref&gt;

== Reaiciones ==
{{VT|Reaiciones a la Crisis de Crimea de 2014|Resolvimientu 68/262 de l'Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes}}
Munchos observadores pidieron tanto al gobiernu ucraín como a los insurxentes que busquen la paz y amenorguen les tensiones en Donetsk y Lugansk.

=== Estaos soberanos ===
* {{bandera2|Rusia}} — El [[1 de marzu]], nel marcu de les [[protestes prorruses n'Ucraína de 2014]] que precedieron a los combates, el Senáu rusu aprobó por unanimidá la posibilidá del usu del Exércitu n'Ucraína.&lt;ref name=&quot;putin2&quot;&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/03/01/actualidad/1393661235_993251.html |títulu=El Senáu rusu aprueba por unanimidá l'usu del Exércitu n'Ucraína |editorial=El País |fecha=1 de marzu de 2014|fechaaccesu=24 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt; El 12 d'abril, mientres una conversación telefónica col so homólogu ucraín, [[Andréi Deschitsa]], el canciller rusu, Serguéi Víktorovich Lavrov, señaló que «nun hai axentes rusos n'Ucraína» y que Moscú «considera inaceptable que Kiev amenacie con asaltar los edificios ocupaos por manifestantes en Donetsk y Lugansk». Lavrov tamién encamentó al gobiernu ucraín a «apostar pol diálogu y tomar en considerancia les demandes llexítimes de les rexones del sureste d'Ucraína, incluyendo la participación de les mesmes na reforma constitucional».&lt;ref name=&quot;rusia11&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/125042-rusia-kiev-axentes-rusos-ucrania |títulu=Rusia a Kiev: Nun hai axentes rusos n'Ucraína |editorial=RT |fechaaccesu=12 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:March of Peace (2014-03-15, Moscow) full streets.jpg|thumb| Cola de rusos en solidaridá con Ucraína. Moscú, el 15 de marzu de 2014]]
: El 13 d'abril, un voceru del ministeriu d'Asuntos Esteriores anunció que Rusia consideraba «urxente» una xunta del [[Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes]] dedicada a la crisis nel sureste d'Ucraína pa evitar un conflictu armáu.&lt;ref name=&quot;onuusaru&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.clarin.com/mundo/Moscu-reunion-Consejo-Seguridad-ONU_0_1120088031.html |títulu=Moscú pide una xunta del Conseyu de Seguridá de la ONX |editorial=Diariu Clarín |fechaaccesu=14 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;
: El presidente rusu, el 15 d'abril nuna conversación telefónica cola canciller alemana, [[Angela Merkel]], señaló que la esguilada del conflictu n'Ucraína va llevar al país «en cantu d'un conflictu armáu». Según el mandatariu rusu, l'empeoramientu de la crisis n'Ucraína foi resultáu de les polítiques irresponsables» de Kiev, «que fai casu omiso a los derechos ya intereses llexítimos de los ciudadanos ucraínos de fala rusa».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/125399-putin-rusia-ucrania-guerra-civil |títulu=Putin: &quot;La esguilada del conflictu n'Ucraína llevar en cantu d'un conflictu armáu&quot; |editorial=RT Actualidá |fechaaccesu=15 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;
: El presidente rusu nel so programa añal ''Llinia direuta'' afirmó que «Rusia y Ucraína siempres van ser vecinos. Rusia mientres munchos años emprestó ayuda multimillonaria a Ucraína» y repitió que los dos países van poder llegar a un entendimientu mutuu al traviés del diálogu. Tamién dixo que'l gobiernu ucraín «en llugar de tratar de dialogar, unviaron tanques y aviones contra los civiles» y afirmó que na zona nun hai servicios especiales rusos sinón que los manifestantes son ciudadanos llocales.&lt;ref name=&quot;putinlinea&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.telesurtv.net/articulos/2014/04/17/putin-desmiente-que-haya-fuercies-especiales-ruses-en-ucrania-8679.html |títulu=Putin desmiente qu'haya fuercies especiales ruses en sureste ucraín |editorial=TeleSUR |fechaaccesu=17 d'abril de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210923034523/https://www.telesurtv.net/articulos/2014/04/17/putin-desmiente-que-haya-fuercies-especiales-ruses-en-ucrania-8679.html |fechaarchivu=2021-09-23 }}&lt;/ref&gt;
: El presidente rusu alvirtió de que'l so país nun reconocería los resultaos de les eleiciones presidenciales d'Ucraína si siguir con agresiones a los candidatos representantes de les rexones orientales. Según él, «por que les eleiciones sían llexítimes habría que camudar la Constitución, porque na so formulación actual nun dexa convocar eleiciones mientres esista un presidente nel cargu».&lt;ref name=&quot;tomasdocert&quot; /&gt;
: El 1 de mayu, el presidente rusu pidió la retirada de les fuercies militares ucraínes del sureste d'Ucraína y propunxo l'empiezu d'un diálogu nacional pa resolver la crisis.&lt;ref name=&quot;merkel&quot;&gt;{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/mundo/ultimas_noticias/2014/05/140501_ultnot_putin_pide_retirada_exercito_ucraín_mxa.shtml |títulu=Vladímir Putin pide la retirada del exércitu ucraín del sureste del país editorial=BBC Mundo |fecha=1 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;
: El 3 de mayu'l [[Ministeriu de Cultura de la Federación Rusa|ministru de cultura de Rusia]] [[Vladímir Medinski]] suxirió denominar a los federalistes y activistes prorrusos como «combatientes de la Resistencia antifascista».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ria.ru/world/20140503/1006394009.html |títulu=Мединский: события на востоке Украины - антифашистское сопротивление |editorial=RIA Novosti |fecha=3 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;[[Ficheru:A rally in support of Novorossiya in Moscow on June 11, 2014 (12).jpg|thumb|Moscú'l 11 de xunu]]
: El 17 de mayu'l Ministeriu d'Asuntos Esteriores d'Ucraína unvió a una nota al gobiernu rusu, na que propón llevar a cabu «un conxuntu de midíes mutues na frontera ente dambos países y les zones estremeres col fin d'estabilizar la situación». Rusia va estudiar la propuesta, según la so viceministru d'Asuntos Esteriores.&lt;ref name=&quot;umm&quot;/&gt;
:Mientres una conversación telefónica, el 18 de mayu, los ministros d'Esteriores d'Alemaña y Rusia, [[Frank-Walter Steinmeier]] y [[Serguéi Lavrov]], espresaron güei la so esmolición pola continua violencia nel este d'Ucraína, manifestaron molición polos continuos enfrentamientos, coincidieron na necesidá d'amenorgar urxentemente la tensión.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sp.ria.ru/international/20140518/160118773.html |títulu=Alemaña y Rusia, esmolecíes pola continua violencia n'Ucraína |publicación=RIA Novosti |fecha=18 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Марш мира Москва 21 сент 2014 L1450559.jpg|thumb|[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:March_of_Peace_(2014-09-21,_Moscow) Manifestación] pola paz, contra la invasión militar putinista a Ucraína. Moscú, el 21 de setiembre de 2014]]
: El 24 de xunu, Putin propunxo al Conseyu de la Federación que revocara la disposición especial que-y dexa unviar tropes a Ucraína (aprobada'l 1 de marzu).&lt;ref name=&quot;putin&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;putin2&quot;/&gt;
:* {{bandera|Crimea}} [[República de Crimea]] — El vizprimer ministru crimeo, [[Rustam Temirgalíev]], espresó la esperanza de que la rexón de Donetsk (según otres rexones del sureste ucraín) formaren una Federación d'Ucraína y xuniérense al [[Unión de Rusia y Bielorrusia|Estáu de la Unión]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pravda.com.ua/news/2014/04/12/7022211/ |títulu=Теміргалієв оголосив про швидке створення &quot;Української Федерації&quot; |editorial=Pravda |idioma=ucraín |fecha=12 d'abril de 2014|fechaaccesu=14 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Estaos Xuníos}} — Hores dempués de que'l Gobiernu rusu anunciara l'entamu de maniobres militares na frontera con Ucraína, Kerry sollertó'l 25 d'abril de que «si Rusia sigue nesta direición, non yá cometería un error grave, sinón un error caru». Amestó que «si'l presidente Putin y Rusia encaren una decisión. Si Rusia escueye'l camín del amenorgamientu de tensiones, la comunidá internacional, toos nós, vamos celebrar. Si non, el mundu va asegurar de que los costos pa Rusia namái crezan».&lt;ref name=&quot;usauno&quot;&gt;{{cita web |url=https://www.elmundo.es/internacional/2014/04/25/5359a88c268y3ee4528b457y.html |títulu=John Kerry: 'Ta acabándose el tiempu por que Rusia camude l'aldu n'Ucraína' |editorial=El Mundo|fecha=25 de abri de 2014 |fechaaccesu=25 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;
: La embaxadora estauxunidense ante la ONX, [[Samantha Power]], aportunó en que si Rusia nun actuaba pa rebaxar la tensión nel este d'Ucraína, «va haber un aumentu de les sanciones» a funcionarios rusos, considerando que los movimientos prorrusos presenten «toles traces d'una implicación de Moscú». Tamién cuntó que los sucesos en Donetsk comparten «les mesmes señales» que'l casu de Crimea, cola adhesión a Rusia al traviés d'un referendu.&lt;ref name=&quot;onuusaru&quot; /&gt;
: [[Barack Obama]] apuró a Vladímir Putin a «utilizar la so influencia pa frenar les aiciones de los separatistes» en Donetsk y otres partes del este d'Ucraína.&lt;ref name=&quot;bbc15abril&quot; /&gt;
: Tres la xunta celebrada en Xinebra onde participó John Kerry, Barack Obama afirmó que si Rusia «nun cumple col so parte del tratu», Estaos Xuníos va aplicar nueves sanciones. Pa ello, diba aldericar con Angela Merkel y [[David Cameron]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/125600-obama-rusia-sanciones-eeuu-ginebra |títulu=Obama: &quot;Tamos preparando nueves sanciones contra Rusia&quot; |editorial=RT |fechaaccesu=17 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;[[Ficheru:Assistant Secretary Nuland, Ambassador Pyatt Greet Ukrainian President-elect Poroshenko Before Meeting in Warsaw.jpg|thumb|[[John Kerry]], [[Victoria Nuland]], Geoffrey R. Pyatt, y [[Petró Poroshenko]], 4 de xunu]]
: L'embaxador estauxunidense n'Ucraína, Geoffrey R. Pyatt, caracterizó a los militantes prorrusos como «terroristes».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.voanews.com/content/q-and-a-with-us-amb-geoffrey-pyatt-ukraine-crisis-escalates-as-war-fears-grow/1893136.html |títulu=Q&amp;A with US Amb. Geoffrey Pyatt: Ukraine Crisis Escalates as War Fears Grow |editorial=La Voz d'América |fechaaccesu=17 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;
: El 2 de mayu, Barack Obama nuna xunta cola canciller alemana dixo que «el señor Putin nun tien llexitimidá pa violar la soberanía d'Ucraína. Puede faer suxerencies porque tien intereses llexítimos nos sos vecinos, pero los ucraínos nun pueden aceptar ser un apéndiz de Rusia y que'l Kremlin tenga poder de vetu sobre les sos decisiones». Afirmó que dambos países tán dedicidos a imponer sanciones coordinaes a Rusia y que «naves alemanes tán incorporándose a les operaciones de patrullaje nel mar Bálticu». Amás dixo que les fuercies ucraínes «avancen pa restablecer l'orde nel este» y que «ye obviu que los insurxentes tán siendo sofitaos per Moscú, que tien qu'usar la so influencia por que se desarmen y dexen de provocar violencia». Tamién Obama amosó la so indignación pol secuestru de los observadores de la OSCE y pidió el diálogu diplomáticu pa resolver el conflictu.&lt;ref name=&quot;dosmayousa&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.infobae.com/2014/05/02/1561391-obama-y-merkel-el-senor-putin-nun tien-llexitimidá-violar-la-soberania-ucrania|títulu=Obama y Merkel: &quot;El señor Putin nun tien llexitimidá pa violar la soberanía d'Ucraína&quot;|editorial=Infobae|fecha=2 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Jielbeaumadier_paix_ukraine_2_paris_2014.jpeg|thumb|Manifestación en París por que paren los combates n'Ucraína.]]
* {{bandera2|Canadá}} — El primer ministru, [[Stephen Harper]], acusó que los eventos son «puramente'l trabayu de prevocadores rusos unviaos pol réxime de Putin». El Ministru d'Asuntos Esteriores canadiense describió los acontecimientos n'Ucraína como «aiciones descaraes y coordinaes per Rusia», afirmando «ensin dulda» que «prevocadores y matones tuvieron cruciando la frontera» n'Ucraína.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cbc.ca/news/politics/ukraine-crisis-stephen-harper-blames-russian-provocateurs-for-escalation-1.2609504 |títulu=Ukraine crisis: Stephen Harper blames 'Russian provocateurs' for escalation |editorial=CBC |fecha=14 d'abril de 2014 |fechaaccesu=21 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|España}} — El [[Ministeriu d'Asuntos Esteriores y de Cooperación|ministru d'Asuntos Esteriores y de Cooperación]], [[José Manuel García Margallo]], abogó'l 16 d'abril, en rellación cola crisis d'Ucraína, por caltener el diálogu con Rusia y por encamentar a esti país a «volver respetar l'orde internacional», porque «Rusia tien de ser un sociu y non un adversariu estratéxicu de la Unión Europea».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.lasprovincias.es/agencias/20140416/comunitatvalenciana/comunitat/margallo-rusia-debe-sociu-adversariu_201404161850.html |títulu=Margallo: &quot;Rusia tien de ser un sociu y non un adversariu estratéxicu de la XE&quot; |editorial=Lasprovincias.es |fecha=16 d'abril de 2014 |fechaaccesu=25 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;
: El 3 de mayu, por aciu una nota de prensa, el [[Gobiernu d'España]] quixo amosar la so esmolición «polos graves incidentes» que se tán produciendo n'Ucraína. España, reza'l comunicáu, «sumir a los repitíos llamamientos por que se rebaxe la tensión y restablézanse la paz y l'orde». L'executivu español «considera que toles partes implicaes tienen d'empezar a aplicar lo alcordao'l 17 d'abril en Xinebra cola mayor urxencia».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.lamoncloa.gob.es/ServiciosdePrensa/NotasPrensa/maec/2014/03052014exterioresucrania.htm|títulu=España amuesa la so esmolición polos graves incidentes que se tán produciendo nel este y sur d'Ucraína|fecha=3 de mayu de 2014|editorial=[[Gobiernu d'España]]|autor=[[Ministeriu d'Asuntos Esteriores y de Cooperación]]}}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Reinu Xuníu}} — El Secretariu de Rellaciones Esteriores británicu, [[William Hague]], afirmó que «nun hai dulda de que Moscú ta detrás de la desestabilización del este d'Ucraína». Amestó que Rusia «violó» deliberadamente la independencia y la soberanía d'Ucraína.&lt;ref name=&quot;UKrusia&quot;&gt;{{cita web |url=http://en.interfax.com.ua/news/xeneral/200643.html |títulu=Non doubt that Russia behind unrest in Ukraine – UK Foreign Secretary |editorial=Interfax |fecha=14 d'abril de 2014 |fechaaccesu=21 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Eslovaquia}} — El presidente d'Eslovaquia, [[Ivan Gasparovic]], refugó'l 23 d'abril la posibilidá de qu'en territoriu eslovacu espléguense tropes de la OTAN por cuenta de la crisis nel sureste ucraín, ya informó que va aldericar la situación n'Ucraína col so homólogu checu mientres la so visita a Praga.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/ultima_hora/view/126204-eslovaquia-otan-ucrania |títulu=Eslovaquia oponer al esplegue de tropes de la OTAN nel país pola crisis n'Ucraína |editorial=RT |fecha=23 d'abril de 2014 |fechaaccesu=24 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Nicaragua}} — El presidente [[Daniel Ortega]], nel marcu d'una visita del canciller rusu per Llatinoamérica, afirmó'l so defensa a la política rusa na crisis ucraniana y criticó les sanciones económiques impuestes per Estaos Xuníos y la Xunión Europea, diciendo que «en nada ayuden les posiciones de la comunidá europea, d'Estaos Xuníos, cuando tán exerciendo presiones, sanciones; y al contrariu, el camín nun ye'l de les sanciones, nun ye'l de les presiones, el camín ye'l del diálogu nel marcu del respetu a dereches internacional».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/126783-rusia-nicaragua-lavrov-ortega-ucrania |títulu=Daniel Ortega: &quot;La crisis ucraniana va resolver con diálogu y non con sanciones&quot; |editorial=RT |fecha=30 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Cuba}} — El canciller de Cuba, [[Bruno Rodríguez Parrilla|Bruno Rodríguez]] axuntar con [[Serguéi Lavrov]], canciller de Rusia, como parte d'una visita d'estáu a la nación llatinoamericana. Rodríguez calificó de «inaceptables» les sanciones impuestes per Estaos Xuníos y la Xunión Europea a Rusia, comparándoles col [[Embargu estauxunidense a Cuba|embargo estauxunidense escontra Cuba]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cubadebate.cu/noticias/2014/04/29/lavrov-pronunciar por-dialogo-nacional-en-ucrania-y-contra-el bloquéu-de-eeuu-a-cuba/#.O2JPnlecCA0 |títulu=Lavrov pronunciar por diálogu nacional n'Ucraína y contra el bloquéu d'EEXX a Cuba editorial=Cuba Alderica |fecha=29 d'abril de 2014 |fechaaccesu=1 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Italia}} — El presidente de la república d'Italia, [[Giorgio Napolitano]], y el primer ministru, [[Matteo Renzi]], resaltaron el 30 d'abril la necesidá de que toles partes respeten l'alcuerdu de Xinebra sobre la crisis ucraniana.&lt;ref name=&quot;fragmentu&quot; /&gt;
: La ministra de Defensa d'Italia, [[Roberta Pinotti]], dixo que «Italia nun puede quedase de brazos cruciaos. Tamos dispuestos a unviar les nueses tropes pacificadores» y que van actuar al traviés de la ONX, la OTAN y la Xunión Europea.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/ultima_hora/view/127259-italia-tropes-pacificadores-ucrania |títulu=Italia dizse dispuesta a unviar tropes pacificadores a Ucraína si fuera necesariu|editorial=RT|fecha=5 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Alemaña}} — El 1 de mayu, [[Angela Merkel]] comunicar por teléfonu col presidente rusu y solicitó-y ayuda na lliberación del equipu d'observadores de la OSCE reteníos por activistes.&lt;ref name=&quot;merkel&quot; /&gt; Primeramente, Alemaña decidió suspender la esportación d'armes y de material bélico a Rusia.&lt;ref name=&quot;mariupolabril&quot; /&gt;
: Na xunta xunto a Obama del 2 de mayu, Merkel destacó que los ucraínos amosáronse «dispuestos a axustar y a faer concesiones a los prorrusos» como por casu, «realizar enmiendes a la Constitución» y tomar distintes midíes de descentralización. Tamién dixo que les eleiciones del 25 de mayu «son cruciales» y que «l'orde de posguerra púnxose en xuegu y los ucraínos tán lluchando pola so autodeterminación».&lt;ref name=&quot;dosmayousa&quot; /&gt;
* {{bandera2|Polonia}} — El primer ministru polacu, [[Donald Tusk]], dixo que n'Ucraína nos enfrentamos a una guerra de facto. Pero ye un nuevu tipu de guerra. Una guerra que nun foi declarada».&lt;ref name=&quot;tresmayodw&quot; /&gt;
* {{VAT|santasede}} — El 4 de mayu, el [[papa Francisco]] convidó a «rezar poles víctimes de la violencia de los últimos díes» n'Ucraína onde «la situación ye grave». Enantes, Francisco recibió la visita del primer ministru ucraín, al qu'aseguró que va faer «tolo posible» pola paz n'Ucraína.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.infobae.com/2014/05/04/1561680-el papa-francisco-rezu-les-victimas-ucrania-y-afganistan|títulu=El papa Francisco rezó poles víctimes d'Ucraína y Afganistán|editorial=Infobae|fecha=4 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; En dicha visita, que duró 18 minutos, el Sumu Pontífiz regaló-y una pluma por que «pueda roblar la paz». Amás, la [[Santa Sede]] yá realizara dellos llamamientos pa resolver la crisis por aciu el diálogu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.minutouno.com/notas/320673-el papa-apúrro-y una-pluma-roblar-la paz-al-primer-ministru-ucrania|títulu=El Papa apurrió-y una pluma pa &quot;roblar la paz&quot; al primer ministru d'Ucraína|editorial=Minutouno.com|fecha=26 d'abril de 2014|fechaaccesu=4 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

=== Organizaciones supranacionales ===
* {{bandera2|ONX}} — El Secretariu Xeneral de la ONX, [[Ban Ki-moon]], condergó la violencia que se produció nel este d'Ucraína mientres el 14 al 16 de marzu, y encamentó a toles partes «que s'abstengan de la violencia y que se comprometan a la distensión y el diálogu nacional inclusivu na busca d'una política y una solución diplomática».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47366&amp;Cr=ukraine&amp;Cr1=#.UyeF2s7j_1O|títulu=Ukraine: Ban 'deeply concerníi' Crimea vote will worsen complex, tense situation|editorial=UN News Centre|fecha=17 de marzu de 2014|fechaaccesu=10 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;
* {{bandera|Europa}} [[Conseyu d'Europa]] — Manifestó'l 13 d'abril la so «fonda esmolición» ante la esguilada de les tensiones n'Ucraína y llamó a «toles partes» a evitar la violencia.&lt;ref name=&quot;onuusaru&quot; /&gt;
* {{bandera2|Unión Europea}} — El 23 d'abril, el voceru de la xefa de la Diplomacia de la Unión Europea pidió a les autoridaes ucraínes «evitar la violencia a la de defender la so soberanía ya integridá territorial, pa nun agravar la situación». Amás, amestó que Bruxeles nun duldar de la intención de Kiev de cumplir el pactu de Xinebra.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://spanish.ruvr.ru/news/2014_04_23/Bruxeles-Kiev-violencia-defensa-soberania/ |títulu=Bruxeles llama a Kiev a evitar la violencia al defender la so soberanía ya integridá |editorial=La Voz de Rusia |fecha=23 d'abril de 2014 |fechaaccesu=24 d'abril de 2014 }}&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:OSCE logo.svg|30px|link=]] [[Organización pa la Seguridá y la Cooperación n'Europa]] — El presidente n'exerciciu, [[Didier Burkhalter]], y de la mesma presidente de [[Suiza]], condergó la detención de los inspeutores militares de los Estaos participantes en Sláviansk, y pidió que sían puestos en llibertá. Burkhalter fixo fincapié en que la detención de los inspeutores militares desarmaos yera «inaceptable y que la seguridá de tou observadores internacionales nel país tienen de ser garantizaes y aseguraes». Tamién dixo que l'incidente «va en contra del espíritu de la recién Declaración de Xinebra alcordada per Ucraína, la Federación de Rusia, los Estaos Xuníos y la Xunión Europea» y pidió un diálogu ente les partes implicaes pa poner fin a la crisis.&lt;ref name=&quot;OSCEstatement&quot;&gt;{{cita web | url=http://www.osce.org/node/118047/ | títulu=Swiss OSCE Chair calls for release of abducted military inspectors, OSCE working at all levels for setting them free |editorial=Organization for Security and Co-operation in Europe |fecha=27 d'abril de 2014 |fechaaccesu=30 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

== Xunta en Xinebra ==
El 17 d'abril, llevar a cabu una xunta en [[Xinebra]], [[Suiza]], ente los xefes de la diplomacia de la Unión Europea, Estaos Xuníos y Rusia ([[Catherine Ashton]], John Kerry y Serguéi Lavrov, respeutivamente) pa consultar al ministru d'Asuntos Esteriores ucraín en funciones, [[Andréi Deshitsa]], sobre la crisis político y económico nel so país.&lt;ref name=&quot;tomasdocert&quot; /&gt; Ellí, aprobaron un documentu ufiertando delles midíes pa iguar la situación n'Ucraína, suponiendo l'amnistía a los manifestantes quien nun cometieren crímenes graves, axustando'l desarme de tolos grupos armaos (favorecíu per Moscú) y la devolución de los edificios ocupaos illegalmente a los sos llexítimos propietarios.&lt;ref name=&quot;alcuerdu5&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/125568-lavrov-rueda-prensa-ucrania-ginebra |títulu=Rusia, EE.XX., XE y Ucraína alcuerden la fueya de ruta pa rebaxar el conflictu editorial=RT |fechaaccesu=17 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; Estes midíes van ser supervisaes por observadores de la [[Organización pa la Seguridá y la Cooperación n'Europa]].&lt;ref name=&quot;DEPRuBBC&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.bbc.com/news/world-europe-27072351 |títulu=Ukraine crisis: Deal to 'de-escalate' agreed in Geneva |editorial=BBC News |fechaaccesu=17 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; Les partes tamién alcordaron que la Constitución d'Ucraína tamién tien de ser revisada nun procesu inclusivu, tresparente y responsable» que consagrara la organización federal del país y el respetu a toles minoríes.&lt;ref name=&quot;alcuerdu1&quot;&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/04/17/actualidad/1397717298_757252.html |títulu=Rusia promete a EE UU el desarme inmediatu de les milicies n'Ucraína |editorial=El País |fecha=17 d'abril de 2014|fechaaccesu=17 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alcuerdu2&quot;&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/04/17/actualidad/1397767950_110763.html |títulu=Obama tien rocea de que Rusia vaya a cumplir col alcuerdu de Xinebra |editorial=El País |fecha=17 d'abril de 2014|fechaaccesu=17 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DEPRuTG&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.theguardian.com/world/2014/apr/17/ukraine-crisis-agreement-us-russia-eu |títulu=Ukraine crisis: Geneva talks produz agreement on defusing conflict |editorial=The Guardian|fechaaccesu=17 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; Esti alcuerdu, sicasí, nun foi bien recibíu poles milicies prorruses.&lt;ref name=&quot;alcuerdu3&quot;&gt;{{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/04/18/actualidad/1397811215_699426.html |títulu=Los rebeldes prorrusos en Donetsk ignoren l'alcuerdu pal desarme editorial=El País |fecha=18 d'abril de 2014|fechaaccesu=18 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;

== Esplegue de tropes en países de la OTAN ==
[[Ficheru:Secretary Kerry Joins President Obama for Meeting With Ukrainian President Poroshenko Before NATO Summit in Wales (14950820747).jpg|thumb|[[Cume de Newport de 2014]], el 5 de setiembre]]
El 19 d'abril, el ministru de Defensa polacu anunció qu'Estaos Xuníos esplegaría les sos tropes en [[Polonia]] en respuesta al «esplegue rusu» nel este d'Ucraína.&lt;ref name=&quot;otanuno&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.20minutos.es/noticia/2117108/0/ucrania/tropes-occidente/rusia/|editorial=20minutos.es|títulu=EEUU va esplegar tropes al oeste d'Ucraína|fechaaccesu=19 de marzu de 2014}}&lt;/ref&gt; El 2 de mayu, una flotilla de buques dragaminas de la OTAN llegó a [[Klaipeda]], en [[Lituania]], pa «fortalecer» les fuercies na rexón en respuesta a la crisis ucraniana. El Ministeriu de Defensa de dichu país informó que «esta visita del grupu de dragaminas a la zona del mar Bálticu tien como oxetivu garantizar la seguridá marítima na rexón y la disponibilidad de la OTAN pa responder a cualquier incidente». La flotilla ta compuesta por cinco embarcaciones de [[Noruega]], [[Países Baxos]], [[Bélxica]] y Estonia y van llevar a cabu n'agües territoriales de Letonia entrenamientos ente'l 9 y 22 de mayu. Coles mesmes, partieron escontra [[Estonia]] una unidá británica d'infantería compuesta por 100 efectivos. Amás, la primer ministra de Letonia, [[Laimdota Straujuma]], dixo que-y gustaría ver efectivos de les Fuercies Armaes estauxunidenses nuna base permanente nel territoriu del so país, siendo xustificaes pola situación n'Ucraína. Enantes, la OTAN yá intensificara patrulles de policía aérea» nos [[países bálticos]], [[Polonia]] y [[Rumanía]], pola situación n'Ucraína.&lt;ref name=&quot;otandos&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/126983-rusia-otan-ucrania-eeuu-armes |títulu=La OTAN estrecha'l cercu: llega una nueva flotilla de buques al mar Bálticu |editorial=RT |fecha=2 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
{{Crisis n'Ucraína}}
* [[Alcuerdu d'Asociación ente Ucraína y la Xunión Europea]]
* [[Rusificación]]
* [[Ucraínanización]]
* [[Rusofobia]]
* [[Nacionalismu ruso]]
* [[Nacionalismu ucraniano]]
* [[Óblast de Donetsk]]
* [[Óblast de Lugansk]]
* [[Donetsk]]
* [[Sloviansk]]
* [[Kramatorsk]]
* [[Estáu Federal de Nueva Rusia]]
* [[Dombás]]
* [[Perdíes d'aeronaves ucraínes mientres el conflictu armáu nel este d'Ucraína]]

== Notes ==
{{llistaref|group=nb}}

== Referencies ==
{{llistaref|3|refs=
&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 1&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=Dos españoles nel Batallón Vostok|url=http://politica.elpais.com/politica/2014/08/07/actualidad/1407443428_738165.html|editorial=El País|fecha=7 d'agostu de 2014|fechaaccesu=30 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 2&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=At least 100 Serbs fight in Ukraine on pro-Russian side (Siquier 100 serbios lluchen n'Ucraína nel llau pro-rusu)|url=http://inserbia.info/today/2014/08/at-least-100-serbs-fight-in-ukraine-on-pro-russian-side/|idioma=inglés|editorial=InSerbia Network Foundation|fecha=6 d'agostu de 2014|fechaaccesu=15 d'avientu de 2014}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 3&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=В Донецке сформированы венгерские и польские интербригады (Brigada húngara y polaca formada en Donetsk)|url=http://urfo.org/policy/500494.html|idioma=rusu|editorial=RIA &quot;Novi Region&quot;|fecha=3 de xunu de 2014|fechaaccesu=15 d'avientu de 2014}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 5&quot;&gt;{{cita publicación|títulu=Israeli Alía battalion joins self-defense forces in southeast Ukraine (Batallón israelín Alía xunir a les autodefenses nel sureste d'Ucraína)|url=http://www.uacrisis.com/israeli-alía-battalion-joins-self-defense-forces-in-southeast-ukraine/|idioma=inglés|editorial=Ukrainian Crisis Updates - uacrisis.com|fecha=1 de xunu de 2014|fechaaccesu=15 d'avientu de 2014}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 6&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=French militants join anti-gov't forces in Donetsk (Militantes franceses xunir a les fuercies anti-gubernamentales en Donetsk)|url=http://english.cntv.cn/2014/08/26/VIDE1409023802978432.shtml|idioma=inglés|editorial=CCTV|fecha=26 d'agostu de 2014|fechaaccesu=15 d'avientu de 2014}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 7&quot;&gt;{{cita publicación|títulu=Как белорусы воюют на Украине (Bielorrusos que lluchen n'Ucraína)|url=http://www.rosbalt.ru/exussr/2014/07/16/1292918.html|idioma=rusu|editorial=Rosbalt|fecha=16 de xunetu de 2014|fechaaccesu=15 d'avientu de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140725061354/http://www.rosbalt.ru/exussr/2014/07/16/1292918.html|archivedate=2014-07-25}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 8&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=Uzbeks Adding To Ranks Of Ukraine's Pro-Russian Separatists (Uzbecos sumando a les files de los separatistes pro-rusos d'Ucraína)|url=http://www.rferl.org/content/ukraine-uzbeks-joining-separatists/25435259.html|idioma=inglés|editorial=Radio Free Europe - Radio Liberty|fecha=25 de xunu de 2014|fechaaccesu=15 d'avientu de 2014}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 9&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=Ukraine war pulls in foreign fighters (Uzbecos sumando a les files de los separatistes pro-rusos d'Ucraína)|url=http://www.rferl.org/content/ukraine-uzbeks-joining-separatists/25435259.html|idioma=inglés|editorial=Radio Free Europe - Radio Liberty|fecha=25 de xunu de 2014|fechaaccesu=15 d'avientu de 2014}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 10&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=&quot;I was a separatist fighter in Ukraine&quot; (&quot;Yo fui un lluchador separatista n'Ucraína&quot;)|url=http://www.theguardian.com/world/2014/jul/15/separatist-fighter-russia-eastern-ukraine-interview|idioma=inglés|editorial=The Guardian|fecha=15 de xunetu de 2014|fechaaccesu=15 d'avientu de 2014}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;voluntarios estranxeros 11&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=Ukraine crisis: Rebel fighters 'trained in Russia' (Crisis d'Ucraína: Combatientes rebalbos 'entrenaos en Rusia')|url=http://www.bbc.com/news/world-europe-28817347|idioma=inglés|editorial=BBC|fecha=16 d'agostu de 2014|fechaaccesu=15 d'avientu de 2014}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;rt_1&quot;&gt;{{cita publicación |url=http://rt.com/usa/175980-us-images-russia-ukraine/|títulu=US releases satellite images 'proving' Russia is firing into Ukraine|editorial=RT|fecha=27 de xunetu de 2014|fechaaccesu=28 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ucraína_1&quot;&gt;{{cita web |url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/124589-ucrania-proclamar-creacion-republica-popular-donetsk |títulu=Ucraína: Proclámase la creación de la República Popular de Donetsk |editorial=RT Actualidá |fecha=7 d'abril de 2014 |fechaaccesu=7 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;teinteresa_1&quot;&gt;[http://www.teinteresa.es/mundo/Soldaos-Ucraína-funerales-incursiones-tapaes_0_1210679151.html Soldaos rusos revelen entierros secretos y operaciones tapaes n'Ucraína] Te Interesa.com - 12 de setiembre de 2014&lt;/ref&gt;
}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|War in Donbass}}
* [http://midwestdiplomacy.com/2015/02/27/deconstructing-the-donbass/ Conflictu armáu nel Donbáss d'Ucraína] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019035844/http://midwestdiplomacy.com/2015/02/27/deconstructing-the-donbass/ |date=2017-10-19 }}
* {{cita web |url=https://www.rtve.es/alacarta/videos/informe-semanal/informe-semanal-ucrania-maidan-del este/2519947/ |títulu=Reportaxe d'Informe Selmanal sobre les protestes editorial=[[Radiotelevisión Española]]}}
* {{cita web |url=http://www.white-book.info/ |títulu=Llibru blancu |editorial=White-book.info|idioma=rusu}}
* [http://ukraineyearofchaos.com/ Ucraína l'añu del Caos Documental sobre'l conflictu n'Ucraína] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108125223/http://ukraineyearofchaos.com/ |date=2017-11-08 }}
* [https://informnapalm.org/en/wp-content/uploads/sites/14/2017/05/Donbas_v_Ogni_ENG_1-5_web.pdf ''Donbas in Flames''. ''Donbás en llapaes''. Guía de la zona de conflictu. (n'inglés)]
* [https://prometheus.ngo/wp-content/uploads/2017/06/Donbas_v_Ogni_FRA_1_web.pdf ''Donbass en feu''. ''Donbás en llapaes''. Guía de la zona de conflictu. (en francés)]
* [https://www.youtube.com/watch?v=mcCqrzctxH4&amp;t=8s &quot;If there had been Russian APCs of Marine Corps in Donetsk and Luhansk, everything would have been just the same as in Crimea.&quot;]&lt;br /&gt;Videu coles declaraciones d'[[:en:Igor Strelkov (officer)|Ígor Strelkov]], coronel del [[Serviciu Federal de Seguridá]] de Rusia.

{{Tradubot|Guerra en el Donbáss}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Guerres de Rusia]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]
[[Categoría:Guerres d'Ucraína]]</text>
      <sha1>iayr2ul041ngh0gsa6jo6ny65etx2ql</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Islles Lofoten</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116525</id>
    <revision>
      <id>4488225</id>
      <parentid>4429098</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T22:18:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10252" sha1="7plnipbk82y2t1o2lv56k7k62ss4lsr" xml:space="preserve">{{rexón}}

Les '''islles Lofoten''' son un [[archipiélagu]] y un [[Distritos de Noruega|distritu]] de [[Noruega]], asitiáu na provincia de [[Nordland]], percima del [[círculu polar árticu]].

== Etimoloxía del nome ==
El nome ''Lofoten'' vien de «lo», que significa [[llobu cerval]], y «foten», que significa «el pie». La cadena d'islles colos sos picos apuntiaos paecen pies de llobu cerval dende tierra firme.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.villa-lofoten.no/index.php?module=Kulturen&amp;lang=gb |títulu=Significáu del nome de les islles |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20031112130404/http://www.villa-lofoten.no/index.php?module=Kulturen&amp;lang=gb |fechaarchivu=2003-11-12 }}&lt;/ref&gt; Otru nome que recibe ye ''Lofotveggen'', «el muriu de les Lofoten». L'archipiélagu paez un muriu zarráu cuando se repara dende llugares elevaos cerca de [[Bodø]], con 100&amp;nbsp;km de llargor, y ente 800-1000&amp;nbsp;m d'altor.

== Xeografía y naturaleza ==
Lofoten asitiar ente los [[paralelu|paralelos]] 67 y 68 de latitud norte, percima del [[círculu polar árticu]], na rexón de [[Nord-Norge]]. Son islles conocíes pol so gran guapura natural. Lofoten arrexunta los conceyos de [[Vågan]], [[Vestvågøy]], [[Flakstad]], [[Moskenes]], [[Værøy]], y [[Røst]]. Les islles principales, de norte a sur, son:
[[Archivu:Reine i Lofoten LC0148.jpg|thumb|left|250px|Puertu de Reine.]]
* punta sur de [[Hinnøyá]]
* [[Austvågøy]] (526,7 km² {{coord|68|20|N|14|40|E}})
* [[Gimsøyá]] (46,4 km² {{coord|67|18|N|14|11|E}})
* [[Vestvågøy]] (411,1 km² {{coord|68|10|N|13|45|E}})
* [[Flakstadøyá]] (109,8 km² {{coord|68|5|N|13|20|E}})
* [[Moskenesøyá]] (185,9 km² {{coord|67|55|N|13|0|E}})

Al sur atopen les pequeñes islles de:
* [[Værøy]] ({{coord|67|40|N|12|40|E}})
* [[Røst]] ({{coord|67|37|N|12|7|E}})

La so superficie ye de 1227&amp;nbsp;km², y la so población suma un total de 24&amp;nbsp;500 persones. Ente tierra firme y l'archipiélagu tópase [[Vestfjord]], y al norte, les islles [[Vesterålen]]. Les principales ciudaes de Lofoten son [[Leknes]], en [[Vestvågøy]], y [[Svolvær]] na islla de [[Vågan]].

Les islles Lofoten carauterizar polos sos montes y picos, isletas al abrigu del les agües abiertes del océanu, sableres y grandes árees vírxenes. Al igual que casi tola mariña noruega, la so xeografía atópase fondamente retayada por fiordos. El mayor monte de Lofoten ye [[Higravstinden]] (1161&amp;nbsp;m) n'Austvågøy; el [[Parque nacional de Møysalen]]&lt;ref&gt;[http://english.dirnat.no/wbch3.exe?p=3047 Parque nacional de Møysalen]&lt;/ref&gt; al nordeste de Lofoten tien montes qu'algamen los 1262&amp;nbsp;m. El sistema de marees [[Moskstraumen]] o sistema de marees de [[Maelstrom]] atopar al este del archipiélagu. El mar ye ricu en vida, y el mayor petón de coral n'agües fondes (petón de Røst, de 40&amp;nbsp;km de llargor) atopar al oeste de Røst. Hai una alta densidá de población de [[Haliaeetus albicilla|pigargos]] y [[Phalacrocorax|mabees]], y millones d'otres aves marines, ente ellos los coloristes [[Fratercula arctica|frairucos atlánticos]]. Son comunes les [[Lutrinae|llondres]], y hai [[Alces alces|alces]] n'Austvågøy.

== Clima ==
Les temperatures ivernices de Lofoten son bien nidies teniendo en cuenta la situación al norte del [[círculu polar árticu]] (tratar de la mayor anomalía de temperatures nel mundu por llatitú), siendo responsable d'ello la [[corriente del Golfu]]. [[Røst]] y [[Værøy]] son los llugares más nortizos del mundu onde les temperatures medies permanecen percima de los 0&amp;nbsp;°C mientres tol añu&lt;ref&gt;[http://www.worldclimate.com/cgi-bin/data.pl?ref=N67Y012+1102+01106W Datos climatolóxicos de la islla de Rost]&lt;/ref&gt; el nordeste de Lofoten; [[Svolvær]] tien una media del mes de xineru de -3&amp;nbsp;°C, magar los branos son llixeramente más templaos, coles medies de xunetu y agostu alredor de los 13&amp;nbsp;°C. Mayu y xunu son los meses más secos, ente qu'ochobre tien tres veces más cantidá d'agua.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060919210556/http://met.no/observasjoner/nordland/normaler_for_kommune_1865.html?kommuner Datos climatolóxicos de Svolvaer]&lt;/ref&gt; Temperatures típiques de mayu son 9&amp;nbsp;°C, 15&amp;nbsp;°C en xunetu, y 11&amp;nbsp;°C en setiembre. La temperatura más alto rexistrada en Svolvær ye de 30.4&amp;nbsp;°C. Pueden producise vientos fuertes a fines de seronda y pel hibiernu, pero son estraños a fines de marzu y mediaos d'ochobre. La [[nieve]] nun ye rara pel hibiernu, pudiendo los montes atropar importantes cantidaes.

[[Archivu:Bas fjord.jpg|500px|thumb|center|Vista panorámica d'un fiordu, paisaxe típico de les islles Lofoten.]]

En Svolvær, el sol de medianueche permanez percima del horizonte ente'l 25 de mayu y el 17 de xunetu, y pel hibiernu el sol nun apaez percima del horizonte ente'l 4 d'avientu y el 7 de xineru. En Leknes, el sol permanez percima del horizonte ente'l 26 de mayu y el 17 de xunetu, y pel hibiernu el sol nun apaez ente'l 9 d'avientu y el 4 de xineru.&lt;ref&gt;[http://goscandinavia.about.com/od/knowledgesafety/p/midnightsun.htm Datos sobre'l Sol de medianueche en dellos allugamientos de Noruega, ente ellos Lofoten] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170417060309/http://goscandinavia.about.com/od/knowledgesafety/p/midnightsun.htm |date=2017-04-17 }} (n'inglés)&lt;/ref&gt;

== Historia ==
[[Archivu:henningsvaer.jpg|thumb|250px|[[Henningsvær]], un pueblu pesqueru mientres la temporada de pesca (abril de 2001).]]
[[Archivu:Vågan Festvågtinden lub 2025-07-20 img05 Aussicht.jpg|thumb|250px|Henningsvær vista dende l'aire, 2025.]]
[[Archivu:henningsvaer-3.jpg|thumb|250px|Lofoten, cara sur de les islles, dende l'aire, mayu 1996.]]
[[Archivu:Stockfish in Lofoten.jpg|thumb|right|Bacaláu puestu a ensugar en Lofoten. Esti productu foi esportáu dende hai más de 1000 años y sigue siendo una de les principales fontes de riqueza.]]

[[Vågar]] ye la primer ciudá conocida nel norte de Noruega. Esistía na temprana yera Viquinga, quiciabes dende antes, y atopábase na mariña sureste de Lofoten, cerca de [[Svolvær]] y [[Kabelvåg]], nel conceyu de [[Vågan]].

El muséu [[Lofotr]] con una casa reconstruyida atópase cerca de Borg en [[Vestvågøy]], y tien bastantes afayos arqueolóxicos d'ente la [[edá del fierro]] y la era viquinga.&lt;ref&gt;[http://www.travels-in-time.net/y/norway15moneng.htm Muséu Lofotr]&lt;/ref&gt; Les islles fueron dende hai más de 1000 años el centru de les pesquerías de [[bacaláu]], especialmente pel hibiernu, cuando'l bacaláu emigra escontra'l sur dende'l [[mar de Barents]] y axúntense a desovar nel archipiélagu. [[Bergen]], nel suroeste de Noruega foi por llargu tiempu l'enllaz pa la esportación de pexe a gran parte d'Europa, cuantimás cuando'l comerciu yera controláu pola [[Lliga Hanseática]]. En zones baxes, particularmente Vestvågøy, l'[[agricultura]] xugó un importante papel dende la [[Edá del bronce]].

== Xeografía humana y económica ==
La principal actividá de los habitantes de les islles ye la pesca. La zona ye una importante área de pesca de diverses especies, principalmente'l [[bacaláu]]. Pel hibiernu los pescadores concentrar nes islles en buscar del bacaláu que baxa del árticu a desovar y dexen el pexe ensugándose al campu. Nos últimos años desenvolvióse un incipiente turismu.

== Deportes ==
Lofoten ufierta grandes oportunidaes pa la esguilada sobre roca y [[alpinismu]]. Esfruta de 24 hores de lluz al día mientres el branu con riscos, cumes y glaciares d'estilu alpín, pero con un altor de menos de 1200 metros. La zona principal d'esguilada en roca ye Henningsvær, na islla d'Austvågøyá. Les islles d'Austvågøyá y Moskenesøyá son aparentes pal alpinismu.

== Comunicaciones ==
En Lofoten esisten trés pequeños aeropuertos: l'aeropuertu de Svolvær, [[Helle]], l'aeropuertu de [[Leknes]] y el de Røst, que ufierta principalmente vuelos a [[Bodø]]. Tamién esiste un helipuertu en [[Værøy]]. L'aeropuertu de [[Stokmarknes]], [[Skagen]] atopar en [[Vesterålen]]. L'aeropuertu de [[Harstad]]/[[Narvik]], [[Evenes]] tien vuelos direutos con [[Oslu]] y [[Trondheim]]. Bodø ye un importante nuedu de comunicaciones pa treslladase a Lofoten; como complementu al sistema d'aeropuertos de la zona esiste una rede de ferris: Bodø coneutar por vía marítima con [[Moskenes]], y Svolvær con [[Skutvik]] na islla de [[Hamarøy]], llugar conectáu per carretera cola [[ruta europea E06]]. El [[Hurtigruten]] fai escala en [[Stamsund]] y [[Svolvær]]. Tamién esiste un serviciu rápidu de [[catamarán|catamaranes]] que coneuta Svolvær y Narvik.

La carretera principal de Lofoten ye la Y10, que dexa llegar hasta la islla de Moskenes per tierra dende Narvik y [[Harstad]]. L'últimu tramu de la Y10 conozse como &quot;Lofast&quot;, y coneuta les islles col continente ensin necesidá de ferris. L'últimu tramu foi termináu n'avientu de 2007.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070930020909/http://vegprosjekt.info/lofast/body_lofast.html Lofast] (n'idioma noruegu)&lt;/ref&gt; Les mayores islles de Lofoten yá tán coneutaes ente sigo por pontes o túneles submarinos so los fiordos.

== Ver tamién ==
* [[Å (Noruega)|Å]]
* [[Maelstrom]]
* [[Aurora boreal]]
* [[Sol de medianueche]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* A. Dyer et al, &quot;Walks and Scrambles in Norway&quot;, ISBN 1-904466-25-7. {{en}}
* Ed Webster, &quot;Climbing in the Magic Islands&quot;, ISBN 82-993199-0-0. {{en}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Lofoten|Lofoten}}
* [http://whc.unesco.org/fr/listesindicatives/1751/ Páxina Web de la UNESCO sobre Lofoten]
* [http://www.lofoten.info/ Información turística ]
* [https://web.archive.org/web/20051219041926/http://www.m-klueber.de/Semeya/Lofoten/Lofoten.htm Galería de semeyes en M. Klüber Photography]
* [https://web.archive.org/web/20060417075816/http://www.coris.noaa.gov/about/deep/ Corales d'agües fondes]
* [http://elviajero.elpais.com/articulo/viajes/alla/Circulo/Polar/elpviavia/20070811elpviavje_8/Tes El viaxeru: Más allá del [[círculu polar árticu|Círculu Polar]]]

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Archipiélagos ya islles del mar de Noruega]]
[[Categoría:Archipiélagos ya islles del condáu de Nordland]]
[[Categoría:Distritos de Noruega]]</text>
      <sha1>7plnipbk82y2t1o2lv56k7k62ss4lsr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Capitoliu del Estáu de Michigan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117542</id>
    <revision>
      <id>4488318</id>
      <parentid>4473371</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:57:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22639" sha1="eczj8w7y97k3l5ld8entukmqmt8fb3w" xml:space="preserve">{{edificiu}}
El '''Capitoliu del Estáu de Michigan''' (n'[[idioma inglés|inglés]] ''Michigan State Capitol'') ye l'edificiu qu'alluga'l poder xudicial y executivu del gobiernu del estáu [[Estaos Xuníos|americanu]] de [[Michigan]]. Atópase na capital estatal de [[Lansing]], nel [[condáu de Ingham]]. La estructura actual, na interseición de l'avenida Capitol y l'avenida Michigan, ta declaráu [[Fitu Históricu Nacional]] y anguaño agospia les cámares y oficines del llexislativu de Michigan según les oficines ceremoniales del gobernador de Michigan y del gobernador teniente. Históricamente, ye'l tercer edificiu qu'agospió al gobiernu estatal de Michigan.&lt;ref name=&quot;capitolhistory&quot;&gt;{{cita web |idioma=inglés |url=http://www.senate.michigan.gov/Virtualtour/statecapitol.htm |títulu=The Michigan State Capitol |añu=1988 |editorial=Michigan Senate (orixinal material from Michigan Department of Management and Budget) |fechaaccesu=13 d'ochobre de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070929142423/http://www.senate.michigan.gov/Virtualtour/statecapitol.htm |fechaarchivu=29 de setiembre de 2007 }}&lt;/ref&gt;

El primer capitoliu estatal tuvo alcontráu en [[Detroit]], la capital orixinal de Michigan, y foi treslladada a Lansing en 1847 por cuenta de la necesidá de desenvolver la rexón occidentales del estáu y pa la defensa fácil de [[Exércitu Británicu|tropes britániques]] asitiaes en [[Windsor (Ontario)|Windsor]], [[Ontario]]. L'actual edificiu del capitoliu, precedíu por una estructura temporal de madera, foi destináu a dicha función en xineru de 1879 y ta diseñáu a [[Arquiteutura neoclásica|estilu neoclásicu]].&lt;ref name=&quot;capitol&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.michigan.gov/documents/hal_lm_capinfo_54904_7.pdf |formatu=PDF |idioma=inglés |títulu=Your State Capitol, A Walking Tour |añu=1999 |editorial=Michigan Historical Center |fechaaccesu=13 d'ochobre de 2007}}&lt;/ref&gt; El capitoliu volvió al so usu en 1992 tres un proyeutu de restauración de trés años de duración.

== Historia ==
=== Primer capitoliu estatal ===
[[Ficheru:Capitol union school.jpg|thumbnail|dcha|L'edificiu orixinal del Capitoliu, en Detroit, alredor del añu 1847.]]
El 13 de xunetu de 1787, el [[Segundu Congresu Continental]] aprobó la [[Ordenanza Noroeste]], creando'l [[Territoriu del Noroeste]] qu'incluyía Michigan, y en 1805, el [[Congresu de los Estaos Xuníos]] creó'l [[Territoriu de Michigan]].&lt;ref name=&quot;capitol&quot; /&gt; Michigan empezó a solicitar el so [[Estaos d'Estaos Xuníos por orde d'ingresu na Unión|conversión n'estáu]] dende dómines tan tempranes como 1832, anque foi refugáu por cuenta de una disputa con [[Ohio]] pola [[franxa de Toledo]], un área de 1.210&amp;nbsp;km² qu'incluyía la importante ciudá portuaria de [[Toledo (Ohio)|Toledo]]. Pa 1835, Michigan formara un gobiernu estatal ensin recibir l'autorización del Congresu pa faelo. Les llendes del estáu incluyíen a la franxa de Toledo.

El conflictu remató na que se conoz como [[Guerra de Toledo]], na que les milicies de Michigan y Ohio ocuparon la franxa por aciu les armes. Como condición pa la entrada na Unión, Michigan viose obligáu a aceptar los trés cuartes partes occidentales de la [[Península Cimera]] y, a cambéu, a vencer na so reclamación de la franxa de Toledo. Dempués de qu'una primer convención estatal refugara dicha condición, una segunda convención, axuntada so cierta coaición n'avientu de 1836, aceptó de mala gana les condiciones convirtiéndose Michigan nel ventenu sestu estáu d'Estaos Xuníos el 26 de xineru de 1837, con [[Detroit]] como la so primer capital.

El primer edificiu qu'agospió al Capitoliu del Estáu foi construyíu en 1832 pa sirvir como «palaciu de xusticia territorial». Esta estructura de lladriyu foi unu de los primeros edificios de Michigan d'[[Arquiteutura renacentista griega|estilu renacentista griegu]], con un pórticu de [[Orde xónicu|columnes xóniques]] y una torre central de 42&amp;nbsp;[[Metru|m]]. Con un costu de construcción de 24.500 dólares, l'edificiu allugó'l gobiernu territorial y les llexislatures estatales hasta 1848, cuando un edificiu de madera alzáu apresuradamente foi construyíu en [[Lansing]], arriendes de una decisión tomada'l 17 de marzu de 1847 pa treslladar la capital dende Detroit a Lansing. L'edificiu convirtióse entós nuna [[escuela pública]] (Escuela de la Unión, que nun periodu de la historia de Detroit foi la única [[High school|escuela de secundaria]]) y una biblioteca, hasta que s'amburó en 1893.&lt;ref name=&quot;capitolhistory&quot; /&gt;

=== Segundu capitoliu estatal ===
[[Ficheru:Old Michigan capitol bldg.jpg|thumbnail|dcha|La estructura orixinal de Lansing, antes de 1882.]]
La [[Constitución de Michigan]] de 1835&lt;ref&gt;{{cita web | url=http://www.michigan.gov/hal/0,1607,7-160-15481_19271_19357-56877--,00.html | títulu=Constitution of the State of Michigan of 1835 | añu=2005 | editorial=Archives of Michigan, Michigan Library and Historical Center | fechaaccesu=13 d'ochobre de 2007 | idioma=inglés | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071012183757/http://michigan.gov/hal/0,1607,7-160-15481_19271_19357-56877--,00.html | fechaarchivu=12 d'ochobre de 2007 }}&lt;/ref&gt; establez que:
{{cita|La sede de gobiernu d'esti estáu va tar en Detroit, o en cualesquier otru llugar o llugares que puedan ser prescritos pola llei hasta l'añu mil ochocientos cuarenta y siete, fecha en que va tar permanentemente allugada pola asamblea llexislativa.&lt;ref name=&quot;capitolhistory&quot; /&gt;}}

Antes de 1847, Detroit lluchó pa caltener la capital dientro de la so xurisdicción, pero les comunidaes de la creciente parte occidental del estáu teníen munchos motivos pa movese escontra l'interior, incluyendo la necesidá d'aumentar la defensa alloñando al gobiernu estatal de la frontera canadiense.&lt;ref name=&quot;capitolhistory&quot; /&gt; Detroit fuera ocupada mientres la [[Guerra Anglo-Americana de 1812|Guerra de 1812]], y la zona fronteriza de Michigan de menos d'una milla ente Detroit y [[Windsor (Ontario)|Windsor]], nel ríu Detroit siguió siendo ocupada poles tropes britániques en dambes veres. Los partidarios del treslláu de la capital tamién trataben de promover l'asentamientu y la economía nel interior del país, según faer al gran gobiernu más accesible a les persones de tol estáu.&lt;ref name=&quot;capitolhistory&quot; /&gt;

Les ciudaes aspirantes que buscaben la so designación como nueva capital incluyíen [[Ann Arbor]], [[Jackson (Michigan)|Jackson]] y [[Grand Rapids (Michigan)|Grand Rapids]]. Nun puntu mientres l'alderique, los funcionarios de [[Marshall (Michigan)|Marshall]] taben tan seguros de la so seleición que construyeron una casona pal gobernador.&lt;ref name=&quot;capitolhistory&quot; /&gt; Tres un estensu alderique, el senador estatal [[Joseph H. Kilbourne]] del Condáu de Ingham propunxo que'l cuasi despobláu conceyu de Lansing fora la sede del gobiernu. El llexislativu tuvo d'alcuerdu pola so situación al norte de Ann Arbor, al oeste de Detroit y al este de Grand Rapids. El llexislativu renombró el conceyu col nome de Pueblu de Michigan, anque en 1848 foi restauráu'l nome orixinal de Lansing.&lt;ref name=&quot;capitol&quot; /&gt;

La construcción del capitoliu empecipió en 1847 en Lansing, una estructura temporal nel bloque bordiáu peles aveníes Washington y Capitol. Trátase d'una estructura senciella de madera pintada de blancu con [[postigu|postigos]] verdes y una [[llinterna (arquiteutura)|llinterna]] d'estañu. El costu total de la construcción foi 22.952,01 dólares.&lt;ref name=&quot;capitolhistory&quot; /&gt; L'edificiu foi vendíu cuando l'edificiu del capitoliu permanente foi abiertu en 1879. Entós usóse como una fábrica hasta que, como'l primer capitoliu, foi destruyíu por una quema en 1882.&lt;ref name=&quot;capitolhistory&quot; /&gt;

=== Tercer capitoliu estatal ===
[[Ficheru:CornerstoneMI.jpg|thumbnail|dcha|La piedra angular del actual capitoliu estatal siendo asitiada nel so llugar.]]

A principios de los años 1870, el gobernador [[Henry P. Baldwin]] encamentó al llexislativu a financiar un nuevu capitoliu permanente. El 31 de marzu de 1871 aprobóse un proyeutu de llei «pa la construcción d'un nuevu capitoliu y un edificiu pal usu temporal de los funcionarios del estáu». El nuevu capitoliu costó 1,2 millones de dólares, aumentando por cuenta de los impuestos sobre la renta estatales de seis años.

En 1872, l'arquiteutu [[Elijah Y. Myers]] de [[Springfield (Illinois)|Springfield]] ([[Illinois]]) foi escoyíu pa diseñar el nuevu edificiu del Capitoliu escoyéndose'l so diseñu llamáu ''Tuebor'', que significa ''Yo voi defender''.&lt;ref name=&quot;capitol&quot; /&gt; Myers utilizó'l diseñu de la cúpula central y l'ala del Capitoliu de los Estaos Xuníos nel so diseñu y, darréu, pasó a diseñar los capitolios de [[Colorado]] y [[Capitoliu de Texas|Texas]], según el primer capitoliu territorial d'[[Idaho]], más que cualesquier otru arquiteutu. La primer piedra foi asitiada'l 2 d'ochobre de 1873, cola asistencia de cerca de 7.000 residentes de Lansing y ente 30.000 y 50.000 visitantes.&lt;ref name=&quot;capitolhistory&quot; /&gt; La construcción y l'acabáu de los trabayos concluyeron a finales de 1878. El nuevu capitoliu, con 139 habitaciones, foi consagráu'l 1 de xineru de 1879, coles mesmes que la toma de posesión del gobernador [[Charles Croswell]].&lt;ref name=&quot;capitolhistory&quot; /&gt;

L'edificiu del capitoliu de Lansing inspiró un enclín nacional tres la [[Guerra de Secesión]] d'edificios ignífugos lo suficientemente grandes como p'allugar ampliaciones del gobiernu según pa sirvir d'arsenal permanente d'artefactos de guerra.&lt;ref name=&quot;capitol_nhs&quot;&gt;{{cita web |títulu=National Historic Landmark Nomination—Michigan State Capitol |url=http://pdfhost.focus.nps.gov/docs/NHLS/Text/71000396.pdf |formatu=PDF |fecha=28 de febreru de 1992 |autor=Kerry Chartkoff |editorial=National Park Service |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120930193739/http://pdfhost.focus.nps.gov/docs/NHLS/Text/71000396.pdf |fechaarchivu=2012-09-30 }} y {{Cita web |url=http://pdfhost.focus.nps.gov/docs/NHLS/Photos/71000396.pdf |títulu=Accompanying 13 photos, esterior and interior, from c.1885, 1990, 1992, and undated. |fecha=28 de febreru de 1992 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090225124252/http://pdfhost.focus.nps.gov/docs/NHLS/Photos/71000396.pdf |fechaarchivu=2009-02-25 }}&lt;/ref&gt; (incluyíes les [[bandera de guerra|banderes de guerra]] que darréu se treslladaron en 1990 al Muséu Históricu de Michigan).&lt;ref name=&quot;capitol&quot; /&gt; Al traviés de los años, la cúpula, que de primeres fuera del mesmu marrón que'l restu del edificiu, foi repintada d'un blancu brillosu. El poder llexislativu financió una estensa restauración histórica qu'empezó en 1989 concluyendo en 1992.&lt;ref name=&quot;capitol&quot; /&gt; La restauración devolvió a la cúpula una tonalidá color güesu y fixo meyores nel interior, asegurando l'accesu a minusválidos según restaurando munchos de los diseños interiores orixinales. L'edificiu del capitoliu foi catalogáu nel [[Rexistru Nacional de Llugares Históricos]] el 25 de xineru de 1971 (Referencia NRHP #71000396),&lt;ref name=&quot;nris&quot; /&gt; y foi designáu como [[Fitu Históricu Nacional]] el 5 d'ochobre de 1992.&lt;ref name=&quot;nhlsum&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=1108&amp;ResourceType=Building |títulu=Michigan State Capitol |fecha=18 de setiembre de 2007 |obra=National Historic Landmark summary listing |editor=National Park Service |fechaaccesu=13 d'ochobre de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120206192407/http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=1108&amp;ResourceType=Building |fechaarchivu=6 de febreru de 2012 }}&lt;/ref&gt;

== Arquiteutura ==
=== Edificio ===
{{Imaxe múltiple|anchu=158|testu=Interior de la cúpula del capitoliu.|posición_tabla=right |conteníu= 
[[Ficheru:Michigan capitol dome.jpg|158px]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
[[Ficheru:El mio-cap-Dome-Ceiling.jpg|158px]]}}

El Capitoliu Estatal de Michigan tien un altor de 81,3&amp;nbsp;m, midida dende'l suelu hasta l'estremu superior de l'aguya de la cúpula. L'edificiu mide 128,07&amp;nbsp;m de llargu y 83,48&amp;nbsp;m d'anchu aproximao. Tien una superficie de 4.700&amp;nbsp;m² con un perímetru de 463,3&amp;nbsp;m.&lt;ref name=&quot;capitol_nhs&quot; /&gt; La estructura ta formada por cuatro plantes, asitiándose la entrada na so planta baxa. Dos grandes escaleres asitiaes nos corredores norte y sur lleven hasta la planta cimera.&lt;ref name=&quot;capitol&quot; /&gt;

Nun momentu dau, el capitoliu foi lo suficientemente grande como p'acoyer a toles axencies y departamentos estatales. Sicasí, debíu a la crecedera del gobiernu estatal, anguaño solo permanecen nel edificiu les oficines de los presidentes del Senáu y la Cámara de Representantes, y les oficines ceremoniales pal gobernador y vicegobernador. Les cámares del ex ministru de la [[Corte Suprema de Michigan|Suprema Corte]] son agora utilizaes pola Comisión Presupuestaria del Senáu.&lt;ref name=&quot;capitol&quot; /&gt; La Biblioteca y Centru Históricu de Michigan (qu'alluga a la biblioteca, muséu y archivos estatales) atopar a dos manzanes al oeste del Capitoliu. La Sala de Xusticia atópase al otru llau de l'avenida Capitol. Frente a la parte frontera del Capitoliu topen dos edificios qu'alluguen oficines del llexislativu.

Los pasiellos de la planta baxa lleven a almacenes diseñaos pol arquiteutu nos planes de construcción orixinal, qu'inclúin una armería na esquina suroeste del corredor sur. El pisu de madera orixinal foi reemplazáu por baldoses de color gris, y les habitaciones, orixinalmente allumaes con llámpares de gas, allúmense agora con lluz llétrico gracies a una remodelación realizada en 1900.&lt;ref name=&quot;capitol&quot; /&gt; Anguaño la planta baxa ye'l llar de delles oficines distintes, incluyendo la Secretaría del Senáu, la Secretaría de la Cámara, y el Serviciu d'Información.&lt;ref name=&quot;capitol&quot; /&gt; 

Empezando dende'l primer pisu y siguiendo escontra'l terceru, el pisu ye de baldoses de mármol y piedra caliar provenientes de [[Vermont]], a blancu y negru. Les períes de les puertes tán constituyíes na so mayoría por una aleación de latón y bronce, pos la mayoría de les períes orixinales, de bronce, fueron robaes. Les períes y goncios actuales, amás de tar protexíes, tienen grabáu'l [[escudu de Michigan|sellu de Michigan]]. Anque l'edificiu paez tener nocéu, la madera ye en realidá de pinu blancu que foi veteada pa dar l'apariencia de la nozal.&lt;ref name=&quot;capitol&quot; /&gt;

[[Ficheru:Michigan State Capitol Muses.jpg|thumb|izda|Muses.]]

El primer pisu da a los visitantes una primer vista del interior de la [[Rotonda (arquiteutura)|rotonda]]. So la cúpula de [[fierro fundíu]], el techu amuesa ocho [[musa|muses]] pintaes en 1886. Mientres más d'un sieglu, el nome del autor d'estes muses permaneció nel anonimatu; agora sábese que fueron realizaes por [[Tommaso Juglaris]], que nunca foi a Michigan, nel so estudiu en [[Boston]].&lt;ref name=&quot;capitol&quot; /&gt; Na paré norte del primer pisu hai un gran reló, llamáu reló de llarga cayida, que dalguna vegada foi'l reló de referencia, y ye tan antiguu como'l capitoliu mesmu. El reló foi restauráu en 1990 y agora funciona correutamente.&lt;ref name=&quot;capitol&quot; /&gt;

El segundu pisu, amás d'acoyer les oficines de la gobernación, inclúi la Galería de los Gobernadores, con semeyes de los ex gobernadores de Michigan; galería que s'estiende hasta'l tercer pisu. Les oficines del gobernador atopar ente les más llargamente restauraes mientres la restauración asocedida ente 1989 y 1992. La oficina cunta con un conxuntu de moblame orixinal fabricáu en 1876 pola [[Feige Brothers Company]] con sede en [[Saginaw]].&lt;ref name=&quot;capitol&quot; /&gt; Les antigües cámares de la Suprema Corte de Michigan atopar nel estremu sur del edificiu, que fueron evacuaes en 1970 pa dar usu a cuartos más espaciosos. Anguaño opera nel [[Palaciu de la Xusticia de Michigan]].&lt;ref name=&quot;capitol&quot; /&gt;

L'accesu del públicu a los órganos llexislativos de Michigan ye al traviés del tercer pisu. L'edificiu del capitoliu tien les cámares y les oficines de la [[Llexislatura de Michigan|llexislatura estatal]] [[Bicameralidá|bicameral]], compuesta pola [[Cámara de Representantes de Michigan|Cámara de Representantes]] y el [[Senáu de Michigan|Senáu]]. Les galeríes públiques tán a dambos estremos del tercer pisu; el Senáu, con 38 miembros, tien los sos cámares nel llau sur del edificiu, ente que la Cámara de Representantes, de 110 miembros, tener na ala norte. Polo regular, les sesiones d'esta postrera son llevaes a cabu los martes y miércoles a les 13:00&amp;nbsp;hores y los xueves a les 10:30&amp;nbsp;hores, ente que les del Senáu asoceden a les 10:00&amp;nbsp;hores los martes, miércoles y xueves. Sicasí, dacuando convoquen los llunes y vienres.&lt;ref&gt;{{cita web | url=http://www.legislature.mi.gov/documents/publications/citizensguide.pdf#search='michigan%20capitol%20complex |títulu=Citizen's Guide to State Government |formatu=PDF|añu=2005 |editorial=Michigan Capitol Committee |fechaaccesu=13 d'ochobre de 2007}}&lt;/ref&gt; La [[Michigan Government Television|MGTV]] (''Michigan Government Television'') encargar de grabar les sesiones de dambes cámares, y depués tresmitiles por [[Televisión per cable|cable]]. De manera similar a [[C-SPAN]], MGTV realizó cobertoria en direuto de los procedimientos llexislativos del Estáu dende'l 15 de xunetu de 1996.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mgtv.org/story.html |títulu=The MGTV Story |añu=1999 |editorial=Michigan Government Television |fechaaccesu=13 d'ochobre de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071019013403/http://mgtv.org/story.html |fechaarchivu=19 d'ochobre de 2007 }}&lt;/ref&gt;

{{Imaxe múltiple |
 posición_tabla = right
 | títulu = 
 | foto1 = Michigan Senate.jpg
 | anchu1 = 200
 | testu1 = Senáu.| alineación_texto1 = center
 | semeya2 = Michigan House of Representatives.jpg
 | anchu2 = 200
 | testu2 = Cámara de Representantes| alliniación_testu2 = center
}}

Magar tener la mesma forma básica de suelu, les sales de la Cámara y el Senáu tán decoraes d'una forma bien distinta, cola primera en colores [[terracota]] y verdeazul, y la postrera n'azul y doráu. Un [[Cartuchu exipciu|cartuchu]] ovaláu nel tapete a la entrada de la Cámara amuesa la flor estatal. Presidiendo sobre la Cámara ta l'orador, que la so siella atopar detrás d'un escritoriu nel centru, con un yelsu una versión pintada del [[Gran Sellu del Estáu de Michigan|escudu d'armes]] del estáu. Les sales del Senáu son un tanto más pequeñes. El presidente del Senáu ye'l teniente gobernador, que preside dende un [[rostra]] de [[Juglans|nozal]] al mandu de les cámares.

Dambes cámares usen sistemes de votación computarizada, incluyendo pantalles nes parés que dexen a los visitantes siguir la mesma. Amás, contienen azulexos de vidriu nel techu, que faciliten el pasu de la lluz natural al traviés de paneles de vidriu grabaos a l'agua fuerte p'ameyorar el llume del llugar. Cada unu d'ellos lleva l'escudu d'armes de cada estáu.&lt;ref name=&quot;capitol&quot; /&gt;

=== Terrenes ===
[[Ficheru:71p1010084.jpg|left|thumb|Capitoliu del Estáu de Michigan.]]
El frontón del capitoliu, asitiáu percima de la entrada principal del edificiu, lleva grabáu ''The Rise and Progress of Michigan'' (L'ascensu y progresu de Michigan), y representa a una figura central, ''Michigan'', vistida como una nativa americana, qu'ufierta un llibru y una esfera a les xentes del estáu, prometiendo un futuru brillosu. Ta arrodiada amás de símbolos de la economía de Michigan, tales como un aráu, un [[Cornucopia|cuernu de la bayura]], y una corona de lloréu que representen a l'agricultura; según los símbolos que representen el tresporte marítimu, la minería y la esplotación forestal.&lt;ref name=&quot;capitol&quot; /&gt;

La piedra angular, asitiada na esquina nordés, ye una gran piedra con feches tallaes: «1872», añu en que s'empecipió la construcción del capitoliu; y «1878», añu en que remató. La piedra foi inaugurada mientres les ceremonies del 15 de payares de 1978, el centenariu de la terminación del edificiu. Dellos documentos axuntos a la piedra viéronse perxudicaos por cuenta de la aición del clima, magar delles monedes de la dómina llograron ser recuperaes. Foi cerrada y vuelta cerrar con 38 nuevos elementos nel so interior, que representen la hestoria de Michigan, la so xente, y el so estilu de vida. Esiste otra piedra nos terrenes del capitoliu, la piedra GAR, un monumentu a los veteranos de la Guerra Civil que llucharon en favor de la [[Unión (Guerra Civil d'Estaos Xuníos)|Unión]]. Foi alzada en 1924.&lt;ref name=&quot;capitol&quot; /&gt;

[[Ficheru:Michigan-Capitol-2005.jpg|thumb|150px|El capitoliu pel iviernu.]]
Dellos árboles notables tán llantaos nos terrenes del capitoliu, como un [[Pinus strobus|pinu blancu]], l'árbol estatal de Michigan, allugáu frente al edificiu; l'árbol ''Dr. Martin Luther King, Jr.'' foi llantáu en memoria de [[Martin Luther King]] en 1984; y l'árbol más vieyu ye una [[catalpa]] que taba presente nel momentu en que el capitoliu foi inauguráu en 1873, que, d'alcuerdu a l'[[American Forestry Association]], ye l'exemplar vivu más grande del so xéneru nos Estaos Xuníos.&lt;ref name=&quot;capitol_nhs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |autor=Gangloff, Deborah |url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1016/is_n1-2_v98/ai_11875270 |títulu=Introduction: the 1992 edition, national register of big trees |revista=American Forests |fecha=xineru-febreru de 1992 |fechaaccesu=13 d'ochobre de 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120416012025/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1016/is_n1-2_v98/ai_11875270 |archivedate=2012-04-16 }}&lt;/ref&gt; Esiste amás una [[Picea pungens|picea azul]] llamada ''the Freedom Tree'' (l'árbol de la llibertá), llantada en 1973 como monumentu a los [[Desapaecíu en combate sumíos en combate]] y [[Prisioneru de guerra|prisioneros de guerra]] de la [[Guerra de Vietnam]].&lt;ref name=&quot;capitol&quot; /&gt;

== Notes y referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* {{cita llibru | autor=William Seale | títulu=Michigan's Capitol | añu=1995 | editorial=University of Michigan Press | id=ISBN 0-472-06573-4}}
* {{cita llibru | autor=William Seale | títulu=Michigan's Capitol: Construction and Restoration | añu=1995 | editorial=University of Michigan Press | id=ISBN 0-472-09573-0}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Michigan State Capitol}}

{{Tradubot|Capitolio del Estado de Míchigan}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Capitolios estatales d'Estaos Xuníos|Michigan]]
[[Categoría:Edificios de Michigan|Capitoliu]]
[[Categoría:Arquiteutura neoclásica n'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>eczj8w7y97k3l5ld8entukmqmt8fb3w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Isábena</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119243</id>
    <revision>
      <id>4488232</id>
      <parentid>4482787</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T23:10:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7023" sha1="9be3dj0gnfm77393yzeomcbivpjbe5h" xml:space="preserve">{{llocalidá}}

'''Isábena''' (''Isàvena'' en [[catalán ribagorzanu]]&lt;ref name=&quot;SAU&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Llei&quot; /&gt;) ye un [[conceyu]] de la [[Ribagorza]], [[provincia de Uesca]], [[Aragón]], [[España]]. La capital del conceyu ye [[La Puebla de Roda]]. Entiende dellos nucleos de población asitiaos nel valle del [[ríu Isábena]].

== Topónimu ==
El conceyu de Isábena (''Isàvena'' en [[catalán ribagorzanu]]&lt;ref name=&quot;SAU&quot; &gt;[http://www.enciclopedia.cat/cgi-bin/CercaGEC3.exe?APP=CERCAPAR&amp;PAG=0001&amp;PAR=isabena Enciclopèdia Catalana, SAU]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Llei&quot; &gt;{{Cita web |url=http://www.unizar.es/colla/abamproyeutoleideluengas.htm |títulu=Anteproyectu de Llei de Llingües d'Aragón |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070423123804/http://www.unizar.es/colla/abamproyeutoleideluengas.htm |fechaarchivu=2007-04-23 }}&lt;/ref&gt;) recibe'l so nome del ríu [[Ésera]], concretamente del so principal afluente conocíu como [[ríu Isábena]], onde linguísticamente, esti valle delimita la transición ente'l Ribagorzano Occidental (sistema llingüísticu [[idioma aragonés|aragonés]]) y l'Oriental (sistema llingüísticu [[idioma catalán|catalán]]).

== Xeografía ==
Isábena pertenez a la contorna de [[Ribagorza]]. Emplazado nel ribayu del valle de Isábena, el so términu municipal ye travesáu pel ríu homónimu.
&lt;gallery mode=packed&gt;
Imaxe:Conreu a la serra d'Esdolomada, 2.jpg|[[Sierra de Esdolomada]]
Imaxe:Margues.jpg|thumb|[[Sierra del Chordal]]
Imaxe:Serra de Sis (Prepirineus).jpg|[[Sierra de Sis]]
&lt;/gallery&gt;
=== Nucleos de población del conceyu ===
* [[Esdolomada]]
* [[La Puebla de Roda]] (capital del conceyu)
* [[Merli]]
* [[Mont de Roda]]
* [[Nocellas]]
* [[Roda de Isábena]]
* [[San Esteban del Mall]]
* [[Serraduy]]

== Historia ==
En [[1964]], los conceyos de [[poblar de Roda]] y [[Roda de Isábena]] fúndense, creando con ello'l nuevu conceyu de Isábena.&lt;ref&gt;[http://portal.aragon.es/portal/page/portal/IAEST/IAEST_0000/IAEST_03/IAEST_0303/IAEST_030302/HUESCA.PDF. Cambeos nos conceyos aragoneses dende 1900 a 2001]&lt;/ref&gt; Amás, en [[1966]] incorpórase una parte del antiguu conceyu de [[Merli]], (Esdolomada, Merli, y Nocellas), y en [[1970]] tamién s'incorpora [[San Esteban del Mall]] xunto cola incorporación de [[Serraduy]] en [[1977]].

== Demografía ==
{| {{tablaguapa}}
!bgcolor=black colspan=20 style=&quot;color:black;&quot;|Evolución demográfica de Isábena&lt;ref&gt;'''Fonte''': [http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=7212&amp;tipu_busqueda=1&amp;nome=isábena&amp;categoria_id=&amp;subcategoria_id=&amp;conImagenes= Gran Enciclopedia Aragonesa]&lt;/ref&gt; 
|-
! [[1900]] !! [[1950]] !![[1978]] !![[1998]] !![[2008]] !![[2016]] 
|-
| align=center| 787|| align=center| 708||align=center| 374|| align=center| 257|| align=center| 327|| align=center| 266

|}

== Políticca local ==
=== Últimos alcaldes de Isábena ===
{| {{tablaguapa}}
|-
! Periodu !! Alcalde !! Partíu
|- 
| 1979-1983 || José Fillat Barrabés&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html |títulu=Treinta aniversario de las primeras elecciones municipales de la democracia |autor=Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques (Gobiernu d'España) |fechaaccesu=6 de marzu de 2014}}&lt;/ref&gt; || [[Unión de Centru Democráticu|UCD]] || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor=orange align=center |
|-
| 1983-1987 || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=center |
|-
| 1987-1991 || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=center |
|-
| 1991-1995 || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=center |
|-
| 1995-1999 || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=center |
|-
| 1999-2003 || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=center |
|-
| 2003-2007 || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=center |
|-
| 2007-2011 || Alberto Lamora Minchot || rowspan=3 | [[Partíu Popular d'Aragón|PP]] || rowspan=3 style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor=#1e90FF align=&quot;center&quot; |
|-
| 2011-2015 || rowspan=2 | José Alfonso Nasarre Alamán&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.mpt.gob.es/areas/politica_local/alcaldes_2011/parrafo/00/document_es/Aragon.pdf |títulu=Alcaldes d'Aragón de les eleiciones de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110907160459/http://www.mpt.gob.es/areas/politica_local/alcaldes_2011/parrafo/00/document_es/Aragon.pdf |fechaarchivu=2011-09-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |publicación=Heraldo.es |url=https://www.heraldo.es/noticias/aragon/huesca_provincia/2015/06/14/alcaldes_todos_los_municipios_provincia_huesca_366896_1101026.html |títulu=Alcaldes de tolos conceyos de la provincia de Uesca |fecha=14 de xunu de 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180907095525/https://www.heraldo.es/noticias/aragon/huesca_provincia/2015/06/14/alcaldes_todos_los_municipios_provincia_huesca_366896_1101026.html |archivedate=2018-09-07 |fechaaccesu=2023-02-09 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2015-2019
|}

=== Resultaos eleutorales ===
{| {{tablaguapa}} style=&quot;margin:0 auto&quot;
|-
| colspan=&quot;9&quot; width=&quot;600px&quot; bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; |&lt;center&gt;'''Eleiciones municipales'''&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://servicios.aragon.es/aeaw/processSelect.do |títulu=Archivu Eleutoral d'Aragón |fechaaccesu=13 d'agostu de 2012 |apellíu=Gobiernu d'Aragón |nome= |fecha= |obra= |idioma= |cita= }}&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;
|- bgcolor=&quot;#D8D8D8&quot;
| '''Partíu'''
| align=&quot;right&quot; | '''2003'''
| align=&quot;right&quot; | '''2007'''
| align=&quot;right&quot; | '''2011'''
| align=&quot;right&quot; | '''2015'''
|-
| bgcolor=&quot;#1e90FF&quot; | '''[[Partíu Popular d'Aragón|PP]]'''
| bgcolor=&quot;#87CEFA&quot; align=&quot;right&quot; | 4
| bgcolor=&quot;#87CEFA&quot; align=&quot;right&quot; | 4
| bgcolor=&quot;#87CEFA&quot; align=&quot;right&quot; | 4
| bgcolor=&quot;#87CEFA&quot; align=&quot;right&quot; | 5
|-
| bgcolor=&quot;#FF4500&quot; | '''[[Partíu de los Socialistes d'Aragón|PSOE]]'''
| bgcolor=&quot;#FF6347&quot; align=&quot;right&quot; | 3
| bgcolor=&quot;#FF6347&quot; align=&quot;right&quot; | 3
| bgcolor=&quot;#FF6347&quot; align=&quot;right&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#FF6347&quot; align=&quot;right&quot; | 1
|-
| bgcolor=&quot;#FFCC66&quot; | '''[[Partíu Aragonés|PAR]]'''
|
|
| bgcolor=&quot;#FFCC66&quot; align=&quot;right&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#FFCC66&quot; align=&quot;right&quot; | 1
|- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| '''''Total'''''
| align=&quot;right&quot; | '''''7'''''
| align=&quot;right&quot; | '''''7'''''
| align=&quot;right&quot; | '''''7'''''
| align=&quot;right&quot; | '''''7'''''
|}

== Ver tamién ==
* [[Conceyos de la provincia de Uesca]]
* [[Conceyos catalanófonos d'Aragón según l'Anteproyectu de la Llei de Llingües]]
* [[Toponimia de los conceyos de la Franxa d'Aragón]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
* [http://www.caiaragon.com/es/municipios/index.asp?idloc=81&amp;tipu=0 CAI Aragón-Isábena]
* [http://www.dphuesca.es/index.php/mod.entidaes/mem.detalle/identidá.105/relcategoria.205/idmenu./chk.daa5182eef8457a76fcb9808c20d88c5.html Diputación de Uesca: Isábena]
* [http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=7214 Gran Enciclopedia Aragonesa: Fales del valle del Ríu Isábena]

{{ORDENAR:Isabena}}


{{Tradubot|Isábena}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Conceyos de Uesca]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]]</text>
      <sha1>9be3dj0gnfm77393yzeomcbivpjbe5h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Isuerre</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119538</id>
    <revision>
      <id>4488231</id>
      <parentid>4482785</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T23:09:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5448" sha1="qblxms7sv2j3l0ujp4mof2lfp7bpgzy" xml:space="preserve">{{llocalidá}}

'''Isuerre''' ye un conceyu y población d'[[España]], de la Contorna de les [[Cinco Villes (Aragón)|Cinco Villes]], perteneciente al [[Partíu xudicial (España)|partíu xudicial]] d'[[Ejea de los Caballeros]] al noroeste de la [[provincia de Zaragoza]], [[comunidá autónoma]] d'[[Aragón]], a 139&amp;nbsp;[[quilómetru|km]] de [[Zaragoza]]. Tien un [[área]] de 20,05 [[quilómetru cuadráu|km²]] con una [[población humana|población]] de 39 habitantes ([[Institutu Nacional d'Estadística d'España|INE]] [[2008]]) y una [[densidá de población|densidá]] de 1,95 hab/km². El códigu postal ye 50687.

== Xeografía ==
El so términu municipal llinda al norte con [[Los Pintanos]], al este con [[Llobera de Onsella]], al sur con [[Uncastillo]] y [[Petilla d'Aragón]] (un enclave de [[Navarra]] nel territoriu aragonés), y al oeste con [[Urriés]].

Ta travesáu d'oeste a este pel ríu [[Onsella]], que naz na cercana [[sierra de Santu Domingu]].

== Demografía ==
Dato demográficos de Isuerre ente 1842 y 2008:

{{Evolución demográfica |fonte=INE-es |center=sí |1842=212
|1877=394 |1887=358 |1897=335 |1900=347 |1910=356 |1920=373 |1930=302 |1940=271 |1950=277 |1960=215 |1970=86 |1981=58 |1991=63 |2001=57 |2008=39}}

== Política llocal ==

=== Últimos alcaldes de Isuerre ===
{| {{tablaguapa}}
|-
! Periodu !! Alcalde !! Partíu
|- 
| [[1979]]-[[1983]] || José María Artieda Zalba&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html |títulu=Treinta aniversario de las primeras elecciones municipales de la democracia |autor=Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques (Gobiernu d'España) |fechaaccesu=6 de marzu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140306230615/http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html |fechaarchivu=6 de marzu de 2014 }}&lt;/ref&gt; || [[Unión de Centru Democráticu|UCD]] || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor=orange align=&quot;center&quot; |
|-
| [[1983]]-[[1987]] || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=&quot;center&quot; |
|-
| [[1987]]-[[1991]] || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=&quot;center&quot; |
|-
| [[1991]]-[[1995]] || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=&quot;center&quot; |
|-
| [[1995]]-[[1999]] || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=&quot;center&quot; |
|-
| [[1999]]-[[2003]] || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=&quot;center&quot; |
|-
| [[2003]]-[[2007]] || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=&quot;center&quot; |
|-
| [[2007]]-[[2011]] || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=&quot;center&quot; |
|-
| [[2011]]-[[2015]] || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=&quot;center&quot; |
|-
| 2015-2019 || José Ignacio Marco Mayayo&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=https://www.heraldo.es/noticias/aragon/zaragoza_provincia/2015/06/14/todos_los_alcaldes_provincia_zaragoza_366885_1101025.html |títulu=Alcaldes de tolos conceyos de la provincia de Zaragoza |publicación=Heraldo.es |fecha=14 de xunu de 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181117105049/https://www.heraldo.es/noticias/aragon/zaragoza_provincia/2015/06/14/todos_los_alcaldes_provincia_zaragoza_366885_1101025.html |archivedate=2018-11-17 |fechaaccesu=2020-07-14 }}&lt;/ref&gt; || [[Partíu de los Socialistes d'Aragón|PSOE]] || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor=#FF0000 align=&quot;center&quot; |
|}

=== Resultaos eleutorales ===
{| {{tablaguapa}} style=&quot;margin:0 auto&quot;
|-
| colspan=&quot;9&quot; width=&quot;600px&quot; bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; |&lt;center&gt;'''Eleiciones municipales'''&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://servicios.aragon.es/aeaw/processSelect.do |títulu=Archivu Eleutoral d'Aragón |fechaaccesu=13 d'agostu de 2012 |apellíu=Gobiernu d'Aragón |nome= |fecha= |obra= |idioma= |cita= }}&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;
|- bgcolor=&quot;#D8D8D8&quot;
| '''Partíu'''
| align=&quot;right&quot; | '''2003'''
| align=&quot;right&quot; | '''2007'''
| align=&quot;right&quot; | '''2011'''
| align=&quot;right&quot; | '''2015'''
|-
| bgcolor=&quot;#FF4500&quot; | '''[[Partíu de los Socialistes d'Aragón|PSOE]]'''
| bgcolor=&quot;#FF6347&quot; align=&quot;right&quot; | -
| bgcolor=&quot;#FF6347&quot; align=&quot;right&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#FF6347&quot; align=&quot;right&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#FF6347&quot; align=&quot;right&quot; | 1
|-
| bgcolor=&quot;#1e90FF&quot; | '''[[Partíu Popular d'Aragón|PP]]'''
| bgcolor=&quot;#87CEFA&quot; align=&quot;right&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#87CEFA&quot; align=&quot;right&quot; | -
| bgcolor=&quot;#87CEFA&quot; align=&quot;right&quot; | -
| bgcolor=&quot;#87CEFA&quot; align=&quot;right&quot; | -
|-
| bgcolor=&quot;#FFCC66&quot; | '''[[Partíu Aragonés|PAR]]'''
| bgcolor=&quot;#FFCC66&quot; align=&quot;right&quot; | -
| bgcolor=&quot;#FFCC66&quot; align=&quot;right&quot; | -
| bgcolor=&quot;#FFCC66&quot; align=&quot;right&quot; | -
|
|- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| '''''Total'''''
| align=&quot;right&quot; | '''''1'''''
| align=&quot;right&quot; | '''''1'''''
| align=&quot;right&quot; | '''''1'''''
| align=&quot;right&quot; | '''''1'''''
|}

== Monumentos y llugares d'interés ==
* La ilesia de San Esteban, sieglu XIII, d'estilu románicu. 
* Gran parte de l'arquiteutura del conceyu, que tien carauterístiques medievales. 
* El variáu paisaxe de la contorna. 
* El valle de Onsella, con gran riqueza botánica y faunística.

== Fiesta ==
* La Madalena, 25 de mayu. 
* San Bartolomé, penúltimu fin de selmana d'agostu.

== Ver tamién ==
* [[Llista de conceyos de la provincia de Zaragoza]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces llocalidá}}

{{Tradubot|Isuerre}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Zaragoza]]
[[Categoría:Conceyos de Zaragoza]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]]</text>
      <sha1>qblxms7sv2j3l0ujp4mof2lfp7bpgzy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jarque de Moncayo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119539</id>
    <revision>
      <id>4488282</id>
      <parentid>4482791</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:38:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4683" sha1="8fbc4wjms4dra9qzxgfqw7rf5k4dys0" xml:space="preserve">{{otros usos|Daniel Jarque|el futbolista}}
{{llocalidá}}

'''Jarque de Moncayo''' (hasta 2018 denomináu '''Jarque''')&lt;ref&gt;[http://www.boe.es/boe/dias/2018/02/07/pdfs/BOE-A-2018-1671.pdf ''Boletín Oficial del Estáu'' 7 de febreru de 2017]&lt;/ref&gt; ye un [[conceyu]] [[España|español]], na contorna del [[Aranda]], [[provincia de Zaragoza]], [[Aragón]]. Topar na denomada sierra de la Virxe perteneciente al [[sistema Ibéricu]]—, nel valle del ríu Aranda.

== Demografía ==
{| align=&quot;center&quot; rules=&quot;all&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; style=&quot;border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999&quot;
|+ style=&quot;font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em&quot;| Evolución demográfica ![[1991]]
!!!! [[1996]] !!!! [[2001]] !!!! [[2004]] 
|-
| align=center| 616 |||| align=center| 591 |||| align=center| 541 |||| align=center| 556
|}

== Política llocal ==
=== Últimos alcaldes de Jarque de Moncayo ===
{| {{tablaguapa}}
|-
! Periodu !! Alcalde !! Partíu
|- 
| [[1979]]-[[1983]] || Santiago Marquina Enguedeyate&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html |títulu=Treinta aniversario de las primeras elecciones municipales de la democracia |autor=Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques (Gobiernu d'España) |fechaaccesu=6 de marzu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140306230615/http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html |fechaarchivu=6 de marzu de 2014 }}&lt;/ref&gt; || [[Independientes (política)|Ind.]] || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor=white align=&quot;center&quot; |
|-
| [[1983]]-[[1987]] || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=&quot;center&quot; |
|-
| [[1987]]-[[1991]] || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=&quot;center&quot; |
|-
| [[1991]]-[[1995]] || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=&quot;center&quot; |
|-
| [[1995]]-[[1999]] || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=&quot;center&quot; |
|-
| [[1999]]-[[2003]] || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=&quot;center&quot; |
|-
| [[2003]]-[[2007]] || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=&quot;center&quot; |
|-
| [[2007]]-[[2011]] || Manuel Saldaña Marquina || rowspan=3 | [[Partíu Aragonés|PAR]] || rowspan=3 style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor=#FFCC66 align=&quot;center&quot; |
|-
| 2011-2015 || rowspan=2 | Miguel Ángel Garcés Zapata&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=https://www.heraldo.es/noticias/aragon/zaragoza_provincia/2015/06/14/todos_los_alcaldes_provincia_zaragoza_366885_1101025.html |títulu=Alcaldes de tolos conceyos de la provincia de Zaragoza |publicación=Heraldo.es |fecha=14 de xunu de 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181117105049/https://www.heraldo.es/noticias/aragon/zaragoza_provincia/2015/06/14/todos_los_alcaldes_provincia_zaragoza_366885_1101025.html |archivedate=2018-11-17 |fechaaccesu=2020-07-14 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2015-2019
|}

=== Resultaos eleutorales ===
{| {{tablaguapa}} style=&quot;margin:0 auto&quot;
|-
| colspan=&quot;9&quot; width=&quot;600px&quot; bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; |&lt;center&gt;'''Eleiciones municipales'''&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://servicios.aragon.es/aeaw/processSelect.do |títulu=Archivu Eleutoral d'Aragón |fechaaccesu=18 d'ochobre de 2012 |apellíu=Gobiernu d'Aragón |nome= |fecha= |obra= |idioma= |cita= }}&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;
|- bgcolor=&quot;#D8D8D8&quot;
| '''Partíu'''
| align=&quot;right&quot; | '''2003'''
| align=&quot;right&quot; | '''2007'''
| align=&quot;right&quot; | '''2011'''
| align=&quot;right&quot; | '''2015'''
|-
| bgcolor=&quot;#FFCC66&quot; | '''[[Partíu Aragonés|PAR]]'''
| bgcolor=&quot;#FFCC66&quot; align=&quot;right&quot; | 6
| bgcolor=&quot;#FFCC66&quot; align=&quot;right&quot; | 6
| bgcolor=&quot;#FFCC66&quot; align=&quot;right&quot; | 6
| bgcolor=&quot;#FFCC66&quot; align=&quot;right&quot; | 4
|-
| bgcolor=&quot;#FF4500&quot; | '''[[Partíu de los Socialistes d'Aragón|PSOE]]'''
| bgcolor=&quot;#FF6347&quot; align=&quot;right&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#FF6347&quot; align=&quot;right&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#FF6347&quot; align=&quot;right&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#FF6347&quot; align=&quot;right&quot; | 3
|-
| bgcolor=&quot;#1e90FF&quot; | '''[[Partíu Popular d'Aragón|PP]]'''
| bgcolor=&quot;#87CEFA&quot; align=&quot;right&quot; | -
| bgcolor=&quot;#87CEFA&quot; align=&quot;right&quot; | -
|
| bgcolor=&quot;#87CEFA&quot; align=&quot;right&quot; | -
|- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| '''''Total'''''
| align=&quot;right&quot; | '''''7'''''
| align=&quot;right&quot; | '''''7'''''
| align=&quot;right&quot; | '''''7'''''
| align=&quot;right&quot; | '''''7'''''
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Ver tamién ==
* [[Llista de conceyos de la provincia de Zaragoza]]

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Jarque de Moncayo}}


{{Tradubot|Jarque de Moncayo}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Zaragoza]]
[[Categoría:Conceyos de Zaragoza]]
[[Categoría:Jarque de Moncayo|*]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]]</text>
      <sha1>8fbc4wjms4dra9qzxgfqw7rf5k4dys0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jaulín</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119540</id>
    <revision>
      <id>4488305</id>
      <parentid>4482797</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:51:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4644" sha1="ccmi3rn9qwfctgxqs1u3spvbc3c7ero" xml:space="preserve">{{llocalidá}}

'''Jaulín''' ye un [[conceyu]] asitiáu al sur de la contorna de [[Zaragoza (contorna)|Zaragoza]], [[España]], a 28 [[km]] de la capital. Tien un área de 46,05 [[quilómetru cuadráu|km²]] con una población de 254 habitantes ([[Institutu Nacional d'Estadística d'España|INE]] [[2016]]) y una [[densidá de población|densidá]] de 5,52 hab/km². El so términu municipal llenda colos de [[Mezalocha]], [[Villanueva de Huerva]], [[Fuendetodos]] y [[Valmadrid]]. 

== Política llocal ==
=== Últimos alcaldes de Jaulín ===
{| {{tablaguapa}}
|-
! Periodu !! Alcalde !! Partíu
|- 
| [[1979]]-[[1983]] || Alfredo Burillo de Val&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html |títulu=Treinta aniversario de las primeras elecciones municipales de la democracia |autor=Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques (Gobiernu d'España) |fechaaccesu=6 de marzu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140306230615/http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html |fechaarchivu=6 de marzu de 2014 }}&lt;/ref&gt; || [[Independientes (política)|Ind.]] || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor=white align=&quot;center&quot; |
|-
| [[1983]]-[[1987]] || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=&quot;center&quot; |
|-
| [[1987]]-[[1991]] || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=&quot;center&quot; |
|-
| [[1991]]-[[1995]] || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=&quot;center&quot; |
|-
| [[1995]]-[[1999]] || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=&quot;center&quot; |
|-
| [[1999]]-[[2003]] || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=&quot;center&quot; |
|-
| [[2003]]-[[2007]] || || rowspan=4 | [[Partíu Aragonés|PAR]] || rowspan=4 style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor=#FFCC66 align=&quot;center&quot; |
|-
| [[2007]]-[[2011]] || rowspan=2 |Jesús Ignacio Ortilles Llobera
|- 
| [[2011]]-[[2015]] 
|-
| 2015-2019 || Marta Julián Tena&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=https://www.heraldo.es/noticias/aragon/zaragoza_provincia/2015/06/14/todos_los_alcaldes_provincia_zaragoza_366885_1101025.html |títulu=Alcaldes de tolos conceyos de la provincia de Zaragoza |publicación=Heraldo.es |fecha=14 de xunu de 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181117105049/https://www.heraldo.es/noticias/aragon/zaragoza_provincia/2015/06/14/todos_los_alcaldes_provincia_zaragoza_366885_1101025.html |archivedate=2018-11-17 |fechaaccesu=2020-07-14 }}&lt;/ref&gt;
|}

=== Resultaos eleutorales ===
{| {{tablaguapa}} style=&quot;margin:0 auto&quot;
|-
| colspan=&quot;9&quot; width=&quot;600px&quot; bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; |&lt;center&gt;'''Eleiciones municipales'''&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://servicios.aragon.es/aeaw/processSelect.do |títulu=Archivu Eleutoral d'Aragón |fechaaccesu=27 de setiembre de 2012 |apellíu=Gobiernu d'Aragón |nome= |fecha= |obra= |idioma= |cita= }}&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;
|- bgcolor=&quot;#D8D8D8&quot;
| '''Partíu'''
| align=&quot;right&quot; | '''2003'''
| align=&quot;right&quot; | '''2007'''
| align=&quot;right&quot; | '''2011'''
| align=&quot;right&quot; | '''2015'''
|-
| bgcolor=&quot;#FFCC66&quot; | '''[[Partíu Aragonés|PAR]]'''
| bgcolor=&quot;#FFCC66&quot; align=&quot;right&quot; | 5
| bgcolor=&quot;#FFCC66&quot; align=&quot;right&quot; | 4
| bgcolor=&quot;#FFCC66&quot; align=&quot;right&quot; | 5
| bgcolor=&quot;#FFCC66&quot; align=&quot;right&quot; | 6
|-
| bgcolor=&quot;#FF4500&quot; | '''[[Partíu de los Socialistes d'Aragón|PSOE]]'''
| bgcolor=&quot;#FF6347&quot; align=&quot;right&quot; | -
| bgcolor=&quot;#FF6347&quot; align=&quot;right&quot; | -
| bgcolor=&quot;#FF6347&quot; align=&quot;right&quot; | -
| bgcolor=&quot;#FF6347&quot; align=&quot;right&quot; | 1
|-
| bgcolor=&quot;#1e90FF&quot; | '''[[Partíu Popular d'Aragón|PP]]'''
| bgcolor=&quot;#87CEFA&quot; align=&quot;right&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#87CEFA&quot; align=&quot;right&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#87CEFA&quot; align=&quot;right&quot; | 2
|
|-
| bgcolor=&quot;#99CC66&quot; | '''[[Chunta Aragonesista|CHA]]'''
|
| bgcolor=&quot;#99CC66&quot; align=&quot;right&quot; | 1
|
|
|- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| '''''Total'''''
| align=&quot;right&quot; | '''''7'''''
| align=&quot;right&quot; | '''''7'''''
| align=&quot;right&quot; | '''''7'''''
| align=&quot;right&quot; | '''''7'''''
|}

== Guerra Civil Española ==
Nel so términu municipal, xunto a la carretera que lleva a Fuendetodos, ta'l [[Vértice Parapeto]], un puestu fortificáu con cuatro búnkeres construyíos pol [[exércitu subleváu]] pa detener la meyora del [[Exércitu Popular de la República|exércitu republicanu]] en direición a Zaragoza. 

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Ver tamién ==
* [[Llista de conceyos de la provincia de Zaragoza]]

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}

{{ORDENAR:Jaulin}}


{{Tradubot|Jaulín}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Zaragoza]]
[[Categoría:Conceyos de Zaragoza]]
[[Categoría:Jaulín]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]]</text>
      <sha1>ccmi3rn9qwfctgxqs1u3spvbc3c7ero</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jambrina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120515</id>
    <revision>
      <id>4488254</id>
      <parentid>4451674</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T02:24:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15141" sha1="qsj4mu2idb01305q37mrwmwqfticbvt" xml:space="preserve">{{llocalidá}}
'''Jambrina''' ye un conceyu y llocalidá [[España|española]] de la provincia de [[provincia de Zamora|Zamora]], na comunidá autónoma de [[Castiella y Lleón]].&lt;ref&gt;[http://www.diputaciondezamora.es/index.asp?MP=7&amp;MS=12&amp;MN=2&amp;accion=si&amp;lletra=J&amp;pag=0&amp;id=131 Jambrina na web de la Diputación de Zamora]&lt;/ref&gt;

== Elementos identitarios ==
=== Toponimia ===
El so nome dizse que podría derivase de [[Jano]], Dios romanu de les dos cares y de les puertes abiertes, y de «briga», que significa ''ciudá''. Esti topónimu dio llugar al apellíu Jambrina, bien estendíu pela provincia de Zamora, per España y Suramérica. Nel so cascu urbanu destaca la ilesia parroquial de ''La nuesa Señora de la Concepción'' y una fonte que puede tener orixe romanu. Son bien carauterístiques les bodegues, alcordanza d'histórica tradición vitivinícola qu'agora se ta recuperando. Amás, atópase arrodiáu de paraxes naturales de gran guapura.

=== Xentiliciu ===
El xentiliciu d'esta llocalidá ye jabrileño.

=== Símbolos ===
L'escudu y la bandera municipal fueron aprobaos pol plenu del conceyu de Jambrina na so sesión del 18 d'avientu de 2002. L'escudu [[Heráldica|heráldicu]] del conceyu represéntase conforme a la siguiente descripción testual o [[blasón]]:

{{Cita|''Escudu Heráldicu: Escudu cortáu. 1º de plata, fonte piramidal de gules. 2º d'oru, recímanu d'uves de sinople. Bordura xeneral d'azur cargada de dolce estrelles de cinco puntes de plata. Al timbre Corona Real zarrada.''|[[Boletín Oficial de Castiella y Lleón]] nᵘ5 de {{Fecha|9|1|2003}}&lt;ref name=&quot;Alcuerdu de_1&quot;&gt;{{cita web |url = http://bocyl.jcyl.es/boletines/2003/01/09/pdf/BOCYL-D-09012003-21.pdf|títulu=Alcuerdo de 18 d'avientu de 2002, del Conceyu de Jambrina (Zamora), pol que s'aprueba l'Escudu Heráldicu y Bandera.|fechaaccesu=28 de setiembre de 2016 |fecha={{Fecha|28|09|2016}}|formatu=pdf|publisher=Xunta de Castiella y Lleón|idioma=castellanu|obra=Boletín Oficial de Castiella y Lleón nᵘ 5}}&lt;/ref&gt;}}

La descripción testual de la bandera ye la que sigue:

{{Cita|''Bandera Municipal: Bandera rectangular de proporciones 2:3, formada por un pañu blancu que tien una bordura azul con dolce estrelles blanques de cinco puntes.''|[[Boletín Oficial de Castiella y Lleón]] nᵘ5 de {{Fecha|9|1|2003}}&lt;ref name=&quot;Alcuerdu de_1&quot;&gt;{{cita web |url = http://bocyl.jcyl.es/boletines/2003/01/09/pdf/BOCYL-D-09012003-21.pdf|títulu=Alcuerdo de 18 d'avientu de 2002, del Conceyu de Jambrina (Zamora), pol que s'aprueba l'Escudu Heráldicu y Bandera.|fechaaccesu=28 de setiembre de 2016 |fecha={{Fecha|28|09|2016}}|formatu=pdf|publisher=Xunta de Castiella y Lleón|idioma=castellanu|obra=Boletín Oficial de Castiella y Lleón nᵘ 5}}&lt;/ref&gt;}}

== Xeografía física ==
=== Llocalización ===
Asítiase nel centru de la contorna de la [[Tierra del Vinu]], a 18 km de [[Zamora]], la capital provincial. Llenda al norte con [[Gema]] y [[Casaseca de las Chanas]], al sur con [[Santa Clara de Avedillo]] y [[Fuentespreadas]], al este con [[El Piñero]] y [[Gema (Zamora)|Gema]], y al oeste con [[Peleas de Abajo]]. El términu municipal atopar a una altitú de 713 metros.

&lt;center&gt;
{| {{tablaguapa}} border = 2 align=&quot;center&quot;
|-----
| width =&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot; | ''Noroeste:''
[[Casaseca de las Chanas]]
| width =&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; | ''Norte:''
[[Gema (Zamora)|Gema]]
| width =&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot; | ''Nordeste:''
[[Gema (Zamora)|Gema]]
|-----
| width =&quot;10%&quot; align=&quot;center&quot; | ''Oeste:''
[[Peleas de Abajo]]
| width =&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot; | [[Ficheru:Rosa de los vientos.svg|75px]]
| width =&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; | ''Este:''
[[Gema (Zamora)|Gema]] - [[El Piñero]]
|-----
| width =&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot; | ''Suroeste''
[[Santa Clara de Avedillo]]
| width =&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; | ''Sur:''
[[Fuentespreadas]]
| width =&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot; | ''Sureste:''
[[Fuentespreadas]]
|}&lt;/center&gt;

=== Hidrografía ===
La llocalidá asítiase asitiáu xunto a les ribera del regueru Jambrina.

=== Naturaleza ===
Esti territoriu debió de ser dende antiguu un hábitat aparente pa la sobrevivencia de numberoses especies. Este ye'l casu de la tortúa fluvial (Neochelys aff. salmanticensis) fosilizada que s'atopó na cuneta d'un camín a 2 km al sur de Jambrina y que vivió mientres el tramu mediu del Eocenu mediu, hai unos 42 millones d'años.&lt;ref&gt;[http://fciencias.usal.es/?q=ye/node/20 La tortúa &quot;bisexual&quot; de Zamora]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.laopiniondezamora.es/comarcas/2010/01/22/parque-eocenu/412010.html Parque Eocenu]&lt;/ref&gt; De los sos patrimoniu natural destaca la paraxa conocida como «La Negrillera», totalmente trupu de vexetación en dellos periodos. Ta incluyíu nel [[ZEPA]] [[Llanures del Guareña]], espaciu protexíu por presencia d'especies como'l aguilucho pálidu, l'aguilucho cenizo, la avutarda y el sisón.

== Historia ==
{{VT|Historia de la provincia de Zamora}}[[Ficheru:1800 detalle Salamanca.jpg|thumb|Detalle del mapa ''Nouvelle Carte d'Asturie, Galice et Leon'', de principios del sieglu XIX, en que puede reparase Jambrina.]]

La fertilidá d'estes tierres fizo que fueren poblaes pol home fai miles d'años. Un exemplu ye la paraxa de «El Canchal» o «Los Marqueses», asitiáu a un quilómetru al norte de Jambrina, onde s'atoparon materiales cerámicos, de güesu y de piedra del bronce inicial. Trátase d'un xacimientu similar al esistente n'otros cercanos como'l de «Les Poces» en Cazurra o del cuetu del Aforcáu» en Madridanos. La cerámica ta decorada con temes d'ondes escobilladas o en peñe, caldarudos y fondes escocías y acanaladuras fondes nos cantos, atopándose dellos coladores. En material de güesu atopáronse una espátula, una baniella con incisiones xeométriques, hachos apolazaos y sierres. L'horizonte ye precampaniforme, posiblemente del periodu calcolítico (ente'l 2000 y el 1800 antes de Cristu).&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.actiweb.es/peleasdeabajo/historia_de_peleas_de_abajo.html |títulu=Historia de Peleas de Abajo |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170816021015/http://www.actiweb.es/peleasdeabajo/historia_de_peleas_de_abajo.html |fechaarchivu=2017-08-16 }}&lt;/ref&gt;

Nel so conceyu atópase'l paraxa de «La Mañana» qu'asitiáu al oeste del pueblu foi yá nomáu como despobláu por Madoz. El significáu del so nome rellacionar col raigañu prerromanu «manna-», col valor de 'estéril, baldío' qu'unos rellacionen con 'terrén ensin cultivar, non granible' y otros con o 'maneru; el que muerre ensin dexar socesión'.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.upo.es/ghf/giest/GIEST/publicaciones/668_Toponimia.pdf |títulu=Pascual Riesco Chueca, NUEVES CONXETURES DE TOPONIMIA ZAMORANA |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110720040635/http://www.upo.es/ghf/giest/GIEST/publicaciones/668_Toponimia.pdf |fechaarchivu=2011-07-20 }}&lt;/ref&gt;

Na Edá Media, la llocalidá de Jambrina quedó integrada nel [[Reinu de Lleón]], siendo repoblada polos sos monarques, quedando encuadrada mientres tola Edá Moderna nel Partíu del Vinu de la provincia de Zamora, tal que reflexaba en 1773 Tomás López en ''Mapa de la Provincia de Zamora''. Sía que non, a empiezos del sieglu XIX pervivían entá una heteroxeneidá de xurisdicciones de señoríos eclesiásticos, seculares y de realengu, fechu que motivaba que Jambrina, magar integrase en dichu partíu y provincia pa la representación en Cortes, nun correspondía a la xurisdicción de Zamora puramente, pos yera perteneciente a la xurisdicción de señoríu.&lt;ref&gt;[http://www2.uned.es/ca-zamora/llibros/2008_Ciudad_Zamora.pdf Matilde Codesal Pérez, La ciudá de Zamora nel Trieniu Lliberal (1820-1823)]&lt;/ref&gt;

Sicasí, al abolise los señoríos y crease les actuales provincies en 1833, la llocalidá de Jambrina quedó encuadrada na [[provincia de Zamora]], dientro de la [[Rexón Lleonesa]],&lt;ref&gt;{{cita web |títulu= Real Decretu de 30 de payares de 1833 sobre la división civil de territoriu español na Península ya islles axacentes en 49 provincies |idioma= castellanu |añu= 1833 |publicación= Gaceta de Madrid |url= http://es.wikisource.org/wiki/Real_Decreto_de_30_de_noviembre_de_1833 }}&lt;/ref&gt; integrándose en 1834 nel [[Partíu Xudicial de Zamora]].&lt;ref&gt;[http://www.cervantesvirtual.com/obra/subdivision-en-partidos-judiciales-de-la-nueva-division-territorial-de-la-peninsula-e-islas-adyacentes--0/ Subdivisión en partíos xudiciales de la nueva división territorial de la Península ya islles axacentes / aprobada por S. M. nel real decretu de 21 d'abril de 1834]&lt;/ref&gt;

== Demografía ==
El conceyu, que tien una [[Área|superficie]] de 16,64&amp;nbsp;[[quilómetru cuadráu|km²]],&lt;ref&gt;{{Cita web|editor=Institutu Nacional d'Estadística|títulu=Población, superficie y densidá por conceyos.|url=http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&amp;file=pcaxis&amp;path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2F%2Fa2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130921053340/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&amp;file=pcaxis&amp;path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2F%2Fa2012|fechaarchivu=21 de setiembre de 2013}}&lt;/ref&gt; cuenta según el padrón municipal pa {{Población|ES|añu}} del [[Institutu Nacional d'Estadística d'España|INE]] con {{Población|ES|49096}} habitantes y una [[densidá de población|densidá]] de {{Densidá de población|ES|49096|16.64}}&amp;nbsp;hab./km².

{{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica|
anchor=600|color_17=blue|nome=Jambrina|1842|324 |1877|590 |1887|696 |1897|703 |1900|700 |1910|720 |1920|683 |1930|656 |1940|586 |1950|644 |1960|553 |1970|446 |1981|347 |1991|319 |2001|239 |2011|197 |2017|170|formatu=non}}&lt;small&gt;

{{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].&lt;ref&gt;{{Cita web|fechaaccesu=17 de setiembre de 2015|url=http://www.ine.es/inebmenu/mnu_cifraspob.htm|títulu=Cifres de población y Censos demográficos|autor=Institutu Nacional d'Estadística|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150526045125/http://www.ine.es/inebmenu/mnu_cifraspob.htm|fechaarchivu=2015-05-26}}&lt;/ref&gt;}}
{{lleenda|#0000FF|Población según el [[padrón municipal]] de 2017.&lt;ref&gt;{{Cita web|fechaaccesu = 8 de xineru de 2018|url=http://www.ine.es/nomen2/index.do|títulu=Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional|autor=Institutu Nacional d'Estadística}}&lt;/ref&gt;}}
&lt;/small&gt;

== Patrimoniu ==
[[Ficheru:Detalle de la fuente romana.jpg|thumb|Detalle de la fonte romana.]]
[[Ficheru:Jambrina. Casa solariega.jpg|thumb|Construcción típica de la zona combinando sillería y tapial.]]
Nel so cascu urbanu destaca la ilesia de La nuesa Señora de la Concepción. Tien nave única de tres tramos, con bóvedes de mediu cañón y lunetas sobre arcos fajones. La capiya mayor ye más estrecha, cuenta con una bóveda d'aresta, y foi añadida darréu. Destaca'l so retablu mayor -del XVII- con 6 relieves de valor que representen la Presentación y Adoración a los reis, la Fuxida d'Exiptu, la Coronación de la Virxe, La nacencia y La Anunciación. Otres 15 tablillas asitiaes nel altar mayor a posteriori, y dataes nel XVII, representen los misterios del Santu Rosario. El retablu barrocu llateral derechu -con dos columnes- inclúi dos imáxenes de San Xuan Bautista y San Antonio Abá respeutivamente.

{{Imaxe múltiple &lt;!--
 PARÁMETROS DE LA TABLA --&gt;
 | posición_tabla = center
 | direición = horizontal
 | color de fondu =.

 &lt;!-- TÍTULU --&gt;
 | títulu = Ilesia de La nuesa Señora de la Concepción
 | posición_títulu = center
 | fondu_de_títulu =.

 &lt;!-- PIE DE PÁXINA --&gt;
 | texto =
 | posición = center
 | fondu_de_testu =.

 &lt;!-- IMÁXENES --&gt;
 | anchu = &lt;!-- PARÁMETRU OPCIONAL: anchu de la imaxe en píxeles (un enteru, omita'l sufixu &quot;px&quot;); anula &quot;anchu[n]&quot; de baxo --&gt;

 | semeya1 =Jambrina. Iglesia de Nuestra Señora de la Concepción. Lado norte.jpg | anchu1 = | testu1 =Llau norte. | alineación_texto1 = center
 | semeya2 =Jambrina. Iglesia de Nuestra Señora de la Concepción.jpg | anchu2 = | testu2 =Llau sur | alineación_texto2 = center
 | semeya3 = | anchu3 = | testu3 = | alineación_texto3 =
 | semeya4 = | anchu4 = | testu4 = | alineación_texto4 =
 | semeya5 = | anchu5 = | testu5 = | alineación_texto5 =
 &lt;!-- y asina socesivamente, hasta un máximu de 10 imáxenes (semeya10) --&gt;
}}

Del so caserío destaquen diverses cases señoriales de piedra partíes por delles de les sos cais. Esiste tamién una fonte, llamada «El Llavaderu», que se presume d'orixe romanu. Tamién son bien carauterístiques les bodegues, alcordanza d'un pasáu vitinícola qu'agora se ta recuperando.

== Economía ==
Los sos habitantes viven de l'agricultura y la ganadería, con cultivos de remolacha, maíz, xirasol, o viñéu -yá escasu- como en tantos otros puntos de [[Tierra del Vinu]]. Polo xeneral predomina'l regadío y los productos hortofrutícolas pa consumu propiu. De la ganadería destaca'l vacunu y el porcín minoritariu, ensin presencia d'ovín, yá que n'otra dómina esti conceyu foi zona de llendo de branu en réxime d'arrendamientu de camperes.

Jambrina ye conocida pola so piedra arenisca, de carauterístiques bien similares a les de Villamayor en Salamanca. Estrayer de forma esporádica d'una pequeña cantera, na qu'hai un nivel d'arenisca limosa de granu finu y otru arcósico de granu finu-gruesu.&lt;ref&gt;[http://www.jlvg.es/Publicaciones/2011_12_16_Les Canteres_del Culu_del Mundu.pdf José Luis Vicente González, Les canteres del &quot;Culu del Mundu&quot;]&lt;/ref&gt;

== Gastronomía ==
Alubia con carne, llenteyes con chorizu, cocíu, y embutíos -al pie de verdures y frutes de les güertes- entemecer na gastronomía llocal, que tamién se basa en carnes de vacunu o procedentes de la caza en segundos platos.

== Fiestes ==
N'agostu celebren al empar les fiestes patronales y una selmana cultural, polo que mientres esos díes conflúin actos relixosos con conferencies o charres culturales, teatru, música y deportes, actividaes taurines y de la más diversa índole. El 8 d'avientu celebra la [[Inmaculada Concepción]].&lt;ref&gt;[http://zamoranews.com/provinciazamora/contornes/item/8963-jambrina-celebra-les sos fiestes patronales Jambrina celebra la so selmana cultural]&lt;/ref&gt;

== Alministración ==
{{Alcalde_España |
 Alcalde_1 =
 | Partíu_1 =
 | Alcalde_2 =
 | Partíu_2 =
 | Alcalde_3 =
 | Partíu_3 =
 | Alcalde_4 =
 | Partíu_4 =
 | Alcalde_5 =
 | Partíu_5 =
 | Alcalde_6 =
 | Partíu_6 =
 | Alcalde_7 =
 | Partíu_7 =
 | Alcalde_8 = María Luisa Baillón Baillón
 | Partíu_8 = [[Partíu Popular|PP]]
 | Alcalde_9 =
 | Partíu_9 =
 | Alcalde_10 = Rafael Calvo García&lt;ref&gt;{{cita web
 | url = https://ssweb.seap.minhap.es/portalEELL/consulta_alcaldes
 | títulu = Portal d'Entidaes Llocales
 | autor = Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques
 | fechaaccesu = 17 de setiembre de 2015}}&lt;/ref&gt;
 | Partíu_10 = [[Partíu Popular|PP]]
}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}

{{Tradubot|Jambrina}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Zamora]]
[[Categoría:Conceyos de Zamora]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]]</text>
      <sha1>qsj4mu2idb01305q37mrwmwqfticbvt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jesús Gil</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126287</id>
    <revision>
      <id>4488382</id>
      <parentid>4219123</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T08:34:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12774" sha1="4g4u85ei05buycn5oyu5j2x1hcbjva7" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Jesús Gil y Gil''' {{nym}} foi un empresariu, políticu y dirixente deportivu [[España|español]]. Foi presidente y máximu accionista del [[Club Atlético de Madrid]] ente 1987 y 2003 y [[alcalde]] de [[Marbella]] ente 1991 y 2002.

== Biografía ==
Primoxénitu de los cuatro fíos d'un matrimoniu d'estracción social humilde, Jesús Gil realizó los sos estudios primarios nel Colexu de los Padres Claretianos d'[[Aranda de Duero]] ([[Burgos]]). Empezó la so vida llaboral nuna tienda de repuestos d'automóviles dempués d'abandonar los estudios de [[Economía|Ciencies Económiques]].&lt;ref&gt;[http://www.eldia.es/2004-05-15/jornada/xornada17.htm#4 Jesús Gil morrió ayeri a los 71 años] (15-5-2004). ''Eldia.es''. Consultáu'l 9-3-2013.&lt;/ref&gt; En 1961 casóse con María Ángeles Marín Cobo y tuvieron cuatro fíos: Jesús, [[Miguel Ángel Gil Marín|Miguel Ángel]], Myriam y Óscar.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.revistavanityfair.es/la revista/articulos/vanity-fair-entrevista-exclusiva-fíos-de-jesus-gil/16180 |títulu=La Familia, y tal y tal... |fechaaccesu=22 de mayu de 2016 |fecha=20 de febreru de 2012 |sitiuweb=Vanity Fair |cita=Vanity Fair entrevista a los fíos de Jesús Gil }}&lt;/ref&gt;

Jesús Gil vivió los últimos años de la so vida con numberoses causes xudiciales abiertes. En dellos casos foi declaráu inocente y n'otres, foi condergáu, fechos que lu llevaron a ingresar na cárcel hasta en trés causes.

Foi xulgáu y encarceláu por un [[delitu maldosu|delitu]] d'homicidiu involuntariu por causa de la muerte de 56 persones cuando en xunu de [[1969]] un comedor de la urbanización [[Los Ángeles de San Rafael]], de la que yera promotor y propietariu, derrumbóse.&lt;ref&gt;[http://hemeroteca.lavanguardia.es/preview/1971/04/08/pagina-10/34268548/pdf.html Foi encarceláu de nuevu'l promotor de «Los Ángeles de San Rafael»]. ''[[La Vanguardia]]'', 8 d'abril de 1971, pg. 10.&lt;/ref&gt; Darréu foi indultáu en [[1971]], dempués de pagar 400 millones de pesetes.&lt;ref name=&quot;causasgilencarcelamientos&quot;/&gt;

El [[26 de xunu]] de [[1987]] convertir nel presidente del [[Club Atlético de Madrid]] en ganando les eleiciones, club de fútbol del cual yera sociu dende seis años antes.&lt;ref name=&quot;jesusgilln&quot;&gt;[http://www.lanacion.com.ar/601186-fallecio-jesus-gil-y-gil-ex-presidente-de-atletico-de-madrid Finó Jesús Gil y Gil, ex-presidente d'Atlético de Madrid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426144825/http://www.lanacion.com.ar/601186-fallecio-jesus-gil-y-gil-ex-presidente-de-atletico-de-madrid |date=2015-04-26 }}. ''Lanacion.com.ar''. Consultáu'l 11-3-2013.&lt;/ref&gt;

El [[26 de mayu]] de [[1991]], Jesús Gil y el so partíu'l [[Grupu Independiente Lliberal|GIL]] consiguieron la mayoría absoluta na alcaldía de [[Marbella]]. Nesi mesmu branu inclusive llegó a presentar un programa de televisión, ''[[Les nueches de tal y tal]]'', emitíu dende esa ciudá pa la cadena [[Telecinco]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.vayatele.com/otros/la hestoria-de-telecinco-especial-20-ano |títulu=La hestoria de Telecinco, Especial 20 años |fechaaccesu=22 de mayu de 2016 |apellíu=Such |nome=Marina |fecha=28 d'agostu de 2009 |sitiuweb=www.vayatele.com |cita=El mayor deliriu sicotrópicu de la dómina nesti frente llegaría col jacuzzi de Jesús Gil en ‘Les nueches de tal y tal' }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://bluper.elespanol.com/noticias/branos-tal-y-tal-jesus-gil |títulu=Aquellos branos de tal y tal con Jesús Gil {{!}} Bluper |fechaaccesu=22 de mayu de 2016 |sitiuweb=bluper.elespanol.com |cita=Les nueches de tal y tal tuvo na parrilla de Telecinco ente mediaos de xunetu hasta finales de setiembre d'aquel branu de 1991. Emitir dende Marbella (...)}}&lt;/ref&gt; Mientres once años foi alcalde consiguiendo tres mayoríes absolutes en dichu conceyu.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.lasexta.com/programas/sexta-columna/jesus-gil-hombre-que-nadie-paro-pies_2015101657245da06584a81fd8829fce.html |títulu=Jesús Gil, l'home al que naide paró los pies |fechaaccesu=22 de mayu de 2016 |sitiuweb=laSexta.com |cita=Llegó a ganar les eleiciones en Marbella en trés causes con mayoría absoluta. El pueblu queríalu y él saber. La xente llegó-y a sofitar inclusive al entrar en prisión. Entós, los ciudadanos de Marbella convocaron manifestaciones a favor del so alcalde.}}&lt;/ref&gt; Amás desempeñó la presidencia de la Mancomunidá de Conceyos de la Costa del Sol Occidental ente [[1995]] y [[1999]].

En [[1999]] ingresó en prisión, al ser imputáu por delitos de malversación de caudales públicos y falsedá en documentu públicu.&lt;ref name=&quot;causasgilencarcelamientos&quot;/&gt; N'ochobre de [[2000]] foi condergáu a 28 años de inhabilitación y seis meses d'arrestu per cuatro delitos de [[prevaricación]] —polo que se vería obligáu a abandonar l'Alcaldía de Marbella— relativos al &quot;[[Caso Camisetes]]&quot;, y pola esviadura de 450 millones de pesetes del conceyu marbellí al Club Atlético de Madrid.&lt;ref name=&quot;causasgilencarcelamientos&quot;&gt;[https://www.elmundo.es/elmundo/2004/05/14/espana/1084559880.html Causes contra Gil y los sos encarcelamientos] (14-5-2004). ''[[El Mundo (España)|El Mundo]]''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gilcontableelpais&quot;/&gt;

Jesús Gil tuvo en prisión preventiva la selmana del [[16 d'abril]] de [[2002]], pola malversación de 4442 millones de pesetes del [[Conceyu de Marbella]] acometida ente los años [[1991]] y [[1995]].&lt;ref name=&quot;gilcontableelpais&quot;&gt;[https://elpais.com/elpais/2002/04/16/actualidad/1018945022_850215.html Gil y el so contable ingresen en prisión por un presuntu delitu de malversación]. ''[[El País]]''. Consultáu'l 11-3-2013.&lt;/ref&gt;

Abandonó l'alcaldía'l [[24 d'abril]] de [[2002]] en confirmándose la sentencia del Tribunal Supremu, amás de ser encarcelaos preventivamente seis de los sos collaboradores el día 18 del mesmu mes.{{Sfn|Casals Meseguer|2003|pp=270-271}} Na so despidida de l'alcaldía foi vitoreado polos sos siguidores.{{Sfn|Casals Meseguer|2003|p=269}}

El [[13 d'avientu]] de [[2002]] foi absueltu pola Audiencia Provincial de Málaga, xunto a [[Julián Muñoz]], pol casu &quot;Caballeru&quot;, algamando la séptima victoria contra la Fiscalía Anticorrupción según les sos pallabres.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.diariocordoba.com/noticias/cordobaandalucia/jesus-gil-julian-munoz-absueltos-caso-caballeru_30970.html |títulu=Jesús Gil y Julián Muñoz, absueltos del ´caso Caballeru´ |fechaaccesu=22 de mayu de 2016 |apellíu=Córdoba |nome=Diariu |sitiuweb=Diariu Córdoba}}&lt;/ref&gt;

El [[9 de mayu]] de [[2004]] sobreviéno-y una trombosis cerebral mientres s'atopaba na so finca de Valdeolivas; finó en Madrid el 14 de mayu, por cuenta de un paru cardiaco consecuencia de dichu fallu cerebral.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://elpais.com/diario/2004/05/15/deportes/1084572002_850215.html |títulu=Muerre Jesús Gil por un infartu masivu |fechaaccesu=22 de mayu de 2016 |apellíu=País |nome=Ediciones La fecha=15 de mayu de 2004|sitiuweb=EL PAÍS}}&lt;/ref&gt; El so veloriu producir nel Estadiu Vicente Calderón al qu'allegaron más de 15.000 persones.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://deportes.elpais.com/deportes/2004/05/15/actualidad/1084605712_850215.html |títulu=Más de 15.000 persones averar al Vicente Calderón pa dar el so últimu adiós a Jesús Gil |fechaaccesu=22 de mayu de 2016 |apellíu=País |nome=Ediciones La fecha=15 de mayu de 2004|sitiuweb=EL PAÍS}}&lt;/ref&gt; Atópase soterráu nel panteón familiar del campusantu de l'Almudena.

Dempués de la so muerte, en 2004, el [[Tribunal Supremu d'España|Tribunal Supremu]] declarar absueltu por prescripción del delitu del [[Casu Atlético]], acusáu pola Audiencia Nacional d'apropiación indebida del [[Club Atlético de Madrid]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.diariodeleon.es/noticias/deportes/supremo-absuelve-jesus-gil-zrezal-apropiacion-indebida_146472.html |títulu=El Supremu absuelve a Jesús Gil y a Cerezo por apropiación indebida |fechaaccesu=22 de mayu de 2016 |apellíu=León |nome=Diariu de |sitiuweb=Diario de León }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://deportes.elpais.com/deportes/2004/07/08/actualidad/1089271316_850215.html |títulu=El Tribunal Supremu absuelve al fináu Gil y a Enrique Cerezo |fechaaccesu=22 de mayu de 2016 |apellíu=País |nome=Ediciones La fecha=8 de xunetu de 2004|sitiuweb=EL PAÍS}}&lt;/ref&gt; Na mesma sentencia declarar culpable d'estafa al club por simulación de contratos, anque la so condena quedó escastada por fallecimientu.&lt;ref&gt;[http://www.galeon.com/vda/sentencia.pdf Sentencia 620/2004 del Tribunal Supremu sobre'l &quot;Casu Atlético&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100331071011/http://www.galeon.com/vda/sentencia.pdf |date=2010-03-31 }}.&lt;/ref&gt;

== Presidente del Atlético de Madrid ==
El [[26 de xunu]] de [[1987]] celebráronse eleiciones a la presidencia del [[Club Atlético de Madrid]], cargu qu'ocupaba provisionalmente [[Francisco Javier Castedo]] tres el fallecimientu, nel mes de marzu, de [[Vicente Calderón]]. Allegaron a la mesma cuatro candidatos: l'empresariu Salvador Santos Campano, los exministros [[Agustín Cotorruelo]] y [[Enrique Sánchez de Lleón]] y l'empresariu Jesús Gil y Gil, que resultó escoyíu.

Mientres la so xestión al frente del Atlético, el club ganó una Lliga ([[Primer División d'España 1995/96|1995/96]]) y trés [[Copa del Rei de Fútbol|Copes del Rei]] (1991, 1992 y 1996), consiguiendo nesti últimu añu'l &quot;doblete&quot;. Pero tamién sol so mandatu'l club baxó de categoría ([[Primer División d'España 1999/2000|1999/2000]]), xugando asina per primer vegada dende [[1934]] en [[Segunda División d'España|Segunda División]]. Na temporada [[Segunda División d'España 2001/02|2001/2002]] llograría de nuevu l'ascensu, con [[Luis Aragonés]] como téunicu.

El [[22 d'avientu]] de [[1999]], el xuez de l'[[Audiencia Nacional d'España|Audiencia Nacional]] Manuel García Castellón decretó'l cese de Gil al frente del Atlético de Madrid y la intervención xudicial del club, nomando como alministrador a Luis Manuel Rubí. El club travesó un momentu desaxeradamente delicáu. Finalmente, el [[11 d'abril]] de [[2000]] el xuez alcordó &quot;reponer&quot; nos sos puestos a los mandatarios raxonos, y a otru día, Jesús Gil asumió de nuevu la presidencia.&lt;ref&gt;[https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2004/02/11/lliga/1076510120.html El Mundo. &quot;Les claves del Casu Atlético&quot;]&lt;/ref&gt;

El [[27 de mayu]] de [[2003]] presentó la so dimisión como presidente del Atlético de Madrid,&lt;ref&gt;[http://www.as.com/futbol/articulo/gil-presentara-oficialmente-dimision-proximo/20030522dasdasftb_19/Te Gil va presentar oficialmente la so dimisión el próximu martes]. ''[[As (periódicu)|As]]''. Consultáu'l 12-3-2013.&lt;/ref&gt; sustituyéndo-y nel cargu [[Enrique Cerezo]].

== Ideoloxía y temperamento ==
Gil, convertir a finales de la década de 1980 nuna figura con una fuerte presencia nos medios de comunicación, favorecida por el so estilu estridente y recursu al insultu nes sos declaraciones.{{Sfn|Casals|2003|pp=266-267}} El so discursu carauterizar pol so refugu de la política,{{Sfn|Casals|2003|p=268}} ensin llegar a articular un corpus ideolóxicu desenvueltu,{{Sfn|Casals|2003|p=270}} enmarcándose'l ''gilismo'' según [[Xavier Casals Meseguer]] nun populismu protestatario, de raigón antielitista, con traces comunes colos de les esperiencies polítiques de [[Mario Conde]] y [[José María Ruiz Mateos]].{{Sfn|Casals|2003|p=263}}

{{Socesión
| predecesor = [[Francisco Javier Castedo]]
| títulu = [[Ficheru:Barras rojo y blanco.png|25px]]&lt;br /&gt;[[Presidentes del Atlético de Madrid|Presidente del Atlético de Madrid]]
| periodu = [[1987]]-[[2003]]
| socesor = [[Enrique Cerezo]]
| predecesor2 = Cargu creáu |
títulu2 = [[Ficheru:Grupo Independiente Liberal.svg|25px]]&lt;br /&gt;[[Presidente]] del [[Grupu Independiente Lliberal|GIL]]
| periodu2 = [[1991]]-[[2004]]
| socesor2 = Cargu suprimíu |
predecesor3 = [[Francisco Parra Medina]]
| títulu3 = [[Ficheru:Escudo Marbella.gif|25px]]&lt;br /&gt;[[Marbella|Alcalde de Marbella]]
| periodu3 = [[1991]]-[[2002]]
| socesor3 = [[Julián Muñoz]]
}}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Bibliografía ==
* {{cita llibru |títulu=Ultrapatriotas. Estrema derecha y nacionalismu de la guerra fría a la era de la globalización |nome=Xavier |apellíu={{Versalita|Casals Meseguer}} |enllaceautor=Xavier Casals i Meseguer |isbn=84-8432-430-3 |añu=2003 |editorial=Crítica |ubicación=Barcelona}}

== Enllaces esternos ==
* [http://archivo.marca.com/futbol/2007/gil//index.html 20 Años de la era Gil; Un especial de Marca.com]
* {{wikiquote}}


{{Tradubot|Jesús Gil}}

{{NF|1933|2004|Gil, Jesus}}
[[Categoría:Alcaldes del GIL]]
[[Categoría:Alcaldes de Marbella]]
[[Categoría:Empresarios y empresaries d'España]]</text>
      <sha1>4g4u85ei05buycn5oyu5j2x1hcbjva7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jigme Khesar Namgyel Wangchuck</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127748</id>
    <revision>
      <id>4488387</id>
      <parentid>4375197</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T08:50:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15434" sha1="gn4edgn25t8s2ufz75qmil89kzm0yus" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Jigme Khesar Namgyel Wangchuck''' (forma llarga: ''[[Distritu de Trongsa|Trongsa]] [[Penlop]]'' Jigme Khesar Namgyel Wangchuck) ([[21 de febreru]] de [[1980]]) ye'l [[Dirixentes de Bután|Rei Dragón]] de [[Bután]], pequeñu reinu del [[Himalaya]] allegáu a la [[India]]. Ye'l primoxénitu del anterior monarca butanés [[Jigme Singye Wangchuck]]&lt;ref&gt;[http://members.iinet.net.au/~royalty/states/asia/bhutan.html Genealogy]&lt;/ref&gt; y de la tercer esposa d'ésti, ''[[Ashi (Bután)|Ashi]]'' [[Tshering Yangdon]].&lt;ref name=&quot;Royal Ark&quot;&gt;{{cita web 
 |url= http://www.royalark.net/Bhutan/bhutan4.htm
 |títulu= The Wangchuk Dynasty - Genealogy
 |fechaaccesu= 8 d'avientu de 2013
 |autor= Christopher Buyers
 |fecha= 2013
 |formatu= 
 |editorial= RoyalArk.com
 |idioma= inglés
}}&lt;/ref&gt; La so socesión producir pola abdicación d'aquel el [[14 d'avientu]] de [[2006]]. El Rei tien una hermana y un hermanu menores de doble venceyu y cuatro hermanes y tres hermanos más solu de padre.

El so títulu ye nel idioma de Bután, el [[Idioma dzongkha|dzongkha]] ye &quot;''Mang-pos-Bhur ba'i rgyalpo, Druk Gyalpo''&quot;.&lt;ref&gt;[http://www.academia.edu/14661047/Men_have_titles_women_have_property._Note_on_the_history_of_Wangdu_Choling_Bumthang_Bhutan Academia]&lt;/ref&gt;

== Biografía ==
=== Familia ===
Jigme Khesar Namgyel Wangchuck ye'l [[Primogenitura|primoxénitu]] del anterior rei [[Jigme Singye Wangchuck]] y la so tercer esposa, ''[[Ashi (Bután)|Ashi]]'' [[Tshering Yangdon]] (nacida'l [[21 de xunu]] de [[1959]]).&lt;ref&gt;[https://www.researchgate.net/profile/Lham_Dorji/publication/262373968_WANGCHUCK_DYNASTY_100_Years_of_Enlightened_Monarchy_in_Bhutan/links/0deec5376bf6ebc25y000000.pdf WANGCHUCK DYNASTY. 100 Years of Enlightened Monarchy in Bhutan. Lham Dorji]&lt;/ref&gt;

Tien una hermana y un hermanu, según siete hermanos de padre, resultantes de los trés esposes restantes del so padre (los cuatro esposes del so padre son hermanes ente sigo, fíes de ''Dasho Yab'' Ugyen Dorji y de ''Yum'' Thuiji Zam, y con toes al empar casóse en [[1979]] -privadamente- y en [[1988]] -públicamente-).&lt;ref&gt;[http://www.hola.com/realeza/2011101555026/mujer-rey-butan/ Cuatro esposes anterior Rei de Bután]&lt;/ref&gt;

Según anuncióse nel parllamentu del país asiáticu, el [[13 d'ochobre]] de [[2011]], Jigme Khesar Namgyel Wangchuck contraería matrimoniu cola moza estudiante del London's Regents College [[Jetsun Pema]], de 21 años d'edá, y fía d'un pilotu comercial.
&lt;ref&gt;[https://www.abc.es/20110520/estilu-cases-reales/abci-compromisu-butan-201105201734.html Compromisu matrimonial]&lt;/ref&gt;

Dambos taben comprometíos desque él tenía 17 años y ella 7.&lt;ref&gt;[http://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2016-04-15/la hestoria-de-amor-de-jetsun-pema-la reina-que-se-comprometio-con-tan-solo-7-anos_1183729/ Vanitatis]&lt;/ref&gt;

La ceremonia nupcial de ritu budista celebrar nuna fortaleza monástica del [[sieglu XVII]] asitiada en [[Punakha]], nel [[Himalaya]]. Nun asistieron el restu de families reales, pos la pareya quería una boda senciella.&lt;ref&gt;[https://www.levante-emv.com/sociedad/2011/10/14/cunto-faes-ultimo-reinu-himalaya/848059.html Boda Real]&lt;/ref&gt;

L'actual rei declaró que sería monógamu y que dedicaría la so vida a la so muyer.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.hola.com/realeza/2011101855072/boda-real-butan-beso/ |títulu=Monogamia |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150622121750/http://www1.hola.com/realeza/2011101855072/boda-real-butan-beso/ |fechaarchivu=2015-06-22 }}&lt;/ref&gt;

Mientres munchos años nes zones rurales de Bután tuvo bien enraigonada la tradición de la poligamia sororal (vivir con delles hermanes) y de la poliandria fraternal (vivir con dellos hermanos), n'ares de caltener el patrimoniu familiar.&lt;ref&gt;[https://www.lavanguardia.com/gente/quien/20150614/54432814789/jetsun-pema-reina-nueva.html La Vanguardia]&lt;/ref&gt;

Llegó a declarar sobre ella: {{Cita|Jetsun Pema ye una moza de bon corazón, que ye un gran sofitu y en quien puedo confiar. Nun puedo dicir como puede paece-y a la xente, pero pa mi, ella ye la única.}}

=== Educación ===
Jigme Khesar recibió la formación básica en Bután. Darréu'l futuru rei partió a estudiar nos [[Estaos Xuníos]] na Academia Cushing&lt;ref&gt;[http://www.raonline.ch/pages/bt/pol/bt_polpenlop01.html Raonline]&lt;/ref&gt; de [[Boston]], depués foi al Magdalen College, de la [[Universidá d'Oxford]], onde llogró un títulu en [[Rellaciones Internacionales]] y en [[Política]].&lt;ref&gt;[http://www.raonline.ch/pages/bt/pol/bt_polpenlop01.html His Royal Highness Crown Prince Dasho Jigme Khesar Namgyel Wangchuck]&lt;/ref&gt;

Viaxó al estranxeru, representando oficialmente a Bután en delles ocasiones y tien un papel activu en numberoses organizaciones culturales, económiques y de formación.&lt;ref&gt;[http://en.wikipedia.org/wiki/Cushing_Academy?veaction=edit Cushing Academy]&lt;/ref&gt;

=== Reináu ===

La socesión producir n'avientu de [[2005]], cuando'l Rei [[Jigme Singye Wangchuck]] anunció la so intención d'abdicar en favor del so fíu en [[2008]] y d'empezar a tresferi-y darréu responsabilidaes.&lt;ref&gt;''[[British Broadcasting Corporation|BBC]]'', [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4539308.stm &quot;Bhutan king announces abdication&quot;], [[18 d'avientu]] de [[2005]].&lt;/ref&gt; El [[15 d'avientu]] de [[2006]] anunció la so abdicación inmediata y la socesión del tronu a Jigme Khesar Namgyal Wangchuck.

El nuevu rei empezó'l so reináu supervisando la [[democratización]] del Estáu, presidió les últimes sesiones del actual [[Parllamentu de Bután|Parllamentu]], mientres les deliberaciones alrodiu de les lleis eleutorales, la reforma agraria y otres cuestiones clave.&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=Last National Assembly session begins |editorial=''[[Bhutan Observer]]'' |fecha=19 de xineru de 2008 |url=http://www.bhutanobserver.bt/2008/bhutan-news/01/last-national-assembly-session-begins.html |fechaaccesu=6 de payares de 2008}}&lt;/ref&gt; Declaró que la responsabilidá d'esta xeneración de butaneses ye garantizar l'ésitu de la democracia. Tamién percorrió'l país dando discursos pa fomentar la participación nes primeres eleiciones y ensayos eleutorales, principalmente a los mozos de Bhután sobre la necesidá de consiguir meyores posiciones en materia d'educación, negocios, alministración pública y la necesidá de la xente d'un país pequeñu a trabayar más duru que n'otros mayores.&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=His Majesty to attend mock election in Dungkhar |editorial=''[[Kuensel]]'' |fecha=22 d'abril de 2007 |url=http://www.kuenselonline.com/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=8356 |fechaaccesu=6 de payares de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=His Majesty speaks on Bhutan’s future |editorial=''[[Kuensel]]'' |fecha=11 d'abril de 2006 |url=http://kuenselonline.com/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=8317 |fechaaccesu=6 de payares de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110713173514/http://kuenselonline.com/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=8317 |fechaarchivu=2011-07-13 }}&lt;/ref&gt;

Amás de la educación moderna que'l rei recibió, una posible causa d'esta inusual actuación atopar nel exemplu [[Reinu de Nepal|nepalés]], otru país vecín del Himalaya (onde Jigme nació) que derrocó a la so monarquía en mayu de [[2008]], en pocu más de 6 meses. La monarquía de Nepal caracterizárase pola so tiranía, que llevó a una [[Regicidio|masacre real]] de la que foi acusáu l'hermanu del rei, que xubió al tronu en [[2001]] provocando una revolución comunista; ésta saldóse con unes eleiciones nes que ganaron los [[Maoísmu|maoístes]] qu'abolieron la monarquía.&lt;ref&gt;[http://timesofindia.indiatimes.com/Tarun_Vijay_Rebirth_of_Nepal/articleshow/2940127.cms Rebirth of Nepal]&lt;/ref&gt;

Jigme Khesar robló un nuevu tratáu d'amistá cola [[India]] en febreru de [[2007]], que sustitúi'l de [[1949]].&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=Bhutan and India sign new treaty |editorial=[[British Broadcasting Corporation|BBC]] |fecha=8 de febreru de 2007 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/6341143.stm |fechaaccesu=6 de payares de 2008}}&lt;/ref&gt; Según les axencies de prensa munches de les iniciatives del Gobiernu llevar a cabu por voluntá del nuevu rei, con mires a fortalecer el sistema de preparación pa los cambeos democráticos en [[2008]]. Dempués d'un estensu periodu d'espera pa la realización de les eleiciones parllamentaries, el [[6 de payares]] de [[2008]] la ceremonia de coronación realizar de forma pública.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.probhutan.com/lib/info_coronation_wangchuck.pdf |títulu=Probhutan |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924082043/http://www.probhutan.com/lib/info_coronation_wangchuck.pdf |fechaarchivu=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7712301.stm BBC]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vanityfair.com/culture/2009/05/bhutan-king200905 Vanity Fair]&lt;/ref&gt;

Dende l'añu [[2015]], el matrimoniu ye protagonista d'un calendariu dixital que tolos ciudadanos pueden descargase d'internet gratuitamente, mes a mes.&lt;ref&gt;[http://www.hola.com/realeza/2015030177055/reis-jigme-jetsun-pema-butan/ Hola]&lt;/ref&gt; Esta iniciativa foi propuesta por [[Jetsun Pema]].

Esi mesmu añu [[2015]], Jigme Khesar Namgyel Wangchuck ye escoyíu como'l dirixente más curiosu del mundu.&lt;ref&gt;[http://www.bolsamania.com/noticias/politica/felipe-vi-ente-el jefes-de-estado-mas-curiosos-del mundu--829225.html www.bolsamania.com]&lt;/ref&gt;

Los reis de Bután esperaben la llegada del so primer fíu, un home, pal primer trimestre del añu [[2016]].&lt;ref&gt;[http://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2015-11-11/el rei-de-butan-y-la so-bella-esposa-esperan-su-primer-fíu_1092724/ Vanitatis]&lt;/ref&gt;

Finalmente, el primer fíu del matrimoniu, [[Jigme Namgyel Wangchuck]], nació'l [[5 de febreru]] de [[2016]], nel Palaciu Lingkana, en [[Thimphu]].

Los homes en Bután usen como vistimienta la prenda [[gho]] col [[kabney]], ente que les muyeres utilicen la prenda [[kira (prinda)|kira]] col rachu.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.bhutanmajestictravel.com/news/2008/the-bhutanese-ladies-scarf-or-rachu-should-be-worn-hanging-from-the-left-shoulder.html |títulu=Bhutan Majestic Travel |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161008003908/http://www.bhutanmajestictravel.com/news/2008/the-bhutanese-ladies-scarf-or-rachu-should-be-worn-hanging-from-the-left-shoulder.html |fechaarchivu=2016-10-08 }}&lt;/ref&gt;

== Patronalgos ==
* Presidente d'Honor de la Cámara de Comerciu ya Industria de Bután.
* Presidente d'Honor de la Fundación India-Bután.
* Presidente d'Honor de l'Asociación de ''Scouts'' de Bután.
* Presidente d'Honor de la Convención Europea de Sociedaes de Bután.
* Presidente d'Honor del Centru Oxford pa los Estudios Budistes.
* Presidente d'Honor de l'Asociación d'Amistá Bután-India.
* Presidente d'Honor de la Real Sociedá pa la Proteición de la Naturaleza (RSPN).
* Presidente d'Honor de la Federación de Tiru de Bután (BSF) [1997].

== Distinciones honorífiques ==
=== Distinciones honorífiques butaneses ===
* [[Ficheru:Commemorative_Silver_Jubilee_Medal_of_His_Majesty_The_King_(02061999).png|50px]] Medaya Conmemorativa del Xubiléu de Plata del Rei Jigme Singye (02/06/1999).
* [[Ficheru:Order of the Golden Fleece ribbon bar.svg|50px|border]] [[Kabney|Real Kabney Colorada]] (25/06/2002).&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://kuenselonline.com/archive/crown-prince-receives-red-scarf/ |títulu=Kuenselonline |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160927170540/http://kuenselonline.com/archive/crown-prince-receives-red-scarf/ |fechaarchivu=2016-09-27 }}&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:BHT Druk Wangyel Ribbon.svg|50px]] Soberanu Gran Maestre de la Orde del Poder del Dragón Truenu (14/12/2006).
* [[Ficheru:BHT Royal Order of Bhutan Ribbon.svg|50px]] Soberanu Gran Maestre de la Real Orde de Bután (14/12/2006).
* [[Ficheru:BHT Order of the Dragon King Ribbon.svg|50px]] Soberanu Gran Maestre (y fundador) de la Orde del Rei Dragón (07/11/2008).
* [[Ficheru:BHT National Order of Merit of Bhutan Ribbon.svg|50px]] Soberanu Gran Maestre (y fundador) de la Orde Nacional del Méritu (07/11/2008).
* [[Ficheru:BHT Druk Ugyel Ribbon.svg|50px]] Soberanu Gran Maestre de la Orde del Victoriosu Dragón Truenu (07/11/2008).
* [[Ficheru:King_Jigme_Singye_Wangchuck_commemorating_the_King%27s_60th_birthday.gif|50px]] Medaya Conmemorativa del 60° Aniversariu del Rei Jigme Singye (11/11/2015).

=== Distinciones honorífiques estranxeres ===
* [[Ficheru:The Most Illustrious Order of Queen Salote Tupou III Member.gif|50px]] Caballero Gran Cruz de la Ilustrísima Orde de la Reina Sālote Tupou III (Reinu de Tonga, 14/05/2010).

== Ancestros ==
&lt;div style=&quot;clear: both; width: 100%; padding: 0; text-align: left; border: none;&quot; class=&quot;NavFrame&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background: #ccddcc; text-align: center; border: 1px solid #667766&quot; class=&quot;NavHead&quot;&gt;'''Ancestros de Jigme Khesar Namgyel Wangchuck'''
&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;NavContent&quot; style=&quot;display:none;&quot;&gt;
&lt;center&gt;{{ahnentafel-compact5
|style=font-size: 90%; line-height: 110%;
|border=1
|boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0;
|boxstyle_1=background-color: #fcc;
|boxstyle_2=background-color: #fb9;
|boxstyle_3=background-color: #ffc;
|boxstyle_4=background-color: #bfc;
|boxstyle_5=background-color: #9fe;
|1= 1. '''Jigme Khesar Namgyel Wangchuck,&lt;br/&gt;V Rei Dragón de Bután'''
|2= 2. [[Jigme Singye Wangchuck|Jigme Singye Wangchuck, IV Rei Dragón de Bután]]
|3= 3. [[Tshering Yangdon]] 
|4= 4. [[Jigme Dorji Wangchuck|Jigme Dorji Wangchuck, III Rei Dragón de Bután]]
|5= 5. Kesang Choden
|6= 6. ''Yab'' Ugyen Dorji 
|7= 7. ''Yum'' Thuiji Zam
|8= 8. [[Jigme Wangchuck|Jigme Wangchuck, II Rei Dragón de Bután]]
|9= 9. Phuntsho Choden
|10= 10. [[Rajá]] Sonam Tobgye Dorji, [[Primer ministru|Primer Ministru]] de [[Bután]]
|11= 11. [[Rajá|Raní]] Mayum Chonying Wangmo Dorji
|12= 12. Sangay Tenzin
|13= 13. Dorji Om
|14= 14. Lopen Duba 
|15= 15. ''Aum'' Ugay Dem 
|16= 16. [[Ugyen Wangchuck|Ugyen Wangchuck, I Rei Dragón de Bután]]
|17= 17. Tsundue Pema Lhamo
|18= 18. Jamyang, ''Chumed Zhalgno''
|19= 19. Decho Dorji
|20= 20. [[Rajá]] Ugyen Dorji, [[Primer ministru|Primer Ministru]] de [[Bután]]
|21= 
|22= 22. [[Sir]] Thutob Namgyal, IX [[Maharajá]] de [[Sikkim]]
|23= 23. Yeshay Dolma
|24= 24. Kuenga Gyeltshen
|25= 25. Ngodrup Pem
|26= 26. Gyeltshen Dorji, V ''[[Gobernador|Sersang Lang]]''
|27= 27. ''Abi Yum'' Yangchen Droelma 
|28= 
|29= 
|30= 
|31= 
}}&lt;/center&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

{{socesión
| predecesor = [[Jigme Singye Wangchuck]]
| títulu = [[Ficheru:Emblem of Bhutan.svg|40px|center]] [[Dirixentes de Bután|Rei de Bután]]
| periodu = [[2006]] - actual
| socesor = Nel cargu }}.


== Ver tamién ==

* [[Dirixentes de Bután|Rei de Bután]]
* [[Bután]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Jigme Khesar Namgyel Wangchuck}}
* [https://books.google.es/books?id=QKiNspaeno8C&amp;printsec=frontcover&amp;hl=es#v=snippet&amp;q=grandfather&amp;f=false De arcoiris y nubes: La vida de Yab Ugyen Dorji al traviés de la so fía] {{n'idioma|en}}.
* [https://es-es.facebook.com/KingJigmeKhesar/ Cunta oficial de Facebook]

{{Tradubot|Jigme Khesar Namgyel Wangchuck}}

{{NF|1980||Wangchuck, Jigme Khesar Namgyel}}

[[Categoría:Reis de Bután]]
[[Categoría:Monarques reinantes]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]]
[[Categoría:Persones de Katmandú]]</text>
      <sha1>gn4edgn25t8s2ufz75qmil89kzm0yus</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yihad</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128266</id>
    <revision>
      <id>4488317</id>
      <parentid>4478597</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:57:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40907" sha1="o0i19huyj52f0o3bdqwzv27zpevm3u5" xml:space="preserve">{{otros usos|yihadismu|el [[neoloxismu]] pa denominar a ciertes sectes radicales dientro del [[Islam políticu]]}}'''Yihad'''&lt;ref&gt;«[http://www.fundeu.es/recomendacion/yihad-y-yihadista-non-jihad-nin-jihadista/ yihad y yihadista, non jihad nin jihadista]», [[Fundéu BBVA]], 21-06-2013.&lt;/ref&gt; {{IPA2|ʝiˈxað}}; {{lang-ar|ﺟﻬﺎﺩ}} ''ŷihād'', {{IPA2|dʒiˈhæːd}}) ye un [[Glosariu del Islam|conceutu del Islam]] que representa una obligación relixosa de los [[musulmán|musulmanes]]. En castellán, la pallabra árabe «''yihād''» traduzse como «esfuerciu». El raigañu {{lang|ar|ج ه د}} (yá-hai da) apaez 41 vegaes nel [[Corán]] y de manera frecuente na espresión idiomática «esfuerciu nel camín de Dios (''al-jihad fi sabil [[Alá|Allah]]'')».&lt;ref name=&quot;morgan2010&quot;&gt;{{cita llibru|títulu=Essential Islam: a comprehensive guide to belief and practice|last=Morgan |first=Diane|authorlink=|coauthors=|añu=2010|publisher=ABC-CLIO|location=|isbn=0-313-36025-1|page=87 |pages=263|url=https://books.google.com/books?id=O94S6N2zECAC&amp;pg=PA87|fechaaccesu=12 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Merriam&quot;&gt;{{cita enciclopedia | editor=[[Wendy Doniger]] | encyclopedia=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions | publisher=[[Merriam-Webster]] | añu=1999 | isbn=0-87779-044-2}}, ''Jihad'', p.571&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MIC&quot;&gt;{{cita enciclopedia | editor=[[Josef W. Meri]] | encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia | publisher=[[Routledge]] | añu=2005 | isbn=0-415-96690-6}}, ''Jihad'', p.419&lt;/ref&gt; A los que participen y tán comprometíos cola yihad conózse-yos como ''[[muyahidín]]'', en plural [[muyahidines]]. La mayoría ente los [[Sunismu|académicos suníes]] solo reconocen como obligación a los cinco [[pilastres del islam]] l'oxetivu del Islam, siendo primero de too l'adoración de Alá como Dios únicu.

Según la ''Enciclopedia del Islam'', yihad referir al decretu relixosu de guerra, basáu nel llamáu per parte del [[Corán]] pa estender la llei de Dios.&lt;ref name=&quot;Orientalist_exp&quot;&gt;{{cita enciclopedia | editor=[[Juan Y. Campu]] | encyclopedia=Encyclopedia of World Religions: Encyclopedia of Islam | publisher=[[Facts On File, Inc.]] | añu=2009 | isbn= 978-0-8160-5454-1}}''Jihad'', p.397&lt;/ref&gt; L'[[estudios orientales|orientalista]] británico-americanu [[Bernard Lewis]] argumenta que nos [[Hadiz|hadices]] y nos manuales clásicos de [[xurisprudencia Islámica]], ''yihad'' tien un significáu militar na mayoría de los casos.&lt;ref&gt;Bernard Lewis, ''The Political Language of Islam'' ([[University of Chicago Press]], 1988), p. 72. Cf. William M. Watt, ''Islamic Conceptions of the Holy War'' en: Thomas P. Murphy, ''The Holy War'' (Ohio State University Press, 1974), p. 143&lt;/ref&gt; Nel so comentariu al compendiu de hadices [[Sahih Muslim]], tituláu al-Minhaj y consideraos unu de los meyores nel so campu, l'eruditu [[Edá d'Oru del islam medieval musulmán]] [[Imam al-Nawawi]] al definir yihad y les sos distintes categoríes dixo: &quot;unu de los deberes coleutivos de la comunidá nel so conxuntu (fard kifaya) ye interponer una protesta válida, solucionar los problemes de relixón, tener conocencia de la Llei Divina, ordenar lo que ye correutu y prohibir les conductes incorreutes&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_xudicial_ruling.htm|títulu=Jihad—A Misunderstood Concept from Islam|fechaaccesu=12 d'agostu de 2012|autor=Shaykh Hisham Kabbani|coautores=Shaykh Seraj Hendricks, Shaykh Ahmad Hendricks|editorial=The Muslim Magacín}}&lt;/ref&gt; Una interpretación del conceutu de yihad ye propuesta pola páxina web de la BBC alrodiu de cómo los musulmanes describen los trés tipos d'esfuerciu englobados nel conceutu de yihad:&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|títulu= Jihad|fechaaccesu=11 d'avientu de 2012}}&lt;/ref&gt;
* L'agarradiella interna d'un creyente pa subsistir el restu de la so vida na fe musulmana tanto como sía posible.
* L'agarradiella pa construyir una bona sociedá musulmana.
* Guerra santa: la llucha pa defender l'Islam, con forzar si ye necesariu.
Sicasí, l'eruditu musulmán Ibn Jaldún (1332-1406) escribió: &quot;Na comunidá musulmana, la yihad ye un deber relixosu, por cuenta de la universalidá de la misión (musulmana) y (la obligación) de convertir a tol mundu al Islam yá sía por persuasión o pola fuercia ... Los demás grupos relixosos nun tienen misión universal, y pallos la yihad nun yera un deber relixosu, sacante solamente pa fines de defensa. D'esta miente asocede que la persona encargada de los asuntos relixosos en (otros grupos relixosos) nun s'ocupa d'exercer el poder n'absolutu&quot;.&lt;ref&gt;Ibn Jaldún, Muqaddimah p 99 de la edición árabe, p 303 de la edición inglesa, traducida de la mesma del árabe por Franz Rosenthal, 1958. edición inglesa: https://asadullahali.files.wordpress.com/2012/10/ibn_khaldun-a el_muqaddimah.pdf) edición árabe: http://www.mohamedrabeea.com/books/book1_3227.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405103107/http://www.mohamedrabeea.com/books/book1_3227.pdf |date=2016-04-05 }}&lt;/ref&gt;
Pela so parte el [[Conseyu pa les Rellaciones Americanu-Islámiques]] (CAIR), grupu que tien como base la ciudá de Washington, D.C., sostién que yihad &quot;nun significa guerra santa&quot;. Yihad ye &quot;un conceutu básico y estenso qu'inclúi l'esfuerciu por ameyorar la calidá de vida na sociedá, esfuerciu nel campu de batalla en defensa propia, o lluchar en contra de la tiranía y la opresión&quot;.&lt;ref&gt;http://www.cair.com/Portals/0/pdf/Sharing-Ramadan-Resource-Guide-2012.pdf&lt;/ref&gt; 

L'intelectual suizu [[Tariq Ramadan]] asevera que &quot;yihad nunca significa &quot;guerra santa&quot; con mires a &quot;imponer&quot; o &quot;arrobinar&quot; l'Islam en tou llugar. De fechu yihad y qitâl (llucha armada) signifiquen esautamente lo opuesto de lo que solemos pensar: en cuenta de ser los preseos que xustifiquen la guerra, son les midíes aplicaes pa consiguir la paz per mediu de la resistencia a l'agresión inxusta&quot;.&lt;ref&gt;http://pa.cair.com/files/Muslim_Scholars_Speak_Out.pdf&lt;/ref&gt;

Nes [[mundu occidental|sociedaes occidentales]], el términu ''yihad'' traducir con frecuencia por non musulmanes como &quot;guerra santa&quot;.&lt;ref&gt;cf. e.g. BBC news article [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8537925.stm Libya's Gaddafi apures 'holy war' against Switzerland]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rudolph Peters, ''Jihad in Medieval and Modern Islam'' (Brill, 1977), p. 3&lt;/ref&gt; Los especialistes de los [[estudios islámicos]] suelen señalar qu'estes pallabres nun son sinónimas.&lt;ref&gt;Patricia Crone, ''Medieval Islamic Political Thought'' ([[Edinburgh University Press]], 2005), p. 363&lt;/ref&gt; Distintos autores musulmanessobremanera, tienden a refugar esti acercamientu, acentuando les connotaciones non militares del términu yihad.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101129013542/http://rissc.jo/index.php/english-publications.html Jihad and the Islamic Law of War]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rudolph Peters, ''Islam and Colonialism. The doctrine of Jihad in Modern History'' (Mouton Publishers, 1979), p. 118&lt;/ref&gt;

.

== Oríxenes ==
La yihad entendida como combate tien el so orixe nel [[xudaísmu]], concretamente nel conceutu de guerra obligatoria» en defensa de la mesma comunidá o ''miljemet mitzvá'':&lt;ref&gt;Fredericko Sharonah: ''L'islamismu y los xudíos'' [https://web.archive.org/web/20060713233617/http://www.wzo.org.il/es/recursos/view.asp?id=310 WZO.org.il]&lt;/ref&gt;

{{cita|Vais Escorrer a los vuesos enemigos, que van cayer ante vós al filu de la espada. [Levítico, 26, 7]}}

Los empiezos de la yihad pueden ser rastrexaos a les pallabres y aiciones de [[Mahoma]] y el [[Corán]].&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Rudolph Peters, Jihād (The Oxford Encyclopedia of the Islamic World); [http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html Oxfordislamicstudies.]&lt;/ref&gt; Dambos incentiven al usu de la yihad contra los non musulmanes.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;Jonathon P. Berkey, The Formation of Islam; [[Cambridge University Press]]: Cambridge, 2003&lt;/ref&gt; El Corán, sicasí, nunca utiliza'l términu yihad pa referise a la engarradiella y el combate nel nome de Alá. Sicasí, utilízase'l términu &quot;qital&quot; pa faer referencia a &quot;lluchar&quot;. La yihad nel Corán tenía orixinalmente por oxetivu los vecinos de los musulmanes, pero col tiempu pasó y nuevos enemigos surdieron, actualizándose les afirmaciones corániques sobre la yihad pa referise a nuevos adversarios.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot; /&gt; El primer exemplu documentáu de la llei de la yihad foi escritu por ʿAbd al-Rahman al-Awza'i y [[Muhammad ibn al-Hasan al-Shaybani]]. Esti documentu surdió a partir de distintos alderiques que tuvieren llugar dende la muerte de Mahoma.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

Nel Islam, a diferencia del cristianismu, el versu de la espada ye del grupu de Medina (últimos aleyas), polo qu'abole cualesquier aleya previu.

{{cita|Corán 9:5 Cuando trescurrieren los meses sagraos, matái a los [[kafir|asociadores]] uquier que los atopéis. ¡Prindái-yos! ¡Sitiái-yos! ¡Tendéi-yos emboscaes perdayures! Pero si pénense, faen la azalá y dan el azaque, entós dexái-yos en paz! Alá ye indulxente, misericordiosu.}}

== Usu del términu ==
En [[árabe estándar modernu]], ''yihad'' ye unu de los términos correutos pa faer referencia a una llucha por dalguna causa, yá sía violenta o non, yá sía relixosa o llaica (sicasí, tamién s'utiliza {{lang|ar|كفاح}} ''kifāḥ'').{{ensin referencies}} Por casu, la llucha de la [[Satyagraha]] pola [[Movimientu d'independencia indiu|independencia de la India]] promovida por [[Mahatma Gandhi]] denominar &quot;yihad&quot; n'árabe modernu, según en munchos otros dialeutos del árabe. Esta terminoloxía tamién s'aplica a la llucha pola [[feminismu|lliberación de la muyer]].&lt;ref&gt;{{cita llibru| last = Al-Batal | first = Mahmoud | coauthors = Kristen Brustad, and Abbas Al-Tonsi | títulu = Al-Kitaab fii Ta&lt;sup&gt;c&lt;/sup&gt;llum al-&lt;sup&gt;c&lt;/sup&gt;Arabiyya, Part II | edition = 2 | añu = 2006 | month = | publisher = [[Georgetown University Press]] | location = Washington DC | language = árabe, inglés| isbn = 978-1-58901-096-3 | chapter = 6-&quot;من رائدات الحركة النسائية العربية&quot; (Unu de los Pioneros del Movimientu Feminista Árabe) | quote= Lluchar o entornase unu mesmu nuna causa........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد | ref = }}&lt;/ref&gt;

El términu 'yihad' adquirió tantos 
significaos violentos como non violentos. Puede significar a cencielles l'esfuerciu pa vivir una vida moral y virtuoso, espublizando y defendiendo l'Islam, según lluchando contra la inxusticia y la opresión, ente otres coses.&lt;ref&gt;Esposito (2002a), p.26&lt;/ref&gt; La importancia de dambes formes de yihad ye una cuestión aldericada. Una encuesta realizada por [[Gallup]] amosó qu'una &quot;mayoría significativa&quot; de los musulmanes d'[[Indonesia]] definíen el términu como &quot;el sacrificiu de la mesma vida n'honor al Islam, a Dios por una xusta causa&quot; o como &quot;una llucha contra los oponentes del Islam&quot;. N'El Líbanu, Kuwait, Xordania y Marruecos, la mayoría utiliza'l términu pa faer referencia a un &quot;deber escontra Dios&quot;, un &quot;deber divín&quot; o una &quot;obra escontra Dios&quot;, ensin connotaciones militares o violentes. Otres respuestes fixeron referencia, n'orde de preferencia descendente, a:
* &quot;Un compromisu pa trabayar duru&quot; y &quot;llograr los oxetivos d'unu mesmu na vida&quot;.
* &quot;Lluches pa llograr una noble causa&quot;.
* &quot;Promover la paz, l'harmonía y la cooperación, y asistir a los demás&quot;.
* &quot;Vivir los principios del Islam&quot;.&lt;ref&gt;John L. Esposito, Dalia Mogahed, ''Who Speaks for Islam? What a Billion Muslims Really Think'' (Gallup, 2007) p. 20 f.&lt;/ref&gt;

=== Distinción ente la yihad «mayor» y «menor» ===
Na so obra ''La Hestoria de Bagdag'', [[Al-Khatib al-Baghdadi]], un académicu islámicu del sieglu XI, fixo referencia a una afirmación del [[Sahaba|compañeru de Mahoma]] [[Jabir ibn ʿAbdallah]]. Esta referencia establez que Jabir dixo: «El Profeta... volvió d'una de les sos batalles, y entós díxonos, “llegastis con una escelente llegada, vinistis dende la Menor Yihad hasta la Yihad Mayor, l'esfuerciu d'un siervu [de Alá] contra los sos deseos [guerra santa]”».&lt;ref name=&quot;bbcislam&quot;&gt;{{cita web|títulu=Jihad|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|editorial=BBC|fecha=3 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Fayd al-Qadir]] vol.4 pg. 511&lt;/ref&gt; Esta referencia dio pasu a la distinción ente les dos formes de yihad, la «mayor» y la «menor». Dellos estudiosos del Islam alderiquen l'autenticidá d'esta referencia y consideren que'l significáu de la yihad como guerra santa ye más importante.&lt;ref name=&quot;bbcislam&quot;/&gt;

Sicasí, el mesmu sitiu (BBC. 3 d'agostu de 2009) establez qu'esti hadiz nun ye fiable. Otres fontes considerar debile, fabricáu y nun tien fonte.&lt;ref&gt;https://islamqa.info/en/10455&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.islamicboard.com/miscellaneous/134296653-famous-hadith-actually-fake-lesser-vs-jihaad.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://wikiislam.net/wiki/Lesser_vs_Greater_Jihad |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180303011250/http://wikiislam.net/wiki/Lesser_vs_Greater_Jihad |fechaarchivu=2018-03-03 }}&lt;/ref&gt; Per otra parte, esti hadiz nun apaez en nenguna de les famoses coleiciones de hadiz (Sahih al-Bujari, Sahih Muslim, Abu Dawud, A la Nasa'i, Al-Tirmidhiy Ibn Maŷa).

Pal estudiosu non musulmán David Cook, opinando sobre la posibilidá de que la yihad violenta nun supere a la yihad espiritual:
{{cita|Al lleer la lliteratura musulmana, tanto contemporánea como clásica, unu puede ver que la evidencia pa la primacía de la yihad espiritual ye despreciable. Güei ye claro que los non musulmanes, escribiendo nuna llingua non occidental (como l'árabe, persa o urdú), reivindicaron que la yihad ye principalmente non violenta o foi superada pola yihad espiritual. Esti tipu d'afirmaciones son realizaes puramente por académicos occidentales, principalmente aquellos qu'estudien el sufismu y/o trabayen nel diálogu interreligioso, y por aquellos que faen apoloxía musulmana ya intenten presentar l'Islam nel so acercamientu más inocuo posible.|&lt;ref&gt;David Cook, ''[https://books.googleco.uk/books?id=6SrYAAAAMAAJ&amp;q=understanding+jihad Understanding Jihad]'', [[University of California Press]], 2005, p.165-6'''&lt;/ref&gt;}}

Acordies con el xurista musulmán [[Ibn Hajar al-Asqalani]], la cita na que se diz que Mahoma diría que la yihad mayor ye la llucha interior ta tomada d'una fonte non confiable:
{{cita|L'afirmación llargamente estendida provién de Ibrahim ibn Ablah acordies con Nisa'i n'a el-Kuna. Ghazali mentar na Ihya' y al-`Iraqi diz que Bayhaqi rellatar so l'autoridá de Jabir y dixo: hai debilidá na so llinia de tresmisión.|&lt;ref&gt;Hajar al Asqalani, Tasdid al-qaws, vease tamién Kashf al-Khafaa' (non. 1362)&lt;/ref&gt;}}

=== La meyor yihad ===
Mientres la [[Primavera Árabe]], munches manifestaciones pacífiques en [[país árabe|países árabes]] enfrentar a la violencia y al fueu de los disparos de los sos gobiernos. Los disparos incentivaron les protestes y alimentaron a los revolucionarios, basaos na so fuerte fe no que ye denomináu &quot;la meyor yihad&quot;. La meyor yihad foi incentivada pol so profeta, [[Mahoma]], diciendo:&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110226122709/http://www.khilafah.com/index.php/analysis/middle-east/11132-protestors-lose-their-fear-of-the-egyptian-regime-and-perform-the-best-jihad-the-word-of-justice-in-front-of-the-oppressive-ruler Performing Best Jihad in Egypt]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://muslimmatters.org/2011/02/01/reflections-on-the-protests-in-egypt The Need for Understanding and Tolerance]&lt;/ref&gt;

{{cita|Lo meyor de la yihad ye la pallabra de Xusticia frente al gobiernu opresivo del Sultán.|&lt;ref&gt;[[Abu Dawud]], [[Tirmidhi]], [[ibn Majah]]&lt;/ref&gt;}}

Nel contestu de la batalla, cuando al utilizar el términu ''yihad'' se denota enfrentamientu de guerra, [[Ibn Nuhaas]] cita'l siguiente [[hadiz]] pa esplicar el signifcado de &quot;meyor yihad&quot;:

{{cita|Ibn Habbaan narra: el Mensaxeru de Alá foi preguntáu pola meyor yihad. Él dixo: &quot;La meyor yihad ye aquella na cual el to
caballu ye degolláu y el to sangre esparnao&quot;.|[Al Baqarah 15]&lt;ref&gt;[http://www.kalamullah.com/Books/MashariAl-AshwaqilaMasarial-Ushaaq-RevisedEdition.pdf Ibn Nuhaas, Book of Jihad, Translated by Nuur Yamani, p. 107]&lt;/ref&gt;}}

Nun hadiz similar al anterior, Ibn Nuhaas cita un hadiz de [[Musnad Ahmad ibn Hanbal]], onde esti afirma que'l más altu tipu de yihad ye &quot;la persona que ye asesinada cuando ta arramando la so última gota de sangre&quot;.[Ahmed 4/144]&lt;ref&gt;[http://www.kalamullah.com/Books/MashariAl-AshwaqilaMasarial-Ushaaq-RevisedEdition.pdf Ibn Nuhaas, Book of Jihad, Translated by Nuur Yamani, p. 177]&lt;/ref&gt;

Tamién s'informó que Mahoma consideraba que [[hajj|pelegrinar]] yera una manera de llograr la meyor yihad pa una muyer musulmana.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20110924235556/http://www.cmje.org/religious-texts/hadith/bukhari/052-sbt.php#004.052.043&lt;/ref&gt;

=== Llucha espiritual ===
L'estudiosu musulmán Mahmoud Ayoub afirma que &quot;l'oxetivu de la verdadera ''jihad'' ye llograr l'harmonía ente l'''islam'' (sumisión), ''[[Imán (conceutu)|imán]]'' (fe) y ''[[ihsan]]'' (vida estricta y correuta).&quot;&lt;ref&gt;Mahmoud M. Ayoub, ''Islam: Faith and History'', páxs. 68-69)&lt;/ref&gt;

En tiempos modernos, l'académicu y profesor [[Paquistán|paquistanín]] [[Fazlur Rahman Malik]] utilizó'l términu pa describir la llucha por establecer un &quot;orde moral y social xustu&quot;,&lt;ref&gt;Fazlur Rahman, ''Major Themes of the Quran'', (Minneapolis: Bibliotheca Islamica, 1980), páxs. 63-64.&lt;/ref&gt; ente que'l Presidente [[Habib Burguiba]] de [[Tunicia]] utilizar pa describir la llucha pol desenvolvimientu económicu del so país.&lt;ref&gt;Rudolph Peters, ''Jihad in Classical and Modern Islam'' (Princeton, N.J.: Markus Weiner, 1996), páxs. 116-17&lt;/ref&gt;

=== Guerra (Jihad bil Saif) ===
{{AP|Muyahidín|Yihadismu}}
Na [[Fiqh|xurisprudencia islámica]] clásica, que'l so desenvolvimientu puede fechase nos primeros sieglos tres la muerte del Profeta,&lt;ref&gt;Albrecht Noth, ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter, ''Die Welten des Islam: neunundzwanzig Vorschläge, das Unvertraute zu verstehen'' (Fischer Taschenbuch Verlag, 1993), p. 27&lt;/ref&gt; la yihad foi la única forma de guerra dexada so la [[Sharia|llei islámica]], y podía consistir en guerra contra los non creyentes, [[apostasía|apóstates]], rebalbes, lladrones de camín y persones qu'arrenunciaben a l'autoridá del Islam.&lt;ref&gt;Majid Khadduri, ''War and Peace in the Law of Islam'' (The Johns Hopkinns Press, 1955), páxs. 74-80&lt;/ref&gt; El principal oxetivu de la yihad como guerra nun ye la conversión de los musulmanes al Islam pola fuercia, sinón la espansión y defensa del [[estáu islámicu]].&lt;ref name=autogenerated5&gt;{{cita enciclopedia | títulu=Djihād | encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JPeters&quot;&gt;R. Peters (1977), p.3&lt;/ref&gt; En sieglos posteriores, especialmente nel cursu de la colonización d'importantes porciones del mundu musulmán, l'énfasis foi puestu sobre los aspeutos non militares de la yihad. Anguaño, dellos autores musulmanes solo reconocen como llexítimes les guerres que tienen por oxetivu la defensa territorial según la defensa de la llibertá relixosa.&lt;ref&gt;Rudolph Peters, ''Jihad in Classical and Modern Islam'' (Markus Wiener Publishers, 2005), p. 125&lt;/ref&gt;

El que'l Corán sancione solo la guerra defensiva o que la ordenar contra tolos non musulmanes depende de la interpretación que se d'a pasaxes relevantes del mesmu.&lt;ref&gt;Fred M. Donner, ''The Sources of Islamic Conceptions of War'', in: James Turner Johnson, ''Just War and Jihad'' (Greenwood Press, 1991), p. 47&lt;/ref&gt; Esto ye porque nun establez explícitamente los oxetivos de la guerra que los musulmanes tienen de llevar a cabu. Los pasaxes tocantes a la ''yihad'' animen a promover los lluchadores pola causa islámica y nun alderiquen la ética militar.&lt;ref&gt;Albrecht Noth, ''Heiliger Krieg und Heiliger Kampf in Islam und Christentum'' (Röhrscheid, 1966), p. 13&lt;/ref&gt;

Nos manuales clásicos de xurisprudencia islámica, les [[Xurisprudencia militar islámica|regles acomuñaes cola confrontación armada]] tán cubiertes en gran llargor. Estes regles inclúin nun asesinar a muyeres, neños y non combatientes, según nun estropiar árees cultivaes o residenciales.&lt;ref&gt;Muhammad Hamidullah, ''The Muslim Conduct of State'' (Ashraf Printing Press 1987, páxs. 205-208&lt;/ref&gt; Más apocayá, los musulmanes modernos intentaron reintepretar les fontes islámiques, acentuando que la yihad ye esencialmente un tipu de guerra defensives empobinada a protexer a los musulmanes y l'Islam.&lt;ref name=&quot;JPeters&quot;/&gt; Anque dellos estudiosos islámicos difirieron sobre la implementación de la yihad, esiste un consensu ente ellos sobre que'l conceutu de yihad siempres inclúi la llucha armada contra la persecución y la opresión.&lt;ref name=&quot;jihad&quot;&gt;{{cita llibru| last = Ghamidi | first = Javed | authorlink = Javed Ahmed Ghamidi | títulu = [[Mizan]] | publisher = [[Al-Mawrid|Dar ul-Ishraq]] |chapter=The Islamic Law of Jihad |chapter-url=http://www.studying-islam.org/articletext.aspx?id=771 | añu = 2001 | doi = | oclc=52901690 }}&lt;/ref&gt;

=== Alderique ===
Esiste discutiniu sobre si l'usu del términu ''yihad'' ensin mayor esplicación fai referencia al combate militar, y sobre si delles persones utilizaron el tracamundiu sobre la definición del términu pa los sos propios fines.&lt;ref&gt;[http://www.meforum.org/article/357 What Does Jihad Mean?] &quot;Por casu, la llamada de [[Yasir Arafat]] en mayu de 1994 en [[Johannesburgu]] por una &quot;yihad pa lliberar [[Xerusalén]]&quot; foi un puntu d'inflexón nel procesu de paz. Los [[Israel|israelinos]] oyer falar del usu de la violencia pa llograr fines políticos y cuestionaron les intenciones del procesu de paz. Tanto Arafat como los sos ayudantes darréu clarificaron que faía referencia a la &quot;yihad pacífica&quot;.&quot;&lt;/ref&gt;

L'historiador d'Oriente Mediu [[Bernard Lewis]] argumenta que &quot;la inmensa mayoría de los teólogos, xuristes y tradicionalistes (espertos nel hadiz) clásicos entendieron la obligación de la yihad nun sentíu militar&quot;.&lt;ref&gt;Bernard Lewis, ''The Political Language of Islam'' (Chicago: University of Chicago Press, 1988), p. 72.&lt;/ref&gt; Más allá, Lewis caltién que pa la mayor parte de la historia rexistrada del Islam, dende la vida del Profeta Mahoma d'equí p'arriba, la pallabra yihad foi utilizada nun sentíu militar.&lt;ref&gt;Lewis, Bernard, ''[[The Crisis of Islam]]'', 2001 Capítulu 2&lt;/ref&gt;

== Visión de los distintos grupos musulmanes ==
=== Ahmadiyya ===
Na [[Comunidá Ahmadía]], el [[pacifismu]] ye una poderosa corriente, considerándose la yihad como una llucha personal interna que nun tien de tomar se como una confrontación violenta con oxetivos políticos. La violencia ye la última opción, que solo tien d'utilizase pa protexer la relixón y la mesma vida en situaciones estremes de persecución.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|títulu=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Alderique|editorial=TheyWorkForYou.com|fechaaccesu=12 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt;

=== Suní ===
La yihad foi clasificada tanto como ''al-jihād al-akbar'' (la gran yihad), la llucha contra l'ego d'unu mesmu, o ''al-jihād al-asghar'' (la yihad menor), l'esfuerciu esternu, físicu, que n'ocasiones implica llucha. Esti segundu enfoque ye similar a la visión chiita de la yihad.

Los xuristes musulmanes esplicaron qu'esisten cuatro tipos de ''jihad fi sabilillah'' (llucha por causa de Dios):&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;Majid Khadduri: ''War and Peace in the Law of Islam'', p.56&lt;/ref&gt;

* La '''yihad del corazón''' ''(jihad bil qalb/nafs)'' ta rellacionada col combate contra'l [[diañu]] y col intentu d'escapar de les persuasiones del mal. Esti tipu de yihad ye vista como la gran yihad (''al-jihad al-akbar'').
* La '''yihad de la llingua''' ''(jihad bil lisan)'' ta rellacionada con pronunciar la verdá y estender la pallabra del Islam con una única llingua.
* La '''yihad de la mano''' ''(jihad bil yad)'' fai referencia a escoyer lo que ye correutu y combatir la inxusticia y lo que ta na direición equivocada con aiciones.
* La '''yihad de la espada''' ''(jihad bis saif)'' fai referencia a ''qital fi sabilillah'' (la llucha armada nel camín de Dios, o guerra santa), l'usu más común ente los musulmanes [[salafismu|salafistas]] y dixebres de los [[Hermanos Musulmanes]].

=== Sufismu ===
La visión del [[sufismu]] clasifica la &quot;yihad&quot; en dos variantes: la &quot;Más Grande Yihad&quot; y la &quot;Menor Yihad&quot;. Mahoma punxo l'énfasis na &quot;gran yihad&quot; al dicir que &quot;santu ye'l guerreru que ye en guerra consigo mesmu&quot;.{{ensin referencies}} Nesti sentíu, les guerres esternes y el golpe físicu son vistos como una falsificación satánica de la verdadera &quot;yihad&quot; que solo puede lluchase y ganase nel interior. Nun esiste otra Salvación que pueda salvar al home ensin los esfuercios del propiu home y el trabayu destináu al refinamientu propiu. Nesti sentíu puede vese la visión occidental de [[Grial]], próximu al ideal sufí. Pa los sufís, la Perfeición ye'l Grial, y el Grial ye p'aquellos qu'en habiéndose vueltu perfectos dando tou lo que teníen a los probes entós pasen a convertise en &quot;[[Abdal]]&quot; o &quot;aquellos que camudaron&quot;, como Enoch, quien foi &quot;tomáu&quot; por Dios porque &quot;caminó con Dios&quot;, ([[Xénesis]]:5:24), onde los &quot;que son Sagraos&quot; llogren el nomatu de &quot;Hadrat&quot; o &quot;La Presencia&quot;.

== Historia ==
[[Ficheru:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|Tiempos de los [[califa|califes]] {{Lleenda|#a1584e|Espansión baxu [[Mahoma]], 622–632/D.H. 1-11}} {{Lleenda|#ef9070|Espansión mientres el [[Califatu Ortodoxu]], 632–661/D.H. 11-40}} {{Lleenda|#fad07d|Espansión mientres el [[Califatu Omeya]], 661–750/A.D. 40-129}}]]

=== Primeres conquistes musulmanes ===
{{AP|Espansión musulmana}}
Dos años dempués de la muerte del profeta islámicu Mahoma nel añu 632, los musulmanes sol lideralgu del califa [[Umar ibn al-Jattab|Umar]] empezaron distintes campañes militares contra l'[[Imperiu Bizantín]] y l'[[Imperiu sasánida]]. Na [[Batalla de Yarmuk]], en 636, los musulmanes ganaron al exércitu bizantín, forzando al imperiu a salir de Siria. Los bizantinos rindiéronse cerca d'El Cairu en 641. La conquista d'[[Alexandría]], entós capital d'Exiptu, llevó más tiempu. Los musulmanes enfrentar a escasa resistencia de los locales, yá que sufrieren sol gobiernu bizantín. Na [[Batalla d'Al-Qadisiyya]], en 637, l'exércitu persa foi derrotáu. En 642 los musulmanes ganaron a los perses na [[Batalla de Nahāvand]], abriendo'l camín a la conquista musulmana de la zona. En 15 años Irán fuera conquistáu. Los musulmanes, darréu, avanzaron escontra [[Asia Central]].&lt;ref&gt;Bonner, Michael (2006). ''Jihad in Islamic History''. New Jersey: [[Princeton University Press]]. p.58-59&lt;/ref&gt;

N'ocasiones llamada &quot;la Gran conquista&quot;, el rol del Islam nella ye aldericáu. Distintos autores árabes medievales afirmaron que fuera empuesta por Dios. Presentóse como ordenada y disciplinada, sol mandu del califa.&lt;ref&gt;Bonner (2006), p.60-1&lt;/ref&gt; Ensame d'esplicaciones modernes apuesten la idea de que la yihad fuera la fuercia motriz de les conquistes. Caltienen que los árabes, nel alborecer de les conquistes, yeren probes, y que la desertificación na [[península arábiga]] amenorgara los recursos locales. Estes esplicaciones consideren casusas materiales, n'oposición a les relixoses, como la causa fundamental de les conquistes. Delles esplicaciones recién citen tantu les causes materiales como les relixoses de les conquistes.&lt;ref&gt;Bonner (2006), p.62-3&lt;/ref&gt;

=== Sociedá de los Hermanos Musulmanes ===
{{AP|Hermanos Musulmanes}}
En 1928, Hassan al-Banna fundó la Sociedá de los Hermanos Musulmanes, una organización puramente conservadora y bien secretista basada n'Exiptu, dedicada a resucitar l'imperiu musulmán ([[Califatu]]). D'alcuerdu a al-Banna, &quot;ye la naturaleza del Islam apoderar, nun ser apoderáu, imponer la so llei sobre toles naciones y estender el so poder al planeta enteru&quot;.&lt;ref name=&quot;INVESTIGATIVE-MB&quot;&gt;[http://www.investigativeproject.org/documents/misc/355.pdf The Development of MPAC's Islamist Ideology: A Primer] Investigative Project&lt;/ref&gt; La Hermandá Musulmana, conocida como Hermanos Musulmanes (jamiat al-Ikhwan al-muslimun, lliteralmente Sociedá de los Hermanos Musulmanes), oponer a los enclinos seculares de los países islámicos y desea el regresu a los preceptos del Corán, refugando les influencies occidentales.&lt;ref name=&quot;JVL-MB&quot;&gt;{{cita web | url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Terrorism/muslimbrotherhood.html | títulu=The Muslim Brotherhood|editorial=JVL | fechaaccesu=13 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt; Al Bana surdió a partir del deséu de la estrema derecha musulmana d'oponese a la ideoloxía de la modernización. La Hermandá contempla una interpretación estricta del [[Corán]] que glorifica la violencia suicida. Xunto a Al Banna, el gran Muftí de Xerusalén, Haj-al Amin Al-Husseini, foi un líder musulmán descomanadamente influyente na so dómina. Xuntos, crearon un poderosu y popular partíu islamista, recoyendo los principios fundamentales del Islam y culpando de los problemes del mundu a los xudíos.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110512011314/http://www.jewishtribune.ca/TribuneV2/content/view/551/5/ Jewish Tribune - German scholar alerts all to threat of Islamofascism]&lt;/ref&gt; Al-Banna tamién dio al grupu'l ''motto'' qu'inda utiliza güei: &quot;Alá ye'l nuesu oxetivu, el Profeta'l nuesu líder, el Corán la nuesa constitución, la yihad el nuesu camín y la muerte por Dios el nuesu oxetivu supremu&quot;. L'Informe de la Comisión sobre'l 11S afirma que los Hermanos influyeron el pensamientu d'[[Osama bin Laden]] y del Xeque [[Omar Abdel-Rahman]], responsable del ataque de 1993 al World Trade Center.&lt;ref name=&quot;INVESTIGATIVE-MB&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.worldnetdaily.com/news/article.asp?ARTICLE_ID=27149 The Quran: Suicide playbook, Farah]&lt;/ref&gt;

Un importante aspeutu de la ideoloxía de los Hermanos Musulmanes ye l'aprobación de la yihad, como ye'l casu de la fatwa emitida en 2004 pol xeque [[Yusuf al-Qaradawi]], convirtiendo nuna obligación relixosa de los musulmanes el secuestru y asesinatu de ciudadanos d'Estaos Xuníos n'Iraq.&lt;ref name=&quot;JVL-MB&quot; /&gt; Esta ideoloxía abogó por yihad árabe ya islámica contra los británicos y xudíos.&lt;ref name=&quot;WISTRICH&quot;&gt;Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs. Dictionary of Genocide: A-LVolume 1 of Dictionary of Genocide, Paul Robert Bartrop. ABC-CLIO, 2008. p. 226 ISBN 978-0-313-34642-2&lt;/ref&gt; Igualmente, los Hermanos Musulmanes sostuvieron una &quot;guerra santa&quot; contra [[Siria]] tres la [[masacre de Hama]].&lt;ref name=&quot;totten&quot;&gt;Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs. Dictionary of Genocide: A-LVolume 1 of Dictionary of Genocide, Paul Robert Bartrop. ABC-CLIO, 2008. [https://books.google.com/books?id=xWKjSc0ql3cC&amp;pg=PA181 p. 181] ISBN 978-0-313-34642-2&lt;/ref&gt;

La [[BBC]] esplica cómo los raigaños de la yihad y los oríxenes del conceutu de yihad de [[Bin Laden]] pueden rastrexase hasta ciertes figures de principios del sieglu XX, quien empezaron un poderosu movimientu de resurdimientu islámicu en respuesta al [[colonialismu]] y les sos remortines. al-Banna culpaba a la idea occidental de separación ente relixón y política del cayente musulmán. Nos años 1950, [[Sayyid Qutb]], el miembru más prominente de los Hermanos Musulmanes, tomó los argumentos d'Al-Banna inclusive más allá. Pa Qutb, &quot;tolos non musulmanes son [[Kafir|infieles]], inclusive los llamaos ''[[Xente del Llibro|pueblos del Llibru]]'', cristianos y xudíes&quot;, tamién predixo un eventual choque de civilizaciones ente l'Islam y Occidente. &quot;Qutb inspiró toa una xeneración d'islamistes, incluyendo al Ayatolá Jomeini&quot;. El mundu musulmán acepta llargamente esta ideoloxía tres la derrota árabe na guerra de 1967.&lt;ref name=&quot;BBC-MB&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm BBC NEWS | Middle East | Analysis: The roots of jihad]&lt;/ref&gt;

Los Hermanos Musulmanes tuvieron arreyaos n'ataques violentos. Amás, el so propiu simbolismu fai alusión a la confrontación violenta. Na so bandera hai un cuadráu marrón qu'encuadra un círculu verde con un perímetru blancu. Dos espaes entecrúcense dientro del círculu sobre un Corán coloráu. La cubierta del Corán diz: &quot;Verdaderamente, este ye l'Arrogante Corán&quot;. El testu n'árabe sobre la espada traducir por &quot;ta preparáu&quot;. Una referencia a un versu coránicu que fala de la preparación a la llucha contra los enemigos de Dios.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.adl.org/terrorism/symbols/muslim_brotherhood_1.asp |títulu=Muslim Brotherhood - ADL Terrorist Symbol Database |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130123121653/http://adl.org/terrorism/symbols/muslim_brotherhood_1.asp |fechaarchivu=2013-01-23 }}&lt;/ref&gt; Forma parte d'una llista de 17 grupos categorizados como &quot;organización terrorista&quot; pol Gobiernu de Rusia,&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5223458.stm BBC NEWS | Europe | Russia names 'terrorist' groups]&lt;/ref&gt; como hasta apocayá n'[[Exiptu]], onde empezaron a llevar a cabu ataques terroristes.&lt;ref&gt;[http://i-cias.com/y.o/mus_br_egypt.htm Muslim Brotherhood - Egypt]&lt;/ref&gt;

== Guerra nes sociedaes musulmanes ==
[[Ficheru:Fula jihad states map general c1830-es.svg|thumb|Los estaos yihadistes fulani d'África Occidental, hacia 1830.]]
Les principales dinastíes musulmanes de la [[Imperiu otomanu|Turquía Otomana]] ([[Sunismu|Suní]]) y [[Irán|Persia]] ([[Chiismu|Xiina]]) establecieron sistemes d'autoridá en redol a instituciones tradicionales islámiques. Nel Imperiu Otomanu, el conceutu de [[Razia|ghaza]] foi promulgáu como una obligación hermana de la yihad. Dizse que'l gobernante otomanu [[Mehmed II]] aportunaría na conquista de Constantinopla, hasta entós bizantina y cristiana, pa xustificar la ''ghaza'' como obligación elemental. Otros gobernantes otomanos posteriores aplicaríen la ''ghaza'' pa xustificar campañes militares contra la dinastía persa [[Imperiu safávida|safávida]]. Asina, dambos imperios rivales establecieron la tradición de qu'un gobernante solo yera consideráu como verdaderamente a cargu cuando los sos exércitos fueren unviaos al campu de batalla nel nome de la fe sagrada, de normal contra los ''giaurs'' o heréticos, lo que solía faer referencia a cualesquier otru. La vocación &quot;misionera&quot; de les dinastíes musulmanes foi abondo prestixosa pa ser recoyida oficialmente nun títulu formal: los otomanos (munchos de los cualos llegaron a incluyir ghazi como parte del so nome) Sultán [[Murad Khan II Khoja-Ghazi]], sestu Soberanu de la Casa de Osman (1421–1451), lliteralmente utilizó'l títulu [[Muyahidín|Sultán ul-Muyahidín]].{{ensin referencies}}

N'[[África Occidental]], los llamaos [[estaos yihadistes fulani]], fueron creaos a partir de toa una serie de [[guerra fulani|yihads]] llanzaes pola etnia [[fula]]. Nun fueron los únicos na rexón en ser establecíos sobre la base de guerres ofensives lideraes por motivos relixosos islámicos.&lt;ref&gt;[http://www.onwar.com/aced/data/uniform/usman1804.htm Onwar.com]&lt;/ref&gt;

Los mandatos inculcados nel Corán (en cinco suras del periodu posterior a que Mahoma estableciera'l so poder) por que los musulmanes llucharen contra aquellos qu'o bien nun abrazaben l'Islam o nun pagaben una tasa (''[[yizia]]'') nun fueron interpretaos como un mandatu llegal xeneral por que tolos musulmanes fixeren la guerra constantemente a los infieles. Yera de normal aceptáu que la orde pa llanzar una guerra xeneral solo podía ser dada pol [[Califa]], pero los musulmanes que nun reconocíen l'autoridá espiritual del Califa, como los non sunís o los estaos non otomanos, solíen buscar nos sos propios gobernantes la proclamación de la yihad. En realidá, nun se produció una guerra universal de los musulmanes contra los non creyentes dende'l primera califatu. Dalgunos proclamaron la yihad, reclamando para sí'l títulu de [[mahdi]], como por casu el sudanés [[Muhammad Ahmad]] en 1882.&lt;ref&gt;&quot;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field%28DOCID+sd0024%29 Sudan: The Mahdiyah, 1884-98]&quot;. US Library of Congress, A Country Study.&lt;/ref&gt;

== Yihadismu modernu ==
{{AP|Yihadismu}}
A lo llargo de la historia hubo distintos grupos (de calter islamista o non) que realizaron llamaes a la ''yihad'', entendida como ''guerra santa'', nel marcu de conflictos de tipoloxía bien distinta (non solo contra non musulmanes, dacuando tamién ente los mesmos musulmanes). Dellos autores, como [[Bat Ye'or]], pionera nel estudiu de la situación de los [[dhimmi]]s y de la yihad, ven inclusive nel [[xenocidiu armeniu]] de [[1915]] la culminación natural d'una política de yihad perpetada por musulmanes, anque la [[historiografía]] xeneralmente encuadró estos acontecimientos nel contestu de les [[llimpieza étnica|llimpieces étniques]] qu'acompañaron a lo llargo del [[sieglu XX]] a la creación de dellos [[estaos nacionales]] modernos, como la [[Llaicismu|llaica]] [[Turquía]] nesti casu, y ensin rellación direuta cola relixón. Pa Bat Ye'or:

{{cita|La lóxica interna de la yihad nun puede tolerar la [[emancipación]] relixosa. La guerra permanente, la perversidad del [[Dar al-Harb]] [mundu non musulmán] y la inferioridá de los ''harbi'' [non musulmanes] conquistaos constitúin los trés principios interdependientes ya indixebrables qu'enconten la espansión y la dominación política de la ''[[Umma (Islam)|umma]]'' [comunidá musulmana].&lt;ref&gt;Bat Ye'or, ''The Dhimmi: Jews and Christians under Islam'', Londres, 1985.&lt;/ref&gt;}}

Como yá se dixo, los defensores de la idea d'una [[guerra de relixón]] o de civilizaciones atopen ecu ya inspiración en pallabres como les que [[Osama bin Laden]] pronunció nun mensaxe espublizáu al [[mundu]] enteru por [[Al Jazira]] el [[3 de payares]] de [[2001]], menos de dos meses dempués del [[11-S]], en clara alvertencia a les principales autoridaes relixoses musulmanes:

{{cita|Quien intenten despintar la verdá evidente de que se trata d'una guerra de relixón, engañen a la nación [islámica].&lt;ref&gt;Citáu según la trescripción de ''[[Libération (periódicu)|Libération]]'' del 5 de payares de 2001, páx. 8.&lt;/ref&gt;}}

Sicasí, munchos intelectuales, como l'historiador [[Marruecos|marroquín]] [[Abdallah Laroui]] refuguen la identificación ente islam y violencia (o inclusive ente [[islamismu políticu]] y violencia) que se fai a partir de discursos como'l d'Al-Qaeda:
{{cita|Rellacionar la violencia cola ideoloxía del islam políticu ye deshonesto per dambes partes, tantu del llau musulmán como del non musulmán. Conozo la hestoria lo suficiente pa saber que tou movimientu políticu cai en dalgún momentu na tentación de recurrir a la violencia. Hubo a lo llargo de la historia terrorismu puritanu, terrorismu [[xacobín]], terrorismu [[nihilista]], terrorismu [[anarquista]], terrorismu [[sionista]], terrorismu [[hinduista]] y terrorismu [[confucianu]]. Podría allargar la llista y señalar que los homes que fixeron d'esto una teoría fondamente ellaborada, como [[Bakunin]] o [[Georges Sorel]], nun pensaron en nengún momentu nel islam.&lt;ref&gt;Abdallah Laroui: ''La modernización de Marruecos'' ([http://www.casaarabe-ieam.es/index.php?modulo=contenido&amp;idioma=es&amp;id=81&amp;seccion=9 CasaArabe-IEAM.es])&lt;/ref&gt;}}

== Ver tamién ==
* [[At-Tawba|Azora 9]]
* [[Comerciu árabe d'esclavos]]
* [[Ijtihad]]
* [[Islamismu]]
* [[Itmam al-hujjah]]
* [[Xurisprudencia militar islámica]]
* [[Muyahidín]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Bibliografía ==
* A. García Sanjuán, &quot;[http://www.durango-udala.net/portalDurango/RecursosWeb/DOCUMENTOS/1/1_1947_3.pdf Bases doctrinales y xurídiques del yihad nel derechu islámicu clásicu (sieglos VIII-XIII)]&quot;, en ''Clio &amp; Carmen'' 6 (2009), páxs. 243-277.
* S.K. Malik, ''[http://wolfpangloss.files.wordpress.com/2008/02/malik-quranic-concept-of-war.pdf The Quranic Concept of War]'', Lahore, 1985.
* N. Melis, “Il concetto di ğihād”, en P. MANDUCHI (coord.), ''Dalla penna al mouse. Gli strumenti di diffusione del concetto di ğihād'', Milán, 2006, páxs. 23-54.

== Enllaces esternos ==
* [http://www.islamreligion.com/es/articles/238/ Jihad y Terrorismu]
* [https://web.archive.org/web/20070105020600/http://www.jihadmonitor.org/ JihadMonitor.org Publicación especializada sobre terrorismu yihadista]
* [http://www.libreria-mundoarabe.com/Boletines/n%BA54%20Nov.07/SignificadoEspiritualYihad.html El significáu espiritual del yihad.] por Seyyed Hussein Nasr. Revista Alif Nûn nº 54, payares de 2007


{{Tradubot|Yihad}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Yihad| ]]
[[Categoría:Idioma árabe]]</text>
      <sha1>o0i19huyj52f0o3bdqwzv27zpevm3u5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jeddah Tower</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128341</id>
    <revision>
      <id>4488283</id>
      <parentid>4473774</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:39:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9313" sha1="84hodlc2xf6iun92dpcigg2p0934yv7" xml:space="preserve">{{eventu futuru|edificiu}}
{{Edificiu}}

La '''Jeddah Tower'''&lt;ref name=ctbuh /&gt; o '''Torre Yeda''', enantes llamada '''Kingdom Tower''' ({{lang-ar|برج المملكة}} '''Burj al-Mamlaka'''), ye un [[rascacielos]] en construcción que se va terminar ente 2020 y 2021. El proyeutu anunció'l 2 d'agostu de 2011 y ta dirixíu pol arquiteutu d'Estaos Xuníos [[Adrian Smith (arquiteutu)|Adrian Smith]] —el cual tamién diseñó'l [[Burj Khalifa]], l'actual rascacielos más altu del mundu—. Va Tar allugáu na ciudá de [[Yeda]], n'[[Arabia Saudita]], y va tener el récor del edificiu más altu del planeta, midiendo aproximao 1&amp;nbsp;000 metros d'altor (va ser la primer torre en superar el quilómetru d'altu). 

Primeramente la construcción proyeutar en 1&amp;nbsp;600 metros d'altor, pero en mayu de 2008 los datos refundiaos polos estudios del suelu revelaron que nun sería posible, polo que s'amenorgó a 1&amp;nbsp;000 metros. Va Ser de planta triangular, coles mires de soportar meyor les fuercies exercíes polos vientos. La preparación del terrén empecipiar en xineru de 2012, ente que la so construcción empezó'l 24 de xunu de 2013.

== Datos ==
La Jeddah Tower va ocupar un área de 243&amp;nbsp;866 m² y va tener dientro un hotel [[Four Seasons]] y un área de departamentos de la mesma empresa, espacios d'oficina, apartamentu de luxu y amás la plataforma d'observación más alta del mundu. Esta edificación va cuntar con 58 ascensores que van viaxar a una velocidá de 10 m/s y 12 escaleres mecániques distribuyíes por tola torre. D'alcuerdu a los cálculos, solo va tardase un minutu y cuarenta segundos en llegar

== Llinia temporal ==
{{desactualizáu}}

En mayu de '''2008''', les pruebes del suelu refundiaron duldes sobre si l'allugamientu propuestu podría soportar un rascacielos de 1&amp;nbsp;600 metros. Finalmente informaron que'l proyeutu fuera amenorgáu hasta los 1&amp;nbsp;000 m. Darréu propúnxose un proyeutu diseñáu pol arquiteutu [[Pickard Chilton]] y cola ayuda de [[Omrania &amp; Associates]] que diba tener un altor d'ente 1&amp;nbsp;000 y 1&amp;nbsp;050 metros. El rascacielos diba ser bien paecíu a la [[Mile-High Tower]].&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Diseño anterior de la Kingdom Tower|url=http://1.bp.blogspot.com/-NsggaFY5xJM/TaxcnzKz2RI/AAAAAAAAAiw/Zzug7-UuaCs/s1600/3.jpg |fechaaccesu=1 de marzu de 2013}}&lt;/ref&gt; Nel añu [[2011]] el diseñu de [[Pickard Chilton]] foi reemplazáu pol d'[[Adrian Smith (arquiteutu)|Adrian Smith]].

Informes nel añu '''2009''' suxirieron que'l proyeutu quedara en suspensu por cuenta de la crisis económica mundial y que [[Bechtel]] (l'antigua empresa d'inxeniería) taba &quot;nel procesu de poner fin a la so participación nel proyeutu&quot;. [[Kingdom Holding Company]] rápido criticó los informes de prensa, aportunando en que'l proyeutu nun fuera dexáu de llau.

En marzu de '''2010''', [[Adrian Smith (arquiteutu)|Adrian Smith]], de [[Adrian Smith + Gordon Gill Architecture]], foi escoyíu como l'arquiteutu preliminar. Amás del edificiu [[Burj Khalifa]], [[Adrian Smith (arquiteutu)|Adrian Smith]] diseñara una serie de grandes rascacielos; [[Nanjing Greenland Financial Center]] en [[Nanjing]] ([[China]]), el [[Trump International Hotel and Tower (Chicago)|Trump International Hotel and Tower]] en [[Chicago]] ([[Estaos Xuníos]]), y la [[Torre Jin Mao]] en [[Shanghai]] ([[China]]).

N'ochobre, los propietarios ([[Kingdom Holding Company]]) roblaron un alcuerdu de desenvolvimientu con [[Emaar Properties]]. L'altor final del edificiu yera cuestionable, pero taba na llista inda pa ser más d'un quilómetru. Kingdom Holding Company dixo que la construcción avanzaba.

En marzu y abril de '''2011''', delles axencies de noticies informaron que'l diseñu de la torre “Mile-High Tower” fuera aprobáu y que l'edificiu costaría casi 30&amp;nbsp;000 millones de [[USD|dólares]] (112&amp;nbsp;500 millones de [[Riyal saudín|riyales saudinos]]). Esti diseñu diba ser considerablemente más grande que'l diseñu actual, con una superficie de 3&amp;nbsp;530&amp;nbsp;316 m². Surdieron munchos rumores alrodiu de los diseños del rascacielos, como que sería tan alto que la parte cimera conxelar na nueche, utilizaríense helicópteros pa la construcción, los paracaíes seríen parte del plan d'escape en casu de quema, y que un viaxe n'ascensor hasta'l visu tomaría 12 minutos nun ascensor típicu y cinco minutos nun ascensor d'alta velocidá.

A principios d'agostu, el [[Grupu Saudi Binladin]] foi escoyíu como'l principal contratista de construcción cola firma d'un contratu 4&amp;nbsp;600 millones de [[Riyal saudín|riyales saudinos]] (1&amp;nbsp;230 millones de [[USD|dólares]]), menos de lo que costó construyir el [[Burj Khalifa]] (1&amp;nbsp;500 millones de [[USD|dólares]]). El [[2 d'agostu]] informóse que'l proyeutu diba ser de 1&amp;nbsp;000 m (3&amp;nbsp;281 ft) d'altor con una superficie de 530&amp;nbsp;000 m² y que tomaría 63 meses pa la construcción (5 años y 3 meses).

La preparación del terrén empecipiar en xineru de '''2012'''. Amás, per primer vegada, los arquiteutos [[Gordon Gill]] y [[Adrian Smith (arquiteutu)|Adrian Smith]] anunciaron oficialmente la so participación nel proyeutu.

El 22 de setiembre remató la financiamientu del rascacielos.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Financiamientu pa la Kingdom Tower completada|url=http://www.kingdomtowerskyscraper.com/Financing-for-Kingdom-Tower-complete.html|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150608153958/http://www.kingdomtowerskyscraper.com/Financing-for-Kingdom-Tower-complete.html|fechaarchivu=2015-06-08}}&lt;/ref&gt; Dempués de 20 meses de convencer a los inversores, el financiamientu taba finalmente llista pal proyeutu de Kingdom Tower. [[Talal Al Maiman]], direutor xeneral de [[Kingdom Real Ta Development Co.]], dixo nuna entrevista en [[Shanghai]] que tolos detalles sobre'l financiamiento fueron aldericaos colos inversores y que'l proyeutu podía siguir alantre yá que nun esistíen torgues financieres. &quot;Tenemos tolos inversores, tol financiamiento, tol dineru que precisamos.&quot;, dixo [[Talal Al Maiman]].

N'ochobre la empresa alemana [[Bauer (empresa)|Bauer]], con un contratu de 25 millones d'[[euros]], construyó 270 pilotes de 1,5 - 1,8 metros de diámetru y de una fondura de 110 metros. Emplegar dos plataformes de pilotes BG28 y dos plataformes de pilotes BG40. Nel comunicáu de prensa oficial de [[Bauer (empresa)|Bauer]] mentóse que la torre cuntaría con 1&amp;nbsp;001 metros. Sicasí, especúlase que l'altor previstu nel artículu nun puede ser la definitiva.

El 21 de febreru de '''2013''', la [[Jeddah Economic Company]] (JEC) anuncio que la empresa conxunta ente [[EC Harris]] y [[Maze]] ganó'l contratu de xestión del proyeutu pal edificiu Kingdom Tower.

El CEO de JEC, [[Waleed Abduljaleel Batterjee]], dixo que la razón pola que [[Maze]] fora contratáu ye pa utilizar el mesmu equipu que trabayó nel [[The Shard]] de [[Londres]]. Per otru llau, [[EC Harris]] tenía una llarga llista de proyeutos na rexón, incluyendo'l [[Grand Millenium Al-Wahda Hotel]], d'[[Abu Dhabi]].

El día 2 de mayu, anuncióse que la compañía nacional d'agua d'[[Arabia Saudita]] roblara un contratu por valor de 587 millones de [[USD|dólares]] (2&amp;nbsp;200 millones de [[Riyal saudín|riyales saudinos]]) pa suministrar agua pa la [[Jeddah Economic Company]].&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Contrato de suministración d'agua|url=http://www.kingdomtowerskyscraper.com/$587-million-water-contract-signed-for-the-Kingdom-Tower.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130713085832/http://kingdomtowerskyscraper.com/$587-million-water-contract-signed-for-the-Kingdom-Tower.html |fechaarchivu=13 de xunetu de 2013|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Los detalles del alcuerdu fixeron públicos pola Axencia de Prensa Saudita. Acordies con el contratu robláu, la Compañía Nacional d'Agua va suministrar 156&amp;nbsp;000 metros cúbicos d'agua al día mientres 25 años.

La torre empezó la so elevación el 27 de xunu de '''2014''', lo que seria l'empiezu oficial de la so construcción.

A finales de '''2015''', el nome del edificiu camudó de ''Kingdom Tower'' a ''Jeddah Tower'', en referencia a la ciudá na que s'alluga. 

Escontra xunu de '''2016''' llévense construyíes 42 de les 170 plantes.

== Construcción ==

=== Cimiento ===
Los cimientos son de dos tipos, unu de pilotes de [[formigón]] de 0,75 metros de radio (forma circular) y de 45 metros de fondura, y los otros pilotes de 2,8 metros de llargu y 1,2 metros d'anchu (forma rectangular) y de 85 a 120 metros de fondura. Con estos cimientos iguala a les [[Torres Petronas]] de [[Kuala Lumpur]] ([[Malasia]]).

== Galería ==
&lt;gallery mode=packed heights=150&gt;
Imaxe:KT Building Progress 10-JAN-2015 04.png|Xineru de 2015.
Imaxe:KT Building Progress 07-Jun-2015 01.jpg|Xunu de 2015.
|Xineru de 2016.
|Marzu de 2016.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery mode=packed heights=150&gt;
|Xunu de 2016.
Imaxe:Jeddah Tower Building Progress as of 13-Jul-2016 002.jpg|Julio de 2016.
Imaxe:Jeddah Tower Building Progress as of 02-Dec-2016 001 (cropped).jpg|Avientu de 2016.
|Abril de 2017.
&lt;/gallery&gt;

== Ver tamién ==
* [[Rascacielos en Arabia Saudita]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

{{Tradubot|Jeddah Tower}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Arquiteutura d'Arabia Saudita]]
[[Categoría:Rascacielos d'Arabia Saudita]]</text>
      <sha1>84hodlc2xf6iun92dpcigg2p0934yv7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Muscle car</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129494</id>
    <revision>
      <id>4488291</id>
      <parentid>4467669</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:44:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30321" sha1="4jz5sqxlybl876sucbynbyaprpb9d9r" xml:space="preserve">{{Vehículu}}
El conceutu '''&quot;muscle car&quot;''' referir a un automóvil de tamañu mediu-grande, con traces deportives y &quot;musculosos&quot;, cualidaes que la faen bien llamativu y dan-y un aspeutu &quot;agresivu&quot;, con un motor bien potente y un preciu de compra relativamente baratu y, en concencia, más accesible al gran públicu qu'otros deportivos.&lt;ref&gt;[http://musclecarsamerica.com/]&lt;/ref&gt;

Ente les carauterístiques comunes &quot;non escrites&quot; que tamién tienen de normal los &quot;muscle cars&quot; tán: procedencia norteamericana, nun ser bi-plaza, nun ser demasiáu luxosos, de normal ser coupés, tener tracción trasera y ser impulsaos por motores V8 y n'ocasiones V6. Por estensión tamién esistieron un gran númberu de sedanes, o inclusive rancheres con motores d'alta potencia, catalogaos popularmente como &quot;muscle cars&quot; tal como'l [[Dodge Charger]]. 

Los &quot;muscle cars&quot; fueron producíos históricamente n'EE.XX. per General Motors, Chrysler, Ford o AMC, dende la década de los sesenta. Los exemplos actuales más significativos y populares de &quot;muscle cars&quot; son el [[Chevrolet Camaro]], [[Chevrolet Chevelle]], el [[Dodge Charger]], el [[Dodge Challenger]], [[Ford Mustang]] y [[AMC Javelin]].

== ''Muscle cars'' nel mundu ==
* N'[[Arxentina]], les marques [[Chevrolet]] y [[Dodge]] producieron dos modelos bien aclamaos de &quot;Muscle Cars&quot;. La primera, foi productora de la tercer xeneración americana del [[Chevrolet Nova]], que nesti país foi rebautizado como [[Chevrolet Chevy|Chevy]]. Esti modelu, foi primeramente presentáu nuna versión sedán de 4 puertes que caltenía munchos traces físiques de la versión coupé del Nova, que tamién sería producida y comercializada n'[[Arxentina]] unos años más tarde. En cuantes que Dodge produció n'Arxentina una serie de vehículos basaos na [[Dodge_Dart#Cuarta_generaci.C3.B3n_.281967-1976.29|cuarta xeneración del Dodge Dart]] y que recibieren el nome de [[Llinia Dodge (Arxentina)|Llinia Dodge]]. Esti vehículu presentó versiones sedán y coupé, que de la mesma fueron un rediseño llocal del modelu Dart y que dependiendo del so nivel d'equipamientu, recibía distintos nomes ([[Dodge Polara|Polara]], [[Dodge Coronado|Coronado]], RT y [[Dodge GTX|GTX]]). En contrapartida a estes marques, tantu [[Ford]], como'l productor nacional [[Industries Kaiser Arxentina|IKA]], responderíen cola producción de dos sedanes d'altes prestaciones, como la [[Ford Falcon (Arxentina)|versión arxentina del Ford Falcon]] y un deriváu del modelu norteamericanu [[Rambler American]], denomináu [[IKA Torino]], que amás de la so versión sedán, presentaría una versión coupé la cual terminaría siendo bien aclamada y popularizada nel ámbitu automotor arxentín.
* N'[[Australia]], les marques históriques [[Ford]] y [[Holden|Holden (GM)]] producieron distintes xeneraciones de los modelos [[Ford Falcon (Australia)|Falcon]] y [[Holden Commodore|Commodore]] respeutivamente, siendo estos producíos na actualidá como dos sedanes d'altes prestaciones, utilizaos tamién pal desenvolvimientu de competencies de turismos. Coles mesmes, Holden produció una versión llocal del modelu alemán [[Opel Commodore|Opel Commodore A coupé]], que fuera bautizáu como [[Holden Monaro]], ente que nel añu [[2013]], empezó col desenvolvimientu y producción en xunto col so par americana [[Chevrolet]], d'una versión del sedán Holden VF Commodore SS pa la so venta nos [[Estaos Xuníos]], onde foi redenominado como [[Chevrolet SS]].&lt;ref&gt;[https://www.bolido.com/2013/02/este-ye-el-chevrolet-ss-2014/ ESTE YE EL CHEVROLET SS 2014. ''Bólidu - 17-02-2013'']&lt;/ref&gt; Coles mesmes, amás d'estos dos marques, [[Chrysler|Chrysler Australia]] produciría una versión llocal del modelu americanu [[Plymouth Valiant]], que fuera bautizáu como [[Chrysler Valiant]]. Esti modelu pasó por múltiples xeneraciones, siendo conocíes como Serie RV1 (1962), Serie SV1 (1962/63), Serie AP5 (1963-1965), Serie AP6 (1965-66), Serie VC (1966-67), Serie VE (1967-1969), Serie VF (1969-70), Serie VG (1970-71), Serie VH (1971-1973), Serie CH (1971-1973), Serie VJ (1973-1975), Serie CJ (1973-1974), Serie VK (1975-76), Serie CK (1975-76), Serie CL (1976-1978) y Serie CM (1978-1981).
* En [[Brasil]], los llamaos &quot;Trés Grandes de Detroit&quot; produciríen llocalmente modelos de Muscle Car, que tamién fueren utilizaos pa competiciones deportives. Nel casu de [[Dodge]], la filial brasilana produció una versión llocal de la cuarta xeneración del americanu [[Dodge_Dart#Brasil|Dodge Dart]], que foi presentáu en versiones sedán (Dart) y coupé (Charger brasilanu). La so producción duró dende [[1969]] a [[1981]]. Pel llau de [[Ford]], en [[1973]] producióse una versión llocal del [[Ford Maverick]] al cual (por cuenta de qu'en esi entós [[Ford Motor do Brasil]] siguía trabayando con dellos escedentes de la compra que realizara de la [[Willys Overland do Brasil]]) fornir nun primer momentu con un impulsor de 6 cilindros en llinia d'orixe Willys. Años más tarde, empezaría la producción de modelos con motor V8, pero estos llegaríen nel ocaso de la so producción, que foi atayada nel añu [[1979]]. Finalmente, [[General Motors]] presentaría nel añu [[1968]] una versión llocal del modelu alemán [[Opel Commodore]], que foi rebautizado como [[Chevrolet Opala]]. L'orixe d'esti nome, dar de la combinación de los términos &quot;Opel&quot; y &quot;Impala&quot;, quien dan la connotación del orixe alemán del so carrozado, pero que tamién fai alusión a la so impulsor, un Chevrolet de 6 cilindros en llinia y 250 pulgaes cúbiques, orixinariu del modelu d'Estaos Xuníos [[Chevrolet Impala|Impala]]. De los trés modelos reflexaos, el Opala foi'l vehículu que más tiempu se caltuvo en producción, algamando más de 20 años de producción initerrumpida y llegando a una producción neta de más de 1.000.000 d'unidaes y ostentando el títulu del &quot;auto nacional&quot;, convirtiéndose en tou un iconu de la industria automovilística brasilana.
* [[Méxicu]] produció nel so momentu dalgunos míticos modelos. Automex (Chrysler)ufiertó al públicu'l Dodge Coronet Sedán 2 puertes, el Dart GTS 2 puertes, el Barracuda Sedán 2 puertes, el Dodge Super Bee, el Dodge Magnum según tamién el Valiant Super Bee, únicu nel país y envidiáu nos Estaos Xuníos. Vehículos Automotores Mexicanos (VAM) armó'l Javelin con un esclusivu motor Seis (282 pulgaes cúbiques). Chevrolet y Ford tamién comercializaron dellos modelos especiales en Méxicu. Ford pel so llau dio-y a Mexico el poderosu Maverick Shelby, un auto especial y del que se producieron poques unidaes. La dómina de los ''muscle cars'' en Méxicu ye similar a l'americana dende 1964 a 1976 aproximao.
* [[Xapón]] tamién vio dellos ''muscle cars'' sobremanera nos 60 pero de manera bien amenorgada yá que n'años vinientes naceríen coches como'l [[Nissan Skyline]].
* [[Sudáfrica]] tamién tuvo ''muscle cars'' dalgún tiempu afaciendo coches de tamañu mediu y compactos provenientes d'Estaos Xuníos. 
* [[Colombia]] tuvo nel so tiempu'l Dodge Demon y Coronet pero solu nes sos primeres xeneraciones.
En resume los ''muscle cars'' tuvieron cierta puxanza solamente nel continente americanu ente que pal restu del mundu quedaron llindaos a una presencia discreta ente coleicionistes y aficionaos, dalgunos d'ellos en países como España, Inglaterra, Francia y Xapón, ente otros que tuvieron contautu direutu con Estaos Xuníos.

Una gran mayoría de ''muscle cars'' son forníos con grandes motores V8, a esceición del Buick Regal Grand National, forníu con un motor V6 3.8l turbo. Falando puramente, un ''muscle car'' ye un coche de tamañu mediu, con un preciu razonable y empobinao a les altes prestaciones gracies a los sos potentes motores V8.

La era de los ''muscle cars'' empezó a mediaos de los 60 y acabó, cola crisis del petroleu a mediaos de los 70, cuando los mozos deseyaben tener un coche distintu al que tendríen los sos padres, con altes prestaciones y apariencia potente, pero algamadizu económicamente. Toos estos conceutos llueu se convirtieron nun filón pa les grandes marques americanes, y aína supieron saca-y partíu a esti nuevu tipu de coches. En pocos años, Ford, Chevrolet, Pontiac, Oldsmobile o Dodge tuvieron el so propiu ''muscle car'' nel mercáu. Inclusive delles marques tuvieron dellos modelos nes sos files.

Eso sí, non tolos Mustang, Firebird, Charger o Camaro yeren ''muscle cars''. Esta definición aplicábase namái a les versiones más potentes de ciertos modelos de preciu mediu apaecíos naquellos años. Pero esto yera una arma de doble filu y foi bien usada pola industria automovilística de los Estaos Xuníos d'América. Non toos podíen dexase un Ford Mustang Boss 429 o un Chevrolet Camaro Z28, pero sí que taben dispuestos a mercar un Mustang o un Camaro con dellos extras, más baratu y ensin tanta potencia.

== Coches consideraos ''muscle cars'' ==
Magar non tolos autos son consideraos ''muscle cars'' marques como [[Cadillac]] y [[Lincoln (automóvil)|Lincoln]] o modelos como [[Ford LTD]], [[Dodge Monaco]] y [[Chrysler]] [[Chrysler Imperial|Imperial]] cuntaben con motores grandes y d'alta potencia pero yeren autos bien luxosos y caros que nun taben al algame de cualesquier na so dómina polo que nun son consideraos ''muscle cars'' puros.

Los ''muscle cars'' pueden allugase estremándolos en 6 bloques.

=== Compautos ===
Estos coches carauterizar por tener dimensiones pequeñes y ser los más baratos dientro de la categoría de los ''muscle cars''. El primer compautu en tener una versión de ''muscle car'' foi'l Chevrolet Nova SS de 1963, forníu col motor V8 de 327 pulgaes cubicas. El postreru compactu ''muscle car'' foi'l Dodge Aspen R/T de 1980, xunto col so ximielgu, el Plymouth Volara RoadRunner. Esistieron más compactos nel mercáu americanu, pero non toos fueron consideraos ''muscle cars''. Autos como'l Pontiac Ventura, Buick Apollo, Oldsmobile Omega, Mercury Comet (1971-1977), Ford Falcon y Ford Maverick quedaron fora d'esta categoría, anque nel casu d'esti postreru esistieron delles versiones deportives y estétiques como'l Grabber, el Spring y el Stallion, pero nenguna llegó a tener prestaciones al altor d'un ''muscle car'', debíu en gran parte al so motor foi un V8 302 de serie, non d'altu desempeñu. 
Los ''muscle cars'' compautos reconocíos fueron:
1953-1659 Studebeaker Hawk 
* 1964 Ford Mustang
* 1969 AMC Hurst SC Rambler
* 1971 AMC Hornet SC/360
* 1963-1973 Chevrolet Nova SS
* 1967 Dodge Dart GT
* 1968-1970 Dodge Dart GTS
* 1969-1973 Dodge Dart Swinger 340
* 1971-1972 Dodge Dart Demon 340
* 1973 Dodge Dart Sport 340
* 1971-1973 Plymouth Valiant Scamp 340
* 1970-1973 Plymouth Duster 340
* 1970 Plymouth Barracuda
* 1971 Plymouth Cuda
* 1970 Chevrolet Camaro
* 1969 Dodge Charger y Challenger
* 1970 Dodge Super Bee
* 1971 Pontiac Firebird

=== Medianos ===
Los ''muscle cars'' medianos son consideraos los coches ideales d'altu desempeñu, yá que nun son tan avolumaos y difíciles de remanar como los autos de gran tamañu, amás de que representen una meyor apariencia en comparanza con un auto compactu. El postreru ''muscle car'' medianu foi'l Chevrolet Chevelle Llaguna de 1976.

* 1970 AMC Rebel Machine
* 1965-1973 Buick Skylark
* 1965-1973 [[Chevrolet Chevelle]]/Malibu SS
* 1967-1970 Dodge [[Coronet]] R/T
* 1966-1970 [[Ford Motor Company|Ford]] [[Fairlane]] GT
* 1972-1973 Ford Gran Torino GT
* 1965-1973 Oldsmobile Cutlass
* 1966-1969 Mercury Comet
* 1965-1973 Pontiac LeMans

=== Entemedios o “puros” ===
La mayoría de los ''muscle cars'' entemedios son los llamáu puros”:
* 1968-1970 AMC AMX
* 1971 AMC Matador Machine
* 1965-1972 Buick GS/GSX
* 1970-1971 Chevrolet Monte Carlo SS
* 1966-1973 Dodge Charger R/T, 500 y Rallye
* 1968-1970 Dodge Super Bee
* 1968-1971 Ford Torino GT/Torino Cobra *
1965-1972 Oldsmobile 442
* 1968-1971 Mercury Cyclone
* 1964-1972 Pontiac GTO
* 1964 chevrolet impala * 
1968-1973 Plymouth RoadRunner

=== Grandes o de tamañu completu ===
* 1964-1971 Ford Galaxie Big Block
* 1964-1969 Chevrolet Impala *
1964-1969 Pontiac Catalina 2+2
* 1964-1969 Buick Wildcat GS
* 1964-1973 Buick Riviera GS
* 1964 Dodge Polara 440 Max Wedge
* 1970 Chrysler Hurst 300

=== Poni cars ===
* 1964-1973 Ford Mustang Fastback, GT, Mach 1, Boss 302/429/351
* 1970-1973 Ford Maverick 302
* 1967-1970 Mercury Cougar GT, Eliminator
* 1964-1973 Plymouth Barracuda Formula S, Hemi 'Cuda, 440+6, 'Cuda 383, 'Cuda AAR y 'Cuda 340
* 1970- 1974 Dodge Challenger R/T Hemi 426, Hemi 440
* 1967-1973 Chevrolet Camaro SS, RS, Z/28 y Z-L1
* 1967-1973 Pontiac Firebird Formula y Trans Am
* 1968-1973 AMC Javelin

=== Especiales ===
* 1969 Dodge Charger Daytona
* 1969 Ford Torino Talladega
* 1970 Plymouth RoadRunner Superbird
* 1967-1969 Chevrolet Yenko S/C Camaro
* 1967-1970 Chevrolet Yenko S/C Nova y Yenko Deuce Nova
* 1968-1969 Chevrolet Yenko S/C Chevelle
* 1965-1969 Ford Shelby Mustang GT350
* 1965-1969 Ford Shelby Mustang GT500
* 1968 Dodge Mr Norm's GSS Hemi Dart
* 1968 Plymouth Mr Norm's Hurst Hemi Barracuda.
* 1970 Dodge Charger r/t
* 1969 Dodge Charger Daytona r/t

== Orixe de los ''muscle cars'' ==
La producción regular de coches suspender por dellos años mientres la década de 1940 por cuenta de la segunda guerra mundial, y nun foi hasta la década de 1950 que se dio una nueva meyora na industria automovilística. Esto, xunto cola nueva revolución xuvenil de la década de los 60 abrió'l camín de los ''muscle cars''. 

Los mozos d'aquelles dómines queríen coches distintos a los que teníen los sos padres, que representaren la so llibertá y estilu. Pero por ser nuevos, nun disponíen del dineru abondo pa un auto d'altu rendimientu (por casu, el Chevrolet Corvette, o'l Ford Thunderbird).

A principios de los sesenta los automóviles baratos yeren los Ford Falcon y los Rambler American, que nun ufiertaben motores y carroceríes deportives. Tocantes a los automóviles medianos qu'apenes empezaren a surdir, tamién escarecíen de prestaciones y versiones deportives. Un Ford Fairlane o un Rambler Classic yeren más vistos como aptos pa ser el segundu coche familiar. Y pela so parte, los automóviles de tamañu grande empezaron a tener motores d'altu rendimientu, pero con un preciu eleváu. Tal foi'l casu del Impala SS, el Galaxie 427, el Dart Wedge 413 y los Chrysler Serie 300. 

Nun foi hasta 1964, cuando s'introdució'l Pontiac GTO, que los ''muscle cars'' empezaron a tener un mayor apoxéu. Esto empezó a definir a los ''muscle cars'' como automóviles con carroceríes deportives, d'aspeutu musculosu¨, con motores d'altu rendimientu, espaciu abondu pa cuatro pasaxeros y preciu accesible. Básicamente tratábase d'un auto de carreres que pudiera conducise tolos díes pa dir al trabayu y que pudiera usase pa competir les fines de selmana.

== Política pa los ''muscle cars'' ==
La construcción de los ''muscle cars'' volvióse rápido una responsabilidá mientres esti periodu. El Grupu de Seguridá Automotríz, lideráu por [[Ralph Nader]], criticó la idea d'ufiertar coches tan potentes, sobremanera al públicu más nuevu. La gran potencia de los ''muscle cars'' fixo patente la probe seguridá de munchos coches contemporáneos, según la severa llimitación de los sos neumáticos. En respuesta, la industria de la seguridá automovilística empezó a imponer escesivos recargos nos modelos más potentes, alzando'l preciu y sacando a munchos ''muscle cars'' de les posibilidaes de los sos compradores. Per otru llau, y casi simultáneamente, la esmolición pola [[contaminación atmosférica]], empobinó l'interés de Detroit de la potencia al control d'emisiones. El problema volvióse más complicáu en 1973, cuando la [[Organización de Países Esportadores de Petroleu|OPEP]] empezó a racionar y a aumentar el preciu de la gasolina.

== Dempués de la era ''muscle car'' ==
En 1970 la mayoría de los ''muscle cars'' vivíen el so últimu añu nel mercáu. Dalgunos despidíense y otros preparábense pa reenfocarse n'otru segmentu. En 1973 empezó la decadencia del ''muscle car'' y el ocaso d'esta era. La mayoría de los motores tuvieron qu'amenorgar drásticamente la so potencia (un exemplu ye'l Chrysler 440, que si na so máxima rellumanza alcnzó 390&amp;nbsp;hp (440 Six-Pack), nos sos últimos años namái producía cerca de 225&amp;nbsp;hp) por cuenta de les estrictes lleis anticontaminantes y la crisis de petroleu, asina que la mayoría de les compañíes optaron por dexar de fabricar los sos motores grandes y utilizar motores de bloque pequeñu.

En 1974 los ''muscle car'' entraben na so recta final. Los que se basaben n'autos de producción regular con opción deportiva pudieron sobrevivir, pero los deportivos puros nun sobrevivieron más allá d'esi añu. Sumieron del mercáu la mayoría de los ''poni cars'' como'l Plymouth Barracuda y el Dodge Challenger. El Mercury Cougar dexó'l segmentu de los ''poni cars'' pa convertise nun auto de luxu que compartía plataforma col Ford Torino. Pela so parte, AMC remató la producción del Javelin y el AMX. 

Nos autos más grandes, el míticu Pontiac GTO, qu'en 1974 basar nel Nova de Chevrolet, sumió dempués de ser un ésitu en ventes nos postreros 10 años. Los nomes qu'años antes yeren sinónimos d'altu desempeñu, como ''442'' o ''Grand Sport'' agora namái yeren opciones con carroceríes estilizadas. El Ford Galaxie sumió esi 1974 y nel so llugar, el luxosu LTD convertir nel tope de gama qu'ufiertaba Ford. Amás l'esitosu Mustang camudaba de xeneración anguaño, basándose nel subcompacto Pinto, disponible con motores de 4, 6 y 8 cilindros, el postreru con un desplazamientu de 302 pulgaes cubicas, lo cual punxo en desventaxa al Camaro y al Firebird.

En 1975 los ''muscle cars'' taben acabándose. Los nomes d'estos deportivos siguieron vixentes, pero yá nun correspondíen a autos d'altu desempeñu. Chrysler llanzo la so nueva xeneración de vehículos medianos, con nueves versiones del Coronet y del ''vehículu personal de luxu'', el Charger, que se basó nel Chrysler Cordoba. Pela so parte, Plymouth descatalogó al Satellite y nel so llugar entró'l Fury, que la so versión llamar Gran Fury. 1975 foi l'últimu añu del RoadRunner como auto únicu, yá que tornaría al siguiente añu como una versión del Volara. El Charger yá nun yera un automóvil ''muscle car'', pos perdiera toa'l so esencia que la caracterizaba como tal. El Charger empezó a ufiertase más como un auto de luxu, pero los inxenieros de Chrysler decidieron caltenelo. Esi añu tamién foi l'adiós de la versión super sport en Chevrolet Nova. Mentanto Ford trepaba con un motor desaxeradamente grande, el V8 460.

En 1976 morrieron otros dos ''muscle cars'': el Plymouth Duster y el Dart Sport, siendo sustituyíos polos nuevos Dodge Aspen/Plymouth Volara y les sos versiones deportives el Aspen R/T y el Volara Road Runner. Estos pueden considerase como los postreros ''mucle cars'' de Chrylser, yá que fueron producíos hasta 1980. Depués fueron reemplazaos polos autos de la plataforma K. Chevrolet perdía'l so Nova SS, unu de los postreros compactos V8 con opción deportiva. Mientres, Ford despidía al so Torino esi añu y al so motor 460.

Asina, pa 1978 tolos ''muscle cars'' escastárense. El Charger foi descontinuado esi añu y nel so llugar entraba'l Dodge Magnum, que solo seria producíu hasta 1979. Solo los poni cars sobrevivíen. Esi añu, el Mustang estrenaba la so tercer xeneración. Los compautos con motores V8 dexaron d'esistir en 1983 col Fairmont, Chrysler reemplazó los suyos colos autos de la plataforma K, y Chevrolet colos de la plataforma J.

Chevrolet tenía al Corvette y al Camaro nos 80 como los sos únicos autos deportivos V8, hasta qu'en 1983 el Monte Carlo alicó la versión SS, que foi producíu hasta 1987 xunto col so compañeru de plataforma, el Chevrolet El Camín. En 1983 tamién s'introdució al mercáu l'esitosu Buick Grand National o Regal GNX que tamién foi cesáu en 1987. A partir de 1989 Ford lanzá al mercáu al Thunderbird Super Coupe cola nueva plataforma MN12; esti auto taba forníu con suspensión independiente y frenos de discu nos cuatro ruedes, col poderosu motor ESSEX V6 de 3.8L OHV sobrealimentado. El Super Coupe tenía la tresmisión M5R2 de 5 velocidaes, derivada de los Mazda de tresmisión manual de 4 velocidaes automáticos.

El Thunderbird SC foi nomáu auto del añu en 1989 pola revista ''Motor Trend'', Ford prudentemente dicía que al máximu de 5,600 RPM, el super cargador aprovía de 12 PSI de presión, produciendo 210 caballos a 4000 RPM y 315 LB-P, yera a 2600 RPM embaxo d'una compresión 8.2:1. En marzu de 1996, ''Motor Trend'' fixo una comparancia de manexu al Thunderbird SC 1995 contra'l Chevrolet Monte Carlo Z34 y al Buick Regal Gran Sport. El SC amosó'l meyor comportamientu, incluyendo la so aceleración de 0 a 96&amp;nbsp;km en 7 segundos y terminar el cuartu de milla en 15 s a 141&amp;nbsp;km/h. D'últimes amosaba un meyor comportamientu que los otros. L'autor del artículu, Don Sherman, escribió: ''el Buick Regal ye competente, un modelu alcontradizu y con preciu curiosu, pero ye una tontura llamalo Gran Sport. Nada ye grande nin deportivu nel modelu. El Monte Carlo precisaría pasar a un V8 y a un añu de refinamientos pa erradicar esos errores calidable. Esto dexa al Thunderbird SC como'l ganador de la prueba. Ye lejanamente sofisticáu y les sos soluciones son les d'un coupé de cuatro places a un bon preciu.'' Con crítiques como ésta, la medría de meyores y desenvolvimientu amosáu nos SC fíxo-y tamién una vida curtia. El Thunderbird SC foi descatalogado en 1995 al estancase nes ventes.

Podemos dicir que'l Ford Thunderbird SC y el Mercury Cougar XR-7 d'esa dómina fueron los postreros ''muscle cars'' de pesu completu de la hestoria. Al par d'estos fantásticos ''muscle cars'' atópase nes mesmes files de la Ford Motor Company el Mustang que, a diferencia del Chevrolet Camaro, caltenía un look con reminiscencies d'un ''muscle car''. General Motors, en tantu, caltenía versiones del Chevrolet Camaro y del Pontiac FireBird con aspeutos más cercanos a autos deportivos qu'a ''muscle cars''.

'''''Muscle cars'' dempués de 1973'''

'''70's (1973-1979)'''

AMC
* 1973-1974 AMC Javelin AMX
* 1974-1976 AMC Matador X
Chrysler 
* 1973-1974 Dodge Challenger 360
* 1973-1974 Dodge Charger 360/440
* 1973-1976 Dodge Dart Sport 340/360
* 1973-1976 Dodge Dart Swinger 340/360
* 1976-1989 Dodge Aspen R/T
* 1978-1979 Dodge Magnum
* 1973-1975 Plymouth RoadRunner
* 1973-1976 Plymouth Duster 340/360
* 1976-1979 Plymouth Volara RoadRunner/ Volara Duster
Ford
* 1971-1973 Mercury Cougar XR7
* 1973-1976 Ford Gran Torino Sport/GT
* 1973 Ford Mustang I GT, Mach 1
* 1974-1977 Ford Mustang II GT, Cobra, King Cobra, Mach 1
* 1978-1979 Ford Mustang III (Fox) GT, Cobra *
1994-2004 Ford Mustang GT, SVT Cobra y Mach 1
* 1979 Mercury Capri
GM
* 1973 Chevrolet Chevelle SS
* 1974-1976 Chevrolet Chevelle llaguna Type S-3
* 1973-1976 Chevrolet Nova SS
* 1973-1979 Chevrolet El Camín SS
* 1973-1979 Chevrolet Camaro II Z28 y Sport
* 1973-1974 Pontiac GTO
* 1973-1979 Pontiac Firebird II Formula y Trans Am
* 1973-1974 Buick Riviera GS
* 1973-1975 Buick Century GS
* 1973-1979 Oldsmobile Cutlass 442
* 1973-1975 Oldsmobile Olds/Hurst
* 1979 Oldsmobile Olds/Hurst

'''80's (1980-1989)'''

Chrysler

* 1980 Dodge Aspen R/T
* 1980 Plymouth Volara RoadRunner

Ford
* 1980-1989 Ford Mustang III (fox) GT, Cobra, SVO
* 1980-1986 Mercury Capri
* 1983-1988 Mercury Cougar / Thunderbird

GM
* 1983-1987 Chevrolet Monte Carlo SS
* 1980-1987 Chevrolet El Camín SS
* 1980-1981 Chevrolet Camaro II Z28 y Sport
* 1982-1989 Chevrolet Camaro III SS, RS, Z28 y IROC-Z
* 1984-1989 Chevrolet Corvette C4
* 1980-1981 Pontiac Firebird II Formula y Trans Am
* 1982-1989 Pontiac Firebird III Trans Am
* 1983-1987 Buick Turbo Regal y T-Type
* 1983, 1975-1987 Buick Grand National
* 1987 Buick GNX
* 1980 Oldsmobile Cutlass 442
* 1983-1984 Oldsmobile Olds/Hurst
* 1985-1987 Oldsmobile Cutlass Supreme 442

'''90s (1990-1999)'''

Chrysler

* 1992-1999 Dodge Viper RT/10, GTS, GT2

Ford

* 1989-1997 Ford Thunderbird (5.0, Super Coupe, 4.6)
* 1989-1997 Mercury Cougar (5.0, XR-7, 4.6)
* 1990-1993 Ford Mustang III (Fox) GT, SVO
* 1994-1999 Ford Mustang IV GT, SVT

GM

* 1990-1992 Chevrolet Camaro III Z28, IROC-Z, RS, SS.
* 1993-1999 Chevrolet Camaro IV Z28, RS, SS
* 1994-1996 Chevrolet Impala SS 
* 1990-1996 Chevrolet Corvette C4
* 1997-1999 Chevrolet Corvette C5
* 1990-1992 Pontiac Firebird III Trans Am
* 1993-1999 Pontiac Firebird IV Trans Am

'''00's (2000-2009)'''

Chrysler

* 2000-2002 Dodge Viper RT/10, GTS
* 2003-2006 (2008-2009) Dodge Viper SRT-10
* 2006-2009 Dodge Charger (LX) R/T, Daytona R/T, SRT-8, SRT-8 Super Bee
* 2006-2008 Dodge Magnum (LX) R/T, SRT-8
* 2006-2009 Chrysler 300C (LX) SRT-8
* 2008-2009 Dodge Challenger (LC) R/T, SRT-8

Ford

* 2000-2004 Ford Mustang IV GT, SVT, Mach 1
* 2003-2004 Mercury Marauder
* 2005-2009 Ford Mustang GT/ Shelby GT500

GM

* 2004-2007 Cadillac CTS-V
* 2005-2009 Cadillac STS-V
* 2000-2002 Chevrolet Camaro IV Z28, SS
* 2006-2007 Chevrolet Monte Carlo SS
* 2000-2004 Chevrolet Corvette C5
* 2005-2009 Chevrolet Corvette C6
* 2000-2005 Chevrolet Impala LS
* 2004-2005 Chevrolet Impala SS
* 2006-2009 Chevrolet Impala SS
* 2000-2002 Pontiac Firebird IV Trans Am
* 2004-2006 Pontiac GTO
* 2008-2009 Pontiac G8 GT, GXP

'''2010's (2010- presente)'''

Chrysler

* 2010 Dodge Charger (LX) R/T, SRT-8, SRT-8 Super Bee
* 2011-presente Dodge Charger (LD) R/T, SRT8 Hemi 392, Super Bee SRT8 Hemi 392
* 2010- presente Dodge Challenger R/T, SR-8, SRT8 Hemi 392
* 2010 Chrysler 300C SRT-8
* 2011- presente Chrysler 300 SRT8 Hemi 392

Ford

* 2010-presente Ford Mustang GT, GT/CS, Shelby GT500/ GT350, Boss 302

GM

* 2010- presente Chevrolet Camaro V Z-L1, Z28, SS
* 2010-2013 Chevrolet Corvette C6
* 2013- presente Chevrolet Corvette C7
* 2010- presente Cadillac CTS-V

== Los ''muscle cars'' anguaño ==
[[Ficheru:Ford Mustang GT Burnout.jpg|thumb|300px|Un [[Ford Mustang]], un ''muscle car'' actual.]]
Anguaño, conocemos los ''muscle cars'' como coches de la dómina na que la gasolina usaba plomu como antidetonante, y que teníen casi'l mesmu poder qu'un auto de carreres de la dómina. Un ''muscle car'' bien curiáu o restauráu íntegramente puede llegar a costar hasta'l triple o'l cuádruplu del so preciu dependiendo del modelu, marca y dómina.

En EE. XX. los ''muscle cars'' ganaron mayor cota de mercáu al convertise en sedanes de cuatro puertes realmente potente. Como exemplos d'esti enclín tenemos al Chevrolet Impala SS, Chevrolet Camaro, Pontiac Firebird y Mercury Marauder, autos que nel so curtiu periodu de comercialización ganaron adeptos como los iniciadores de los ''muscle cars'' de nueva xeneración, siendo la grana pa xenerar otros como'l Chrysler 300 y el nuevu Dodge Charger ente otros. Ente ellos taba'l Ford Crown Victoria Police Interceptor, que llabró la so lleenda gracies al so prestíu mundial como vehículu policial

Otramiente, el desenvolvimientu del ''muscle car'' al tope de les sos prestaciones recayó en modelos d'alta gama que tamién son superdeportivos como'l Dodge Viper y el Chevrolet Corvette, según delles versiones especiales potenciaes al maximo n'otros autos d'esti tipu pero medianamente accesibles. A cencielles túvose accesu a estos ''muscle cars'' modernos por cuenta de les puyes de la policía onde vendian patrullar usaes, qu'en dellos casos tamién fueron parte del tuning.

Estos coches tamién pueden competir en carreres de cuartu de milla, tantu p'aficionaos como para profesionales brindándo-y una oportunidá a los mozos entusiastes d'anguaño a redescubrir a esta clase d'autos, según ver a los sos equivalentes modernos como los ''muscle cars''. Por casu, tenemos al Ford Mustang GT Y les sos variantes d'altu desempeñu Shelby y Saleen, según Pontiac y el GTO que se produció de 2004 a 2006 forniendo'l motor LS2 Tomáu del Corvette basándose nel australianu Holden Monaro, y otros más como'l Chevrolet Camaro, el Dodge Charger y el Dodge Challenger que tamién resurdieron na dómina actual. El primeru siendo un seden y el segundu, como una interpretación moderna del so homólogu de los 70. Antes del so descontinuación, Pontiac sacu al mercáu'l G8 GXP, que tamién forne'l mesmu motor LS2 Del Corvette convirtiéndose nun seden d'altes prestaciones. Paralelu a esto los ''muscle cars'' modernos tamién tán siendo aceptaos nel Tuning, xunto a los autos xaponeses y europeos, tamién participando en carreres de Drifting.

Dalgunos tamién fueron incorporaos a les películes, como por casu el Charger de ''Fast &amp; Furious'', el Shelby GT500 &quot;Eleanor&quot; de ''60 Segundos'', el camaro na saga ''Transformers'' según tamién a sagues de videoxuegos como ''Need For Speed'', ''Midnight Club'', ''Gran Turismo 5'', ente otres. D'igual manera dellos ''muscle cars'' modernos y antiguos tamién fueron afechos pa usar combustibles alternativos, demostrando que la fuercia d'estos non solamente puede provenir de la gasolina. Coles mesmes entámase la entrada d'estos mesmos a Europa xunto con motores Diesel con pares de torsion cimeros a la gasolina.

== Ver tamién ==
* [[Ford Mustang]]
* [[Lowrider]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://members.forbes.com/fyi/2005/0407/053.html &quot;Iron Giants&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080820211818/http://members.forbes.com/fyi/2005/0407/053.html |date=2008-08-20 }} article by Finn-Olaf Jones on muscle car valuations in Forbes, April 7, 2005.
* [http://www.decodethis.com Decode This! Universal muscle car VIN Decoder.]
* [http://www.dragtimes.com/featured-muscle-cars.php Dyno Graphs and performance figures for muscle cars.]
* http://auto.howstuffworks.com/car-models-channel.htm contains detailed overviews of all major American muscle car models including options, performance, and base pricing information.
* http://www.musclecarsociety.com provides a grass roots muscle car magacín where muscle car enthusiasts share the stories of their muscle cars, clubes and shows.

{{Tradubot|Muscle car}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Tipos d'automóvil]]
[[Categoría:Muscle cars|Muscle cars]]
[[Categoría:Wikipedia:Tradubot]]</text>
      <sha1>4jz5sqxlybl876sucbynbyaprpb9d9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>François Duvalier</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129938</id>
    <revision>
      <id>4488346</id>
      <parentid>4190743</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:13:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12012" sha1="aun8jnejhrntwgilci2gzumpaeqt9pg" xml:space="preserve">{{persona}}
{{referencies|t=20160926|medicina}}

'''François Duvalier''' ({{AFI-fr|fʁɑ̃swa dyvalje}}), conocíu col nomatu de '''Papa Doc''' {{nym}}, foi un médicu y [[políticu]] [[Haití|haitianu]], presidente constitucional del so país a partir de [[1957]] y darréu, dende [[1964]] y hasta la so muerte en [[1971]], [[dictador]] d'[[Haití]] en calidá de [[presidente]] vitaliciu. Foi asocedíu pol so fíu [[Jean-Claude Duvalier]].

== Biografía ==

Duvalier nació en [[Puertu Príncipe]], la capital d'[[Haití]], nel senu d'una familia humilde d'[[Agricultura|agricultor]] orixinarios de la islla de [[Martinica]]. A pesar d'ello, consiguió empezar los sos estudios de [[Medicina]] (d'ende'l so llamatu de &quot;Papa Doc&quot;). Por cuenta de los sos llabores médicos na llucha contra'l [[tifus]], el [[paludismu]] y otres [[enfermedaes tropicales]] cola xente más desfavorecida, algamó una gran considerancia y notoriedá nel país. En [[1939]] casóse con [[Simone Duvalier|Simone Ovide]] y en [[1946]] apuerta a direutor xeneral del Serviciu Sanitariu Nacional. En [[1949]] pasó a ser Ministru de Sanidá y de Trabayu. En oponiéndose al [[golpe d'Estáu]] que llevó a cabu [[Paul Eugène Magloire]] vese obligáu a escondese y a pasar a la clandestinidá hasta que se proclama una amnistía en [[1956]].

== Primer victoria eleutoral ==
{{AP|Eleición presidencial d'Haití de 1957}}
En [[1957]] les circunstancies camuden, promúlgase una nueva Constitución y François Duvalier, sofitáu por sectores del mundu castrense, trunfa nes eleiciones, convirtiéndose en [[Presidente d'Haití]] pa un periodu de 6 años. Llevó a cabu una campaña eleutoral de tipu [[populismu|populista]], preconizando una estratexa d'afirmación de la [[negritú]], na qu'apelaba a la mayoría afrohaitiana y que s'oponía a la élite [[mulatu|mulata]] que taba nel poder. Duvalier anovó la tradición del [[vudú]] y darréu usar pa consolidar el so poder, afirmando qu'él mesmu yera un ''hougan'' (esto ye, un sacerdote vudú). Duvalier asonsañó de manera deliberada la imaxe del [[Barón Samedi]] (deidá de la muerte y los campusantos nel panteón vudú) nun intentu de resultar entá más convincente. Usaba frecuentemente gafes de sol y falaba con un fuerte tonu nasal.

== Alcuerdos con Rafael Trujillo ==
El [[22 d'avientu]] de [[1958]] ente les llocalidaes [[Jimaní]] y [[Mal Pase]], Duvalier y el so homólogu na vecina [[República Dominicana]], [[Rafael Leónidas Trujillo|Rafael Trujillo]], roblaron un alcuerdu de mutua proteición. L'alcuerdu establecía ente otres coses que nengún de los dos gobiernos dexaría nos sos respeutivos territorios actividaes subversives na so contra, nin que los exiliaos políticos realizaren propaganda sistemática afalando al emplegu de la violencia en contra de les sos Estaos.

== Conflictu con República Dominicana==
El [[19 d'abril]] de [[1963]] afayar n'Haití una conxura militar contra François Duvalier, encabezada pol teniente [[François Benoit]]. Nel actu fallíu foi asesináu'l sarxentu Paulin Montrouis, xofer de los fíos de Duvalier, el cabu Morille Mirville, el sarxentu Luc Azor, y un miembru del Voluntariáu de la Seguridá Nacional (los ''Tontons-Macoutes''), Richemond Poteau. Los sos fíos resultaron ilesos, pero Duvalier reaccionó violentamente. La Policía haitiana foi en busca de [[Francois Benoit]], principal sospechosu del atentáu. Los Tontons-Macoutes entraron a la so residencia y al nun atopar a Benoit, asesinaron al so padre, Joseph Benoit, un vieyu xuez, a la so madre, a un visitante y a los trés emplegaes doméstiques.

Al abarruntar los Tontons-Macoutes que Benoit taba escondíu na embaxada dominicana, enfusen na instalación diplomática arrodiando la casa del embaxador y esixendo la entrega del militar. El sucesu terminó cuando l'entós presidente dominicanu [[Juan Bosch]] amenació con entamar aiciones militares contra [[Haití]].

Nuna alocución per radio y televisión, el presidente Bosch afirmó:
{{cita|''El pueblu dominicanu sabe yá que la embaxada y la cancillería del nuesu país fueron violaes pola Policía haitiana. Esa aición ye una bofetada na cara de la República Dominicana, una falta que nós nun tamos dispuestos a pasar por altu. Sufrimos con gran paciencia los ultraxes del Gobiernu haitianu, pero esos ultraxes tienen que terminar yá de manera terminante. Si nun terminen nun plazu de 24 hores pondrémos-y puntu final colos medios que se topen nel nuesu algame.''|[[Juan Bosch]], [[presidente de la República Dominicana]] (1963)}} 

A otru día l'Exércitu dominicanu movilizó a les tropes escontra la frontera con [[Haití]] y parte de l'artillería pesao de les sos Fuercies Armaes foi unviada per vía marítima hasta'l puertu de [[Barahona (República Dominicana)|Barahona]], próximu a la frontera.

Depués d'acusaciones y contra-acusaciones, el Conseyu de Seguridá de la ONX condergó l'actitú d'[[Haití]] con 16 votos y 2 astenciones. Una comisión llegó a [[Puertu Príncipe]] pa investigar la situación y el Gobiernu haitianu comprometer a respetar les garantíes diplomátiques.

== Afianzamientu nel poder ==
Duvalier trabayó pa consolidar la so posición política; en sobreviviendo a un atentáu contra la so vida en [[1958]] depuró l'Exércitu pa desfacer d'elementos que pudieren se-y contrarios. 

El so mandatu pasó a ser muncho más brutal y represivu. En [[1959]], inspiráu polos [[camises negres]] del [[fascismu]] [[Italia|italianu]], creó una milicia que se conoció como Voluntarios de la Seguridá Nacional (VSN) pa protexer el so poder fora de [[Puertu Príncipe]]. Los miembros de la VSN pasaron a ser conocíos darréu como los ''Tontons-Macoutes'', y convirtiéronse nes tropes de choque del gobiernu. Puesto que estes milicies nun recibíen remuneración dalguna, ellos mesmos inventaben los sos propios medios de financiamientu al traviés del crime y l'estorsión. Pa protexer la so propia integridá, Duvalier utilizaba la Guardia Presidencial haitiana.

== Proclamación como presidente vitaliciu ==

Les presiones internacionales contra François Duvalier fixéronse más fuertes mientres la presidencia de [[John Fitzgerald Kennedy]] n'[[Estaos Xuníos]], por cuenta de la evidente apropiación de les ayudes internacionales recibíes por [[Haití]]. Esta ayuda suspendióse oficialmente en [[1962]], pero tres la muerte del presidente Kennedy (que Duvalier achacaba a una maldición qu'él mesmu había llanzáu) la tensión afloxóse abondo. L'alministración d'Estaos Xuníos cuntó que yera necesaria la presencia d'un gobiernu claramente anticomunista como yera'l d'[[Haití]] pa compensar la creciente influencia de [[Cuba]] nos países y colonies del [[Caribe (rexón)|Caribe]]. 

A mediaos de la [[década de 1960]] taba abondo claro que Duvalier nun tenía nenguna intención de dexar el poder. Modificó personalmente la Constitución y en [[1961]] volvió resultar escoyíu nes [[Referéndum presidencial d'Haití de 1961|eleiciones]] por seis años más: l'escrutiniu oficial señaló 1.320.000 votos a favor de Duvalier y nin unu solu en contra. Se autoproclamó presidente vitaliciu en [[1964]] con poderes absolutos, faciendo votar una nueva [[Constitución]] nuna Asamblea Nacional compuesta por diputaos qu'él mesmu nomaba a deu. Un mes dempués, en [[xunu]] de [[1964]], [[Referéndum constitucional d'Haití de 1964|foi refrendáu]] pol pueblu como Presidente vitaliciu con derechu a socesión. 

En [[1966]] consiguió que la [[Ciudá del Vaticanu]] dexára-y escoyer a los miembros de la xerarquía católica n'[[Haití]]. Por cuenta de ello pudo reforzar tamién el so control de la isla, al controlar tamién les instituciones relixoses.

Nesa dómina empecipióse tamién el [[cultu a la personalidá]] alredor de la imaxe de Duvalier como emblema físicu de la so propia nación. Como yá asocediera con dalgún de los sos predecesores, abarrúntase que Duvalier trató de restaurar l'[[Imperiu d'Haití]] restableciendo la [[monarquía]]. Tamién creó un impuestu obligatoriu específicu pa financiar la construcción de [[Duvalierville]], una ciudá diseñada por caprichu únicu del dictador. El dineru d'esti impuestu namái diba destináu a la construcción de dicha ciudá, diendo parar na so mayor parte a les cuentes corrientes de Duvalier.

=== El reináu del terror ===

Nel so país, Duvalier utilizó tantu l'asesinatu como la espulsión pa esaniciar a los sos adversarios políticos. Calcúlase que fueron más de 30.000 les persones asesinaes. Los ataques llevaos a cabu contra Duvalier por dellos militares fueron reprimíos con una especial durez: en [[1967]], la esplosión de delles bombes nes cercaníes del [[Palaciu Nacional (Haití)|Palaciu Nacional]] acarretó la execución de venti oficiales de la ''Guardia Presidencial''. Nesta ocasión, los barcos de la Marina bombardiaron mientres cuasi tol día'l Palaciu Nacional. Yeren barcos vieyos, trés en total que, armaos con cañones obsoletos, fixeron el so meyor esfuerciu por sublevase y derrocar a Duvalier. Nel intre de dichu día la única oposición qu'hubo de parte de les fuercies lleales a Duvalier foi l'intentu de repeler a los marinos sublevaos col únicu avión de la Fuercia Aérea, un P-54 reliquia de la [[Segunda Guerra Mundial]]. L'avión al filu del mediudía intentó ametrallar a unu de los barcos fallando toles rabaseres d'ametralladora disparaes. Les trazadoras fixeron impautu namái nel mar azul fondu de la badea. La esfriega ente barcos y el P-54 duró unos cuantos segundos. Darréu l'avión aterrizó y nun volvió desapegar más, polo que ye probable que recibiera dalgún dañu. Al filu del atapecer los barcos tomaron camín de [[Cuba]] llegando a [[Guantánamo]], onde recibieron asilu. En tierra quedaron docenes de marinos que por una o otra razón nun pudieron encetar. Les sos cases fueron escalaes y depués quemaes. Aquellos que corrieron con meyor suerte llograron abellugase nes embaxaes. [[Guatemala]] recibió, al traviés de la so embaxada en [[Puertu Príncipe]], a la familia d'unu de los capitanes que participó nel ataque. Aquelles families que nun llograron fuxir nos barcos y que nun pudieron llograr asilu en dalguna embaxada sufrieron les represalies del Gobiernu. El reináu del terror de Duvalier caltuvo'l país sol so control direutu hasta la so muerte en [[1971]], producida por cuenta de los entueyos derivaos de la [[diabetes mellitus]] que sufría.&lt;ref&gt;{{cita noticia|títulu=The Death and Legacy of Papa Doc Duvalier|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,876967,00.html|fechaaccesu=10 de payares de 2017|axencia=[[Time (revista)|Time]]|fecha=17 de xineru de 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita noticia|títulu=Jean-Claude Duvalier Fast Facts|url=http://edition.cnn.com/2013/07/16/world/jean-claude-duvalier-fast-facts/index.html|fechaaccesu=10 de payares de 2017|axencia=[[CNN]]|fecha=30 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt;

François Duvalier foi glorificado polos sos siguidores cuasi como una divinidá y a la so muerte, según la so voluntá y la Constitución qu'él mesmu diseñara, asocedió-y el so fíu, [[Jean-Claude Duvalier]], ''Baby Doc'', que pasó tamién a ser presidente vitaliciu cuntando solo con 19 años d'edá. A la muerte de François Duvalier, [[Haití]] yera'l país más probe d'[[América]], ocupaba'l primer puestu en [[analfabetismu]] y la [[salú pública]] taba nun estáu desastrosu. 

Al ser derrocáu'l so fíu en [[1986]], tres 15 años de presidencia, el cuerpu de François Duvalier foi desenterráu y tundíu ritualmente.

{{socesión
|títulu=[[Presidentes d'Haití]]
|predecesor=[[Antonio Thrasybule Kebreau]]
|socesor=[[Jean-Claude Duvalier]]
|periodu=[[1957]]-[[1971]]
}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

{{Tradubot|François Duvalier}}

{{NF|1907|1971|Duvalier, Francois}}

[[Categoría:Persones de Puertu Príncipe]]
[[Categoría:Médicos y médiques d'Haití]]
[[Categoría:Presidentes d'Haití]]
[[Categoría:Dictadores]]</text>
      <sha1>aun8jnejhrntwgilci2gzumpaeqt9pg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Janelle Monáe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131234</id>
    <revision>
      <id>4488265</id>
      <parentid>4470238</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T03:48:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 3 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17350" sha1="tlx7khna903srn67gnvuvidc3p57e23" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Janelle Monáe Robinson''' {{nym}}, conocida a cencielles como '''Janelle Monáe''', ye una [[cantante]], productora y [[actriz]] d'Estaos Xuníos.

== Trayeutoria ==

=== Entamos ===
Nació en Kansas City en [[1985]] y dende pequeña #interesar pola música.&lt;ref name=&quot;about&quot;&gt;{{cita web |url=http://randb.about.com/od/alternativerbartists/p/JanelleMonae.htm |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101228133150/http://randb.about.com/od/alternativerbartists/p/JanelleMonae.htm |fechaarchivu=28 d'avientu de 2010 |editor=About.com |títulu=Who is Janelle Monae? |idioma=inglés |fechaaccesu=21 de xineru de 2011 }}(inglés). Archiváu dende l'[http://randb.about.com/od/alternativerbartists/p/JanelleMonae.htm orixinal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101228133150/http://randb.about.com/od/alternativerbartists/p/JanelleMonae.htm |date=2010-12-28 }}, el 28 d'avientu de 2010. Consultáu'l 21 de xineru de 2011.&lt;/ref&gt; #Colar a [[Nueva York]] pa estudiar arte dramático na Academia de Musicales y Dramáticos, col enfotu de convertise n'artista de [[Musical|musicales]] en [[Broadway]]. Sicasí, Monáe recondució la so trayeutoria a la música pop, porque consideró que yera la más apropiada pa les sos aspiraciones.&lt;ref name=&quot;jenesais&quot;&gt;{{cita web |url=http://jenesaispop.com/2010/10/06/janelle-monae-the-archandroid/|editor=Jenesaispop |títulu=Janelle Monáe / The Archandroid|idioma=castellanu |fechaaccesu=21 de xineru de 2011}}(español). Consultáu'l 21 de xineru de 2011.&lt;/ref&gt; Darréu, #camudar a [[Atlanta]], onde fundó la ''Wondaland Arts Society'' al pie de collaboradores como Nate Wonder y Chuck Lightning, que se convirtieron nos sos principales sofitos pa la so carrera.

En Atlanta conoció a Big Boi, entós miembru de Outkast, quien afayó l'artista a Sean Combs, raperu y dueñu de la discográfica Bad Boy Records, cola que roblaría en [[2006]] el so primer contratu profesional. Monáe trabayó en ''Metrópolis'', concebíu en principiu como un álbum conceptual en cuatro partes, y ambientáu nun álter ego, ''Cindy Mayweather'', presente nuna comunidá d'androides. El conceutu #inspirar en distintes obres, especialmente na película alemana ''Metrópolis'' ([[Fritz Lang]], [[1927]]).&lt;ref name=&quot;popgoes&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.newsweek.com/2010/05/29/pop-goes-the-art-house.html|editor=Newsweek |títulu=Pop Goes the Art House|idioma=castellanu |fechaaccesu=21 de xineru de 2011}}(español). Consultáu'l 21 de xineru de 2011.&lt;/ref&gt;

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;El so primer EP, Metrópolis: Suite I (The Chase) ([[2007]]), publicóse namái n'internet, pero tuvo escasa repercusión, polo que Bad Boy Records #rellanzar en formatu físicu un añu dempués. El so trabayu entemecía xéneros, y recibió una bona valoración de la crítica especializada. Gracies a Metrópolis: Suite I, Monáe empezó a ser contratada en festivales musicales como SXSW, actuó como telonera de Non Doubt y foi nomada a los [[Premios Grammy]], na categoría de meyor actuación alternativa, pol so senciellu ''Many Moons''.&lt;ref name=&quot;examiner&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.examiner.com/sf-in-san-francisco/janelle-monae-has-modest-sci-fi-style|editor=San Francisco Examiner |títulu=Janelle Monae has modest sci-fi style|idioma=inglés |fechaaccesu=21 de xineru de 2011}}(inglés). Consultáu'l 21 de xineru de 2011.&lt;/ref&gt;

=== The ArchAndroid ===
En payares de [[2009]], Monáe redefinió'l so trabayu y reveló el títulu del so primer álbum, The ArchAndroid (Suites II and III), que foi publicáu'l [[18 de mayu]] de [[2010]]. Nél combinaba dos de los cuatro partes nes que diba tar estremáu'l so proyeutu, y entamó grabar un videoclip per cada cantar, pa crear una película y novela gráfica basada nel álbum. ''The ArchAndroid'' marcóse los mesmos oxetivos del so primer trabayu, entemeciendo distintos xéneros de la música moderna, cuntó cola collaboración de grupos como Of Montreal, Big Boi o [[Saul Williams]], y foi bien recibíu pola crítica. Amás, dellos cantares como ''Tightrope'' o ''Cold War'' llegaron a les llistes d'ésitos d'Estaos Xuníos.

Monáe foi premiada en 2010 pola American Society of Composers, Authors and Publishers y foi nomada a los [[Premios Grammy]] de [[2010|2011]] en dos categoríes de R&amp;B: meyor actuación alternativa (''Tightrope''), y meyor álbum contemporaneu.&lt;ref name=&quot;nominados11&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.popelera.net/eminem-lidera-las-nominaciones-de-los-premios-grammy-2011-con-10-candidaturas/|editor=Popelera |títulu=http://www.popelera.net/eminem-lidera-las-nominaciones-de-los-premios-grammy-2011-con-10-candidaturas/|idioma=castellanu |fechaaccesu=21 de xineru de 2011}}(español). Consultáu'l 21 de xineru de 2011.&lt;/ref&gt;

=== The Electric Lady ===
En 2011 empezó a trabayar nel so siguiente discu &quot;The Electric Lady&quot;, que tardó dos años en salir al mercáu. Esi mesmu añu collaboró nel senciellu &quot;We Are Young&quot; del grupu indie Fun., que foi un ésitu de ventes y llegó al númberu 1 de la llista Billboard Hot 100.

La primer tema del so nuevu álbum foi &quot;Q.U.E.E.N.&quot;, pal que cuntó cola collaboración de Erykah Badu, y publicóse el [[23 d'abril]] de [[2013]]. El so segundu adelantu foi &quot;Dance Apocalyptic&quot;, editáu a empiezos de xunetu. Nesti discu caltuvo l'estilu de los anteriores, con concesiones a xéneros musicales alternativos como'l jazz y el gospel, y amplió les sos collaboraciones con artistes como [[Prince (músicu)|Prince]], Miguel, [[Solange Knowles]] y Esperanza Spalding. &quot;The Electric Lady&quot; salió a la venta'l [[6 de setiembre]] de [[2013]].

== Estilu musical ya influencies ==
[[Ficheru:Janelle_Monae-2012-Phil.jpg|miniaturadeimagen|Janelle Monáe cantando nel festival Made in America, en [[Filadelfia]], en setiembre de 2012.]]
Janelle Monáe toma múltiples referencies artístiques, tantu del mundu musical como d'otres espresiones culturales, pa los sos trabayos. Anque nes nominaciones a los [[premios Grammy]] encuadróse-y dientro del ''[[rhythm and blues]]'', introduz distintos estilos nos sos cantares, que faen de los sos trabayos una obra conceptual. El diariu británicu [[The Guardian]] señaló que dalgunes de les sos influencies musicales fueron [[Michael Jackson]], [[David Bowie]], Erykah Badu, James Brown, Grace Jones, OutKast y Incredible String Band, ente otros munchos artistes.&lt;ref name=&quot;guardian&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.guardian.co.uk/music/2010/aug/26/janelle-monae-sister-another-planet|editor=The Guardian |títulu=Janelle Monáe: sister from another planet|idioma=inglés |fechaaccesu=21 de xineru de 2011}}(inglés). Consultáu'l 21 de xineru de 2011.&lt;/ref&gt;

Nos sos dos trabayos, Monáe fixo referencia a un álter ego llamáu ''Cindi Mayweather'', que según la cantante viviría nel añu [[Sieglu XXVIII|2719]], y taría considerada como una figura mesiánica nun mundu d'androides. Esta figura ta inspirada n'obres de [[ciencia ficción]] y especialmente na película xermana ''Metrópolis'', de [[Fritz Lang]], magar esisten otres referencies culturales nos sos trabayos, como'l [[Musical|teatru musical.]] Tocantes a la so imaxe pública, Monáe #carauterizar por vistir esmoquin o traxes discretos nos sos conciertos, de normal de #pocu colores, que define como &quot;un uniforme estándar, clásicu y un estilu de vida qu'esfruto&quot;.&lt;ref name=&quot;honey&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.theprophetblog.net/janelle-monae-covers-honey-magazine-and-talks-the-archandroid-album|editor=The Prophet Blog |títulu=Janelle Monae covers Honey magazine and talks The ArchAndroid album|idioma=inglés |fechaaccesu=21 de xineru de 2011}}(inglés). Consultáu'l 21 de xineru de 2011.&lt;/ref&gt; De la mesma, suel dir peñada con tupé, similar al d'artistes ''rockabilly''.&lt;ref name=&quot;deberias&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.seriebcn.cat/2010/10/05/musica/sis-coses-que-heu-de-saber-de-janelle-monae/?lang=es |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101231192908/http://www.seriebcn.cat/2010/10/05/musica/sis-coses-que-heu-de-saber-de-janelle-monae/?lang=es |fechaarchivu=31 d'avientu de 2010 |editor=Serie BCN |títulu=Seis cosas que deberías saber de Janelle Monáe |idioma=castellanu |fechaaccesu=21 de xineru de 2011 }}(español). Archiváu dende l'[http://www.seriebcn.cat/2010/10/05/musica/sis-coses-que-heu-de-saber-de-janelle-monae/?lang=es orixinal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231192908/http://www.seriebcn.cat/2010/10/05/musica/sis-coses-que-heu-de-saber-de-janelle-monae/?lang=es |date=2010-12-31 }}, el 31 d'avientu de 2010. Consultáu'l 21 de xineru de 2011.&lt;/ref&gt;

== Filmografía ==

=== Películes ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! Añu
! Títulu
! Rol
! class=&quot;unsortable&quot; |Notes
|-
| 2014
| ''Ríu 2''
| Dr. Monae
| VozBanda sonora&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2016
| ''Moonlight''
| Teresa
|-
| ''Hidden Figures''
| Mary Jackson
|[[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor repartu]]
|}

=== Televisión ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! Añu
! Títulu
! Rol
! class=&quot;unsortable&quot; |Notes
|-
| 2009
| ''Stargate Universe''
| Ella mesma
| Cantando &quot;Many Moons&quot;
|-
| 2010
| ''Baillando coles estrelles''
| Ella mesma
| Cantando &quot;Tightrope&quot;
|-
| 2013
| ''American Dad''!
| Stan Smith (en tresformamientu)
| Voz
|-
| 2013
| ''[[Saturday Night Live]]''
| Ella mesma
| Xunto con [[Edward Norton]]
|-
|2017
|''Electric Dreams''
|Alice
|Episodiu: &quot;Autofac&quot;
|}

== Discografía ==

=== Álbumes ===
* 2007: Metrópolis: Suite I (The Chase) (EP)
* 2010: ''The ArchAndroid'' (''Suites II and III'')
* 2013: ''The Electric Lady''

=== Senciellos ===
; Como solista
{| style=&quot;text-align: center; margin-bottom: 10px;&quot; class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Añu
! scope=&quot;col&quot; | Títulu
! scope=&quot;col&quot; | Álbum
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2006
| align=&quot;left&quot; | «Peachtree Blues»
| ''Broadcasting the Definition''
|-
| align=&quot;left&quot; | «Lettin' Go»
| ''The Audition''
|-
| 2007
| align=&quot;left&quot; | «Violet Stars Happy Hunting!»
| rowspan=&quot;3&quot; | Metrópolis: Suite I(The Chase)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2008
| align=&quot;left&quot; | «Sincerely, Jane.»
|-
| align=&quot;left&quot; | «Many Moons»
|-
| 2009
| align=&quot;left&quot; | «Come Alive (The War of the Roses)»
| rowspan=&quot;3&quot; | ''The ArchAndroid''
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2010
| align=&quot;left&quot; | «Tightrope»(con &lt;small&gt;Big Boi&lt;/small&gt;)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | «Cold War»
|-
| align=&quot;left&quot; | «Shape of Things to Come»
| {{celda|No disponible}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2013
| align=&quot;left&quot; | «Q.U.E.E.N.»(con &lt;small&gt;Erykah Badu&lt;/small&gt;)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
| rowspan=&quot;3&quot; | ''The Electric Lady''
|-
| align=&quot;left&quot; | «Dance Apocalyptic»
|-
| align=&quot;left&quot; | «PrimeTime» (&lt;small&gt;con&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt; 
&lt;small&gt;Miguel&lt;/small&gt;)
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2014
| align=&quot;left&quot; | «What Is Love»
| Banda sonora de ''Rio 2''
|-
| align=&quot;left&quot; | «Heroes»
| ''Pepsi Beats of the Beautiful Game''
|}
; Collaboraciones
{| style=&quot;text-align: center; margin-bottom: 10px;&quot; class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Añu
! scope=&quot;col&quot; | Títulu
! scope=&quot;col&quot; | Artista(s)
! scope=&quot;col&quot; | Álbum
|-
| 2009
| align=&quot;left&quot; | «Open Happiness»
| Dellos artistes
| {{celda|No disponible}}
|-
| 2011
| align=&quot;left&quot; | «We Are Young»
| fun.
| ''Some Nights''
|-
| 2013
| align=&quot;left&quot; | «Special Education&quot;»
| Goodie Mob
| ''Age Against the Machine''
|-
| 2015
| «Venus fly»
| Grimes
| ''Art Angels''
|}

== Premios y nomamientos ==
{| style=&quot;table-layout: fixed; margin-bottom: 10px;&quot; {{tablaguapa}}
! width=&quot;1%&quot; | Añu
! width=&quot;25%&quot; | Premiu
! width=&quot;55%&quot; | Categoría 
! width=&quot;15%&quot; | Resultáu
|-
| rowspan=&quot;1&quot; | [[2009]] 
| [[Premios Grammy]] 
| Meyor interpretación Urban/Alternativu (''Many Moons'') 
| style=&quot;background-color: #FDD&quot; | Nomáu
|-
| rowspan=&quot;5&quot; | [[2010]] 
| Premios ASCAP 
| Premiu de vanguardia 
| style=&quot;background-color: #CFC&quot; | Ganador
|- 
|MTV Video Music Awards 
| Meyor coreografía (''Tightrope'') 
| style=&quot;background-color: #FDD&quot; | Nomáu
|-
|MTV Video Music Brazil 
| Aposta Internacional (International Bet) 
| style=&quot;background-color: #FDD&quot; | Nomáu
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | Soul Train Awards 
| Premiu Centric 
| style=&quot;background-color: #CFC&quot; | Ganador
|-
|Best Dance Performance (&quot;Tightrope&quot;) 
| style=&quot;background-color: #FDD&quot; | Nomáu
|-
| rowspan=&quot;5&quot; | 2011 
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Premios Grammy]] 
| Meyor álbum contemporaneu de R&amp;B (''The ArchAndroid'') 
| style=&quot;background-color: #FDD&quot; | Nomáu
|-
|Meyor interpretación Urban/Alternativu (''Tightrope'') 
| style=&quot;background-color: #FDD&quot; | Nomáu
|-
| International Dance Music Awards
| Artista revelación&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://dancemusic.about.com/od/intldancemusicawards/a/2011-International-Dance-Music-Awards_2.htm |títulu=2011 International Dance Music Awards |fechaaccesu=19 d'avientu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130403002547/http://dancemusic.about.com/od/intldancemusicawards/a/2011-International-Dance-Music-Awards_2.htm |fechaarchivu=2013-04-03 }}&lt;/ref&gt;
| {{celda|Nominado}}
|-
| O Music Awards
| Best iTunes LP (''The ArchAndroid'')&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.jmonae.com/news/nominate-janelle-mtv-o-music-awards|títulu=NOMINATE JANELLE FOR THE MTV O MUSIC AWARDS! |fechaaccesu=19 d'avientu de 2012 |fechaaccesu=19 d'avientu de 2012}}&lt;/ref&gt;
| {{celda|Nominado}}
|-
| NME Awards
| Meyor cantar (&quot;Tightrope&quot;)&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://stereogum.com/624422/shockwaves-nme-awards-2011-nominations/news/|títulu=Shockwaves NME Awards 2011 Nominations|editorial=[[Stereogum]] |publicación=[[Stereogum]] |fechaaccesu=26 de xineru de 2011 |fechaaccesu=26 de xineru de 2011}}&lt;/ref&gt;
| {{celda|Ganador}}
|-
| 2012
|Black Girls Rock! Awards
| Young, Gifted &amp; Black Award&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.bet.com/video/blackgirlsrock/2012/acceptance-speeches/janelle-monae-young-gifted-and-black.html|títulu=Black Girls Rock! '12: Janelle Monae is Young, Gifted &amp; Black!|obra=Black Entertainment Television|work=Black Entertainment Television |fechaaccesu=19 d'avientu de 2012 |fechaaccesu=19 d'avientu de 2012}}&lt;/ref&gt;
| {{celda|Ganador}}
|-
| rowspan=&quot;10&quot; | 2013
| rowspan=&quot;3&quot; |Grammy Awards
| Album del añu (''Some Nights'')
| {{celda|Nominado}}
|-
| Meyor grabación del añu (&quot;We Are Young&quot;)
| {{celda|Nominado}}
|-
| Meyor interpretación de pop de dúu/grupu (&quot;We Are Young&quot;)
| {{celda|Nominado}}
|-
|MTV Video Music Awards
| Meyor direición artística (&quot;Q.U.E.E.N.&quot;)
| {{celda|Ganador}}
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |Soul Train Awards
| Meyor artista R&amp;B/Soul
| {{celda|Nominado}}
|-
| The Ashford and Simpson Songwriter's Award (&quot;Q.U.E.E.N.&quot;)
| {{celda|Nominado}}
|-
| Meyor interpretación dance (&quot;Q.U.E.E.N.&quot;)
| {{celda|Nominado}}
|-
| Video del añu (&quot;Q.U.E.E.N.&quot;)
| {{celda|Ganador}}&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.accessatlanta.com/weblogs/atlanta-music-scene/2013/nov/10/janelle-monae-ti-snag-soul-train-awards/ |títulu=Janelle Monae, T.I. snag Soul Train Awards &amp;#124; The Music Scene |publicación=www.accessatlanta.com |fecha= |fechaaccesu=11 de febreru de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140121130919/http://www.accessatlanta.com/weblogs/atlanta-music-scene/2013/nov/10/janelle-monae-ti-snag-soul-train-awards/ |fechaarchivu=21 de xineru de 2014 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Meyor collaboración (&quot;Q.U.E.E.N.&quot;)
| {{celda|Nominado}}
|-
|Billboard's Women in Music
| Rising Star Award&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.billboard.com/articles/news/5765730/janelle-monae-billboard-rising-star-award-2013|títulu=Janelle Monáe Named Billboard's Rising Star|obra=[[Billboard]]|work=[[Billboard]] |fechaaccesu=24 d'ochobre de 2013 |fechaaccesu=24 d'ochobre de 2013}}&lt;/ref&gt;
| {{celda|Ganador}}
|-
| rowspan=&quot;11&quot; | 2014
| [[Variety]] Breakthrough of the Year Awards
| Breakthrough in Music Award&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://variety.com/2014/music/news/variety-breakthrough-of-the-year-awards-janelle-monae-1201029560/|títulu=Variety's 2014 Music Breakthrough Winner: Janelle Monae|obra=[[Variety]]|work=[[Variety]] |fechaaccesu=9 de xineru de 2014 |fechaaccesu=9 de xineru de 2014}}&lt;/ref&gt;
| {{celda|Ganador}}
|-
| Brit Awards
| Meyor solista femenina internacional
| {{celda|Nominado}}
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |NAACP Image Awards
| Outstanding Female Artist
| {{celda|Nominado}}
|-
| Outstanding Music Video (&quot;Q.U.E.E.N.&quot;)
| {{celda|Ganador}}
|-
| Outstanding Song (&quot;Q.U.E.E.N.&quot;)
| {{celda|Nominado}}
|-
| Outstanding Album (''The Electric Lady'')
| {{celda|Nominado}}
|-
|BET Awards 2014
| Meyor artista femenina R&amp;B/Pop&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6084917/beyonce-jay-z-lead-2014-bet-awards|títulu=Beyonce &amp; Jay Z Lead 2014 BET Awards|fecha=26 de xineru de 2014 |fecha=26 de xineru de 2014 |obra=[[Billboard]]|work=[[Billboard]] |fechaaccesu=14 de mayu de 2014 |fechaaccesu=14 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;
|{{celda|Nominado}}
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |Soul Train Awards
| Meyor artista femenina R&amp;B/Soul
| {{celda|Nominado}}
|-
| Álbum del añu (''The Electric Lady'')
| {{celda|Nominado}}
|-
| Meyor interpretación dance (&quot;Electric Lady&quot;)
| {{celda|Nominado}}
|-
| Meyor collaboración (&quot;PrimeTime&quot;)
| {{celda|Nominado}}
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}

{{NF|1985||Monae, Janelle}}
[[Categoría:Cantantes de rhythm and blues]]
[[Categoría:Cantautores d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Sopranos d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Persones de Kansas]]
[[Categoría:Persones non binaries]]</text>
      <sha1>tlx7khna903srn67gnvuvidc3p57e23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Christine Lagarde</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136596</id>
    <revision>
      <id>4488331</id>
      <parentid>4451165</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:03:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20313" sha1="chz44ahfhiseaq21s1vdfkn6qkdkap4" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Christine Lagarde''' {{nym}}&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nouveleconomiste.fr/Portraits/1230-Lagarde.html |títulu=Christine Lagarde El plus américaine des Françaises |fechaaccesu=6 de xunetu de 2011 |autor=Gaël Tchakaloff |fecha=3 d'ochobre de 2003 |obra=Le nouvel Economiste |idioma=Francés |cita= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110828092934/http://www.nouveleconomiste.fr/Portraits/1230-Lagarde.html |fechaarchivu=2011-08-28 }}&lt;/ref&gt; ye una [[abogada]] y política [[Francia|francesa]], direutora xerente del [[Fondu Monetariu Internacional]] (FMI) dende'l [[5 de xunetu]] de [[2011]]. Lagarde ocupó primeramente cargos nel gobiernu francés: ministra d'Agricultura y Pesca, ministra de Comerciu y ministra d'Economía, Finances ya Industria nel gobiernu de [[Dominique de Villepin]]. Foi la primer muyer ministra d'Asuntos Económicos del [[G8]] y ye la primer muyer en dirixir el FMI.&lt;ref name=&quot;fmi&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.imf.org/external/spanish/np/sec/pr/2011/pr11259s.htm |títulu= El FMI escueye a Christine Lagarde como direutora xerente de la institución |fechaaccesu=6 de xunetu de 2011|autor= |fecha=28 de xunu de 2011 |obra=FMI |idioma= |cita=Comunicáu de Prensa N° 11/259 }}&lt;/ref&gt; Ta considerada como una gran abogada na defensa y competencia del trabayu que fizo historia al ser la primer muyer que presidió'l bufete ''Baker &amp; McKenzie''. El [[16 de payares]] de [[2009]], ''[[The Financial Times]]'' nomar como una de les meyores ministres de Finances de la [[Eurozona]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |nome=Atkins |apellíos=De Ralph |coautores=Whiffin Andrés y periodistes FT |títulu=FT ranking de los ministros de Finances |url=http://www.ft.com/cms/s/0/3f36c9c4-d2d0-11de-af63-00144feabdc0.html?nclick_check=1 |obra=Financial Times |editorial= |fecha= |fechaaccesu=6 de xunetu de 2011}}&lt;/ref&gt; Esi mesmu añu, ''[[Forbes]]'' catalogar como la decimoséptima muyer más poderosa del mundu.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.forbes.com/lists/2009/11/power-women-09_The-100-Most-Powerful-Women_Rank.html |títulu=Les 10 muyeres más poderoses |fechaaccesu=6 de xunetu de 2011|autor= |fecha=19 d'agostu de 2009 |obra=Revista Forbes |idioma=inglés |cita= }}&lt;/ref&gt; El [[28 de xunu]] de [[2011]] foi escoyida como la oncena persona que dirixiría'l FMI mientres los próximos cinco años.&lt;ref name=&quot;fmi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;reuters&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.reuters.com/article/2011/06/28/us-imf-idUSTRE75Q60H20110628 |títulu= Lagarde gana máximu cargu del FMI |fechaaccesu=6 de xunetu de 2011|autor= |fecha=28 de xunu de 2011 |obra=Reuters |idioma=inglés |cita= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt; {{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b0128fqs |títulu=Lagarte Profile |fechaaccesu=6 de xunetu de 2011|autor= |fecha=3 de xunetu de 2011 |obra=BBC |idioma=inglés |cita= }}&lt;/ref&gt;

== Biografía ==
Fía d'un profesor d'inglés de la Facultá de [[Rouen]] llamáu Robert Lallouette y de una maestra llamada Nicole, Christine Lagarde graduar nel ''Lycée François I'' ([[Le Havre]]) en [[1974]]. Recibió una beca pa estudiar nuna institución femenina d'Estaos Xuníos: la ''Holton-Arms School'' ([[Maryland]]). Dempués graduóse na Facultá de Derechu de la [[Universidá de París X Nanterre]] ([[Francia]]) y consiguió un máster en Ciencies polítiques nel [[Institutu d'estudios políticos de Aix-en-provence]]. Llegó a trabayar como [[pasante]] nel [[Capitoliu de los Estaos Xuníos]], esautamente como asistente del congresista [[William Cohen]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304066504576344851159182650.html |títulu=La francesa Lagarte busca'l cargu más altu del FMI |fechaaccesu=6 de xunetu de 2011|autor=Alessandra Galloni, David Gauthier-Villars |fecha=25 de mayu de 2011 |obra=The Wall Street Journal |idioma=inglés |cita= }}&lt;/ref&gt;

Na so adolescencia foi miembru del equipu nacional de [[natación sincronizada]].&lt;ref&gt;{{cita web |url= https://web.archive.org/web/http://www.telegraph.co.uk/finance/financetopics/profiles/8535798/Christine -Lagarde-la llave-facts.html |títulu= Christine Lagarde: los fechos clave |fechaaccesu=6 de xunetu de 2011|autor= |fecha= |obra=Daily Telegraph |idioma= |cita= }}&lt;/ref&gt; Ella ta divorciada y tien dos fíos, Pierre-Henri Lagarde (nacíu en 1986) y Thomas Lagarde (nacíu en 1988). Dende 2006, la so pareya foi l'empresariu Xavier Giocanti de [[Marsella]]. Ye vexetariana y enxamás toma alcohol.&lt;ref&gt;[http://www.exporter.gouv.fr/exporter/Pages.aspx?iddoc=37&amp;pex=1-2-38-37 Republique française: Biographie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720232109/http://www.exporter.gouv.fr/exporter/Pages.aspx?iddoc=37&amp;pex=1-2-38-37 |date=2011-07-20 }} (en francés).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.parismatch.com/People-Match/Politique/Actu/Xavier-Giocanti-le-mari-de-Christine-Lagarde-202274/ Paris Match: Xavier Giocanti, Le mari de… Christine Lagarde], 26 de xunetu 2010 (en francés)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gala.fr/les_stars/bios_de_stars/christine_lagarde Gala.fr: Christine Lagarde] (en francés)&lt;/ref&gt; Los sos hobbies son la yoga, bucéu, natación y xardinería.

=== Carrera profesional ===
Lagarde xunir a Baker &amp; McKenzie, una gran firma internacional d'abogaos con sede en Chicago, en 1981. Remanó los principales casos de antimonopolio y casos llaborales, fíxose socia en namái seis años y foi nomada ‘’cabeza’’ de la empresa n'Europa Occidental. Xunir al comité executivu en 1995 y foi escoyida presidenta de la compañía n'ochobre de 1999, siendo la primer muyer n'ocupar esi cargu.&lt;ref&gt;[http://www.bakermckenzie.com/firmfacts/firmhistory/ Baker &amp; McKenzie, historia de la firma (N'inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603153314/http://www.bakermckenzie.com/firmfacts/firmhistory/ |date=2016-06-03 }} Baker &amp; McKenzie ,llográu'l 5 de xunetu 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thomaswhite.com/explore-the-world/global-players/christine-lagarde.aspx# Los xugadores globales: Christine Lagarde (n'inglés)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://investing.businessweek.com/businessweek/research/stocks/people/person.asp?personId=160171&amp;ticker=INGA:NA&amp;previousCapId=874263&amp;previousTitle=Dexia%20Bank%20Belgium%20SA Perfil executivu de Christine Lagarde] Bloomberg Businessweek Llográu'l 5 de xunetu de 2011&lt;/ref&gt;

En 2004, Lagarde convertir en presidente del comité estratéxicu global.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.exporter.gouv.fr/exporter/Pages.aspx?iddoc=37&amp;pex=1-2-38-37 |títulu=Biografía de Christine Lagarde |fechaaccesu=6 de xunetu de 2011 |autor=Ministeriu d'Economía (Francia) |fecha= |obra= |idioma=francés |cita= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081201182107/http://www.exporter.gouv.fr/exporter/Pages.aspx?iddoc=37&amp;pex=1-2-38-37 |fechaarchivu=1 d'avientu de 2008 }}&lt;/ref&gt;

El so interés personal nos asuntos europeos llevar a abrir el Centru de Derechu Européu, una oficina de Baker &amp; McKenzie en [[Bruxeles]] dedicada puramente a la práutica del [[derechu de la Xunión Europea]].

=== Carrera ministerial ===
Como Ministra de Comerciu de Francia ente 2005 y mayu de 2007, Lagarde priorizó l'apertura de nuevos mercaos pa los productos del país, centrándose nel sector de la teunoloxía. El 18 de mayu de 2007, foi treslladada al Ministeriu d'Agricultura como parte del gobiernu de [[François Fillon]],&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte. faer cidTexte = JORFTEXT000000649198 |títulu= Décret du 18 mai 2007 relatif à la composición du gouvernement |fechaaccesu=6 de xunetu de 2011|autor= |fecha= |obra= Legifrance.gouv.fr |idioma=francés |cita= }}&lt;/ref&gt; al mes siguiente xunir a gabinete de François Fillon nel Ministeriu d'Economía, Industria y Emplegu,&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000274401 | títulu = Décret du 19 juin 2007 relatif à la composición du gouvernement | idioma = francés | obra= Legifrance.gouv.fr | fecha = |fechaaccesu=6 de xunetu de 2011}}&lt;/ref&gt; pa convertise na primer muyer al cargu de la política económica en Francia.
[[Ficheru:UMP regional elections IlM 2010-02-18 n14.jpg|thumb|left|150px|Lagarde n'actu eleutoral de la [[Unión por un Movimientu Popular|UMP]] xunto col dirixente Patrick Devedjian, el 18 de febreru de 2011]]

Lagarde atopar so investigación por resoluciones tomaes con [[Bernard Tapie]] ensin permisu xudicial y l'autorización de pagos bien grandes con fondos del [[Crédit Lyonnais]], que yeren de propiedá pública.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.guardian.co.uk/world/2011/may/11/christine-lagarde-invetigation-bernard-tapie |títulu= Christine Lagarde so investigación pol so papel nos pagos a Bernard Tapie |fechaaccesu=6 de xunetu de 2011|autor= Angelique Chrisafis |fecha= |obra=The Guardian |idioma=inglés |cita= }}&lt;/ref&gt; Lagarde, dixo que'l 28 de xunu 2011, que se sentía &quot;absolutamente sele&quot; pola situación llegal.&lt;ref name=&quot; reuters&quot;/&gt; El 27 d'agostu de 2014 Largarde, desempeñando'l cargu de direutora xerente del Fondu Monetariu Internacional foi puesta so investigación formal en Francia pol so presuntu papel nun casu de fraude políticu, el llamáu '[[Bernard Tapie|casu Tapie]]''.&lt;ref name=LagardeImputadaTapie&gt;{{cita publicación |títulu=Christine Lagarde, imputada nun casu de corrupción en Francia|url=https://www.publico.es/540855/christine-lagarde-imputada-en-un casu-de-corrupcion-en-francia|editorial=Público (España)|fecha=27 d'agostu de 2014|fechaaccesu=27 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt;

=== Fondu Monetariu Internacional ===
En mayu de 2011, Lagarde foi mentada como una posible socesora de [[Dominique Strauss-Kahn]] como Direutora Xeneral del [[Fondu Monetariu Internacional]]. La so candidatura recibió'l sofitu de los gobiernos d'[[Estaos Xuníos]], [[Rusia]], [[República Popular de China|China]], [[Reinu Xuníu]], [[Alemaña]] ya [[India]].&lt;ref name=&quot;BBC-sofito&quot;&gt; (n'inglés) {{cita publicación |nome= |apellíos= |coautores= |títulu= FMI: EE.XX. sofita a Christine Lagarde pa puestu principal |url= https://www.bbc.co.uk/news/business-13944575 |obra= BBC Mundo |editorial= |fecha=28 de xunu de 2011 |fechaaccesu=6 de xunetu de 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;(n'inglés) {{cita publicación |nome= |apellíos= |coautores= |títulu=Gran Bretaña y Alemana sofiten a Legarde pa dirixir el FMI |url= http://www.washingtonpost.com/business/economy/germany-britain-back-lagarde-to-lead-imf/2011/05/21/AFVrri8G_story.html |obra=Washington Post |editorial= |fecha=22 de mayu de 2011 |fechaaccesu=6 de xunetu de 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;(en francés) {{cita publicación |nome= |apellíos= |coautores= |títulu= Soutiens européens à une la candidatura de Lagarde au FMI |url= http://www.lemonde.fr/dsk / article/2011/05/19/lagarde-veut-un-rassemblement-des-europeens-pour-une-candidature-au-fmi_1524323_1522571.html |obra=Le Monde editorial= |fecha=19 de mayu de 2011 |fechaaccesu=6 de xunetu de 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web | url = https://www.bbc.co.uk/news/business-13541143|títulu=Christine Lagarde anuncia la candidatura al FMI | fecha = 25 de mayu de 2011 | obra = BBC Mundo |fechaaccesu=6 de xunetu de 2011| idioma = inglés }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web | url = https://web.archive.org/web/http://www.moneycontrol.com/news/current-affairs/lagarde-suited-to-head -FMI-india-votaron-por-la so-pranab_561366.html | títulu = Lagarde por ser la cabeza del FMI, India votó a favor d'ella: Pranab | fecha=26 de mayu de 2011 | obra = Moneycontrol India |fechaaccesu=6 de xunetu de 2011| idioma = inglés }}&lt;/ref&gt;

El 25 de mayu de 2011, Lagarde anunció oficialmente la so candidatura pa ser la nueva Direutora Xerente del [[Fondu Monetariu Internacional]] (FMI) en sustitución de [[Dominique Strauss-Kahn]] en casu de dimisión.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20241210161117/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/I/IMF_FUTURE?SITE=WDUN&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT AP News AcessNorthGa.com: La francesa Lagarde ufiertar pal lideralgu del FMI] 25 de mayu 2011&lt;/ref&gt;

El 28 de xunu de 2011, la xunta del [[Fondu Monetariu Internacional]] escoyó a Lagarde como'l so próximu direutor xerente y presidente por un mandatu de cinco años, empezando'l 5 de xunetu de 2011.&lt;ref name=&quot;fmi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;reuters&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BBC-sofito&quot;/&gt; [[Agustín Carstens]] tamién foi consideráu pal puestu. El Conseyu Executivu del FMI emponderó a los dos candidatos, asina calificaos, pero decidir por Lagarde por [[consensu]].&lt;ref name=&quot;fmi&quot;/&gt; Carstens sería'l primera non européu que fuera escoyíu como xefe del FMI. La so candidatura foi sofitada polos gobiernos d'[[América Llatina]], según [[España]], [[Canadá]] y [[Australia]].&lt;ref name=&quot;BBC-sofito&quot;/&gt;

El so nomamientu llega metanes la intensificación de la [[Crisis del euru en 2010|crisis de la delda soberana Europea]], especialmente en Grecia, cola medrana inminente d'incumplimientu de pagos. Los Estaos Xuníossobremanera, sofitó'l so nomamientu expedito a la lluz de la fraxilidá de la situación económica d'Europa.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.haaretz.com/news/international/france-s-christine-lagarde-wins-imf-top-job-1.370102 |títulu=La francesa Lagarde gana'l cargu máximu del FMI |fechaaccesu=6 de xunetu de 2011 |autor=Reuters |fecha=28 de xunu de 2011 |obra=Haaretz |idioma=inglés |cita= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110630152518/http://www.haaretz.com/news/international/france-s-christine-lagarde-wins-imf-top-job-1.370102 |fechaarchivu=30 de xunu de 2011 }}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Darling, Lagarde, Geithner (IMF 2009).jpg|thumb|right|250px|[[Alistair Darling]] (izquierda) con Lagarde y [[Timothy Geithner]] (derecha) en 2009.]]
 
[[Timothy Geithner]] , el [[Secretariu de l'Ayalga de los Estaos Xuníos]] dixo de Lagarde «tien un talentu escepcional y una amplia esperiencia, va apurrir un lideralgu bien pervalible pa esta institución, indispensable nun momentu críticu pa la economía global».&lt;ref name=&quot;BBC-sofito&quot;/&gt; Nicolas Sarkozy referir a la designación de Lagarde como «una victoria pa Francia».

== Puntos de vista ==
En xunetu de 2010, Lagarde dixo a la cadena de noticies [[Public Broadcasting Service|PBS]] que'l proyeutu de préstamos del FMI yera «un plan masivu, totalmente inesperáu, totalmente contraproducente tratáu, yá que nun taba previstu nel tratáu que se debe faer un programa de rescate, como lo fiximos». Tamién dixo, «tuvimos un trillón de dólares sobre la mesa pa faer frente a cualquier ataque de mercáu qu'afecte a cualquier país, asina se tratara de Grecia, España, Portugal, o cualquier país dientro de la zona euru». Con al respective de la economía francesa, señaló qu'amás d'estímulu al curtiu plazu, «tenemos que, bien decididamente, amenorgar el nuesu déficit y amenorgar la nuesa delda».&lt;ref name=smile&gt;{{cita publicación |nome= |apellíos= |coautores= |títulu=Como la nueva xefa del FMI, ¿va poder Lagarde siguir sonriendo? |url=http://www.pbs.org/newshour/businessdesk/2011/06/will-lagarde-keep-smiling.html |obra=PBS NewsHour |editorial= |fecha=29 de xunu de 2011 |fechaaccesu=6 de xunetu de 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140122014608/http://www.pbs.org/newshour/businessdesk/2011/06/will-lagarde-keep-smiling.html |archivedate=2014-01-22 }}&lt;/ref&gt;

En declaraciones públiques realizaes darréu dempués del so nomamientu, Lagarde dixo que'l FMI y la UE esixen midíes d'austeridá a [[Grecia]] como requisitu previu pa l'ayuda adicional. Amestó amás: &quot;Si tengo un mensaxe esta nueche sobre Grecia, seria ye un llamáu a la oposición política griega pa sofitar al partíu que ta anguaño nel poder nun espíritu d'unidá nacional&quot;.&lt;ref name=&quot;BBC-sofito&quot;/&gt;

== Investigación sobre supuestu abusu de poder ==
El 3 d'agostu de 2011, una corte francesa ordenó una investigación a Lagarde pol so rol nun arbitraxe valoráu en €403 millones en favor del empresariu [[Bernard Tapie]]. El 24 de mayu, depués de dos díes d'interrogatorios na ''Cour de Justice de la Rèpublique'' (Corte de Xusticia de La Républica), a Lagarde apurrióse-y l'estatus de &quot;testigu asistíu&quot;, lo que significa qu'ella nun ye suxetu d'investigación nel casu. Nun informe de prensa de xunu del 2013, [[Stéphane Richard]] el CEO de [[France Telecom]] y antiguu asesor de Lagarde mientres ella yera ministra de Finances, declaró qu'él tamién ta siendo formalmente investigáu nel casu, por ser informáu sobre l'aprobación del arbitraxe que benefició a Tapie primero que ésti asocediera. 

N'agostu del 2014, la Corte de Xusticia de la República anunció qu'empecipiara una investigación formal por neglixencia escontra Lagarde, pol so rol nel arbitraxe del casu Tapie.&lt;ref&gt;[http://economia.elpais.com/economia/2014/08/30/actualidad/1409393558_649214.html El FMI sofita a Lagarde tres la so imputación pola xusticia francesa], 30 d'agostu de 2014.&lt;/ref&gt; Según los testimonios, nel xuiciu señalaron que como ministra, actuó favoreciendo al empresariu amigu de [[Nicolas Sarkozy]], Bernard Tapie, con 403 millones euros de fondos públicos.&lt;ref&gt;http://economia.elpais.com/economia/2016/12/17/actualidad/1481966092_748646.html Christine Lagarde xugar en Francia la so reputación&lt;/ref&gt;

N'avientu de 2016, la xusticia gala llibera de pena dalguna a Lagarde, ya inclusive de que la condena figure nel so historial penal, dada la so estatura política internacional y que los fechos que lu acusen asocedieron en plena crisis mundial, cuando yera ministra d'Economía, Finances, Industria y Emplegu nel Gobiernu de Nicolas Sarkozy.&lt;ref&gt;http://economia.elpais.com/economia/2016/12/19/actualidad/1482135290_111543.html El FMI sofita a Lagarde en siendo declarada culpable pol casu Tapie’&lt;/ref&gt;

== Apaición en cine ==
Lagarde foi entrevistada nel [[documental]] ''[[Inside Job]] (2010)'', que más tarde ganó'l [[Premiu Óscar de 2010|Premiu Óscar]] al [[Óscar al meyor documental llargu|Meyor Documental]].

Lagarde foi interpretada pola actriz Laila Robins nel 2011 pa la película ''To big to fail'' de la cadena [[HBO]], que se basa nel popular llibru homónimu escritu pol periodista de ''The New York Times'' Andrew Ross Sorkin. Lagarde, qu'actúa como ministra de Facienda francesa, tien una escena notable al criticar al so homólogu d'Estaos Xuníos [[Henry Merritt Paulson Jr.|Hank Paulson]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |nome=Nikki |apellíos= Schwab |autor2= Katy Adams |títulu=La nueva xefa del FMI representada na película ‘’To big to fail'’ de HBO |url=https://web.archive.org/web/http://washingtonexaminer.com/blogs/yeas-nays/2011/06/lagarde-chews-out-paulson-hbos-too-big-fail |obra= Washington Examiner |editorial= |fecha=29 de xunu de 2011 |fechaaccesu=6 de xunetu de 2011 }}&lt;/ref&gt;

{{Socesión
|títulu= [[Ficheru:Armoiries république française.svg|25px]]&lt;br /&gt;[[Gobiernu de Francia|Ministra delegada de Comerciu Esterior de Francia]]
|predecesor= [[François Loos]]
|socesora= [[Anne-Marie Idrac]]
|periodu= [[2005]]-[[2007]]
|títulu2= [[Ficheru:Armoiries république française.svg|25px]]&lt;br /&gt;[[Gobiernu de Francia|Ministra d'Agricultura y Pesca de Francia]]
|predecesor2= [[Dominique Bussereau]]
|socesor2= [[Michel Barnier]]
|periodu2= [[2007]]
|títulu3= [[Ficheru:Armoiries république française.svg|25px]]&lt;br /&gt;[[Ministeriu d'Economía, Finances ya Industria de Francia|Ministra d'Economía, Finances ya Industria de Francia]]
|predecesor3= [[Jean-Louis Borloo]]
|socesor3= [[François Baroin]]
|periodu3= [[2007]]-[[2011]]
|títulu4=[[Fondu Monetariu Internacional|Direutora xerente del FMI]]
|predecesor4= [[John Lipsky]]
|socesor4= ''Nel cargu''
|periodu4= [[2011]]-actualidá }}.

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{commons}}
*[http://www.cidob.org/biografias_lideres_politicos/europa/francia/christine_lagarde Biografía de Christine Lagarde por CIDOB] (n'español)
* [https://web.archive.org/web/20110727071021/http://www.project-syndicate.org/contributor/1564 Archivos de notes] nel [[Project Syndicate]] (n'inglés)
* {{IMDb nome|1756660}}

{{NF|1956||Lagarde, Christine}}

{{Tradubot|Christine Lagarde}}
[[Categoría:Políticos y polítiques d'Unión por un Movimientu Popular]]
[[Categoría:Políticos y polítiques de Francia]]
[[Categoría:Diplomáticos y diplomátiques de Francia]]
[[Categoría:Abogaos y abogaes de Francia]]
[[Categoría:Ministros y ministres de Francia]]
[[Categoría:Persones de París]]</text>
      <sha1>chz44ahfhiseaq21s1vdfkn6qkdkap4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sydney Leroux</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136892</id>
    <revision>
      <id>4488328</id>
      <parentid>4407612</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:02:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8566" sha1="10jitn986l7v8rljheww7i0g5ybjh66" xml:space="preserve">{{Tradubot|Sydney Leroux}}
{{persona}}
'''Sydney Rai Leroux Dwyer''' {{nym}} ye una [[xugadora de fútbol|futbolista]] d'[[Estaos Xuníos]] nacida en Canadá. Xuega de [[delanteru (fútbol)|delantera]] nel [[Angel City FC]] de la [[National Women's Soccer League]] de los Estaos Xuníos. 

En representando a Canadá en distintes categoríes xuveniles, Leroux, de padre d'Estaos Xuníos, decidió defender a la [[seleición femenina de fútbol sub-20 de los Estaos Xuníos]] dende [[2008]], llegando a la [[Seleición femenina de fútbol de los Estaos Xuníos|seleición absoluta]] en 2012. Consagróse campeona de la [[Copa Mundial Femenina de Fútbol Sub-20 de 2008]], onde llogró'l Botín d'Oru y el Balón d'Oru del tornéu.

Leroux xugó fútbol universitario pa los [[UCLA Bruins]] y a nivel semiprofesional pa los [[Vancouver Whitecaps (femenín)|Vancouver Whitecaps]]. Debutó colos Vancouver Whitecaps a los 15 años, convirtiéndose na futbolista más nueva en xugar pol club. Leroux foi escoyida pol club [[Atlanta Beat]] mientres el draft de la [[Women's Professional Soccer]] el 13 de xineru de 2012. Depués de la suspensión de dicha lliga a entamos de 2012, fichó por [[Seattle Sounders Women]] mientres el mesmu añu. Fixo'l so debú profesional colos [[Boston Breakers]] na temporada inaugural de la [[National Women's Soccer League]] en 2013. Al añu siguiente fichó pol [[Seattle Reign FC]].

== Primeros años ==
Leroux nació na ciudá de [[Surrey (Columbia Británica)|Surrey]], fía de la canadiana Sandi Leroux y l'americanu [[Ray Chadwick]]. La so madre desempeñábase como tercer base na [[Seleición femenina de fútbol de sóftbol de Canadá|seleición canadiense de sóftbol]].&lt;ref&gt;{{cita noticia |url=http://sportsillustrated.cnn.com/2012/olympics/2012/writers/grant_wahl/08/05/united-states-canada-soccer-preview/index.html |títulu=With USA's Leroux, youth is served |obra=Sports Illustrated |fecha=5 d'agostu de 2012 |fechaaccesu=29 d'avientu de 2015 |autor=Grant Wahl |idioma=castellanu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120809013742/http://sportsillustrated.cnn.com/2012/olympics/2012/writers/grant_wahl/08/05/united-states-canada-soccer-preview/index.html |fechaarchivu=9 d'agostu de 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120809013742/http://sportsillustrated.cnn.com/2012/olympics/2012/writers/grant_wahl/08/05/united-states-canada-soccer-preview/index.html |archivedate=2012-08-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Team USA: Sydney Leroux |url=http://london2012.visionbox.com/team-usa/athlete-roster/soccer.aspx?id=34&amp;did=22&amp;aid=69&amp;show=True |editorial=United States Olympic Committee |fechaaccesu=29 d'avientu de 2015 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150207063233/http://london2012.visionbox.com/team-usa/athlete-roster/soccer.aspx?id=34&amp;did=22&amp;aid=69&amp;show=True |fechaarchivu=7 de febreru de 2015 }}&lt;/ref&gt; El so padre foi un xugador de béisbol profesional que se desempeñó como [[llanzador]] nos [[California Angels]] en 1986. Sydney xugó béisbol pa les Lligues Pequeñes de Whalley ente los años 1994 a 2004.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Leroux leaves baseball – and Canada – behind |url=http://www.socceramerica.com/article/27216/leroux-leaves-baseball-and-canada-behind.html |obra=Soccer America |fechaaccesu=29 d'avientu de 2015 |fecha=8 de xunetu de 2008 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160920001252/http://www.socceramerica.com/article/27216/leroux-leaves-baseball-and-canada-behind.html |fechaarchivu=2016-09-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;name=&quot;nytimes1&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://espn.go.com/olympics/summer/2012/soccer/story/_/id/8204150/2012-london-summer-games-sydney-leroux-took-long-road-london |títulu=Leroux took long road to London |obra=ESPN |fecha=26 de xunetu de 2012 |fechaaccesu=29 d'avientu de 2015 |autor=Alyssa Roenigk |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Sydney crióse cola so madre, depués de la separación de los sos padres, cuando Sandi Leroux tenía tres meses d'embaranzu.&lt;ref name=azcentral_110911&gt;{{cita web |autor=José García |títulu=Former Serenu Soccer Club player Sydney Leroux eyes U.S. women's soccer roster |url=http://www.azcentral.com/sports/azetc/articles/2011/11/09/20111109us-women-soccer-team-sydney-leroux-sele.html |obra=Arizona Central |fechaaccesu=12 d'ochobre de 2013 |fecha=9 de payares de 2011 |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=fs_exclusive_vide_10_31_12&gt;{{cita web |títulu=Fox Soccer Exclusive: Sydney Leroux |url=http://msn.foxsports.com/foxsoccer/video/?vid=de2edc93-d594-4f2a-be79-10da9521a0ee |obra=Fox Soccer Channel |fechaaccesu=29 d'avientu de 2015 |fecha=31 d'ochobre de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

== Trayeutoria ==
=== Boston Breakers ===
En 2013, como parte del programa de asignación de futbolistes de la [[National Women's Soccer League]] (NWSL), Leroux foi una de los trés escoyíes nacionales (xunto con [[Heather O'Reilly]] y [[Heather Mitts]]) que robló polos [[Boston Breakers]] pa la temporada inaugural de dichu tornéu.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Graham Hays |títulu=NWSL Allocation Easier Said than Done |url=http://espn.go.com/espnw/news-commentary/article/8836654/espnw-nwsl-allocation-easier-said-done |obra=ESPN |fechaaccesu=12 d'ochobre de 2013 |fecha=11 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Esa temporada llogró'l segundu llugar na tabla de goliadores (xunto con [[Abby Wambach]] de los [[Western New York Flash]]), tres [[Lauren Holiday]] de [[FC Kansas City]].&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=2013 National Women's Soccer League Leaderboards |url=http://www.nwslsoccer.com/Stats/index_Y.html |obra=National Women's Soccer League |fechaaccesu=12 d'ochobre de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150107064658/http://www.nwslsoccer.com/Stats/index_Y.html |fechaarchivu=7 de xineru de 2015 }}&lt;/ref&gt; Leroux anotó la primera [[tripleta]] na hestoria del tornéu, na victoria por 4:1 ante los [[Chicago Red Stars]], el 4 de mayu de 2013, lo que-y valió ser nomada Xugadora de la selmana de la NWSL.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Meg Linehan |títulu=Breakers rout Red Stars 4-1 on Leroux hat trick |url=http://equalizersoccer.com/2013/05/04/boston-breakers-defeat-chicago-red-stars-4-1-two-late-sydney-leroux-goals/ |obra=Equalizer Soccer |fechaaccesu=12 d'ochobre de 2013 |fecha=4 de mayu de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

== Palmarés ==
=== Trofeos internacionales ===
{|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f7f8ff&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- align=center bgcolor=#DDDDDD style=&quot;color:black;&quot;
!width=&quot;200&quot;|Títulu
!width=&quot;140&quot;|Equipu (*)

!width=&quot;160&quot;|Llugar
!width=&quot;70&quot;|Añu
|-align=center

|[[Copa Mundial Femenina de Fútbol Sub-20 de 2008|Copa Mundial Femenina de Fútbol Sub-20]]
|[[Seleición femenina de fútbol de los Estaos Xuníos|Seleición femenina de fútbol sub-20 de los Estaos Xuníos]]
|{{Chile}}
|2008
|-align=center
|Tornéu Cuatro Naciones
|[[Seleición femenina de fútbol de los Estaos Xuníos]]
|{{China}}
|2011
|-align=center
|[[Tornéu femenín de fútbol nos Xuegos Olímpicos de Londres 2012|Tornéu femenín de fútbol nos Xuegos Olímpicos]]
|[[Seleición femenina de fútbol de los Estaos Xuníos]]
|{{Reinu Xuníu}}
|2012
|-align=center
|[[Copa Algarve]]
|[[Seleición femenina de fútbol de los Estaos Xuníos]]
|{{Portugal}}
|2013
|}

=== Distinciones individuales ===
{|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f7f8ff&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- align=center bgcolor=#DDDDDD style=&quot;color:black;&quot;
!width=&quot;280&quot;|Distinción
!width=&quot;130&quot;|Añu
|-align=center

|Balón d'Oru de la [[Copa Mundial Femenina de Fútbol Sub-20 de 2008|Copa Mundial Femenina de Fútbol Sub-20]]
|[[2008]]
|-align=center
|[[Futbolista del añu n'Estaos Xuníos|Futbolista xuvenil del añu n'Estaos Xuníos]]
|[[2011]]
|}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces deportista}}
*{{Facebook|pages/Sydney-Leroux/112826152102241}}
*{{Twitter|sydneyleroux}}
*[http://www.bostonbreakerssoccer.com/playerbios/sydneyleroux/index_Y.html Ficha nel sitiu de Boston Breakers]
*[https://web.archive.org/web/20081211092333/http://uclabruins.cstv.com/sports/w-soccer/mtt/leroux_sydney00.html Ficha nel sitiu de UCLA]
*[https://web.archive.org/web/20130716061232/http://www.ussoccer.com/teams/wnt/l/sydney-leroux.aspx Ficha nel sitiu de US Soccer]

{{NF|1990||Leroux}}
[[Categoría:Futbolistes de Canadá]]
[[Categoría:Futbolistes d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Persones de Vancouver]]</text>
      <sha1>10jitn986l7v8rljheww7i0g5ybjh66</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Seleición masculina de fútbol de Panamá</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137068</id>
    <revision>
      <id>4488348</id>
      <parentid>4486655</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:15:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74705" sha1="nkeex8c0bb7icn44k5ixqt6zxw99ox7" xml:space="preserve">{{Tradubot|Seleición de fútbol de Panamá}}
{{otros usos|seleición femenina de fútbol de Panamá|la seleición femenina}}
{{Ficha de seleición de fútbol 2
| país = Panamá
| estilotitulo = color:#000000
| estiloseccion = background: #FF0000; color:#000000
| seudónimu = ''Los Canaleros &lt;br&gt;La Marea Colorada''
| asociación = [[Federación Panamiega de Fútbol]]
| confederación = [[CONCACAF]]
| estadiu = [[Estadiu Rommel Fernández]]
| país-dt = Colombia
| direutor téunicu = [[Hernán Darío Gómez|Hernán Darío &quot;Boliyu&quot; Gómez]] 
| añu-dt = 2014
| capitán = [[Roman Torres]]
| más participaciones = [[Gabriel Gómez]]
| mayor partíos = 112
| mayor goliador = [[Luis Tejada (futbolista)|Luis Tejada]]
| mayor goliador goles = 43
| cod = PAN
| PPI país1 = Panamá
| PPI país2 = Venezuela
| PPI marcador = 3:1
| PPI llugar = [[Ciudá de Panamá|Panamá]], [[Panamá]]
| PPI fecha = [[12 de febreru]] de [[1938]]
| PPI eventu = [[IV Xuegos Centroamericanos y del Caribe]]
| MRI país1 = Panamá
| MRI país2 = Puertu Ricu
| MRI marcador = 12:0
| MRI llugar = [[Barranquilla]], [[Colombia]]
| MRI fecha = [[12 d'avientu]] de [[1946]]
| MRI eventu = [[V Xuegos Centroamericanos y del Caribe]]
| PRI país1 = Panamá
| PRI país2 = Costa Rica
| PRI marcador = 0:11
| PRI llugar = [[Ciudá de Panamá]], [[Panamá]]
| PRI fecha = [[16 de febreru]] de [[1938]] 
| PRI eventu = [[IV Xuegos Centroamericanos y del Caribe]]
| participación mundial = 1
| primer mundial = [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|2018]]
| meyor mundial = ''Por Apostase''
| copa rexonal = [[Copa Oru de la Concacaf|Copa Concacaf/Copa d'Oru]]
| participación rexonal = 8
| primera rexonal = [[Copa d'Oru de la Concacaf 1993|1993]] 
| meyor rexonal = [[Ficheru:Silver medal icon.svg|14px]] Subcampeón, [[Copa d'Oru de 2005|2005]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 2013|2013]]
| copa rexonal2 = [[Copa América]]
| participación rexonal2 = 1
| primer rexonal2 = [[Copa América Centenariu|2016]]
| meyor rexonal2 = Fase de grupos, [[Copa América Centenariu|2016]]
| copa rexonal3 = [[Copa Centroamericana]]
| participación rexonal3= 13
| primer rexonal3 = [[Copa Uncaf 1991|1991]]
| meyor rexonal3 = [[Ficheru:Copa Centroamericana Trophy.png|12px]] Campeón, [[Copa Uncaf 2009|2009]]
| Copa Centroamericana = 12
| primer Uncaf = [[Copa Uncaf 1991|1991]]
| meyor Uncaf = Campeón, [[Copa Uncaf 2009|2009]]
| trama_izq1 = _thinwhiteborder
| entama_cuerpu1 = _panama18h
| trama_der1 = _thinwhiteborder
| entama_pantalón1 = _white_stripes
| trama_medies1 = _blue_band
| color_izq1 = FF0000
| color_cuerpu1 = FF0000
| color_der1 = FF0000
| color_pantalón1 = FF0000
| color_medies1 = FF0000
| trama_izq2 = _pana18a
| trama_cuerpo2 = _panama18a
| trama_der2 = _pana18a
| trama_pantalón2 = _blue_stripes
| trama_medies2 = _redline
| color_izq2 = FFFFFF
| color_cuerpu2 = FFFFFF
| color_der2 = FFFFFF
| color_pantalón2 = FFFFFF
| color_medies2 = FFFFFF
}}
La '''Seleición de [[fútbol]] de [[Panamá]]''' ye l'equipu representativu del país y que controla la [[Federación Panamiega de Fútbol]] (FEPAFUT), nes competiciones oficiales entamaes pola [[FIFA|Federación Internacional d'Asociaciones de Fútbol]] (FIFA).

El so primer partíu internacional foi contra la [[Seleición Jalisco]], que representaba a [[Méxicu]], el [[28 de xunetu]] de [[1937]] en [[Santiago de Cali]], [[Colombia]].&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20010722124332/http://mx.geocities.com/club_deportivu_guadalajara/historia.htm HISTORIA Club Deportivo Guadalajara. (Fundáu nel añu 1906)]&lt;/ref&gt; Los sos xugadores son conocíos familiarmente como «''Los Canaleros''». El so estadiu llocal ye l'[[Estadiu Rommel Fernández]] en [[Panamá (ciudá)|Panamá]], con capacidá pa 32,000 espectadores, y atópase dientro de la ciudá deportiva Irving Saladino. Anguaño ta so la direición del seleccionador [[Hernán Darío Gómez]] y cuenta con xugadores nes lligues de [[Primer División de Colombia|Colombia]], [[Primer División de Méxicu|Méxicu]], [[Major League Soccer|Estaos Xuníos]], [[Primer División de Costa Rica|Costa Rica]], [[Primer División d'Uruguái|Uruguái]], [[Primer División de Venezuela|Venezuela]], [[Primer División de Portugal|Portugal]], [[Tornéu Descentralizáu|Perú]], [[Superliga d'Eslovaquia|Eslovaquia]], [[Primer División de Bélxica|Bélxica]], [[Lliga Nacional d'Hondures|Hondures]], [[Lliga I|Rumanía]], [[Primer División d'España|España]], [[Primer División de Chile|Chile]].

Clasificóse a 5 mundiales xuveniles Sub-20 ([[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2003|2003]], [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2005|2005]], [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2007|2007]], [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2011|2011]], [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2015|2015]]) y a dos mundiales Sub-17 ([[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2011|2011]] y [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2013|2013]]), y per primer vegada na so historia al [[Copa Mundial de Fútbol Mundial de mayores]] en [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|Rusia 2018]], pero inda nun llogró clasificar al [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|tornéu olímpicu de fútbol]]. En [[Copa d'Oru de la Concacaf|Copa d'Oru]] algamó'l subcampeonatu en dos ocasiones: [[Copa d'Oru de la Concacaf 2005|2005]] y [[Copa d'Oru de la Concacaf 2013|2013]], ganáu en dambes ocasiones pol llocal [[seleición de fútbol de los Estaos Xuníos|Estaos Xuníos]]. En [[Copa Centroamericana]], Panamá foi campeón nel [[Copa UNCAF 2009|2009]] y subcampeón nel [[Copa UNCAF 2007|2007]] y [[Copa Centroamericana 2017|2017]]. Panamá tamién ostenta un títulu de la estinguida [[Copa CCCF]], en [[1951]].

Panamá na nueche del 10 d'ochobre del añu 2017, clasificar por primer vegada a una [[Copa Mundial de la FIFA]].

== Historia ==

=== Primeros años 1920 y 1930 ===

La década de [[1920]] carauterizar por ser la que marca l'entamu del fútbol entamáu, con figures como'l Dr. Fige na parte antillana y sobremanera el Coronel Gabriel Barrios, un mecenes importante del deporte panamiegu.

Les primeres referencies axenciaes señalen una década de tresformamientos pal fútbol panamiegu, incipiente na so organización. Sicasí, la falta de mayor respaldu y les condiciones precaries d'esa dómina, nun lo dexaben crecer internacionalmente, nin siquier p'asistir a la Primer [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|Copa Mundial de 1930]], n'[[Uruguái]]. A pesar de que nun taba llista pa ser miembru activu de la [[FIFA]], la [[Lliga Nacional de Football]] presidida nesi entós por Nessím Ramos, recibiera una invitación formal de l'[[Asociación Uruguaya de Fútbol]] (AUF) por que un equipu panamiegu viaxara a participar del Mundial. Lamentablemente, tornó la invitación.

El primer partíu oficial foi en [[1938]], col trunfu sobre {{sel|Venezuela}} (2-1),&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|1=[http://www.marearoja.com/noticiasdetail.asp?id=944 Federación Panamiega de Fútbol celebra 70 años] |2=http://www.marearoja.com/noticiasdetail.asp?id=944 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;depués el primer enfrentamientu ente les seleiciones de Panamá y {{sel|Costa Rica}} tuvo llugar en [[1938]], mientres los [[IV Xuegos Centroamericanos y del Caribe]] en Panamá, con un resultáu aciaga, al goliar los costarricenses por 11-0.&lt;ref&gt;[http://www.geocities.com/vaneadan/historia.html HISTORIA DEL FÚTBOL EN PANAMÁ]&lt;/ref&gt;

=== Década de 1940 ===

Panamá, qu'hasta agora nun había destacáu internacionalmente, dio pasos significativos n'ares de la so reconocencia internacional. Nel marcu de los [[Fútbol nos Xuegos Centroamericanos y del Caribe de Barranquilla 1946|V Xuegos Centroamericanos y del Caribe]] apostaos en [[Barranquilla]], [[Colombia]], el [[21 d'avientu]] de [[1946]], Panamá enfrentó a {{sel|Costa Rica}}. A los 35 minutos de xugáu'l partíu, Carlos “Negru” Martínez, convertir nel primeru en frayar la valla invicta de los ''ticos'' nestes series, y depués a los 42, Santiago &quot;Piepá&quot; Anderson, punxo'l 2-0 definitivu, quebrando d'esa manera ocho años d'invictu de Costa Rica sobre'l so par de Panamá. Darréu algamóse'l subcampeonatu de los mentaos Xuegos.

=== Década de 1950 ===

Na década de los [[1950]], Panamá conquistó'l so primer gallardón que reconocería la so crecedera a nivel internacional, al entamar y ganar el Quintu [[Copa CCCF|Campeonatu Centroamericanu y del Caribe de Fútbol]] (CCCF) en 1951,&lt;ref&gt;RSSSF.com: [http://www.rsssf.com/tablesc/cccf51.html «CCCF Championship 1951 (Panama City, Panama, Feb 25-Mar 4)» (n'inglés)]&lt;/ref&gt; dándo-y d'esa manera la clasificación al Primer [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol]], en [[1952]], en [[Santiago de Chile]].

=== Década de 1960 ===

Panamá apostó la primer fase del [[Campeonatu Concacaf de 1963|I Campeonatu Concacaf de Naciones]] en [[1963]] n'[[El Salvador]]. Consiguió empatar ante'l local {{sel|El Salvador}} (1-1) y tamién robló tables ante {{sel|Guatemala}} (2-2). Sicasí ganar ante {{sel|Hondures}} (0-1) fixo inútil la goliada que-y solmenó darréu a {{sel|Nicaragua}} (5-0) yá que nun pudo avanzar a la fase final de dichu tornéu. Tuvieron que pasar 30 años por que los panameños volvieren participar nun certame continental, na [[Copa d'Oru de la Concacaf 1993|Copa d'Oru de 1993]].

=== Década de [[1970]] ===

Nesta década, Panamá llogró llograr la [[medaya de bronce]] nos [[Fútbol nos Xuegos Bolivarianos|Xuegos Bolivarianos]] de 1970 en [[Maracaibo]] y 1973 en [[Panamá (ciudá)|Panamá]]. Nestos últimos Xuegos, los ''canaleros'' consiguieron dos tales victories ante adversariu más encopetados, al vencer a {{sel|Perú}} (1-0) y {{sel|Bolivia}} (3-2) per primer vegada na so historia. Esi mesmu añu la seleición Sub-21 ganó la primer edición de los Xuegos Centroamericanos, en [[Ciudá de Guatemala]], como preámbulu&lt;ref&gt;Rsssf.com [http://www.rsssf.com/tablesc/cag74.html Xuegos Centroamericanos y del Caribe Santu Domingu 1974]&lt;/ref&gt; a los [[XII Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Xuegos Centroamericanos y del Caribe de 1974]]. En [[1975]], la seleición panamiega realizó una xira por [[Asia]] enfrentando dos veces a la seleición de {{sel|China Taipéi}}.

El primer alcuentru de Panamá n'eliminatories camín de la [[Copa Mundial de Fútbol]], rexistróse'l [[4 d'abril]] de [[1976]] nel [[Estadiu Rommel Fernández|Estadiu Revolución]] (güei [[Rommel Fernández]]), y el repartu ''canalero'' llogró un sorpresivu trunfu sobre {{sel|Costa Rica}} por 3-2, celebráu polos apenes ocho mil aficionaos que se dieron cita nel estadiu. Depués, llegó un empate frente a [[Seleición de fútbol d'El Salvador|El Salvador]] (1-1) pero, cuando la clasificación a la [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978#Ronda final: Campeonatu Concacaf de 1977|hexagonal final]] taba cerca, una serie de desaciertos, rebeliones, suspensiones de xugadores ya improvisaciones topetaron con esi deséu de clasificar por que a la llarga la seleición quedara esaniciada, siendo {{sel|Guatemala}} quien diera la estocada final (2-4, 0-7).

L'equipu &quot;Guardia Nacional&quot;, llogra por primer y única vegada'l campeonatu de la Lliga Distritorial de Fútbol de Panamá na temporada qu'empecipió a finales de 1978 y terminó a entamos de 1979. Integrantes: “Chú” González, Kadir González, [[Luis Ernesto “Cascarita” Tapia]], Luis &quot;Luchito&quot; Ramírez, I. Bethancourt, Luis Aponte, Kalao Urriola, F. Caicedo, A. Campuzano, A. Loaiza, “Coqui”, F. González, “Fello”, el gran” Hachu”, Searles, dirixíos pol ex escoyíu nacional Don Nassi De Bello, asistíu pol Mayor Urriola y Don Beto Longo. Esti repartu taba conformáu por integrantes de la seleición nacional y xugadores d'altu nivel del área de la Plaza Amador. Referencies: La República, La Estrella de Panamá, La Crítica, Columna” Momento Deportivu” por ROVI (Rolando Villalaz), República de Panamá: cróniques de la Lliga Distritorial de Fútbol de Panamá,  en periodu de  avientu 1978 a febreru de 1979, diarios nacionales).

[[Luis Ernesto “Cascarita” Tapia]], al retornar dende El Salvador al fútbol criollu, nel estragal de la despidida de la so brillosa carrera, la historia entá-y tenía abierta un par de páxines por que siguiera escribiendo con lletres doraes dellos pasaxes col escoyíu nacional, l'Atléticu Panamá y el Guardia Nacional. Tapia tuvo l'honor de marcar el primer gol de Panamá na so primer eliminatoria mundialista, la d'Arxentina 78. Tamién foi campeón col Guardia Nacional y col Atléticu Panamá (referencia: ésti párrafu estrayíu d'artículu publicáu pol distinguíu periodista Luis A. Giraldo y Muñoz, 24-4-2008)https://archive.today/20130122084306/http://enlajugada507.com/Articulo/verArticulo.aspx?CodArt=292.

==== Década de 1980 ====

Los años ochenta tuvieron marcaos por serios conflictos cola [[FIFA]] dende l'aprobación d'una llei deportiva, que tuvo de resultes la suspensión y aislamientu internacional de Panamá de manera indefinida. Dichu aislamientu duró cuatro años hasta la realización d'eleiciones con intervención de la FIFA, [[Concacaf]] y el COP. Magar la desafiliación, la FIFA dexó que Panamá siguiera na eliminatoria a la [[Copa Mundial de Fútbol de 1982]] anque quedaría n'últimu llugar de la zona. Depués túvose qu'improvisar una eliminatoria con fase direuta d'ida y vuelta pa la [[Copa Mundial de Fútbol de 1986]], perdiendo los sos dos partíos con {{sel|Hondures}} (0-3, 0-1).

=== Década de 1990 ===

Cola creación de la flamante [[Copa Oru de la Concacaf]] en 1991, Panamá tuvo qu'esperar la segunda edición, en [[Copa Oru de 1993|1993]], pa participar de la xusta al clasificase como terceru de la [[Copa UNCAF 1993]]. Encuadraos xunto a {{sel|Estaos Xuníos}}, {{sel|Xamaica}} y {{sel|Hondures}}, los panameños nun tuvieron una presentación bien feliz al cayer derrotaos ante hondureñu (1-5) y americanos (1-2), rescatando a lo postrero un empate ante los ''Reggae Boyz'' (1-1).

Pa les eliminatories al [[Copa Mundial de Fútbol de 1988|Mundial de 1990], Panamá volvió ser posada por {{sel|Costa Rica}} (1-1, 0-2) na Zona Centroamericana.

=== Años 2000 ===

==== Eliminatoria Corea-Xapón 2002 ====

Panamá volvería clasificar a la [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2002#Segunda fase|segunda fase]] de la clasificación de Concacaf pa la [[Copa Mundial de Fútbol de 2002]] en quedando primero nel so grupu empatáu a 9 puntos con {{sel|Hondures}}, compartiendo'l grupu C xunto a los sos pares de {{sel|Méxicu}}, {{sel|Trinidá y Tobagu}} y {{sel|Canadá}}. Tampoco pudo superar esa fase, como va cuatro años.

Plantía de Xugadores: Ricardo James, Donaldo González, Franklin Delgado, Ricardo Phillips, Juan Carlos Cubilla, Ángel Luis Rodríguez, Pércival Piggott, Mario Mëndez, Julio Dely Valdés, Jorge Dely Valdés, Neftalí Díaz, Roberto Brown, Reynaldo Leqis, Alberto Blanco, Ubaldo Guardia, Georgi Aguilar, Mario Anthony Torres, Fernando Zagal, Julio Medina III, Rolando Palma.
Direutor Téunicu: Miguel Ángel Mansilla (uruguayu), Ezequiel Fernández y Leopoldo Lee.

==== Eliminatoria Alemaña 2006 ====

Panamá empezaría'l so camín a Alemaña de la mano del colombianu [[José Eugenio Hernández|José Eugenio &quot;Cheché&quot; Hernández]] al esaniciar a {{sel|Santa Llucía}} con global de 7 a 0 (4-0, 3-0). Na siguiente ronda, compartiría grupu con {{sel|Estaos Xuníos}}, {{sel|Xamaica}} y {{sel|El Salvador}} con quien empieza esta ronda con una derrota de 1-2, depués Panamá vencería a Xamaica de visitante 2-1 con goles de [[Roberto Brown]] y [[Julio César Dely Valdes]]. El siguiente partíu foi ante Estaos Xuníos de llocal onde s'empata 1-1 con gol de [[Roberto Brown]], darréu vuélvese a empatar 1-1 ante Xamaica y caise derrotáu 6-0 con Estaos Xuníos. Pal so peracabo partíu Panamá gana 3-0 a El Salvador con goles de Roberto Brown, [[Felipe Baloy]] y [[José Luis Garces]] pa clasificase per primer vegada a una Hexagonal final.

Na [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2006|Hexagonal final]] empecipiar con un empate 0 a 0 con {{sel|Guatemala}} nel Estadiu Rommel Fernández, una derrota 2-1 con Costa Rica de visitante, un empate 1-1 con {{sel|Méxicu}} con un gol de chilena de [[Luis Tejada]], depués dos ganes, ante Trinidad y Tobago 2 a 0 y Estaos Xuníos 3 a 0 pa terminar la primer vuelta. Pa la segunda vuelta Panamá pierde los cinco partíos, ante Guatemala 2-1, Costa Rica 3-1, Méxicu 5-0, Trinidá y Tobagu 1-0 y Estaos Xuníos 2-0 pa rematar en 6ª posición con solu 2 puntos.

Sicasí los ''canaleros'' amosaríen una cara bien distinta na [[Copa Oru de 2005]] al algamar el subcampeonatu, con dos trunfos sobre {{sel|Colombia}} y la so disputa final frente a los [[Seleición de fútbol de los Estaos Xuníos|Estaos Xuníos]], partíu que terminó empatáu oficialmente (0-0 t.s.), y definíu nos tiros de penalti, favoreciendo a los [[América del Norte norteamericanos]] (3 pen. a 1).
[[Ficheru:Amistoso_Panamá_vs_El Salvador.jpg|miniaturadeimagen|Partíu amistosu ente la Seleición de [[Panamá]] (derecha) y la d'[[Seleición de fútbol d'El Salvador|El Salvador]], el [[8 d'ochobre]] de [[2010]], nel [[Estadiu Rommel Fernández]].|363x363px]]

Dos años más tarde, nel 2007, consiguen el subcampeonatu na [[Copa UNCAF 2007]] celebrada en [[San Salvador]]. De la mesma manera, empatando 1-1 t.s. frente a {{sel|Costa Rica}} y definiendo el títulu nos tiros dende'l puntu de penalti, ganando los costarricenses (4 pen. a 1). Sicasí la revancha de la Copa Uncaf 2007 volvería col siguiente tornéu, mientres la [[Copa UNCAF 2009]] n'[[Hondures]], cuando los panameños enfrentaron nuevamente a los costarricenses na tanda de los penaltis, llotería que favoreció esta vegada a los ''canaleros''. Esta conquista dio-yos la clasificación a la [[Copa d'Oru de la Concacaf 2009|Copa d'Oru 2009]] onde cayen en cuartos de final ante los {{sel|Estaos Xuníos}}, la mesma seleición que los esaniciara nes mesmes instancies na [[Copa d'Oru de la Concacaf 2007|Copa d'Oru 2007]] y la final del [[Copa d'Oru de la Concacaf 2005|2005]].

==== Eliminatoria Sudáfrica 2010 ====

En xunu de 2008 los panameños cayeríen esaniciaos prematuramente na [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|eliminatoria a Sudáfrica 2010]] ante [[Seleición de fútbol d'El Salvador|El Salvador]] (1-0, 1-3). Panamá ganó de llocal 1-0 con gol de [[Luis Tejada]], pero nel partíu de vuelta en [[San Salvador]], los canaleros aventayar con gol de [[José Luis Garcés]] nel primer tiempu sicasí, los salvadoreños terminaron ganando 3-1 nun accidentáu y polémicu partíu.

=== Década de 2010 ===

Dempués de que la década pasada dexara momentos bonos y otros amargos, la Seleición Nacional de fútbol de Panamá aprovecho la inactividá xenerada pola eliminación al [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|Mundial de 2010]] pa preparar de cara a la [[Copa Centroamericana 2011|2011]], tornéu que Panamá entamaba nel anováu [[Estadiu Rommel Fernández]]. Allugáu nel grupu A que compartió xunto a [[Seleición de fútbol de Belice|Belize]], {{sel|Nicaragua}} y [[Seleición de fútbol d'El Salvador|El Salvador]], la seleición panamiega superó ensin contratiempos la fase de grupo pero cayó en semifinales ante {{sel|Costa Rica}} na tanda de penatis, yá que empataron 1 a 1, dempués de la prórroga. A la fin la seleición ''canalera'' túvose que conformar col tercer llugar del certame, superando a El Salvador que tamién naguaba esa plaza, partíu que se definió nuevamente nos penaltis 5 a 4 dempués de terminar 0 a 0 nel tiempu regular.

Clasificada a la [[Copa Oru de la Concacaf 2011|Copa Oro 2011]] tres el so desempeñu na Copa Centroamericana, Panamá tuvo encuadrada nel grupu C, xunto a {{sel|Canadá}}, {{sel|Estaos Xuníos}} y {{sel|Guadalupe}}. Debutó'l tornéu continental al ganar 3-2 a Guadalupe. Fizo historia al cortar la racha de 25 partíos invictos que llevaba'l combináu d'Estaos Xuníos na fase de grupos de la [[Copa Oru de la Concacaf]], venciéndolo 2 a 1.&lt;ref name=VariosFifa&gt;{{cita web|url=http://es.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1451194.html|obra=fifa.com|títulu=''Panamá corta la racha d'EEXX (1-2)''|fechaarchivu=2011-06-15|fechaaccesu=12 de xunu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110615135754/http://es.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1451194.html}}&lt;/ref&gt; Depués empató 1 a 1 cola seleición de Canadá, clasificándose según primero del so grupu per primer vegada na historia de la Copa. Darréu tuvo qu'enfrentar al so similar d'[[Seleición de fútbol d'El Salvador|El Salvador]], al qu'esanició en cuartos de final na tanda de penaltis. Nuevamente tuvo qu'enfrentar a la seleición norteamericana, agora en semifinales, anque cayeron por 0-1, completando d'esa manera una bien bona participación nel tornéu continental.

==== Eliminatoria Brasil 2014 ====

Nes [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|eliminatories aldu al Mundial de 2014]] en superando la segunda ronda a la cual clasificó direutamente, pasando percima de {{sel|Dominica}} y {{sel|Nicaragua}} a finales del 2011, Panamá quedaría nel grupu C xunto a {{sel|Canadá}}, {{sel|Hondures}} y {{sel|Cuba}} na tercer ronda d'esta eliminatoria. Panamá empecipió la mesma con una importante victoria de visitante ante Hondures, nel [[Estadiu Olímpicu Metropolitanu|Estadiu Olímpicu Metropolitanu de San Pedro Sula]], con un doblete de [[Blas Pérez]].&lt;ref name=VariosUnivision&gt;{{cita web |url=http://feeds.univision.com/feeds/article/2012-06-09/0-2-blas-perez-firma?refPath=/futbol/sudamerica/brasil/|obra=univision.com|títulu=''0-2. Blas Pérez robla doblete, balta a Honduras y da-y lideralgu a Panamá''|fechaarchivu= |fechaaccesu=9 de xunu de 2012}}&lt;/ref&gt; El so siguiente compromisu sería ante Cuba'l cual xugóse nel [[Estadiu Rommel Fernández]] de la ciudá de [[Panamá (ciudá)|Panamá]], que ganó 1-0, nun complicáu partíu. Darréu xugaría frente a la seleición de Canadá, en Toronto, perdiendo l'oldeo 0-1 (gol de [[Dwayne De Rosario]] en polémica xugada). Nel partíu de vuelta, Panamá gana 2-0 nel Rommel Fernández (goles de Rolando blackburn y Blas Pérez). Panamá enfrentaría dos partíos más de la tercer ronda, frente a Hondures, nun partíu con muncha mira pero que refundió un 0-0. L'últimu alcuentru d'esa ronda seria contra Cuba en [[L'Habana]] con resultancia final de 1-1 nun partíu onde los Cubanos aprovecharon cierta displacencia de Panamá qu'espertó nos postreros 15 minutos. Los intentos más claros fueron obra del capitán [[Felipe Baloy]] y otra de Blas Pérez de media golia que s'estrelló nel poste. Panamá llogra pasar a la última ronda xunto con {{sel|Costa Rica}}, {{sel|Hondures}}, {{sel|Xamaica}}, {{sel|Méxicu}} y {{sel|Estaos Xuníos}}.

Empecipiáu l'añu de 2013, Panamá empezó xugando la [[Copa Centroamericana 2013]] nel [[Estadiu Nacional de Costa Rica (2011)|Estadiu Nacional de Costa Rica]] de [[San Xosé (Costa Rica)|San Xosé]] enfrentándose nel so grupu a {{sel|Hondures}} y {{sel|El Salvador}}. Al roblar trés empates, les trés seleiciones acabaron colos mesmos puntos (2) anque Hondures aseguró'l primer llugar con un meyor ''goal average'' ente que ''canaleros'' y ''cuscatlecos'' acabaron igualaos en tolos estamentos del reglamentu, polo cual dar# en un sortéu.&lt;ref name=VariosTelemetro&gt;{{cita web|url=http://www.telemetro.com/deportes/futbol/2013/01/22/128826/panama-empata-va-al sortéu-pa-definir-pase-semifinales|obra=telemetro.com|títulu=''Panamá empata y va al sortéu pa definir pase a semifinales ''|fechaarchivu=|fechaaccesu=7 d'abril de 2013}}&lt;/ref&gt; Lastimosamente la suerte unvió a Panamá a xugar el partíu pol quintu llugar, sinónimu d'últimu billete pa la Copa d'Oru, ante'l alicaído [[Seleición de fútbol de Guatemala|cuadru guatemalianu]]. Nun gran partíu con un resultáu final de 3-1, Panamá certificó'l so boletu a la Copa d'Oru del mes de xunetu de 2013 nos [[Estaos Xuníos]].&lt;ref name=VariosMlssoccer&gt;{{cita web|url=http://www.mlssoccer.com/es/news/article/2013/01/25/panam%C3%A1-clasificar pa-la copa-oro-2013|obra=mlssoccer.com|títulu=''Panamá clasificar pa la Copa Oro 2013''|fechaarchivu=|fechaaccesu=7 d'abril de 2013}}&lt;/ref&gt;

Empecipiada la [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014#Hexagonal final|ronda hexagonal final]] de les eliminatories al Mundial de [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|Brasil 2014]], en febreru de 2013, Panamá abrió'l telón xugando en casa ante {{sel|Costa Rica}} anque dexó escapar dos puntos nun partíu que controlaba 2-0 pero los ''ticos'' increíblemente empataron el partíu (2-2), salvando un puntu pa empecipiar la Hexagonal. Depués enfrentaría a {{sel|Xamaica}} y otra vegada a la conocida {{sel|Hondures}} en dos feches siguíes en marzu de 2013. Na primera, Panamá apauta otru empate pero esta vegada de visitante en [[Kingston]]. Nel segundu atopo Panamá vence a Hondures 2-0 nel [[Estadiu Rommel Fernández]] de la capital panamiega, con tan solo trescurríos 67 segundos, siendo [[Luis Tejada (futbolista)|Luis Tejada]] quien abrió'l marcador pal cuadru local. Colos trés puntos, Panamá convertir nel líder provisional con 5 puntos, siguíu d'Hondures y Estaos Xuníos con 4 unidaes respeutivamente. En xunu de 2013, n'oldeo amistosu, pierde de llocal contra {{sel|Perú}} por 1-2. El vienres 7 de xunu empata 0-0 contra'l &quot;xigante&quot; de la [[Concacaf]], {{sel|Méxicu}}. Depués pierde los sos dos siguientes compromisos 0-2 frente a {{sel|Estaos Xuníos}} y {{sel|Costa Rica}} respeutivamente. Esta racha negativa dexa a los ''canaleros'' na 5ª posición nes eliminatories, fora de la zona de clasificación.

Na [[Copa Oru de la Concacaf 2013]], Panamá debuta la so participación contra {{sel|Méxicu}} con un históricu trunfu de 2-1. [[Gabriel Torres]] convierte de penalti el 1-0, hasta que [[Marco Fabián de la Mora|Marco Fabián]] empata'l partíu antes del entetiempu. Empecipiáu'l segundu tiempu, Gabriel Torres fai'l 2-1 definitivu a favor de los ''canaleros''. Nel so segundu alcuentru, Panamá ganó pola mínima a un coraxudu cuadru de {{sel|Martinica}} con un gol de penalti de Gabriel Torres nel min. 85 llogrando d'esa manera'l so boletu a los cuartos de final de la xusta. Depués, yá clasificáu, empató 0-0 con {{sel|Canadá}} asegurando'l primer llugar del grupu (per delantre de Méxicu) fechu que consigue per segunda vegada consecutiva na historia del tornéu. Los panameños avanzaron de manera satisfactoria a semifinales al zurdir a {{sel|Cuba}} 6-1. Nesa instancia los ''canaleros'' volvieron ganar a Méxicu (2-1, goles de [[Blas Pérez]] y [[Román Torres]]) y clasificáronse per segunda vegada a la final del eventu onde van enfrentar a {{sel|Estaos Xuníos}}, tal como asocediera nel [[Copa d'Oru de 2005|2005]]. Lamentablemente los panameños nun pudieron cobrase la revancha de soceder nel 2005, venciendo ante los norteamericanos por 0-1 (gol de [[Brek Shea]]).

El reinicio de les [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014#Hexagonal final|eliminatories mundialistas]] en setiembre de 2013 nun foi bien feliz al conceder, nel [[Estadiu Rommel Fernández|Rommel Fernández]], un esllucíu empate 0-0 ante'l colista {{sel|Xamaica}} anque se llogró salvar un empate 2-2 n'[[Hondures]] con gol ''in extremis'' de [[Roberto Chen]] nel min. 90. Ganar ante {{sel|Méxicu}} (1-2) nel [[Estadiu Azteca|Azteca]], el [[11 d'ochobre]] de 2013, apostró a Panamá al 5° llugar, fora de zona de repechaje. Sicasí, na última xornada del hexagonal, el [[15 d'ochobre]], la victoria parcial (2-1) ante {{sel|Estaos Xuníos}}, conxugada cola derrota simultánea de Méxicu en [[San Xosé (Costa Rica)|San Xosé]] (1-2) ante {{sel|Costa Rica}} taben otorgándo-y a Panamá'l 4° llugar, sinónimu del allampáu repechaje mundialista ante {{sel|Nueva Zelanda}}. Desafortunadamente pa los intereses panameños, dos goles norteamericanos de [[Graham Zusi]] y [[Aron Jóhannsson]] nos tiempos de descuentu (mins. 92 y 93), voltiaron la resultancia a favor d'Estaos Xuníos (2-3), condergando a Panamá al 5° llugar, confirmando la so eliminación del [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|Mundial de Brasil 2014]] de la manera más doliosa.

El [[15 de febreru]] de [[2014]], el presidente de la [[Federación Panamiega de Fútbol|FEPAFUT]], Pedro Chaluja, presentó al esperimentáu direutor téunicu [[colombia|colombianu]] [[Hernán Darío Gómez|Hernán ''Boliyu'' Gómez]] como'l nuevu timonel de la seleición nacional.&lt;ref&gt;Perú.com: [http://peru.com/futbol/internacional/boliyu-gomez-dirigira-centroamerica-noticia-229699 «El 'Boliyu' Gómez va dirixir en Centroamérica»]&lt;/ref&gt; La so primer prueba sería la [[Copa Centroamericana 2014]] realizada nos [[Estaos Xuníos]], na cual la seleición nacional ocupó'l tercer llugar y llogró el pase a la [[Copa Oru de la Concacaf 2015]].&lt;ref name=VariosPrensa&gt;{{cita web |url=http://www.prensa.com/deportes/Panama-supera-Salvador-Copa-Centroamericana_2_4027117249.html|obra=prensa.com|títulu=''Panamá supera a El Salvador y queda en tercer llugar de la Copa Centroamericana''|fechaarchivu= |fechaaccesu=14 de setiembre de 2014 }}&lt;/ref&gt;

Yá nel [[2015]] ''La Colorada'' encararía la [[Copa Oru de la Concacaf 2015|Copa Oro 2015]] nel cual apuesto la fase de grupu cola [[Seleición de fútbol d'Estaos Xuníos]], la [[seleición de fútbol d'Haití]] y la [[Seleición de fútbol d'Hondures]] qu'ocupó'l postreru puestu nel grupu; detrás de [[Panamá]] y les dos yá mentaes que se clasificaron como primero y segundu nesi mesmu orde, lo cual clasificó como meyor terceru con trés empates llograos ante los sos rivales. Yá en cuartos de final tocaría-y enfrentar a la [[Seleición de fútbol de Trinidá y Tobagu]] col cual llograríen otru empate pero saldríen ganadores na tanda de penaltis (6-5).&lt;ref name=VariosNacion&gt;{{cita web|url=http://www.nacion.com/deportes/futbol-internacional/Panama-Trinidá-Tobago-tiempos-smeifinalista_0_1500650029.html|obra=nacion.com|títulu=''Panamá venció a Trinidá y Tobagu en penaltis y ta en semifinales de Copa Oro''|fechaarchivu=|fechaaccesu=25 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt;
Na semifinal marcaríase unu de los momentos más difíciles na historia del fútbol panamiegu,{{ensin referencies}} nun partíu reñíu ante la [[Seleición de fútbol de Méxicu]] onde Panamá ganaba con un xugador menos espulsáu al minutu 25' dudosamente por una coldada solmenáu por [[Luis Tejada]] a un defensor azteca. Yá col partíu empatáu y l'equipu desmotivado pol mal arbitraxe del central [[Mark Geiger]] que volvía vistise de villanu{{ensin referencies}} marcando otru penalti más nel tiempu extra condergaría a la seleición canalera a apostar el tercer llugar del tornéu, ante los norteamericanos, esti partíu foi ganáu por Panamá nuevamente pela ruta de los tiros del puntu de penalti dándo-y el tercer puestu de tornéu.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://peru21.pe/deportes/copa-oru-concacaf-admitio-error-arbitral-partíu-panama-mexico-2223819|obra=peru21.pe|títulu=''Copa Oru: Concacaf almitió error arbitral en partíu Panamá-Méxicu''|fechaarchivu=|fechaaccesu=25 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt;{{fonte cuestionable}}

==== Eliminatoria Rusia 2018 ====

El 2 de setiembre de 2016 Panamá sella'l so pase a la [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|ronda hexagonal final]] en ganando 2-0 a {{sel|Xamaica}}.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.rpctv.com/marearoja/Panama_0_950005958.html|obra=rpctv.com|títulu=''Panamá avanza a Hexagonal Final de CONCACAF''|fechaarchivu= |fechaaccesu=3 de setiembre de 2016 }}&lt;/ref&gt;{{fonte cuestionable}}
El 10 d'ochobre de 2017, la seleición de Panamá clasificar por primer vegada na so historia a la [[Copa Mundial de Fútbol de 2018]] en venciendo 2-1 a {{sel|Costa Rica}} con un [[gol pantasma]] al min. 53 pa poner l'empate dempués de que [[Johan Venegas]] al min. 36 punxera'l 0-1 a favor de {{sel|Costa Rica}}, pero [[Roman Torres]] al min. 88 -y daria la vuelta al marcador pa Panamá y de esta forma obtendrian la victoria sobre l'oncenu Tico, esaniciando a la seleición de los {{sel|Estaos Xuníos}} de la clasificación a la [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|Copa Mundial Rusia 2018]], seleición qu'en 2013 foi la responsable de que Panamá quedara esaniciada nesa ocasión a la [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|Copa Mundial Brasil 2014]], ente que pel otru llau termina unviando a apostar el repechaje a la seleición d'{{sel|Hondures}}, quien perdería'l repechaje ante {{Sel|Australia}}.

== Uniforme ==
{{AP|Uniforme de la seleición de fútbol de Panamá}}
L'uniforme oficial de la Seleición de [[Panamá]] componer de camiseta, pantalones y medies de color [[colloráu]] (d'ellí'l llamatu que recibe la seleición: ''La Marea Colorada'').
Como datu interesáu, los antiguos uniformes de la Seleición presentaben el color azul, pero al pasar de los años ésti foi sumiendo nel uniforme, hasta ser predominantemente colloráu. Ente les últimes marques utilizaes esta, [[Reebok]] pa les eliminatories de [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|Francia 98]], [[Kappa]] pa les eliminatories de [[Copa Mundial de Fútbol de 2002|Corea/Xapón 02]]. La marca deportiva [[Lotto Sport Italia|Lotto]] foi patrocinador dende les eliminatories [[Copa Mundial de Fútbol de 2006|Alemaña 06]], hasta'l 30 de marzu de 2015.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.critica.com.pa/archivo/03072005/sport.html|títulu=''¡Nuevu &quot;Look&quot;!''|editor=''critica.com.pa''|fechaaccesu=30 de xineru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100604091837/http://www.critica.com.pa/archivo/03072005/sport.html|fechaarchivu=4 de xunu de 2010}}&lt;/ref&gt; Nel añu 2012 foi introducida'l color azul como tercer uniforme alterantivo de la seleición panamiega.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20140107072849/http://www.laestrella.com.pa/online/impresu/2012/05/24/a-estrenar-uniforme-en-eliminatories.asp&lt;/ref&gt;
El 30 de marzu de 2015 anunciar a [[New Balance]] como nuevu patrocinador de la seleición de Panamá, y la primera, a nivel mundial (refiriéndose a seleiciones) que visti mentada marca. La primer categoría n'estrenar la nueva vistimienta va ser la seleición Sub-20.&lt;ref&gt;https://twitter.com/NBFootball/status/582672912676687872&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.rpctv.com/marea-colorada/New-Balance-deportiva-seleiciones-Panama_0_793421495.html&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{|
|
{{Camisetes |
| esquierdu=0000FF|cuerpu=FFFFFF|derechu=0000FF|shorts=0000FF|medies=0000FF|socks= 0000FF|títulu=Equipación actual
| patrón_izq=_whiteborder|patrón_cuerpu=_bluestripes|patrón_der=_whiteborder|patrón_pan=|patrón_med=|color completu = 0000FF |color pantalón:0000FF |color medies=0000FF|títulu = Primer equipación}}
|
{{Camisetes |
| pattern_la=_altamira1112h |pattern_b=_unknown |pattern_ra=_altamira1112h |pattern_sh= _blancu|pattern_so=
| leftarm=|body=|rightarm=|shorts=|socks=FFFFFF|títulu=[[Uniforme de la seleición de fútbol de Panamá|(Ver evolución)]]
}}
|
{{Camisetes |
| esquierdu=FF0000|cuerpu=FF0000|derechu=FF0000|shorts=FF0000|medies=FF0000|socks= FF0000|títulu=Equipación actual
| patrón_izq=_thinwhiteborder|patrón_cuerpu=_panama18h|patrón_der=_thinwhiteborder|patrón_pan=_panama18H|patrón_med=_panama18H
}}
|}
&lt;/center&gt;

== Localía ==
{{AP|Estadiu Rommel Fernández}}
[[Ficheru:Marea Roja Panamá.jpg|300px|miniaturadeimagen|Partíos de la Seleición.]]
La seleición de Panamá xuega los sos partíos nel estadiu Rommel Fernández Gutiérrez, que ta asitiáu na ciudá de [[Panamá (ciudá)|Panamá]], Tamién ye usáu pa distintes disciplines deportives, pero principalmente pa la realización
de xuegos de [[fútbol]] y LPF. Foi inauguráu'l [[6 de febreru]] de [[1970]], diseñáu p'allugar los '''XI Xuegos Centroamericanos 1970'''. Al traviés de nueves reformes, llogró algamar l'actual capacidá de 32.000 espectadores.

=== La Marea Colorada ===

Munchos son los que s'axudiquen la creación d'esti llamatu, pero lo cierto ye que'l llamatu naz nel añu [[2000]] cuando unos mozos que teníen la idea de xenerar pasión a la de los partíos que Panamá xugaba de llocal, crearon cantaraes, cosieron banderes y visitaron medios de comunicación. Adulces el nome foi calando ente los aficionaos y el públicu, polo que les grandes empreses fueron usándolo nes sos publicidaes pal Mundial [[Copa Mundial de Fútbol de 2002|Corea/Xapón 2002]] y dende esa dómina convirtióse l'apellativu de l'afición y de la seleición nacional.
[[Ficheru:Estadio_Rommel_Fernández_Atardecer.jpeg|center|miniaturadeimagen|850px|Estadiu Rommel Fernández al atapecer.]]

== Rivalidaes ==
{{AP|Rivalidá futbolística ente Panamá y Méxicu|Clásicu del Sur centroamericanu|Clásicu del Oeste del Caribe}}
La Seleición Panamiega tien a lo más rival a Méxicu, siendo ensin dulda, al día de güei, unu de los mayores clásicos de Panamá. La rivalidá tamién se debe a la crecedera futbolística de Panamá y el so aumentu de xuegos ente dambos equipos, mesma razón que cola so rivalidá con Hondures.

La Seleición Panamiega caltién una gran [[Clásicu del Sur centroamericanu|rivalidá futbolística con Costa Rica]], siendo ensin dulda, al día de güei, unu de los mayores clásicos del Centramerica,la rivalidá tamién, ye porque son países vecinos amás de la [[Guerra de Coto]]. Otru duelu clásicu de los canaleros ye con {{sel|Venezuela}}, con quien apuesten el tradicional [[Clásicu del Oeste del Caribe]], por ser el primer partíu de futbol de dambos países y lamentablemente les clásiques engarradielles na cancha.

=== Principales historiales ===
{{AP|Historial de partíos de la Seleición de fútbol de Panamá}}
* ''Actualizáu al 11 d'ochobre de 2016 (Datos según [[FIFA]])&lt;ref&gt;http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/headtohead/team1=PAN/team2=MEX/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131125020315/http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/headtohead/team1=PAN/team2=MEX/index.html |date=2013-11-25 }} Historial de partíos ente Panama y Mexico. FIFA.com&lt;/ref&gt;

{|bgcolor=&quot;#f7f8ff&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- align=center bgcolor=#DDDDDD style=&quot;color:black;&quot;
!width=&quot;150&quot;|Equipu
!width=&quot;100&quot;|Partíos&lt;br
/&gt;Ganaos
!width=&quot;100&quot;|Partíos&lt;br /&gt;Empataos
!width=&quot;100&quot;|Goles a favor
!width=&quot;100&quot;|Postreru partíu |-align=center

|{{selb|PAN}}
|2
|rowspan=&quot;4&quot;|6
|13
|rowspan=&quot;4&quot;|1 de setiembre de 2017
|-align=center
|{{selb|MEX}}
|11
|34
|}


* ''Actualizáu al 10 d'ochobre de 2017 (Datos según [[FIFA]]).&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/headtohead/team1=PAN/team2=CRC/index.html|títulu=Enfrentamiento ente Costa Rica y Panama|autor=FIFA.com|fechaaccesu=13 de payares de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130204072445/http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/headtohead/team1=pan/team2=crc/index.html|fechaarchivu=2013-02-04}}&lt;/ref&gt;''

{|bgcolor=&quot;#f7f8ff&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- align=center bgcolor=#DDDDDD style=&quot;color:black;&quot;
!width=&quot;150&quot;|Equipu
!width=&quot;100&quot;|Partíos&lt;br
/&gt;Ganaos
!width=&quot;100&quot;|Partíos&lt;br /&gt;Empataos
!width=&quot;100&quot;|Goles a favor
!width=&quot;100&quot;|Postreru partíu |-align=center

|{{selb|PAN}}
|8
|rowspan=&quot;2&quot;|13
|39
|rowspan=&quot;2&quot;|10 d'ochobre de 2017
|-align=center
|{{selb|CRC}}
|25
|106
|}
&lt;br /&gt;

* ''Actualizáu al 12 de xunu de 2017 (Datos según [[FIFA]])&lt;ref&gt;http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/headtohead/team1=PAN/team2=HON/index.html {{Webarchive|url=https://archive.today/20161112044925/http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/headtohead/team1=PAN/team2=HON/index.html |date=2016-11-12 }} Historial de partíos ente Panamá y Hondures. FIFA.com&lt;/ref&gt;''

{|bgcolor=&quot;#f7f8ff&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- align=center bgcolor=#DDDDDD style=&quot;color:black;&quot;
!width=&quot;150&quot;|Equipu
!width=&quot;100&quot;|Partíos&lt;br
/&gt;Ganaos
!width=&quot;100&quot;|Partíos&lt;br /&gt;Empataos
!width=&quot;100&quot;|Goles a favor
!width=&quot;100&quot;|Postreru partíu |-align=center

|{{selb|PAN}}
|11
|rowspan=&quot;4&quot;|6
|33
|rowspan=&quot;4&quot;|12 de xunu de 2017
|-align=center
|{{selb|HON}}
|21
|61
|}


* ''Actualizáu al 27 de marzu de 2016 (Datos según [[FIFA]])&lt;ref&gt;http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/headtohead/team1=PAN/team2=VEN/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100308065147/http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/headtohead/team1=PAN/team2=VEN/index.html |date=2010-03-08 }} Historial de partíos ente Panama y Venezuela. FIFA.com&lt;/ref&gt;

{|bgcolor=&quot;#f7f8ff&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- align=center bgcolor=#DDDDDD style=&quot;color:black;&quot;
!width=&quot;150&quot;|Equipu
!width=&quot;100&quot;|Partíos&lt;br
/&gt;Ganaos
!width=&quot;100&quot;|Partíos&lt;br /&gt;Empataos
!width=&quot;100&quot;|Goles a favor
!width=&quot;100&quot;|Postreru partíu |-align=center

|{{selb|PAN}}
|5
|rowspan=&quot;2&quot;|5
|20
|rowspan=&quot;2&quot;|24 de mayu de 2016 
|-align=center
|{{selb|VEN}}
|4
|19
|}

== Xugadores ==
{{CP|futbolistes de la seleición de fútbol de Panamá}}

=== Convocaos ===
''Llista de xugadores convocaos p'apostar la Copa Mundial de Fútbol de 2018''.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.futbolred.com/seleiciones-nacionales/convocaos-de-panamá-pa-la copa-oro-2017+16857091|títulu='Boliyu' Gómez dio la llista de Panamá pa la Copa d'Oru-2017|obra=Futbolred}}&lt;/ref&gt;
{|class=sortable align=left cellpadding=2 cellspacing=0 style=&quot;background:white; border:1px #AAAAAA solid; border-collapse:collapse; font-size:100%;&quot; width=66%
|- align=center
!bgcolor=#e30013 style=&quot;color:#FFFFFF&quot; width=4%|Nᵘ
!bgcolor=#e30013 style=&quot;color:#FFFFFF&quot; width=24%|Nome !bgcolor=#e30013
style=&quot;color:#FFFFFF&quot; width=16%|Posición
!bgcolor=#e30013 style=&quot;color:#FFFFFF&quot; width=15%|Edá !bgcolor=#e30013
style=&quot;color:#FFFFFF&quot; width=25%|Club

|- 
!1
|align=left|[[Jaime Penedo]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionGK es.png|18px]] [[Porteru (fútbol)|Porteru]]
|align=center|{{edá|26|09|1981}}
|{{bandera|Rumanía}} [[Dinamo de Bucarest]]
|- 
!12
|align=left|[[José Calderón Frías|José Calderón]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionGK es.png|18px]] [[Porteru (fútbol)|Porteru]]
|align=center|{{edá|14|08|1985}}
|{{bandera|Panamá}} [[Chorrillo Fútbol Club|Chorrillo]]

|- 
!22
|align=left|[[Alex Rodríguez Ledezma|Alex Rodríguez]] 
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionGK es.png|18px]] [[Porteru (fútbol)|Porteru]]
|align=center|{{edá|05|08|1990}}
|{{Bandera|Panamá}} [[San Francisco FC|San Francisco]]

|- align=center style=&quot;border-top:2px solid #00247D&quot;
!2
|align=left|[[Michael Amir Murillo|Michael Murillo]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]]
|align=center|{{edá|11|2|1996}}
|align=left|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[New York Red Bulls]]

|- 
!5
|align=left|[[Román Torres]] 
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]]
|align=center|{{edá|20|3|1986}}
|align=left|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Seattle Sounders]]

|- 
!13
|align=left|[[Adolfo Machado]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]]
|align=center|{{edá|14|02|1985}}
|align=left|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Houston Dynamo]]

|- 
!4
|align=left|[[Fidel Escobar]] 
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]]
|align=center|{{edá|09|01|1995}}
|align=left|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[New York Red Bulls]]

|- 
!3
|align=left|[[Harold Cummings]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]]
|align=center|{{edá|1|3|1992}}
|align=left|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[San Jose Earthquakes]]

|- 
!15
|align=left|[[Erick Davis]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]]
|align=center|{{edá|31|03|1991}}
|align=left|{{bandera|Eslovaquia}} [[FC DAC 1904 Dunajská Streda|Dunajská Streda]]

|- 
!17
|align=left|[[Luis Ovalle]] 
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]]
|align=center|{{edá|7|09|1988}}
|align=left|{{bandera|Hondures}} [[Club Deportivo Olimpia|Olimpia]]

|- 
!23
|align=left|[[Felipe Baloy]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]]
|align=center|{{edá|24|02|1981}}
|align=left|{{bandera|Guatemala}} [[CSD Municipal|C.S.D Municipal]]

|- align=center style=&quot;border-top:2px solid #00247D&quot;
!6
|align=left|[[Gabriel Gómez]] 
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]]
|align=center|{{edá|29|05|1984}}
|align=left|{{bandera|Colombia}} [[Atléticu Bucaramanga]]

|-
!8
|align=left|[[Édgar Joel Bárcenas|Édgar Bárcenas]] 
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]]
|align=center|{{edá|23|10|1993}}
|align=left|{{bandera|Méxicu}} [[Club Tijuana|Tijuana]]

|-
!11
|align=left|[[Armando Cooper]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]]
|align=center|{{edá|26|11|1987}}
|align=left|{{bandera|Chile}} [[Club Universidad de Chile|Universidá de Chile]]

|- 
!19
|align=left|[[Ricardo Ávila]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]]
|align=center|21 años
|align=left|{{Bandera|Bélxica}} [[K.A.A. Gent]]

|- 
!21
|align=left|[[José Luis Rodríguez]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]]
|align=center|19 años
|align=left|{{bandera|Bélxica}} [[K.A.A. Gent]]

|- 
!20
|align=left|[[Aníbal Godoy]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]]
|align=center|{{edá|10|02|1990}}
|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[San Jose Earthquakes]]

|- 
!14
|align=left|[[Valentín Pimentel]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]]
|align=center|{{edá|30|05|1991}}
|{{bandera|Panamá}} [[CD Plaza Amador|Plaza Amador]]

|- align=center style=&quot;border-top:2px solid #00247D&quot;
!7
|align=left|[[Blas Pérez]] 
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|18px]] [[Delanteru]]
|align=center|{{edá|13|3|1981}}
|align=left|{{bandera|Guatemala}} CSD Municipal

|-
!18
|align=left|[[Luis Tejada (futbolista)|Luis Tejada]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|18px]] [[Delanteru]]
|align=center|{{edá|28|3|1982}}
|align=left|{{Bandera|Perú}} Sport Boys

|- 
!9
|align=left|[[Gabriel Torres]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|18px]] [[Delanteru]]
|align=center|{{edá|31|10|1988}}
|align=left|{{bandera|Chile}} [[Club Deportivo Huachipato|Huachipato]]

|- 
!10
|align=left|[[Ismael Díaz de León]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|18px]] [[Delanteru]]
|align=center|{{edá|12|5|1997}}
|align=left|{{bandera|España}} [[Real Club Deportivo Fabril]]
|- 
!16
|align=left|[[Abdiel Arroyo]] 
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|18px]] [[Delanteru]]
|align=center|{{edá|13|12|1993}}
|align=left|{{bandera|Costa Rica}} [[Lliga Deportiva Alajuelense|L.D. Alajuelense]]

|- align=center bgcolor=EBF5FF style=&quot;border-top:2px solid grey&quot;
! D.T.
! align=left|{{bandera|Colombia}} [[Hernán Darío Gómez]]
!align=left|[[Ficheru:FootballPositionEN es.png|20px]] [[Entrenador]]
!{{Edá|3|2|1956}}
!
|}
{{clear}}

=== Xugadores con más participaciones ===
{| align=left cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background: #F5FAFF; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=55%
|- align=center
!bgcolor=#e30013 style=&quot;color:#FFFFFF;&quot; width=1% |Nᵘ
!bgcolor=#e30013 style=&quot;color:#FFFFFF;&quot; width=&quot;20&quot; |Nome !bgcolor=#e30013
style=&quot;color:#FFFFFF;&quot; width=&quot;6&quot; |Periodu !bgcolor=#e30013
style=&quot;color:#FFFFFF;&quot; width=&quot;10&quot; |Partíos
!bgcolor=#e30013 style=&quot;color:#FFFFFF;&quot; width=&quot;10&quot; |Goles

|-align=&quot;center&quot; bgcolor=#e0ECF8 style=&quot;border-top:1px solid #AAA;&quot;
|1
|align=left|'''[[Gabriel Gómez]]'''
|2003 - [[Presente]]
|138
|12
|-align=&quot;center&quot; style=&quot;border-top:1px solid #AAA;&quot;
|2
|align=left|'''[[Jaime Penedo]]'''
|2003 - [[Presente]]
|128
|0
|-align=&quot;center&quot; style=&quot;border-top:1px solid #AAA;&quot;
|3
|align=left|'''[[Blas Pérez]]'''
|[[2001]] - [[Presente]]
|115
|42
|-align=&quot;center&quot; style=&quot;border-top:1px solid #AAA;&quot;
|4
|align=left|'''[[Román Torres]]'''
|[[2005]] - [[Presente]]
|106
|9
|-align=&quot;center&quot; style=&quot;border-top:1px solid #AAA;&quot;
|5
|align=left|'''[[Luis Tejada (futbolista)|Luis Tejada]]'''
|[[2001]] - [[Presente]]
|104
|43
|-align=&quot;center&quot; style=&quot;border-top:1px solid #AAA;&quot;
|6
|align=left|'''[[Felipe Baloy]]'''
|[[2001]] - [[Presente]]
|102
|3
|-align=&quot;center&quot; style=&quot;border-top:1px solid #AAA;&quot;
|7
|align=left|'''[[Armando Cooper]]'''
|[[2006]] - presente |100

|7
|-align=&quot;center&quot; style=&quot;border-top:1px solid #AAA;&quot;
|8
|align=left|[[Luis Henríquez]]
|[[2004]] - [[2016]]
|89
|2
|-align=&quot;center&quot; style=&quot;border-top:1px solid #AAA;&quot;
|9
|align=left|'''[[Alberto Quintero]]'''
|[[2007]] - presente |88

|5
|-align=&quot;center&quot; style=&quot;border-top:1px solid #AAA;&quot;
|10
|align=left|[[Amilcar Henriquez]]
|[[2004]] - [[2017]]
|85
|1
|}
{{clear}}

=== Máximos anotadores ===
{| align=left cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background: #F5FAFF; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=55%
|- align=center
!bgcolor=#e30013 style=&quot;color:#FFFFFF;&quot; width=1% |Nᵘ
!bgcolor=#e30013 style=&quot;color:#FFFFFF;&quot; width=&quot;20&quot; |Nome !bgcolor=#e30013
style=&quot;color:#FFFFFF;&quot; width=&quot;6&quot; |Periodu !bgcolor=#e30013
style=&quot;color:#FFFFFF;&quot; width=&quot;10&quot; |Goles
!bgcolor=#e30013 style=&quot;color:#FFFFFF;&quot; width=&quot;10&quot; |Partíos

|-align=&quot;center&quot; bgcolor=#e0ECF8 style=&quot;border-top:1px solid #AAA;&quot;
|1
|align=left|'''[[Luis Tejada (futbolista)|Luis Tejada]]'''
|2000 - Presente |43

|104
|-align=&quot;center&quot; style=&quot;border-top:1px solid #AAA;&quot;
|2
|align=left|'''[[Blas Pérez]]'''
|2000 - Presente |42

|115
|-align=&quot;center&quot; style=&quot;border-top:1px solid #AAA;&quot;
|3
|align=left|[[Luis Cascarita Tapia]]
|1960 - 1979
|20
|77
|-align=&quot;center&quot; style=&quot;border-top:1px solid #AAA;&quot;
|4
|align=left|[[Roberto Brown]]
|2000 - 2011
|16
|49
|-align=&quot;center&quot; style=&quot;border-top:1px solid #AAA;&quot;
|5
|align=left|'''[[Gabriel Torres]]'''
|2006 - Presente |15

|69
|-align=&quot;center&quot; style=&quot;border-top:1px solid #AAA;&quot;
|6
|align=left|[[Julio Dely Valdés]] 
|1990 - 2006
|13
|34
|-align=&quot;center&quot; style=&quot;border-top:1px solid #AAA;&quot;
|7
|align=left|[[Jorge Dely Valdés]]
|1990-2005
|13
|34
|-align=&quot;center&quot; style=&quot;border-top:1px solid #AAA;&quot;
|8
|align=left|'''[[Gabriel Gómez]]'''
|2003 - Presente |12

|140
|-align=&quot;center&quot; style=&quot;border-top:1px solid #AAA;&quot;
|9
|align=left|[[Víctor René Mendieta]]
|1980 - 2000
|11
|31
|-align=&quot;center&quot; style=&quot;border-top:1px solid #AAA;&quot;
|10
|align=left|[[Ricardo Phillips]]
|1996 - 2010
|10
|84
|}
{{clear}}

== Téunicos de la Seleición de Panamá ==
{{CP|entrenadores de la seleición de fútbol de Panamá}}

=== Llistáu de tolos tiempos ===

&lt;center&gt;
{| {{tablaguapa}}
|-
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;Nome
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span
style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;Periodu
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span
style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;País
|-
|Romeo Parravicini
|1938
|{{bandera|Uruguái}}
|-
|Manuel Sánchez Durán
|1941
|{{bandera|Perú}}
|-
|Emel Ospino
|1946
|{{bandera|Panamá}}
|-
|Óscar Rendoll
|1946
|{{bandera|Chile}}
|-
|Óscar Suman Carrillo |1949

|{{bandera|Panamá}}
|-
|Gilberto Casanova
|1950
|{{bandera|Colombia}}
|-
|Moses Stern
|1950
|{{bandera|Austria}}
|-
|Óscar Rendoll
|1951
|{{bandera|Chile}}
|-
|Rogelio Díaz
|1952
|{{bandera|Panamá}}
|-
|Emel Ospino
|1956
|{{bandera|Panamá}}
|-
|José Bech Casablanca
|1961
|{{bandera|España}}
|-
|Raúl &quot;Che&quot; Álvarez
|1963-1964
|{{bandera|Arxentina}}
|-
|José Bech Casablanca
|1967
|{{bandera|España}}
|-
|Luis Carlos Ponce
|1967
|{{bandera|Panamá}}
|-
|Néstor Valdez
|1969
|{{bandera|Chile}}
|-
|[[Hugo Tassara]]
|1972-1973
|{{bandera|Chile}}
|-
|Renato Panay
|1976
|{{bandera|Chile}}
|-
|Omar Muraco
|1978
|{{bandera|Arxentina}}
|-
|[[Edgardo Baldi|Edgardo Bone Baldi]]
|1979
|{{bandera|Uruguái}}
|-
|Luis Borghini
|1980
|{{bandera|Uruguái}}
|-
|Rubén Cárdenas
|1980
|{{bandera|Panamá}}
|-
|Orlando Muñoz
|1984
|{{bandera|Panamá}}
|-
|[[Carlos Cavagnaro]]
|1984
|{{bandera|Arxentina}}
|-
|Juan Colecchio
|1986-1988
|{{bandera|Arxentina}}
|-
|Saúl Suarez 
|1991-1992
|{{bandera|Colombia}}
|-
|[[Gustavo De Simone]]
|1992
|{{bandera|Uruguái}}
|-
|Saúl Suarez 
|1993
|{{bandera|Colombia}}
|-
|[[César Maturana]]
|1995-1996
|{{bandera|Colombia}}
|-
|Orlando Muñoz
|1996
|{{bandera|Panamá}}
|-
|Óscar Aristizábal
|1999
|{{bandera|Colombia}}
|-
|[[Miguel Ángel Mansilla]]
|1999-2000
|{{bandera|Uruguái}}
|-
|Ezequiel Fernández
|2000
|{{bandera|Panamá}}
|-
|Leopoldo Lee |2000

|{{bandera|Panamá}}
|-
|Mihai Stoichiţă
|2001
|{{bandera|Rumanía}}
|-
|Carlos Alberto Daluz
|2002-2003
|{{bandera|Brasil}}
|-
|[[José Eugenio Hernández]]
|2004-2005
|{{bandera|Colombia}}
|-
|[[Julio Dely Valdés]]&lt;br /&gt;[[Jorge Dely Valdés]]
|2006 (''interinos'')
|{{bandera|Panamá}}
|-
|[[Víctor René Mendieta Ocampo]]
|2006 (''interín'')
|{{bandera|Panamá}}
|-
|[[Alexandre Guimarães]]
|2006-2008
|{{bandera|Brasil}}{{bandera|Costa Rica}}
|-
|[[Gary Stempel]]
|2008-2009
|{{bandera|Inglaterra}}
|-
|[[Jorge Dely Valdés]]
|2010 (''interín'')
|{{bandera|Panamá}}
|-
|[[Julio Dely Valdés]]
|2010-2013
|{{bandera|Panamá}}
|-
|[[Hernán Darío Gómez]]
|2014-''presente''
|{{bandera|Colombia}}
|-
|}
&lt;/center&gt;

=== Cuerpu téunicu ===

{| {{tablaguapa}} width=&quot;70%&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size: 90%; text-align: center;&quot;
|- align=center bgcolor=#800000 style=&quot;color:white&quot;
!align=center colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#e30013;&quot;|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Cuerpu Téunicu
|-
|- style=&quot;border-top:1px solid #AAA;&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |'''Entrenador:'''
| style=&quot;text-align: left;&quot; |{{bandera|Colombia}} [[Hernán Darío Gómez]]
| style=&quot;text-align: left;&quot; |'''Asistentes téunicos:'''
| style=&quot;text-align: left;&quot; |{{bandera|Colombia}} [[Édgar Carvajal]] / [[Nelson Gallego]]
|-
|- bgcolor=#F5FAFF
| style=&quot;text-align: left;&quot; |'''Preparador físicu:'''
| style=&quot;text-align: left;&quot; |{{bandera|Colombia}} [[Elkin Sánchez]]
| style=&quot;text-align: left;&quot; |'''Preparador de porteros:'''
| style=&quot;text-align: left;&quot; |{{bandera|Colombia}} [[Didier Muñoz]]
|- bgcolor=#F5FAFF style=&quot;border-top:1px solid #AAA;&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |'''Médicu:'''
| style=&quot;text-align: left;&quot; |{{bandera|Panamá}} [[Gerinaldo Martínez]]
| style=&quot;text-align: left;&quot; |'''Nutricionista:'''
| style=&quot;text-align: left;&quot; |{{bandera|Panamá}} [[Fanny Cardoze]]
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; |'''Fisioterapeuta:'''
| style=&quot;text-align: left;&quot; |{{bandera|Panamá}} [[Juan Carlos Andrión]]
| style=&quot;text-align: left;&quot; |'''Fisioterapeuta:'''
| style=&quot;text-align: left;&quot; |{{bandera|Panamá}} [[Éric Arosemena]]
|- bgcolor=#F5FAFF
| style=&quot;text-align: left;&quot; |'''Xefe de prensa:'''
| style=&quot;text-align: left;&quot; |{{bandera|Panamá}} [[Adán De Gracia-Esmenjaud]]
| style=&quot;text-align: left;&quot; |'''Utilero:'''
| style=&quot;text-align: left;&quot; |{{bandera|Colombia}} [[Milton Segura]]
|}

== Estadístiques ==

=== Torneos mayores oficiales ===

==== Torneos vixentes ====

===== [[Copa Mundial de Fútbol]] =====
'''[[Tabla estadística de la Copa Mundial de Fútbol|Resultáu Xeneral]]''': Con participación.
{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;Añu
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span
style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;Ronda
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span
style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;Posición
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;PG
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;PE
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span
style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;PP
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;GF
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;GC
|-
|{{bandera|Uruguái}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]]||colspan=&quot;9&quot; rowspan=&quot;10&quot;|''Nun participó''
|-
|{{bandera|Italia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1934|1934]]
|-
|{{bandera|Francia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1938|1938]]
|-
|{{bandera|Brasil}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1950|1950]]
|-
|{{bandera|Suiza}} [[Copa Mundial de Fútbol 1954|1954]]
|-
|{{bandera|Suecia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1958|1958]]
|-
|{{bandera|Chile}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1962|1962]]
|-
|{{bandera|Inglaterra}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1966|1966]]
|-
|{{bandera|Méxicu}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1970|1970]]
|-
|{{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1974|1974]]
|-
|{{bandera|Arxentina}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]]||colspan=&quot;9&quot; rowspan=&quot;10&quot;|''Nun se clasificó''
|-
|{{bandera|España}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|1982]]
|-
|{{bandera|Méxicu}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]]
|-
|{{bandera|Italia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|1990]]
|-
|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1994|1994]]
|-
|{{bandera|Francia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]]
|-
|{{bandera|Corea del Sur}}{{bandera|Xapón}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2002|2002]]
|-
|{{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2006|2006]]
|-
|{{bandera|Sudáfrica}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|2010]]
|-
|{{bandera|Brasil}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]]
|-
|{{bandera|Rusia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|2018]]||colspan=&quot;9&quot; rowspan=&quot;1&quot;|[[Panamá na Copa Mundial de Fútbol de 2018|Clasificáu]]
|-
|{{bandera|Qatar}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2022|2022]]||colspan=&quot;9&quot; rowspan=&quot;1&quot;|''Por apostar''
|}

===== [[Copa América]] =====
{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;Añu
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span
style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;Ronda
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span
style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;Posición
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;PX
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;PG
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;PE
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span
style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;PP
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;GF
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;GC
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;Goliador
|-
|[[Ficheru:CONMEBOL orthographic projection Mapa CONMEBOL.png|20px]] [[Copa América 1916|1993]]-[[Copa América 2015|2015]]|| colspan=&quot;9&quot; |''Non Convidáu''
|-
|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa América Centenariu|2016]]
|Primer Fase |12°||3||1||0||2||4||10||[[Blas
Pérez]]: 2
|-
!Total||1/45|| 12° ||3||1||0||2||4||10||[[Blas Pérez]]: 2
|}

===== [[Copa d'Oru de la Concacaf]] =====
{| NATÁN GANO 134567 FORGARES center;&quot;
|-
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;Añu
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span
style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;Resultancia
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span
style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;Posición
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;PX
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;PG
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;PE
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span
style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;PP
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;GF
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;GC
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;Dif
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;Goliador
|-
|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 1991|1991]]
|colspan=&quot;10&quot; | ''Nun se clasificó''
|-
|{{bandera|Méxicu}}{{bandera|Estaos Xuníos}}[[Copa d'Oru de la Concacaf 1993|1993]]
|Primer fase |
7° ||3||0||1||2||3||8||-5||Jesús Julio, [[Víctor René Mendieta|Mendieta]] y [[Pércival Piggott|Piggott]]: 1
|-
|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 1996|1996]]
|colspan=&quot;10&quot; rowspan=&quot;2&quot; | ''Nun se clasificó''
|-
|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 1998|1998]]
|-
|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2000|2000]]
|colspan=&quot;10&quot; | ''Nun participó''
|-
|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2002|2002]]
|colspan=&quot;10&quot; rowspan=&quot;2&quot; | ''Nun se clasificó''
|-
|{{bandera|Méxicu}}{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2003|2003]]
|-bgcolor=silver
|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2005|2005]]
|'''Subcampeón'''
| 2° ||6||2||3||1||7||6||1|| '''[[Luis Tejada]]''': 3
|-
|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2007|2007]]
|Cuartos de final
| 6° ||4||1||1||2||6||7||-1|| [[Blas Pérez]]: 3
|-
|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2009|2009]]
|Cuartos de final
| 7° ||4||1||1||2||7||5||2|| [[Blas Pérez]]: 3
|-bgcolor=#CC9966
|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2011|2011]]
|Tercer llugar&lt;sup&gt;[[#1|1]]&lt;/sup&gt;
| 3° ||5||2||2||1||7||6||1|| [[Luis Tejada]]: 3
|-bgcolor=silver
|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2013|2013]]
|'''Subcampeón'''||2°||6||4||1||1||11||4||7||'''[[Gabriel Torres]]''': 5
|-bgcolor=#CC9966
|{{bandera|USA}}{{bandera|CAN}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2015|2015]]
|Tercer llugar||3°||6||0||5||1||6||7||-1||[[Luis Tejada]]: 2
|-
|{{bandera|USA}} [[Copa d'Oru de la Concacaf 2017|2017]]
|Cuartos de final||5°||4||2||1||1||6||3||3||[[Gabriel Torres]]: 2
|-
!Total||7/14||6°||38||12||15||11||53||47||6|| [[Blas Pérez]]: 11
|}
&lt;small&gt;&lt;div id=&quot;1&quot;&gt;&lt;sup&gt;'''1'''&lt;/sup&gt; Nun se realizó partíu pol tercer puestu, pero'l primer equipu asitiáu, ye'l terceru por tener más puntos que'l segundu asitiáu (que ye'l cuartu).&lt;/small&gt;

===== [[Copa Centroamericana]] =====
'''[[Copa Centroamericana#Estadístiques xenerales|Resultancia Xeneral]]: 5ᵘ llugar'''
{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;Añu
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span
style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;Ronda
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span
style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;Posición
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;PX
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;PG
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;PE
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span
style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;PP
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;GF
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;GC
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;Goliador
|-
|{{bandera|Costa Rica}} [[Copa UNCAF 1991|1991]]||''Nun se clasificó''||||2||1||0||1||2||3||
|- bgcolor=CFAA88
|{{bandera|Hondures}} [[Copa UNCAF 1993|1993]]||Fase final||3°||3||0||1||2||1||5|| [[Erick Ortega]]: 1
|-
|{{bandera|El Salvador}} [[Copa UNCAF 1995|1995]]||Primer fase||5°||4||2||0||2||7||3|| [[Walter Pinu]]: 2
|-
|{{bandera|Guatemala}} [[Copa UNCAF 1997|1997]]||Primer fase||5°||4||1||1||2||2||8|| [[Patriciu Guevara]]: 1
|-
|{{bandera|Costa Rica}} [[Copa UNCAF 1999|1999]]||colspan=&quot;9&quot;|''Nun participó''
|-
|{{bandera|Hondures}} [[Copa UNCAF 2001|2001]]||Segunda fase||4°||6||2||1||3||12||9|| '''[[Jorge Dely Valdés]]''': 6
|-
|style=&quot;border: 3px solid red&quot;|{{bandera|Panamá}} [[Copa UNCAF 2003|2003]]||Fase final||5°||5||1||1||3||4||5|| [[Neftalí Díaz|Díaz]], [[Mario Méndez|Méndez]], [[Roberto Brown|Brown]], [[Víctor Mendieta|Mendieta]]: 1
|- 
|{{bandera|Guatemala}} [[Copa UNCAF 2005|2005]]||Semifinales||4°||4||1||0||3||1||5|| [[Juan Ramón Solís]]: 1
|- bgcolor=silver
|{{bandera|El Salvador}} [[Copa UNCAF 2007|2007]]||Segundu llugar||2°||4||2||2||0||5||2|| [[Carlos Rivera|Rivera]], [[Alberto Blanco|Blanco]], [[Ricardo Phillips|Phillips]], [[Felipe Baloy|Baloy]], [[Luis Tejada|Tejada]]: 1
|- bgcolor=gold
|{{bandera|Hondures}} [[Copa UNCAF 2009|2009]]||'''Campeón'''||'''1°'''||'''4'''||'''2'''||'''1'''||'''1'''||'''2'''||'''3'''|| [[Alberto Zapata|Zapata]], [[Ricardo Phillips|Phillips]]: 1
|- bgcolor=#CFAA88
|style=&quot;border: 3px solid red&quot;|{{bandera|Panamá}} [[Copa Centroamericana 2011|2011]]||Tercer llugar||3°||5||3||2||0||7||1|| [[Armando Cooper|Cooper]], [[Edwin Aguilar|Aguilar]]: 2
|-
|{{bandera|Costa Rica}} [[Copa Centroamericana 2013|2013]]||Primer fase||5°||3||1||2||0||4||2|| [[Marcos Sánchez|Sánchez]], [[Blas Pérez|Pérez]], [[Alcibiades Rojas|Rojas]], [[Alberto Quintero Medina|Quintero]]: 1
|- bgcolor=#CFAA88
|{{bandera|USA}} [[Copa Centroamericana 2014|2014]]||Tercer llugar||3°||3||2||1||0||5||2|| [[Blas Pérez|Pérez]], [[Román Torres|Torres]]: 2
|- bgcolor=silver
|style=&quot;border: 3px solid red&quot;|{{bandera|Panamá}} [[Copa Centroamericana 2017|2017]]||Segundu llugar||2°||5||3||1||1||4||2||[[Roderick Miller|Miller]], [[Josiel Núñez|Núñez]], [[Abdiel Arroyo|Arroyo]], [[Armando Cooper|Cooper]]: 1
|- bgcolor=#C1D8FF
!Total||11/14||5°||47||18||12||17||52||48||[[Jorge Dely Valdés]]: 6
|}
&lt;small&gt; '''Nota 1''': En '''&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;Coloráu&lt;/span&gt;''' los torneos sede.&lt;/small&gt;

&lt;small&gt; '''Nota 2''': Nel cuadru estadísticu tamién se conseñaron los 6 partíos d'eliminatoria xugaos por Panamá en 1991 (ante {{sel|Hondures}}}, 1995 (ante {{sel|Nicaragua}}) y 1997 (ante {{sel|Belize}}).&lt;/small&gt;

==== Torneos estinguíos ====

===== [[Copa d'Oru de la Concacaf#Copa Concacaf (1963-1989)|Copa Concacaf (1963-1989)]] =====
'''[[Copa d'Oru de la Concacaf#Cuadru estadísticu de la Copa Concacaf|Resultancia xeneral]]''': 12° llugar
{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;Añu
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span
style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;Ronda
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span
style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;PX
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;G
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;E
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span
style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;P
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;GA
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;GR
|-
|{{bandera|El Salvador}} [[Campeonatu Concacaf de 1963|1963]]||Primer fase||4||1||2||1||8||4
|-
|{{bandera|Guatemala}} [[Campeonatu Concacaf de 1965|1965]]||colspan=&quot;8&quot;|''Nun participó''
|-
|{{bandera|Hondures}} [[Campeonatu Concacaf de 1967|1967]]||colspan=&quot;8&quot; rowspan=&quot;2&quot;|''Nun se clasificó''
|-
|{{bandera|Costa Rica}} [[Campeonatu Concacaf de 1969|1969]]
|-
|{{bandera|Trinidá y Tobagu}} [[Campeonatu Concacaf de 1971|1971]]||colspan=&quot;8&quot; rowspan=&quot;2&quot;|''Nun participó''
|-
|{{bandera|Haití}} [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1974#Ronda final: Campeonatu Concacaf de 1973|1973]]
|-
|{{bandera|Méxicu}} [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978#Ronda final: Campeonatu Concacaf de 1977|1977]]||colspan=&quot;8&quot; rowspan=&quot;4&quot;|''Nun se clasificó''
|-
|{{bandera|Hondures}} [[Clasificación de Concacaf pa la Copa Mundial de Fútbol de 1982#Ronda final: Campeonatu Concacaf de 1981|1981]]
|-
|[[Ficheru:Location North America.svg|20px]] [[Campeonatu Concacaf de 1985|1985]]
|-
|[[Ficheru:Location North America.svg|20px]] [[Campeonatu Concacaf de 1989|1989]]
|-
|'''Total'''||'''1'''/10||4||1||2||1||8||4
|-
|}

===== [[Copa CCCF|Copa CCCF (1941-1961)]] =====
'''[[Copa CCCF#Estadístiques Xenerales|Resultancia xeneral]]: 5° llugar'''
{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;Añu
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span
style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;Ronda
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span
style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;PX
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;G
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;E
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span
style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;P
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;GA
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;GR
|- bgcolor=#C1D8FF
|{{bandera|Costa Rica}} [[Copa CCCF 1941|1941]]||Cuartu llugar||4||1||1||2||11||16
|-
|{{bandera|El Salvador}} [[Copa CCCF 1943|1943]]||colspan=&quot;8&quot;|''Nun participó''
|-
|{{bandera|Costa Rica}} [[Copa CCCF 1946|1946]]||Quintu llugar||5||1||1||3||5||16
|- bgcolor=CFAA88
|{{bandera|Guatemala}} [[Copa CCCF 1948|1948]]||Tercer llugar||8||4||0||4||19||24
|- bgcolor=gold
|style=&quot;border: 3px solid red&quot;|{{bandera|Panamá}} [[Copa CCCF 1951|1951]]||'''Campeón'''||'''4'''||'''3'''||'''1'''||'''0'''||'''13'''||'''3'''
|-
|{{bandera|Costa Rica}} [[Copa CCCF 1953|1953]]||Séptimu llugar||6||0||1||5||6||16
|-
|{{bandera|Hondures}} [[Copa CCCF 1955|1955]]||colspan=&quot;8&quot;|''Nun participó''
|- bgcolor=#C1D8FF
|{{bandera|Curaçao}} [[Copa CCCF 1957|1957]]||Cuartu llugar||4||1||0||3||3||8
|-
|{{bandera|Cuba}} [[Copa CCCF 1960|1960]]||colspan=&quot;8&quot;|''Nun Participó''
|-
|{{bandera|Costa Rica}} [[Copa CCCF 1961|1961]]||Primer fase||4||1||0||3||3||11
|-
|'''Total'''||'''7'''/10||35||11||4||20||60||94
|-
|}
&lt;small&gt; '''Nota''':
* En '''&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;Coloráu&lt;/span&gt;''' tornéu sede.
&lt;/small&gt;

===== [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol]] =====
{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;Añu
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span
style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;Ronda
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span
style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;PX
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;G
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;E
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span
style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;P
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;GA
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;GR
|-
|{{bandera|Chile}} [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol|Primer edición|1952]]||Sestu llugar||5||0||0||5||5||28
|-
|{{Bandera|Méxicu}} [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol|Segunda edición|1956]]||colspan=&quot;8&quot; rowspan=&quot;2&quot;|''Nun participó''
|-
|{{bandera|Costa Rica}} [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol|Tercer edición|1960]]
|-
|'''Total'''||'''1'''/3||5||0||0||5||5||28
|-
|}

=== Torneos xuveniles oficiales ===

{{Columnes}}

==== [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20]] ====
{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;Añu
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span
style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;Ronda
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span
style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;PX
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;G
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;E
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span
style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;P
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;GA
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;GR
|-
|{{bandera|Tunicia}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1977|1977]]||colspan=&quot;8&quot; rowspan=&quot;13&quot;|''Nun se clasificó''
|-
|{{bandera|Xapón}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1979|1979]]
|-
|{{bandera|Australia}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1981|1981]]
|-
|{{bandera|Méxicu}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1983|1983]]
|-
|{{bandera|Xunión Soviética}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1985|1985]]
|-
|{{bandera|Chile}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1987|1987]]
|-
|{{bandera|Arabia Saudita}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1989|1989]]
|-
|{{bandera|Portugal}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1991|1991]]
|-
|{{bandera|Australia}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1993|1993]]
|-
|{{bandera|Qatar}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1995|1995]]
|-
|{{bandera|Malasia}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1997|1997]]
|-
|{{bandera|Nixeria}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1999|1999]]
|-
|{{bandera|Arxentina}} [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2001|2001]]
|-
|{{bandera|Emiratos Árabes Xuníos}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 2003|2003]]||Primer fase||3||0||0||3||1||4
|-
|{{bandera|Países Baxos}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 2005|2005]]||Primer fase||3||0||0||3||2||8
|-
|{{bandera|Canadá}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 2007|2007]]||Primer fase||3||0||1||2||1||8
|-
|{{bandera|Exiptu}} [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 2009|2009]]||colspan=&quot;8&quot;|''Nun se clasificó''
|-
|{{bandera|Colombia}} [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2011|2011]]||Primer fase||3||0||1||2||0||5
|-
|{{bandera|Turquía}} [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2013|2013]]||colspan=&quot;8&quot;|''Nun se clasificó''
|-
|{{bandera|Nueva Zelanda}} [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2015|2015]]||Primer fase||3||0||1||2||3||5
|-
|{{bandera|Corea del Sur}} [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2017|2017]]||colspan=&quot;8&quot; rowspan=&quot;1&quot;|''Nun se clasificó''
|-
!Total||5/21||15||0||3||12||7||30
|}

{{Final columnes}}

{{Columnes}}

== Palmarés ==

=== Seleición Mayor (Absoluta) ===
* '''[[Copa Mundial de Fútbol|Copa Mundial De Fútbol]] (1)''': [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|2018]].
* '''[[Copa de Naciones de la UNCAF]] (1)''': [[Copa UNCAF 2009|2009]].
* '''[[Copa CCCF]] (1)''': [[Copa CCCF|1951]].
* '''[[Copa d'Oru de la Concacaf]]''':
** Subcampeón: [[Copa d'Oru de la Concacaf 2005|2005]], [[Copa d'Oru de la Concacaf 2013|2013]].
* '''[[Fútbol nos Xuegos Centroamericanos y del Caribe|Xuegos Centroamericanos y del Caribe]] '''
** [[Ficheru:Silver medal.svg|15px]] '''[[Medaya de plata]] (1):''' [[Fútbol nos Xuegos Centroamericanos y del Caribe de Barranquilla 1946|1946]].
* '''Xuegos Deportivos Centroamericanos'''
** [[Ficheru:Gold medal.svg|15px]] '''[[Medaya d'oru]] (1):''' 1973

=== Seleición Amateur ===
* '''[[Fútbol nos Xuegos Bolivarianos|Xuegos Bolivarianos]] '''
** [[Ficheru:Bronze medal.svg|15px]] '''[[Medaya de bronce]] (2):''' 1970 y 1973.

=== Seleición Sub-20 (Xuvenil) ===
* '''[[Campeonatu Sub-20 de la Concacaf]] (2):''' 2002 y 2005 (Campeón de Grupu)
* Subcampeón: 2015
* Cuartu Llugar: 2011
* Campeón del tornéu eliminatoriu sub 20 de la UNCAF; [[Clasificación pal Campeonatu Sub-20 de la Concacaf de 2015#UNCAF|El Salvador 2014.]]

== Ver tamién ==
* [[Lliga Panamiega de Fútbol]]
* [[Estadiu Rommel Fernández]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://fepafut.com/seleccion_mayor.asp Sitiu web oficial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140321030409/http://fepafut.com/seleccion_mayor.asp |date=2014-03-21 }}
* [http://fepafut.com/ Sitio web FEPAFUT]
* {{Facebook|fepafut|Seleición de Panamá}}
* {{Twitter|fepafut|Seleición de Panamá}}
* Perfil oficial de [http://www.concacaf.com/es/team/panama Panamá] en [[Concacaf.com]]
* Perfil oficial de [http://es.fifa.com/associations/association=pan/index.html Panamá] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180515034648/http://es.fifa.com/associations/association=pan/index.html |date=2018-05-15 }} en [[FIFA.com]]

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Seleición de fútbol de Panamá| ]]</text>
      <sha1>nkeex8c0bb7icn44k5ixqt6zxw99ox7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Farrapa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137347</id>
    <revision>
      <id>4488339</id>
      <parentid>4428824</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:08:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12960" sha1="r3vn1a0z4vhc3tpx76j3ryqrsuyv867" xml:space="preserve">[[Ficheru:Porridge.jpg|thumb|Farrapes con lleche.]]
[[Ficheru:William_Hemsley_Porridge.jpg|thumb|William Hemsley (1893)]]

Les '''farrapes''' son un platu senciellu que s'ellabora [[cocción|cociendo]] granos d'[[avena]] (de normal molíos, anque tamién machucaos, cortaos o en [[farina d'avena]]) o otros [[cebera|ceberes]] o [[llegume]]s n'[[agua]], [[lleche]] o un amiestu de dambes. Suelen sirvise calientes nun concu o platu.

Otros platos fechos con granos cocíos n'agua que tamién pueden describise como farrapes reciben con mayor frecuencia nomes rexonales como [[polenta]] o ''[[grits]]'' (esti postreru, una preparación tradicional en tol sur de los Estaos Xuníos proveniente de los pueblos orixinarios), y prepárense y sirven según les distintes tradiciones locales. Les farrapes d'avena y [[sémola]] son les variedaes más populares en munchos países, magar tamién s'empleguen otres ceberes como'l [[arroz]], el [[trigu]], la [[cebada]] y el [[maíz]], ya inclusive pueden emplegase llegumes como'l [[Lathyrus aphaca|áfaca]]. El ''[[gruel]]'' ye paecíu a les farrapes pero resulta más una bébora, al ser la so consistencia bien clara y faese con agua. Sirvir nes ''[[workhouse]]s'' [[dómina victoriana|victorianes]] como comida normal.

== Historia ==
Les farrapes fueron una comida tradicional en gran parte del [[norte d'Europa]] y [[Rusia]] dende l'antigüedá. La cebada yera'l granu usáu davezu, anque podíen usase otres ceberes o áfaca, según les condiciones locales. Yeren principalmente un platu saláu, con diverses carnes, raigaños, verdures y yerbes añadíes como condimentos. Les farrapes podíen cocinase nun calderu metálicu grande sobre carbón, o calecer nun recipiente de folla más barato añadiendo piedres calientes hasta que fervíen. Hasta que'l pan con lleldu y los fornos pa cocelo fixéronse comunes n'Europa, les farrapes fueron la forma típica de preparar ceberes. Tamién s'usaron davezu como comida pa los recluyíos de les prisiones britániques, polo que «faer farrapes» (''doing porridge'') convertir en sinónimu d'una condena de cárcel. Na [[Historia de la gastronomía d'España|cocina española]] puede trate como mientres l'[[Gastronomía d'al-Ándalus|Al-Ándalus]] l'autor [[Ibn Razin al-Tuyibi]] nel so llibru de recetes inclúi un capítulu sobre la tema. Darréu otros autores inclúin capítulos de farrapes nos sos trataos culinarios, como [[Martino da Como]] (''Liber d'arte coquinaria''). Les farrapes manchegues tradicionalmente fixéronse con farina d'[[almorta|almortes]] (''Lathyrus sativus''), pero anguaño ta acutáu'l so consumu porque l'abusu d'esta farina produz la enfermedá llamada [[latirosis]] o [[latirismo]]. 

En munches cultures modernes, les farrapes tómense como [[almuerzu]], añader de cutiu [[azucre]], [[lleche]] o [[crema de lleche|nata]] pero pal almuerzu tradicional [[Gastronomía d'Escocia|escocés]] facer con [[sal]]. Dellos fabricantes de [[ceberes p'almuerzu]] vienden versiones llistes pa tomar. Les farrapes son una de les formes más fáciles de dixerir ceberes o llegumes, y úsense tradicionalmente en munches cultures como comida p'alimentar a los enfermos. Tamién son davezu consumíes por [[deportista|deportistes]].

== Variantes ==
* [[Farrapes d'avena]]: conocíes a cencielles como ''porridge'' (‘farrapes’) nel [[Reinu Xuníu]], [[Australia]], [[Irlanda]], [[Nueva Zelanda]] y [[Canadá]], y como ''oatmeal'' (‘farina d'avena’) o ''oatmeal [[mush]]'' (‘puré de farina d'avena’) nos Estaos Xuníos. Son tamién un almuerzu tradicional en [[Escandinavia]] ya [[Islandia]], conociéndose como ''havregrød'' en Dinamarca, ''havregrynsgröt'' en Suecia, ''havregrøt'' en Noruega, ''hafragrautur'' n'Islandia, y ''kaurapuuro'' en Finlandia. Topáronse farrapes d'avena nos estómagos de cuerpos calteníos d'humanos del [[Neolíticu]] nel centru d'Europa y Escandinavia.&lt;ref&gt;{{cita llibru | autor=Lloyd, J.; Mitchinson, J. | títulu=[[The Book of General Ignorance]] | editorial=Faber &amp; Faber | añu=2006}}&lt;/ref&gt; Delles variedaes de les farrapes d'avena son:
** ''[[Steel-cut]] oat porridge'', farrapes d'avena cortao a cuchiellu, habituales n'[[Escocia]], la [[Islla de Man]] ya [[Irlanda]]. De cutiu déxense remoyar tola nueche.
** ''Rolled oats porridge'', farrapes de [[falopos d'avena]].
** ''[[Groats]]'', farrapes feches con granu ensin procesar.
** ''[[Zacierka]]'', un almuerzu tradicional [[Gastronomía de Polonia|polacu]] fechu con lleche caliente, y dacuando azucre y [[mantega]].
** ''Mingau de aveia'' (avena fervida en lleche), un almuerzu o guarnición [[Gastronomía de Brasil|brasilanu]].
** ''[[Yod kerc'h]]'', una papiella d'avena salao tradicional en [[Bretaña]], [[Gastronomía de Francia|Francia]].
* Farrapes de maíz:
** ''[[Grits]]'', ''ground [[hominy]]'' o ''ground [[posole]]'', habitual nel [[Gastronomía del sur d'Estaos Xuníos|sur d'Estaos Xuníos]], sirvíes tradicionalmente con mantega, sal y pimienta.
** [[Atole]] ([[Gastronomía de Méxicu|Méxicu]]), una bébora ellaborada cociendo farina de maíz n'agua o lleche.
** [[Gofio]] ([[Gastronomía de les Islles Canaries|Islles Canaries]]), farina de maíz turrada cola que dacuando s'ellaboren farrapes.
** [[Polenta]] ([[Gastronomía d'Italia|Italia]]).
** ''Dalia'' o ''daliya'' ([[Gastronomía de la India|India]]).
** ''[[Kachamak]]'' ([[Gastronomía de Turquía|Turquía]]).
** ''[[Mămăligă]]'' ([[Gastronomía de Rumanía|Rumanía]]).
** [[Champurrado]] o [[atole de chocolate]] (Méxicu), con azucre, lleche y [[chocolate]]. Nes [[Filipines]], llámase ''champorado'' y suel ser d'arroz con azucre, lleche y chocolate.
** ''Cornmeal [[mush]]'' (‘puré de farina de maíz’), platu tradicional de los estaos atlánticos del sur y el centru de los Estaos Xuníos.
** ''Uji'' (África Oriental-Kenia), farrapes trupes feches comúnmente con farina de maíz entemecida con [[sorgu]] y munches otres farines distintes, con lleche o mantega y azucre o sal. El ''[[ugali]]'', un platu más sólidu, ellaborar con farina de maíz, igualmente entemecida de cutiu con otres. Estos dos platos, baxos otros nomes, son alimentos básicos en gran parte del continente africanu: ''[[pap (alimentu)|pap]]'' ([[Sudáfrica]]), ''[[sadza]]'' (Zimbabue), ''[[nshima]]'' (Zambia), ''tuwo'' o ''ogi'' (Nixeria), etcétera.
** [[Phutu]]&lt;ref&gt;[[:en:Phuthu|Phutu]] {{en}}&lt;/ref&gt;(Sudáfrica): una farrapa tradicional bantú que se suel comer con [[frijol]]es, carne o [[gravy]]) y que ta fecha de [[mielie-meal]].
** ''[[Pease pudding]]'' (‘budín llabrador’) o ''peasemeal'' (‘comida llabradora’), fechu d'[[arbeyu|arbeyos]] secos y tradicionales d'Inglaterra y Escocia.
* ''[[Rubaboo]]'', fechu con maíz y arbeyos secos y grasa animal, foi un alimentu básico de los ''[[voyageurs]]''.
* Farrapes de [[pataca]], comíes en Noruega. Ye una pasta trupo, cuasi sólida, fecha de pataca cocida entemecida con lleche y cebada.
* ''[[Tsampa]]'', una farina turrada, de normal de cebada, comida nel [[Tíbet]], de cutiu entemecida con té y mantega.
* Farrapes de [[trigu]]:
** ''[[Cream of Wheat]]'' (‘crema de trigu’) o ''Farina''.
** [[Sémola]].
** ''[[Frumenty]]'', farrapes de trigu fervíu comíu dende la dómina romana, dacuando con fruta o carne añadida.
** ''[[Wheatena]]'', marca comercial pa les farrapes de [[trigu integral]].
** ''Dalia'', unes farrapes simples feches con trigu rotu. Ye un almuerzu habitual nel norte de la India. Cocinar con lleche o agua y cómense con sal o azucre añadida.
** ''[[Upma]]'', farrapes de sémola frita tradicionales nel sur de la [[Gastronomía de la India|India]], condimentadas con ''[[ghi]]'' ([[mantega clarificada]]), [[cebolla frita]], [[granos de mostaza]] turraos y fueyes de [[Murraya koenigii|''curry'']], acompañaes de cutiu con verdures o otros ingredientes, como pataques, guindilles seques y frites, [[coliflor frita]] y [[cacagüés|cacagüeses]] o [[anacardos]] turraos.
** ''[[Mannapuuro]]'' (Finlandia), postre tradicional ellaboráu con sémola.
** Farrapes de [[crema agria]] (Noruega), feches con farina de trigu cocida en crema agria con una testura bien nidia y llixeramente líquida. Sirvir con azucre, [[canela]], carne curada o inclusive [[güevu duru]] según les costumes locales.
** Gacha terciopelo o con mantega (Noruega), consisten nuna arrogante cantidá de ''[[roux]]'' fechu de farina de trigu y mantega, añadiendo lleche hasta que puede sirvise como unes farrapes trupes.
* Farrapes d'[[arroz]]:
** ''[[Rizogalo]]'' ([[Gastronomía de Grecia|Grecia]]), unes farrapes d'arroz tradicional cocines en lleche de cabra o oveya y sirvíes con espolvoriscaes con canela.
** ''[[Cream of Rice]]'', una marca d'Estaos Xuníos de farrapes d'arroz, cocíes en lleche o agua con azucre o sal.
** ''[[Arroz congee|Congee]]'', un platu d'arroz cocío común nel este, sureste y sur d'Asia:
*** ''Congee'' chinu, que puede sirvise con [[güevu centenariu]], [[güevu de coríu en salazón]], gochu, cilantro, fideos ''[[wonton]]'' fritos o ''[[you tiao]]'' (tires de masa frito).
*** ''[[Bubur]]'' ([[Gastronomía d'Indonesia|Indonesia]] y [[Gastronomía de Malasia|Malasia]]), del qu'esisten munches variantes rexonales, como'l ''bubur sumsum'', fechu con farina d'arroz cocida con [[lleche de cocu]] y sirvida con mueyu d'azucre de palma, o'l ''bubur [[menado]]'', farrapes d'arroz entemecíes con delles verdures y tomaes con pexe salao fritu y mueyu picante (''sambal''). 
*** ''[[Arroz congee#Congee Xaponés|Kayu]]'' ([[Gastronomía de Xapón|Xapón]]), con sal y cebolleta.
*** ''[[Juk]]'' (죽, [[Gastronomía de Corea|Corea]]), con mariscu, piñones, cogordes, etcétera.
*** ''[[Kao dom]]'' (Tailandia), con [[cilantro]], güevos de coríu en conserva, mueyu de pexe, [[pimientu chile]] en tires, biltos de mostaza encurtidos o repollu en salazón, escames de pimientu coloráu, etcétera.
*** ''[[Cháo]]'' ([[Gastronomía de Vietnam|Vietnam]]), arroz, agua, caldu de xata (''[[cháo bò]]'') o de pollu (''[[cháo gà]]''), jengibre, [[mueyu de pexe]], y sirvíu de cutiu con [[cebolleta]], [[ensalada de repollu]] y palitos de [[pan frito]].
*** ''[[Lugaw]]'' o ''arroz caldu'' ([[Gastronomía de Filipines|Filipines]]), con [[azafrán]], jengibre y dacuando carne. Otros ingredientes menos comunes son el güevu duru, el pimientu, la guindilla, el ''[[putu]]'', el [[lumpiang toge]], el [[tofu]], el mueyu de pexe, el mueyu ''[[calamansi]]'', el ''[[toyo]]'' y la cebolleta. Ye un platu caleyeru habitual.
** Diverses variedaes d'[[arroz con lleche]] adulzáu, que suelen condimentarse con mantega y especies como la canela. Nos países nórdicos ye una almuerzu tradicional navidiegu.
[[Ficheru:Porridge oats.JPG|thumb|Gacha antes de ser cocíes.]]
* Farrapes d'[[alforfón]], feches con farina de alforfón en mantega o [[yogur]]. Son consumíes por grupos étnicos minoritarios en Rusia, siendo'l yogur más habitual n'[[El Cáucasu]]. Los granos de alforfón turraos tamién pueden cocese en lleche o agua, añader depués azucre par llograr un almuerzu popular rusu.
* Farrapes de [[quinoa]]. Entemecíes con [[cacáu]] o canela.
* Farrapes de [[miyu]]:
** ''[[Oshifima]]'' o ''[[otjifima]]'', unes farrapes de [[mijo perla]] que son un alimentu básico del norte de [[Gastronomía de Namibia|Namibia]].
** Farrapes de miyu (Oriente Mediu), de cutiu condimentadas con [[comín]] y miel.
** ''[[Munchiro sayu]]'', típiques de la [[gastronomía ainu]] (norte de Xapón).
** ''[[Milium in aqua]]'', unes farrapes de miyu feches con lleche de cabra que se comíen na [[Gastronomía de l'Antigua Roma|Antigua Roma]].&lt;ref&gt;{{cita llibru | apellíu=Grant | nome=Mark | títulu=Roman Cookery | editorial=Serif | ubicación=Londres | añu=1999}}&lt;/ref&gt;
* Farrapes de [[sorgu]]:
** ''[[Tolegi]]'', xinta típica del branu en [[Nueva Guinea]].
** ''Tuwo'' o ''ogi'' (Nixeria), que tamién pueden faese con maíz.
* Farrapes de [[centenu]]:
** ''[[Rugmelsgrød]]'' (Dinamarca), una cena tradicional de la isla de [[Bornholm]], feches con centenu y agua.
** ''[[Ruispuuro]]'' (Finlandia), almuerzu tradicional.
* Farrapes de [[llinu]], sirvíes de cutiu como parte d'un amiestu con trigu y centenu. 
* Farrapes d'[[almorta]], ellaboraes con farina d'esta llegume. Son especialmente famoses les [[farrapes manchegues]], con esta base.

== Ver tamién ==
* [[Farrapes manchegues]]
* [[Papiella]]
* [[Puré]]
* ''[[Kasha]]'' (en [[idioma rusu|rusu]] ‘farrapa’), una parte importante de la [[Gastronomía de Rusia|cocina rusa]]
* ''[[Krentjebrij]]'', postre tradicional [[Gastronomía de los Países Baxos|holandés]] similar a les farrapes
* ''[[Dalia (almuerzu)|Dalia]]'', almuerzu típicu del norte de la India *
''[[Gruel]]''

== Referencies ==
{{llistaref}}
== Enllaces esternos ==
{{Commonscat|Porridges}}


{{Tradubot|Gacha}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Farrapes| ]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]</text>
      <sha1>r3vn1a0z4vhc3tpx76j3ryqrsuyv867</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Guerres d'independencia hispanoamericanes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137373</id>
    <revision>
      <id>4488344</id>
      <parentid>4466563</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:13:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108506" sha1="tdi61ooh9721c6nfcu2hh9e8erc0yf3" xml:space="preserve">{{Ficha de conflictu militar
|nome = Guerres d'independencia hispanoamericanes
|imaxe = [[File:Batalla de Pichincha libre.jpg|thumb|Representación da Batalla de Pichincha]]
|descripción_imaxe = 
|leyenda = 
|conflictu= 
|fecha = [[1810]]-[[1833]]{{#tag:ref|Fin de tolos proyeutos españoles de reconquista cola muerte de [[Fernandu VII d'España]].}}
|llugar = [[Hispanoamérica]]
|coordenaes = 
|resultáu = 
* Victoria [[independentista]].
* Creación de nuevos estaos nel continente [[América]].
* España pierde la mayor parte del so imperiu d'ultramar n'América.
|descripción = 
|casus = 
|territoriu = 
|combatientes1 = '''[[Exércitu realista n'América|Realistes]]'''
|combatientes2 = '''[[Independentistes nes Guerres d'independencia hispanoamericanes (cronoloxía)|ndependentistes]]'''
|comandante1 = [[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|15px|cantu]] [[Félix María Calleja]]&lt;br/&gt;[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|15px|cantu]] [[Pablo Morillo]]&lt;br/&gt;[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|15px|cantu]] [[José Fernando de Abascal y Sousa]]&lt;br/&gt;[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|15px|cantu]] [[Juan Pío Tristán]] &lt;br/&gt;[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|15px|cantu]] [[Mariano Osorio]] &lt;br/&gt;[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|15px|cantu]] [[Rafael Maroto]]&lt;br/&gt;[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|15px|cantu]] [[José de la Serna]]&lt;br/&gt;[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|15px|cantu]] [[Joaquín de la Pezuela]]&lt;br/&gt;[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|15px|cantu]] [[José Manuel de Goyeneche]]&lt;br/&gt;[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|15px|cantu]] [[José Tomás Boves]]&lt;br/&gt;[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|15px|cantu]] [[Juan de Sámano]]
|comandante2 =[[Ficheru:Flag of the Gran Colombia.svg|15px|cantu]] [[Antonio Nariño]]&lt;br/&gt;[[Ficheru:Flag of the Gran Colombia.svg|15px|cantu]] [[Francisco de Paula Santander]]&lt;br/&gt;[[Ficheru:Flag of the Gran Colombia.svg|15px|cantu]] [[Simón Bolívar]]&lt;br/&gt;[[Ficheru:Flag of Argentina (1818).svg|15px|cantu]] [[José de San Martín]]&lt;br/&gt;[[Ficheru:Flag of the Gran Colombia.svg|15px|cantu]] [[Antonio José de Sucre]]&lt;br/&gt;[[Ficheru:Flag of Mexico (1821-1823).svg|15px|cantu]] [[José María Morelos y Pavón]]&lt;br/&gt;[[Ficheru:Flag of Chile (1818).svg|15px|cantu]] [[Bernardo O'Higgins]] &lt;br/&gt;[[Ficheru:Flag of Argentina (1818).svg|15px|cantu]] [[Manuel Belgrano]]&lt;br/&gt;[[Ficheru:Flag of Argentina (1818).svg|15px|cantu]] [[Martín Miguel de Güemes]]&lt;br/&gt;[[Ficheru:Flag of Artigas.svg|15px|cantu]] [[Ficheru:Flag of Argentina (1818).svg|15px|cantu]] [[José Artigas]] &lt;br/&gt;[[Ficheru:Bandera de Guayaquil.svg|15px|border]] [[José Joaquín de Olmedo]] &lt;br/&gt;[[Ficheru:Flag of Bolivia (state, 1825-1826).svg|15px|cantu]] [[Pedro Domingo Murillo]]&lt;br/&gt;[[Ficheru:Flag of Peru (1821-1822).svg|15px|cantu]] [[José de la Riva Agüero]]&lt;br/&gt;[[Ficheru:Flag of Peru (1822–1825).svg|15px|cantu]] [[José Bernardo de Tagle]]&lt;br /&gt;[[Ficheru:Flag of Argentina (1818).svg|15px|cantu]] [[Juan Gregorio de Las Heras]]&lt;br /&gt;[[Ficheru:Flag of Argentina (1818).svg|15px|cantu]] [[Miguel Estanislao Soler]]&lt;br/&gt;[[Ficheru:Flag of Mexico (1821-1823).svg|15px|cantu]] [[Miguel Hidalgo y Costilla]]&lt;br/&gt;[[Ficheru:Flag of Mexico (1821-1823).svg|15px|cantu]] [[Agustin de Iturbide]] &lt;br/&gt;[[Ficheru:Flag of Mexico (1821-1823).svg|15px|cantu]] [[Vicente Guerrero]] &lt;br/&gt; [[Ficheru:Flag_of_Chile_(1812-1814).svg|15px|cantu]] [[José Miguel Carrera]] &lt;br/&gt; [[Ficheru:Flag_of_Chile_(1817-1818).svg|15px|cantu]] [[Manuel Rodríguez Erdoíza]]
|soldaos1 = ± 35 000 realistes nativos&lt;ref name=&quot;referencia1&quot;&gt;Xeneral Div. (R) Evergisto de Vergara. [http://www.ieeba.com.ar/docu/El%20frente%20Este.%20Rivadavia%20y%20la%20guerra%20contra%20Brasil%20de%201827.pdf ''El Frente del Este: Rivadavia y la Guerra contra'l Brasil en 1827''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515151057/http://www.ieeba.com.ar/docu/El%20frente%20Este.%20Rivadavia%20y%20la%20guerra%20contra%20Brasil%20de%201827.pdf |date=2013-05-15 }}. Institutu d'Estudios Estratéxicos de Buenos Aires (IEEBA). Agostu de 2006. {{Cita|''&quot;en Ibero América -pa la dómina de les Guerres pola Independencia- había menos de 50.000 soldaos españoles, de los cualos 20.000 nunca salieron de Cuba. Depués, nel procesu de les guerres pola independencia, nunca participaron más de 30.000 españoles.&quot;'' (páxs. 2)}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;± 40 000 realistes españoles
|soldaos2 = ± 130 000 independentistes nativos&lt;ref name=autogenerated1&gt;Historia de la Humanidá. Editorial Larousse. Capitulo: &quot;Los entamos del sieglu XIX&quot;. Páxina 31, añu 2005, Santiago de Chile.&lt;/ref&gt; españoles&lt;ref&gt;Christon I. Archer (2000). ''The Wars of Independence in Spanish America''. Wilmington: Rowman &amp; Littlefield, páxs. 301. ISBN 978-0-8420-2469-3. En 1808 Madrid tenía 125.700 homes acantonaos permanentemente dende Méxicu al Ríu de la Plata pero la mayoría yeren tropes orixinaries de les mesmes provincies ultramarines.&lt;/ref&gt;
|soldaos3 = 
|baxes1 = '''Muertos'''
± 34 400 españoles&lt;ref name= referencia2 &gt;[http://remilitari.com/guias/victimario6.htm De re Militari: muertos en Guerres, Dictadures y Xenocidios. Victimario Históricu Militar. Capítulu VI. Guerres y Xenocidios del sieglu XIX.]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
± 35 000 nativos&lt;ref name=&quot;referencia1&quot; /&gt;
|baxes2 = '''Muertos'''
± 250 000 nativos en Nueva España&lt;ref name=&quot;referencia2&quot; /&gt;
± 320 000 nativos en Nueva Granada&lt;ref name=&quot;referencia2&quot; /&gt;
|baxes3 = 
|campaña = 
|campaña2 =
|campaña3 =
|campaña4 =
}}

Les '''guerres d'independencia hispanoamericanes''' o '''guerres hispanoamericanes d'independencia''' fueron una serie de [[guerra|conflictos armaos]] que se desenvolvieron nes [[Reinos de Indias|posesiones americanes]] del [[Imperiu español]] a principios del [[sieglu XIX]], nos cualos enfrentáronse'l bandu que se autodenominó [[patriota]], [[independentista]] o revolucionariu — que lluchó a favor de la [[emancipación]] de la [[Monarquía Española|corona española]] — contra'l bandu que se conoció como [[Absolutismu español#Los absolutistes como grupu políticu|realista]] o [[virreinatu|virreinal]] — el cual defendió la llealtá al [[rei d'España]].
Según la postura [[Historiografía|historiográfica]], estos procesos pueden ser vistos como guerres d'independencia, [[guerres civiles]] o bien, una combinación de diverses formes de guerres.{{#tag:ref|Nel casu de Colombia, Reyes Cárdenas (2009) fai una revisión sobre los enfoques historiográficos sobre la guerra independentista nesi país. Pérez Viejo (2011) diz, nuna videoconferencia, que considerales como procesos independentistes ye un enfoque de la &quot;[[Historiografía#La historia.2C ente'l positivismu y l'ensayismu|historiografía positivista]], lliberal&quot; qu'enzanca la comprensión histórica. Reconoz que l'enfoque predominante a lo llargo de los casi dos sieglos d'independencia llatinoamericana ye precisamente esi &amp;mdash;&quot;una guerra d'independencia d'una serie de naciones que se lliberar d'otra nación que nesti casu ye la española&quot;&amp;mdash; y propón considerales como guerres civiles.}}
[[File:Batalla de Pichincha libre.jpg|thumb|left|Representación da Batalla de Pichincha]]
Los movimientos independentistes de [[Hispanoamérica]] adquirieron formes variaes acordies coles condiciones que imperaban en cada rexón.{{#tag:ref|Por ello «ye esencial que, de primeres, nun amenorguemos movimientos distintos a un denominador común. Grupos distintos actuaron n'etapes distintes: la élite caraqueña tomó la iniciativa de dixebrase de la monarquía española en 1810 pero la élite de la capital novohispana estremar en 1808 alrodiu de la cuestión de l'autonomía dientro del imperiu, oponer a la revolución d'Independencia en 1810 y nun actuó como grupu homoxéneu en 1821 cuando s'integró nel movimientu de Iturbide».&lt;ref&gt;Hamnett, 1995: 48; ''cfr'' Villoro, 2002.&lt;/ref&gt;}}

La [[Declaración d'Independencia de los Estaos Xuníos|independencia de les colonies britániques]] d'[[América del Norte]] en [[1776]] y les [[abdicaciones de Bayona|abdicaciones de los reis Borbones]] en 1808 ante la invasión francesa d'España, constitúin dos fechos qu'incentivaron l'independentismu na debilitada [[Monarquía española]]. 

Como respuesta a la entronización del [[Monarca|rei]] [[Xosé Bonaparte]] n'España, ente 1808 y [[1810]] instaláronse [[xuntes de gobiernu]] qu'exercieron la [[soberanía]] en nome del abdicáu rei [[Fernandu VII]], tantu na [[península ibérica]], como nos territorios americanos. La resistencia de les xuntes americanes a sometese la [[Xunta Suprema Central]] formada n'España, radicalizó les posiciones y llevó a la llucha armada ente realistes y patriotes. A partir de 1810 diversos territorios americanos empezaron a declarase [[Estáu nación|estado nacionales]] independientes so rexímenes [[República|republicanos]], formando grandes exércitos &quot;llibertadores&quot; d'algame continental, ente los que se destacar los comandados pol rioplatense [[José de San Martín]] y el venezolanu [[Simón Bolívar]]. La independencia de los nuevos estaos consolidar na década de [[1820]], depués de la victoria na [[batalla d'Ayacucho]]. Dempués de perder [[Segundu sitiu del Callao|El Callao]] en xineru de [[1826]], los únicos territorios apoderaos polos españoles n'América yeren [[Capitanía Xeneral de Cuba|Cuba]] y [[Capitanía Xeneral de Puertu Ricu|Puertu Ricu]].

Depués del asediu final n'El Callao nun hubo otra operación militar en suelu continental dende España sobre les antigües posesiones hasta [[1829]], cuando la espedición d'[[Isidro Barradas]] llegó a [[Batalla de Tampico (1829)|Tampico y foi ganada]] pol [[Exércitu Mexicanu]]. Sicasí los gobiernos independientes enfrentaron les guerrilles realistes, por casu ente [[1823]] y [[1827]] en [[Venezuela]]; ente 1827 y [[1830]] en [[San Juan de Pasto|Pasto]], [[Colombia]]; hasta [[1832]] nel sur de [[Chile]], sofitaos por [[mapuches]] y [[pehuenches]]; y hasta la década de [[1830]], la guerrilla de Iquicha en [[Perú]].

[[Estaos Xuníos]], el [[Reinu Xuníu]] y Francia establecieron rellaciones comerciales colos nuevos gobiernos americanos y darréu reconocieron la soberanía de los nuevos estaos a lo llargo de la década de 1820. Sicasí España namái abandonó los planes de reconquista dempués de la muerte del rei [[Fernandu VII]], asocedida en [[1833]]. Les [[Cortes españoles]] arrenunciaron a les sos posesiones n'América en [[1836]] y autorizaron al gobiernu pa realizar trataos de paz y reconocencia con tolos nuevos estaos surdíos nel continente.&lt;ref name=&quot;Jaime Delgado_1&quot;&gt;
{{cita llibru |autor=Jaime Delgado |páxines=Páxina 113 |añu=1960 |editor=Nuevu Mundu |títulu=La independencia hispanoamericana |url=https://www.google.es/search?hl=es&amp;tbs=bks%3A1&amp;q=Non+obstante%2C+los proyeutos+de+reconquista%2C+oficiales+o+particulares%2C+nun arralecieron+hasta+1833%2C+fecha+de+la muerte+de+Fernando+VII&amp;aq=f&amp;aqi=&amp;aql=&amp;oq=&amp;gs_rfai= |cita=Sicasí, los proyeutos de reconquista, oficiales o particulares, nun arralecieron hasta 1833, fecha de la muerte de Fernandu VII}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |autor=François-Xavier Guerra |páxina=87|añu=1995 |editor=Editorial Complutense |isbn=8489365253, 9788489365254 |títulu=Les revoluciones hispániques: independencies americanes y lliberalismu español |url=https://books.google.es/books?id=xlfELeAd8V8C&amp;lpg=PA87&amp;dq=1830%20%22Fernando%20VII%22%20cuba&amp;pg=PA87#v=onepage&amp;q&amp;f=false |cita=Sicasí, nun foi'l fracasu de la espedición de Barradas en 1829 lo que retrajo a Fernandu VII de reconquistar, sinón una vegada más, los acontecimientos europeos -agora la revolución de 1830- que van poner en primer planu la situación peninsular y el colapsu financieru. Namái por esi motivu, va recordar Ballesteros, el Rei dio a la fin llibertá a los sos ministros pa tratar, yá ensin nengún xéneru de restricciones, la lliquidación del problema d'América.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.es/books?id=2BpMC-x_0dkC&amp;lpg=PA13&amp;dq=1830%20%22Fernando%20VII%22%20cuba&amp;pg=PA13#v=onepage&amp;q=1830%20%22Fernando%20VII%22%20cuba&amp;f=false Pedro Molas.Del absolutismu a la Constitución]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |autor=Delfina Fernández |páxina=269|añu=1992 |editor=Editorial Mapfre |isbn=8471003112, 9788471003119 |títulu=Últimos apartaces españoles n'América |capítulu=X El Brigadier Barrada en Nueva España |cita=Pero entá dempués de la entrega de Ulúa, el 23 de payares de 1825, persistieron los planes de reconquista de Nueva España, que se chiscaron dende 1826 a 1833, esto ye, mientres los últimos siete años de Fernandu VII. La preferencia dada a l'afalagada reconquista de Méxicu fundábase tantu nes razones qu'esaminemos yá, como nos efeutos económicos que se derivaríen, pos en razón de la riqueza del país, calculábase que, nel casu de tener ésitu, del llograríen fondos abondos pa otres espediciones, podía ser, pos, la cabeza de reconquistar pa otres ya inclusive de toa América.}}&lt;/ref&gt;

== Contestu ==

Al acabar el [[sieglu XVIII]], gracies al so dilatáu [[Imperiu español|imperiu]], [[España]] figuraba entá ente les grandes potencies internacionales. L'imperiu non yá apurría prestíu y pesu diplomáticu; tamién resultaba crucial pa la economía española. Nel postreru terciu del sieglu'l tráficu colos territorios d'ultramar representó cerca de la metá del comerciu esterior. Absorbía un 48% de les esportaciones, integraes por productos españoles pero tamién por artículos europeos, pos España en calidá de metrópolis exercía'l [[monopoliu]] del [[comerciu]], y tolos países que quixeren traficar coles [[Indies]] teníen de faelo al traviés de los puertos españoles. Los territorios americanos tamién ufiertaben un suministru constante de [[metales preciosos]]: ente [[1784]] y [[1796]] les [[Mina (minería)|mines]] de [[plata]] de [[Méxicu]] y el [[Alto Perú]] apurrieron una media añal de 355 millones de pesos.

Sicasí, sostener l'imperiu nun resultaba fácil. Si caltener el monopoliu comercial y esaniciar el [[contrabandu]] en tiempos de paz yá yera de por sí complicáu, más lo foi dende finales del sieglu XVIII, cuando l'alianza d'España con Francia obligó a caltener un estáu práuticamente permanente de guerra con [[Reinu Xuníu|Gran Bretaña]]. Les guerres hispanu-britániques entorpecieron el comerciu español con América, hasta'l puntu d'atayalo casi por completu: en [[1801]] el permediu añal d'esportaciones a les Indies baxara un 93%; les importaciones tamién cayeron radicalmente. Tres la destrucción de la flota española na [[batalla de Trafalgar]], en [[1805]], Gran Bretaña aventuróse, inclusive, al ataque direutu a les mariñes americanes. En [[1806]] y [[1807]] l'armada británica trató d'ocupar el puertu de [[Buenos Aires]] y les autoridaes virreinales refugaron l'ataque. Una aición que reveló la impotencia d'España pa defender los sos reinos ultramarinos y demostró a los [[criollu|criollos]] (descendientes d'españoles nacíos n'América) la mesma fuercia que tuvieron nel desenvolvimientu y el trunfu frente a les pretensiones ingleses.

== Antecedentes al procesu independentista ==
Munchos años antes del empiezu del conflictu, en 1808, reconócense antecedentes al procesu [[independentista]] n'[[Hispanoamérica]]. Dalgunos produciéronse na América española, otros na metrópolis española, y l'últimu grupu fueron internacionales, d'influencia mundial reconocida, como la [[revolución francesa]] o la [[Revolución de les Trelce Colonies|independencia de los Estaos Xuníos d'América]].

=== En Hispanoamérica ===
* Dende décades anteriores esistieron [[Revolución|revoluciones]] de les más diverses carauterístiques y finalidaes, pero que nun formaron parte del movimientu independentista hispanoamericanu, ente les que se destacar la rebelión de [[Túpac Amaru I]] en Perú ([[1570]]), la de [[Guillén de Lampart]] en [[Méxicu]] ([[1640]]-[[1643]]), les [[Revolución comuñera de Paraguái|Revoluciones de los Comuñeros]] en [[Paraguái]] ([[1721]]-[[1735]]), la del [[Canaries|canariu]] [[Juan Francisco de León]] contra'l monopoliu de la [[Compañía Guipuzcoana|Real Compañía Guipuzcoana]] en [[Venezuela]] ([[1748]]), el llevantamientu [[pueblu maya|maya]] lideráu por [[Jacinto Canek]] en [[Yucatán]], [[Méxicu]] ([[1761]]), y el llevantamientu [[quechua]]-[[aymara]] lideráu por [[Túpac Amaru II]] nel [[Cuzco]], [[Perú]] ([[1780]]-[[1781]]). La [[Insurrección de los comuñeros|Revolución de los comuñeros]] en Socorru (actual Santander, Colombia), amás de la [[guerra d'Arauco]] na que'l [[mapuche|pueblu mapuche]] detuviera la meyora española por más de dos sieglos.

* Les idees [[lliberales]] de la [[Ilustración]] que fueron espublizaes n'América y en toa [[Europa]] y que llegaben a les [[universidá|universidaes]], les academies lliteraries y les sociedaes económiques fomentaron los ideales revolucionarios que yeren contrarios a l'actuación de la [[Monarquía española]] nel so Imperiu. Ente estes nueves idees sobresalíen el principiu de [[soberanía]] nacional, el [[contratu social]] de [[Rousseau]], y los [[derechos individuales]], opuestos al [[absolutismu]] real.
* Los alcuentros de los máximos dirixentes hispanoamericanos de la revolución nel esterior y la participación de dalgunos d'ellos nes revoluciones lliberales europees, según los sos contactos colos gobiernos esteriores.

=== N'España ===
{{AP|Proyeutos españoles pa la independencia d'América}}
Per parte de la mesma monarquía española desenvolviéronse planes pa dar una independencia total, regulada y pacífica a los virreinatos americanos mientres los años [[1804]] y 1806, pero que se vieron atayaos por sucesos dramáticos de la política europea española sol reináu de [[Carlos IV d'España]].&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=S5eBu6q2VXgC&amp;lpg=PA13&amp;dq=Plan%20Godoy%20de%201806%20Am%C3%A9rica&amp;lr=&amp;as_brr=3&amp;hl=es&amp;pg=PA13#v=onepage&amp;q=&amp;f=false Obra escoyida, por Guillermo Morón]&lt;/ref&gt;

=== Internacionales ===
* La [[Declaración d'Independencia de los Estaos Xuníos]] realizada en [[1776]] poles [[Trece Colonies|trece colonies americanes]] d'[[Inglaterra]], dio entamu a los procesos d'[[independencia]] del [[colonialismu]] européu;
* La [[Declaración de Derechos de Virginia]] de [[1776]], la primera en proclamar que tolos homes son por naturaleza llibres ya independientes y tienen una serie de derechos inherentes de los cualos nun pueden ser privaos.
* La [[Revolución Francesa]] en [[1789]] que proclamó la igualdá de tolos franceses y los sos derechos fundamentales; anque escluyía a los esclavos de les sos colonies.
* La [[revolución haitiana]] de [[1805]] realizada polos esclavos negros d'esa colonia francesa, la primera n'abolir la [[esclavitú]] y la primera en llograr la independencia del colonialismu n'[[América Llatina]] [[Caribe (rexón)|y el Caribe]].
* La derrota de la flota española na [[Batalla de Trafalgar]] en [[1805]] en manes del [[Imperiu británicu]].
* Los fallíos intentos del [[Imperiu británicu]] pa ocupar direutamente territorios continentales suramericanos como l'ataque británicu sobre Cuba y [[Cartagena de Indias]] na [[Guerra del Asientu]] ([[1741]]) o los dos [[Invasiones Ingleses]] nel [[Virreinatu del Río de la Plata]], en [[1806]] y [[1807]], que llevó a xenerar una conciencia hispanoamericana de les capacidaes y poderes propios y a la creación de dellos cuerpos militares locales como'l [[Reximientu de Patricios]].
* L'intentu fallíu d'invadir y lliberar [[Venezuela]] en [[1806]] por una espedición naval entamada nos [[Estaos Xuníos]] y liderada pol xeneral [[Francisco de Miranda]].

== Fundamentos del procesu independentista ==
El procesu independentista en Hispanoamérica españó en 1808 colos movimientos juntistas americanos, y al ser un procesu tan llargu, complexu y ampliu, ta llenu de particularidaes.

=== N'América ===
* El descontentu de la población americana, nos criollos, que queríen la independencia pa camudar un sistema colonial al que consideraben inxustu yá que los escluyía de les máximes decisiones polítiques y económiques, y nes [[castes]], al tratase de grupos esplotaos. Los criollos queríen dirixir el poder político y prauticar el [[llibrecambiu]] o llibre mercáu, pudiendo desenvolver llibremente les sos actividaes comerciales. Tales llibertaes nel comerciu taben frenaes pol monopoliu que s'exercía dende la metrópolis, sumáu a [[gabela|gabeles]] y torgues. Aportunaben en tomar el control de los [[ayuntamiento|cabildo]] y l'alministración de les [[colonia alministrativa|colonies]].
* El conceutu del [[derechu indianu]], según el cual Hispanoamérica yera un bien realengu perteneciente a la [[Imperiu español|corona española]] como patrimoniu de la [[familia real]], provocó que cuando'l rei [[Fernandu VII d'España|Fernandu VII]] xunto col so padre Carlos IV fueron reteníos en Francia, les provincies americanes nun reconocieren a les [[cortes de Cádiz]] nin a la Xunta Suprema Central sinón que formaren [[Xunta de gobiernu Xuntes de Gobiernu]] en cada país, col oxetivu inicial de gobernar y darréu de sustituyir al estáu español.
* Los criollos nun taben acordies con dellos aspeutos fundamentales de la [[constitución española de 1812]], como'l repartu de la tierra o la igualdá política ente ellos y los [[Indíxenes d'América|indios]]. Esti motivu tuvo especial importancia en Méxicu. Asina ye que, cuando la constitución española entró a valir nuevamente en 1820, los criollos, lideraos por [[Agustín de Iturbide]], camudaron de bandu y pasaron de defender la unidá de la [[Monarquía Española]] a lluchar pola independencia.

=== N'España ===
* La coxuntura del gobiernu d'España, somorguiáu nes [[Guerres napoleonicas|guerres napoleóniques]]. Magar nun principiu foi aliada a Francia pol [[Tratáu de San Ildefonso (1796)]], darréu opúnxose a [[Napoleón]], quien pretendió imponer [[Xosé I Bonaparte|una monarquía lliberal allegada]]. La cayida del [[antiguu réxime]] español coles [[abdicaciones de Bayona]] implicaba que los [[Reinos castellanos de les Indies|reinos castellanos de Indias]] perderíen l'estatus especial que-y otorgaben les [[Lleis de Indias]], según les cualos yeren patrimoniu de la monarquía española (anque primeramente, en [[1768]], na práutica, los reinos americanos fueren amenorgaos a una condición colonial poles [[reformes borbóniques]] del Imperiu Español). Agora nel [[nuevu réxime]] de corte lliberal, tantu nes disposiciones del estatutu de Bayona ([[1808]])[//es.wikisource.org/wiki/Constituci%C3%B3n_de_Bayona_de_1808], como igualmente na Constitución española (1812)[//es.wikisource.org/wiki/Constituci%C3%B3n_espa%C3%B1fola_de_1812], los europeos pretendíen menguar o sumir la representatividá o'l númberu de representantes americanos del parllamentu.

* El vacíu de gobiernu n'España, causáu socesivamente pola guerra con Napoleón y pol [[Trieniu Lliberal]] qu'ocupó la revolución del constitucionalismo español, abrió la oportunidá por que la clase dominante hispanoamericana, formada por criollos europeos, dieren impulsu y sostuvieren el movimientu y la guerra pola independencia como mediu definitivu de caltener y ameyorar el so estatus, menguáu o en riesgu de perdese pol lliberalismu. La [[independencia]] de la [[Patria]] foi'l calter esencial del movimientu que finalmente predominó en tolos llugares d'América, percima d'otros movimientos independentistes que, como'l fallíu d'Hidalgo en Méxicu, pretendíen acompañase tamién d'una verdadera [[revolución social]]. En dellos países resultó una continuidá de les práutiques de [[Casta (colonial)|castes coloniales]], onde esclavos, indíxenes y criollos nun exercíen los mesmos derechos.

=== Internacional ===
* La negativa de nengún sofitu de parte de Gran Bretaña y Francia a favor del rei Fernandu VII d'España pa recuperar los sos reinos americanos, declarada nel [[Memorandum Polignac]], y la finalidá de dichos países d'establecer un llibre comerciu colos países independientes americanos.

* La intención de Gran Bretaña, finalmente alcanzada, de la posición de potencia hexemónica mundial nel tráficu internacional marítimu, por cuenta d'España.

* El sofitu qu'Inglaterra dio nel so territoriu a la formación de les [[logias]] que sofitaron la independencia d'América y a los sos xefes, qu'acabaron siendo darréu los líderes de la independencia d'América, como [[Simón Bolívar]] y [[José de San Martín]].

* L'ayuda d'Inglaterra na loxística de les tropes independentistes, el movimientu naval de les sos tropes, por casu a Venezuela, de manera llindada mientres les guerres Napoleóniques y más abiertamente dempués, o'l treslláu y armáu de tropes pro independencia dende Europa ya Inglaterra, como los más de 5000 fusileros polacos.

== La formación de los estaos hispanoamericanos ==
=== Entamu: les xuntes autónomes hispanoamericanes ===
N'Europa, cola ocupación francesa d'España y la captura de la familia real española, l'emperador Napoleón Bonaparte impunxo en 1808 les abdicaciones de Bayona poles que'l monarca Fernandu VII d'España y el so padre y predecesor Carlos IV d'España arrenunciaben a los sos derechos a la corona d'España, qu'incluyía a los territorios americanos, en favor del emperador Napoleón, quien finalmente los dio al rei [[Xosé Bonaparte]], depués de lo cual Fernandu VII quedó cautivu. Tou ello desencadenó'l llevantamientu de los pueblos d'España conocíu como [[Guerra de la Independencia Española]] (1808-[[1814]]) contra la ocupación napoleónica, y de la creación de Xuntes d'autogobiernu na península.

Nos años siguientes asocediéronse pronunciamientos en cada llugar del continente americanu pa formar xuntes de gobiernu americanes pa caltener los derechos de la persona del rei Fernandu VII, pero sicasí autónomes de cualquier gobiernu d'España, fora o non de resultes de la ocupación de Napoleón. D'esta forma, n'América empezaron una serie de movimientos locales que desconocíen los nomamientos americanos provenientes d'España pal gobiernu americanu, y que se xustificaben pola abdicación forzada de los herederos llexítimos de la monarquía española y la usurpación del tronu español por Xosé Bonaparte. Nel añu 1808 el [[conceyu]] de [[Ciudá de Méxicu]] alzar na primer Xunta autónoma americana, inclusive col sofitu del [[virréi]] de [[Nueva España]], [[José de Iturrigaray]]; sicasí, el movimientu foi disueltu y concluyó col encarcelamientu de los miembros del conceyu y la destitución de Iturrigaray.

&lt;center&gt;'''Xuntes de gobiernu autónomes hispanoamericanes'''
{| align=center border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot; padding: 0.5em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; text-align: center;&quot; width=95%
! Añu
!Día
!Nome
!Allugamientu !País
actual
! Líderes
|-
| [[1808]]
| [[9 d'agostu]]
| [[Crisis política de 1808 en Méxicu|Xunta de Méxicu]]
| [[Virreinatu de Nueva España]]
| [[Méxicu]]
| [[Francisco Primu de verdá]]&lt;br /&gt;[[Melchor de Talamantes]]&lt;br /&gt;[[José de Iturrigaray]]
|-
| [[1808]]
| [[21 de setiembre]]
| [[Xunta de Montevideo]]
| [[Virreinatu del Río de la Plata]]
| [[Uruguái]]
| [[Francisco Javier de Elío]]
|-
| [[1809]]
| [[25 de mayu]]
| [[Revolución de Chuquisaca]]
| [[Virreinatu del Río de la Plata]]
| [[Bolivia]]
| [[Bernardo de Monteagudo]]&lt;br /&gt;[[Jaime de Zudáñez]]
|-
| [[1809]]
| [[16 de xunetu]]
| [[Xunta Tuitiva]] en La Paz
| [[Virreinatu del Río de la Plata]]
| [[Bolivia]]
| [[Pedro Domingo Murillo|Pedro Murillo]]
|-
| [[1809]]
| [[10 d'agostu]]
| [[Primer Berru d'Independencia Primera Xunta de Quito]]
| [[Virreinatu de Nueva Granada]]
| [[Ecuador]]
| [[Juan Pío Montúfar]]
|-
| [[1810]]
| [[19 d'abril]]
| [[Xunta Suprema de Caracas]]
| [[Capitanía Xeneral de Venezuela]]
| [[Venezuela]]
| [[Francisco de Miranda]]&lt;br /&gt;[[Martín Tovar Ponte]]&lt;br /&gt;[[José de les Llamozas]]&lt;br /&gt;[[Juan Germán Roscio]]&lt;br /&gt;
|-
| [[1810]]
| [[22 de mayu]]
| [[Xunta de Cartagena]]{{#tag:ref|El 22 de mayu de 1810 establecióse una Xunta de Gobiernu en Cartagena por cuenta de la prisión de Fernandu VII. El 14 de xunu de 1810 el Cabildru depunxo al gobernador Francisco Montes y deportar a L'Habana. El 14 d'agostu'l Cabildru nomó Presidente de la Xunta Suprema de Cartagena a José María García de Toledo. El 11 de payares de 1811 Cartagena declaró la independencia. El 17 d'agostu de [[1815]] les tropes españoles al mandu del Pacificador [[Pablo Morillo]] punxeron sitiu a Cartagena, que cayó'l 5 d'avientu y los sos líderes executaos. pola so resistencia, Bolívar nomó a Cartagena como ''Ciudá Heroica''.|group=fn}}
| [[Nuevu Reinu de Granada]]
| [[Colombia]]
| [[José María García de Toledo]]
|-
| [[1810]]
| [[25 de mayu]]
| [[Primer Xunta|Primer Xunta de Buenos Aires]]
| [[Virreinatu del Río de la Plata]]
| [[Arxentina]]
| [[Cornelio Saavedra]]&lt;br /&gt;[[Mariano Moreno]]&lt;br /&gt;[[Manuel Belgrano]]
|-
| [[1810]]
| [[3 de xunetu]]
| [[Xunta estraordinaria de Santiago de Cali]]&lt;ref&gt;{{Cita web |url= http://www.lablaa.org/blaavirtual/historia/actes-de-independencia/actes-declaraciones-independencia-039.html |títulu= Actes de formación de xuntes y declaraciones d'independencia (1809-1822) }}&lt;/ref&gt;
| [[Nuevu Reinu de Granada]]
| [[Colombia]]
| [[Joaquín de Caycedo y Cueru]]
|-
| [[1810]]
| [[20 de xunetu]]
| [[Berros independentistes (Colombia)|Xunta de Santa Fe]]
| [[Nuevu Reinu de Granada]]
| [[Colombia]]
| [[Francisco José de Caldas]]&lt;br /&gt;[[Camilo Torres Tenorio|Camilo Torres]]
|-
| [[1810]]
| [[16 de setiembre]]
| [[Berru de Dolores]]
| [[Virreinatu de Nueva España]]
| [[Méxicu]]
| [[Miguel Hidalgo y Costilla]]
|-
| [[1810]]
| [[18 de setiembre]]
| [[Primer Xunta Nacional de Gobiernu de Chile]]
| [[Capitanía Xeneral de Chile]]
| [[Chile]]
| [[Mateo de Toro y Zambrano]]&lt;br /&gt;[[Juan Martínez de Rozas]]
|-
| [[1810]]
| [[22 de setiembre]]
| [[Segunda Xunta de Gobiernu de Quito|Segunda Xunta de Quito]]
| [[Virreinatu de Nueva Granada]]
| [[Ecuador]]
| [[Carlos de Montúfar]]&lt;br /&gt;[[José de Cueru y Caicedo]]
|-
| [[1811]]
| [[28 de febreru]]
| [[Berru de Asencio]]
| [[Virreinatu del Río de la Plata]]
| [[Uruguái]]
| [[Pedro José Viera]]&lt;br /&gt;[[Venancio Benavides]]
|-
| [[1811]]
| [[15 de mayu]]
| [[Revolución de mayu de 1811|Xunta de Paraguái]]
| [[Virreinatu del Río de la Plata]]
| [[Paraguái]]
| [[Pedro Juan Caballero]]&lt;br /&gt;[[Fulgencio Yegros]]&lt;br /&gt;[[Gaspar Rodríguez de Francia]]
|-
| [[1811]]
| [[20 de xunu]]
| Bandu al pueblu de [[Tacna]]
| [[Virreinatu de Perú]]
| [[Perú]]
| [[Francisco Antonio de Zela]]
|-
| [[1811]]
| [[5 de payares]]
| Primer Berru d'Independencia de Centroamérica |
[[Capitanía Xeneral de Guatemala]], [[Virreinatu de Nueva España]]
| [[El Salvador]]
| [[Manuel José de Arce y Fagoaga|Manuel José Arce]]&lt;br /&gt;[[Leandro Fagoaga]]&lt;br /&gt;[[José Matías Delgado]]
|-
| [[1814]]
| [[3 d'agostu]]
| [[Rebelión del Cuzco]]
| [[Virreinatu de Perú]]
| [[Perú]]
| [[Hermanos Angulo|José Angulo]]&lt;br /&gt;[[Mateo Pumacahua]]
|-
|}&lt;/center&gt;

La Guerra de la Independencia Española foi'l detonante de la independencia americana y dio llugar n'España a un llargu periodu d'inestabilidá na monarquía mientres el reináu de Fernandu VII. La eliminación de la dinastía de los [[Borbones]] del tronu español per parte de Napoleón desamarró una crisis política en tol Imperiu español. Anque'l mundu hispanu de manera casi uniforme refugó'l plan de Napoleón pa dar la corona al so hermanu José, nun concebía una solución clara a l'ausencia d'un rei llexítimu. Arriendes de les teoríes tradicionales de política española denominaes [[contractualismo]], dada la naturaleza contractual de la monarquía, representada na [[filosofía del derechu]] de [[Francisco Suárez]], les provincies peninsulares respondieron a la crisis por aciu l'establecimientu de xuntes autónomes. La midida, sicasí, condució a un mayor tracamundiu yá que nun había una autoridá central, y la pretensión d'unes poques xuntes na península de ser la representación de tola monarquía nel so conxuntu nun foi reconocida pola mayoría de les demás xuntes. La [[Xunta de Sevilla]]sobremanera, pretendía estender la so autoridá sobre l'imperiu d'ultramar debíu al papel históricu de la provincia nel monopoliu del comerciu esclusivu con América.

Estes pretensiones fueron resueltes al traviés de negociaciones ente les xuntes y el [[Conseyu de Castilla]], lo que condució a la creación d'una [[Xunta Suprema Central|Xunta Suprema y Central de Gobiernu d'España y de Indias]], el 25 de setiembre de 1808. Convenir en que los reinos tradicionales de la península unviaríen dos representantes a esta [[Xunta Suprema Central]], y que los reinos d'ultramar podríen unviar un representante cada unu. Estos &quot;reinos&quot; definíense como los virreinatos de: Nueva España, Perú, Nueva Granada y Buenos Aires, y les capitaníes xenerales independientes de: la isla de Cuba, Puertu Ricu, Guatemala, Chile, Venezuela, y les [[Filipines]].

Esti plan foi criticáu por ufiertar una representación desigual y escaso de los territorios d'ultramar; sicasí, a fines de 1808 y empiezos de [[1809]] les capitales provinciales escoyeron los candidatos, que los sos nomes fueron unviaos a les capitales de los virreinatos o capitaníes xenerales. Delles grandes ciudaes importantes quedar ensin nenguna representación direuta na Xunta Suprema. En particular Quito y Chuquisaca (La Plata o Sucre), que se víen a sigo mesmes como capitales de les sos provincies, resentir de ser subsumidas dientro de los más grandes &quot;Vice-reinos&quot;. Esta molición llevó a la creación de xuntes nestes ciudaes en 1809, que finalmente fueron reprimíes con violencia poles autoridaes mientres el cursu del añu. Un intentu fallíu d'establecer una xunta na Nueva España foi deteníu tamién. Col fin d'establecer un gobiernu con mayor llexitimidá, la Xunta Suprema pidió la celebración de &quot;Cortes estraordinaries y xenerales de la nación española&quot;. L'esquema de les eleiciones pa les Cortes, agora sobre la base de provincies ([[diputaciones provinciales]]) y non de los reinos, yera más equitativo y proporcionáu pero nun apinaba les mires americanes, a la espera de redefinir lo que se consideraben les [[Provincies españoles n'América]] basaes nes antigües [[intendencies]] d'ultramar.

La disolución de la Xunta Suprema'l 29 de xineru de [[1810]], por cuenta de los reveses sufiertos poles fuercies españoles frente a Napoleón, desencadenó una nueva fola de xuntes n'América. La ocupación francesa nel sur d'España obligó a la Xunta Suprema a buscar abellugu na isla-ciudá de [[Cádiz]]. La Xunta, desacreditada, foi sustituyida por un cuerpu más pequeñu, de cinco persones, llamáu [[Conseyu de Rexencia d'España ya Indies]]. La mayoría de los americanos nun vía razón pa reconocer un gobiernu provisional que taba so l'amenaza de ser prindáu polos franceses en cualquier momentu, y empezó a trabayar pa la creación de xuntes locales americanes pa caltener la independencia de la rexón de los franceses. Los movimientos juntistas tuvieron ésitu na Nueva Granada (Colombia), Venezuela, Chile y Ríu de la Plata (Arxentina) pero non asina n'América Central. N'última instancia, América Central, xunto cola mayoría de la Nueva España, Quito (Ecuador), Perú, Llamargues (Bolivia), el Caribe y les Islles Filipines, caltener so control de los realistes mientres la siguiente década y participaron nel esfuerciu español pa establecer un gobiernu lliberal representáu poles Cortes de la monarquía española.

=== Radicalización: congresos constituyentes y declaraciones d'independencia ===
Nel añu [[1810]] dase la clausura de la [[Xunta Suprema Central|Xunta Central]] sevillana que, tres les victories napoleóniques y la perda casi completa del territoriu peninsular, ye asocedida pola Rexencia de Cádiz, la que de la mesma sirvió de preámbulu pa la instauración de la [[Constitución española de 1812]], y como resultáu dende [[Cádiz]] (últimu apartaz español independiente), pretende dase fin al [[estáu absolutista]] de tola monarquía, y en consecuencia a la instauración n'Europa y América d'un [[réxime lliberal]], pero qu'en definitiva pretendía someter a Fernandu VII y los dominios americanos, a los que s'dio una representación minoritaria, al dictáu européu de les lleis nacionales de la [[Península Ibérica]].

N'América produz la radicalización del conflictu y el tresformamientu de les xuntes d'autogobiernu americanes, que reconocíen primeramente a la persona del monarca español, nos respeutivos congresos nacionales de cada estáu naciente que realicen darréu les sos declaraciones d'independencia. Estos fechos asoceden nun ambiente de violencia creciente y de conflictos militares que s'estienden a nivel continental. Les declaraciones d'independencia de los nuevos países americanos son:

{| {{tablaguapa}}
|+ Congresos Constituyentes Nacionales y Declaraciones d'Independencia de cada estáu.
! Virreinatu o territoriu desafiáu
!Añu
!Fecha
!Declaración
! Nome
!País actual
|-
| [[Virreinatu de Nueva Granada]]
| [[1810]]
| [[20 de xunetu]]
| [[Patria Boba|Constitución de Cundinamarca]]
| [[Provincies Xuníes de la Nueva Granada]]
| [[Colombia]]
|-
| [[Capitanía Xeneral de Venezuela]]
| [[1811]]
| [[5 de xunetu]]
| [[Acta de la Declaración d'Independencia de Venezuela]]
| [[Primer República de Venezuela|Confederación Americana de Venezuela]]
| [[Venezuela]]
|-
| [[Virreinatu de Nueva Granada]]
| [[1811]]
| [[11 de setiembre]]
| [[Independencia de Cartagena]]
| [[Estáu Llibre de Cartagena]]
| [[Colombia]]
|-
| [[Real Audiencia de Quito]] &lt;br /&gt; del [[Virreinatu de Nueva Granada]]
| [[1811]]
| [[11 d'ochobre]]
| [[Estáu de Quito#La Constitución del Estáu de Quito|Constitución de Quito]]
| [[Estáu de Quito]]
| [[Ecuador]]
|-
| [[Virreinatu del Río de la Plata]]
| [[1813]]
| [[31 de xineru]]
| [[Asamblea del Añu XIII|Asamblea Xeneral Constituyente del Añu 1813]]
| [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]]
| [[Arxentina]] y [[Bolivia]] ([[Uruguái]] nun foi almitida y [[Paraguái]] nun participó)
|-
| [[Gobiernu de les Misiones Guaraníes]] &lt;br /&gt; del [[Virreinatu del Río de la Plata]]
| [[1813]]
| [[12 d'ochobre]]
| [[Constitución de Paraguái|Primer constitución paraguaya]]
| [[Paraguái#Independencia|Independencia paraguaya]]
| [[Paraguái]]
|-
| [[Virreinatu de Nueva España]]
| [[1813]]
| [[13 de setiembre]]
| [[Acta Solemne de la Declaración d'Independencia de l'América Septentrional|Independencia de l'América Septentrional]]
| [[Congresu de Chilpancingo]]
| [[Méxicu]]
|-
| [[Gobernación de Montevideo]] &lt;br /&gt; del [[Virreinatu del Río de la Plata]]
| [[1815]]
| [[29 de xunu]]
| [[Congresu d'Oriente]]
| [[Lliga Federal]]
| [[Uruguái]]
|-
| [[Virreinatu del Río de la Plata]]
| [[1816]]
| [[9 de xunetu]]
| [[Declaración d'independencia de l'Arxentina]]
| [[Congresu de Tucumán]]
| [[Arxentina]]
|-
| [[Capitanía Xeneral de Chile]]
| [[1818]]
| [[12 de febreru]]
| [[Acta d'Independencia de Chile]]
| [[Chile]]
| [[Chile]]
|-
| [[Virreinatu de Nueva Granada]] &lt;br /&gt; y [[Capitanía Xeneral de Venezuela]]
| [[1819]]
| [[17 d'avientu]]
| [[Congresu de Cúcuta]]
| [[Gran Colombia]]
| [[Colombia]], [[Venezuela]], [[Ecuador]] y [[Panamá]]
|-
| [[Gobiernu de Guayaquil]] &lt;br /&gt; del [[Virreinatu de Perú]]
| [[1820]]
| [[9 d'ochobre]]
| [[Independencia de Guayaquil]]
| [[Provincia Llibre de Guayaquil]]
| [[Ecuador]]
|-
| [[Virreinatu de Perú]]
| [[1821]]
| [[28 de xunetu]]
| [[Independencia de Perú|Declaración d'Independencia]]
| [[Congresu Constituyente de Perú (1822)]]
| [[Perú]]
|-
| [[Capitanía Xeneral de Guatemala]]
| [[1821]]
| [[15 de setiembre]]
| [[Independencia de Centroamérica]]&lt;ref&gt;[[:m:s:es:Acta d'Independencia de Centroamérica|Acta d'Independencia de Guatemala]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[:m:s:es:Acta_de_Independencia_de_la Intendencia_de_San_Salvador|Acta d'Independencia de San Salvador]]&lt;/ref&gt;
|
| [[Guatemala]], [[El Salvador]], [[Hondures]], [[Nicaragua]] y [[Costa Rica]]
|-
| [[Provincia de Nueva España]]
| [[1821]]
| [[28 de setiembre]]
| [[Acta d'Independencia del Imperiu Mexicanu]]
| [[Xunta Provisional Gubernativa]]
| [[Méxicu]]
|-
| [[Provincia de Panamá]] y [[Provincia de Veraguas]] &lt;br /&gt; del [[virreinatu de Nueva Granada]]
| [[1821]]
| [[28 de payares]]
| [[Acta d'Independencia de Panamá]]
| [[Independencia de Panamá]]
| [[Panamá]]
|-
| [[Provincia de Llamargues]] &lt;br /&gt; del [[Virreinatu del Río de la Plata]]
| [[1824]]
| [[6 d'agostu]]
| [[Declaración d'Independencia de Bolivia]]
| [[Asamblea Xeneral de Diputaos de les Provincies del Altu Perú]]
| [[Bolivia]]
|-
|}

== Desenvolvimientu del conflictu ==
{{multiple image|total_width=1000
 | align = center
 | background color = &lt;!-- box background as a 'hex triplet' web color (include the initial #) --&gt;
 | width = 350
 | caption_align = center
 | image_style = border:3
 | image_gap = 5 

&lt;!-- Header --&gt;
 | header_background = &lt;!-- header background as a 'hex triplet' web color (include the initial #) --&gt;
 | header_align = center
 | header = '''(1810 - 1829)'''

&lt;!--image 1--&gt;
 | image1 =
 | width1 = &lt;!-- displayed width of image; overridden by &quot;width&quot; above --&gt;
 | caption1 = '''1810-1814''' 
&lt;!--image 2--&gt;
 | image2 =
 | width2 = &lt;!-- displayed width of image; overridden by &quot;width&quot; above --&gt;
 | caption2 = '''1814-1820'''
&lt;!--image 3--&gt;
 | image3 =
 | width3 = &lt;!-- displayed width of image; overridden by &quot;width&quot; above --&gt;
 | alt3 = 1820-1829
 | caption3 ='''1820-1829'''
&lt;!-- Footer --&gt;
 | footer_background = &lt;!-- footer background as a 'hex triplet' web color (include the initial #) --&gt;
 | footer_align = center
 | footer = &lt;small&gt;Amarillo = Realistas;Azúl = Patriotas&lt;/small&gt;
}} 

Mientres les lluches ente los [[independentistes]] y los realistes asocedieron situaciones de violencia mutua. Los revolucionarios desconocieron les autoridaes monárquiques españoles n'América, formaron exércitos y constituyeron [[república|repúbliques]] americanes. El gobiernu español y Fernandu VII reaccionen negando llexitimidá a les xuntes de gobiernu americanes, y so la direición española, formar n'América los [[Exércitu Realista n'América|exércitos realistes]] con un auxiliu d'espedicionarios españoles, pero principalmente por una mayoría de tropa y oficialidá d'orixe americanu, lo que pa un autores dio-y el calter de [[guerra civil]].&lt;ref&gt;Llibru tituláu &quot;Les Guerres nel primer terciu del sieglu XIX n'España y América&quot; publicáu nel añu 2004. Castañeda Delgado.Editorial Deimos. Que diz asina na so páxina 594-595: En primer llugar hai qu'incidir nel conceutu de Guerra Civil, anque munchos historiadores, ante la falta d'investigación fonda de la situación y dau el nome pol que pasó a la historia: &quot;guerra d'emancipación&quot;, recurrieron a la tipoloxía que paecía evidente: guerra d'independencia o lliberación, cuando en realidá, el 90% de los efeutivos de los llamaos exércitos realistes yeren de procedencia americana, según un porcentaxe significativu d'altos mandos republicanos yeren españoles peninsulares de nacencia. La Guerra Civil tien unes carauterístiques distintes a la de la guerra convencional. Na Guerra Civil los actos de crueldá, de matanza indiscriminada, asoceder colos de benignidad y clemencia. Como Guerra Civil que dalgunos argumenten yera, les tropes contra les que se combatía yeren hermanes, tendiendo unes y otres a la confraternización, sacantes que se aguiyara l'odiu ente les faiciones. nel títulu: Considerancies militares a la guerra d'emancipación.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Sicasí, d'aceptase esta postura, llegar a la conclusión que la Guerra d'Independencia d'Estaos Xuníos foi tamién una guerra civil.&lt;/ref&gt;

=== Sectores ===
[[Ficheru:Hisparevol.gif|thumb|300px|'''Desenvolvimientu de les guerres d'independencia hispanoamericanes'''&lt;br /&gt;{{Lleenda|#FF0000|Gobiernu baxu control realista}}{{Lleenda|#FFA500|Lleal a la Xunta Central Suprema o Cortes}}{{Lleenda|#FFFF00|Xunta americana o movimientu d'insurrección}}{{Lleenda|#008000|Independencia declarada o establecida}}{{Lleenda|#000080|España so la revolución lliberal}}]]

=== Suramérica ===
{{AP|Campaña de la Patria Vieya|Campaña de Quito}}
La fase inicial tuvo como componente principal l'enfrentamientu militar de les grandes capitales de les distintes provincies de virreinatos y capitaníes que permanecieron lleales al gobiernu d'España contra otres que, a exemplu de les xuntes d'España, crearon Xuntes d'autogobiernu americanes onde los naturales d'América tomaron el control del gobiernu.

Nesta primer fase, el gobiernu constitucional de Cádiz lluchó contra los exércitos de les xuntes. Nel sur, l'antiguu virreinatu de Perú encaloró los sos propios movimientos insurxentes y unvió auxilios a otres provincies lleales d'América qu'inda aguantaben frente los revolucionarios, convirtiéndose nel gran apartaz militar español del Sur.
Estes fuercies non solo frenaron la meyora de les armes de la Xunta de Buenos Aires, la más activa, sinón qu'acabaron coles xuntes del [[Revolución de Chuquisaca|Altu Perú o actual Bolivia]], de [[Primer Xunta Nacional de Gobiernu de Chile|Chile]] y de [[Primer Xunta de Gobiernu Autónoma de Quito|Quito]], y dexaron crear otros exércitos lleales con naturales de los países en revolución.

Más palantre, a partir de 1812, llegaríen espedicionarios europeos a cuentagotes a distintos puntos, y por fin en 1815 una gran espedición española empobinada por Pablo Morillo invadió la Nueva Granada y dio sofitu a los lleales de Mariña Firme. Tantu [[Pablo Morillo]] como'l virréi [[José Fernando de Abascal y Sousa]] sobresalieron como organizadores de la defensa de la monarquía española n'América. Pa 1816 Suramérica paecía otra vegada en manes realistes, pero quedaba ensame de guerrilles en Venezuela y nel Altu Perú, l'apartaz lleal de Montevideo venciera, ente que la poderosa xunta de Buenos Aires rearmaba los sos exércitos regulares que fueren estrozaos nos sos ataques sobre l'Altu Perú. Bolívar, dende Haití, tornó a Venezuela, apiguró tol caudillaje, y retomó la ofensiva nel norte del continente.

==== Ofensiva dende Buenos Aires ====
En consolidándose la Xunta en Buenos Aires, les sos primeres aiciones béliques apuntaron a controlar el Virreinatu del Río de la Plata yá que non toles provincies acompañaron les sos aiciones otramiente, y dalgunes permanecieron lleales a España:

===== Contrarrevolución en Córdoba =====
{{AP|Contrarrevolución de Córdoba}}
[[Ficheru:Santiago de Liniers.jpg|thumb|185px|[[Santiago de Liniers]] enfrentó a la [[Revolución de Mayo|Revolución]] en [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]].]]
El mesmu día de la instalación de la Primer Xunta, el derrocáu virréi Cisneros unvió un mensaxe secretu al so antecesor, [[Santiago de Liniers]], que se topaba en Córdoba, en que-y encargaba la direición de la resistencia contra la Revolución.&lt;ref&gt;Bernardo Frías, ''Historia del Xeneral Güemes y de la provincia de Salta, esto ye de la Independencia Arxentina'', Estudiu Tipográficu de &quot;El Cívicu&quot;, 1907, páx. 22 y 23.&lt;/ref&gt; Liniers y Gutiérrez de la Concha apuntaron milicies urbanes y milicianos axuntando 1500 homes y 14 cañones.&lt;ref name=&quot;n.&quot;&gt;Bidondo afirma que aportaron a 3000 homes, pero que l'exércitu taba mináu dende la so formación pola deserción.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bidondo, ''La espedición d'auxiliu a les provincies interiores (1810-1812)'', páx. 242.&lt;/ref&gt;

Na [[ciudá de Mendoza]], [[Faustino Ansay]] dirixó un llevantamientu tomando'l cuartel y axuntando más de 200 soldaos. Tres díes más tarde, faltu de sofitu, depunxo la so actitú y reconoció a la Xunta.
Les demás ciudaes terminaron acatando a la xunta bonaerense.

===== Espedición a les Provincies Interiores y Alto Perú (Bolivia) =====
{{AP|Campaña del Altu Perú|Campaña de Sucre nel Altu Perú}}
La organización del exércitu que tenía de colar al interior foi encargada al vocal [[Juan José Castelli]], quien axuntó 1.150 homes provenientes de los reximientos d'infantería y caballería, tantu de les tropes milicianes como de los veteranos.&lt;ref&gt;''Archivu xeneral de la República Arxentina'', publicación empobinada por Adolfo P. Carranza, Publicáu por G. Kraft, 1894, páx. 78 y 79.&lt;/ref&gt; L'artillería taba compuesta de 4 pieces volantes y 2 obuses. La fuercia diba regularmente uniformada, con abondoses municiones y bon armamentu y col sueldu pagu antemanadamente, gracies a un emprestu llográu del comerciu pol vocal [[Juan Larrea (políticu)|Juan Larrea]].&lt;ref name=&quot;Groussac&quot;&gt;[[Paul Groussac]], ''Santiago de Liniers, Conde de Buenos Aires, 1753-1810'', Ed. Sopena, 1907.&lt;/ref&gt; N'ochobre de 1810, la vanguardia del Exércitu del Norte empecipió la so marcha escontra l'Altu Perú. El 7 de payares dambes fuercies enfrentar na [[Batalla de Suipacha]]. Enfrentáronse 800 realistes con 4 cañones contra 600 patriotes con 2 cañones. González Balcarce atraxo a les tropes realistes afalándoles a cruciar el ríu con una fuga asonsañada; na oriella sur fueron sorpresivamente atacaos de lladral pola infantería y l'artillería que taben ocultes ente los cuetos ente que la caballería, que n'apariencia fuxía, dio vuelta pa enfrentalos. Los realistes dar a la fuga abandonando armes, artillería y municiones, desbandándose por completu.&lt;ref&gt;Sierra, ''Historia de l'Arxentina'', tomu 5.&lt;/ref&gt; La resultancia de Suipacha tuvo un fuerte efeutu moral, y el 10 de payares la ciudá de [[Potosí]] deponía al gobernador [[Francisco de Paula Sanz]].&lt;ref&gt;Frías, ''Historia del Xeneral Güemes'', páx. 159 – 160.&lt;/ref&gt; En Chuquisaca, un cabildru abiertu reconoció l'autoridá de la Xunta porteña, declarando nula la so adhesión al Virreinatu de Perú. En La Paz, l'intendente [[Domingo Tristán y Moscoso]] plegar a la revolución y un congresu del pueblu aceptó por unanimidá l'autoridá de la Xunta de Buenos Aires. Tol Altu Perú quedaba aseguráu pa los patriotes.

===== Paraguái =====
{{AP|Espedición de Belgrano al Paraguái}}
Tanto'l territoriu de Paraguái como'l de la [[Banda Oriental|Banda Oriental del Uruguái]] fueron calteníos polos realistes. La Xunta de Buenos Aires cortó les comunicaciones fluviales de Montevideo col Paraguái al traviés del [[ríu Paraná]], y les autoridaes de la [[ciudá de Corrientes]] detuvieron delles embarcaciones que se dirixíen a Asunción.&lt;ref name=&quot;Castello&quot;&gt;Antonio Emilio Castello, ''Historia de Corrientes'', Ed. Plus ultra, Bs. As., 1991. ISBN 950-21-0619-9&lt;/ref&gt;

El gobernador [[Bernardo de Velasco]] dirixendo fuercies [[Exércitu Realista n'América|realistes]] paraguayas incursionó nel territoriu de les [[Gobernación de les Misiones Guaraníes|Misiones]] en busca d'armes.&lt;ref&gt;Víctor N. Vasconsellos, ''Lleiciones d'Historia Paraguaya'', Ed. del autor, Asunción, 1974, páx. 117.&lt;/ref&gt; El 1 d'ochobre, una flotilla paraguaya atacó Corrientes y rescató los buques paraguayos prindaos; siguió incursionando na zona mientres delles selmanes, apoderándose tamién de la [[Fuerte de Curupayty|Guardia de Curupayty]], que Corrientes caltenía nel actual [[Departamentu de Ñeembucú]].&lt;ref name=&quot;Castello&quot;/&gt;
El 4 de setiembre, la Xunta nomó al vocal [[Manuel Belgrano]] comandante de les fuercies que teníen d'operar na Banda Oriental contra los realistes de Montevideo, asignándo-y un exércitu exiguo: 250 homes estrayíos de diversos cuerpos militares porteños, con 6 cañones.&lt;ref&gt;Ignacio Núñez, ''Noticies históriques de la República Arxentina: Obra póstuma'', 2ª edición, editada por Julio Núñez y publicada por Guillermo Kraft, 1898, páx. 173.&lt;/ref&gt; Sicasí, cuando la noticia del ataque a Misiones llegó a Buenos Aires la Xunta decidió esviar la pequeña división de Belgrano escontra'l Paraguái. En cruciando'l Paraná, el pequeñu exércitu siguió aumentando les sos fuercies con tropes voluntaries aconceyaes pol comandante militar d'[[Entre Ríos]], [[José Miguel Díaz Vélez]], y unos 200 homes del [[Reximientu de Patricios]] mandaos por [[Gregorio Perdriel]]. A fines d'ochobre, entamaes les sos fuercies en 4 divisiones&lt;ref&gt;Secretaría Xeneral d'Exércitu, ''Semblanza histórica del Exércitu Arxentín'', Buenos Aires, 1981, páx. 29 y 30.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Les nueses banderes: vexiloloxía arxentina'', páx. 50. Publicáu por Editorial Dunken. ISBN 987-02-1809-1&lt;/ref&gt; y llevando al paraguayu [[José Machain]] como sarxentu mayor, l'exércitu avanzó escontra'l norte pel centru d'Entre Ríos, evitando cruciar cursos d'agua. El 6 de payares, una escuadrilla con 300 realistes al mandu de [[Juan Ángel Michelena]] ocupó [[Concepción del Uruguay]]; les milicies d'esa villa, comandadas por [[Diego González Balcarce]], incorporar al exércitu de Belgrano.

El 19 d'avientu Belgrano crució col gruesu del exércitu revolucionariu'l ríu Paraná y atacó la posición fortificada de [[combate de Campichuelo|Campichuelo]], d'onde los realistes retirar tres un curtiu intercambiu de disparos.&lt;ref&gt;Camogli, ''Batalles pola llibertá'', páx. 154.&lt;/ref&gt; Los patriotes ocuparon ensin llucha'l sacupáu pueblu d'[[Itapúa]], distante cuatro [[llegua|llegues]], pero la falta de caballos y el mala traza de la tropa obligaron a Belgrano a detenese ensin poder escorrer a los realistes. Los pobladores locales fuxeron del exércitu —al que consideraben invasor— llevándose tolos medios de subsistencia. El territoriu paraguayu, colos sos numberosos ríos, esteros y selves tropicales, yera una tarrecible torga pa la meyora del exércitu. Sicasí, los homes de Belgrano siguieron la so difícil meyora y llograron [[combate de Maracaná|una pequeña victoria]] xunto al [[ríu Tebicuary]]. El 19 de xineru, dio empiezu a la [[Batalla de Paraguarí]]. Magar la diferencia numbérica —460 homes contra 6000— los independentistes llograron tomar la posición paraguaya y obligar a les sos tropes a retirase, mientres Velasco fuxía escontra'l pueblu de [[Yaguarón (Paraguái)|Yaguarón]]. Pero les tropes de l'avanzada de Belgrano dedicar al pillaje y depués confundieron los auxilios unviaos por Belgrano con enemigos, polo cual se desbandaron cuando los paraguayos reorganizáronse y contraatacaron. Belgrano viose obligáu a recular pel camín pol que llegara, pero nun foi escorríu.&lt;ref&gt;Camogli, ''Batalles pola llibertá'', páx. 155-156.&lt;/ref&gt;
Na [[Batalla de Tacuarí]], el 9 de marzu, les tropes patriotes fueron ganaos definitivamente. El fracasu de Belgrano llevó a un contraataque paraguayu, pol cual la ciudá de Corrientes foi invadida y ocupada militarmente'l 7 d'abril.&lt;ref name=&quot;Castello&quot;/&gt; Un mes más tarde, sicasí, formóse un Congresu provincial que derrocó a Velasco y reemplazar por una Xunta provisional de gobiernu; nésta xugaba un papel decisivu [[Gaspar Rodríguez de Francia]], que gobernaría al país mientres casi tres décades. El nuevu gobiernu proclamó la independencia de Paraguái respeuto del gobiernu de Buenos Aires.

===== Uruguái =====
El 9 d'ochobre de 1810 fíxose cargu del gobiernu de Montevideo el xeneral [[Gaspar de Vigodet]], acabante llegar d'España, que reforzó la so posición militar con tropes urbanes empobinaes por oficiales de la Real Armada. Llanzó una serie de campañes terrestres escontra les llocalidaes del interior de la Banda Oriental, obligando socesivamente a les sos autoridaes a reconocer l'autoridá montevideana. Ési foi'l principiu de la unificación xurídica de la futura [[Provincia Oriental]]. Poco dempués, unvió al marín [[Juan Ángel Michelena]] a ocupar les mariñes del [[ríu Uruguái]], obligando a les autoridaes de los pueblos de dambes márxenes del mesmu a sometese a la so autoridá, pero en dellos sectores atoparon resistencia de partíes irregulares formaes por pobladores locales. Tres una serie de escaramuzas, los realistes evacuaron les sos posiciones na marxe occidental del ríu Uruguái, y los revolucionarios quedaron dueños de la rexón en marzu de 1811.&lt;ref name=&quot;Bosch&quot;&gt;[[Beatriz Bosch]], ''Historia d'Entre Ríos'', Ed. Plus ultra, Bs. As., 1991. ISBN 950-21-0108-1&lt;/ref&gt;
{{VT|Guerra de la Independencia n'Entre Ríos}}

La Xunta bonaerense encamentó al teniente coronel [[Juan Bautista Azopardo]] tresportar per vía fluvial refuerzos pal exércitu de Belgrano nel Paraguái. Les autoridaes realistes de Montevideo destacaron pa interceptalo una flotilla de siete navíos calidable cimeru y tripulación más esperimentada que los del so adversariu, dirixida por [[Jacinto Romarate]]. La flotilla de Azopardo remontó'l Paraná hasta llegar el 2 de marzu al altor de [[San Nicolás de los Regueros]] onde s'empecipió'l [[Combate de San Nicolás]] onde la flota patriota foi ganada y aportó a rindise. El comandante cayó prisioneru de los realistes y foi lleváu a España, mientres el gobiernu porteño condergar n'ausencia por impericia nel comandu.&lt;ref&gt;La historia completa d'esta escuadrilla en [[Ángel Justiniano Carranza]], ''Campañes Navales de la República Arxentina''.&lt;/ref&gt; Cola desapaición de la pequeña fuercia naval patriota quedó confirmáu'l dominiu de los ríos per parte de la flota realista de Montevideo, que se modificar recién trés años más tarde. En xineru de 1811 llegó a Montevideo [[Francisco Javier de Elío]], designáu [[virréi del Río de la Plata]]. Los realistes controlaben Montevideo, pero nes zones rurales de la Banda Oriental les idees revolucionaries yeren acallantaes pola fuercia. En llugar d'apelar a la so fidelidá, el gobiernu de Montevideo esixó a la población rural la exhibición de los títulos de propiedá de los campos qu'ocupaben —xeneralmente a títulu precariu— amenaciando a los que nun lo fixeren cola espulsión de los mesmos.&lt;ref&gt;Alejandro Horowicz, ''El país qu'españó'', Tomu I, Ed. Suramericana, Bs. As., 2004, páx. 226. ISBN 950-07-2561-4&lt;/ref&gt;

El [[28 de febreru]], a veres del regueru Asencio, el comandante [[Pedro José Viera]] llanzó'l llamáu &quot;[[Berru de Asencio]]&quot;, llevantándose n'armes contra l'autoridá de Elío. Foi secundáu por estancieros y [[gauchu|gauchos]] locales que conformaron partíes d'irregulares, empecipiando una serie de combates contra fuercies lleales al rei col [[Combate de Soriano]], ganáu por [[Miguel Estanislao Soler]] y milicianos orientales el 4 d'abril de 1811. La Xunta aidó a los patriotes de la Banda Oriental col fin d'estender la revolución ya intentar neutralizar a Montevideo, apostadero de la flota española nel [[océanu Atlánticu]] sur. Por esi puertu podríen llegar tropes dende España pa encalorar la revolución nel antiguu virreinatu, de cuenta que la so conquista yera crucial. Belgrano, que foi nomáu comandante de les fuercies militares el 7 de marzu, poner en contautu col capitán [[José Gervasio Artigas]] quien, en desertando del so puestu na guarnición de [[Colonia del Sacramento]], pasó a Buenos Aires pa ufiertar los sos servicios a la Xunta.&lt;ref&gt;Secretaría Xeneral d'Exércitu, ''Semblanza histórica del Exércitu Arxentín'', Bs. As., 1981. páx. 29 y 30.&lt;/ref&gt; Artigas desembarcó en suelu oriental el 9 d'abril al mandu de delles tropes de Buenos Aires y foi reconocíu como xefe polos patriotes locales. Tres dellos combates menores pudo avanzar escontra Montevideo. Elío unvió al so alcuentru una división a órdenes del capitán [[José Posadas]], pero Artigas ganar el 18 de mayu na [[Batalla de Les Piedres (1811)|Batalla de Les Piedres]].&lt;ref&gt;Ruiz Moreno, ''Campañes militares arxentines'', páx. 101-105.&lt;/ref&gt;

Amenorgaos los realistes al control de Montevideo y Colonia, dambes places fueron puestes so sitiu'l 21 y 26 de mayu respeutivamente. A empiezos de xunu, los realistes evacuaron Colonia, que foi ocupada polos revolucionarios, y Artigas punxo sitiu a Montevideo col auxiliu de los gauchos orientales y les fuercies unviaes per Buenos Aires. Namái les muralles de la ciudá y los cañones de la flota fondiada nel puertu torgaron una rápida cayida de la ciudá, pero la so situación yera comprometida.

El virréi Elío, sitiáu en Montevideo, vio como única salida l'auxiliu de les tropes [[Portugal|portugueses]] del [[Brasil]] y solicitó el so concursu pa ganar a los revolucionarios. Yá'l 20 de marzu de 1811 Elío emitiera una proclama al pueblu oriental amenaciando cola intervención portuguesa si la insurrección siguía.

Portugal siempres apostara a España'l territoriu de la Banda Oriental y nun dexaría pasar la ocasión: el gobiernu portugués entamara'l ''Exércitu d'Observación'' de [[Diego de Souza (conde)|Diego de Souza]]. Estes fuercies yá habíen tomáu contautu col gobernador paraguayo Velasco, ufiertándo-y la so ayuda contra l'ataque de Belgrano.&lt;ref name=&quot;flores&quot;&gt;Moacyr Flores, ''Dicionário de história do Brasil'', 2a ed., EDIPUCRS, 2001, 637 páx. ISBN 978-85-7430-209-6&lt;/ref&gt; Souza tenía, amás, orde de faer reconocer como reina del Río de la Plata a la infanta [[Carlota Joaquina]], esposa del rei [[Xuan VI de Portugal]] y hermana de Fernandu VII.&lt;ref&gt;Blas Garay, ''La revolución de la independencia del Paraguay'', Ed. Estudiu Tipográficu de la vilba é fíos de Tello, 1897, páx. 151-153.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vasconsellos, ''Lleiciones d'Historia Paraguaya'', páx. 120.&lt;/ref&gt; El 17 de xunetu crució la frontera un exércitu de 3.000 soldaos portugueses comandados pol gobernador Souza. Tolos pueblos del este del actual territoriu [[Uruguái|uruguayu]] fueron ocupaos por tropes portugueses,&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100312234307/http://www.rochainfo.com/fortaleza/index.html Sinopsis Histórica de la Fortaleza de Santa Teresa, en Rocha Info.com.] Consultáu en mayu de 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;José Feliciano Fernandes Pinheiro (visconde de S. Leopoldo), ''Annaes da Provincia de S. Pedro'', Ed. Typ. Casimir, 1839, páx. 291-295.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Archivu Xeneral de la Nación (Arxentina), ''Política lusitana nel Ríu de la Plata'', Volume 2, 1963, páx. 322.&lt;/ref&gt; y el [[14 d'ochobre]] establecióse'l cuartel xeneral portugués en [[Maldonado]].&lt;ref name=&quot;flores&quot;/&gt;

==== Ofensiva de Bolívar ====

=== Méxicu ===

La llucha empieza en 1810 col [[berru de Dolores]] nel estáu de [[Guanajuato]]. El berru foi dau pol cura [[Miguel Hidalgo y Costilla]], formador de la [[combalechadura de Querétaro]]. El plan d'Hidalgo yera formar una Xunta de Gobiernu Autónoma fiel a Fernandu VII. La insurrección creció rápido y tuvo a puntu de tomar por asaltu la ciudá de Méxicu, una y bones l'exércitu realista foi derrotáu ya Hidalgo cuntaba con más de 80.000 homes; pero decidió dir al norte camín de [[Guadalaxara (Méxicu)|Guadalaxara]], onde foi atacáu por sorpresa pol nuevu exércitu realista de [[Félix María Calleja]], unu de los meyores xenerales nel virreinatu. Tres esta derrota en Guadalaxara, Hidalgo y el so exércitu colaron al norte camín d'[[Estaos Xuníos]] pero fueron atacaos por sorpresa nuevamente y encarcelaos en [[Chihuahua]], onde Hidalgo foi fusiláu en 1811.

Un añu dempués, en 1812, un soldáu y ex alumnu d'Hidalgo, [[José María Morelos y Pavón]], con un puñáu d'homes qu'escaparon en Guadalaxara y refuerzos del sur de la Nueva España, entamó una nueva campaña independentista y llogró ganar al apocayá nomáu virréi Calleja. Cola victoria entamó un congresu independiente y una constitución en [[Apatzingán]] ente 1813 y 1814. Pero tres el regresu de Fernandu VII al tronu llegaron nuevos refuerzos realistes, y comandados pol virréi Calleja ganaron y fusilaron al Xeneral Morelos a principios de 1815. Los sos oficiales empezaron entós una guerra de guerrilles al sur de la Nueva España. A partir de 1816, [[Juan José Ruiz de Apodaca y Eliza|el nuevu virréi Apodaca]] intentó pacificar el virreinatu, y en 1818 la Nueva España taba casi en paz. La espedición de [[Francisco Xavier Mina]] dio una esperanza que llueu foi ganada, y solo quedaba una Guerrilla al sur del país, la de [[Vicente Guerrero]]; esti ex-soldáu de Morelos aguantó fuertemente a los realistes mientres años na sierra del sur. Pero en 1820 diose la noticia de que Fernandu VII aceptara la [[Constitución de Cádiz]], lo que causó un descontentu xeneral nel virreinatu. Unu de tales descontentos yera [[Agustín de Iturbide]], xeneral realista que tenía la misión de ganar a Guerreru pero que decidió xunise al movimientu y proclamó el [[Plan d'Iguala]] declarando la independencia. A finales de 1820 tol mundu taba sofitando'l Plan d'Iguala, y el nuevu [[xefe políticu superior]], [[Juan O'Donojú]], aceptar. El 27 de setiembre de 1821, 10 años y 12 díes dempués de que'l cura Hidalgo proclamara la llibertá de Méxicu, Agustín de Iturbide entró trunfante na ciudá de Méxicu y declaró el fin de 300 años de virreinatu español y l'empiezu del [[Primer Imperiu Mexicanu|Imperiu Mexicanu]] con él como Emperador, que nun duró más qu'escasos meses. Cayíu l'imperiu convocar a los ex-territorios españoles, nesi momentu provincies, a crear una república, lo cual dio llugar a la formación de los ''Estaos Xuníos Mexicanos''.

Nel [[mar Caribe|Caribe]], les islles de [[Cuba]] y [[Puertu Ricu]] nun fueron afaraes pola guerra y siguieron formando parte integrante del [[Reinu d'España]] hasta l'añu [[1898]].

=== Participantes ===

==== Realistes ====
{{AP|Exércitu Realista n'América}}
{{VT|Comisión de Reemplazos de Cádiz}}
Nes Guerres d'Independencies Hispanoamericanes, los realistes fueron el bandu carauterizáu poles [[fuercies armaes]] formaes principalmente por españoles, europeos, americanos ya indios, y emplegaes pa la defensa de la monarquía española nel primer terciu del [[sieglu XIX]].&lt;ref&gt;{{cita llibru |autor=Semprún, Bullón |añu=1992 |títulu=L'exércitu realista na independencia americana |url=https://books.google.es/books?id=zwFkAAAAMAAJ&amp;pg=PA217&amp;dq=El+ejercito+realista++Barradas&amp;hl=es&amp;ei=AZP5TN6XKoj5sgbzkvnXAw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCYQ6AEwAA}}&lt;/ref&gt;

Los diccionarios de la Real Academia definir dende [[1803]] como ''regiarum partium sectator'', el que nes guerres civiles sigue'l partíu de los reis. En [[1822]] añadióse ''potestatis regia defensor'', que defende regalías y derechos de los reis.
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+
Realistes y Otros comandantes de la Corona Española 
!Nueva España, Guatemala y Cuba[[Ficheru:Virrey Félix María Calleja.jpg|alt=Felix Calleja, foi unu de los Virréis mas pimpanos de la Nueva España.|center|miniaturadeimagen|200x200px|Felix María Calleja]]
!Nueva Granada, Venezuela y Quito[[Ficheru:Pablo-morillo.jpg|alt=Pablo Morillo, foi unu de los comandantes Realistes más importantes de tola Nueva Granada.|center|miniaturadeimagen|200x200px|Pablo Morillo]]
!Ríu de Plata y Paraguái[[Ficheru:Santiago de Liniers.jpg|alt=Liniers foi un militar frances bien fiel a la Corona española y foi asina que lo proclamaron Virréi de Ríu de Plata|centro|miniaturadeimagen|200x200px|Santiago de Liniers]]
!Perú, Llamargues y Chile[[Ficheru:Pedro Díaz - José Fernando de Abascal.jpg|alt=Fernando de Abascal foi unu de los Virréis mas Despotas de Perú mientres la colonia Española.|miniaturadeimagen|215x215px|Fernando de Abascal|center]]
|- valign=&quot;top&quot;
|
{| width=&quot;100%&quot;
|- valign=&quot;top&quot;
|}
* [[Francisco Xavier Venegas|Francisco Javier Venegas]]
* [[Torcuato Trujillo]]
* [[Félix María Calleja del Rei|Félix María Calleja]]
* [[Juan Ruiz de Apodaca]]
* [[Pascual Liñán]]
* [[Fernando Miyares y Mancebo]]
* [[Francisco Novella]]
* [[Francisco Lemaur]]
* [[José Coppinger]]
* [[Juan O'Donojú]]
* [[Isidro Barradas]]
* [[Melchor Álvarez]]
|
* [[Fernando Miyares|Fernando Miyares y Gonzáles]]
* [[Ramón Correa]]
* [[José Ceballos]]
* [[Domingo de Monteverde]]
* [[José Tomás Boves]]
* [[José Antonio Yáñez]]
* [[Francisco Montalvo y Ambulodi]]
* [[Juan de Sámano]]
* [[Pablo Morillo]]
* [[Miguel de la Torre]]
* [[Francisco Tomás Morales]]
* [[Sebastián de la Calzada]]
* [[José María Barreiro Manjón]]
* [[Juan de los Reyes Vargas]]
* [[Agustín Agualongo]]
* [[Basilio García]]
* [[Melchor Aymerich]]
* [[Alejandro de Hore]]
* [[Juan de la Cruz Mourgeon]]
* [[José Arizábalo|José Arizábalo y Orobio]]
* José Preysler, Xefe del Estáu Mayor de la 4ª división.
|
* [[Francisco Javier de Elío]]
* [[Gaspar de Vigodet]]
* [[Bernardo de Velasco]]
* [[Santiago de Liniers]] y Bremond
* [[Vicente Nieto]] presidente de Llamargues
* [[José de Córdoba y Rojas|José de Córdoba]] segundu comandante de Llamargues
* [[Joaquín de Soria]]
* [[Antonio Olaguer Feliú]]
|
* [[José Fernando de Abascal y Sousa]]
* [[José Manuel de Goyeneche]]
* [[Pío Tristán]]
* [[Joaquín de la Pezuela]]
* [[Pedro Antonio Olañeta]]
* [[José de la Serna y Hinojosa]]
* [[José de Canterac]]
* [[Jerónimo Valdés]]
* [[Antonio Pareja]]
* [[Juan Francisco Sánchez]]
* [[Gabino Gaínza]]
* [[Mariano Osorio]]
* [[Rafael Maroto]]
* [[Casimiro Marcó del Pont]]
* [[José Ordóñez]]
* [[Vicente Benavides]]
* [[Antonio de Quintanilla]]
* [[José Ramón Rodil y Campillo]]
|}

==== Patriotes ====
Mientres les Guerres d'Independencia Hispanoamericanes, ''patriotes'' foi la forma común en que se llamaron a sigo mesmos los combatientes a favor de la independencia de la Corona española combinando sentimientos de lliberación y d'enraigono pola Patria, la tierra natal o adoptiva a la que se sentíen amestaos por unos determinaos valor, cultura, historia y ciños.
&lt;div class=&quot;NavContent&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible toccolours&quot; style=&quot;width: 100%; border-top: none;&quot;
|+'''[[Llibertadores]] y otros líderes independentistes'''
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#B0C4DE; width: 15%;&quot; |'''Méxicu'''[[Ficheru:Retrato_del_excelentísimo_señor_don_José_María_Morelos.png|center|miniaturadeimagen|200x200px|José María Morelos]]
| style=&quot;background:#B0C4DE; width: 15%;&quot; |'''Nueva Granada, Venezuela y Quito'''[[Ficheru:Simon Bolivar 1.jpg|center|200x200px|miniaturadeimagen|Simón Bolívar]]
| style=&quot;background:#B0C4DE; width: 15%;&quot; |'''Ríu de la Plata, Uruguái, Paraguái y Perú'''[[Ficheru:José_de_San_Martín_(retrato,_c.1828).jpg|center|miniaturadeimagen|200x200px|José de San Martín]]
| style=&quot;background:#B0C4DE; width: 15%;&quot; |'''Perú, Chile y Bolivia'''[[Ficheru:Ohiggins.jpg|center|200x200px|miniaturadeimagen|Bernardo O'Higgins]]
|- valign=&quot;top&quot;
|
{| width=&quot;100%&quot;
|- valign=&quot;top&quot;
|}
* [[Miguel Hidalgo y Costilla]]
* [[Ignacio Allende]]
* [[Juan Aldama]]
* [[Ignacio Aldama]]
* [[José Mariano Jiménez]]
* [[Hermenegildo Galeana]]
* [[Mariano Abasolo]]
* [[Josefa Ortiz de Domínguez]]
* [[José María Morelos]]
* [[Ignacio López Rayón]]
* [[Mariano Matamoros]]
* [[Xavier Mina]]
* [[Andrés Quintana Roo]]
* [[Leona Vicario]]
* [[Miguel Domínguez]]
* [[Carlos María de Bustamante]]
* [[José María Cos]]
* [[Manuel Mier y Terán]]
* [[José María Mercado]]
* [[Antonio López de Santa Anna]]
* [[Melchor Múzquiz]]
* [[Guadalupe Victoria]]
* [[Leonardo Bravo]]
* [[José Antonio de Echávarri]]
* [[Miguel Barragán]]
* [[Vicente Valencia]]
* [[José Morán y del Villar]]
* [[Vicente Filisola]]
* [[Mariano Paredes y Arrillaga]]
* [[Pedro Celestino Negrete]]
* [[Agustín de Iturbide]]
* [[Anastasio Bustamante]]
* [[Vicente Guerrero]]
* [[Valentín Canalizo]]
* [[Juan José Miñón]]
* [[Nicolás Bravo]]
* [[Ignacio Camargo]]}}
|
{{lista de columnas|3|
* [[Francisco Rodríguez del Toro|Marqués del Toro]]
* [[Francisco de Miranda]]
* [[Simón Bolívar]]
* [[Santiago Mariño]]
* [[Rafael Urdaneta]]
* [[José Félix Ribas]]
* [[José de Fábrega]]
* [[José Antonio Páez]]
* [[Carlos Soublette]]
* [[Manuel Piar]]
* [[Luis Brión]]
* [[Antonio José de Sucre]]
* [[José Tadeo Monagas]]
* [[Juan José Flores]]
* [[Mariano Montilla]]
* [[Camilo Torres Tenorio|Camilo Torres]]
* [[Antonio Nariño]]
* [[Joaquín Olmedo]]
* [[Gregor McGregor]]
* [[José Laurencio Silva]]
* [[Atanasio Girardot]]
* [[Francisco de Paula Santander]]
* [[José de la Cruz Carrillo]]
* [[José Prudencio Padilla]]
* [[José Ramón de Leyva]]
* [[Eugenio Espejo]]
* [[Policarpa Salavarrieta]]
* [[José Antonio Galán]]
* [[León de Febres Cordero]]
* [[Manuela Sáenz]]
* [[Bartolomé Salom]]
* [[Francisco José de Caldas]]
* [[José Francisco Bermúdez]]
* [[Jorge Tadeo Lozano]]
* [[Jacinto Lara]]
* [[José María Córdova]]
* [[Antonio Ricaurte]]
* [[Joaquín París Ricaurte]]
* [[Antonio París Ricaurte]]
* [[Antonia Santos]]
}}
|
{{lista de columnas|3|
* [[José de San Martín]]
* [[Juan José Castelli]]
* [[Manuel Belgrano]] 
* [[María Remedios del Valle]]
* [[Mariano Moreno]]
* [[Juan Antonio Álvarez de Arenales]]
* [[Antonio González Balcarce]]
* [[Juan Martín de Pueyrredón]]
* [[Eustoquio Díaz Vélez]]
* [[Juan José Viamonte]]
* [[Gregorio Aráoz de Lamadrid]]
* [[Juan Gregorio de Las Heras]]
* [[Juana Azurduy]]
* [[Martín Miguel de Güemes]]
* [[Juan Lavalle]]
* [[Manuel Dorrego]]
* [[José Rondeau]]
* [[José Gervasio Artigas]]
* [[Guillermo Brown]]
* [[Mariano Necochea]]
* [[Carlos María de Alvear]]
* [[Gaspar Rodríguez de Francia]]
* [[Fulgencio Yegros]]
* [[José de la Riva Agüero]]
* [[José Bernardo de Tagle]]
* [[Bartolomé Salom]]
* [[José Laurencio Silva]]
* [[José Trinidad Morán]]
* [[José de La Mar]]
* [[Mariano Necochea]]
* [[Agustín Gamarra]]
* [[Ramón Castilla y Marquezado]]
* [[Simón Bolívar]]
* [[Antonio José de Sucre]]
* [[Andrés Santa Cruz]]
* [[Tomás de Heres]]
* [[Bernardo O'Higgins]]
* [[Simón Bolívar]]
* [[Antonio José de Sucre]]
* [[Andrés Santa Cruz]]
* [[José Laurencio Silva]]
* [[Pedro León Torres]]
* [[José Miguel Carrera]]
* [[Thomas Cochrane]]
* [[Guillermo Brown]]
* [[Manuel Rodríguez Erdoíza]]
* [[Juan Gregorio de Las Heras]]
* [[Tomás de Heres]]
* [[Ramón Freire]]
* [[Pedro Agustín Elizondo]]
* [[Jacinto Lara]]
* [[José María Córdova]]
* [[Pedro Andrés del Alcázar]]
* [[Joaquín Prieto|José Joaquín Prieto]]
}}
|}
&lt;/div&gt;

=== Territorios ===
&lt;div style=&quot;background: #ccddcc; text-align: center; border: 1px solid #667766&quot; class=&quot;NavHead&quot;&gt;
'''Conflictos por territorios'''

&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;NavContent&quot;&gt;
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;width: 100%; border-top: none;&quot;
|-align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#B0C4DE; width:100%,&quot; |'''Nueva España y Guatemala'''
| style=&quot;background:#B0C4DE; width:100%,&quot; |'''Nueva Granada, Venezuela y Quito'''
|-valign=&quot;top&quot;
|
{| width=&quot;100%&quot;
|- valign=top
|}
'''Méxicu (Norteamérica)'''
{{AP|Independencia de Méxicu}}
{{AP|Intentos españoles de reconquista de Méxicu}}

'''Capitanía Xeneral de Guatemala (Centroamérica)'''
{{AP|Independencia de Centroamérica}}
{{VT|Historia de Guatemala#L'Imperiu Mexicanu y les Provincies Xuníes de Centroamérica}}
{{VT|Historia d'El Salvador#Independencia y Federación (1821-1841)}}
{{VT|Historia d'Hondures#Honduras y la so independencia}}
{{VT|Historia de Nicaragua#Provincies Xuníes de Centroamérica}}
{{VT|Historia de Costa Rica#Independencia}}
|
{{AP|Resistencia irregular nel procesu d'independencia colombiana}}
{{AP|Guerra d'independencia de Venezuela}}
{{AP|Gran Colombia}}
{{AP|Independencia de Colombia}}
{{AP|Independencia de Venezuela}}
{{AP|Independencia d'Ecuador}}
{{AP|Independencia de Panamá}}
{{AP|Independencia de Guayaquil}}
|}
&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;NavContent&quot;&gt;
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;width: 100%; border-top: none;&quot;
|-align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#B0C4DE; width:100%,&quot; |'''Ríu de la Plata, Paraguái y Alto Perú'''
| style=&quot;background:#B0C4DE; width:100%,&quot; |'''Chile y Perú'''
|-valign=&quot;top&quot;
|
{| width=&quot;100%&quot;
|- valign=top
|}
'''Ríu de la Plata y Paraguái'''
{{AP|Independencia d'Arxentina}}
{{AP|Guerra d'Independencia de l'Arxentina}}
{{AP|Lliga Federal}}
{{AP|Independencia de Paraguái}}
{{AP|Independencia del Uruguái}}
'''Alto Perú'''
{{AP|Exércitu del Norte (Provincies Xuníes del Río de la Plata)}}
{{AP|Republiquetas}}
{{AP|Independencia de Bolivia}}
{{AP|Declaración d'Independencia de Bolivia}}
|
{{AP|Independencia de Chile|Guerra de la Independencia de Chile}}
{{VT|Patria Vieya (Chile)|Reconquista (Chile)|Patria Nueva|Guerra a muerte (Chile)|Conquista de Chiloé}}
{{AP|Espedición Llibertadora de Perú}}
{{AP|Independencia de Perú}}
{{AP|Guerra pola Independencia de Maynas}}
|}
&lt;/div&gt;

== Consecuencies ==

=== Mortalidá ===
Comparada cola [[guerra d'independencia d'Estaos Xuníos]], onde nun se vivió nada asemeyao, la perda de vides y la destrucción material del conflictu mientres la independencia hispanoamericana foi desaxeradamente mayor.&lt;ref&gt;[http://institucional.us.es/tamericanistas/uploads/revista/25/LUIS-NAVARRO.pdf La independencia hispanoamericana un procesu singular]&lt;/ref&gt;

N'efeutu, non yá tratóse d'una guerra pola independencia (como'l casu norteamericanu) sinón que se dieron circunstancies qu'añadieron un mayor encarnizamiento a la llucha.&lt;ref&gt;[http://www.ieb.usp.br/PDF/noticies/thibaud.pdf Llei y Sangrar Guerra de Races. Thibaud]&lt;/ref&gt; Ente elles, cabo señalar la enorme estensión territorial de la guerra, que tomó la casi totalidá de Hispanoamérica, la política de terror practicada por dambos bandos, l'alternanza de victories y derrotes ente los partidarios de la independencia y los lleales a l'autoridá real (llamaos patriotes y realistes, respeutivamente), l'exiliu y desplazamientu de poblaciones y l'allongamientu nel tiempu de la llucha que produció una completa ruina en munches de les ciudaes y campos de l'América española, la perda de capitales y bienes de too tipu tres el paralís del comerciu y actividaes granibles, y la dedicación de los recursos materiales y humanos al esfuerciu bélicu. Too ello nel marcu d'una guerra que cuadruplicó la duración de la d'Estaos Xuníos —que'l so últimu episodiu foi la [[Batalla de Yorktown (1781)]].

&lt;div style=&quot;background: #ccddcc; text-align: center; border: 1px solid #667766&quot; class=&quot;NavHead&quot;&gt;
'''Cuadru de mortalidá xeneral na revolución hispanoamericana según diversos autores'''&lt;ref&gt;[http://users.erols.com/mwhite28/wars19c.htm#Mex1818 Web Statistics of Wars, Oppressions and Atrocities of the Nineteenth Century]&lt;/ref&gt;

&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;NavContent&quot;&gt;
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;width: 100%; border-top: none;&quot;
|-align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#B0C4DE; width: 15%;&quot; |'''Nueva España |
style=&quot;background:#B0C4DE; width: 15%;&quot; |'''Nueva Granada, Venezuela y Quito'''
| style=&quot;background:#B0C4DE; width: 15%;&quot; |'''Ríu de la Plata, Uruguái y Paraguái'''
| style=&quot;background:#B0C4DE; width: 15%;&quot; |'''Chile y Perú'''
|-valign=&quot;top&quot;
|
{| width=&quot;100%&quot;
|- valign=top
|}
'''años 1810-1821''':
* Scheina: 250.000 - 500.000
* Clodfelter: 400.000 - 500.000 (mexicanos y españoles)

|
* Scheina: Venezuela pierde 250.000 d'una población d'un millón.
* Clodfelter: la población de Venezuela cai a 100.000 dende 300.000 en 15 años dende 1810.
* Eckhardt: 37.000 en total
* Diplomacia británica: cifren les perdes de vides n'Ecuador n'ochenta a cien mil.&lt;ref&gt;Orellana, J. Gonzalo (1930). ''L'Ecuador en cien años d'independencia: 1830-1930''. Tomu I. Quito: Escuela tipográfica salesiana, páxs. 30.&lt;/ref&gt;
* Stornaiolo: la población del Ecuador y el valle del Cauca amenorgar de 700.000 en 1800 a 550.000 a 1830. Envalora los 120.000 finaos pola guerra d'independencia.&lt;ref&gt;Stornaiolo, Ugo (1999). ''Ecuador: anatomía d'un país en transición''. Quito: Editorial Abya Yala, páxs. 236. ISBN 9789978045541.&lt;/ref&gt;
* Blanco-Fombona: 171.741 neogranadinos, 108.004 ecuatorianos y 316.339 venezolanos finaos. En total 596.084 colombianos.&lt;ref&gt;Blanco-Fombona, Rufino (1981) [1902]. &quot;L'americanización del mundu&quot;. En ''Ensayos históricos''. Caracas: Fundación Biblioteca Ayacucho, páxs. 353-434 (vease páxs. 404). Edición de Rafael Ramón Castellanos &amp; Jesús Sanoja Hernández. Volume 36 de Biblioteca Ayacucho. ISBN 9788466000031. Basáu nel censu oficial de 1825 que sirviría de base en 1834 pa la división de la delda pública al estazase la [[Gran Colombia]]. En ''Coleición xeneral de los Trataos públicos celebraos per Colombia y Venezuela'', Caracas, Valentín Espinal, 1840, páxs. 90-101. Según esti estudiu, la población de Nueva Granada amenorgar ente 1810 y 1825 de 1.400.000 (estimación de Restrepo) a 1.228.259 habitantes; la d'Ecuador de 600.000 (Restrepo) a 491.996 habitantes; y la de Venezuela de 975.972 (Dauxion-Lavayse) a 659.633 habitantes. Arredondiando les cifres, los territorios de la Gran Colombia perdieron un quintu de los sos trés millones d'habitantes.&lt;/ref&gt;
|
* ensin datos pel momento
| Carmona: 20.000 muertos nel Baxu Perú.&lt;ref&gt;Carmona, Manuel G. (1860). &quot;Fastos sangrientos d'América. Güeyada sobre les guerres civiles dende la independencia hasta los nuesos díes&quot;. En Sociedá d'Amigos de la Ilustración. ''Revista del Pacíficu. Lliteraria y Científica''. Tomu II. Valparaíso: Imprenta y llibrería del Mercuriu de Santos Torneru, páxs. 505.&lt;/ref&gt;
|}
&lt;/div&gt;

=== Consecuencies pa Hispanoamérica ===
[[Ficheru:Batalla de Ayacucho by Martín Tovar y Tovar (1827 - 1902).jpg|300px|thumb|right|''La [[Batalla d'Ayacucho]]'', de [[Martín Tovar y Tovar]]. Llibrada'l [[9 d'avientu]] de [[1824]], marcó'l fin de les guerres d'independencia en Suramérica.]]

Munches fueron les consecuencies pa Hispanoamérica.

Sumió'l monopoliu comercial y, poro, el proteicionismu, col consiguiente empobrecimiento de munches rexones hispanoamericanes, incapaces de competir coles industries d'Europa.

Amás, nel [[Congresu de Panamá]], en [[1826]] viose atayáu'l suañu que Bolívar tenía p'América de crear unos Estaos Xuníos d'América del Sur. Sicasí, la opinión de dellos iberoamericanos ye bien distintu, yá que afirmen que la independencia dexó a los sos países la oportunidá de desenvolvese en función a les sos propies necesidaes y la d'aplicar una xusticia más equitativa ente los sos componentes étnicos.

Magar nun se pretendieron cambeos na estructura territorial derivada del [[Uti possidetis]], el movimientu independentista tuvo un efeutu disgregador que foi la causa de la fragmentación de los antiguos virreinatos y capitaníes en dellos países nacientes, de manera que l'independentismu siguió'l so procesu políticu más allá de la emancipación puramente dicha. Los seis países independientes que se crearon a la conclusión de les guerres d'independencia hispanoamericanes fueron:

* [[Ficheru:Flag of Mexico (1821-1823).svg|20px|cantu]] [[Primer Imperiu Mexicanu]]
* [[Ficheru:Flag of the Gran Colombia (1819-1820).svg|20px|cantu]] [[Gran Colombia]]
* [[Ficheru:First Flag of Argentina.svg|20px|cantu]] [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]]
* [[Ficheru:Flag of Chile (1818).svg|20px|cantu]] [[Chile]]
* [[Ficheru:Flag of Peru (1821-1822).svg|20px|cantu]] [[Perú]]
* [[Ficheru:Flag of Bolivia (state, 1825-1826).svg|20px|cantu]] [[Bolivia]]

Adicionalmente, nel Ríu de la Plata hubo un movimientu autonomista que caltuvo'l so autogobiernu con ésitu y qu'anició la constitución d'otru país:

*[[Ficheru:Mariano Florentino Olivares-Alegora de la unión americana1895.jpeg|miniaturadeimagen|Mariano Florentín Olivares - Alegoría de la unión americana, 1895]][[Ficheru:Flag of Paraguay (1813-1840).svg|20px|cantu]] [[Paraguái]]{{#tag:ref|Arxentina considerar parte integrante y nun reconoz la so independencia hasta'l 17 de xunetu de 1852.|group=fn}}

==== Países sumíos proclamaos autónomos o declaraos independientes nes guerres d'emancipación ====

* L'[[Primer Imperiu Mexicanu|Imperiu Mexicanu]], que tomó momentáneamente al [[Reinu de Guatemala]], foi abolíu en [[1823]] y dio orixe a los [[Estaos Xuníos Mexicanos]]. Les Provincies Centroamericanes siguieron la so [[Independencia de Centroamérica|proceso d'independencia]], declaráu'l 15 de setiembre de 1821, cola formación de les [[Provincies Xuníes de Centroamérica]].
* [[Gran Colombia]]
** [[Venezuela]] –''vease [[Independencia de Venezuela]]''- producióse la [[Revolución del 19 d'abril de 1810]] y al añu siguiente, el [[5 de xunetu]] de [[1811]], realizóse la [[Firma de l'Acta de la Declaración d'Independencia de Venezuela]].
** ''vease [[Berros independentistes (Colombia)]]'' (sulevaciones de [[Santa Fe de Bogotá]] el [[20 de xunetu]] de [[1810]] y de [[Cartagena de Indias]] el 22 de mayu, vease [[Patria Boba]]).
** [[Panamá]] -proclamóse la [[Independencia de Panamá]] el [[28 de payares]] de [[1821]] y darréu xunióse de manera voluntaria a la Gran Colombia.
** [[Estáu de Quito]] proclamó la so autonomía'l 10 d'agostu de [[1809]] y encalorada prontamente, nuevamente proclamada'l 2 d'agostu de [[1810]], y foi incorporáu a la Gran Colombia tres la [[batalla de Pichincha]] [[24 de mayu]] de [[1822]]) —''vease [[Independencia d'Ecuador]]''—. Guayaquil proclamó la so independencia'l 9 d'ochobre de 1820 como [[Provincia Llibre de Guayaquil]].
* [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]]
** En 1814 creóse la [[Provincia Oriental]] formando parte de les Provincies del Río de la Plata **
–''vease especialmente [[Primer Xunta]] designada'l 25 de mayu de 1810, [[Independencia d'Arxentina]]''— (proclamada'l [[9 de xunetu]] de [[1816]], primeramente la [[Lliga Federal]] proclamó la so independencia'l 29 de xunu de 1815 nel [[Congresu d'Oriente]]).

==== Países independientes fora de les guerres d'emancipación ====
El [[Uruguái]] formó parte del Río de la Plata pero foi efímeramente incorporáu al [[Brasil]] y nuevamente integró les Provincies Xuníes del Río de la Plata, hasta la so independencia en 1828. Amás, depués de complexos procesos que s'asocedieron n'años posteriores, diose orixe a los [[16]] [[Hispanoamérica|'''estaos hispanoamericanos''']]: [[Arxentina]], [[Bolivia]], [[Chile]], [[Colombia]], [[Costa Rica]], [[Ecuador]], [[El Salvador]], [[Guatemala]], [[Hondures]], [[Méxicu]], [[Nicaragua]], [[Panamá]], [[Paraguái]], [[Perú]], [[Uruguái]] y [[Venezuela]]. Nel Caribe, [[Capitanía Xeneral de Santu Domingu|Santu Domingu]] (actual [[República Dominicana]]) siguió formando parte d'España hasta finales del añu [[1821]], ente que [[Cuba]] y [[Puertu Ricu]] siguieron facer hasta la so separación como resultáu de la [[Guerra d'España y Estaos Xuníos]] nel añu [[1898]].

* [[1828]] - [[Uruguái]] independizar de les Provincies Xuníes del Río de la Plata y de Brasil.

* Les [[Provincies Xuníes del Centru d'América]], compuestes poles provincies del Reinu de Guatemala que declararen la so independencia d'España en 1821, formar al dixebrase del Imperiu mexicanu y dende l'añu [[1824]] llamóse [[República Federal de Centroamérica]], y se desintegró finalmente nos siguientes estaos:
** [[Costa Rica]], primero ente [[1829]] y [[1831]] y definitivamente en [[1838]].
** [[Nicaragua]] n'abril de [[1838]].
** [[Guatemala]] n'abril de [[1839]].
** [[Hondures]] en [[1839]].
** [[El Salvador]] en 1839 y formalmente el 31 de xineru de [[1841]].

* La [[República Dominicana]] independizar d'España como [[Estáu Independiente del Haití Español]] n'avientu de 1821 y foi amestada per Haití en febreru de 1822. Subsecuentemente declaró la so independencia d'Haití'l 27 de febreru de [[1844]], amestándose a España'l 18 de marzu de [[1861]]. Independizóse nuevamente d'España depués de la [[Guerra de la Restauración (República Dominicana)]] rematada en [[1865]], proclamada col berru de Capotillo, el 16 d'agostu de 1863.

Depués de concluyir la [[Guerra d'España y Estaos Xuníos]] y tres la firma del [[Tratáu de París (1898)]], [[Cuba]], [[Puertu Ricu]], [[Filipines]] y [[Guam]] quedaron so control de los [[Estaos Xuníos]].
* [[Cuba]] llogró la so independencia'l [[20 de mayu]] de [[1902]], pero caltener so control d'Estaos Xuníos so la [[Enmienda Platt]] hasta [[1934]]. Puertu Ricu sigue siendo un [[Estáu Llibre Acomuñáu]] a los Estaos Xuníos hasta güei, polo que nun ye un estáu independiente.
* [[Panamá]] independizar d'España'l [[28 de payares]] de [[1821]]. Sicasí, debíu a la medrana d'una posible reconquista, decidió incorporase a la [[Gran Colombia]], país estinguíu conformáu poles actuales [[Colombia]], [[Ecuador]], [[Panamá]] y [[Venezuela]]. Col tiempu, dichu país se desintegró, y entós les provincies que xeográficamente ocupaben la parte central de la desintegrada Gran Colombia, que naquel tiempu entendía los antiguos departamentos de [[Departamentu de Boyacá (Gran Colombia)|Boyacá]], [[Departamentu del Cauca (Gran Colombia)|Cauca]], [[Departamentu de Cundinamarca (Gran Colombia)|Cundinamarca]], [[Departamentu del Madalena (Gran Colombia)|Madalena]] y [[Departamentu del Ismu|Ismu]] (Panamá) decidieron formar un nuevu [[Estáu]] denomináu la [[República de la Nueva Granada]]. En 1840 Panamá conformó por sigo solo un país denomináu [[Estáu del Ismu]] pero, al añu siguiente, decidió xunise nuevamente a la [[República de la Nueva Granada|Nueva Granada]], que la so denominación foi camudando constitucionalmente, socesivamente, na [[Confederación Granadina]], los [[Estaos Xuníos de Colombia]] y la [[República de Colombia]]. Contrariamente a los postulaos de la historiografía nacionalista surdida nesti últimu país, foi por cuenta de la centralización y desnaturalización política que'l [[3 de payares]] de [[1903]] Panamá dixebrar del territoriu históricu de Colombia, del cual siempres haber distinguíu.
&lt;center&gt;'''Declaraciones d'independencia fora de la Emancipación.'''
{| align=center border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot; padding: 0.5em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; text-align: center;&quot; width=95%
! País
! Añu
!Fecha
!Declaración
! Nome
!País del que s'independizaron o dixebraron
|-
| [[Guatemala]], [[El Salvador]], [[Hondures]], [[Nicaragua]] y [[Costa Rica]]
| [[1838]] - [[1839]] - [[1841]]
|
| Separación
|
| [[República Federal de Centro América]]
|-
| [[Panamá]]
| [[1903]]
| [[3 de payares]]
| [[Separación de Panamá de Colombia|Separación]]
| Xunta Provisional de Gobiernu |
[[Colombia]]
|-
| [[Ecuador]]
| [[1830]]
| [[13 de mayu]]
| [[Independencia d'Ecuador#Revoluci.C3.B3n d'Independencia Primer Carta Magna del Ecuador]]
| Asamblea Constituyente de Riobamba
| [[Gran Colombia]]
|-
| [[Uruguái]]
| [[1830]]
| [[28 de xunu]]
| [[Convención Preliminar de Paz (1828)]]
| [[Estáu Oriental del Uruguái]]
| [[Provincia Cisplatina]]
|-
|}&lt;/center&gt;

=== Consecuencies pa España ===
[[Ficheru:Batalla de Pueblo Viejo.jpg|300px|thumb|right|''La [[Batalla de Tampico (1829)|Batalla de Pueblo Viejo]]''. Tuvo llugar el [[9 de setiembre]] de [[1829]]. Foi'l postreru [[Intentos de Reconquista en Méxicu|intento de reconquista de Méxicu]].]]

Les Guerres d'independencia hispanoamericanes xeneraron la perda de los virreinatos y les capitaníes xenerales que formaben parte del Imperiu español, el que quedó bien amenorgáu territorialmente y abrasáu económicamente. Ello significó un desastre pa la Monarquía española y pa la corona.

Pa los comerciantes de [[Cádiz]], l'alministración gubernamental española, los [[noble]]s y, naturalmente, pa la familia real (propietaria direuta d'estos bienes realengos) sumió una fonte esencial d'ingresos -les riqueces y los caudales de Indias-, fundamentales pa la Real [[Facienda]] y el monopoliu gaditano.

El sector más humilde o de menores recursos de la [[nación española]], sicasí, amosóse un tanto indiferente a la independencia americana y en tou momentu considerar un problema en ciertu mou ayenu a ella, una y bones América taba desligada pa la inmensa mayoría de los sectores desfavorecidos ente los españoles peninsulares, llabradores, trabayadores o comerciantes de clases medies o altes, nun esistía rellación dalguna coles sos vides, y nun-yos reportaba nengún beneficiu (o perxuiciu).&lt;ref&gt;{{cita llibru |autor=Michael P. Costeloe |páxina=19|añu=2010 |editor=Fondu de Cultura Económica |isbn=978-968-16-3261-8 |títulu=La respuesta a la Independencia: la España imperial y les revoluciones hispanoamericanes}}&lt;/ref&gt;

La [[Exércitu Realista en Nueva España#La expedici.C3.B3n d'Isidro Barradas|espedición de Barradas]] en [[1829]] foi l'últimu esfuerciu militar d'España en suelu continental contra la independencia hispanoamericana.&lt;ref&gt;{{cita llibru |autor=José Semprún |páxina=256|añu=1998 |editor=Nuevu Mundu |isbn=8478236074 |títulu=Capitán y virréis: l'esfuerciu bélicu realista na guerra d'emancipación hispanoamericana |url=https://www.google.es/search?tbm=bks&amp;tbo=1&amp;q=Asi+pos+la+expedici%C3%B3n+de+Barradas+ye+el+%C3%BAltimo+episodiu+b%C3%A9lico+de+caracter+regular+del procesu+independientista+en+la+Am%C3%A9rica+continental&amp;btnG= |cita=Asina pos la espedición Barradas ye l'últimu episodiu bélicu de calter regular del procesu independentista na América continental}}&lt;/ref&gt;

Cola [[Revolución de 1830]] cayó definitivamente l'absolutismu en Francia y el principal sofitu del rei Fernandu VII na [[Santa Alianza]], pero tolos proyeutos militares del gobiernu español para reconquistar de Hispanoamérica tuvieron la so final nel añu [[1833]], col fallecimientu del monarca español,&lt;ref name=&quot;Jaime Delgado_1&quot;&gt;
{{cita llibru |autor=Jaime Delgado |páxines=Páxina 113 |añu=1960 |editor=Nuevu Mundu |títulu=La independencia hispanoamericana |url=https://www.google.es/search?hl=es&amp;tbs=bks%3A1&amp;q=Non+obstante%2C+los proyeutos+de+reconquista%2C+oficiales+o+particulares%2C+nun arralecieron+hasta+1833%2C+fecha+de+la muerte+de+Fernando+VII&amp;aq=f&amp;aqi=&amp;aql=&amp;oq=&amp;gs_rfai= |cita=Sicasí, los proyeutos de reconquista, oficiales o particulares, nun arralecieron hasta 1833, fecha de la muerte de Fernandu VII}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |autor=José María Mariluz Urquijo |páxina=13|añu=1958 |títulu=Los Proyeutos españoles pa reconquistar el Ríu de la Plata, 1820-1833 |cita=la política española respectu d'América y particularmente del Río de la Plata escorrió como únicu oxetivu hasta 1833 reconquistar del dominiu perdíu}}&lt;/ref&gt; cumpliéndose la respuesta negativa que dio'l ministru español [[Francisco Cea Bermúdez|Francisco Zea Bermúdez]], frente al anunciu del gobiernu británicu fechu en [[1825]] por [[George Canning]] de reconocencia de los nuevos países, cuando afirmó que &quot;''El Rei nun va consentir enxamás en reconocer los nuevos estaos de l'América española y nun va dexar d'emplegar la fuercia de les armes contra los sos súbditos rebalbos d'aquella parte del Mundu''&quot;.

Al morrer Fernandu VII el Reinu d'España siguió'l so propiu procesu políticu, somorguiáu nes guerres civiles conocíes como les [[Primer Guerra Carlista|Guerres carlistes]] ([[1833]]-[[1876]]), quedando como una potencia de segundu orde ente los estaos europeos. Entá peor, tres la [[Revolución Gloriosa de 1868]] que derrocó a [[Sabela II d'España|Sabela II]], españaron guerres independentistes en [[Cuba]] ([[1868]]-[[1880]]) y [[Puertu Ricu]] ([[1871]]), los dos últimos territorios españoles n'América. Esti procesu enllargar hasta [[1898]], cola perda de los últimos territorios d'ultramar españoles del [[Caribe (rexón)|Caribe]] y el [[Pacíficu]] a manes de los [[Estaos Xuníos]].

==== Espulsión de los españoles ====
{{AP|Espulsión de los españoles d'América}}

La espulsión de los españoles d'América ye la traxedia humana arriendes de toa una serie de midíes tomaes contra ellos por parte de los gobiernos independientes mientres el procesu de les guerres d'independencia hispanoamericanes. Tuvo dirixida en principiu contra los encargaos de l'alministración española pa estendese darréu contra la población española polo xeneral, so acusaciones diverses.

Hubo dos formes predominantes del exiliu: la primera foi productu de les circunstancies de la guerra, y la segunda obligáu por lleis d'espulsión en contra de los españoles por parte de los gobiernos hispanoamericanos somorguiaos na guerra y que s'estendió más allá de la conclusión del conflictu.

==== Negociaciones de paz y reconciliación, Trataos de Paz y Amistá ====
Tres el fallecimientu del monarca Fernandu VII d'España, y col nuevu reináu de la so fía, [[Sabela II d'España]], diose entamu a una nueva etapa de rellación internacional. Les cortes xenerales del reinu autorizaron el [[4 d'avientu]] de [[1836]] l'arrenunciu de la corona española a cualquier derechu territorial y de soberanía, y que, sicasí los territorios de la Constitución de Cádiz de 1812, fixérase la reconocencia de la independencia de tolos nuevos países americanos por aciu la conclusión de ''Trataos de Paz y Amistá'' sobre la base de que &quot;''nun se comprometen nin l'honor nin los intereses nacionales''&quot;, lo que se promulgó'l [[16 d'avientu]] de [[1836]].&lt;ref&gt;[http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/12826751910176061865402/209469_0004.pdf Establecimientu de rellaciones diplomátiques Arxentina,Paraguái y Uruguái]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/public/12826751910176061865402/209469_0009.pdf El conflictu diplomáticu ente España y Perú 1824-1879]&lt;/ref&gt;

{| {{tablaguapa}}
|+ Trataos de reconocencia de les independencies
! Fecha
!País
! Gobiernos americanos
! Gobiernos españoles
|-
| [[28 d'avientu]] de [[1836]]{{#tag:ref|Los trataos de paz y amistá ente les naciones hispanoamericanes y España tán publicaes na Gaceta de Madrid dientro de la páxina web del BOE [http://www.boe.es/aeboe/consultas/bases_datos/gazeta.php] República Mexicana(sic) 7 avientu 1857; Ecuador 14 payares 1842; Chile 27 setiembre 1845; Venezuela 24 xunu 1846; Bolivia 02 xunu 1861; Costa Rica 29 avientu 1850; Nicaragua 27 xunetu 1851; Guatemala 25 xunu 1864; Arxentina 25 xunu 1864; El Salvador 30 xunu 1866; Uruguái 28 xineru 1883; República Dominicana 06 febreru 1876; Perú 15 marzu 1880; Paraguái 02 xunetu 1882; Colombia 22 avientu 1881 y Honduras 11 xunetu 1896.|group=fn}}
| {{MEX}}
| Presidente [[José Justo Corru]]&lt;br /&gt;Plenipotenciario [[Miguel Santa María]]
| Rexente [[María Cristina de Borbón]], vilba de Fernandu VII&lt;br /&gt;Presidente del Conseyu de Ministros y Plenipotenciario [[José María Calatrava]]
|-
| [[16 de febreru]] de [[1840]]
| {{ECU}}
| Presidente [[Juan José Flores]]&lt;br /&gt;Plenipotenciario [[Pedro Gual]]
| Rexente [[María Cristina de Borbón]], vilba de Fernandu VII&lt;br /&gt;Presidente del Conseyu de Ministros y Plenipotenciario [[Evaristo Pérez de Castro]]
|-
| [[25 d'abril]] de [[1844]]&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://es.wikisource.org/wiki/Sesiones_de_los Cuerpos_Lejislativos_de_la_Rep%C3%BAblica_de_Chile/1844/Sesi%C3%B3n_de_la_C%C3%A1mara_de_Diputaos,_en_29_de_payares_de_1844 |títulu=Sesiones de los Cuerpos Lejislativos de la República de Chile (1844) - Sesión de la Cámara de Diputaos (29 de payares de 1844) |fechaaccesu=2 de mayu de 2011}}&lt;/ref&gt;
| {{CHI}}
| Presidente [[Manuel Bulnes]]&lt;br /&gt;Plenipotenciario [[José Manuel Borgoño|Xeneral José Manuel Borgoño]]
| Reina [[Sabela II d'España|Sabela II de Borbón]]&lt;br /&gt;Presidente del Conseyu de Ministros, [[Ministeriu d'Asuntos Esteriores y de Cooperación|Ministru d'Estáu]], y Plenipotenciario [[Luis González Bravo]]
|-
| [[30 de marzu]] de [[1845]]
| {{VEN}}
| Presidente [[Carlos Soublette]]&lt;br /&gt;Plenipotenciario [[Alejo Fortique]]
| Reina [[Sabela II d'España|Sabela II]]&lt;br /&gt;Presidente del Conseyu de Ministros [[Ramón María Narváez]]&lt;br /&gt;Plenipotenciario [[Francisco Martínez de la Rosa]]
|-
| [[21 de xunetu]] de [[1847]]
| {{BOL}}
| Presidente [[José Ballivián]]&lt;br /&gt;Plenipotenciario [[José María Linares]]
| Reina [[Sabela II d'España|Sabela II]]&lt;br /&gt;Presidente del Conseyu de Ministros y Plenipotenciario [[Joaquín Francisco Pacheco]]
|-
| [[10 de mayu]] de [[1850]]
| {{CRI}}
| Presidente [[Juan Rafael Mora Porras]]&lt;br /&gt;Plenipotenciario [[Felipe Molina]]
| Reina [[Sabela II d'España|Sabela II]]&lt;br /&gt;Presidente del Conseyu de Ministros [[Ramón María Narváez]]&lt;br /&gt;Plenipotenciario [[Pedro José Pidal]]
|-
| [[24 de xunetu]] de [[1850]]
| {{NIC}}
| Presidente [[Norberto Ramírez]]&lt;br /&gt;Plenipotenciario [[José de Marcoleta]]
| Reina [[Sabela II d'España|Sabela II]]&lt;br /&gt;Presidente del Conseyu de Ministros [[Ramón María Narváez]]&lt;br /&gt;Plenipotenciario [[Pedro José Pidal]]
|-
| [[9 de xunetu]] de [[1859]]{{#tag:ref|El Reinu d'España y la República Arxentina roblaríen un nuevu tratáu'l 21 de setiembre de 1863 col fin de reflexar la situación esistente tres la reincorporación al país de la provincia de Buenos Aires al rematar la [[Guerra ente la Confederación Arxentina y l'Estáu de Buenos Aires|guerra ente la Confederación Arxentino y dicho provincia (1852-1862).]] Amás reemplazábase'l principiu del [[ius sanguinis]] pol [[ius soli]] pa la ciudadanía de los inmigrantes españoles a l'Arxentina.|group=fn}}
| {{ARG}}
| Presidente [[Justo José de Urquiza]]&lt;br /&gt;Plenipotenciario [[Juan Bautista Alberdi]]
| Reina [[Sabela II d'España|Sabela II]]&lt;br /&gt;Presidente del Conseyu de Ministros [[Leopoldo O'Donnell]]&lt;br /&gt;Plenipotenciario [[Saturnino Calderón Collantes]]
|-
| [[29 de mayu]] de [[1863]]
| {{GUA}}
| Presidente [[Rafael Carrera y Turcios]]&lt;br /&gt;Plenipotenciario [[Felipe del Barriu Larrazábal]]
| Reina [[Sabela II d'España|Sabela II]]&lt;br /&gt;Presidente del Conseyu de Ministros y Plenipotenciario [[Manuel Pando Fernández de Pinedo]]
|-
| [[24 de xunu]] de [[1865]]
| {{SLV}}
| Presidente [[Francisco Dueñas]]&lt;br /&gt;Plenipotenciario [[Juan Víctor Herrán]]
| Reina [[Sabela II d'España|Sabela II]]&lt;br /&gt;Presidente del Conseyu de Ministros [[Leopoldo O'Donnell]]&lt;br /&gt;Plenipotenciario [[Manuel Bermúdez de Castro y Díez]]
|-
| [[19 de xunetu]] de [[1870]]
| {{URU}}
| Presidente [[Lorenzo Batlle]]&lt;br /&gt;Plenipotenciario [[Adolfo Rodríguez]]
| Rexente del Reinu [[Francisco Serrano y Domínguez|Francisco Serrano]]&lt;br /&gt;Presidente del Conseyu de Ministros [[Juan Prim]]&lt;br /&gt;Plenipotenciario [[Carlos Creus y Camps]]
|-
| [[14 d'ochobre]] de [[1874]]{{#tag:ref|Esti tratáu foi sancionáu nuevamente pol rei Alfonso XII tres la restauración de la monarquía (1874) .|group=fn}}{{#tag:ref|La República Dominicana y el Reinu d'España roblaron un tratáu anterior de paz y amistá sancionáu'l 25 agostu de 1855, per parte española la Reina Sabela II y plenipotenciario Claudio Antón Luzuriaga y pola parte dominicana'l Presidente Pedro Santana y plenipotenciario Rafael María Baralt. L'anexón a España de la República Dominicana ente 1861 y 1865 dexó ensin efeutu esti tratáu.|group=fn}}
| {{DOM}}
| Presidente [[Ignacio María González Santín]]&lt;br /&gt;Plenipotenciario [[Manuel Joaquín Delmonte]]
| Presidente del Poder Executivu de la República Española [[Francisco Serrano y Domínguez|Francisco Serrano]]&lt;br /&gt;Presidente del Conseyu de Ministros [[Práxedes Mateo Sagasta]]&lt;br /&gt;Plenipotenciario [[Juan Gutiérrez de la Concha]]
|-
| [[14 d'agostu]] de [[1879]]
| {{PER}}
| Presidente [[Mariano Ignacio Prado]]&lt;br /&gt;Plenipotenciario [[Juan Mariano de Goyeneche y Gamio]]
| Rei [[Alfonso XII d'España|Alfonso XII]]&lt;br /&gt;Presidente del Conseyu de Ministros [[Arsenio Martínez-Campos]]&lt;br /&gt;Plenipotenciario [[Mariano Roca de Togores y Carrasco|El I marqués de Molins]]
|-
| [[10 de setiembre]] de [[1880]]
| {{PAR}}
| Presidente [[Cándido Bareiro]]&lt;br /&gt;Plenipotenciario [[Carlos Saguier]]
| Rei [[Alfonso XII d'España|Alfonso XII]]&lt;br /&gt;Presidente del Conseyu de Ministros [[Antonio Cánovas del Castillo]]&lt;br /&gt;Plenipotenciario [[Francisco Otín y Mesía]]
|-
| [[30 de xineru]] de [[1881]]
| {{COL}}
| Presidente [[Rafael Núñez]]&lt;br /&gt;Canciller y Plenipotenciario [[Luis Carlos Ricu]]
| Rei [[Alfonso XII d'España|Alfonso XII]]&lt;br /&gt;Presidente del Conseyu de Ministros [[Antonio Cánovas del Castillo]]&lt;br /&gt;Plenipotenciario [[Mariano Roca de Togores y Carrasco|El I marqués de Molins]]
|-
| [[17 de payares]] de [[1894]]
| {{HON}}
| Presidente [[Policarpo Bonilla]]&lt;br /&gt;Plenipotenciario [[José Diego Gámez]]
| Rexente [[María Cristina d'Habsburgu-Lorena|María Cristina d'Austria]]&lt;br /&gt;Presidente del Conseyu de Ministros [[Práxedes Mateo Sagasta]]&lt;br /&gt;Plenipotenciario [[Julio de Arellano]]
|-
| [[10 de mayu]] de [[1904]]&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://espana.panamaemb.gob.pa/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=65&amp;Itemid=57 |títulu=Web Embaxada de la República de Panamá ante'l Reinu España |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160326021416/http://espana.panamaemb.gob.pa/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=65&amp;Itemid=57 |fechaarchivu=2016-03-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |autor=Juan Carlos Pereira, Ángel Cervantes Coneyu |páxina=138|añu=1992 |títulu=Les rellaciones diplomátiques ente España y América |url=https://books.google.es/books?ei=5kLETs69DpH98QPy9sG5Cw&amp;ct=result&amp;hl=es&amp;id=GKPrAAAAMAAJ&amp;dq=Les rellaciones+ente+Espa%C3%B1a+y+Panam%C3%A1+empecípiense+el+10+de+mayu+de+1904&amp;q=+1904#search_anchor |cita=Les rellaciones ente España y Panamá empecipien el 10 de mayu de 1904}}&lt;/ref&gt;
| {{PAN}}
| Presidente [[Manuel Amador Guerrero]]
| Rei [[Alfonso XIII d'España|Alfonso XIII]]&lt;br /&gt;Presidente del Conseyu de Ministros [[Antonio Maura]]
|-
|}

== Notes ==
{{llistaref|grupu=&quot;fn&quot;}}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Bibliografía adicional ==
* {{Cita llibru |isbn=9788474909876 |títulu=Modernidad ya independencies. Ensayos sobre les revoluciones hispániques |url=https://books.google.es/books?id=N26F95AdXEAC |añu=2009 |autor=[[François-Xavier Guerra|{{Versalita|Guerra}}, François-Xavier]] |editorial=Alcuentru}}
* {{Versalita|Hamnett}}, Brian R. (1995a). «Les rebeliones y revoluciones iberoamericanes na dómina de la Independencia. Un intentu de tipoloxía». En Guerra, François-Xavier (dir., 1995). ''Les revoluciones hispániques: independencies americanes y lliberalismu español'', 47-72. Madrid: Editorial Complutense.
* {{Cita llibru |isbn=9788430607754 |títulu=Naciones de rebeldes |url=http://www.editorialtaurus.com/es/llibro/naciones-de-rebalbos/ |añu=2010 |autor=Lucena Giraldo, Manuel |editorial=Taurus}}
* {{cita llibru |autor={{Versalita|Lynch}}, John |títulu=Les revoluciones hispanoamericanes 1808-1826 |añu=1973}}
* {{cita llibru |autor=Mitre, Bartolomé |títulu=Historia de San Martín y de la emancipación suramericana () |añu=1950 |editorial=Buenos Aires: L'Atenéu}}
* {{Enllaz rotu|1=«Les guerres d'independencia como guerres civiles» |2=http://www.prismatv.unal.edu.co/nc/detalle-serie/detalle-programa/article/conferencialas-guerres-de-independencia-como-guerres-civiles-tomes-perez-vejo.html |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* {{Versalita|Reyes Cárdenas}}, Catalina (2009). [http://historiayespacio.com/rev33/pdf/Rev%2033%20Balance%20y%20perspectives%20de%20la%20historiografia%20sobre%20Independen.pdf «Balance y perspectives de la historiografía sobre Independencia en Colombia».] ''Historia y Espaciu'' (33): s/p. Consultáu'l 1 de mayu de 2012.
* {{cita llibru|apellíos=Ullate Fabo |nome=José Antonio |títulu=Españoles que nun pudieron selo: la verdadera historia de la independencia d'América |añu=2009 |editorial=Libroslibres |isbn=9788492654185 |páxina=246 |ubicación=Madrid}}
* [[Luis Villoro|{{Versalita|Villoro}}, Luis]] (2002). ''El procesu ideolóxicu de la revolución d'independencia''. Ciudá de Méxicu: [[Conaculta]].

== Enllaces esternos ==
* [https://web.archive.org/web/20111109124713/http://adhilac.com.ar/?page_id=3049 Biblioteca del Bicentenariu de ADHILAC]
* {{Vimeo|25184351|Videoconferencia del historiador Tomás Pérez Vejo, autor d'Elexía Criolla,2010}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=Mn0tGIM5vis] Conferencia del historiador Carlos Aitor Yuste Arija
* {{Enllaz rotu|1=independencia-de-hispanoamerica/ |2=http://www.todahistoria.com/llista-cronologica-de-batalles-de-la |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} Llista Cronolóxica de Batalles


{{Tradubot|Guerras de independencia hispanoamericanas}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Guerres d'independencia hispanoamericanes]]
[[Categoría:Conflictos globales]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]</text>
      <sha1>tdi61ooh9721c6nfcu2hh9e8erc0yf3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mohenjo-Daro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138023</id>
    <revision>
      <id>4488324</id>
      <parentid>4426281</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13872" sha1="49hikntnpunvz8pa9l0hgf2v64pk18g" xml:space="preserve">{{Ficha de Patrimoniu de la Humanidá |Nome=Ruines
arqueolóxiques de Mohenjo-Daro
|Imaxe=Mohenjo-daro.jpg
|Tamañu=270
|Pie=Ruines de Mohenjo-Daro.
|País={{PAK}}
|Tipu='''&lt;span style=&quot;color:#F4A460&quot;&gt;Cultural&lt;/span&gt;'''
|Criterios=ii, iii
|ID=138
|Rexón=[[Patrimoniu de la Humanidá n'Asia y Oceanía|Asia y Oceanía]]
|Añu=1980
|Peligru=
|Coordenaes=non}}
[[Ficheru:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|Efixe de piedra d'un rei sacerdote, atopada en Mohenjo-Daro (fotografía de Mamoon Mengal).]]
[[Ficheru:Image-Pashupati.jpeg|thumb|Fotografía del llibru ''Mohenjo Daro and the Indus Civilization'' (del arqueólogu británicu sir John Marshall; Londres, 1931) qu'amuesa un sellu d'[[esteatita]] del [[sieglu XVI e.C.|1500&amp;nbsp;e.&amp;nbsp;C.]] Puede vese la imaxe d'una persona sentada sobre una mesa baxa. Marshall creyó que podría ser el dios indiu Shivá sentáu en meditación, polo qu'afirmó que la yoga fuera creáu nel II&amp;nbsp;mileniu&amp;nbsp;e.&amp;nbsp;C.]]
[[Ficheru:CiviltàValleIndoMappa.png|thumb|Mapa de la zona ocupada pola cultura del valle del Indo, amosando l'allugamientu de Mohenjo-Daro.]]
&lt;!--[[Imaxe:Mohenjodaro computergeneratedimage1.jpg|thumb|300px|Recreación por computador del aspeutu que pudo tener la ciudá.]] --&gt;
'''Mohenjo-Daro''' ([[Idioma sindhi|sindhi]]: موئن جو دڙو, [[Alfabetu Fonéticu Internacional|IPA]]: {{IPA|[moˑin ʥoˑ d̪əɽoˑ]}}) foi una ciudá de l'antigua [[cultura del valle del Indo]]. Les sos ruines atopar en territoriu del actual [[Paquistán]]. Desconozse'l so nome antiguu. L'actual nome Mohenjo Daro significa lliteralmente ‘montículo de la muerte’. Foi habitada mientres el tercer mileniu antes de nuesa era (ente'l [[sieglu XXV e.C.|2600&amp;nbsp;e.&amp;nbsp;C.]] y el [[sieglu XVII e.C.|1800&amp;nbsp;e.&amp;nbsp;C.]]) a veres del [[Indo|ríu Indo]].

Foi unu de los primeros y más importantes asentamientos urbanos del mundu, esistente coles mesmes que les civilizaciones de [[Antigua Mesopotamia|Mesopotamia]], [[Caral]], l'[[Antiguu Exiptu]], y [[Civilización cretense|Creta]]. Probablemente un cambéu nel cursu del ríu provocó l'abandonu de la ciudá.

== Descubrimientu ==

En [[1920]], l'arqueólogu británicu [[John Marshall (arqueólogu)|John Marshall]] afayó estes ruines urbanes y describió per primer vegada la [[cultura del valle del Indo]]. Los sos estudios fueron completaos por otros investigadores como Wheeler, Marshall Mackay y Sahni, amás d'arqueólogos indios y pakistaníes a partir de 1960. Les ruines de Mohenjo-Daro tán daqué meyor calteníes que les de [[Harappa]], la otra gran ciudá de la cultura del valle del Indo, polo cual constitúin una meyor fonte d'información alrodiu de esta cultura. En 1980 la [[Unesco]] declaró les ruines de Mohenjo-Daro como [[Patrimoniu de la Humanidá]].

== Significación histórica ==

Mohenjo-Daro foi bien probablemente una de les mayores ciudaes de l'antigua cultura del valle del Indo, tamién conocida como cultura Harappa, pela ciudá de Harappa, otra importante llocalización del valle del Indo, allugada a 570&amp;nbsp;km al nordeste de Mohenjo-Daro nel [[Panyab (Paquistán)]].&lt;ref&gt;{{cita llibru| apellíu = Beck | nome = Roger B. |coautores = Linda Black, Larry S. Krieger, Phillip C. Naylor, Dahia Ibo Shabaka, | títulu = World History: Patterns of Interaction | editorial = McDougal Littell | añu = 1999 | allugamientu = Evanston, IL | páxines = | url = | doi = | id = | isbn = 0-395-87274-X}}&lt;/ref&gt;

La cultura prehistórica del Indo dio orixe a la civilización del valle del Indo alredor del [[sieglu XXXI e.C.|3000&amp;nbsp;e.&amp;nbsp;C.]]
La civilización estender por Paquistán y la India del Norte, pero de sópitu empezó a tornar alredor del [[sieglu XX e.C.|1900&amp;nbsp;e.&amp;nbsp;C.]]
Los asentamientos de la civilización del Indo estender pol oeste hasta la frontera con [[Irán]], con un puestu avanzáu en [[Bactria]], y pel sur hasta la mariña del [[Mar Arábigu]] na India Occidental, en [[Gujarat]]. Ente los principales asentamientos urbanos atópense Harappa, Mohenjo-Daro y [[Lothal]].

Nel so apoxéu, Mohenjo-Daro foi la ciudá más desenvuelta y avanzada del sur d'Asia, amosando una inxeniería (con pozos, avanzaos sistemes de desaguadoriu y baños nes cases) y planificación urbana bien sofisticaos pa la so dómina.&lt;ref&gt;A. H. Dani (1992): ''Critical assessment of recent evidence on Mohenjo-daro'', en Second International Symposium on Mohenjo-Daro, 24 a 27 de febreru de 1992.&lt;/ref&gt;

Dellos estudiosos cunten que los [[sumerios]], establecíos en Mesopotamia ―qu'inventaron la rueda nel [[sieglu XXXVI e.C.|3500&amp;nbsp;e.&amp;nbsp;C.]] y l'escritura nel [[sieglu XXXIV e.C.|3300&amp;nbsp;e.&amp;nbsp;C.]]―, nun tendríen un orixe autóctonu, sinón que provendríen de Mohenjo-Daro (qu'esistió ente'l [[sieglu XXV e.C.|2600&amp;nbsp;e.&amp;nbsp;C.]] y el [[sieglu XVII e.C.|1800&amp;nbsp;e.&amp;nbsp;C.]]).&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120412174210/http://www.alu.ua.es/p/pdcp/hestoria/antigua_universal_1/tema4.pdf «Orixe de la cultura sumeria»], consultáu'l 19 de febreru de 2012.&lt;/ref&gt;

== Sitiu arqueolóxicu ==

Envalórase que nel so momentu de mayor ocupación, Mohenjo-Daro cuntaba con 35&amp;nbsp;000 habitantes. La ciudá atopábase abarganada por muralles defensives de [[lladriyu cocíu]]. Tomaba un quilómetru cuadráu d'estensión, y entendía dos zones: la ciudadela, sobre un montículo, onde s'atopaba'l centru alministrativu y quiciabes relixosu; y la &quot;ciudá baxa&quot;, onde s'arrexuntaben los barrios d'[[artesanos]], zones residenciales, [[tenaes]] y [[almacenes]]. Esta organización paez que ye la resultancia d'una [[planificación urbana]].

=== La ciudadela ===

La ciudadela ta alzada sobre un montículo artificial. Esti monte foi estudiáu por Marshall, quien llegó a la conclusión de qu'hubo habitantes sobre'l [[Periodización de la cultura del valle del Indo|periodu Harappa inicial]] que construyeron el muriu qu'atopamos so estes estructures. Dempués esti muriu foi rellenáu de tierra y cachos de lladriyu y sirvió de base pa la construcción de les distintes estructures qu'atopamos nella. La entrada a esti monte ta curiosamente na parte trasera o oeste y contién unes escaleres d'unos siete metros d'anchu. Dempués hai una pequeña puerta na esquina suroeste. Como estructures significatives na ciudadela tenemos tres edificios: el Gran Bañu, la Tenada y la Casa de los Sacerdotes.

'''[[Grandes baños de Mohenjo-Daro|Los Grandes Baños]]''' son un tanque rectangular que mide unos 12 metros de llongura por 7&amp;nbsp;m d'anchu y 2,4&amp;nbsp;m de fondura. Alredor d'esti tanque atopa una serie de columnes que s'abrir dende'l sur, polo tanto puede asitiase la entrada nel sur del edificiu. Amás del tanque y la columnata hai un carril que paez ser públicu qu'arrodia la estructura. Asina pos la estructura del edificiu estremar en tres zones concéntriques que sirven p'arrodiar el tanque.

Según Marshall, l'agua provendría d'un pozu que tien una estructura concéntrica, dientro d'una pequeña habitación llateral y saldría por un [[desaguadoriu]] que ta na esquina suroeste del bañu. L'agua pasaría por una galería bien ellaborada, cubierta con un arcu y con un tamañu abondu por que un home pudiera caminar por ella. Posiblemente'l tamañu de la galería fuera asina pa dexar la llimpieza d'esta y, n'ocasiones, sería una bona vía d'escape secreta; esto últimu, ye solo una hipótesis.

Al oeste del gran bañu ta'l '''Granero''' (según Wheeler). Ye una gran construcción fecha na so mayor parte de madera y con un fuerte y gruesu techado planu. Apréciase que foi iguáu delles vegaes. La so construcción nun ye bien ellaborada y el so pesu indica que precisaba bastantes soportes.

Orixinalmente midía 50&amp;nbsp;metros por 27 y tenía 1350&amp;nbsp;metros cuadraos. Consiste nuna plataforma fecha a base de lladriyos puestos unos sobre otros hasta llegar al altor de 6 metros y na parte cimera atopamos unes canales de ventilación. Esto yera a cencielles la base de la construcción, dempués, faíase l'edificiu de madera. Al norte atopamos una plataforma de carga.

'''La casa de los sacerdotes''', anguaño, ye un conxuntu de murios difícil d'entender. Delles hipótesis falen de la residencia d'un posible altu sacerdote o bien d'una institución relixosa. Mide aproximao 70&amp;nbsp;metros de llongura por 24&amp;nbsp;m d'anchu y foi sufriendo diversos cambeos na so estructura interior. Al norte y al sur de la estructura atópense grandes habitaciones y escontra el centru son más pequeñes. Paez tener una puerta nel muriu oeste y hai una seición que s'asemeya a la construcción del muro norte del gran bañu, con ventanes interiores.

=== La ciudá baxa ===

Mohenjo-Daro estremar por ser una ciudá na que nun esistíen grandes [[desigualdaes sociales]]. Na ciudá baxa, les cases más grandes, que yeren una minoría, podíen cuntar con más de 200 metros cuadraos y venti habitaciones, dispuestes alredor d'unu o más patios abiertos con escaleres que conducíen a un pisu cimeru o techu planu. La mayor parte de la población moraba en viviendes d'ente 50 y 100&amp;nbsp;metros cuadraos y una sola habitación (d'ente 5&amp;nbsp;×&amp;nbsp;10&amp;nbsp;m y 5&amp;nbsp;×&amp;nbsp;20&amp;nbsp;m); estes viviendes constituyíen la metá del total. La otra metá, quitando les poques cases de gran superficie que se mentaron, taba formada por cases d'ente 100 y 150&amp;nbsp;metros cuadraos (d'ente 5&amp;nbsp;×&amp;nbsp;20&amp;nbsp;m y 5&amp;nbsp;×&amp;nbsp;30&amp;nbsp;m). El principal material de construcción yera l'[[adobe]] (lladriyu de tierra ensin cocer). Munches cais y pasaxes teníen [[alcantarelláu]] conformáu con lladriyos y con abertures pa inspeiciones periódiques. Les cases individuales teníen baños y retretes con agua corriente. Estos postreros balerar nun receptáculu o, al traviés d'un tubu de baxada fechu de magre, al alcantarelláu público. Tou un sorprendente sistema de saneamientu nuna cultura que florió fai 4500&amp;nbsp;años.

Dalgunes de les construcciones más destacables de la ciudá baxa atopar na '''cai principal'''. Esta vía mide unos 9,5&amp;nbsp;metros d'anchu, traviesa la ciudá de norte a sur y ta provista d'alcantarelláu; amás taba pavimentada con una [[argamasa]] de cachos de lladriyu y [[Morteru (construcción)|morteru]], lo que nun yera bien común nes demás cais. Esta pavimentación fixo pensar a los arqueólogos que transitaben carros por esta cai y por eso precisóse pavimentarla, sobremanera cuando'l tiempu yera lluviosu; sicasí nun s'atoparon marques de ruedes.

Tamién ye interesante la casa VIII del bloque 10 dientro del área HR. Esta casa ta asitiada na parte norte de la escavación y consiste básicamente nun patiu central con una distribución de distintes habitaciones alredor. Toa ella mide 29,5&amp;nbsp;metros, los sos murios tienen una espesura d'aproximao 1,5&amp;nbsp;metros y tien dos puertes esteriores, una delantre y otra detrás, pero nenguna ventana, daqué que ye típicu de la cultura de Harappa.

Na ciudá baxa tamién atopamos '''talleres''' d'[[alfareru|alfareros]], [[tintoreru|tintoreros]], [[ferreru|ferreros]], artesanos de conches y de cuentes ([[abaloriu|abalorios]]). Dalgunos d'estos artículos artesanales fabricar con materiales importaos, ente qu'otros pueden destinase puramente pa la esportación. Polo anterior sábese que les sos actividaes incluyíen l'[[agricultura]], la [[manufactura]] y el [[comerciu]].

Según l'escritor d'Estaos Xuníos [[Will Durant]], les monedes que s'atoparon en Mohenjo-Daro daten del añu [[sieglu XXX e.C.|2900&amp;nbsp;e.&amp;nbsp;C.]]:

{{cita|En Mohenjo-Daro, na India [sic, por &quot;en Paquistán&quot;], topáronse monedes del añu 2900&amp;nbsp;e.&amp;nbsp;C., más antigües que les monedes [[trepo|trepes]] de [[Creso]] ([[sieglu VI e.C.|570]]-546&amp;nbsp;e.&amp;nbsp;C.). [...] [[Senaquerib]] (escontra'l [[sieglu VIII e.C.|700&amp;nbsp;e.&amp;nbsp;C.]]) acuñó monedes de mediu [[siclo]].|Will Durant&lt;ref&gt;[[Will Durant|Will D&lt;small&gt;Urant&lt;/small&gt;]]: ''El nuesu heriedu oriental'' (p. 390). Buenos Aires: Suramericana, 3ª edición, 1959.&lt;/ref&gt;}}

== Récor de temperatura ==

El [[26 de mayu]] de [[2010]] rexistrar en Mohenjo-Daro un récor de temperatura, de 53,5&amp;nbsp;°C (128.3&amp;nbsp;°F).&lt;ref&gt;[http://www.wunderground.com/blog/weatherhistorian/article.html?entrynum=3 «Hottest air temperatures reported on Earth»] [Les más altes temperatures rexistraes del aire de la Tierra], artículu de Christopher C. Burt, del 22 d'ochobre de 2010.&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* [[Bridget Allchin|A&lt;small&gt;LLCHIN&lt;/small&gt;, Bridget]], y [[Raymond Allchin|Raymond A&lt;small&gt;LLCHIN&lt;/span&gt;]]: ''The rise of civilization in India and Pakistan''. Cambridge (RU): Cambridge Works archaeology.
* [[Michael Jansen|J&lt;small&gt;ANSEN&lt;/small&gt;, Michael]], [[Máire Mulloy|Máire M&lt;small&gt;ULLOY&lt;/small&gt;]] y [[Günter Urban|Günter O&lt;small&gt;RBAN&lt;/small&gt;]] (eds.): ''Forgotten cities on the Indus: early civilization in Pakistan from the 8th to the 2nd millennium BC''. Mainz (Alemaña): Philipp von Zabern, 1991.
* [[Possehl|P&lt;small&gt;OSSEHL&lt;/small&gt;]] y [[L. Gregory|L. G&lt;small&gt;REGORY&lt;/small&gt;]]: ''The indus civilization: a contemporary perspective''. Walnut Creek (California): AltaMira Press, 2002.

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Mohenjo-daro}}
* [http://presencias.net/miscel/ht4043.html «La cultura del valle del Indo»], artículu de Blázquez (1995) nel sitiu web Guardes.
* [http://whc.unesco.org/fr/list/138/ Ruines arqueolóxiques de Mohenjo-Daro], artículu en francés nel sitiu web de la Unesco.


{{Tradubot|Mohenjo-Daro}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Cultura del valle del Indo]]
[[Categoría:Llocalidaes de Paquistán]]
[[Categoría:Xacimientos arqueolóxicos de Paquistán]]
[[Categoría:Patrimoniu de la Humanidá en Paquistán]]
[[Categoría:Ruines de Paquistán]]
[[Categoría:Ciudaes de l'Antigua India]]
[[Categoría:Historia de Paquistán]]
[[Categoría:Sindh]]</text>
      <sha1>49hikntnpunvz8pa9l0hgf2v64pk18g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Segunda Guerra del Opiu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138215</id>
    <revision>
      <id>4488310</id>
      <parentid>4482083</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14045" sha1="r169byks9jszse2z45jfxwps4vpggxa" xml:space="preserve">{{Ficha de conflictu |nome =
 Segunda Guerra del Opiu |parte_de =
 [[Guerres del Opiu]]
|imaxe = La bataille de Palikiao.jpg
|descripción_imaxe = 
|fecha = [[8 d'ochobre]] de [[1856]] - [[18 d'ochobre]] de [[1860]] ({{edá|8|10|1856|18|10|1860}})
|lugar = {{Bandera|Dinastía Qing}} [[Dinastía Qing|Imperiu del Gran Qing]]
|casus =[[Incidente del Arrow]]
|descripción = 
|resultáu = Victoria anglo-francesa |consecuencies
 = [[Tratáu de Tianjin]]&lt;br/&gt;[[Tratáu de Aigun]]&lt;br/&gt;[[Convención de Beixín]]
|territorio = Cesión del sur de [[Kowloon]] al Reinu Xuníu
|combatientes1 = {{Bandera|Dinastía Qing}} [[Dinastía Qing|Imperiu del Gran Qing]]
|combatientes2 = {{bandera|Imperiu británicu}} [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda]]&lt;br/&gt;{{bandera|Francia}} [[Segundu Imperiu francés|Imperiu francés]]&lt;br/&gt;{{bandera2|Estaos Xuníos}}
|combatientes3 = 
|políticos1 = {{Bandera|Dinastía Qing}} [[Emperador Xianfeng]]
|políticos2 = {{bandera|Imperiu británicu}} [[Victoria del Reinu Xuníu]]
|políticos3 = 
|comandante1 = {{Bandera|Dinastía Qing}} [[Yixin, Príncipe Gong]]&lt;br/&gt;{{Bandera|Dinastía Qing}} [[Ye Mingchen]]&lt;br/&gt;{{Bandera|Dinastía Qing}} [[Sengge Rinchen]]
|comandante2 = {{bandera|Imperiu británicu}} [[Michael Seymour]]&lt;br/&gt;{{bandera|Imperiu británicu}} [[James Bruce, 8º Conde de Elgin|James Bruce]]&lt;br/&gt;{{bandera|Francia}} [[Jean Baptiste Louis Gros]]&lt;br/&gt;{{bandera|Francia}} [[Auguste Léopold Protet]]
|comandante3 = 
|unidaes1 = {{Bandera|Dinastía Qing}} 200.000
|unidaes2 = {{bandera|Imperiu británicu}} {{bandera|Francia}}16.700 — 50.000&lt;br/&gt;173 barco |unidad3 
 = 
|soldaos1 = 
|soldaos2 = 
|soldaos3 = 
|baxes1 = 
|baxes2 = 
|baxes3 = 
|baxes4 = 
|campaña = Segunda Guerra del Opiu |campaña2
 = 
|campaña3 = 
|campaña4 = 
|notes = 
}}
La '''Segunda Guerra del Opiu''' ([[1856]]-[[1860]]) (''Second Opium War'', ''Second Anglo-Chinese War'', ''Second China War'', ''Arrow War'' o ''Anglo-French expedition to China'' n'[[idioma inglés|inglés]], ''Seconde guerre de l'opium'' en [[idioma francés|francés]] y 第二次鴉片戰爭, 英法联军之役, 亞羅號戰爭, 英法對華遠征 o 第二次英中战争 en [[idioma chinu|chinu]]) foi un conflictu armáu ente'l [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda]] y [[Segundu Imperiu francés|Francia]], per un sitiu, y la [[dinastía Qing]] de [[China]], por otru.&lt;ref&gt;Michel Vié, Histoire du Japon des origines a Meiji, BUO, p.99. ISBN 2-13-052893-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jack Beeching, The Chinese Opium Wars (1975), ISBN 0-15-617094-9&lt;/ref&gt;

== Antecedentes históricos ==
Na [[años 1850|década de 1850]] viose una rápida crecedera del [[imperialismu]].&lt;ref&gt;Bonner-Smith and Y. Lumley, The Second China War, 1944.&lt;/ref&gt; Dellos oxetivos compartíos ente les potencies occidentales incluyíen espandir los sos mercaos ultramarinos y establecer nuevos [[puertu|puertos]] d'escala. 

Tanto l'alcuerdu francés conocíu como [[Tratáu de Huangpu]], como'l pactu d'Estaos Xuníos llamáu [[Tratáu de Wangxia]] conteníen cláusules que dexaben la renegociación de dichos trataos dempués de doce años. Nun esfuerciu d'espandir los sos territorios en [[China]], el Reinu Xuníu pidió a les autoridaes de la dinastía Qing renegociar lo alcordao nel [[Tratáu de Nankín]], en [[1854|1842]]. 

Les demandes britániques incluyíen que pudieren exercer el llibre comerciu en toa China, llegalizar la comercialización del [[opiu]], abolir los impuestos a estranxeros pal tránsitu internu, suprimir la piratería, regular el tráficu de [[culíes]] (trabayadores semiesclavos) y dexar al [[embaxador]] británicu morar en [[Beixín]], ente otres coses. La corte de los Qing refugó les demandes presentaes pol Reinu Xuníu, Francia y los [[Estaos Xuníos]].

== Segunda guerra del opiu (1856-1860) ==

El [[8 d'ochobre]] de [[1856]], los oficiales de los Qing encetaron el ''Arrow'', un barcu de dueños chinos que fuera rexistráu en [[Ḥong Kong británicu|Ḥong Kong]] (en posesión de los británicos) y yera sospechosu de [[piratería]] y [[contrabandu]]. Dolce suxetos chinos fueron arrestaos y prindaos. Esti fechu foi conocíu como'l «''[[Incidente del Arrow]]''». 

Los oficiales británicos en [[Cantón (China)|Cantón]] pidieron la lliberación de los navegantes afirmando que como'l barcu fuera apocayá rexistráu por británicu taba protexíu sol [[Tratáu de Nankín]]. Namái cuando foi demostráu qu'aquél yera un argumentu débil, los británicos aportunaron en que'l ''Arrow'' tuviera una insinia británica y que los soldaos de los Qing faltaren la bandera. Tando en guerra colos insurxentes de la [[Rebelión Taiping]], los Qing nun taben en condiciones de recibir un ataque d'[[Occidente]].

Anque los británicos fueron retrasaos pola [[Rebelión de la India de 1857|Rebelión de la India]], respondieron al Incidente del ''Arrow'' en [[1857]] atacando Guangzhou dende'l [[Ríu de les Perlles]]. [[Ye Mingchen]], quien se convertiría en gobernador de les provincies de [[Guangdong]] y [[Guangxi]], sollertó a los soldaos chinos nos fuertes. Dempués de tomar los fuertes cercanos a [[Cantón (China)|Cantón]] ensin enforma esfuerciu, l'Armada Británica atacó la ciudá.

El [[Parllamentu Británicu]] decidió tomar compensación de China basándose nel reporte del Incidente del ''Arrow'' presentáu por [[Harry Parkes]], el cónsul británicu en Guangzhou. Francia, los Estaos Xuníos y [[Rusia]] recibieron invitaciones pa xuntase al Reinu Xuníu nuna alianza. Francia xunir a l'acción británica en contra de China, provocada pola execución del misioneru francés Padre [[Auguste Chapdelaine]], nel llamáu «[[Incidente de Auguste Chapdelaine]]», per parte d'autoridaes locales na provincia de Guangxi. L'[[Imperiu Rusu]] y los Estaos Xuníos convidaron a [[Ḥong Kong británicu|Ḥong Kong]] a xunise a la causa anglo-francesa, pero nunca apurrió ayuda militar.

Los británicos y los franceses xunieron fuercies sol mandu del [[almirante]] [[Michael Seymour]]. L'armada británica, liderada por [[James Bruce, 8º Duque de Elgin|Lord Elgin]], y la francesa, encabezada por [[Jean Baptiste Louis Gros|Gros]], atacó y ocupó Guangzhou a fines de 1857. Ye Mingchen foi prindáu, y [[Bo-gui]], el gobernador de Guangdong, rindióse. Formóse un comité conxuntu de l'alianza. Bo-gui permaneció nel so puestu orixinal pa caltener l'orde en nome de los agresores. L'alianza anglo-francesa caltuvo'l control de Guangzhou por casi cuatro años. Ye Mingchen foi exiliáu a [[Calcuta]], [[India británica]], onde morrió de inanición.

La coalición dirixóse depués escontra'l norte p'asaltar los [[fuertes de Taku]], cerca de Tientsin ([[Tianjin]]) en [[mayu]] de [[1858]].

== Tratáu de Tianjin ==

En [[xunu]] de 1858, la primer parte de la guerra concluyó col [[Tratáu de Tianjin]], nel cual Francia, Rusia y los Estaos Xuníos tomaron parte. Los chinos primeramente negáronse a roblar el tratáu.

Los puntos más importantes del tratáu fueron: 

# El Reinu Xuníu, Francia, Rusia y los Estaos Xuníos tendríen el derechu d'establecer [[legación]] diplomátiques (pequeñes embaxaes) en [[Beixín]], una ciudá zarrada naquel tiempu;
# Diez nuevos puertos seríen abiertos al comerciu internacional, incluyendo [[Niuzhuang]], [[Danshui]], [[Hankou]] y [[Nankín]];
# El derechu de tolos buques estranxeros incluyendo barcos comerciales a navegar llibremente pel ríu [[Yangtsé]];
# El derechu a los estranxeros de viaxar a rexones internes de China, lo cual antes taba acutáu;
# China tendría de pagar una indemnización a Reinu Xuníu y a Francia de 2 millones de [[tael]]es de [[plata]] respeutivamente;
# China tendría de pagar una compensación a los comerciantes británicos de 2 millones de taeles de plata pola destrucción de les sos propiedaes.

== Tratáu de Aigun ==

El [[28 de mayu]] de 1858, el [[Tratáu de Aigun]] foi robláu con Rusia pa revisar la frontera ente aquella nación y China, según determinábase nel [[Tratáu de Nerchinsk]] de [[1689]]. Rusia ganó la vera esquierda del ríu [[Amur]]. El tratáu tamién-y dio control sobre l'área costera del [[océanu Pacíficu]] que nun se conxelaba, onde la ciudá de [[Vladivostok]] foi fundada en [[1860]].

== Continuación de la guerra ==
[[Ficheru:Felice Beato - Interior of the Angle of Taku North Fort Immediately After Its Capture by Storm - Google Art Project.jpg|thumb|Interior del Fuerte Norte de Taku darréu dempués de la so captura, el 21 d'agostu de 1860. Fotografía de [[Felice Beatu]].]]

En [[1859]], dempués de que China negar a dexar l'establecimientu d'embaxaes en Beixín como s'alcordara nel Tratáu de Tientsin, una fuercia naval sol mandu del almirante Sir [[James Hope Grant]] bombardeó los fuertes allugaos na boca del ríu [[Hai He]]. Un escuadrón naval comandado pol [[comodoro]] [[Josiah Tattnall]] estropiar gravemente.

En 1860, una fuercia anglo-francesa axuntar en Hong Kong y depués llevó a cabu un desembarcu en [[Pei Tang]] el [[3 d'agostu]], y un esitosu ataque a los fuertes de Taku el [[21 d'agostu]]. El [[20 de setiembre]], les tropes chines fueron ganaes na [[Batalla de Palikao]], faciendo que pal [[26 de setiembre]], la fuercia llegue a Beixín, tomando la ciudá'l [[6 d'ochobre]]. Nomando al so hermanu, el [[Yixin, Príncipe Gong|príncipe Gong]], como'l so representante, l'[[emperador Xianfeng]] escapó al [[Residencia de monte de Chengde|palaciu de Chengde]], allugáu na ciudá de [[Chengde]]. 

Les tropes anglu-franceses amburaron [[Antiguu Palaciu de Branu]] (residencia principal de la corte a pesar del so nome) dempués de dellos díes de saquéu. Beixín yá nun taba tomada, pero les tropes permanecieron nes contornes de la ciudá.

Los motivos de la destrucción del [[Antiguu Palaciu de Branu]] son una tema d'alderique. La razones oficiales declaraes por [[James Bruce, 8º Duque de Elgin|Elgin]] yeren les de desanimar a los chinos d'usar el secuestru como una ferramienta de negociación y vengase del emperador pola so violación a la bandera de tregua. Otres opiniones, como execuciones, son discutibles. Elgin calificó esti fechu como lo «menos desagradable», al estropiar el gobiernu despóticu pero ensin alteriar la vida cotidiana de los chinos inocentes. 

Historiadores occidentales afirmen que'l remanar de Elgin al autorizar la destrucción del Palaciu de Branu foi motiváu pola tortura y asesinatu de casi venti prisioneros occidentales, incluyendo dos unviaos británicos y un periodista del [[Periódicu (publicación)|periódicu]] de la mesma nacionalidá ''[[The Times]]''. Los [[manchú]] d'esa dómina convirtieren la tortura nun arte cruel qu'incluyía la [[muerte]] per mediu de miles de cortes mientres se taba no que podría llamase una chaqueta d'alambre, y muerte por mortificación, na cual los miembros yeren quitaos del cuerpu ún por ún. 

Nesti contestu, Elgin foi bien criticáu pola completa destrucción del [[Antiguu Palaciu de Branu]]. Historiadores chinos argumentaron qu'esta destrucción foi un encubrimiento pa los yá bien estendíos saqueos.

== Convención de Beixín ==

El [[Tratáu de Tianjin]],&lt;ref&gt;[[Immanuel C.Y. Hsu]] The Rise of Modern China, 6th ed., [[Oxford University Press]], 2000: 219.&lt;/ref&gt; robláu en xunu de 1858, foi finalmente estendíu y ratificáu pol hermanu del emperador, el príncipe Gong, na [[Convención de Beixín]] del 18 d'ochobre de 1860, roblada mientres les potencies occidentales ocupaben Beixín y amburábase l'Antiguu Palaciu de Branu. Asina se punxo final a la Segunda Guerra del Opiu.

El comerciu del opiu foi llegalizáu y a los [[cristianismu|cristianos]] fuéronse-yos concedíos tolos [[derechu civil|derechos civiles]], incluyendo'l derechu de la [[propiedá|propiedá privada]] y el derechu d'[[evanxelización|evanxelizar]].&lt;ref&gt;A History of Christian Missions in China p.273 by Kenneth Scott Latourette: &quot;A casus belli was found in an unfortunate incident which had occurred before the Arrow affair, the judicial murder of a French priest, Auguste Chapdelaine&quot;&lt;/ref&gt;

El conteníu de la Convención de Beixín inclúi:

# La reconocencia de China sobre la validez del Tratáu de Tientsin.
# L'apertura de Tianjin como un puertu comercial.
# La cesión del Distritu Nº 1 de [[Kowloon]] (al sur de l'actual [[Boundary Street]]) al Reinu Xuníu.
# L'autorización a los barcos británicos de llevar a los chinos mancaos a EE.&amp;nbsp;UU.
# La indemnización al Reinu Xuníu y Francia por 8 millones de teals de plata a cada unu.
# La llegalización del comerciu d'opiu.

== Ver tamién ==
* [[Llevantamientu de los bóxers]]
* [[Primer Guerra del Opiu]]
* [[Diplomacia de cañonero]]

== Referencies ==
;Notes
{{llistaref}}
;Bibliografía #
G. F. Bartle, Sir John Bowring and the Arrow war in China, Bulletin of the John Rylands Library, Manchester, 43:2 (1961), 293-316
# Jack Beeching, The Chinese Opium Wars (1975), ISBN 0-15-617094-9
# Bonner-Smith and Y. Lumley, The Second China War, 1944.
# W. Travis Hanes III and Frank Sanello, The Opium Wars, 2002, ISBN 0-7607-7638-5
# Immanual Hsu, The Rise of Modern China, 1985.
# Henry Loch, Personal narrative of occurrences during Lord Elgin's second embassy to China 1860, 1869.
# Erik Ringmar, Fury of the Europeans: Lliberal Barbarism and the Destruction of the Emperor's Summer Palace
# J. W. Wong, Deadly Dreams: Opium, Imperialism, and the Arrow War (1856-1860) in China, (Cambridge: [[Cambridge University Press]]) 1998.

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Second Opium War}}

{{socesión
| títulu = Segunda Guerra del Opiu |
periodu = [[1856]] - [[1860]]
| predecesora = [[Primer Guerra del Opiu]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[1839]] - [[1842]])&lt;/small&gt;
| socesora = Nenguna }}.


{{Tradubot|Segunda Guerra del Opio}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Guerres de Francia]]
[[Categoría:Guerres del opiu]]
[[Categoría:Guerres de China]]
[[Categoría:Guerres del Reinu Xuníu]]
[[Categoría:Imperiu británicu]]
[[Categoría:Dómina victoriana]]
[[Categoría:Dinastía Qing]]</text>
      <sha1>r169byks9jszse2z45jfxwps4vpggxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gardner Dozois</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139813</id>
    <revision>
      <id>4488233</id>
      <parentid>4390948</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T23:19:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Icodense</username>
        <id>30627</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Philadephia → Philadelphia</comment>
      <origin>4488233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20425" sha1="a15sst5qi3oggranmwv9oji2995er5l" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Gardner Raymond Dozois''' {{nym}}&lt;ref name=&quot;Locus obituariu&quot;/&gt; foi un escritor y editor de [[ciencia ficción]] d'[[Estaos Xuníos]].&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos=Swanwick|nome=Michael|títulu=Being Gardner Dozois: An Interview|añu=2001|editorial=Old Earth Books|isbn=978-18-8296-819-0|páxines=248|apellíos2=Dozois|nome2=Gardner R.|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Tuvo arreyáu na ciencia ficción mientres más de 50 años, y ye consideráu unu de los editores más influyentes de la era moderna nel campu.&lt;ref name=&quot;Locus obituariu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SFWA obituariu&quot;/&gt; Ente les sos numberoses antoloxíes destaca la coleición añal ''The Year's Best Science Fiction'' (1984-presente).&lt;ref name=&quot;SFWA obituariu&quot;/&gt; Tamién destacó pol so llabor al mandu de la redaición de la revista ''[[Asimov's Science Fiction]]'' ente 1985 y 2004.&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos=Stableford|nome=Brian M.|títulu=Historical Dictionary of Science Fiction Literature|añu=2004|editorial=Scarecrow Press|isbn=978-08-1084-938-9|páxines=451|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SFWA obituariu&quot;/&gt; A lo llargo de la so dilatada carrera recibió 16 [[premiu Hugo]], 37 [[premios Locus]] y 2 [[premios Nébula]]. En 2011 foi escoyíu pa ingresar nel [[Salón de la Fama de la Ciencia Ficción]].

== Biografía ==
Dozois nació'l 23 de xunetu de 1947 en [[Salem (Massachusetts)|Salem]] ([[Estaos Xuníos]]).&lt;ref name=&quot;Locus obituariu&quot;/&gt; Graduóse en 1965 nel institutu de la so llocalidá natal.&lt;ref name=&quot;TPI obituariu&quot;/&gt; Sirvió nel [[exércitu de los Estaos Xuníos]] ente 1966 y 1969 realizando xeres de periodista.&lt;ref name=&quot;Locus obituariu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TPI obituariu&quot;/&gt; En llicenciándose, treslladar a [[Nueva York]] pa empezar la so carrera como editor de ciencia ficción.&lt;ref name=&quot;TPI obituariu&quot;/&gt;

En 1970 treslladar a [[Filadelfia]] en conociendo a Susan Casper, cola que más tarde contraería matrimoniu. Dambos afitaríen la so residencia nesta ciudá pol restu de les sos vides, primero nel barriu de Society Hill y más tarde en Fairmount.&lt;ref name=&quot;TPI obituariu&quot;/&gt;

Dozois sufrió un grave accidente de taxi en 2004 volviendo d'un partíu de los [[Philadelphia Phillies]], del que se recuperó dafechu. En 2007 túvose-y que realizar un quíntuple [[baipás coronariu]], y darréu por cuenta d'entueyos enllantar un [[Desfibrilador automáticu implantable|desfibrilador]].

En febreru de 2017 finó la so esposa Susan.&lt;ref name=&quot;Swanwick&quot;&gt;{{cita web|apellíu=Swanwick|nome=Michael|enllace-autor=Michael Swanwick|títulu=Susan Casper|url=http://floggingbabel.blogspot.com/2017/02/susan-casper_24.html|idioma=inglés|fecha=24 de febreru de 2017|fechaaccesu=1 de xunu de 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Locus obituariu&quot;/&gt;

Finó'l 27 de mayu de 2018 a los 70 años por causa d'una [[infeición]] sistémica mientres s'atopaba hospitalizáu.&lt;ref name=&quot;Locus obituariu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TPI obituariu&quot;/&gt;

== Carrera lliteraria ==
=== Como escritor ===
La so primer hestoria publicada foi &quot;The Empty Man&quot;, qu'apaeció nel númberu de setiembre de 1966 de la revista ''[[If (revista)|If]]''.&lt;ref name=&quot;SFWA obituariu&quot;/&gt; Les siguientes cuatro apaeceríen en 1970, trés d'elles nes antoloxíes ''Orbit'' de [[Damon Knight]]. &quot;A Dream at Noonday&quot; (publicada en ''Orbit 7'') foi finalista al [[premiu Nébula al meyor rellatu curtiu]] de 1970 (premiu que quedaría ermu), lo mesmo que &quot;Horse of Air&quot; (en ''Orbit 8'') na edición de 1971. El so rellatu &quot;A Special Kind of Morning&quot; foi escoyíu por [[Robert Silverberg]] pa la so antoloxía ''New Dimensions 1'' (1971), y consiguió-y el so primer nominación a un [[Premiu Hugo|premiu Hugo]] amás de la del Nébula. El so rellatu en ''Orbit 10'' (1972) &quot;A Kingdom by the Sea&quot; volvería ser finalista de dambos premios, lo mesmo que la [[novela curtia]] &quot;Chains of the Sea&quot; que Silverberg escoyó pa la so antoloxía de 1973 del mesmu nome. Estes y otres obres de ficción curtia iniciales arrexuntar darréu na so coleición ''The Visible Man'' (1977). Silverberg volvería escoyer una obra so para ''New Dimensions IV'' (1974), en concretu la novela curtia ''Strangers'', que sería finalista del [[premiu Hugo a la meyor novela curtia]] del añu siguiente.

La so primer novela publicada foi ''Nightmare Blue'' (1975), qu'escribió en collaboración con [[George Alec Effinger]].&lt;ref name=&quot;SFWA obituariu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Locus obituariu&quot;/&gt; En 1978 publicó una ampliación de ''Strangers'' como novela, na que ye la so única obra d'esti llargor escritu en solitariu. ''Strangers'' foi finalista nel [[premiu Nébula a la meyor novela]] de dichu añu.

A empiezos de la década de 1980 siguió publicando ficción curtia, frecuentemente con collaboraciones con otros autores. Ye nesta dómina cuando la so obra lliteraria llogró la mayor reconocencia con dos talos [[Premiu Nébula al meyor rellatu curtiu|premios Nébula al meyor rellatu curtiu]] llograos por &quot;The Peacemaker&quot; (1983) y &quot;Morning Child&quot; (1984). El primeru consiguiría amás ser finalista na mesma categoría de los premios Hugo de 1984 y segundu na de los premios Locus. Parte d'esta obra curtia arrexuntar na coleición ''Slow Dancing Through Time'' (1990), ente que les sos obres más destacaes xunto con otres de la so primer dómina seríen incluyíes en ''Geodesic Dreams: The Best Short Fiction of Gardner Dozois'' (1992).

La so carrera como escritor resintióse a midida que aumentaben les sos obligaciones como editor. Publicó apenes una docena de cuentos nes décades de 1990 y 2000. En 2007 publicó xunto con [[George R. R. Martin]] y [[Daniel Abraham]] la que sería a lo postrero la so tercera y última novela: ''Hunter's Run''. Esta novela de ciencia ficción foi primeramente un rellatu concebíu como por Dozois en 1976 y siguíu darréu por Martin. En permaneciendo abandonáu mientres 20 años, y gracies a la collaboración de Abraham en 2002, finalmente vió la lluz como la novela curtia ''Shadow Twin'' (2004), que mas tarde'l mesmu Dozois encargar d'ampliar hasta la novela definitiva de 2007.

Dozois tamién escribió delles obres de [[ensayu|non ficción]]. La introducción qu'escribió pa la coleición de cuentos de [[James Tiptree, Jr.]] ''10,000 Light Years from Home'' (1976) foi publicada en 1977 como una obra independiente sol títulu de ''The Fiction of James Tiptree, Jr.''. Tamién participo na ellaboración de l'antoloxía d'ensayos ''Writing Science Fiction and Fantasy: Twenty Dynamic Essays by Today's Top Professionals'' (1991) xunto con Tina Lee, [[Stanley Schmidt]], Ian Randal Strock y [[Sheila Williams]].&lt;ref name=&quot;Locus obituariu&quot;/&gt;

=== Como editor ===
Dozois empecipiar nel mundu de la edición mientres la década de 1970, trabayando primero como asistente ente 1970 y 1973 en delles revistes de ciencia ficción como ''[[Galaxy Science Fiction|Galaxy]]'', ''[[If (revista)|If]]'', ''Worlds of Fantasy'' y ''World of Tomorrow''.&lt;ref name=&quot;SFWA obituariu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Locus obituariu&quot;/&gt; En 1972 editó la so primer antoloxía titulada ''A Day in the Life: A Science Fiction Anthology''.&lt;ref name=&quot;Locus obituariu&quot;/&gt; A ésta siguiríen ''Future Power: A Science Fiction Anthology'' (1976) —la primera en collaboración con [[Jack Dann]] y que quedó tercera nel [[premiu Locus]] a la meyor antoloxía de 1977— y ''Another World: Adventures in Othernes'' (1977). En 1976, ayudó a fundar la revista ''Isaac Asimov's SF Magacín'' (más tarde [[Asimov's Science Fiction]]) na que trabayó como editor acomuñáu hasta 1978. En 1977 tomó'l relevu a [[Lester del Rei]] como editor de la coleición añal ''Best Science Fiction Stories of the Year'', llabor que realizaría hasta'l fin de la mesma en 1981.&lt;ref name=&quot;Locus obituariu&quot;/&gt; En 1984 fundó la so propia coleición antolóxica añal ''The Year's Best Science Fiction'' que non yá arrexuntaba la meyor ficción curtia de cada añu sinón que tamién contenía información alrodiu de los fechos rellacionaos cola ciencia ficción y la fantasía d'esi mesmu periodu. La coleición enllargar de 1984 a 2018 con un total de 35 volúmenes publicaos, la serie más llarga d'ésti tipu d'antoloxíes.

En 1980 Dann y Dozois editaron conxuntamente l'antoloxía temática ''Aliens!'' para [[Ace Books]]. A ésta siguiríen otres como ''Unicorns!'' (1982), ''Magicats!'' (1984) o ''Mermaids!'' (1985) no que se convertiría nuna serie d'antoloxíes temátiques consistente en más d'una trentena de títulos. Orixinalmente la serie foi conocida como ''Magic Tales'' —yá que cada llibru xiraba alredor d'un ser o bestia máxica— o ''The Exclamatory series'' —pol so usu del [[signu d'esclamación]] nos títulos—. Más tarde, cola introducción na serie d'antoloxíes de ciencia ficción como ''Hackers'' (1995), ''Clones'' (1998), ''Nanotech'' (1998), ''A.I.s'' (2004) y ''Robots'' (2005) ésta empezó a conocese a cencielles como &quot;la serie d'antoloxíes Ace&quot;. La última collaboración ente dambos foi l'antoloxía ''The Dragon Book'' (2009). Dozois tamién collaboró con otros antólogos como [[Mike Resnick]], [[George R. R. Martin]] (''Songs of the Dying Earth'', la serie ''Warriors'', ''Dangerous Women'', ''Old Mars'', ''Rogues'', ''Old Venus'') o [[Jonathan Strahan]] (''The New Space Opera'', ''The New Space Opera 2'').

Dozois volvió a la revista [[Asimov's Science Fiction]] en 1984, reemplazando como editor xefe a [[Shawna McCarthy]] a partir del númberu de xineru de 1986.&lt;ref name=&quot;SFE Asimov's&quot;/&gt; Siguió apostando por autores como [[Robert Reed]], [[Jonathan Lethem]], [[Greg Egan]], [[Judith Moffett]], [[Terry Bisson]], [[Kristine Kathryn Rusch]], [[Mike Resnick]], [[Allen Steele]], [[Joe Haldeman]], [[Charles Stross]], [[Cory Doctorow]], [[Geoffrey A. Landis]] y [[Neal Barrett, Jr.]].&lt;ref name=&quot;Historia Asimov's&quot;/&gt; Tamién empezó a publicar serializaciones de noveles na revista, la primera d'elles [[Conde Cero]] de [[William Gibson]] en 1986, a la que siguieron dos noveles de [[Michael Swanwick]] y un guión de [[Harlan Ellison]] basáu en [[I, Robot]]. Asimov's foi considerada la revista de ciencia ficción más importante d'esa dómina&lt;ref name=&quot;SFE Asimov's&quot;/&gt; y Dozois recibió pol so llabor al mandu de la mesma'l [[premiu Hugo al meyor editor profesional]] la inédita cifra de 15 vegaes nos 17 años entendíos ente 1988 y 2004. Como responsable de Asimov's tamién s'encargó d'editar una serie d'antoloxíes basaes nes hestories publicaes na revista, como ''The Best of Isaac Asimov's Science Fiction Magacín'' (1988), ''Trescendental Tales from Isaac Asimov's Science Fiction Magacín'' (1989) o ''Time Travelers: From Isaac Asimov's Science Fiction Magacín'' (1989). Munches d'elles realizar cola collaboración de [[Sheila Williams]]. N'avientu de 2004 Dozois retirar de la direición de Asimov's dexando'l so puestu a Williams.&lt;ref name=&quot;SFE Asimov's&quot;/&gt;

Otres antoloxíes notables son ''The Good Old Stuff: Adventure Sf in the Grand Tradition'' (1998) y ''The Good New Stuff: Adventure Sf in the Grand Tradition'' (1999), más tarde arrexuntaes nun únicu volume titulao ''The Good Stuff'' (1999). Nelles Dozois arrexuntó rellatos de ciencia ficción d'aventures y [[space opera]], subxéneros qu'él consideraba'l &quot;nucleu de la ciencia ficción&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu=ONeill|nome=John|títulu=Vintage Treasures: The Good Stuff by Gardner Dozois|url=https://www.blackgate.com/2015/12/17/vintage-treasures-the-good-stuff-by-gardner-dozois/|sitiuweb=Black Gate|idioma=inglés|fecha=17 d'avientu de 2015|fechaaccesu=14 de xunu de 2018}}&lt;/ref&gt; El primer volume reune hestories dende 1948 a 1971, y el segundu de 1977 a 1998.

El so llabor como editor ye de les más importantes de la so dómina, tanto cuantitativa como cualitativamente. Editó en total más de 150 antoloxíes,&lt;ref name=&quot;Locus obituariu&quot;/&gt; y publicó nelles la ficción curtia más significativa d'entós.

== Obres ==
=== Obra propia ===
; Noveles
* ''Nightmare Blue'' (1975) con [[George Alec Effinger]]
* ''Strangers'' (1978)
* ''Hunter's Run'' (2007) con [[George R. R. Martin]] y [[Daniel Abraham]]
; Coleiciones 
* ''The Visible Man'' (1977)
* ''Slow Dancing Through Time'' (1990)
* ''Geodesic Dreams: The Best Short Fiction of Gardner Dozois'' (1992)
* ''Strange Days: Fabulous Journeys with Gardner Dozois'' (2001)
* ''Morning Child and Other Stories'' (2004)
* ''When the Great Days Come'' (2011)
; Non ficción
* ''The Fiction of James Tiptree, Jr.'' (1977)
* ''Writing Science Fiction and Fantasy'' (1991), con [[Ian Randal Strock]], [[Tina Lee]], [[Stanley Schmidt]] y [[Sheila Williams]]

=== Antoloxíes ===
* ''A Day in the Life'' (1972)
* ''Future Power'' (1976) con [[Jack Dann]]
* ''Another World: Adventures in Otherness'' (1977)
* ''KatSF'' (1987) con [[Jack Dann]]
* ''Ripper!'' (1988) con [[Susan Casper]]
* ''The Best of Isaac Asimov's Science Fiction Magacín'' (1988)
* ''Trescendental Tales from Isaac Asimov's Science Fiction Magacín'' (1989)
* ''Time Travelers from Isaac Asimov's Science Fiction Magacín'' (1989)
* ''The Legend Book of Science Fiction'' (1991), tamién sol títulu ''Modern Classics of Science Fiction'' (1992)
* ''Modern Classic Short Novels of Science Fiction'' (1994), tamién sol títulu ''Mammoth Book of Contemporary SF Masters: 13 Short Novels (Mammoth)'' (1994)
* ''Killing Me Softly: Erotic Tales of Unearthly Love'' (1995)
* ''Hackers'' (1996) con [[Jack Dann]]
* ''Millemondi Envierno 1996'' (1996)
* ''Dying For It'' (1997)
* ''Modern Classics of Fantasy'' (1997)
* ''Roads Not Taken: Tales of Alternate History'' (1998) con [[Stanley Schmidt]]
* ''Future War'' (1999) con [[Jack Dann]]
* ''Armageddons'' (1999) con [[Jack Dann]]
* ''The Furthest Horizon: SF Adventures to the Far Future'' (2000), tamién sol títulu ''The Furthest Horizon'' (2000)
* ''Aliens Among Us'' (2000) con [[Jack Dann]]
* ''Explorers: SF Adventures to Far Horizons'' (2000)
* ''Genometry'' (2001) con [[Jack Dann]]
* ''Space Soldiers'' (2001) con [[Jack Dann]]
* ''Worldmakers: SF Adventures in Terraforming'' (2001)
* ''Future Sports'' (2002) con Jack Dann
* ''Beyond Flesh'' (2002) con Jack Dann
* ''Supermen'' (2002)
* ''Future Crimes'' (2003) con Jack Dann
* ''The Best of Asimov's Science Fiction Magacín 2002'' (2003) con [[Sheila Williams]]
* ''A.I.s'' (2004) con Jack Dann
* ''One Million A.D.'' (2005)
* ''Galiléu's Children: Tales Of Science vs. Superstition'' (2005)
* ''Robots'' (2005) con Jack Dann
* ''Beyond Singularity'' (2005) con Jack Dann
* ''Escape from Earth: New Adventures in Space'' (2006) con Jack Dann
* ''Futures Past'' (2006) con Jack Dann
* ''Dangerous Games'' (2007) con Jack Dann
* ''Wizards: Magical Tales from the Masters of Modern Fantasy'' (2007) con Jack Dann, tamién sol títulu ''Dark Alchemy: Magical Tales from Masters of Modern Fantasy'' (2007)
* ''Galactic Empires'' (2008)
* ''Songs of the Dying Earth: Stories in Honor of Jack Vance'' (2009) con George R. R. Martin
* ''Il meglio della SF / II. L'Olimpo dei classici moderni'' (2009)
* ''The Dragon Book'' (2009) con Jack Dann
* ''Songs of Love and Death: All-Orixinal Tales of Star-Crossed Love'' (2010) con George R. R. Martin
* ''Down These Strange Streets'' (2011) con George R. R. Martin
* ''Multiverse: Exploring Poul Anderson's Worlds'' (2012) con [[Greg Bear]]
* ''Songs of Love and Darkness'' (2012) con [[George R. R. Martin]]

== Premios y honores ==
Dozois tien al so haber el récor de tener quince [[Premios Hugo al meyor editor profesional|premiu Hugo al meyor editor profesional]] y 37 [[premios Locus]] en diverses categoríes, ente elles 16 al meyor editor. La so ficción foi nomada 11 vegaes a los [[premios Nébula]] (incluyendo nuna ocasión na categoría de [[Premiu Nébula a la meyor novela|meyor novela]]), de les que consiguió alzase cola victoria dos veces con ''The Peacemaker'' en 1983 y ''Morning Child'' en 1984.&lt;ref name=prem&gt;{{cita web|títulu=Gardner Dozois |url=http://www.sfadb.com/Gardner_Dozois|fechaaccesu=11 d'avientu de 2012|idioma=inglés|editor=sfadb}}&lt;/ref&gt; Tamién foi finalista nes categoríes de ficción de los [[premiu Hugo]] en 5 ocasiones ensin llograr nenguna victoria. Ganó amás el [[premiu Sidewise]] de 2006 col so rellatu curtiu &quot;Counterfactual&quot;.

Dozois foi convidáu d'honor na 59ª [[Convención mundial de ciencia ficción]] celebrada en [[Filadelfia]] en 2001.

En 2011 Dozois foi escoyíu pa ingresar nel [[Salón de la Fama de la Ciencia Ficción]]. En 2016 recibió'l [[premiu Skylark]] y en 2018 l'[[Asociación d'escritores de ciencia ficción y fantasía d'Estaos Xuníos]] (SFWA) dio-y el premiu Solsticiu Kate Wilhelm por &quot;los sos trabayos y contribuciones a la ciencia ficción&quot;.

=== Palmarés como escritor ===
{| {{tablaguapa}}
! Añu
!Obra
!Premiu
!Resultáu
!Notes
|-
| 1970
| ''A Dream at Noonday''
| [[Premiu Nébula al meyor rellatu curtiu]]
| Nomada |

|-
| 1971
| ''Horse of Air''
| Premiu Nébula al meyor rellatu curtiu |
Nomada |

|-
| 1971
| rowspan=&quot;2&quot; | ''A Special Kind of Morning''
| [[Premiu Nébula al meyor rellatu]]
| Nomada |

|-
| 1972
| [[Premiu Hugo a la meyor novela curtia]]
| Nomada |
Esi añu nun se celebró la categoría de meyor rellatu
|-
| 1972
| rowspan=&quot;2&quot; | ''A Kingdom by the Sea''
| Premiu Nébula al meyor rellatu |
Nomada |

|-
| 1973
| [[Premiu Hugo al meyor rellatu]]
| Nomada |

|-
| 1973
| rowspan=&quot;2&quot; | ''Chains of the Sea''
| [[Premiu Nébula a la meyor novela curtia]]
| Nomada |

|-
| 1974
| Premiu Hugo a la meyor novela curtia |
Nomada |

|-
| 1975
| ''Strangers'' (novela curtia)
| Premiu Hugo a la meyor novela curtia |
Nomada |

|-
| 1978
| ''Strangers'' (novela)
| [[Premiu Nébula a la meyor novela]]
| Nomada |

|-
| 1981
| ''Disciples''
| Premiu Nébula al meyor rellatu curtiu |
Nomada |

|-
| 1983
| rowspan=&quot;3&quot; | ''The Peacemaker''
| Premiu Nébula al meyor rellatu curtiu |
{{celda|Ganadora}}
|
|-
| 1984
| [[Premiu Hugo al meyor rellatu curtiu]]
| Nomada |

|-
| 1984
| [[Premiu Locus al meyor rellatu curtiu]]
| 2ᵘ puestu |

|-
| 1984
| ''Morning Child''
| Premiu Nébula al meyor rellatu curtiu |
{{celda|Ganadora}}
|
|-
| 1985
| ''The Gods of Mars''
| Premiu Nébula al meyor rellatu curtiu |
Nomada |
Escrita con [[Jack Dann]] y [[Michael Swanwick]] 
|-
| 2000
| ''A Knight of Ghosts and Shadows''
| Premiu Nébula al meyor rellatu |
Nomada |

|-
| 2006
| ''Counterfactual''
| premiu Sidewise (formatu curtiu)
| {{celda|Ganadora}}
|
|}

== Referencies ==
{{llistaref|refs=
&lt;ref name=&quot;Locus obituariu&quot;&gt;{{cita web|títulu=Gardner Dozois (1947-2018)|url=https://locusmag.com/2018/05/gardner-dozois-1947-2018/|sitiuweb=Locus Online|idioma=inglés|fecha=27 de mayu de 2018|fechaaccesu=1 de xunu de 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SFWA obituariu&quot;&gt;{{cita web|títulu=In memoriam – Gardner Dozois|url=http://www.sfwa.org/2018/05/in-memoriam-gardner-dozois/|sitiuweb=Science Fiction &amp; Fantasy Writers of America|idioma=inglés|fecha=28 de mayu de 2018|fechaaccesu=2 de xunu de 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TPI obituariu&quot;&gt;{{cita web|apellíu=Graham|nome=Kristen A.|títulu=Gardner Dozois, 70, acclaimed science fiction editor|url=http://www.philly.com/philly/obituaries/gardner-dozois-70-acclaimed-science-fiction-editor-20180529.html|sitiuweb=The Philadelphia Inquirer|idioma=inglés|fecha=29 de mayu de 2018|fechaaccesu=8 de xunu de 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Historia Asimov's&quot;&gt;{{cita web|apellíu=Williams|nome=Sheila|títulu=History of Asimov’s Science Fiction Magacín|url=http://www.asimovs.com/about-asimovs/history/|sitiuweb=Asimov’s Science Fiction|idioma=inglés|fechaaccesu=8 de xunu de 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SFE Asimov's&quot;&gt;{{cita web|títulu=Asimov's Science Fiction|url=http://www.sf-encyclopedia.com/entry/asimovs|sitiuweb=The Encyclopedia of Science Fiction|idioma=inglés|fechaaccesu=8 de xunu de 2018}}&lt;/ref&gt;
}}

== Enllaces esternos ==
* Perfil y bibliografía de [http://www.sf-encyclopedia.com/entry/dozois_gardner Gardner Dozois] en ''[[The Encyclopedia of Science Fiction]]'' {{en}}
* {{isfdb nome}}
* Bibliografía de [https://www.fantasticfiction.com/d/gardner-dozois/ Gardner Dozois] en ''Fantastic Fiction'' {{en}}
* Bibliografía n'español de [http://www.tercerafundacion.net/biblioteca/ver/persona/613 Gardner Dozois] en ''La Tercer Fundación''
* [http://www.freesfonline.de/authors/Gardner_Dozois.html Ficción online de Gardner Dozois] en ''Free Speculative Fiction Online'' {{en}}

{{NF|1947|2018|Dozois, Gardner}}

{{Tradubot|Gardner Dozois}}

[[Categoría:Escritores de ciencia ficción d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>a15sst5qi3oggranmwv9oji2995er5l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Temptations</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139900</id>
    <revision>
      <id>4488276</id>
      <parentid>4321016</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:36:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14928" sha1="1eszu54i15tre5dhsscw547wr4n5fyj" xml:space="preserve">{{Banda}}
'''The Temptations''' ye una banda d'Estaos Xuníos formada en [[Detroit]], [[Estaos Xuníos]]. Esti grupu vocal d'[[Estaos Xuníos]] ta consideráu unu de los más esitosos na [[historia de la música]].&lt;ref&gt;(2003). &quot;[http://classic.motown.com/artist.aspx?ob=ros&amp;src=lb&amp;aid=52 The Temptations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050305083631/http://classic.motown.com/artist.aspx?ob=ros&amp;src=lb&amp;aid=52 |date=2005-03-05 }}&quot;. ''ClassicMotown.com''. Retrieved on 2005-11-05.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;(2005) Ankeny, Jason. &quot;[{{Allmusic|class=artist|id=p5616|pure_url=yes}} The Temptations]&quot;. ''[[Allmusic]]''. Retrieved on 2005-11-05.&lt;/ref&gt; Vendió decenes de millones d'álbumes&lt;ref&gt;(2005). &quot;[https://web.archive.org/web/20050320012658/http://www.memorabletv.com/memorablemusic/temptations.htm The Temptations]&quot;. ''Memorabletv.com''. Retrieved on 2005-11-05.&lt;/ref&gt; y ye famosu por ser una de les formaciones más relevantes de [[Motown Records]]. El so repertoriu inclúi una gran variedá de xéneros: [[R&amp;B]], [[doo-wop]], [[funk]], [[Música discu|discu]], [[soul]], y música [[adult contemporary|adultu contemporaneu]]. Nun principiu llamábense '''The Elgins''', y siempres los sos integrantes fueron, siquier, cinco [[cantante|vocalistas]]/[[baillarín|baillarinos masculinos]]. El grupu orixinal contenía componentes de dos bandes locales de Detroit: '''The Distants''' (Otis Williams, Elbridge &quot;A el&quot; Bryant y Melvin Franklin) y '''The Primes''' (Eddie Kendricks y Paul Williams). Ente los más destacaos Temptations futuros taben David Ruffin, Dennis Edwards, Richard Street, Damon Harris, Ron Tyson, Ali-Ollie Woodson, Theo Peoples y G. C. Cameron. La formación camudó frecuentemente, particularmente nes últimes décades.

Conocíos poles sos coreografíes, poles sos distintives harmoníes y por llevar siempres elegantes traxes sobre l'escenariu, díxose que la so influencia nel soul ye equivalente a la exercida por [[The Beatles]] nel [[Música pop|pop]] y el [[Música rock|rock]].&lt;ref&gt;Graff, Gary (1988-08-29). The Temptations: Otis tells the group's tale. ''Detroit Free Press''. Online version available from [[Internet Archive]] at [https://web.archive.org/web/20050406060553/http://www.freep.com/motownat40/archives/082888mo.htm]&lt;/ref&gt; Son los segundos que más tiempu permanecieron na Motown (por detrás de [[Stevie Wonder]]). En total 40 años: 16 ente [[1961]] y [[1977]], y 24 más dende [[1980]] a [[2004]] (dende [[1977]] a 1980, roblaron con [[Atlantic Records]]). Nel añu 2009, los Temptations siguen actuando y grabando Pa Universal Records col únicu miembru orixinal que sigue con vida, el co-fundador Otis Williams.

Nel intre de la so carrera, consiguieron cuatro [[singles]] nᵘ1 en [[Billboard Hot 100]], y 14 singles nᵘ1 en [[Billboard R&amp;B]]. El so material apurrió-yos trés [[Premios Grammy]], y dos más por componer y producir l'ésitu de [[1972]] &quot;[[Papa Was a Rollin' Stone]]&quot;. The Temptations foi'l Primer grupu de [[Motown]] que ganó un Grammy. Seis Temptations: Dennis Edwards, Melvin Franklin, Eddie Kendricks, David Ruffin, Otis Williams y Paul Williams entraron nel prestixosu [[Salón de la Fama del Rock|Rock and Roll Hall of Fame]] en 1989. Dalgunos de los sos clásicos son: “[[My Girl (cantar de The Temptations)|My Girl]]&quot;, &quot;[[War (cantar de The Temptations)|War]]&quot;, &quot;[[Ain't Too Proud to Beg]]&quot;, &quot;[[Papa Was a Rollin' Stone]]&quot; o “[[The Way You Do the Things You Do]]&quot;

== Miembros ==
=== The Primes ===
Tamién conocíos como '''''The Cavaliers'''''

* Paul Williams (1955–1960)
* Eddie Kendricks (1955–1960)
* Kell Osborne (1955–1960)
* Wiley Waller (1955–1957)

=== The Distants ===
Tamién conocíos como ''Otis Williams &amp; The Distants'', ''Otis Williams &amp; The siberians''

* [[Otis Williams]] (1958–1960)
* [[Elbridge &quot;A el&quot; Bryant]] (1958–1960)
* James &quot;Pee-Wee&quot; Crawford (1958–1959)
* Vernard Plain (1958–1959)
* Arthur Walton (1958–1959)
* [[Melvin Franklin]] (1959–1960)
* [[Richard Street]] (1959–1960)
* Albert &quot;Mooch&quot; Harrell (1959–1960)

=== The Temptations ===
Tamién conocíos como '''''The Elgins'''''

* [[Otis Williams]] (1960–presente)
* [[Elbridge &quot;A el&quot; Bryant]] (1960–1963)
* [[Melvin Franklin]] (1960–1995)
* [[Eddie Kendricks]] (1960–1971, 1982 reunion)
* [[Paul Williams]] (1960–1971)
* [[David Ruffin]] (1964–1968, 1982 reunion)
* [[Dennis Edwards]] (1968–1977, 1980–1984, 1987–1989)
* [[Ricky Owens]] (1971)
* [[Richard Street]] (1971–1992)
* [[Damon Harris]] (1971–1975)
* [[Glenn Leonard]] (1975–1983)
* [[Louis Price]] (1977–1980)
* [[Ron Tyson]] (1983–present)
* [[Ali-Ollie Woodson]] (1984–1987, 1989–1997)
* [[Theo Peoples]] (1992–1998)
* [[Ray Davis]] (1994–1995)
* [[Harry McGilberry]] (1995–2003)
* [[Terry Weeks]] (1997–presente)
* [[Barrington &quot;Bo&quot; Henderson]] (1998–2003)
* [[G. C. Cameron]] (2003–2007)
* [[Joe Herndon]] (2003–present)
* [[Bruce Williamson]] (2007–presente)

== Discografía ==
{{AP|Discografía de The Temptations}}
=== Senciellos nel Top Ten del U.S. y el Reinu Xuníu ===
{| {{tablaguapa}} border=&quot;1&quot;
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
!'''Añu''' || '''Títulu del cantar''' || '''US Top 10'''&lt;br/&gt;&lt;ref name=&quot;Allmusic awards&quot;&gt;{{cita web|url={{Allmusic|class=artist|id=the-temptations-mn0000569685/awards|pure_url=yes}}|títulu=The Temptations &gt; Awards &gt; ''Billboard'' Singles|obra=[[Allmusic]]|editorial=[[Rovi Corporation]]|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; || '''UK Top 10'''&lt;br/&gt;&lt;ref name=UK&gt;{{cita web|url=http://www.officialcharts.com/artist/_/temptations/|títulu=Temptations &gt; UK Charts|obra=[[Official Charts Company]]|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; || '''R&amp;B Non. 1'''&lt;br/&gt;&lt;ref name=&quot;Allmusic awards&quot;/&gt;
|-
| 1965:
|&quot;[[My Girl (cantar de The Temptations)|My Girl]]&quot;
|align=&quot;center&quot;| 1
|align=&quot;center&quot;| -
|align=&quot;center&quot;| 1
|-
| 1966:
|&quot;[[Get Ready (cantar)|Get Ready]]&quot;
|align=&quot;center&quot;| 29
|align=&quot;center&quot;| 10
|align=&quot;center&quot;| 1
|-
| 1966:
|&quot;[[Ain't Too Proud to Beg]]&quot;
|align=&quot;center&quot;| 13
|align=&quot;center&quot;| -
|align=&quot;center&quot;| 1
|-
| 1966:
|&quot;[[Beauty Is Only Skin Deep]]&quot;
|align=&quot;center&quot;| 3
|align=&quot;center&quot;| -
|align=&quot;center&quot;| 1
|-
| 1966:
|&quot;[[(I Know) I'm Losing You]]&quot;
|align=&quot;center&quot;| 8
|align=&quot;center&quot;| -
|align=&quot;center&quot;| 1
|-
| 1967:
|&quot;[[All I Need (cantar de The Temptations)|All I Need]]&quot;
|align=&quot;center&quot;| 8
|align=&quot;center&quot;|26
|align=&quot;center&quot;| 2
|-
| 1967:
|&quot;[[You're My Everything]]&quot;
|align=&quot;center&quot;| 6
|align=&quot;center&quot;| -
|align=&quot;center&quot;| 3
|-
| 1967:
|&quot;[[I Wish It Would Rain]]&quot;
|align=&quot;center&quot;| 4
|align=&quot;center&quot;| -
|align=&quot;center&quot;| 1
|-
| 1968:
|&quot;[[I Could Never Love Another (After Loving You)]]&quot;
|align=&quot;center&quot;| 13
|align=&quot;center&quot;| -
|align=&quot;center&quot;| 1
|-
| 1968
|&quot;[[Cloud Nine (cantar de The Temptations)|Cloud Nine]]&quot;
|align=&quot;center&quot;| 6
|align=&quot;center&quot;| -
|align=&quot;center&quot;| 2
|-
| 1968:
|&quot;[[I'm Gonna Make You Love Me]]&quot;&lt;br /&gt;''([[The Supremes|Diana Ross &amp; the Supremes]] and the Temptations)''
|align=&quot;center&quot;| 2
|align=&quot;center&quot;| 2
|align=&quot;center&quot;| 1
|-
| 1969:
|&quot;[[Runaway Child, Running Wild|Run Away Child, Running Wild]]&quot;
|align=&quot;center&quot;| 6
|align=&quot;center&quot;| -
|align=&quot;center&quot;| 1
|-
| 1969:
|&quot;[[I Can't Get Next to You]]&quot;
|align=&quot;center&quot;| 1
|align=&quot;center&quot;| -
|align=&quot;center&quot;| 1
|-
| 1970:
|&quot;[[Psychedelic Shack (cantar)|Psychedelic Shack]]&quot;
|align=&quot;center&quot;| 7
|align=&quot;center&quot;| -
|align=&quot;center&quot;| 2
|-
| 1970:
|&quot;[[Ball of Confusion (That's What the World Is Today)]]&quot;
|align=&quot;center&quot;| 3
|align=&quot;center&quot;| 7
|align=&quot;center&quot;| 2
|-
| 1971:
|&quot;[[Just My Imagination (Running Away with Me)]]&quot;
|align=&quot;center&quot;| 1
|align=&quot;center&quot;| 8
|align=&quot;center&quot;| 1
|-
| 1972:
|&quot;[[Papa Was a Rollin' Stone]]&quot;
|align=&quot;center&quot;| 1
|align=&quot;center&quot;| -
|align=&quot;center&quot;| 5
|-
| 1973:
|&quot;[[Masterpiece (cantar de The Temptations)|Masterpiece]]&quot;
|align=&quot;center&quot;| 7
|align=&quot;center&quot;| -
|align=&quot;center&quot;| 1
|-
| 1973:
|&quot;Let Your Hair Down&quot;
|align=&quot;center&quot;| -
|align=&quot;center&quot;| -
|align=&quot;center&quot;| 1
|-
| 1974:
|&quot;Happy People&quot;
|align=&quot;center&quot;| -
|align=&quot;center&quot;| -
|align=&quot;center&quot;| 1
|-
| 1975:
|&quot;Shakey Ground&quot;
|align=&quot;center&quot;| -
|align=&quot;center&quot;| -
|align=&quot;center&quot;| 1
|-
| 1991:
|&quot;The Motown Song&quot; &lt;br /&gt;''([[Rod Stewart]] featuring The Temptations)''
|align=&quot;center&quot;| 10
|align=&quot;center&quot;| -
|align=&quot;center&quot;| -
|-
| 1992:
|&quot;[[My Girl (cantar de The Temptations)|My Girl]]&quot; (reissue)
|align=&quot;center&quot;| -
|align=&quot;center&quot;| 2
|align=&quot;center&quot;| -
|}

=== Álbumes nel Top Ten ===
* 1965: ''[[The Temptations Sing Smokey]]'' (R&amp;B #1)
* 1965: ''[[The Temptin' Temptations]]'' (R&amp;B #1)
* 1966: ''[[Gettin' Ready]]'' (R&amp;B #1)
* 1966: ''[[Greatest Hits (álbum de The Temptations)|Greatest Hits]]'' (R&amp;B #1) (US #5)
* 1967: ''[[Temptations Live!]]'' (R&amp;B #1) (US #10)
* 1967: ''[[The Temptations with a Lot o' Soul]]'' (R&amp;B #1) (US #7)
* 1967: ''[[The Temptations in a Mellow Mood]]'' (R&amp;B #1)
* 1968: ''[[The Temptations Wish It Would Rain]]'' (R&amp;B #1)
* 1968: ''[[The Temptations Show]]'' (R&amp;B #2)
* 1968: ''[[Diana Ross &amp; the Supremes Join The Temptations]]'' (with [[Diana Ross &amp; The Supremes]]) (R&amp;B #1) (US #2)
* 1968: ''[[TCB (TV program)|TCB]]'' (with [[Diana Ross &amp; The Supremes]]) (R&amp;B #1) (US #1)
* 1968: ''[[Live at the Copa (álbum de The Temptations)|Live at the Copa]]'' (R&amp;B #2)
* 1969: ''[[Cloud Nine (álbum de The Temptations)|Cloud Nine]]'' (R&amp;B #1) (US #4)
* 1969: ''[[Puzzle People]]'' (R&amp;B #1) (US #5)
* 1969: ''[[Together (álbum de The Supremes y The Temptations)|Together]]'' (R&amp;B #6)
* 1969: ''[[G.I.T. on Broadway|On Broadway]]'' (R&amp;B #4)
* 1970: ''[[Psychedelic Shack (álbum)|Psychedelic Shack]]'' (R&amp;B #1) (US #9)
* 1970: ''[[Live at London's Talk of the Town (álbum de The Temptations)|Live at London's Talk of the Town]]'' (R&amp;B #5)
* 1970: ''[[The Temptations' christmas cards]]'' 
* 1970: ''[[Greatest Hits, Vol. 2 (álbum de The Temptations)|Greatest Hits, Vol. 2]]'' (R&amp;B #2)
* 1971: ''[[Sky's the Limit (álbum de The Temptations)|Sky's the Limit]]'' (R&amp;B #2)
* 1972: ''[[Solid Rock (álbum de The Temptations)|Solid Rock]]'' (R&amp;B #1)
* 1972: ''[[All Directions]]'' (R&amp;B #1) (US #2)
* 1973: ''[[Masterpiece (álbum de The Temptations)|Masterpiece]]'' (R&amp;B #1) (US #7)
* 1973: ''[[Anthology (álbum de The Temptations)|Anthology]]'' (R&amp;B #5)
* 1973: ''[[1990 (álbum)|1990]]'' (R&amp;B #2)
* 1975: ''[[A Song for You (álbum de The Temptations)|A Song for You]]'' (R&amp;B #1)
* 1975: ''[[Wings of Love]]'' (R&amp;B #3)
* 1976: ''[[The Temptations Do the Temptations|The Temptations Do The Temptations]]'' (R&amp;B #10)
* 1982: ''[[Reunion (album de The Temptations)|Reunion]]'' (R&amp;B #2)
* 1984: ''[[Truly For You]]'' (R&amp;B #3)
* 1986: ''[[To Be Continued (álbum de The Temptations)|To Be Continued]]'' (R&amp;B #4)

== Filmografía ==
* 1973: ''[[Save the Children]]''
* 1987: ''[[Happy New Year (película de 1987)|Happy New Year]]''
* 2007: ''[[Walk Hard: The Dewey Cox Story]] ''

=== Apaiciones en televisión ===
* 1985: ''[[The Fall Guy]]'' (TV episode &quot;Rockabye Baby&quot;, February 13, 1985)
* 1985: ''[[The Love Boat]]'' (TV episode &quot;Your Money or Your Wife/Joint Custody/The Temptations&quot;, October 5, 1985)
* 1986: ''[[Moonlighting (serie de televisión)|Moonlighting]]'' (TV episode &quot;Symphony in Knocked Flat&quot;, October 21, 1986)
* 1986: ''[[227 (serie de televisión)|227]]'' (TV episode &quot;Temptations&quot;, November 15, 1986)
* 1990: ''[[Murphy Brown]]'' (TV episode &quot;Goin' to the Chapel, Part 2&quot;, May 21, 1990)
* 1990: performed [[CBS]] network's 1990-91 version of their ''Get Ready'' campaign with an updated version of &quot;Get Ready&quot;.
* 1993: ''[[Getting By]]'' (TV episode &quot;Reach for the Stars&quot;, November 23, 1993)
* 1996: ''[[New York Undercover]]'' (TV episode &quot;Deep Cover&quot;, May 2, 1996)
* 2008: ''[[Friday Night with Jonathan Ross]]'' (TV appearance), March 7, 2008

=== Videos y DVD llanzaos ===
* 1991: ''The Temptations - Live in Concert''
* 2004: ''20th century Masters - The Best of the Temptations''
* 2006: ''[[Get Ready: The Definitive Performances - 1965–1972]]''
* 2007: ''The Temptations - Live In London (1987)

== Ver tamién ==
* [[Just My Imagination (Running Away With Me)]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* George, Nelson. &quot;Cool as They Wanna Be&quot;. The Temptations: ''Emperors of Soul'' [CD Box Set]. New York: Motown Record Co., L.P.
* Posner, Gerald (2002). ''Motown : Music, Money, Sex, and Power.'' New York: Random House. ISBN 0-375-50062-6.
* Weinger, Harry (1994). &quot;Sunshine on a Cloudy Day&quot;. The Temptations: ''Emperors of Soul'' [CD Box Set]. New York: Motown Record Co., L.P.
* [[Otis Williams|Williams, Otis]] and Romanowski, Patricia (1988, updated 2002). ''Temptations''. Lanham, MD: Cooper Square. ISBN 0-8154-1218-5.
* George, Nelson (1985, rev. 2003). ''Where Did Our Love Go: The Rise and Fall of the Motown''. London: Omnibus Press. ISBN 0-7119-9511-7.

== Enllaces esternos ==
{{Commons}}
* [http://www.glennleonardpromo.com Official homepage for Glenn Leonard - lead singer from 1975 to 1983]
* [http://www.bluesandsoul.com/feature/378/the_temptations_motown_50_classic_inte... Melvin Franklin/The Temptations interview by Pete Lewis, 'Blues &amp; Soul' October 1992 (reprinted January 2009)]
* {{Allmusic|class=artist|id=p5616}}
* [http://www.temptationssing.com The Temptations Official Website]
* [https://web.archive.org/web/20081229191604/http://www.soulevolution.co.uk/Legendoftheweek.html Group profile at Soul Evolution]
* [http://www.youtube.com/watch?v=cW1I7TWdWW8 Interview]. Urban Street. 1991. Retrieved 1/30/09
* [https://web.archive.org/web/20051108002209/http://www.otiswilliams.net/main.aspx Otis Williams' official website (includes current tour schedule)]
* [http://www.rontyson.com/ Ron Tyson's official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210501015843/http://www.rontyson.com/ |date=2021-05-01 }}
* [http://www.thetemptations.net Official Motown/Universal Website for The Temptations]
* [https://web.archive.org/web/20050305083631/http://classic.motown.com/artist.aspx?ob=ros&amp;src=lb&amp;aid=52 Classic Temptations page at Classic Motown website]
* [https://web.archive.org/web/20070310072228/http://www.vocalgroup.org/inductees/the_temptations.html 'The Temptations' Vocal Group Hall of Fame Page]
* [http://www.bluesandsoul.com/feature/548/ali_ollie_woodson_1951__2010_blues_and... Ali Ollie Woodson interview by Pete Lewis, 'Blues &amp; Soul' December 2001 (reprinted June 2010)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303184112/http://www.bluesandsoul.com/feature/548/ali_ollie_woodson_1951__2010_blues_and... |date=2016-03-03 }}
* [http://www.soultracks.com/temptations.htm SoulTracks group biography and chart of past group members]

{{ORDENAR:Temptations, The}}


{{Tradubot|The Temptations}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Grupos de música d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Grupos de soul]]
[[Categoría:Grupos de rhythm and blues]]
[[Categoría:Grupos de música doo wop]]
[[Categoría:Grupos de música discu]]
[[Categoría:Grupos de música de Michigan]]
[[Categoría:Ganadores del premiu Grammy]]
[[Categoría:Motown]]</text>
      <sha1>1eszu54i15tre5dhsscw547wr4n5fyj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Copa América Centenariu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140767</id>
    <revision>
      <id>4488316</id>
      <parentid>4479572</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:56:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111116" sha1="00q1iocopvdfv4t8573ewr83gi6rick" xml:space="preserve">{{temporada deportiva}}
La '''Copa América Centenariu Estaos Xuníos 2016''',&lt;ref name=bogot&gt;{{cita web |url=http://www.conmebol.com/es/llanzar-en-bogota-el-trofeo-especial-de-la-copa-america-centenario |títulu=Llánzase güei en Bogotá el troféu especial de la Copa América Centenariu |fecha=26 d'abril de 2016 |editorial=CONMEBOL |cita=[...] dada la condición de tornéu estraordinariu que tien la Copa América Centenariu Estaos Xuníos 2016 [...] El campeón del tornéu tamién se va quedar cola Copa América histórica y va ver el so nome grabáu nesti prestixosu y aneyu troféu. El vencedor del certame tamién va quedar rexistráu nel llistáu oficial de ganadores de Copa América}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=fpf&gt;{{cita web |url=http://www.fpf.com.pe/les tos-seleiciones/noticia/44-tou-llistu-pa-la-copa-america-centenario-2016 |títulu=¡Tou llistu pa la Copa América Centenariu 2016! |editorial=FPF |cita=La Copa América Centenariu Estaos Xuníos 2016 va xugase, según ta establecíu, ente'l 3 y 26 de xunu }}&lt;/ref&gt; conocida como '''Copa América Centenariu''',&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.elpais.com.co/elpais/deportes/noticias/estados-unidos-entamara-copa-america-especial-2016 |títulu=Estaos Xuníos va entamar Copa América especial en 2016 |fecha=25 d'ochobre de 2012 |editorial=[[El País (Colombia)|El País]]}}&lt;/ref&gt; '''Copa América Centenariu 2016''',&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.lr21.com.uy/deportes/1291013-estados-unidos-y-colombia-daran-empiezu-a-la-copa-america-centenario-2016-esta nueche |títulu=Estaos Xuníos y Colombia van dar empiezu a la Copa América Centenariu 2016 esta nueche |fecha=3 de xunu de 2016 |editorial=LR21}}&lt;/ref&gt; '''Copa América 2016''', '''Copa América del Centenariu''' o '''Copa Centenariu''' foi una edición estraordinaria&lt;ref name=bogot/&gt; y de calter oficial de la [[Copa América]]. Foi entamada pola [[Conmebol]] y la [[Concacaf]] en celebración del centenariu del [[Campeonatu Suramericanu 1916|primer tornéu]] —el segundu tornéu entamáu en xunto por dambes confederaciones; enantes entamaren la [[Copa Interamericana]] (18 ediciones ente [[Copa Interamericana 1969|1969]] y [[Copa Interamericana 1998|1998]])—.

El certame tuvo llugar n'[[Estaos Xuníos]] del 3 al 26 de xunu de 2016.&lt;ref name=&quot;fpf&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SBnation&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.sbnation.com/soccer/2012/5/25/3044122/concacaf-south-america-copa-america-pan-american-cup-2016-news |títulu=FMF President Says USA will host 2016 Copa America |fechaaccesu=8 d'agostu de 2012 |fecha=4 de xunetu de 2012 |obra=[[:en:SB Nation]] |idioma=en}}&lt;/ref&gt; Foi'l cuartu tornéu netamente continental dende'l [[fútbol nos Xuegos Panamericanos]], apostáu dende 1951 hasta l'actualidá; el [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol]], apostáu en 1952, 1956 y 1960; y el [[Tornéu Preolímpicu Sudamericanu de 1960|Preolímpicu Sudamericanu 1960]], cuando les seleiciones de la CONCACAF tuvieron que participar pa poder clasificase a los [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Roma 1960|Xuegos Olímpicos de Roma 1960]]. De la mesma, foi la cuarta vegada que la Conmebol realizó unu de los sos torneos n'Estaos Xuníos, país onde se xugó enantes la [[Recopa Suramericana]] ([[Recopa Suramericana 1990|1990]], [[Recopa Suramericana 2003|2003]] y [[Recopa Suramericana 2004|2004]]) y dellos partíos de la [[Copa Libertadores 1991]] (los equipos colombianos [[América de Cali]] y [[Atlético Nacional]] exercieron el so localía n'Estaos Xuníos por cuenta de una sanción impuesta pola Conmebol pa xugar nel so país). Cuntó con un campu espandíu de 16 equipos, por sobre l'habitual de 12, con 10 equipos de la Conmebol y 6 de la Concacaf. En xuegu tuvo un troféu y cuasi USD 21&amp;nbsp;500&amp;nbsp;000 en premios. Tamién foi la edición que más espectadores por partíu tuvo (46&amp;nbsp;373), dexando tras el rexistru récor de [[Venezuela 2007]] con 40&amp;nbsp;000 espectadores per partíu.

La [[seleición de fútbol de Chile|seleición chilena]] axudicóse esta edición al ganar na final a la [[seleición de fútbol d'Arxentina|seleición arxentina]] nos [[tiros dende'l puntu de penalti]]. Yá col cupu pa la [[Copa FIFA Confederaciones 2017]], por ser el campeón de la [[Copa América 2015]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.conmebol.com/es/aclaracion-sobre-el-titulo-de-campeon-de-copa-america-centenario |títulu=Aclaración sobre'l títulu de campeón de Copa América Centenariu |fechaaccesu=25 de xunu de 2016 |fecha=25 de xunu de 2016 |editorial=Conmebol}}&lt;/ref&gt; conserva permanentemente la copa y el so nome foi inscritu nel troféu orixinal del certame.&lt;ref name=&quot;bogot&quot; /&gt;

== Motivu del tornéu ==
El tornéu, lleváu a cabu como parte d'un alcuerdu ente la [[Conmebol]] y la [[Concacaf]], foi una edición especial de la Copa América (la 45ª edición dende la so creación en 1916), ente'l ciclu habitual de cuatro años, y cuntó con un campu espandíu de 16 equipos, por sobre l'habitual de 12, con 10 equipos de la Conmebol y 6 de la Concacaf. El 17 d'avientu de 2015, confirmáronse les cabeces de grupos, los estadios, y les feches y horarios de los partíos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.24horas.cl/deportes/eliminatorias-rusia-2018/la-colorada-non-sera-cabeza-de-serie-de-la-copa-america-centenario-1875258 |títulu=La Colorada nun va ser cabeza de serie de la Copa América Centenariu - Eliminatories Rusia 2018 - 24hores |fechaaccesu=5 de xineru de 2016 |fecha=17 d'avientu de 2015 |sitiuweb=[[24hores]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.elgraficochile.cl/conmebol-confirma-les feches-de-la-proxima-copa-america-centenario/prontus_elgrafico/2015-12-17/173611.html |títulu=Conmebol confirma les feches de la próxima Copa América Centenariu - El Gráficu Chile |fechaaccesu=8 de xineru de 2016 |sitiuweb=[[El Gráficu Chile]]}}&lt;/ref&gt;

=== Eleición del país anfitrión ===
Entamóse qu'esti eventu deportivu celebrar n'[[Estaos Xuníos]]; pero, n'agostu de 2015 y a raigañu del [[Casu de corrupción de la FIFA de 2015|casu de corrupción de la FIFA]], embaraxáronse otres alternatives como sede, en casu de que dichu país tornara la idea.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://chile.as.com/chile/2015/08/27/futbol/1440700996_878962.html |títulu=Copa América Centenariu nun se va faer n'EE.XX. nin con 16 equipos |obra=As |fecha=27 d'agostu de 2015 |fechaaccesu=27 d'agostu de 2015}}&lt;/ref&gt; L'entós presidente de la Conmebol, [[Juan Ángel Napout]], declaró'l 1 de setiembre de 2015 que se xugaría col formatu inicial y qu'Estaos Xuníos sería la sede.

=== Escándalu de corrupción de la FIFA ===
L'eventu foi oficialmente anunciáu en forma conxunta pola Concacaf y la Conmebol el 1 de mayu de 2014;&lt;ref name=NBC&gt;{{cita web |url=http://prosoccertalk.nbcsports.com/2014/05/01/united-states-to-host-copa-america-centenario-in-june-2016/ |títulu=US to host Copa America Centenariu in 2016 |idioma=inglés |obra=[[NBC Sports]] |fecha=1 de mayu de 2014 |fechaaccesu=2 de mayu de 2014 |autor=Mike Prindiville}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=EMOL/&gt; sicasí, la so realización foi puesta en duda producto del [[Casu de corrupción de la FIFA de 2015|escándalu per corrupción na FIFA de 2015]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://espndeportes.espn.go.com/news/story/_/id/2388120/la-copa-america-centenario-2016-a celebrase-en-eeuu-estaria-en-duda |títulu=La Copa América Centenariu 2016 a celebrase n'EEXX, taría en dulda |obra=[[ESPN]] |fecha=2 de xunu de 2015 |fechaaccesu=25 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.starsandstripesfc.com/gold-cup/2015/5/28/8683457/gold-cup-2015-copa-america-centenario-2016-fifa-corruption |títulu=The Gold Cup will be played despite FIFA arrests, Copa America 2016 may be off |idioma=inglés |obra=SB Nation |fecha=28 de mayu de 2015 |fechaaccesu=25 de xunetu de 2015 |autor=Ryan Rosenblatt}}&lt;/ref&gt; Finalmente, n'agostu de 2015, Juan Ángel Napout —nesi entós presidente de la Conmebol—, ratificó la realización del eventu,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://chile.as.com/chile/2015/08/26/futbol/1440612175_628170.html?omnil=mod-act |títulu=Conmebol confirma la Copa América del Centenariu 2016 |fechaaccesu=28 d'agostu de 2015 |autor=[[AS (periódicu)|AS.com]] |fecha=26 d'agostu de 2015}}&lt;/ref&gt; anque non la sede del mesmu, yá que se duldar de la so realización n'Estaos Xuníos, como se pensara primeramente. Esti cambéu deber a los casos de corrupción na FIFA qu'arreyaron a direutivos de les asociaciones organizadores y terminaron per xenerar duldes sobre esta opción, yá que la fiscalía de [[Nueva York]] ye la que lleva a cabu les investigaciones y munchos de los direutivos nun podríen ingresar a territoriu d'Estaos Xuníos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://chile.as.com/chile/2015/08/27/futbol/1440700996_878962.html |títulu=Copa América Centenariu nun se va faer n'EE.XX. nin con 16 equipos |fechaaccesu=29 d'agostu de 2015 |autor=[[AS.com]] |fecha=27 d'agostu de 2015}}&lt;/ref&gt; Finalmente, el presidente de la Conmebol comunicó, en setiembre de 2015, que se realizaría nos Estaos Xuníos,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.elgraficochile.cl/quédase-tal-cual-la-copa-america-centenario-caltién-formatu-y-sede/prontus_elgrafico/2015-09-11/151648.html |títulu=Quédase talo como: La Copa América Centenariu caltién formatu y sede |obra=El Gráficu |fecha=11 de setiembre de 2015 |fechaaccesu=11 de setiembre de 2015 }}&lt;/ref&gt; y que se caltendríen, al empar, les sedes de les dos siguientes ediciones de la Copa América: Brasil en 2019 y Ecuador en 2023.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.futbolizados.com/63534/presidente-de-conmebol-afirma-que-la-copa-america-centenario-si-xugar en-usa/ |títulu=Conmebol confirma la Copa América del Centenariu 2016 |fechaaccesu=1 d'agostu de 2015 |autor=[[Studio Fútbol (periódicu)|Studio Fútbol]] |fecha=1 de setiembre de 2015}}&lt;/ref&gt;

== Organización ==

=== Sedes organizativas y estadios ===
{{AP|Estadios de la Copa América Centenariu 2016|l1=Estadios de la Copa América Centenariu}}
Les sedes, qu'incluyeron 10 árees metropolitanes, fueron confirmaes pola [[Concacaf]] y la [[Confederación Suramericana de Fútbol|Conmebol]], xunto col Comité Organizador, el 19 de payares de 2015 .&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.copaamericacentenario.com/2014/12/sedes-y-estadios-de-la-copa-america-2016.html |títulu=Sedes y Estadios de la Copa América 2016 |fechaaccesu=17 de payares de 2015 |fecha=17 de payares de 2015 |editorial=Copa América Centenariu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161116141427/http://copaamericacentenario.com/2014/12/sedes-y-estadios-de-la-copa-america-2016.html |fechaarchivu=2016-11-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.conmebol.com/es/19112015-1300/diez-areas-metropolitanes-de-estados-unidos-fueron--escoyíes-pa-el títulu=Diez árees metropolitanes d'Estaos Xuníos fueron escoyíes pa la organización de la Copa América Centenariu |fecha=19 de payares de 2015 |fechaaccesu=19 de payares de 2015 |autor=[[Confederación Suramericana de Fútbol|Conmebol]] |obra=www.conmebol.com}}&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! width=&quot;25%&quot;|[[Ficheru:Flag of Chicago, Illinois.svg|25px]] [[Chicago]]
! width=&quot;25%&quot;|[[Ficheru:Flag_of_Santa_Clara,_California.png|25px]] [[Santa Clara (California)|Santa Clara]]
! width=&quot;25%&quot;|[[Ficheru:Flag of Philadelphia, Pennsylvania.svg|25px]] [[Filadelfia]]
! width=&quot;25%&quot;|[[Ficheru:Flag of Arizona.svg|25px]] [[Área metropolitana de Phoenix|Glendale]]
|-
| ''[[Soldier Field]]''&lt;br /&gt;Capacidá: '''61 500'''
| ''[[Levi's Stadium]]''&lt;br /&gt;Capacidá: '''71 139'''
| ''[[Lincoln Financial Field]]''&lt;br /&gt;Capacidá: '''68 532'''
| ''[[Estadiu de la Universidá de Phoenix|Estadiu Universidad Phoenix]]''&lt;br /&gt;Capacidá: '''63 400'''
|-
| [[Ficheru:The Refurbished Soldier Field.jpg|200px]]
| [[Ficheru:Entering Levi's Stadium.JPG|200px]]
| [[Ficheru:Philly (45).JPG|200px]]
| [[Ficheru:2007 BCS National Championship.JPG|200px]]
|-
! width=&quot;25%&quot;|[[Ficheru:Flag of Orlando, Florida.svg|25px]] [[Orlando (Florida)|Orlando]]
! rowspan=3 colspan=2|{{location map+|Estaos Xuníos|float=center|anchu=500|lugar=
{{Mapa de llocalización~|Estaos Xuníos|lat=34.161389|long=-118.1675|label=&lt;small&gt;'''[[Pasadena (California)|Pasadena]]''' (Los&amp;nbsp;Ánxeles)|position=bottom}}
{{Mapa de llocalización~|Estaos Xuníos|lat=37.7749300|long=-122.4194200|label=&lt;small&gt;'''[[Santa Clara (California)|Santa Clara]]''' (San&amp;nbsp;Francisco)|position=right}}
{{Mapa de llocalización~|Estaos Xuníos|lat=39.9523400|long=-75.1637900|label=&lt;small&gt;'''[[Filadelfia]]'''&lt;/small&gt;|position=left}}
{{Mapa de llocalización~|Estaos Xuníos|lat=33.4483800|long=-112.0740400|label=&lt;small&gt;'''[[Glendale (Arizona)|Glendale]]''' (Phoenix)&lt;/small&gt;|position=right}}
{{Mapa de llocalización~|Estaos Xuníos|lat=28.539167|long=-81.402778|label=&lt;small&gt;'''[[Orlando (Florida)|Orlando]]'''&lt;/small&gt;|position=left}}
{{Mapa de llocalización~|Estaos Xuníos|lat=29.684722|long=-95.410833|label=&lt;small&gt;'''[[Houston]]'''&lt;/small&gt;|position=bottom}}
{{Mapa de llocalización~|Estaos Xuníos|lat=40.838527|long=-74.104069|label=&lt;small&gt;'''[[East Rutherford]]''' (Nueva York)&lt;/small&gt;|position=right}}
{{Mapa de llocalización~|Estaos Xuníos|lat=42.3584300|long=-71.0597700|label=&lt;small&gt;'''[[Foxborough]]''' (Boston)&lt;/small&gt;|position=left}}
{{Mapa de llocalización~|Estaos Xuníos|lat=41.8500300|long=-87.6500500|label=&lt;small&gt;'''[[Chicago]]'''&lt;/small&gt;|position=left}}
{{Mapa de llocalización~|Estaos Xuníos|lat=47.6062100|long=-122.3320700|label=&lt;small&gt;'''[[Seattle]]'''&lt;/small&gt;|position=right}}
}}
! width=&quot;25%&quot;|[[Ficheru:Flag of Houston, Texas.svg|25px]] [[Houston]]
|-
| ''[[Camping World Stadium|Estadiu Citrus Bowl]]''&lt;br /&gt;Capacidá: '''70 188'''
| ''[[Estadiu NRG]]''&lt;br /&gt;Capacidá: '''72 220'''
|-
| [[Ficheru:Citrus Bowl Orlando City.jpg|200px]]
| [[Ficheru:Reliantstadium.jpg|200px]]
|-
! width=&quot;25%&quot;|[[Ficheru:Flag of None.svg|25px]] [[East Rutherford]]
! width=&quot;25%&quot;|[[Ficheru:Flag of Massachusetts.svg|25px]] [[Foxborough]]
! width=&quot;25%&quot;|[[Ficheru:Flag_of_Pasadena,_California.png|25px]] [[Pasadena (California)|Pasadena]]
! width=&quot;25%&quot;|[[Ficheru:Flag of None.svg|25px]] [[Seattle]]
|-
|''[[MetLife Stadium]]''&lt;br /&gt;Capacidá: '''82 566'''
|''[[Gillette Stadium]]''&lt;br /&gt;Capacidá: '''68 756'''
| ''[[Estadiu Rose Bowl]]''&lt;br /&gt;Capacidá: '''91 136'''
| ''[[CenturyLink Field]]''&lt;br /&gt;Capacidá: '''67 000'''
|-
| [[Ficheru:New Meadowlands Stadium Mezz Corner.jpg|200px]]
| [[Ficheru:Gillette Stadium, Chicago Fire vs. New England Revolution 2003.jpg|200px]]
| [[Ficheru:Inter vs Chelsea at the Rose Bowl.jpg|200px]]
| [[Ficheru:Qwest Field North.jpg|200px]]
|-
|}&lt;/center&gt;

=== Calendariu ===
El calendariu de partíos foi dau a conocer el 17 d'avientu de 2015, yá coles cabeces de serie designaes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.conmebol.com/sites/default/files/copa_america_centenariu_-_fixture.pdf |títulu=Calendariu de la Copa América Centenariu |obra=Conmebol |fecha=17 d'avientu de 2015 |fechaaccesu=17 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

{|class=wikitable
!Fase
!Feches
|-
|Fase de grupos
|Del 3 al 14 de xunu
|-
|Cuartos de final
|Del 16 al 18 de xunu
|-
|Semifinales
|21 y 22 de xunu
|-
|Partíu pol 3u puestu
|25 de xunu
|-
|Final
|26 de xunu
|}

=== Formatu de competición ===
El tornéu desenvolvióse estremáu en cuatro etapes: fase de grupos, cuartos de final, semifinales y final.

Na primer fase, los 16 equipos participantes estremar en cuatro grupos de cuatro equipos cada unu, que s'apostaron pol [[sistema de toos contra toos]]. Los equipos fueron ordenaos según los puntos llograos y clasificaron a los cuartos de final los qu'ocuparon los dos primeros puestos de cada grupu. Cuando dos equipos terminaron empataos en puntos, el criteriu de desempate aplicáu foi la meyor diferencia de gol en tolos partíos del grupu.

Nos cuartos de final nun pudieron enfrentase equipos que compartieren grupu na fase anterior, polo que'l primeru del grupu A enfrentóse col segundu clasificáu del grupu B, ente que'l ganador del grupu B enfrentar col segundu clasificáu del grupu A, el primeru del grupu C col segundu del grupu D y el ganador del grupu D enfrentar col segundu del grupu C. Los ganadores de cada partíu d'esta fase clasificaron a les semifinales.

Los ganadores de les semifinales xugaron la final del tornéu, en cuantes que los perdedores apostaron el partíu pol tercer puestu.

Los cuartos de final, les semifinales, la definición pol tercer puestu y la final xugar por [[eliminación direuta]]. Si dalgún partíu d'estes fases terminó empatáu, definir al ganador por aciu [[tiros dende'l puntu de penalti]], con esceición del partíu de la final, nel que se xugó un [[Prórroga (deporte)|tiempu suplementariu]], depués del cual procedióse cola tanda de penaltis, pa determinar al campeón.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Reglamentos Copa América Centenariu USA 2016 |url=http://www.concacaf.com/wp-content/uploads/2016/05/16_CAC_Regulations_SP.pdf |editorial=CONMEBOL y CONCACAF |fechaaccesu=15 de xunu de 2016}}&lt;/ref&gt;

=== Árbitros ===
El 25 de mayu de 2016, la comisión d'árbitros de Conmebol anunció la llista oficial d'árbitros centrales y árbitros asistentes que son de la partida nel tornéu.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Copa América Centenariu: Oficialízase llista d'árbitros pal tornéu |url=http://conmebol.com/es/copa-america-centenario oficialízase llista-de-arbitros-pa-el tornéu editorial=CONMEBOL |fecha=25 de mayu de 2016 |fechaaccesu=11 de xunu de 2016}}&lt;/ref&gt; De la mesma, designáronse árbitros de reserva. Los oficiales tienen la so concentración base na ciudá de Chicago.

'''Árbitros principales'''
{{Columnes}}
* {{bandera|ARX}} [[Patriciu Loustau]].
* {{bandera|BOL}} [[Gery Vargas]].
* {{bandera|BRA}} [[Héber Lopes]].
* {{bandera|COL}} [[Wilmar Roldán]].
* {{bandera|CHI}} [[Julio Bascuñán]].
* {{bandera|ECU}} [[Roddy Zambrano]].
{{Nueva columna}}
* {{bandera|PAR}} [[Enrique Cáceres Villafante|Enrique Cáceres]].
* {{bandera|PER}} [[Víctor Hugo Carrillo]].
* {{bandera|SLV}} [[Joel Aguilar]].
* {{bandera|URU}} [[Andrés Cunha]].
* {{bandera|Costa Rica}} [[Ricardo Montero (árbitru)|Ricardo Montero]].
* {{bandera|Cuba}} [[Yadel Martínez]].
{{Nueva columna}}
* {{Bandera|MEX}} [[Roberto García Orozco]].
* {{Bandera|Panamá}} [[John Pitti]].
* {{Bandera|USA}} [[Mark Geiger]].
* {{Bandera|USA}} [[Jair Marrufo]].
* {{Bandera|USA}} [[Armando Villarreal]].
* {{Bandera|VEN}} [[José Argote]].
{{Final columnes}}

'''Árbitros asistentes'''
{{Columnes}}
* {{bandera|ARX}} [[Ezequiel Brailovsky]].
* {{bandera|ARX}} [[Ariel Scime]].
* {{bandera|BOL}} [[Javier Bustillos]].
* {{bandera|BOL}} [[Juan Montaño]].
* {{bandera|BRA}} [[Kleber Gil]].
* {{bandera|BRA}} [[Bruno Boschilia]].
* {{bandera|COL}} [[Alexander Guzmán]].
* {{bandera|COL}} [[Wilmar Navarro]].
* {{bandera|CRC}} [[Octavio Jara]].
* {{bandera|CRC}} [[Juan Carlos Mora (árbitru)|Juan Carlos Mora]].
* {{bandera|USA}} [[Peter Manikowski]].
* {{bandera|USA}} [[Corey Rockwell]].
{{Nueva columna}}
* {{bandera|CHI}} [[Carlos Astroza]].
* {{bandera|CHI}} [[Christian Schiemann]].
* {{bandera|ECU}} [[Luis Vera Mantuano|Luis Vera]].
* {{bandera|ECU}} [[Byron Romero]].
* {{bandera|SLV}} [[Juan Runfa]].
* {{bandera|SLV}} [[William Torres]].
* {{bandera|MEX}} [[José Luis Camargo]].
* {{bandera|MEX}} [[Alberto Morín]].
* {{bandera|USA}} [[Charles Morgante]].
* {{bandera|CAN}} [[Joe Fletcher]].
* {{bandera|PAN}} [[Gabriel Victoria]].
{{Nueva columna}}
* {{bandera|PAR}} [[Eduardo Cardozo]]
* {{bandera|PAR}} [[Milcíades Saldívar Franco|Milcíades Saldívar]].
* {{bandera|PER}} [[Jorge Yupanqui]].
* {{bandera|PER}} [[Coty Carrera]].
* {{bandera|URU}} [[Nicolás Taran]].
* {{bandera|URU}} [[Richard Trinidá]].
* {{bandera|VEN}} [[Luis Murillo (árbitru)|Luis Murillo]].
* {{bandera|VEN}} [[Luis Sánchez (árbitru venezolanu)|Luis Sánchez]].
* {{bandera|CUB}} [[Hiran Dopico]].
* {{bandera|HON}} [[Christian Ramírez (árbitru)|Christian Ramírez]].
{{Final columnes}}

{{Columnes}}
'''Árbitros de reserva'''
* {{bandera|BRA}} [[Wilton Sampaio]].
* {{bandera|COL}} [[Wilson Lamouroux]].
* {{bandera|URU}} [[Daniel Fedorczuk]].
{{Nueva columna}}
'''Asistentes de reserva'''
* {{bandera|ARX}} [[Gustavo Rossi]].
* {{bandera|PAR}} [[Darío Gaona]].
* {{bandera|USA}} [[Corey Parker]].
* {{bandera|COL}} [[Alexander Lleón]].
{{Final columnes}}

=== Premios económicos ===
El certame partió un total de 21&amp;nbsp;500&amp;nbsp;000&amp;nbsp; de dólares en premios ente los equipos que llograron superar la fase de grupos. Los equipos allugaos ente l'octavu y quintu llugar llograron una suma de 1&amp;nbsp;500&amp;nbsp;000 de dólares cada unu; el cuartu llugar consiguió 2&amp;nbsp;500&amp;nbsp;000 de dólares; el tercer llugar llevóse 3&amp;nbsp;000&amp;nbsp;000 de dólares; el subcampeón consiguió 3&amp;nbsp;500&amp;nbsp;000 de dólares ente que'l campeón ganó 6&amp;nbsp;500&amp;nbsp;000 de dólares.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.latercera.com/noticia/deportes/2016/05/656-681073-9-el-millonariu-premio-que-parte-la-copa-america-centenario.shtml |títulu=El millonariu premiu que parte la Copa América Centenariu |fechaaccesu=24 de xunu de 2016 |autor=La Tercer |fecha=17 de mayu de 2016 }}&lt;/ref&gt;

== Equipos participantes ==
{{AP|Equipos participantes na Copa América Centenariu|l1=Equipos participantes na Copa América Centenariu}}
{{Imaxe múltiple|posición_tabla = derecha| semeya1 =|anchu1 = 200|semeya2 =|anchu2 = 200|anc primer vegada que se xuegue fuera de la ''zona Conmebol''.}}
El tornéu cuntó cola presencia de les 10 seleiciones que conformen la Conmebol, más {{self|Méxicu}} (país invitáu, campeón de la [[Copa d'Oru 2015]]), {{Self|Costa Rica}} (clasificáu como vencedor de la [[Copa Centroamericana 2014]]), {{self|Xamaica}} (campeón de la [[Copa del Caribe de 2014]]), {{self|Estaos Xuníos}} (país anfitrión), {{self|Panamá}} y {{self|Haití}} (clasificaos por repechaje).

Les dos últimes places apostar ente les cuatro seleiciones que terminaron en meyor posición de la [[Copa Oru de la Concacaf 2015|Copa Oro 2015]],&lt;ref name=&quot;NBC&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;EMOL&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.emol.com/noticias/deportes/2014/05/01/658042/conmebol-y-concacaf-anuncian-copa-america-centenario-pa-2016-n'estaos xuníos.html |títulu=Conmebol y Concacaf anuncien Copa América Centenariu pa 2016 n'Estaos Xuníos |fecha=1 de mayu de 2014 |fechaaccesu=2 de mayu de 2014 |obra=[[Emol]].com}}&lt;/ref&gt;escluyendo a los cuatro que yá teníen segura la so participación. Pa ello, enfrentar a un solu partíu {{self|Panamá}} (1ᵘ de los ensin clasificar) contra {{self|Cuba}} (4ᵘ de los ensin clasificar) y {{self|Trinidá y Tobagu}} (2ᵘ de los ensin clasificar) contra {{self|Haití}} (3ᵘ de los ensin clasificar), el día 8 de xineru nel [[estadiu Rommel Fernández]], de la ciudá de [[Panamá (ciudá)|Panamá]].&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Confirmen la Copa América Centenariu pa 2016 |url=http://www.guatefutbol.com/index.php/seleiciones-nacionales/item/10651-confirman-la-copa-américa-centenario-pa-2016 |fecha=1 de mayu de 2014 |urlarchivu=https://archive.today/20140506181647/http://www.guatefutbol.com/index.php/seleiciones-nacionales/item/10651-confirmen-la copa-am%C3%A9rica-centenariu-pa-2016 |fechaarchivu=6 de mayu de 2014 |editorial=Guatefutbol.com }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Copa América Centenariu Oficialmente nel Calendariu de Torneos de la FIFA |url=http://www.concacaf.com/es/article/centennial-cup-america-officially-added-to-2016-fifa-events-calendar-2 |fecha=26 de setiembre de 2014 |fechaaccesu=25 de xunetu de 2015 |editorial=Concacaf.com |cita=Los axugamientos de los repechajes van ser 1-4 y 2-3, según les posiciones finales na Copa Oro 2015. Los dos partíos de repechaje van xugase'l mesmu día nuna doble cartelera.}}&lt;/ref&gt;

=== Repechaje clasificatorio de la Concacaf ===
{{AP|Repechaje de Concacaf clasificatorio a la Copa América Centenariu}}
{{Partíu
| llocal = {{self-d|TRI}}
| resultáu = 0:1''' (0:0)
| visita = {{self-e|HAI}}
| fecha = [[8 de xineru]] de [[2016]], 17:30
| estadiu = [[Estadiu Rommel Fernández]]
| ciudá = [[Panamá (ciudá)|Panamá]]
| asistencia = 10&amp;nbsp;000
| árbitru = {{bandera|Canadá}} David Gantar ([[Canadá]])
| golesvisita = {{gol|83}} [[Kervens Belfort Fils|Belfort]]
| reporte= http://www.concacaf.com/es/category/copa_america_centenariu/game-detail/259083
}}
&lt;br /&gt;
{{Partíu
| llocal = {{self-d|PAN}}
| resultáu = 4:0''' (2:0)
| visita = {{self-e|CUB}}
| fecha = [[8 de xineru]] de [[2016]], 20:30
| estadiu = [[Estadiu Rommel Fernández]]
| ciudá = [[Panamá (ciudá)|Panamá]]
| asistencia = 26&amp;nbsp;542
| árbitru = {{bandera|Méxicu}} Fernando Guerrero ([[Méxicu]])
| golesllocal = [[Gabriel Gómez|Gómez]] {{gol|4}}&lt;br /&gt;[[Luis Tejada (futbolista)|Tejada]] {{gol|18|pen.}}&lt;br /&gt;[[Armando Cooper|Cooper]] {{gol|51}}&lt;br /&gt;[[Blas Pérez|Pérez]] {{gol|88}}
| reporte = http://www.concacaf.com/es/category/copa_america_centenariu/game-detail/259084
}}
&lt;br /&gt;
{|align=center cellpadding=2 cellspacing=0 style=&quot;background:#F9F9F9; border:1px #AAA solid; border-collapse:collapse; font-size:95%&quot; width=75%
|- bgcolor=006699 style=&quot;color:white&quot;
|}
{|align=center cellpadding=2 cellspacing=0 style=&quot;background:#F9F9F9; border:1px #AAA solid; border-collapse:collapse; font-size:95%&quot; width=75%
|- bgcolor=006699 style=&quot;color:white&quot;
!colspan=4|Equipos participantes
|-bgcolor=EBF5FF
|width=25%|{{self-e|ARX}}
|width=25%|{{self-e|BOL}}
|width=25%|{{self-e|BRA}}
|width=25%|{{self-e|CHI}}
|-bgcolor=EBF5FF
|{{self-e|COL}}
|{{self-e|CRC}}
|{{self-e|ECU}}
|{{self-e|USA}}
|-bgcolor=EBF5FF
|''{{self-e|HAI}}''
|{{self-e|JAM}}
|{{self-e|MEX}}
|''{{self-e|PAN}}''
|-bgcolor=EBF5FF
|{{self-e|PAR}}
|{{self-e|PER}}
|{{self-e|URU}}
|{{self-e|VEN}}
|}

* En ''cursiva'' les seleiciones que participen per primer vegada.

=== Sortéu ===
{{AP|Sortéu de la Copa América Centenariu|l1=Sortéu de la Copa América Centenariu}}
El calendariu del tornéu foi anunciáu'l 17 d'avientu de 2015. {{self|Estaos Xuníos}} foi asignáu al [[Grupu A de la Copa América Centenariu|grupu A]], ente que {{self|Brasil}}, {{self|Méxicu}} y {{self|Arxentina}} van ser cabeces de serie de los grupos [[Grupu B de la Copa América Centenariu|B]], [[Grupu C de la Copa América Centenariu|C]] y [[Grupu D de la Copa América Centenariu|D]], respeutivamente.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Copa América Centenariu: ¿Qué significa que Perú tea nel bombu cuatro? |url=http://depor.com/futbol-peruano/copa-america-centenario-que-significa-que-peru-esti bombu-cuatro-1065390 |fechaaccesu=17 de febreru de 2016 }}&lt;/ref&gt;

El sortéu realizar nel [[Hammerstein Ballroom]] de [[Nueva York]] a les 19:30 ([[UTC-5]]) del domingu [[21 de febreru]] de [[2016]]. Les seleiciones distribuyir en cuatro bombo: los cuatro cabeces de series, los otros cuatro equipos pertenecientes a la [[Concacaf]], y los otros ocho de [[Conmebol]], estremaos sobre la base de la posición qu'ocupaben nel [[Clasificación mundial de la FIFA|ranking FIFA]] n'avientu de 2015,&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=El sortéu de la Copa América, el 21 de febreru en Nueva York |url=https://www.marca.com/futbol/restu-america/2016/01/19/569y6y4c268y3eb6638b45ee.html |fechaaccesu=19 de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Nueva York va ser sede del sortéu de la Copa América Centenariu 2016 el 21 de febreru |url=http://www.conmebol.com/es/19012016-2312/nueva-york-sera-sede-del-sorteo-de-la-copa-america-centenario-2016-el-21-de-febreru |fechaaccesu=19 de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt; qu'apaez indicada ente paréntesis.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://es.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/rank=257/index.html |títulu=Clasificación Mundial FIFA/Coca Cola - Clasificación Masculina |fechaaccesu=17 de xunetu de 2016 |formatu=HTML |autor=FIFA |fecha=3 d'avientu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160819094852/http://es.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/rank=257/index.html |fechaarchivu=2016-08-19 }}&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{|{{tablaguapa}} width=75%
|-
!width=25%|Cabeces de serie
!width=25%|Bombu 2
!width=25%|Bombu 3
!width=25%|Bombu 4
|-
|
{{self-e|USA}} (32) &lt;small&gt;(A)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
{{self-e|BRA}} (6) &lt;small&gt;(B)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
{{self-e|MEX}} (16) &lt;small&gt;(C)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
{{self-e|ARX}} (2) &lt;small&gt;(D)&lt;/small&gt;
|
{{self-e|CHI}} (3)&lt;br /&gt;
{{self-e|COL}} (8)&lt;br /&gt;
{{self-e|URU}} (11)&lt;br /&gt;
{{self-e|ECU}} (13)
|
{{self-e|CRC}} (37)&lt;br /&gt;
{{self-e|JAM}} (54)&lt;br /&gt;
{{self-e|PAN}} (64)&lt;br /&gt;
{{self-e|HAI}} (77)
|
{{self-e|PAR}} (46)&lt;br /&gt;
{{self-e|PER}} (47)&lt;br /&gt;
{{self-e|BOL}} (68)&lt;br /&gt;
{{self-e|VEN}} (83)
|}
&lt;/center&gt;

== Troféu ==
{{AP|Troféu de la Copa América}}
[[Ficheru:Copa america centenario clean.jpg|130px|thumb|Troféu especial pal campeón de la Copa América Centenariu.]]
El [[28 d'abril]] de [[2016]] presentar na sede deportiva de la Federación Colombiana de Fútbol en [[Bogotá]] el [[Troféu de la Copa América|troféu conmemorativo]] que la Confederación Suramericana de Fútbol apurrió-y al Campeón de la Copa América Centenariu que se xugó mientres el 3 al 26 de xunu, en diez ciudaes d'[[Estaos Xuníos]].&lt;ref name=&quot;Presentación Trofeo Centenariu&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=Foi presentáu en Bogotá el troféu de la Copa América Centenariu |url=http://www.elespectador.com/deportes/futbolinternacional/foi-presentado-bogota-el troféu-de-copa-america-centena-articulo-629719 |fechaaccesu=29 d'abril de 2016 |editorial=L'Espectador |fecha=28 d'abril de 2016 }}&lt;/ref&gt; Amás del troféu especial, el campeón tamién se quedó col troféu tradicional del tornéu, viendo'l so nome grabáu en dichu troféu. El campeón, amás, quedó nel llistáu oficial de campeones de la Copa América.&lt;ref name=bogot/&gt;

El troféu utilizó la figura del troféu orixinal como inspiración, pero incluyó una nueva visión, con curves d'oru sobre la urna griega pa representar los 100 años del fútbol nel continente americanu. Mide 61&amp;nbsp;[[Centímetru|cm]] d'altor y pesa 7,1&amp;nbsp;[[Quilogramu|kg]], ta cubiertu por oru de 24&amp;nbsp;[[Quilate|K]] satinado y brillante pa demostrar la importancia del aniversariu de la centena. Amás, tien grabáu un mapa continental d'América y los emblemes de la [[Conmebol]] y [[Concacaf]]. L'interior del nuevu troféu ye de plata n'homenaxe al orixinal y al so legáu de 100 años. A lo último, la base del troféu amuesa los nomes de los 16 países participantes nun formatu d'espiral ascendente.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Copa América Centenariu: La hestoria de los dos trofeos |url=http://es.ca2016.com/article/copa-america-centenario-la-historia-de-los-dos-trofeos |fechaaccesu=29 d'abril de 2016 |sitiuweb=www.es.ca2016.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160624233851/http://es.ca2016.com/article/copa-america-centenario-la-historia-de-los-dos-trofeos |fechaarchivu=24 de xunu de 2016 }}&lt;/ref&gt;

El diseñu foi realizáu pola firma «Epico Studios», n'Estaos Xuníos, y creáu por «London Workshops of Thomas Lyte», n'[[Inglaterra]]. El diseñu llevó 89 díes y materializar la obra, otros 98 díes. La seleición que ganó'l tornéu va tener el troféu de forma permanente, dada la condición de ser un tornéu estraordinariu y conmemorativo.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Llanzar en Bogotá el troféu de la Copa América Centenariu |url=http://es.ca2016.com/article/llanzar-en-bogota-el-trofeo-especial-de-la-copa-america-centenario |fechaaccesu=29 d'abril de 2016 |sitiuweb=www.es.ca2016.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160430062139/http://es.ca2016.com/article/llanzar-en-bogota-el-trofeo-especial-de-la-copa-america-centenario |fechaarchivu=30 d'abril de 2016 }}&lt;/ref&gt;

== Fase de grupos ==
* El calendariu oficial colos horarios confirmóse'l [[29 de febreru]].&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Anuncien los horarios de Copa América Centenariu |url=http://www.laopinion.com/2016/03/01/horarios-copa-america-centenario-2016-descarga-calendariu/ |obra=La opinión |fechaaccesu=1 de marzu de 2016 }}&lt;/ref&gt;
* [https://ussoccer.app.box.com/s/zoun29rqk7j01ks7klkvwsrc6jkt59v1 Fai clic equí pa ver el calendariu oficial]
* Les hores indicaes correspuenden al [[fusu horariu]] llocal de cada ciudá sede:
** &lt;small&gt;[[Horariu del este de Norteamérica|Horariu de branu del este de Norteamérica]]-EDT ([[UTC-4]]), en Foxborough, East Rutherford, Filadelfia y Orlando&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;[[Hora estándar del centru Horariu de branu del Centru]]-CDT ([[UTC-5]]), en Chicago y Houston&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;[[Tiempu del monte Horariu de branu del Tiempu del monte]]-MDT ([[UTC-7]]), en Glendale&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;[[Tiempu del Pacíficu|Horariu de branu del Tiempu del Pacíficu]]-PDT ([[UTC-7]]), en Seattle, Pasadena y Santa Clara&lt;/small&gt;

=== Grupu A ===
{{AP|Grupu A de la Copa América Centenariu|l1=Grupu A de la Copa América Centenariu}}
{|align=center cellpadding=3 cellspacing=0 style=&quot;background:#F9F9F9; border:1px #AAA solid; border-collapse:collapse; font-size:95%&quot; width=40%
|- bgcolor=006699 style=&quot;color:white&quot;
!width=45%|Seleición
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Puntos&quot;|Pts.
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Partíos xugaos&quot;|PX
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Partíos ganaos&quot;|PG
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Partíos empataos&quot;|PE
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Partíos perdíos&quot;|PP
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Goles a favor&quot;|GF
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Goles en contra&quot;|GC
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Diferencia de goles&quot;|Dif
|- align=center bgcolor=ccffcc
|align=left|'''{{self-e|USA}}'''
|'''6'''||3||2||0||1||5||2||3
|- align=center bgcolor=ccffcc
|align=left|'''{{self-e|COL}}'''
|'''6'''||3||2||0||1||6||4||2
|- align=center
|align=left|{{self-e|CRC}}
|'''4'''||3||1||1||1||3||6||–3
|- align=center
|align=left|{{self-e|PAR}}
|'''1'''||3||0||1||2||1||3||–2
|}
&lt;br /&gt;
{{Partíu
| llocal = {{self-d|USA}}
| resultáu = 0:2''' (0:2)
| visita = {{self-e|COL}}
| fecha = [[3 de xunu]] de [[2016]], 18:30 ([[UTC-7]])
| estadiu = [[Levi's Stadium]]
| ciudá = [[Santa Clara (California)|Santa Clara]]
| asistencia = 67&amp;nbsp;439
| árbitru = {{bandera|Méxicu}} [[Roberto García Orozco|Roberto García]] ([[Méxicu]])
| golesvisita = {{gol|8}} [[Cristian Zapata|Zapata]]&lt;br /&gt;{{gol|42|pen.}} [[James Rodríguez|Rodríguez]]
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260264&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}
{{Partíu
| llocal = {{self-d|CRC}}
| resultáu = 0:0
| visita = {{self-e|PAR}}
| fecha = [[4 de xunu]] de [[2016]], 17:00 ([[UTC-4]])
| estadiu = [[Estadiu Citrus Bowl]]
| ciudá = [[Orlando (Florida)|Orlando]]
| asistencia = 14&amp;nbsp;334
| árbitru = {{bandera|Arxentina}} [[Patriciu Loustau]] ([[Arxentina]])
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260265&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}
&lt;br /&gt;
{{Partíu
| llocal = {{self-d|USA}}
| resultáu = 4:0''' (3:0)
| visita = {{self-e|CRC}}
| fecha = [[7 de xunu]] de [[2016]], 19:00 ([[UTC-5]])
| estadiu = [[Soldier Field]]
| ciudá = [[Chicago]]
| asistencia = 39&amp;nbsp;642
| árbitru = {{bandera|Ecuador}} [[Roddy Zambrano]] ([[Ecuador]])
| golesllocal = [[Clint Dempsey|Dempsey]] {{gol|9}}&lt;br /&gt;[[Jermaine Jones|Jones]] {{gol|37}}&lt;br /&gt;[[Bobby Wood|Wood]] {{gol|42}}&lt;br /&gt;[[Graham Zusi|Zusi]] {{gol|87}}
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260272&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}
{{Partíu
| llocal = {{self-d|COL}}
| resultáu = 2:1''' (2:0)
| visita = {{self-e|PAR}}
| fecha = [[7 de xunu]] de [[2016]], 19:30 ([[UTC-7]])
| estadiu = [[Estadiu Rose Bowl]]
| ciudá = [[Pasadena (California)|Pasadena]]
| asistencia = 42&amp;nbsp;766
| árbitru = {{bandera|Brasil}} [[Héber Lopes]] ([[Brasil]])
| golesllocal = [[Carlos Bacca|Bacca]] {{gol|12}}&lt;br /&gt;[[James Rodríguez|Rodríguez]] {{gol|30}}
| golesvisita = {{gol|71}} [[Víctor Hugo Ayala Núñez|Ayala]]
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260273&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}
&lt;br /&gt;
{{Partíu
| llocal = {{self-d|USA}}
| resultáu = 1:0''' (1:0)
| visita = {{self-e|PAR}}
| fecha = [[11 de xunu]] de [[2016]], 19:00 ([[UTC-4]])
| estadiu = [[Lincoln Financial Field]]
| ciudá = [[Filadelfia]]
| asistencia = 51&amp;nbsp;041
| árbitru = {{bandera|Chile}} [[Julio Bascuñán]] ([[Chile]])
| golesllocal = [[Clint Dempsey|Dempsey]] {{gol|27}}
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260281&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}
{{Partíu
| llocal = {{self-d|COL}}
| resultáu = 2:3''' (1:2)
| visita = {{self-e|CRC}}
| fecha = [[11 de xunu]] de [[2016]], 20:00 ([[UTC-5]])
| estadiu = [[Estadiu NRG]]
| ciudá = [[Houston]]
| asistencia = 45&amp;nbsp;808
| árbitru = {{bandera|Venezuela}} [[José Argote]] ([[Venezuela]])
| golesllocal = [[Frank Fabra|Fabra]] {{gol|7}}&lt;br /&gt;[[Marlos Moreno|Moreno]] {{gol|73}}
| golesvisita = {{gol|2}} [[Johan Venegas|Venegas]]&lt;br /&gt;{{gol|35|a.g.}} [[Frank Fabra|Fabra]]&lt;br /&gt;{{gol|58}} [[Celso Borges|Borges]]
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260280&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}

=== Grupu B ===
{{AP|Grupu B de la Copa América Centenariu|l1=Grupu B de la Copa América Centenariu}}
{|align=center cellpadding=3 cellspacing=0 style=&quot;background:#F9F9F9; border:1px #AAA solid; border-collapse:collapse; font-size:95%&quot; width=40%
|- bgcolor=006699 style=&quot;color:white&quot;
!width=45%|Seleición
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Puntos&quot;|Pts.
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Partíos xugaos&quot;|PX
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Partíos ganaos&quot;|PG
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Partíos empataos&quot;|PE
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Partíos perdíos&quot;|PP
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Goles a favor&quot;|GF
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Goles en contra&quot;|GC
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Diferencia de goles&quot;|Dif
|- align=center bgcolor=ccffcc
|align=left|'''{{self-e|PER}}'''
|'''7'''||3||2||1||0||4||2||2
|- align=center bgcolor=ccffcc
| align=left|'''{{self-e|ECU}}'''
|'''5'''||3||1||2||0||6||2||4
|- align=center
| align=left|{{self-e|BRA}}
|'''4'''||3||1||1||1||7||2||5
|- align=center
| align=left|{{self-e|HAI}}
|'''0'''||3||0||0||3||1||12||-11
|}
&lt;br /&gt;
{{Partíu
| llocal = {{self-d|HAI}}
| resultáu = 0:1''' (0:0)
| visita = {{self-e|PER}}
| fecha = [[4 de xunu]] de [[2016]], 16:30 ([[UTC-7]])
| estadiu = [[CenturyLink Field]]
| ciudá = [[Seattle]]
| asistencia = 20&amp;nbsp;190
| árbitru = {{bandera|Panamá}} John Pitti ([[Panamá]])
| golesvisita = {{gol|61}} [[Paolo Guerrero|Guerrero]]
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260266&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}
{{Partíu
| llocal = {{self-d|BRA}}
| resultáu = 0:0
| visita = {{self-e|ECU}}
| fecha = [[4 de xunu]] de [[2016]], 19:00 ([[UTC-7]])
| estadiu = [[Estadiu Rose Bowl]]
| ciudá = [[Pasadena (California)|Pasadena]]
| asistencia = 53&amp;nbsp;158
| árbitru = {{bandera|Chile}} [[Julio Bascuñán]] ([[Chile]])
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260267&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}
&lt;br /&gt;
{{Partíu
| llocal = {{self-d|BRA}}
| resultáu = 7:1''' (3:0)
| visita = {{self-e|HAI}}
| fecha = [[8 de xunu]] de [[2016]], 18:30 ([[UTC-4]])
| estadiu = [[Estadiu Citrus Bowl]]
| ciudá = [[Orlando (Florida)|Orlando]]
| asistencia = 28&amp;nbsp;241
| árbitru = {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Mark Geiger]] ([[Estaos Xuníos]])
| golesllocal = [[Philippe Coutinho|Coutinho]] {{gol|13}} {{gol|28}} {{gol|90}}&lt;br /&gt;[[Renato Augusto]] {{gol|34}} {{gol|86}}&lt;br /&gt;[[Gabriel Barbosa|Gabriel]] {{gol|58}}&lt;br /&gt;[[Lucas Lima|Lima]] {{gol|67}}
| golesvisita = {{gol|70}} [[James Marcelin|Marcelin]]
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/index.html?channel=deportes.futbol.copaamerica.260274&amp;lang=es_LA }}

{{Partíu
| llocal = {{self-d|ECU}}
| resultáu = 2:2''' (1:2)
| visita = {{self-e|PER}}
| fecha = [[8 de xunu]] de [[2016]], 19:00 ([[UTC-7]])
| estadiu = [[Estadiu de la Universidá de Phoenix|Estadiu Universidad Phoenix]]
| ciudá = [[Glendale (Arizona)|Glendale]]
| asistencia = 11&amp;nbsp;937
| árbitru = {{bandera|Colombia}} [[Wilmar Roldán]] ([[Colombia]])
| golesllocal = [[Enner Valencia|Y. Valencia]] {{gol|39}}&lt;br /&gt;[[Miler Bolaños|Bolaños]] {{gol|48}}
| golesvisita = {{gol|5}} [[Christian Cueva|Cueva]]&lt;br /&gt;{{gol|13}} [[Edison Flores|Flores]]
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260275&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}
&lt;br /&gt;
{{Partíu
| llocal = {{self-d|ECU}}
| resultáu = 4:0''' (2:0)
| visita = {{self-e|HAI}}
| fecha = [[12 de xunu]] de [[2016]], 18:30 ([[UTC-4]])
| estadiu = [[MetLife Stadium]]
| ciudá = [[East Rutherford]]
| asistencia = 49&amp;nbsp;438
| árbitru = {{bandera|Bolivia}} Gery Vargas [[Bolivia]]
| golesllocal = [[Enner Valencia|Y. Valencia]] {{gol|10}}&lt;br /&gt;[[Jaime Ayoví|Ayoví]] {{gol|19}}&lt;br /&gt;[[Christian Noboa|Noboa]] {{gol|56}}&lt;br /&gt; [[Antonio Valencia|A. Valencia]] {{gol|77}}
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260282&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}
{{Partíu
| llocal = {{self-d|BRA}}
| resultáu = 0:1''' (0:0)
| visita = {{self-e|PER}}
| fecha = [[12 de xunu]] de [[2016]], 20:30 ([[UTC-4]])
| estadiu = [[Gillette Stadium]]
| ciudá = [[Foxborough]]
| asistencia = 36&amp;nbsp;187
| árbitru = {{bandera|Uruguái}} [[Andrés Cunha]] ([[Uruguái]])
| golesvisita = {{gol|74}} [[Raul Ruidíaz|Ruidíaz]]
| reporte= http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260283&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}

=== Grupu C ===
{{AP|Grupu C de la Copa América Centenariu|l1=Grupu C de la Copa América Centenariu}}
{|align=center cellpadding=3 cellspacing=0 style=&quot;background:#F9F9F9; border:1px #AAA solid; border-collapse:collapse; font-size:95%&quot; width=40%
|- bgcolor=006699 style=&quot;color:white&quot;
!width=45%|Seleición
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Puntos&quot;|Pts.
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Partíos xugaos&quot;|PX
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Partíos ganaos&quot;|PG
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Partíos empataos&quot;|PE
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Partíos perdíos&quot;|PP
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Goles a favor&quot;|GF
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Goles en contra&quot;|GC
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Diferencia de goles&quot;|Dif
|- align=center bgcolor=ccffcc
|align=left|'''{{self-e|MEX}}'''
|'''7'''||3||2||1||0||6||2||4
|- align=center bgcolor=ccffcc
|align=left|'''{{self-e|VEN}}'''
|'''7'''||3||2||1||0||3||1||2
|- align=center
|align=left|{{self-e|URU}}
|'''3'''||3||1||0||2||4||4||0
|- align=center
|align=left|{{self-e|JAM}}
|'''0'''||3||0||0||3||0||6||–6
|}
&lt;br /&gt;
{{Partíu
| llocal = {{self-d|JAM}}
| resultáu = 0:1''' (0:1)
| visita = {{self-e|VEN}}
| fecha = [[5 de xunu]] de [[2016]], 16:00 ([[UTC-5]])
| estadiu = [[Soldier Field]]
| ciudá = [[Chicago]]
| asistencia = 25&amp;nbsp;560
| árbitru = {{bandera|Perú}} [[Víctor Hugo Carrillo]] ([[Perú]])
| golesvisita = {{gol|16}} [[Josef Martínez|Martínez]]
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260268&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}
{{Partíu
| llocal = {{self-d|MEX}}
| resultáu = 3:1''' (1:0)
| visita = {{self-e|URU}}
| fecha = [[5 de xunu]] de [[2016]], 17:00 ([[UTC-7]])
| estadiu = [[Estadiu de la Universidá de Phoenix|Estadiu Universidad Phoenix]]
| ciudá = [[Glendale (Arizona)|Glendale]]
| asistencia = 60&amp;nbsp;025
| árbitru = {{bandera|Paraguái}} [[Enrique Cáceres Villafante|Enrique Cáceres]] ([[Paraguái]])
| golesllocal = [[Álvaro Pereira|Pereira]] {{gol|3|a.g.}}&lt;br /&gt;[[Rafael Márquez|Márquez]] {{gol|85}}&lt;br /&gt;[[Hector Herrera|Herrera]] {{gol|90+1}}
| golesvisita = {{gol|74}} [[Diego Godín|Godín]]
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260269&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}
&lt;br /&gt;
{{Partíu
| llocal = {{self-d|URU}}
| resultáu = 0:1''' (0:1)
| visita = {{self-e|VEN}}
| fecha = [[9 de xunu]] de [[2016]], 19:30 ([[UTC-4]])
| estadiu = [[Lincoln Financial Field]]
| ciudá = [[Filadelfia]]
| asistencia = 23&amp;nbsp;002
| árbitru = {{bandera|Arxentina}} [[Patriciu Loustau]] ([[Arxentina]])
| golesvisita = {{gol|36}} [[Salomón Rondón|Rondón]]
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260277&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}
{{Partíu
| llocal = {{self-d|MEX}}
| resultáu = 2:0''' (1:0)
| visita = {{self-e|JAM}}
| fecha = [[9 de xunu]] de [[2016]], 19:00 ([[UTC-7]])
| estadiu = [[Estadiu Rose Bowl]]
| ciudá = [[Pasadena (California)|Pasadena]]
| asistencia = 83&amp;nbsp;263
| árbitru = {{bandera|Brasil}} [[Wilton Sampaio]] ([[Brasil]])
| golesllocal = [[Javier Hernández Balcázar|Hernández]] {{gol|17}}&lt;br /&gt;[[Oribe Peralta|Peralta]] {{gol|80}}
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260276&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}
&lt;br /&gt;
{{Partíu
| llocal = {{self-d|MEX}}
| resultáu = 1:1''' (0:1)
| visita = {{self-e|VEN}}
| fecha = [[13 de xunu]] de [[2016]], 19:00 ([[UTC-5]])
| estadiu = [[Estadiu NRG]]
| ciudá = [[Houston]]
| asistencia = 67&amp;nbsp;319
| árbitru = {{bandera|Cuba}} Yadel Martínez ([[Cuba]])
| golesllocal = [[Jesús Manuel Corona|Corona]] {{gol|80}}
| golesvisita = {{gol|10}} [[José Manuel Velázquez|Velázquez]]
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260285&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}
{{Partíu
| llocal = {{self-d|URU}}
| resultáu = 3:0''' (1:0)
| visita = {{self-e|JAM}}
| fecha = [[13 de xunu]] de [[2016]], 19:00 ([[UTC-7]])
| estadiu = [[Levi's Stadium]]
| ciudá = [[Santa Clara (California)|Santa Clara]]
| asistencia = 40&amp;nbsp;166
| árbitru = {{bandera|Colombia}} Wilson Lamouroux ([[Colombia]])
| golesllocal = [[Abel Hernández (futbolista)|Hernández]] {{gol|21}}&lt;br /&gt;[[Je-Vaughn Watson|Watson]] {{gol|66|a.g.}}&lt;br /&gt;[[Mathías Corujo|Corujo]] {{gol|87}}
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260284&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}

=== Grupu D ===
{{AP|Grupu D de la Copa América Centenariu|l1=Grupu D de la Copa América Centenariu}}
{|align=center cellpadding=3 cellspacing=0 style=&quot;background:#F9F9F9; border:1px #AAA solid; border-collapse:collapse; font-size:95%&quot; width=40%
|- bgcolor=006699 style=&quot;color:white&quot;
!width=45%|Seleición
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Puntos&quot;|Pts.
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Partíos xugaos&quot;|PX
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Partíos ganaos&quot;|PG
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Partíos empataos&quot;|PE
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Partíos perdíos&quot;|PP
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Goles a favor&quot;|GF
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Goles en contra&quot;|GC
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Diferencia de goles&quot;|Dif
|- align=center bgcolor=ccffcc
|align=left|'''{{self-e|ARX}}'''
|'''9'''||3||3||0||0||10||1||9
|- align=center bgcolor=ccffcc
|align=left|'''{{self-e|CHI}}'''
|'''6'''||3||2||0||1||7||5||2
|- align=center
|align=left|{{self-e|PAN}}
|'''3'''||3||1||0||2||4||10||–6
|- align=center
|align=left|{{self-e|BOL}}
|'''0'''||3||0||0||3||2||7||–5
|}
&lt;br /&gt;
{{Partíu
| llocal = {{self-d|PAN}}
| resultáu = 2:1''' (1:0)
| visita = {{self-e|BOL}}
| fecha = [[6 de xunu]] de [[2016]], 19:00 ([[UTC-4]])
| estadiu = [[Estadiu Citrus Bowl]]
| ciudá = [[Orlando (Florida)|Orlando]]
| asistencia = 13&amp;nbsp;466
| árbitru = {{bandera|Costa Rica}} [[Ricardo Montero (árbitru)|Ricardo Montero]] ([[Costa Rica]])
| golesllocal = [[Blas Pérez|Pérez]] {{gol|11}} {{gol|87}}
| golesvisita = {{gol|54}} [[Juan Carlos Arce (futbolista)|Arce]]
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260271&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}
{{Partíu
| llocal = {{self-d|ARG}}
| resultáu = 2:1''' (0:0)
| visita = {{self-e|CHI}}
| fecha = [[6 de xunu]] de [[2016]], 19:00 ([[UTC-7]])
| estadiu = [[Levi's Stadium]]
| ciudá = [[Santa Clara (California)|Santa Clara]]
| asistencia = 69&amp;nbsp;451
| árbitru = {{bandera|Uruguái}} [[Daniel Fedorczuk]] ([[Uruguái]])
| golesllocal = [[Ángel Di María|Di María]] {{gol|51}}&lt;br /&gt;[[Éver Banega|Banega]] {{gol|59}}
| golesvisita = {{gol|90+3}} [[José Pedro Fuenzalida|Fuenzalida]]
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260270&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}
&lt;br /&gt;
{{Partíu
| llocal = {{self-d|CHI}}
| resultáu = 2:1''' (0:0)
| visita = {{self-e|BOL}}
| fecha = [[10 de xunu]] de [[2016]], 19:00 ([[UTC-4]])
| estadiu = [[Gillette Stadium]]
| ciudá = [[Foxborough]]
| asistencia = 19&amp;nbsp;392
| árbitru = {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Jair Marrufo]] ([[Estaos Xuníos]])
| golesllocal = [[Arturo Vidal|Vidal]] {{gol|46}} {{gol|90+10|pen.}}
| golesvisita = {{gol|60}} [[Jhasmani Campos|Campos]]
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260279&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}
{{Partíu
| llocal = {{self-d|ARG}}
| resultáu = 5:0''' (1:0)
| visita = {{self-e|PAN}}
| fecha = [[10 de xunu]] de [[2016]], 20:30 ([[UTC-5]])
| estadiu = [[Soldier Field]]
| ciudá = [[Chicago]]
| asistencia = 53 885
| árbitru = {{bandera|El Salvador}} [[Joel Aguilar]] ([[El Salvador]])
| golesllocal = [[Nicolás Otamendi|Otamendi]] {{gol|7}}&lt;br /&gt;[[Lionel Messi|Messi]] {{gol|68}} {{gol|77}} {{gol|86}}&lt;br /&gt;[[Sergio Agüero|Agüero]] {{gol|89}}
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260278&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}
&lt;br /&gt;
{{Partíu
| llocal = {{self-d|CHI}}
| resultáu = 4:2''' (2:1)
| visita = {{self-e|PAN}}
| fecha = [[14 de xunu]] de [[2016]], 20:00 ([[UTC-4]])
| estadiu = [[Lincoln Financial Field]]
| ciudá = [[Filadelfia]]
| asistencia = 27&amp;nbsp;260
| árbitru = {{bandera|Ecuador}} [[Roddy Zambrano]] ([[Ecuador]])
| golesllocal = [[Eduardo Vargas|Vargas]] {{gol|14}} {{gol|42}}&lt;br /&gt;[[Alexis Sánchez|Sánchez]] {{gol|49}} {{gol|88}}
| golesvisita = {{gol|4}} [[Miguel Camargo|Camargo]]&lt;br /&gt;{{gol|74}} [[Abdiel Arroyo|Arroyo]]
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260286&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}
{{Partíu
| llocal = {{self-d|ARG}}
| resultáu = 3:0''' (3:0)
| visita = {{self-e|BOL}}
| fecha = [[14 de xunu]] de [[2016]], 19:15 ([[UTC-7]])
| estadiu = [[CenturyLink Field]]
| ciudá = [[Seattle]]
| asistencia = 45&amp;nbsp;753
| árbitru = {{bandera|Perú}} [[Víctor Hugo Carrillo]] ([[Perú]])
| golesllocal = [[Erik Lamela|Lamela]] {{gol|12}}&lt;br /&gt;[[Ezequiel Lavezzi|Lavezzi]] {{gol|14}}&lt;br /&gt;[[Víctor Cuesta|Cuesta]] {{gol|31}}
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260287&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}

== Fase d'eliminación ==
{{Copa de 8
|3u=sí
&lt;!--Info|Equipu 1|Resultáu 1|Equipu 2|Resultáu 2 --&gt;
&lt;!--Cuartos de final--&gt;
|[[Seattle]] - 16 de xunu|'''{{self-e|USA}}'''|'''2'''|{{self-e|ECU}}|1
|[[Foxborough]] - 18 de xunu|'''{{self-e|ARX}}'''|'''4'''|{{self-e|VEN}}|1
|[[East Rutherford]] - 17 de xunu|{{self-e|PER}}|0 {{Small|(2)}}|'''{{self-e|COL}}'''|'''0 {{Small|(4)}}'''
|[[Santa Clara (California)|Santa Clara]] - 18 de xunu|{{self-e|MEX}}|0|'''{{self-e|CHI}}'''|'''7'''
 &lt;!--Semifinales--&gt;
|[[Houston]] - 21 de xunu|{{self-e|USA}}|0|'''{{self-e|ARX}}'''|'''4'''
|[[Chicago]] - 22 de xunu|{{self-e|COL}}|0|'''{{self-e|CHI}}'''|'''2'''
 &lt;!--Final--&gt;
|[[East Rutherford]] - 26 de xunu|{{self-e|ARX}}|0 {{Small|(2)}}|'''{{self-e|CHI}}'''|'''0 {{Small|(4)'''}}
 &lt;!--Tercer llugar--&gt;
|[[Glendale (Arizona)|Glendale]] - 25 de xunu|{{self-e|USA}}|0|'''{{self-e|COL}}'''|'''1'''
}}

=== Cuartos de final ===
{{AP|Cuartos de final de la Copa América Centenariu|l1=Cuartos de final de la Copa América Centenariu}}
{{Partíu
| llocal = {{self-d|USA}}
| resultáu = 2:1''' (1:0)
| visita = {{self-e|ECU}}
| fecha = [[16 de xunu]] de [[2016]], 18:30 (UTC-7)
| estadiu = [[CenturyLink Field]]
| ciudá = [[Seattle]]
| asistencia = 47&amp;nbsp;322
| refe = {{bandera|Colombia}} [[Wilmar Roldán]] ([[Colombia]])
| golesllocal = [[Clint Dempsey|Dempsey]] {{gol|21}}&lt;br /&gt;[[Gyasi Zardes|Zardes]] {{gol|64}}
| golesvisita = {{gol|73}} [[Michael Arroyo|Arroyo]]
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260288&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}
{{Partíu
| llocal = {{self-d|PER}}
| resultáu = 0:0
| visita = {{self-e|COL}}
| fecha = [[17 de xunu]] de [[2016]], 20:00 (UTC-4)
| estadiu = [[MetLife Stadium]]
| ciudá = [[East Rutherford]]
| asistencia = 79&amp;nbsp;194
| refe = {{bandera|Arxentina}} [[Patriciu Loustau]] ([[Arxentina]])
| resultáu penaltis = 2:4
| penaltis1 = [[Raul Ruidíaz|Ruidíaz]] {{pengol}}&lt;br /&gt;[[Renato Tapia|Tapia]] {{pengol}}&lt;br /&gt;[[Miguel Trauco|Trauco]] {{penfallo}}&lt;br /&gt;[[Christian Cueva|Cueva]] {{penfallo}}
| penaltis2 = {{pengol}} [[James Rodríguez|Rodríguez]]&lt;br /&gt;{{pengol}} [[Juan Cuadrado|Cuadrado]]&lt;br /&gt;{{pengol}} [[Dayro Moreno|Moreno]]&lt;br /&gt;{{pengol}} [[Sebastián Pérez|Pérez]]
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260290&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}
{{Partíu
| llocal = {{self-d|ARG}}
| resultáu = 4:1''' (2:0)
| visita = {{self-e|VEN}}
| fecha = [[18 de xunu]] de [[2016]], 19:00 (UTC-4)
| estadiu = [[Gillette Stadium]]
| ciudá = [[Foxborough]]
| asistencia = 59&amp;nbsp;183
| refe = {{bandera|Méxicu}} [[Roberto García Orozco|Roberto García]] ([[Méxicu]])
| golesllocal = [[Gonzalo Higuaín|Higuaín]] {{gol|7}} {{gol|27}}&lt;br /&gt;[[Lionel Messi|Messi]] {{gol|59}}&lt;br /&gt;[[Erik Lamela|Lamela]] {{gol|70}}
| golesvisita = {{gol|69}} [[Salomón Rondón|Rondón]]
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260289&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}
{{Partíu
| llocal = {{self-d|MEX}}
| resultáu = 0:7''' (0:2)
| visita = {{self-e|CHI}}
| fecha = [[18 de xunu]] de [[2016]], 19:00 (UTC-7)
| estadiu = [[Levi's Stadium]]
| ciudá = [[Santa Clara (California)|Santa Clara]]
| asistencia = 70&amp;nbsp;547
| refe = {{bandera|Brasil}} [[Héber Lopes]] ([[Brasil]])
| golesvisita = {{gol|15}} {{gol|87}} [[Edson Puch|Puch]]&lt;br /&gt;{{gol|43}} {{gol|52}} {{gol|57}} {{gol|73}} [[Eduardo Vargas|Vargas]]&lt;br /&gt;{{gol|48}} [[Alexis Sánchez|A. Sánchez]]
| sucesu = Meyor resultancia de {{self|Chile}}.
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260291&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}

=== Semifinales ===
{{AP|Semifinales de la Copa América Centenariu|l1=Semifinales de la Copa América Centenariu}}
{{Partíu
| llocal = {{self-d|USA}}
| resultáu = 0:4''' (0:2)
| visita = {{self-e|ARX}}
| fecha = [[21 de xunu]] de [[2016]], 20:00 (UTC-5)
| estadiu = [[Estadiu NRG]]
| ciudá = [[Houston]]
| asistencia = 70&amp;nbsp;858
| refe = {{bandera|Paraguái}} [[Enrique Cáceres Villafañe|Enrique Cáceres]] ([[Paraguái]])
| golesvisita = {{gol|3}} [[Ezequiel Lavezzi|Lavezzi]]&lt;br /&gt;{{gol|31}} [[Lionel Messi|Messi]]&lt;br /&gt;{{gol|49}} {{gol|85}} [[Gonzalo Higuaín|Higuaín]]
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260292&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}
{{Partíu
| llocal = {{self-d|COL}}
| resultáu = 0:2''' (0:2)
| visita = {{self-e|CHI}}
| fecha = [[22 de xunu]] de [[2016]], 19:00 (UTC-5)
| estadiu = [[Soldier Field]]
| ciudá = [[Chicago]]
| asistencia = 55&amp;nbsp;423
| refe = {{bandera|El Salvador}} [[Joel Aguilar]] ([[El Salvador]])
| golesvisita = {{gol|6}} [[Charles Aránguiz|Aránguiz]]&lt;br /&gt;{{gol|10}} [[José Pedro Fuenzalida|Fuenzalida]]
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260293&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
| sucesu = L'entamu del segundu tiempu retrasóse dos hores por cuenta d'una [[nube eléctrica]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Partíu Chile y Colombia temporalmente suspendíu por nube, 'La Colorada' gana 2-0 |url=http://www.univision.com/deportes/futbol/copa-america-centenario-2016/partíu-chile-y-colombia-temporalmente-suspendíu-por nube-la-colorada-gana-2-0 |fechaaccesu=22 de xunu de 2016|axencia=Univision |fecha=22 de xunu de 2016}}&lt;/ref&gt;
}}

=== Partíu pol 3u puestu ===
{{AP|Semifinales de la Copa América Centenariu 2016#Definición del tercer puestu|l1=Definición del tercer puestu de la Copa América Centenariu}}
{{Partíu
| llocal = {{self-d|USA}}
| resultáu = 0:1''' (0:1)
| visita = {{self-e|COL}}
| fecha = [[25 de xunu]] de [[2016]], 17:00 (UTC-7)
| estadiu = [[Estadiu de la Universidá de Phoenix|Estadiu Universidad Phoenix]]
| ciudá = [[Glendale (Arizona)|Glendale]]
| asistencia = 51&amp;nbsp;359
| refe = {{bandera|Uruguái}} [[Daniel Fedorczuk]] ([[Uruguái]])
| golesvisita = {{gol|30}} [[Carlos Bacca|Bacca]]
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260294&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}

=== Final ===
{{AP|Final de la Copa América Centenariu|l1=Final de la Copa América Centenariu}}
{{Partíu
| llocal = {{self-d|ARG}}
| resultáu = 0:0''' &lt;small&gt;([[tiempu suplementariu|t.s.]])&lt;/small&gt;
| visita = {{self-e|CHI}}
| fecha = [[26 de xunu]] de [[2016]], 20:00 (UTC-4)
| estadiu = [[MetLife Stadium]]
| ciudá = [[East Rutherford]]
| asistencia = 82&amp;nbsp;026
| refe = {{bandera|Brasil}} [[Héber Lopes]] ([[Brasil]])
| penaltis1 = [[Lionel Messi|Messi]] {{penfallo}}&lt;br /&gt;[[Javier Mascherano|Mascherano]] {{pengol}}&lt;br /&gt;[[Sergio Agüero|Agüero]] {{pengol}}&lt;br /&gt;[[Lucas Biglia|Biglia]] {{penfallo}}
| penaltis2 = {{penfallo}} [[Arturo Vidal|Vidal]]&lt;br /&gt;{{pengol}} [[Nicolás Castillo|Castillo]]&lt;br /&gt;{{pengol}} [[Charles Aránguiz|Aránguiz]]&lt;br /&gt;{{pengol}} [[Jean Beausejour|Beausejour]]&lt;br /&gt;{{pengol}} [[Francisco Silva Gajardo|Silva]]
| resultáu penaltis = 2:4
| reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260295&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
}}
&lt;br /&gt;
{|cellspacing=0 width=100%
|-
|align=center|
|-
|align=center|{{bandera|CHI|tamañu=60px}}
|-
|align=center|'''Campeón&lt;br /&gt;{{self|Chile}}'''
|-
|align=center|'''2ᵘ títulu'''
|}

== Estadístiques ==

=== Clasificación xeneral ===
[[Ficheru:Copa America Centenario Map.svg|thumb|340px|Países participantes según la fase alcanzada nel tornéu.{{Columnes}}{{lleenda|#2B42A3|Campeón}}{{Lleenda|#34C0BE|Subcampeón}}
{{Nueva columna}}{{Lleenda|#269C5A|Tercer llugar}}{{Lleenda|#81C846|Cuartu llugar}}
{{Nueva columna}}{{Lleenda|#e4e454|Cuartos de final}}{{Lleenda|#B94954|Fase de grupos}}{{Final columnes}}]]
Les tables de rendimientu nun reflexen la clasificación final de los equipos, sinón qu'amuesen el rendimientu de los mesmos atendiendo a la ronda final alcanzada.
Si na segunda fase dalgún partíu definir por aciu tiros de penalti, la resultancia final del xuegu considérase empate.
El rendimientu correspuende a la proporción de puntos llograos sobre'l total de puntos apostaos.
{|align=center cellpadding=3 cellspacing=0 style=&quot;background: #F9F9F9; border:1px #AAA solid; border-collapse:collapse; font-size:95%&quot; width=55%
|- bgcolor=006699 style=&quot;color:white&quot;
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Posición&quot;|Pos.
!width=45%|Seleición
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Grupu&quot;|Gr.
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Puntos&quot;|Pts.
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Partíos xugaos&quot;|PX
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Partíos ganaos&quot;|PG
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Partíos empataos&quot;|PE
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Partíos perdíos&quot;|PP
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Goles a favor&quot;|GF
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Goles en contra&quot;|GC
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Diferencia de goles&quot;|Dif
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Rendimientu&quot;|Rend.
|- align=center
|'''1||align=left|{{self-e|CHI}}
|'''D||'''13'''||6||4||1||1||16||5||11||76,2%
|- align=center style=&quot;background:#D0e7FF
|'''2||align=left|{{self-e|ARX}}
|'''D||'''16'''||6||5||1||0||18||2||16||90,5%
|- align=center style=&quot;border-top:1px solid #000000;&quot;
|'''3||align=left|{{self-e|COL}}
|'''A||'''10'''||6||3||1||2||7||6||1||{{#expr:1000/18 round 1}}%
|- align=center style=&quot;background:#D0e7FF
|'''4||align=left|{{self-e|USA}}
|'''A||'''9'''||6||3||0||3||7||8||–1||{{#expr:900/18 round 1}}%
|- align=center style=&quot;border-top:1px solid #000000;&quot;
|'''5||align=left|{{self-e|PER}}
|'''B||'''8'''||4||2||2||0||4||2||2||{{#expr:800/12 round 1}}%
|- align=center style=&quot;background:#D0e7FF
|'''6||align=left|{{self-e|VEN}}
|'''C||'''7'''||4||2||1||1||4||5||–1||{{#expr:700/12 round 1}}%
|- align=center
|'''7||align=left|{{self-e|MEX}}
|'''C||'''7'''||4||2||1||1||6||9||–3||{{#expr:700/12 round 1}}%
|- align=center style=&quot;background:#D0e7FF
|'''8||align=left|{{self-e|ECU}}
|'''B||'''5'''||4||1||2||1||7||4||3||{{#expr:500/12 round 1}}%
|- align=center style=&quot;border-top:1px solid #000000;&quot;
|'''9||align=left|{{self-e|BRA}}
|'''B||'''4'''||3||1||1||1||7||2||5||{{#expr:400/9 round 1}}%
|- align=center style=&quot;background:#D0e7FF
|'''10||align=left|{{self-e|CRC}}
|'''A||'''4'''||3||1||1||1||3||6||–3||{{#expr:400/9 round 1}}%
|- align=center
|'''11||align=left|{{self-e|URU}}
|'''C||'''3'''||3||1||0||2||4||4||0||{{#expr:300/9 round 1}}%
|- align=center style=&quot;background:#D0e7FF
|'''12||align=left|{{self-e|PAN}}
|'''D||'''3'''||3||1||0||2||4||10||–6||{{#expr:300/9 round 1}}%
|- align=center
|'''13||align=left|{{self-e|PAR}}
|'''A||'''1'''||3||0||1||2||1||3||–2||{{#expr:100/9 round 1}}%
|- align=center style=&quot;background:#D0e7FF
|'''14||align=left|{{self-e|BOL}}
|'''D||'''0'''||3||0||0||3||2||7||–5||{{#expr:000/9 round 1}}%
|- align=center
|'''15||align=left|{{self-e|JAM}}
|'''C||'''0'''||3||0||0||3||0||6||–6||{{#expr:000/9 round 1}}%
|- align=center style=&quot;background:#D0e7FF
|'''16||align=left|{{self-e|HAI}}
|'''B||'''0'''||3||0||0||3||1||12||–11||{{#expr:000/9 round 1}}%
|}
&lt;center&gt;&lt;small&gt;Fuentes: [https://www.marca.com/deporte/futbol/copa-america/resultados/ Marca.com]. [http://www.goal.com/es-co/news/7461/copa-am%C3%A9rica?ICID=OP_TN_3_1_7 Goal Colombia]. [https://web.archive.org/web/20160609064912/http://tn.com.ar/ca2016 tn.com.ar]. [http://www.ole.com.ar/copa-america-centenario-2016/ ole.com.ar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211204120737/http://www.ole.com.ar/copa-america-centenario-2016/ |date=2021-12-04 }}. [http://www.lanacion.com.ar/copa-america-2016-t54643 lanacion.com.ar]. resultaos n'as.com ( {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181126081938/https://www.lanacion.com.ar/copa-america-2016-t54643 |date=2018-11-26 }} {{Enllaz rotu|1=grupu B |2=http://resultados.as.com/resultados/futbol/copa_america/2016/calendario/grupo_b |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{Enllaz rotu|1=grupu C |2=http://resultados.as.com/resultados/futbol/copa_america/2016/calendario/grupo_c |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{Enllaz rotu|1=grupu D |2=http://resultados.as.com/resultados/futbol/copa_america/2016/calendario/grupo_d |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}) &lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

=== Goliadores ===
{|align=center cellpadding=3 cellspacing=0 style=&quot;background: #F9F9F9; border:1px #AAA solid; border-collapse:collapse; font-size:95%&quot; width=45%
|- align=center bgcolor=006699 style=&quot;color:white&quot;
!width=30%|Xugador
!width=30%|Seleición
!width=10%|[[Ficheru:Soccerball shade.svg|15px|Goles]]
!width=10% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Partíos xugaos&quot;|Partíos
|-style=&quot;background:#D0e7FF
!align=left|[[Eduardo Vargas]]
!align=left|{{self-e|CHI}}
!align=center|6
!align=center|6
|-style=&quot;background:#EBF5FF
!align=left|[[Lionel Messi]]
!align=left|{{self-e|ARX}}
!align=center|5
!align=center|5
|-
!align=left|[[Gonzalo Higuaín]]
!align=left|{{self-e|ARX}}
!align=center|4
!align=center|6
|-
!align=left|[[Philippe Coutinho]]
!align=left|{{self-e|BRA}}
!align=center|3
!align=center|3
|-
!align=left|[[Alexis Sánchez]]
!align=left|{{self-e|CHI}}
!align=center|3
!align=center|6
|-
!align=left|[[Clint Dempsey]]
!align=left|{{self-e|USA}}
!align=center|3
!align=center|6
|}
&lt;center&gt;
{|class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot; style=&quot;font-size:95%; text-align: center; width: 55%;&quot;
|- align=center bgcolor=FFFFFF style=&quot;color:black;&quot;
!colspan=&quot;5&quot; style=&quot;with: 100%;&quot; align=center | Llista completa
|-align=center bgcolor=#CCDDCC style=&quot;color:black;&quot;
!width=30%| Xugador
!width=30%| Seleición
!width=20%| Goles
!width=10%| PX
|-
!align=left|[[Blas Pérez]]
!align=left|{{self-e|PAN}}
!align=center|2
!align=center|2
|-
!align=left|[[Renato Augusto]]
!align=left|{{self-e|BRA}}
!align=center|2
!align=center|3
|-
!align=left|[[José Pedro Fuenzalida]]
!align=left|{{self-e|CHI}}
!align=center|2
!align=center|4
|-
!align=left|[[Edson Puch]]
!align=left|{{self-e|CHI}}
!align=center|2
!align=center|4
|-
!align=left|[[Enner Valencia]]
!align=left|{{self-e|ECU}}
!align=center|2
!align=center|4
|-
!align=left|[[Salomón Rondón]]
!align=left|{{self-e|VEN}}
!align=center|2
!align=center|4
|-
!align=left|[[Erik Lamela]]
!align=left|{{self-e|ARX}}
!align=center|2
!align=center|5
|-
!align=left|[[Ezequiel Lavezzi]]
!align=left|{{self-e|ARX}}
!align=center|2
!align=center|5
|-
!align=left|[[Carlos Bacca]]
!align=left|{{self-e|COL}}
!align=center|2
!align=center|5
|-
!align=left|[[Arturo Vidal]]
!align=left|{{self-e|CHI}}
!align=center|2
!align=center|5
|-
!align=left|[[James Rodríguez]]
!align=left|{{self-e|COL}}
!align=center|2
!align=center|6
|-
!align=left|[[Michael Arroyo]]
!align=left|{{self-e|ECU}}
!align=center|1
!align=center|1
|-
!align=left|[[José Manuel Velázquez]]
!align=left|{{self-e|VEN}}
!align=center|1
!align=center|1
|-
!align=left|[[Víctor Cuesta]]
!align=left|{{self-e|ARX}}
!align=center|1
!align=center|2
|-
!align=left|[[Lucas Lima]]
!align=left|{{self-e|BRA}}
!align=center|1
!align=center|2
|-
!align=left|[[Jhasmany Campos]]
!align=left|{{self-e|BOL}}
!align=center|1
!align=center|2
|-
!align=left|[[Juan Carlos Arce (futbolista)|Juan Carlos Arce]]
!align=left|{{self-e|BOL}}
!align=center|1
!align=center|2
|-
!align=left|[[Rafael Márquez]]
!align=left|{{self-e|MEX}}
!align=center|1
!align=center|2
|-
!align=left|[[Mathías Corujo]]
!align=left|{{self-e|URU}}
!align=center|1
!align=center|2
|-
!align=left|[[Abel Hernández (futbolista)|Abel Hernández]]
!align=left|{{self-e|URU}}
!align=center|1
!align=center|2
|-
!align=left|[[Ángel Di María]]
!align=left|{{self-e|ARX}}
!align=center|1
!align=center|3
|-
!align=left|[[Gabriel Barbosa]]
!align=left|{{self-e|BRA}}
!align=center|1
!align=center|3
|-
!align=left|[[Johan Venegas]]
!align=left|{{self-e|CRC}}
!align=center|1
!align=center|3
|-
!align=left|[[Celso Borges]]
!align=left|{{self-e|CRC}}
!align=center|1
!align=center|3
|-
!align=left|[[Miller Bolaños]]
!align=left|{{self-e|ECU}}
!align=center|1
!align=center|3
|-
!align=left|[[James Marcelin]]
!align=left|{{self-e|Haití}}
!align=center|1
!align=center|3
|-
!align=left|[[Héctor Herrera]]
!align=left|{{self-e|MEX}}
!align=center|1
!align=center|3
|-
!align=left|[[Oribe Peralta]]
!align=left|{{self-e|MEX}}
!align=center|1
!align=center|3
|-
!align=left|[[Abdiel Arroyo]]
!align=left|{{self-e|PAN}}
!align=center|1
!align=center|3
|-
!align=left|[[Miguel Camargo]]
!align=left|{{self-e|PAN}}
!align=center|1
!align=center|3
|-
!align=left|[[Víctor Ayala Núñez|Víctor Ayala]]
!align=left|{{self-e|PAR}}
!align=center|1
!align=center|3
|-
!align=left|[[Raúl Ruidíaz]]
!align=left|{{self-e|PER}}
!align=center|1
!align=center|3
|-
!align=left|[[Diego Godín]]
!align=left|{{self-e|URU}}
!align=center|1
!align=center|3
|-
!align=left|[[Sergio Agüero]]
!align=left|{{self-e|ARX}}
!align=center|1
!align=center|4
|-
!align=left|[[Frank Fabra]]
!align=left|{{self-e|COL}}
!align=center|1
!align=center|4
|-
!align=left|[[Marlos Moreno]]
!align=left|{{self-e|COL}}
!align=center|1
!align=center|4
|-
!align=left|[[Antonio Valencia]]
!align=left|{{self-e|ECU}}
!align=center|1
!align=center|4
|-
!align=left|[[Jaime Ayoví]]
!align=left|{{self-e|ECU}}
!align=center|1
!align=center|4
|-
!align=left|[[Cristian Noboa]]
!align=left|{{self-e|ECU}}
!align=center|1
!align=center|4
|-
!align=left|[[Javier Hernández Balcázar|Javier Hernández]]
!align=left|{{self-e|MEX}}
!align=center|1
!align=center|4
|-
!align=left|[[Jesús Manuel Corona|Jesús Corona]]
!align=left|{{self-e|MEX}}
!align=center|1
!align=center|4
|-
!align=left|[[Paolo Guerrero]]
!align=left|{{self-e|PER}}
!align=center|1
!align=center|4
|-
!align=left|[[Christian Cueva]]
!align=left|{{self-e|PER}}
!align=center|1
!align=center|4
|-
!align=left|[[Edison Flores]]
!align=left|{{self-e|PER}}
!align=center|1
!align=center|4
|-
!align=left|[[Josef Martínez]]
!align=left|{{self-e|VEN}}
!align=center|1
!align=center|4
|-
!align=left|[[Cristian Zapata]]
!align=left|{{self-e|COL}}
!align=center|1
!align=center|5
|-
!align=left|[[Graham Zusi]]
!align=left|{{self-e|USA}}
!align=center|1
!align=center|5
|-
!align=left|[[Jermaine Jones]]
!align=left|{{self-e|USA}}
!align=center|1
!align=center|5
|-
!align=left|[[Bobby Wood]]
!align=left|{{self-e|USA}}
!align=center|1
!align=center|5
|-
!align=left|[[Charles Aránguiz]]
!align=left|{{self-e|CHI}}
!align=center|1
!align=center|5
|-
!align=left|[[Éver Banega]]
!align=left|{{self-e|ARX}}
!align=center|1
!align=center|6
|-
!align=left|[[Nicolás Otamendi]]
!align=left|{{self-e|ARX}}
!align=center|1
!align=center|6
|-
!align=left|[[Gyasi Zardes]]
!align=left|{{self-e|USA}}
!align=center|1
!align=center|6
|}&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;&lt;small&gt;Fonte: [http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/index.html?channel=deportes.futbol.copaamerica.statsCenterPerPlayer&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica Páxina oficial].&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

==== Autogoles ====
{|align=center cellpadding=3 cellspacing=0 style=&quot;background: #F9F9F9; border:1px #AAA solid; border-collapse:collapse; font-size:95%&quot; width=65%
|- bgcolor=006699 style=&quot;color:white&quot;
!width=15%|Fecha
!width=20%|Xugador
!width=20%|Seleición
!width=15% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Rival al qu'anotó en mesma puerta&quot;|Rival
!width=10%|{{gol}}&lt;span style=&quot;position:relative; left:-5px&quot;&gt;[[Ficheru:Autogol.svg|10px|Autogol]]
!width=10% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Partíos Xugaos&quot;|Partíos
|-
!align=left|5 de xunu
!align=left|[[Álvaro Pereira]]
!align=left|{{self-e|URU}}
!align=left|{{self-e|MEX}}
!align=center|1&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://elcomercio.pe/deporte-total/copa-america-centenario-2016/mexico-púnxose-alantre-contra-uruguay-autogol-pereira-video-noticia-1907013 |títulu=Méxicu púnxose alantre contra Uruguái con autogol de Pereira [VIDEO] |fechaaccesu=8 de setiembre de 2016 |fecha={{fecha|5|6|2016|enllaz=non}}}}&lt;/ref&gt;
!align=center|3
|-style=&quot;background:#D0e7FF&quot;
!align=left|11 de xunu
!align=left|[[Frank Fabra]]
!align=left|{{self-e|COL}}
!align=left|{{self-e|CRC}}
!align=center|1&lt;ref&gt;[http://misionesonline.net/2016/06/12/copa-america-2016-con-un-gol-en-contra-colombia-perdio-con Costa rica-y-baxu-al segundu puestu-del grupu-a/ Copa América 2016: Con un gol en contra, Colombia perdió con Costa Rica y baxó al segundu puestu del Grupu A]&lt;/ref&gt;
!align=center|1
|-
!align=left|14 de xunu
!align=left|[[Je-Vaughn Watson]]
!align=left|{{self-e|JAM}}
!align=left|{{self-e|URU}}
!align=center|1&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://depor.com/futbol-internacional/uruguay-vs-jamaica-autogol-mano-watson-copa-america-1073607 |títulu=Uruguái vs. Xamaica: el autogol cola mano de Watson por Copa América |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160615112823/http://depor.com/futbol-internacional/uruguay-vs-jamaica-autogol-mano-watson-copa-america-1073607 |fechaarchivu=2016-06-15 }}&lt;/ref&gt;
!align=center|3
|}

==== Anotaciones destacaes ====
{|align=center cellpadding=3 cellspacing=0 style=&quot;background: #F9F9F9; border:1px #AAA solid; border-collapse:collapse; font-size:95%&quot; width=65%
|- align=center bgcolor=006699 style=&quot;color:white&quot;
!width=15%|Fecha
!width=20%|Xugador
!width=15%|Seleición
!width=20%|Goles
!width=15%|Rival
!width=10%|Resultáu
|-
!align=left|8 de xunu
!align=left|[[Philippe Coutinho]]
!align=left|{{self-e|BRA}}
!align=center|[[Ficheru:Soccer ball.svg|15px|13']] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px|28']] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px|90']]&lt;ref&gt;[http://www.univision.com/deportes/futbol/copa-america-centenario-2016/brasil-desatápase-goliando-7-1-a-haiti-con-hat-trick-de-coutinho Brasil desatápase goliando 7-1 a Haití con 'hat-trick' de Coutinho]&lt;/ref&gt;
!align=left|{{self-e|HAI}}
!align=center|7:1&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/index.html?channel=deportes.futbol.copaamerica.260274&amp;lang=es_EL títulu=Reporte del partíu Brasil vs Haití |sitiuweb=http://www.conmebol.com |fecha=8 de xunu de 2016 |fechaaccesu=10 de xunu de 2016 |obra=Copa América Centenariu 2016 |editorial=CONMEBOL |ubicación=Suramérica}}&lt;/ref&gt;
|-style=&quot;background:#D0e7FF&quot;
!align=left|10 de xunu
!align=left|[[Lionel Messi]]
!align=left|{{self-e|ARX}}
!align=center|[[Ficheru:Soccer ball.svg|15px|68']] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px|77']] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px|86']]&lt;ref&gt;[http://www.univision.com/deportes/futbol/copa-america-centenario-2016/messi-presentar con-hat-trick-y-argentina-golea-a-panama Messi presentar con 'hat trick' y Arxentina golia a Panamá]&lt;/ref&gt;
!align=left|{{self-e|PAN}}
!align=center|5:0&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/index.html?channel=deportes.futbol.copaamerica.260278&amp;lang=es_EL títulu=Reporte del partíu Arxentina vs Panamá |sitiuweb=http://www.conmebol.com |fecha=10 de xunu de 2016 |fechaaccesu=11 de xunu de 2016 |obra=Copa América Centenariu 2016 |editorial=CONMEBOL |ubicación=Suramérica}}&lt;/ref&gt;
|-
!align=left|18 de xunu
!align=left|[[Eduardo Vargas]]
!align=left|{{self-e|CHI}}
!align=center|[[Ficheru:Soccer ball.svg|15px|43']] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px|52']] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px|57']] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px|73']]&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Metiólu 4 goles a Méxicu, y dedicar a la so madre enferma |url=http://tiempo.com.mx/noticia/39356--y_metio_4_goles_a_mexico_y_se/1 |fechaaccesu=19 de xunu de 2016 |editorial=Tiempu Dixital |fecha=19 de xunu de 2016}}&lt;/ref&gt;
!align=left|{{self-e|MEX}}
!align=center|7:0&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Chile apolmona 7-0 a Méxicu con cuatro goles de Vargas |url=https://www.elmundo.es/deportes/2016/06/19/57661a0a22601d4d158b4586.html |fechaaccesu=19 de xunu de 2016 |editorial=El Mundo |fecha=19 de xunu de 2016}}&lt;/ref&gt;
|}

=== Asistentes ===
{|align=center cellpadding=3 cellspacing=0 style=&quot;background: #F9F9F9; border:1px #AAA solid; border-collapse:collapse; font-size:95%&quot; width=55%
|- align=center bgcolor=006699 style=&quot;color:white&quot;
!width=30%|Xugador
!width=30%|Seleición
!width=20%|[[Ficheru:Free kick.svg|15px|Asistencies]]
!width=10% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Partíos xugaos&quot;|PX
|-style=&quot;background:#D0e7FF
!align=left|[[Lionel Messi]]
!align=left|{{self-e|ARX}}
!align=center|4
!align=center|5
|-style=&quot;background:#EBF5FF
!align=left|[[Clint Dempsey]]
!align=left|{{self-e|USA}}
!align=center|3
!align=center|6
|-
!align=left|[[Ángel Di María]]
!align=left|{{self-e|ARX}}
!align=center|2
!align=center|3
|-
!align=left|[[Raúl Jiménez]]
!align=left|{{self-e|MEX}}
!align=center|2
!align=center|3
|-
!align=left|[[Dani Alves]]
!align=left|{{self-e|BRA}}
!align=center|2
!align=center|3
|-
!align=left|[[Paolo Guerrero]]
!align=left|{{self-e|PER}}
!align=center|2
!align=center|4
|-
!align=left|[[Jefferson Montero]]
!align=left|{{self-e|ECU}}
!align=center|2
!align=center|4
|-
!align=left|[[Alejandro Guerra]]
!align=left|{{self-e|VEN}}
!align=center|2
!align=center|4
|-
!align=left|[[Enner Valencia]]
!align=left|{{self-e|ECU}}
!align=center|2
!align=center|4
|-
!align=left|[[Ezequiel Lavezzi]]
!align=left|{{self-e|ARX}}
!align=center|2
!align=center|5
|-
!align=left|[[Marcos Rojo]]
!align=left|{{self-e|ARX}}
!align=center|2
!align=center|5
|-
!align=left|[[Arturo Vidal]]
!align=left|{{self-e|CHI}}
!align=center|2
!align=center|5
|-
!align=left|[[Edwin Cardona]]
!align=left|{{self-e|COL}}
!align=center|2
!align=center|6
|-
!align=left|[[Alexis Sánchez]]
!align=left|{{self-e|CHI}}
!align=center|2
!align=center|6
|}
&lt;center&gt;
{|class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot; style=&quot;font-size:95%; text-align: center; width: 55%;&quot;
|- align=center bgcolor=FFFFFF style=&quot;color:black;&quot;
!colspan=&quot;5&quot; style=&quot;with: 100%;&quot; align=center | Llista completa
|-align=center bgcolor=#CCDDCC style=&quot;color:black;&quot;
!width=30%| Xugador
!width=30%| Seleición
!width=20%| Asistencies
!width=10%| PX
|-
!align=left|[[Jonas Gonçalves Oliveira|Jonas Oliveira]]
!align=left|{{self-e|BRA}}
!align=center|1
!align=center|2
|-
!align=left|[[Mauricio Pinilla]]
!align=left|{{self-e|CHI}}
!align=center|1
!align=center|2
|-
!align=left|[[Héctor Herrera]]
!align=left|{{self-e|MEX}}
!align=center|1
!align=center|3
|-
!align=left|[[Carlos Andrés Sánchez|Carlos Sánchez]]
!align=left|{{self-e|URU}}
!align=center|1
!align=center|3
|-
!align=left|[[Elias Mendes Trindade|Elias Mendes]]
!align=left|{{self-e|BRA}}
!align=center|1
!align=center|3
|-
!align=left|[[Ricardo Buitrago]]
!align=left|{{self-e|PAN}}
!align=center|1
!align=center|3
|-
!align=left|[[Alberto Quintero Medina|Alberto Quintero]]
!align=left|{{self-e|PAN}}
!align=center|1
!align=center|3
|-
!align=left|[[Abdiel Arroyo]]
!align=left|{{self-e|PAN}}
!align=center|1
!align=center|3
|-
!align=left|[[Christian Santos]]
!align=left|{{self-e|VEN}}
!align=center|1
!align=center|3
|-
!align=left|[[Nicolás Gaitan]]
!align=left|{{self-e|ARX}}
!align=center|1
!align=center|4
|-
!align=left|[[Fabián Orellana]]
!align=left|{{self-e|CHI}}
!align=center|1
!align=center|4
|-
!align=left|[[Jesús Manuel Corona|Jesús Corona]]
!align=left|{{self-e|MEX}}
!align=center|1
!align=center|4
|-
!align=left|[[Eduardo Vargas]]
!align=left|{{self-e|CHI}}
!align=center|1
!align=center|5
|-
!align=left|[[Antonio Valencia]]
!align=left|{{self-e|ECU}}
!align=center|1
!align=center|4
|-
!align=left|[[Walter Ayovi]]
!align=left|{{self-e|ECU}}
!align=center|1
!align=center|4
|-
!align=left|[[Edison Flores]]
!align=left|{{self-e|PER}}
!align=center|1
!align=center|4
|-
!align=left|[[Andy Polo]]
!align=left|{{self-e|PER}}
!align=center|1
!align=center|4
|-
!align=left|[[Santiago Arias]]
!align=left|{{self-e|COL}}
!align=center|1
!align=center|5
|-
!align=left|[[Jermaine Jones]]
!align=left|{{self-e|USA}}
!align=center|1
!align=center|5
|-
!align=left|[[Éver Banega]]
!align=left|{{self-e|ARX}}
!align=center|1
!align=center|6
|-
!align=left|[[Gonzalo Higuaín]]
!align=left|{{self-e|ARX}}
!align=center|1
!align=center|6
|-
!align=left|[[James Rodriguez]]
!align=left|{{self-e|COL}}
!align=center|1
!align=center|6
|-
!align=left|[[Juan Guillermo Cuadrado]]
!align=left|{{self-e|COL}}
!align=center|1
!align=center|6
|}
&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;&lt;small&gt;Fonte: [http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/index.html?channel=deportes.futbol.copaamerica.statsCenterPerPlayer&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica Páxina oficial].&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

== Premios y reconocencies ==

=== Xugador del partíu ===
Al rematar cada alcuentru escoyer a un xugador como'l meyor del partíu. El premiu foi dau al xugador con mayor incidencia nel xuegu y denominóse oficialmente ''Budweiser Man of the Match''.
{|align=center cellpadding=2 cellspacing=0 style=&quot;background:F5FAFF; border:1px #AAA solid; border-collapse:collapse; font-size:90%&quot; width=100%
|- align=center bgcolor=004400 style=&quot;color:white&quot;
!colspan=2|Fase de grupos - 1ª fecha
!colspan=2|Fase de grupos - 2ª fecha
!colspan=2|Fase de grupos - 3ª fecha
!colspan=2|Fases finales
|- align=center bgcolor=006699 style=&quot;color:white&quot;
!width=15%|Xugador
!width=10%|Partíu
!width=15%|Xugador
!width=10%|Partíu
!width=15%|Xugador
!width=10%|Partíu
!width=15%|Xugador
!width=10%|Partíu
|-bgcolor=lightgray
|{{bandera|COL}} [[Cristian Zapata]]
!{{bandera|USA}} [[Grupu A de la Copa América 2016#USA vs. Colombia|0 : 2]] {{bandera|COL}}
|{{bandera|USA}} [[Jermaine Jones]]
!{{bandera|USA}} [[Grupu A de la Copa América 2016#USA vs. Costa Rica|4 : 0]] {{bandera|CRC}}
|{{bandera|USA}} [[John Brooks]]
!{{bandera|USA}} [[Grupu A de la Copa América 2016#USA vs. Paraguái|1 : 0]] {{bandera|PAR}}
|{{bandera|USA}} [[Clint Dempsey]]
!{{bandera|USA}} [[Cuartos de final de la Copa América Centenariu 2016#USA vs. Ecuador|2 : 1]] {{bandera|ECU}}
|-
|{{bandera|PAR}} [[Gustavo Gómez Portillo|Gustavo Gómez]]
!{{bandera|CRC}} [[Grupu A de la Copa América 2016#Costa Rica vs. Paraguái|0 : 0]] {{bandera|PAR}}
|{{bandera|COL}} [[James Rodríguez]]
!{{bandera|COL}} [[Grupu A de la Copa América 2016#Colombia vs. Paraguái|2 : 1]] {{bandera|PAR}}
|{{bandera|CRC}} [[Celso Borges]]
!{{bandera|COL}} [[Grupu A de la Copa América 2016#Colombia vs. Costa Rica|2 : 3]] {{bandera|CRC}}
|{{bandera|COL}} [[David Ospina]]
!{{bandera|PER}} [[Cuartos de final de la Copa América Centenariu 2016#Perú vs. Colombia|0 : 0]] {{bandera|COL}}
|- bgcolor=lightgray
|{{bandera|PER}} [[Paolo Guerrero]]
!{{bandera|HAI}} [[Grupu B de la Copa América 2016#Haiti vs. Perú|0 : 1]] {{bandera|PER}}
|{{bandera|BRA}} [[Philippe Coutinho]]
!{{bandera|BRA}} [[Grupu B de la Copa América 2016#Brasil vs. Haiti|7 : 1]] {{bandera|HAI}}
|{{bandera|ECU}} [[Enner Valencia]]
!{{bandera|ECU}} [[Grupu B de la Copa América 2016#Ecuador vs. Haiti|4 : 0]] {{bandera|HAI}}
|{{bandera|ARX}} [[Lionel Messi]]
!{{bandera|ARX}} [[Cuartos de final de la Copa América Centenariu 2016#Arxentina vs. Venezuela|4 : 1]] {{bandera|VEN}}
|-
|{{bandera|ECU}} [[Esteban Dreer]]
!{{bandera|BRA}} [[Grupu B de la Copa América 2016#Brasil vs. Ecuador|0 : 0]] {{bandera|ECU}}
|{{bandera|ECU}} [[Enner Valencia]]
!{{bandera|ECU}} [[Grupu B de la Copa América 2016#Ecuador vs. Perú|2 : 2]] {{bandera|PER}}
|{{bandera|PER}} [[Pedro Gallese]]
!{{bandera|BRA}} [[Grupu B de la Copa América 2016#Brasil vs. Perú|0 : 1]] {{bandera|PER}}
|{{bandera|CHI}} [[Eduardo Vargas]]
!{{bandera|MEX}} [[Cuartos de final de la Copa América Centenariu 2016#Méxicu vs. Chile|0 : 7]] {{bandera|CHI}}
|- bgcolor=lightgray
|{{bandera|VEN}} [[Josef Martínez]]
!{{bandera|JAM}} [[Grupu C de la Copa América 2016#Xamaica vs. Venezuela|0 : 1]] {{bandera|VEN}}
|{{bandera|VEN}} [[Salomón Rondón]]
!{{bandera|URU}} [[Grupu C de la Copa América 2016#Uruguái vs. Venezuela|0 : 1]] {{bandera|VEN}}
|{{bandera|MEX}} [[Jesús Manuel Corona|Jesús Corona]]
!{{bandera|MEX}} [[Grupu C de la Copa América 2016#Méxicu vs. Venezuela|1 : 1]] {{bandera|VEN}}
|{{bandera|ARX}} [[Lionel Messi]]
!{{bandera|USA}} [[Semifinales de la Copa América Centenariu 2016#Estaos Xuníos vs. Arxentina|0 : 4]] {{bandera|ARX}}
|-
|{{bandera|MEX}} [[Rafael Márquez]]
!{{bandera|MEX}} [[Grupu C de la Copa América 2016#Mexico vs. Uruguái|3 : 1]] {{bandera|URU}}
|{{bandera|MEX}} [[Javier Hernández Balcázar|Javier Hernández]]
!{{bandera|MEX}} [[Grupu C de la Copa América 2016#Mexico vs. Xamaica|2 : 0]] {{bandera|JAM}}
|{{bandera|URU}} [[Abel Hernández (futbolista)|Abel Hernández]]
!{{bandera|URU}} [[Grupu C de la Copa América 2016#Uruguái vs. Xamaica|3 : 0]] {{bandera|JAM}}
|{{bandera|CHI}} [[Charles Aránguiz]]
!{{bandera|COL}} [[Semifinales de la Copa América Centenariu 2016#Colombia vs. Chile|0 : 2]] {{bandera|CHI}}
|- bgcolor=lightgray
|{{bandera|PAN}} [[Blas Pérez]]
!{{bandera|PAN}} [[Grupu D de la Copa América 2016#Panamá vs. Bolivia|2 : 1]] {{bandera|BOL}}
|{{bandera|CHI}} [[Arturo Vidal]]
!{{bandera|CHI}} [[Grupu D de la Copa América 2016#Chile vs. Bolivia|2 : 1]] {{bandera|BOL}}
|{{bandera|CHI}} [[Eduardo Vargas]]
!{{bandera|CHI}} [[Grupu D de la Copa América 2016#Chile vs. Panamá|4 : 2]] {{bandera|PAN}}
|{{bandera|COL}} [[David Ospina]]
!{{bandera|USA}} [[Semifinales de la Copa América Centenariu 2016#Definición del tercer puestu|0 : 1]] {{bandera|COL}}
|-
|{{bandera|ARX}} [[Ángel Di María]]
!{{bandera|ARX}} [[Grupu D de la Copa América 2016#Arxentina vs. Chile|2 : 1]] {{bandera|CHI}}
|{{bandera|ARX}} [[Lionel Messi]]
!{{bandera|ARX}} [[Grupu D de la Copa América 2016#Arxentina vs. Panamá|5 : 0]] {{bandera|PAN}}
|{{bandera|ARX}} [[Ezequiel Lavezzi]]
!{{bandera|ARX}} [[Grupu D de la Copa América 2016#Arxentina vs. Bolivia|3 : 0]] {{bandera|BOL}}
|{{bandera|CHI}} [[Claudio Bravo (futbolista)|Claudio Bravo]]
!{{bandera|ARX}} [[Final de la Copa América Centenariu|0 : 0]] {{bandera|CHI}}
|}

=== Meyor xugador del tornéu ===
Premiu al meyor xugador del tornéu, presentáu por [[MasterCard]].
* {{bandera|Chile}} [[Alexis Sánchez]].&lt;ref name=sport/&gt;
El delanteru chilenu tuvo presente nos seis partíos qu'apostó'l so equipu nos que rexistró tres goles y dos asistencies.

=== Goliador del tornéu ===
Premiu al xugador con más goles nel tornéu, presentáu por [[Powerade]].
* {{bandera|Chile}} [[Eduardo Vargas]].&lt;ref name=sport/&gt;
El delanteru chilenu anotó seis goles en seis partíos xugaos, marcó dos goles ante Panamá en fase de grupos y cuatro frente a Méxicu en cuartos de final, alcuentru onde foi escoyíu «xugador del partíu».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://es.ca2016.com/awards/golden-boot |títulu=Llista de goliadores Copa America 2016 |fechaaccesu=27 de xunu de 2016 |editorial=http://es.ca2016.com/}}&lt;/ref&gt;

=== Meyor porteru del tornéu ===
* {{Bandera|Chile}} [[Claudio Bravo (futbolista)|Claudio Bravo]].&lt;ref name=sport/&gt;
El porteru Claudio Bravo foi premiáu col guante d'oru per segundu tornéu consecutivu. Bravo concedió cinco goles en trés partíos mientres la fase de grupos, caltuvo'l marcador en cero nos trés partíos mientres la segunda fase y fixo una atayada na tanda de tiros de penalti na final.

=== Premiu al xuegu llimpiu ===
Premiu ''Fairplay'' dau a la seleición que prauticó meyor el xuegu llimpiu.
* {{self-e|ARX}}.

=== Equipu ideal ===
L'equipu ideal del tornéu foi escoyíu pol Grupu d'Estudiu Téunicu de la Conmebol.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://es.ca2016.com/article/el%20grupu-de-estudiu-tecnico-anuncia-ganadores-de-los%20premios%20individuales-de-la-copa-america-centena |títulu=L'equipu ideal de la Copa América 2016 |fechaaccesu=27 de xunu de 2016 |autor=Sitio oficial de Copa América 2016 |fecha=27 de xunu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160628213346/http://es.ca2016.com/article/el |fechaarchivu=2016-06-28 }}&lt;/ref&gt;
{|class=wikitable width=50%
|- align=center
!style=&quot;cursor:help&quot; title=&quot;Posición&quot;|Pos.
!Xugador
!style=&quot;cursor:help&quot; title=&quot;Partíos xugaos (titular/suplente)&quot;|PX (T/S)
![[Ficheru:Clock.png|15px|Minutos xugaos]]
![[Ficheru:Soccerball shade.svg|13px|Goles]]
![[Ficheru:Free kick.svg|15px|Asistencies]]
![[Ficheru:Yellow card.svg|9px|Tarxetes marielles]]
![[Ficheru:Double yellow card.svg|18px|Doble tarxeta mariella y colorada]]
![[Ficheru:Red card.svg|9px|Tarxetes coloraes]]
|- align=center
|{{Por}}
|align=left|{{Bandera|CHI}} [[Claudio Bravo (futbolista)|Claudio Bravo]] [[Ficheru:Star Ouro.svg|15px|Xugador del partíu Chile-Arxentina]]
|6 (6/0)||540'||0||0||1||0||0
|- align=center style=&quot;border-top:2px solid #222&quot;
|{{Def}}
|align=left|{{Bandera|CHI}} [[Mauricio Isla]]
|5 (5/0)||436'||1||0||2||0||0
|- align=center
|{{Def}}
|align=left|{{Bandera|CHI}} [[Jean Beausejour]]
|6 (6/0)||493'||0||1||3||0||0
|- align=center
|{{Def}}
|align=left|{{bandera|ARX}} [[Nicolás Otamendi]]
|6 (6/0)||525'||1||0||0||0||0
|- align=center
|{{Def}}
|align=left|{{Bandera|CHI}} [[Gary Medel]]
|6 (6/0)||510'||0||0||1||0||0
|- align=center style=&quot;border-top:2px solid #222&quot;
|{{Mdc}}
|align=left|{{bandera|ARX}} [[Javier Mascherano]]
|5 (5/0)||450'||0||0||2||0||0
|- align=center
|{{Mdc}}
|align=left|{{Bandera|CHI}} [[Arturo Vidal]] [[Ficheru:Star Ouro.svg|15px|Xugador del partíu Chile-Bolivia]]
|5 (5/0)||450'||2||2||3||0||0
|- align=center
|{{Mdc}}
|align=left|{{Bandera|CHI}} [[Charles Aránguiz]] [[Ficheru:Star Ouro.svg|15px|Xugador del partíu Chile-Colombia]]
|6 (6/0)||532'||1||0||1||0||0
|- align=center style=&quot;border-top:2px solid #222&quot;
|{{del}}
|align=left|{{bandera|ARX}} [[Lionel Messi]] [[Ficheru:Star Ouro.svg|15px|Xugador del partíu Arxentina-Panamá]] [[Ficheru:Star Ouro.svg|15px|Xugador del partíu Arxentina-Venezuela]] [[Ficheru:Star Ouro.svg|15px|Xugador del partíu Arxentina-Estaos Xuníos]]
|5 (3/2)||344'||5||4||1||0||0
|- align=center
|{{del}}
|align=left|{{Bandera|CHI}} [[Eduardo Vargas]] [[Ficheru:Star Ouro.svg|15px|Xugador del partíu Chile-Panamá]] [[Ficheru:Star Ouro.svg|15px|Xugador del partíu Chile-Méxicu]]
|6 (5/1)||458'||6||1||0||0||0
|- align=center
|{{del}}
|align=left|{{Bandera|CHI}} [[Alexis Sánchez]]
|6 (6/0)||540'||3||2||1||0||0
|- align=center style=&quot;border-top:2px solid #222&quot;
|{{Ent}}||align=left colspan=8|{{bandera|ARX}} {{Bandera|ESP}} [[Juan Antonio Pizzi]]
|}
&lt;small&gt;Nota: los minutos xugaos en prórroga nun tán contabilizaos.&lt;/small&gt;

== Patrocinadores ==
Los patrocinadores oficiales son:&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Copa América Centenariu 'presume' a los so patrocinadores oficiales |url=http://www.economiahoy.mx/futbol-eAm-mx/noticias/7387199/02/16/Copa-America-Centenariu-presume-a-los sos patrocinadores oficiales.html |fechaaccesu=3 de marzu de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Copa América Centenariu |url=http://es.ca2016.com/ |fechaaccesu=6 de xunu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160627183025/http://es.ca2016.com/ |fechaarchivu=2016-06-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Captura de pantalla de la páxina oficial de la Copa América Centenariu, onde apaecen los patrocinadores |url=http://i.imgur.com/vKOmG55.png |fechaaccesu=6 de xunu de 2016}}&lt;/ref&gt;

* {{bandera|Bélxica}} [[Anheuser-Busch InBev]].
* {{bandera|USA}} [[Coca-Cola]].
* {{bandera|USA}} [[Sprint Corporation|Sprint]].
* {{bandera|USA}} [[State Farm Insurance|State Farm]].
* {{bandera|Méxicu}} [[COMEX]].
* {{bandera|USA}} [[Delta Air Lines]].
* {{bandera|USA}} [[Ford Motor Company|Ford]].
* {{bandera|USA}} [[Head &amp; Shoulders]].
* {{bandera|Xapón}} [[Makita]].
* {{bandera|USA}} [[MasterCard]].
* {{bandera|USA}} [[Nike]] .
* {{bandera|Corea del Sur}} [[Samsung Electronics|Samsung]].
* {{bandera|Suiza}} [[TAG Heuer]].
* {{bandera|Francia}} [[Total S.A.|Total]]
* {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Budweiser (Anheuser-Busch)|Budweiser]]

== Balón ==
El [[Nike]] Ordem Cientu foi anunciáu como'l balón oficial de la Copa América Centenariu'l 21 de febreru de 2016. Na pelota predominaba'l color blancu y el negru con decoración pincelada de color coloráu. Amosábase'l logotipu oficial de la Copa América Centenariu.

Pa la final utilizó'l Nike Ordem Campeón, balón que tuvo'l mesmu diseñu que l'usáu nes fases previes, pero reemplazando les pincelaes de colloráu por doráu.

== Discutiniu ==
Anque la Copa América Centenariu foi de calter conmemorativa, una vegada que Chile y Arxentina clasificaren a la final del tornéu'l presidente de la [[Confederación Suramericana de Fútbol|Conmebol]] esclarió na so cuenta oficial de Twitter &quot;El ganador de la Copa América Centenariu axudícase'l títulu oficial de Copa América&quot;,&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://twitter.com/CONMEBOL/status/746393409519292416 |títulu=Alejandro Domínguez: &quot;El ganador de la Copa100 axudícase'l títulu oficial de #CopaAmerica&quot; |fechaaccesu=2 de xunetu de 2017 |apellíu=CONMEBOL.com |fecha=24 de xunu de 2016 |sitiuweb=@CONMEBOL}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.t13.cl/noticia/deportes13/copa-america/conmebol-asegura-ganador-centenariu-axudícase-titulo-oficial-copa-america |títulu=Conmebol asegura que ganador de la Centenariu axudícase'l títulu oficial de la Copa América |fechaaccesu=2 de xunetu de 2017 |apellíu=13 |nome=Tele |sitiuweb=https://www.facebook.com/teletrece |idioma=castellanu }}&lt;/ref&gt; dando a entender que si Arxentina ganara la final Chile non solo sería los campeón menos llonxevu del tornéu n'alusión al troféu llográu [[Copa América 2015|l'añu anterior]], sinón qu'amás perdería la so plaza na [[Copa FIFA Confederaciones 2017|Copa Confederaciones 2017]] llograda na final del tornéu de 2015 precisamente ante Arxentina.

Tres el discutiniu la Conmebol emitió un comunicáu que'l campeón de la Copa América Centenariu &quot;diba coesistir&quot; col campeón de la Copa América 2015, y que &quot;Chile diba tener el so títulu oficial vixente y diba siguir portando'l correspondiente escudu na so camiseta hasta que rematara la edición de la Copa América que se celebró en Brasil en 2019&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.conmebol.com/es/aclaracion-sobre-el-titulo-de-campeon-de-copa-america-centenario |títulu=Aclaración sobre'l títulu de campeón de Copa América Centenariu {{!}} CONMEBOL |fechaaccesu=2 de xunetu de 2017 |sitiuweb=www.conmebol.com |idioma=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu terminó la discutiniu: ¿cuántu &quot;vale&quot; ganar la Copa América Centenariu? - L'Intransixente |url=http://www.elintransigente.com/deportes/futbol/2016/6/25/termino-polemica-cuanto-vale-ganar-copa-america-centenario-390051.html |fechaaccesu=2 de xunetu de 2017}}&lt;/ref&gt;

== Cantar oficial ==
* El cantar oficial del tornéu foi «Superstars» del raperu [[Pitbull (cantante)|Pitbull]] cola collaboración de [[Becky G]], dambos artistes d'ascendencia [[América Llatina|llatinoamericana]].

== Tresmisión por televisión ==
&lt;center&gt;
{|{{tablaguapa}} width=100%
|-
!width=33%|América
!width=33%|Europa
!width=33%|Restu del mundu
|-
|valign=top|
* [[Ficheru:Latin America (orthographic projection).svg|20px]] [[Llatinoamérica]]: [[DIRECTV Sports]] (sacante en Colombia)&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://tvlatina.tv/tvcaparnales/direutv-sports-emitira-copa-america-centenario/ |títulu=DIRECTV Sports va emitir Copa América Centenariu |fechaaccesu=2 de xunu de 2016 |autor=Rafael Blanco |fecha=2 de xunu de 2016 |editorial=tvlatina.tv }}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Arxentina}}: [[Televisión Pública Arxentina]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tvpublica.com.ar/blog-prensa/empieza-la-copa-america-centenario-en-la-television-publica-arxentina/ |títulu=La Copa América Centenariu vivir na Televisión Pública Arxentina |fechaaccesu=2 de xunu de 2016 |autor=Televisión Pública Arxentina |fecha=29 de mayu de 2016 |editorial=Televisión Pública Arxentina }}&lt;/ref&gt; [[TyC Sports]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tycsports.com/futbol/trump-el-comercial-de-tyc-sports-pa-la-copa-america |títulu=Trump, el comercial de TyC Sports pa la Copa América |fechaaccesu=3 de mayu de 2016 |autor=Tyc sports |fecha=3 de mayu de 2016 |editorial=TyC Sports }}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Bolivia}}: [[Bolivia TV]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.lostiempos.com/deportes/futbol/20160601/bolivia-tv-transmitira-copa-america-centenario |títulu=Bolivia TV va tresmitir la Copa América Centenariu |fechaaccesu=6 de xunu de 2016 |apellíu=Ugarte |nome=Henry |fecha=1° de xunu de 2016 |obra=Los Tiempos editorial=Editorial Caneles}}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Brasil}}: [[Rede Globo]], [[SporTV]]&lt;ref name=llibero&gt;{{cita web |url=http://www.libero.pe/copa-del%20sieglu/2016-06-04-peru-vs-haiti-ver-en-vivu-tv-online-canales-y-horarios-copa-america-centenario-latinoamerica-y-mundu |títulu=Perú vs. Haití ver EN VIVU TV ONLINE: canales y horarios Copa América Centenariu - Llatinoamérica y mundu |fechaaccesu=6 de xunu de 2016 |fecha=4 de xunu de 2016 |editorial=Grupu La República Dixital |allugamientu=Lima |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160605113126/http://www.libero.pe/copa-del |fechaarchivu=2016-06-05 }}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Canadá}}: [[Univision Canadá]] ([[Idioma español|en castellanu]])&lt;ref&gt;{{cita web |1= |url=http://www.broadcastermagazine.com/acquisition/univision-canada-celebrates-cinco-de-mayu/1004122477/ |títulu=Univision Canada Unveils Coverage of Copa America Centenariu |fechaaccesu=6 de xunu de 2016 |fecha=6 de mayu de 2016 |obra=Broadcaster Magacín |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160507121805/http://www.broadcastermagazine.com/acquisition/univision-canada-celebrates-cinco-de-mayu/1004122477/ |fechaarchivu=7 de mayu de 2016 }}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Chile}}: [[Canal 13 (Chile)|Canal 13]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.latercera.com/noticia/entretencion/2016/02/661-667895-9-canal-13-trasmitira-en-esclusiva-la-copa-america-centenario.shtml |títulu=Canal 13 va tresmitir n'esclusiva la Copa América Centenariu |fechaaccesu=12 de febreru de 2016 |autor=Dusanka Obilinovic |fecha=11 de febreru de 2016 |editorial=[[La Tercera]] }}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Colombia}}: [[RCN Televisión]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.noticiasrcn.com/deportes-futbol/la canal-rcn-transmitira-copa-america-centenario |títulu=La Canal RCN va tresmitir la Copa América Centenariu |fechaaccesu=12 d'abril de 2016 |fecha=11 d'abril de 2016 }}&lt;/ref&gt; [[Caracol Television]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://comutricolor.com/gol-cascoxu-tambien-transmitira-copa-america-centenario/ |títulu=Gol cascoxu tamién va tresmitir la Copa América |fechaaccesu=12 d'abril de 2016 }}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Costa Rica}}: [[Teletica]], [[Repretel]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nacion.com/ocio/tv-radiu/Repretel-Teletica-listospara-rodar-balon_0_1564643559.html |títulu=Repretel y Teletica llistos pa poner a rodar el balón |fechaaccesu=6 de xunu de 2016 |apellíu=Ferrera |nome=Manuel |fecha=3 de xunu de 2016 |obra=La Nación editorial=Grupo Nación |ubicación=San José }}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Ecuador}}: [[Gama TV]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.eluniverso.com/deportes/2016/06/02/nota/5613294/gamatv-trasnmitira-copa-america-centenario-senal-abierta-ecuador |títulu=GamaTV va tresmitir la Copa América Centenariu en señal abierta pa Ecuador |fechaaccesu=6 de xunu de 2016 |fecha=2 de xunu de 2016 |editorial=L'Universu}}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Estaos Xuníos}}: [[FOX]], [[Fox Sports]], [[Fox Sports 1 (Estaos Xuníos)|FS1]], [[Fox Sports 2 (Estaos Xuníos)|FS2]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ca2016.com/article/fox-sports-secures-multiplatform-media-rights-to-historic-2016-copa-america-centenario |títulu=Fox Sports secures multiplatform media rights to historic 2016 COPA America Centenariu |fechaaccesu=12 de febreru de 2016 |fecha=27 de xineru de 2016 |editorial=Copa América Centenariu |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160430140049/http://www.ca2016.com/article/fox-sports-secures-multiplatform-media-rights-to-historic-2016-copa-america-centenario |fechaarchivu=2016-04-30 }}&lt;/ref&gt; [[Univision]] ([[Idioma español|en castellanu]]) y [[UniMás]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://corporate.univision.com/media-property/copa-america-centenario/ |títulu=Copa America Centenariu |fechaaccesu=6 de xunu de 2016 |editorial=Univision |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170227153450/http://corporate.univision.com/media-property/copa-america-centenario/ |fechaarchivu=2017-02-27 }}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Guatemala}}: [[Radio y Televisión de Guatemala]]
* {{bandera2|Haití}}: Télé Haiti&lt;ref&gt;[http://www.telehaiti.com]&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Xamaica}}: CVM TV&lt;ref name=llibero /&gt;
* {{bandera2|Hondures}}: [[VTV (Hondures)|Vica TV]]&lt;ref name=llibero /&gt;
* {{bandera2|Méxicu}}: [[Televisa]], [[Televisión Azteca|TV Azteca]]&lt;ref name=llibero /&gt;
* {{bandera2|Panamá}}: [[Telemetro Canal 13|Telemetro]], [[TVMax]], [[RPC TV Canal 4|RPC-TV]]&lt;ref name=llibero /&gt;
* {{PAR}}: [[Unicanal]], [[Paraguái TV]] y [[Tigo Sports]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.abc.com.py/edicion-impresa/deportes/usa-2016-por-tv-1483130.html |títulu=USA 2016 por TV |autor=ABC Color |fecha=25 de mayu de 2016}}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Perú}}: [[América Televisión]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.copaamericacentenario.com/2015/11/televisacion-de-la-copa-america.html |títulu=Televisación de la Copa América Centenariu |fechaaccesu=20 d'abril de 2016 |fecha=20 d'abril de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160428115656/http://www.copaamericacentenario.com/2015/11/televisacion-de-la-copa-america.html |fechaarchivu=2016-04-28 }}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Uruguái}}: [[DirecTV]], Equital (Montecable, Nuevu Sieglu, TCC)&lt;ref&gt;[http://www.tvshow.com.uy/quien-rellataren-partíos-copa-america.html ¿Quién van rellatar los partíos de la Copa América?] - El País, 2 June 2016&lt;/ref&gt;
* {{Bandera2|Venezuela}}: [[Meridianu TV]], TeleAragua, [[Teletuya|TLT]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://az838082.vo.msecnd.net/logica/portada/portada.pdf |títulu=Copa América Centenariu por TLAyMTV |fechaaccesu=29 de mayu de 2016 |fecha=29 de mayu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160818065340/http://az838082.vo.msecnd.net/logica/portada/portada.pdf |fechaarchivu=2016-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|valign=top|
* {{bandera2|Alemaña}}: [[Sat.1]], [[Kabel eins]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.broadbandtvnews.com/2016/05/09/sat-1-and-kabel-eins-to-show-copa-america-2016/ |títulu=Sat.1 and kabel eins to show Copa América 2016 |fechaaccesu=6 de xunu de 2016 |apellíu=Krieger |nome=Jorn |fecha=9 de mayu de 2016 |editorial=Broadband TV News |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Azerbaixán}}: [[İctimai Televiziya|ITV]], CBC Sport&lt;ref name=depor&gt;{{cita web |url=http://depor.com/futbol-internacional/copa-america-centenario-canales-que-transmitiran-tornéu-nivel-mundial-1072778 |títulu=Copa América: Toles canales que van tresmitir el tornéu a nivel mundial |fechaaccesu=6 de xunu de 2016 |fecha=4 de xunu de 2016 |obra=Depor.com |editorial=Grupu El Comercio |allugamientu=Lima }}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Bosnia y Herzegovina}}, {{bandera2|Croacia}}, {{bandera2|República de Macedonia|nome=Macedonia}}, {{bandera2|Montenegru}} y {{bandera2|Serbia}}: Arena Sport&lt;ref name=depor /&gt;
* {{bandera2|España}}: [[Canal+ Fútbol]] ([[Movistar+]])&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.marca.com/futbol/copa-america/2016/05/30/57488b6c22601dce408b457a.html |títulu=Canal+ Fútbol va ufiertar íntegramente en direutu y n'esclusiva la Copa América Centenariu |fechaaccesu=31 de mayu de 2016 |autor=Gaizka Etxeberria |fecha=30 de mayu de 2016 |editorial=marca.com}}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Francia}}: [[Bein Sports]]
* {{bandera2|Grecia}}: [[Skai TV]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.imerisia.gr/article.asp?catid=30031&amp;xubíi=2&amp;pubid=130371759 |títulu=Κύπελλο απόντων και αποδείξεων |fechaaccesu=6 de xunu de 2016 |idioma=griegu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160603164951/http://www.imerisia.gr/article.asp?catid=30031&amp;xubíi=2&amp;pubid=130371759 |fechaarchivu=3 de xunu de 2016 }}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Hungría}}:Sport TV&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=A Copa América hírei |url=http://www.sport1tv.hu/Labdarugas/CopaAmerica |editorial=Sport TV |idioma=húngaru |fechaaccesu=19 de xunu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160627190958/http://www.sport1tv.hu/Labdarugas/CopaAmerica |fechaarchivu=2016-06-27 }}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Islandia}}: Stöð 2 Sport&lt;ref name=depor /&gt;
* {{bandera2|Italia}}: [[Sky Italia]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.digital-news.it/news/sky-italia/41549/la-copa-america-centenario-in-esclusiva-el so-sky-sport-dal-3-al-26-giugno-2016-copa100 |títulu=La Copa America Centenariu in esclusiva el so Sky Sport dal 3 al 26 Giugno 2016 #Copa100 |fechaaccesu=6 de xunu de 2016 |fecha=20 de febreru de 2016 |editorial=Digital-News |idioma=italianu}}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Noruega}}: Viaplay&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mynewsdesk.com/non/viaplay-norge/pressreleases/copa-america-vises-eksklusivt-paa-viaplay-1392202 |títulu=Copa America vises eksklusivt på Viaplay |fechaaccesu=6 de xunu de 2016 |fecha=3 de mayu de 2016 |idioma=noruegu }}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Países Baxos}}: Fox Sports Netherlands,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.foxsports.nl/nieuws/artikel/1197021/copa-america-juni-live-fox-sports |títulu=Copa America in juni live op FOX Sports |fechaaccesu=6 de xunu de 2016 |fecha=30 de marzu de 2016 |editorial=Fox Sports Netherlands |idioma=neerlandés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200812004147/https://www.foxsports.nl/nieuws/artikel/1197021/copa-america-juni-live-fox-sports |fechaarchivu=2020-08-12 }}&lt;/ref&gt; [[Nederlandse Omroep Stichting|NOS]]&lt;ref name=depor /&gt;
* {{bandera2|Polonia}}: [[Telewizja Polska|TVP]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://sport.tvp.pl/25403158/copa-america-centenario-sprawdz-plan-transmisji-w-tvp |títulu=Copa America Centenariu – sprawdź plan transmisji w TVP |fechaaccesu=6 de xunu de 2016 |fecha=18 de mayu de 2016 |editorial=TVP |allugamientu=Varsovia |idioma=polacu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160522213053/http://sport.tvp.pl/25403158/copa-america-centenario-sprawdz-plan-transmisji-w-tvp |fechaarchivu=22 de mayu de 2016 }}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Portugal}}: [[Televisão Independente|TVI]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.dn.pt/media/interior/sergio-figueiredo-tivemos-concorrencia-na-compra-da-copa-america-5049793.html |títulu=Sérgio Figueiredo: &quot;Tivemos concorrência na compra da Copa América&quot; |fechaaccesu=6 de xunu de 2016 |apellíu=Geraldes |nome=Ivo |fecha=26 de febreru de 2016 |obra=Diariu de Noticies editorial=Global Media Group |idioma=portugués}}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Reinu Xuníu}}: Premier Sports&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.premiersports.com/2016-copa-america-usa/2016-copa-america/ |títulu=Copa America USA 2016 |fechaaccesu=6 de xunu de 2016 |editorial=Premier Sports |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160528164401/http://www.premiersports.com/2016-copa-america-usa/2016-copa-america |fechaarchivu=28 de mayu de 2016 }}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Rusia}}: [[Piervy Kanal|Channel One Russia]], [[Compañía estatal de televisión y radioemisora de toa Rusia|VGTRK]], Match TV&lt;ref name=livesports&gt;{{cita web |url=http://www.livesportsreviews.com/copa-america-centenario-2016-broadcasting-rights-tv-channels/ |títulu=Copa America Centenariu 2016 Broadcasting Rights, TV Channels List |fechaaccesu=6 de xunu de 2016 |editorial=Live Sports Reviews |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Suecia}}: Viasat Sport&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.viasatsport.se/nyheter/fotboll/copa-america-pa-viaplay-och-tv3-sport-hd/ |títulu=Copa America på Viaplay och TV3 Sport HD |fechaaccesu=6 de xunu de 2016 |fecha=29 de mayu de 2016 |editorial=Viasat Sport |idioma=suecu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160528193639/http://www.viasatsport.se/nyheter/fotboll/copa-america-pa-viaplay-och-tv3-sport-hd/ |fechaarchivu=28 de mayu de 2016 }}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Turquía}}: A Spor, A Haber&lt;ref name=livesports /&gt;
|valign=top|
* [[Ficheru:Sub-Saharan Africa with borders.png|20px]] [[África Subsaḥariana]]: Startimes, [[Canal+ (Francia)|Canal+]]&lt;ref name=telco&gt;{{cita web |url=http://www.telcotvnews.com/canal-africa-broadcast-copa-america-euru-2016-games/ |títulu=Canal+ Africa to broadcast all Copa America and Euru 2016 games |fechaaccesu=6 de xunu de 2016 |fecha=1° de xunu de 2016 |editorial=Telco TV News |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Australia}}: Bein Sports Australia, [[Special Broadcasting Service|SBS]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://theworldgame.sbs.com.au/article/2016/04/11/sbs-secure-exclusive-free-air-rights-copa-america-centenario |títulu=SBS secure exclusive free-to-air rights for the Copa America Centenariu |fechaaccesu=6 de xunu de 2016 |fecha=11 d'abril de 2016 |editorial=SBS |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|China}}: [[Shanghai Media Group|SMG]], LeEco, PPTV, QQLive&lt;ref name=llibero /&gt;
* {{bandera2|Corea del Sur}}: [[Korean Broadcasting System|KBS]], [[Seoul Broadcasting System|SBS]],&lt;ref name=llibero /&gt; [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]]&lt;ref name=depor /&gt;
* {{bandera2|Filipines}}: ABS-CBN Sports and Action,&lt;ref name=llibero /&gt; [[GMA Network]], Sports5&lt;ref name=depor /&gt;
* {{bandera2|Guinea Ecuatorial}}: [[TVGE|RTVGE]], [[Asonga TV]],&lt;ref name=depor /&gt; [[Canal+ (Francia)|Canal+]]&lt;ref name=telco /&gt;
* {{bandera2|Hong Kong}}: now TV&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.scmp.com/sport/hong-kong/article/1939062/uefa-european-championship-be-broadcast-now-tv-price |títulu=Uefa European Championship to be broadcast by NOW TV – at a price |fechaaccesu=6 de xunu de 2016 |fecha=27 d'abril de 2016 |editorial=South China Morning Post |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|India}}: Sony Pictures Networks&lt;ref name=livesports /&gt;
* {{bandera2|Indonesia}}: Kompas TV&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.juara.net/read/sepak-bola/dunia/143169-kompas.tv.akan.tayangkan.copa.america.2016 |títulu=Kompas TV Akan Tayangkan Copa America 2016 |fechaaccesu=6 de xunu de 2016 |apellíu=Hutagalung |nome=Weshley |fecha=12 d'abril de 2016 |obra=Juara.net |idioma=indonesiu}}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Israel}}: Sport 1&lt;ref name=livesports /&gt;
* {{bandera2|Xapón}}: [[NHK]], [[Tokyo Broadcasting System|TBS]], [[TV Asahi]],&lt;ref name=depor /&gt; [[TV Tokyo]],&lt;ref name=llibero /&gt; [[Sky Perfect|SKY PerfecTV]]&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|1={{cita web |url=http://soccer.skyperfectv.co.jp/copaamerica |títulu=コパアメリカ センテナリオUSA 2016｜スカパー！サッカー中継 |fechaaccesu=6 de xunu de 2016 |idioma=xaponés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150522014513/http://soccer.skyperfectv.co.jp/copaamerica |fechaarchivu=2015-05-22 }} |2=http://soccer.skyperfectv.co.jp/copaamerica |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Malasia}}: Astru, [[Radio Television Malaysia|RTM]]&lt;ref name=llibero /&gt;
* {{bandera2|Birmania|nome=Myanmar}}: Sky Net&lt;ref name=depor /&gt;
* {{bandera2|Nueva Zelanda}}: Sky Sport&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.sky.co.nz/-/mk_pressrelease_160527 |títulu=Copa America Centenariu 2016 Football Tournament on Sky sport |fechaaccesu=6 de xunu de 2016 |fecha=27 de mayu de 2016 |editorial=Sky New Zealand |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160701152522/https://www.sky.co.nz/-/mk_pressrelease_160527 |fechaarchivu=2016-07-01 }}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Singapur}}: StarHub TV&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.starhub.com/personal/tv/add-on-channels/sports-group.html |títulu=All the biggest events, All in HD, All Year Round |fechaaccesu=6 de xunu de 2016 |editorial=Starhub |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161127103707/http://www.starhub.com/personal/tv/add-on-channels/sports-group.html |fechaarchivu=2016-11-27 }}&lt;/ref&gt;
* {{bandera2|Tailandia}}: [[GMM Grammy]], MCOT&lt;ref name=livesports /&gt;
* {{bandera2|Taiwán}}: CTV, TTV, CTi TV&lt;ref name=depor /&gt;
* {{bandera2|Vietnam}}: SCTV&lt;ref name=depor /&gt;
|}
&lt;/center&gt;

== Ver tamién ==
* [[Copa d'Oru de Campeones Mundiales]]
* [[Copa Oru de la Concacaf]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{Commonscat|Copa América Centenariu}}
* {{Web oficial|http://es.ca2016.com/}}
* [http://www.conmebol.com/es/copa-america-centenario Copa América 2016], CONMEBOL.com
* {{facebook|2016CopaAmericaCentenario}}
* {{twitter|ca2016_sp}}
* {{instagram|copaamericausa2016}}

{{Socesión
|títulu= [[Copa América]]
|periodu = {{bandera2|Estaos Xuníos}} [[2016]]
|predecesora = {{Bandera|Chile}} [[Copa América 2015|Chile 2015]]
|socesora = {{Bandera|Brasil}} [[Copa América 2019|Brasil 2019]]
}}

{{Tradubot|Copa América Centenario}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Fútbol]]
[[Categoría:Copa América|2016]]
[[Categoría:Copa América Centenariu 2016|Copa América Centenariu 2016]]
[[Categoría:Estaos Xuníos en 2016]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]]</text>
      <sha1>00q1iocopvdfv4t8573ewr83gi6rick</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Xeneración Y</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140788</id>
    <revision>
      <id>4488334</id>
      <parentid>4436054</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:05:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23426" sha1="r8ji68b8o0m9rslfctwdq1uubreeefl" xml:space="preserve">{{formatu de cita|t=20170521213129}}
{{Xeneraciones}}
La '''xeneración Y''', tamién conocida como '''xeneración del mileniu''' o '''milénica'''&lt;ref name=&quot;39af96bf&quot;&gt;{{Cita noticia|títulu=milénico y milenial, meyor que millennial|url=http://www.fundeu.es/recomendacion/milenico-meyor-que-millennial/|fechaaccesu=13 de xunu de 2017|idioma=es-ES}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Horovitz&quot;&gt;{{cita noticia|apellíos=Horovitz|nome=Bruce|títulu=After Xen X, Millennials, what should next generation be?|url=http://usatoday30.usatoday.com/money/advertising/story/2012-05-03/naming-the-next-generation/54737518/1|fechaaccesu=24 de payares de 2012|periódicu=USA Today|fecha=4 de mayu de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mileniu&quot;&gt;{{cita noticia|apellíos=Andrades|nome=Fran|títulu=La Xeneración del Mileniu, primer y revesosa encuesta global sobre nuevos y teunoloxía|url=https://www.eldiario.es/turing/Generacion-primer-encuesta-jovenes-tecnologia_0_139636490.html|fechaaccesu=20 de xunetu de 2013|obra=eldiario.es|fecha=6 de xunu de 2013}}&lt;/ref&gt; —del inglés ''millennial generation''—, ye la cohorte demográfica que sigue a la [[xeneración X]]. Nun hai precisión o consensu respeuto de les feches d'entamu y fin d'esta xeneración. Les comentaristes utilicen la década de 1990 como referencia al so desenllaz.&lt;ref name=&quot;Encyclopedia of Identity&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=C2WmSCOBR2IC&amp;pg=PA307&amp;dq=%22Generation+X%22+%22baby+bust%22&amp;hl=en&amp;ei=1COvTNWNIsSclgfgjMHnDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=2&amp;ved=0CDEQ6AEwAQ#v=onepage&amp;q=%22Generation%20X%22%20%22baby%20bust%22&amp;f=false Encyclopedia of Identity] By Ronald L. Jackson, II (n'inglés)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Strauss 2000 370&quot;&gt;{{cita llibru|títulu=Millennials Rising: The Next Great Generation|añu=2000|editorial=Vintage Orixinal|allugamientu=New York, NY|isbn=0-375-70719-0|páxines=370|url=https://books.google.com/books?id=To_Eu9HCNqIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=millennials+rising&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=b3BhUs78MIquigKdvID4Dw&amp;ved=0CEoQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=millennials%20rising&amp;f=false|authors=William Strauss, Neil Howe|otros=Cartoons by R.J. Matson|fechaaccesu=17 d'ochobre de 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru|url=https://books.google.com/books?id=FTGY-uoCCCoC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=generations&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=x3JhUqbCF4quigKdvID4Dw&amp;ved=0CFIQ6AEwBA#v=onepage&amp;q=generations&amp;f=false |títulu=Generations: The History of America's Future, 1584 to 2069 |editorial=Harper Perennial |añu=1991}}p. 335&lt;/ref&gt; A los nacíos nesta xeneración conózse-yos como '''mileniales''' o '''milénicos''',&lt;ref name=&quot;39af96bf&quot; /&gt; del inglés ''millennials''. Son persones que s'afaen fácil y rápido a los cambeos, pos ellos pasaron d'usar el [[videu]] [[Betamax]], al [[VHS]], al [[DVD]], al [[Blu-Ray]] y [[Internet|saleen]] con soltura nes aplicaciones de ''[[streaming]]''. Usaron el [[teléfonu fixu]] pa comunicase colos sos amigos y toa clase de teléfonos móviles, hasta llegar a los llamaos [[Teléfonu intelixente|teléfonos intelixentes]]. Pasaron d'usar [[disquete]]s p'almacenar la so información, a quemar [[CD]], usar [[USB]] y hasta l'almacenamientu na [[computación na nube|nube]]. Estos cambeos asocedieron en menos de 20 años y ellos aprendieron a afaese.&lt;ref name=&quot;c5d4ad43&quot;&gt;{{Cita web|url=https://idx.com.co/millennials-10-tips-pa entendelos-y-nun morrer-en-l'intentu-y89647a82eea|títulu=Millennials: 10 tips pa entendelos y nun morrer nel intentu|fechaaccesu=17 d'agostu de 2017|apellíu=IDx|fecha=4 d'agostu de 2017|sitiuweb=IDx Tresformamientu Dixital}}&lt;/ref&gt; Ye una xeneración carauterizada pola hiperconexión, la necesidá d'autu espresase, la realidá financiera, l'interés pola salú, la inmediatez y la busca d'esperiencies ente otres coses.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://ye.kantar.com/empresas/marques/2017/xineru-2017-como-los-millennials-y-los-centennials-camudaren-el mundu-que-vien/|títulu=Kantar - Asina piensen los Millennials y los Centennials|fechaaccesu=13 de febreru de 2018|sitiuweb=ye.kantar.com|idioma=es}}&lt;/ref&gt;

== Orixe de la espresión ==
El términu ''xeneración Y'' utilizar por primer vegada nun [[editorial]] la [[revista]] d'[[Estaos Xuníos]] ''Advertising Age''&lt;ref&gt;Revista [http://adage.com/ Ad Age.]&lt;/ref&gt; coles mires de describir a los [[adolescente]]s d'aquella dómina, a quien definieron como distintes a los de la [[xeneración X]].&lt;ref&gt;&quot;Generation Y&quot; ''Ad Age'' August 30, 1993. p.{{esd}}16.&lt;/ref&gt; De magar, na revista fíxose referencia a 1970 como l'añu nel cual nacieron los primeros miembros d'esta xeneración.&lt;ref&gt;{{cita publicación | títulu = Trend Ticker: Ahead of the Next Wave | journal = AdvertisingAge | date = 1 de setiembre de 2003 | first = Peter | last = Francese| id = | url = http://adage.com/article/american-demographics/trend-ticker-ahead-wave/44208/ | fechaaccesu = 31 de marzu de 2011 | quote = Today's 21-year-olds, who were born in 1979 and are part of the leading edge of Generation Y, are among the most-studied group of young adults ever.}}&lt;/ref&gt;

El términu ''xeneración Y'' fai alusión a la ''xeneración X'', de la cual sería socesora.

Al igual qu'a los miembros de la xeneración X, [[cadena de televisión]] [[MTV]], a los nacíos al empiezu de la xeneración Y tamién los conoz como xeneración MTV.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.people.com/people/article/0,,623292,00.html|títulu=Colin Powell Joins MTV Generation – Colin Powell|fechaaccesu=24 d'agostu de 2010|apellíu=Silverman|nome=Stephen M.|fecha=15 de xineru de 2002|editorial=People.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://blogs.abcnews.com/politicalradar/2007/10/obama-unplugged.html|títulu=Obama Unplugged – Obama Talks With the MTV Generation – Political Radar|fechaaccesu=24 d'agostu de 2010|autor=Tahman Bradley|fecha=29 d'ochobre de 2007|editorial=Blogues.abcnews.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita noticia| url=http://www.nytimes.com/1994/04/20/us/frank-talk-by-clinton-to-mtv-generation.html | obra=The New York Times | títulu=Frank Talk by Clinton To MTV Generation | nome=Elizabeth | apellíu=Kolbert | fecha=20 d'abril de 1994 | fechaaccesu=2 d'abril de 2010}}&lt;/ref&gt;

== Rangu d'edá ==
Una minoría de fontes indiquen l'entamu de la xeneración Y en la década de 1970. Sicasí, nun esiste nengún tipu de consensu na fecha concreta d'entamu, indicándose rangos y feches d'entamu y final bien variaes:

* Un informe de ''Synchrony Financial'' publicáu nel añu 2014 remontar al añu '''1978''' pa marcar l'entamu de la xeneración Y o xeneración milenial.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.cnbc.com/2015/05/22/who-are-the-millennials-anyway.html|títulu=Who are the Millennials Anyway|fechaaccesu=|autor=|enllaceautor=|fecha=22 de mayu de 2015|idioma=|sitiuweb=|editorial=CNBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.synchronyfinancial.com/8131_SYN_MultiGenWP.pdf|títulu=Balancing Multi-Generational Retail Strategies Winning over Millennials without losing Boomers (PDF) |fechaaccesu=26 de xunu de 2016|autor=|enllaceautor=|fecha=2014|idioma=|sitiuweb=|editorial=Synchrony Financial}}&lt;/ref&gt;
* En 2009, la consultora australiana McCrindle Research utilizó'l rangu entendíu '''ente los años 1980 y 1994''' como de los miembros de la xeneración Y, que s'empecipió con un aumentu na tasa de natalidá y afaíase a la so nueva definición de ''xeneración'', qu'entendía un ralu de 13 años.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://mccrindle.com.au/resources/whitepapers/McCrindle-Research_ABC-01_Generations-Defined_Mark-McCrindle.pdf|títulu=Generations Defined. Mark McCrindle|fechaaccesu=|autor=|enllaceautor=|fecha=|idioma=|sitiuweb=|editorial=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160616232732/http://mccrindle.com.au/resources/whitepapers/McCrindle-Research_ABC-01_Generations-Defined_Mark-McCrindle.pdf|fechaarchivu=2016-06-16}}&lt;/ref&gt;
* En 2013, un estudiu xeneracional mundial realizáu por PricewaterhouseCoopers cola Universidá del Sur de California y la Escuela de Negocios de Londres definió a la xeneración del mileniu como aquellos nacíos '''ente 1984 y 1999'''.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.pwc.com/gx/en/hr-management-services/pdf/pwc-nextgen-study-2013.pdf|títulu=PwC; University of Southern California and the London Business School (2013). &quot;PwC's NextGen: A global generational study&quot; (PDF). PwC's NextGen: A global generational study. |fechaaccesu= 19 de marzu de 2014||autor=|enllaceautor=|fecha=|idioma=|sitiuweb=|editorial= PwC}}&lt;/ref&gt;
* En mayu de 2013, un artículu de la revista ''Time'' identificó a los mileniales como aquellos nacíos '''ente 1984 o 1985 y l'añu 2000'''.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://time.com/247/millennials-the-me-me-me-generation/|títulu=The Me Me Me Generation, p. 30|fechaaccesu=8 de amyo de 2014|autor=Stein, Joel|enllaceautor=|fecha=20 de mayu de 2013|idioma=|sitiuweb=|publicación=Time|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180829014417/http://time.com/247/millennials-the-me-me-me-generation/|fechaarchivu=2018-08-29}}&lt;/ref&gt;
* En 2014, Dale Carnegie Training y RSU Research llegaron a la conclusión de que'l periodu de nacencia de los mileniales ta entendíu '''ente los años 1980 y 1996'''.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.dalecarnegie.com/assets/1/7/Engage_millennials_wp_031815.pdf|títulu=&quot;Igniting Millennial Engagement: Supervising Similarities, Distinctions, and Realities&quot; (PDF). Dale Carnegie Training. 2015. Retrieved 9 November 2015.|fechaaccesu=|autor=|enllaceautor=|fecha=|idioma=|sitiuweb=|editorial=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151117015418/http://www.dalecarnegie.com/assets/1/7/Engage_millennials_wp_031815.pdf|fechaarchivu=2015-11-17}}&lt;/ref&gt;
* Gallup Inc., consultora d'Estaos Xuníos de xestión de rendimientu basada na investigación, utiliza '''el periodu 1985-1993''' como ralu de nacencia d'esta cohorte.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.gallup.com/businessjournal/173537/hotels-engage-xen-millennial-guests.aspx|títulu=How Hotels Can Engage Xen X and Millennial Guests|fechaaccesu=28 de febreru de 2016|autor=Gallup, Inc.|enllaceautor=|fecha=|idioma=|sitiuweb=Gallup.com|editorial=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.gallup.com/businessjournal/187364/millennial-banking-customers-two-myths-one-fact.aspx|títulu=Millennial Banking Customers: Two Myths, One Fact|fechaaccesu=28 de febreru de 2016|autor=Gallup, Inc.|enllaceautor=|fecha=|idioma=|sitiuweb=Gallup.com|editorial=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170830152947/http://www.gallup.com/businessjournal/187364/millennial-banking-customers-two-myths-one-fact.aspx|fechaarchivu=2017-08-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.gallup.com/businessjournal/181829/insurance-companies-big-problem-millennials.aspx|títulu=Insurance Companies Have a Big Problem With Millennials|fechaaccesu=28 de febreru de 2016|autor=Gallup, Inc.|enllaceautor=|fecha=|idioma=|sitiuweb=Gallup.com.|editorial=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170830021515/http://www.gallup.com/businessjournal/181829/insurance-companies-big-problem-millennials.aspx|fechaarchivu=2017-08-30}}&lt;/ref&gt;
* Pew Research Center considera mileniales a los nacíos '''a partir de 1981'''.&lt;ref name=&quot;pewovertake&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/04/25/millennials-overtake-baby-boomers/|títulu=Millennials overtake Baby Boomers as America's largest generation. |fechaaccesu=4 de mayu de 2016|autor=|enllaceautor=|fecha=25 d'abril de 2016||idioma=|sitiuweb=|editorial=Pew Research Center}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/05/16/millennials-match-baby-boomers-as-largest-generation-in-o-s-electorate-but-will-they-vote/|títulu=Millennials match Baby Boomers as largest generation in U.S. electorate, but will they vote?.|fechaaccesu=6 de xunu de 2016|autor=|enllaceautor=|fecha=16 de mayu de 2016|idioma=inglés|sitiuweb=|editorial=Pew Research Center}}&lt;/ref&gt; Dica agora, va amestándose al grupu de los mileniales a tolos mozos que cumplen 18 años.&lt;ref name=&quot;pewovertake&quot; /&gt;
* Los autores Strauss y Howe utilicen '''1982 como primer añu''' de nacencia de los mileniales y '''2002 como'l postreru''',&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://usatoday30.usatoday.com/money/advertising/story/2012-05-03/naming-the-next-generation/54737518/1|títulu= After Xen X, Millennials, what should next generation be?|fechaaccesu=24 de payares de 2012|autor=Horovitz, Bruce|enllaceautor=|fecha=4 de mayu de 2012 |idioma=inglés|periódicu=USA Today|editorial=}}&lt;/ref&gt; pero Howe considera a la llinia divisoria ente los ''millennials'' y la xeneración Z como ''tentativa'': «nun puede asegurase en qué momentu de la hestoria trazaráse la llinia divisoria hasta qu'una xeneración desenvuélvase totalmente».&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.forbes.com/forbes/welcome/#7420cde74fdc|títulu= Introducing the Homeland Generation (Part 1 of 2) |fechaaccesu=2 de mayu de 2016|autor=Howe, Neil|enllaceautor=|fecha=27 d'ochobre de 2014 |idioma=inglés|publicación=Forbes|editorial=}}&lt;/ref&gt;
* Nel so llibru de 2008 tituláu ''The Lucky Few: Between the Greatest Generation and the Baby Boom,'' l'autor Elwood Carlson alluga a esta cohorte '''ente 1983 y 2001''', pa lo cual básase nel aumentu de la tasa de natalidá posterior a 1983 y nos &quot;desafíos políticos y sociales&quot; que se producieron dempués de los actos terroristes del 11 de setiembre de 2001.
* En 2016, O. S. Pirg consideraba como mileniales a los nacíos '''ente 1983 y 2000'''.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.uspirg.org/reports/usp/millennials-motion|títulu=&quot;Millennials Drive Less&quot;. US PIRG. Retrieved 22 March 2016.|fechaaccesu=|autor=|enllaceautor=|fecha=|idioma=|sitiuweb=|editorial=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.baltimoresun.com/business/bs-md-millenials-driving-report-20141014-story.html|títulu=&quot;Millennnials Shift Away from Driving&quot;. Baltimore Sun. Retrieved 22 March 2016.|fechaaccesu=|autor=|enllaceautor=|fecha=|idioma=|sitiuweb=|editorial=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.csmonitor.com/USA/USA-Update/2016/0120/Why-are-Millennials-forgoing-driving|títulu=&quot;Why are Millennials Forgoing Driving&quot;. The Christian Science Monitor. Retrieved 22 March 2016.|fechaaccesu=|autor=|enllaceautor=|fecha=|idioma=|sitiuweb=|editorial=}}&lt;/ref&gt;

== Generación Peter Pan ==
La socióloga d'Estaos Xuníos Kathleen Shaputis describió a los mileniales como ''[[Baby boomer|xeneración bumerán]]'' o ''generación Peter Pan'', por cuenta de que percibióse nellos un enclín a retrasar dellos [[ritu de camín|ritos de camín]] a la edá adulta por periodos más llargos que les xeneraciones anteriores. Nesa descripción tamién se faía referencia a que los miembros d'esta xeneración tienden a vivir colos sos padres por periodos más llargos que les xeneraciones anteriores.&lt;ref&gt;Shaputis Kathleen. El síndrome del nial llenu: Sobreviviendo la torna de los fíos adultos. Desorden hada Publishing, 2004. ISBN 978-0-9726727-0-2.&lt;/ref&gt;

Amás, el doctor Larry Nelson señaló que dellos milénicos retrasen la transición ente la infancia y la adultez como respuesta a ciertos errores que cometieron los sos padres. «Nes xeneraciones anteriores te casabes y empezabes una carrera darréu. Güei los mozos reparen qu'esi proceder llevó a que les pareyes divórciense y a que la xente siéntase insatisfecha cola so carrera profesional».&lt;ref&gt;{{cita web| apellíu=Lusk| nome=Brittani| títulu=Study finds kids take longer to reach adulthood| editorial=Daily Herald| fecha=5 d'avientu de 2007| url=http://www.heraldextra.com/news/article_3db6743c-35bc-5y6a-a737-938b93f57ac3.html}}&lt;/ref&gt;

== Identidá cultural ==
Dalgunos argumentaron que la xeneración Y trescendió les batalles ideolóxiques niciaes pola [[contracultura]] de la década de 1960.&lt;ref&gt;{{cita web| url=http://essay.blogs.nytimes.com/2007/09/24/coming-of-age-in-cyberspace/| títulu=Coming of Age in Cyberspace| editorial=The New York Times| fecha=24 de setiembre de 2007| cita=la lóxica de la configuración establecida del tradicionalismu contra la contracultura colapsó cola nuesa xeneración. Pero eso nun significa que perdimos la voluntá de camudar}}&lt;/ref&gt; Esto ta más que documentáu por Strauss &amp; Howe nel so llibru tituláu ''Millennials Rising: The Next Great Generation'', que describe la xeneración Y como ''más'' ''cívica'', refugando l'actitú de los ''[[baby boomer]]'' y la xeneración X.&lt;ref&gt;{{cita llibru| apellíu=Howe| nome=Neil| apellíu2=Strauss| nome2=William| títulu=Millennials Rising: la próxima gran xeneración| páxina=352}}&lt;/ref&gt; Esta afirmación cobra especial sentíu si considérase que l'espardimientu d'Internet contribuyó sensiblemente a la democratización del control de la información, según los procesos de toma de decisiones.&lt;ref&gt;{{cita web| url=https://hbr.org/2014/12/understanding-new-power| editorial=Harvard Business Review| títulu=Understanding “New Power”| nome=Jeremy| apellíu=Heimans| nome2=Henry| apellíu2=Timms}}&lt;/ref&gt;

Los pertenecientes a la xeneración Y tienen una personalidá crítica, demostrando asina la so preponderancia na cultura, cunten con un pensamientu estratéxicu, amás de ser más sociables y cuntar con una actitú d'ubicuidá, el querer tar sollertes a delles coses coles mesmes y la teunoloxía déxa-yos llogralo. Dan gran importancia a la so autonomía y a la so llibertá. Pola so ideoloxía piensen que toos tienen de tener la so propia opinión, que sía escuchada y respetada independientemente de la so edá o la so esperiencia.

Acordies con una investigación llevada a cabu pol Pew Research Center,&lt;ref&gt;{{cita web|apellíos1=Pew Resaerch Center|títulu=Millennials in Adulthood|url=http://www.pewsocialtrends.org/2014/03/07/millennials-in-adulthood/|idioma=inglés|fechaaccesu=28 de mayu de 2015}}&lt;/ref&gt; el 50{{esd}}% de los miembros de la xeneración Y descríbense a sigo mesmos como políticamente independientes, y cerca del 30{{esd}}% declara nun tar afiliáu a nenguna relixón. Sicasí, esta desafiliación nun implica apatía cívica: arreyar nos alderiques sobre les polítiques de gobiernu en cursu, espresen el so opinión comprometida y espublizar nes redes sociales y participen nes eleiciones. Nel casu de los americanos, voten na so mayoría a los demócrates, yá que tienen una perspeutiva progresista na mayor parte de cuestiones sociales y polítiques.

Nos medios de comunicación soler denominar ''nativos dixitales'', ye dicir que, pa ellos, l'empléu de la teunoloxía ye parte de la so vida cotidiana dende los sos primeros años d'edá, nacieron y criáronse con siquier un dispositivu electrónicu al algame de la mano, televisiones a color, de paga, ordenadores personales, videoxuegos polo que pa ellos, l'usu de nueves teunoloxíes nun ye una práutica misterioso nin complicao a la que ye precisu afaese, sinón tou lo contrario la teunoloxía ye imprescindible pa la so esistencia.

En Méxicu na esfera política esta xeneración esta carauterizada por tener una apatía escontra les temes rellacionaes. Esta apatía ye derivada por distintos aspeutos: Clase social, capacidá d'accesu a la información, usu de la teunoloxía y cultura política. D'alcuerdu al autor Armando Duarte Moller, pa poder xenerar un cambéu na participación ciudadana del país, implica realizar cambeos na esfera cultural y política d'esti mesmu, pos el procesu de democratización atopar nuna etapa na que s'avanzaron en diversos aspeutos, pero democratización na estructura política esiste un gran retrocesu.

Nos Estaos Xuníos, esta xeneración ta influyida poles consecuencies de la [[crisis económica de 2008-2014]], mientres la cual dellos gobiernos implementaron planes llaborales pa baxar les tases de desemplegu xuvenil dramáticamente crecientes, anque son una xeneración bien formada con títulos universitarios na so mayoría, ellos nun busquen un trabayu d'oficina pa tola so vida, prefieren unu que-yos guste. Prefieren buscar desafíos del so esfrute o de sofitu a la comunidá.

A nivel mundial, esta xeneración carauterizar pol usu continuu de teléfonos intelixentes y redes sociales, un patrón de consumu bien basáu na boca a boca y l'apegu a la teunoloxía, lo que dio orixe a los estudios sobre'l ''mieu a tar desconectáu'' o FOBO (del inglés ''fear of being offline'').&lt;ref&gt;{{ cita web| url=http://www.puromarketing.com/12/23609/fobo-nuevu-sindrom-tiñaza-adolescentes-tou mundu.html| títulu=FOBO, el nuevu síndrome que tiñaza a los adolescentes de tol mundu editorial=Puru Marketing| fecha=10 d'avientu de 2014}}&lt;/ref&gt;

Les empreses acaldía tienen mayores retos tocantes a la contratación de personal por cuenta de les grandes fiendes xeneracionales qu'esisten ente los distintos cargos, una d'estes fiendes ye marcada polos Millennials, nacíos ente 1980 y 1995, mozos que nesti momentu tienen ente 20 y 35 años, que fixéronse adultos col cambéu del mileniu. Esto ye daqué que realmente esixe a les empreses tresformamientos nos sos esquemáticos modelos porque trabayar con ellos ye definitivamente otra tema.&lt;ref name=&quot;c5d4ad43&quot; /&gt; Munchos miembros d'esta xeneración demostraron por aciu el so espíritu entamador como puede llevase a cabu trabayu intensivu en conocencia dientro d'una organización de forma distribuyida y deslocalizada. Xeneralmente estos individuos amuesen una preferencia poles xerarquíes planes, un altu nivel de autoorganización, y un sistema de decisiones basáu nel consensu, tou ello facilitáu pola comunicación intensa al traviés d'una gran variedá de canales, incluyendo redes sociales esternes a la organización.&lt;ref&gt;{{Cita noticia|apellíos=Bondar|nome=Kateryna|títulu=Les Nueves Formes de Trabayar yá tán equí - InnovaCima|url=http://innovacima.com/blog/2017/12/08/nuevo-mundo-trabajar-ya-esta-aqui/|fecha=8 d'avientu de 2017|fechaaccesu=13 d'avientu de 2017|periódicu=InnovaCima|páxina=|idioma=es-ES|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211027131325/http://innovacima.com/blog/2017/12/08/nuevo-mundo-trabajar-ya-esta-aqui/|archivedate=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;

== Xeneración Y nel mundu ==
* [[Occupy Wall Street]] n'Estaos Xuníos 2011
* [[Manifestaciones en Guatemala de 2015|Movilizaciones polítiques y estudiantiles en Guatemala mientres el 2015]]
* [[Movilización estudiantil en Chile de 2011]]
* [[YoSoy132|#YoSoy132]] en Méxicu 2012
* [[Millennials N'Acción|#MillennialsEnAcción]] en H. Matamoros, Tamps. Méxicu 2017

{{Socesión
| títulu = Xeneración Y |
periodu = ('''1980'''-'''1995''')
| predecesor = [[Xeneración X]]
| socesor = [[Xeneración Z]]
}}

== Ver tamién ==
* [[Xeneraciones]]
* [[Xeneración X]]
* [[Xeneración Z]]
* [[Xeneración Einstein]]

== Referencies ==
{{llistaref|Moller, A. D., &amp; Cardona, M. J. (2009). Cultura política, participación ciudadana y afitamientu democráticu en Méxicu. (Spanish). Espiral, 16(46), 137-171.}}

== Bibliografía ==
* ''Serena, Marc.'' &quot;[http://www.edicionesb.com/catalogo/autor/marc-sele/788/llibru/la vuelta-de-los-25_1799.html La vuelta de los 25, un atles xeneracional de Johannesburgu a Moscú]&quot; (Ediciones B, 2011). Una semeya de moces de 25 años de 25 países.
* Moller, A. D., &amp; Cardona, M. J. (2009). Cultura política, participación ciudadana y afitamientu democráticu en Méxicu. (Spanish). ''Espiral'', ''16''(46), 137-171.

== Enllaces esternos ==
''[https://nekodifications.com/carta-abierta-de-un-millennial-a-un-babyboomer/ «Carta abierta a un babyboomer. Fdo: un millennial»]'' por ''Nekodificador''


{{Tradubot|Generación Y}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Antropoloxía]]
[[Categoría:Mocedá]]
[[Categoría:Xeneraciones]]</text>
      <sha1>r8ji68b8o0m9rslfctwdq1uubreeefl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Skype</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140898</id>
    <revision>
      <id>4488365</id>
      <parentid>4370600</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:22:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15609" sha1="dk1k9wcm2fk2xc06iv2sy1dkbrb9o69" xml:space="preserve">{{Ficha de software|asturianu = non}}

'''Skype''' (pronunciáu /ˈskaɪp/) ye un [[software privativu]] distribuyíu por [[Microsoft]] en mercando la compañía homónima y que dexa comunicaciones de testu, voz y videu sobre [[Internet]] ([[Voz sobre protocolu d'internet|VoIP]]). Foi diseñáu en 2003 pol danés [[Janus Friis]] y el suecu [[Niklas Zennström]] (tamién creadores de [[Kazaa]]) y desenvuelta na so solución téunica polos estonios [[Priit Kasesalu]], [[Ahti Heinla]] y [[Jaan Tallinn]], yá que de fechu Skype nació en [[Tallin]], [[Estonia]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.abc.es/tecnologia/redes/20130805/abci-estonia-potencia-tecnologica-201308050851.html |títulu=Asina ye Estonia, una de les potencies teunolóxiques del futuru. |editor=ABC.es |fecha=5 d'agostu de 2013}}&lt;/ref&gt; El códigu y protocolu de Skype permanecen zarraos y son [[Software propietariu|privativos]] de l'aplicación, pero los usuarios comenenciudos pueden descargar gratuitamente l'[[Aplicación (informática)|aplicación]] del sitiu web oficial. Los usuarios de Skype pueden falar ente sigo gratuitamente.

Dende 2013, la rede de [[Windows Live Messenger]] (enantes MSN Messenger) integrar a Skype; un usuariu MSN empecipia sesión coles mesmes credenciales qu'usaba na rede anterior pa comunicase con otru contautu de Windows Live o Skype pero solu en testu; pa usar l'audiu y video tien que venceyar la so cuenta hotmail/outlook con Skype, pero esto ye dafechu opcional.

Esta aplicación tamién inclúi una carauterística denominada ''YY SkypeOut'',&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.voip-download.com/Skype.htm#Problems |títulu=SkypeOut Problems |autor=Skype FAQ |fechaaccesu=17 de payares de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080722160744/http://www.voip-download.com/Skype.htm#Problems |fechaarchivu=22 de xunetu de 2008 }}&lt;/ref&gt; que dexa a los usuarios llamar a teléfonos convencionales, cobrándo-yos diverses y baxes tarifes según el país de destín, pudiendo llamar a casi cualquier teléfonu del mundu.

Otra opción que brinda Skype ye SkypeIn, gracies a la cual otorgar un númberu de teléfonu por que dende un aparatu telefónicu, en cualesquier parte del mundu, pueda contactase al ordenador. Amás, aprovir d'un serviciu de buzón de voz.

El [[logotipu]] de Skype tien forma de nube, y la so interfaz ye bien paecida a la d'otros programes de mensaxería instantánea, tales como [[Windows Live Messenger]] o [[Yahoo! Messenger]] y, d'igual forma que nestos, ye posible entablar una conversación de mensaxes instantáneos ente usuarios de la mesma aplicación.
Esti programa tamién dexa dexar mensaxes de voz (buzón) en casu de que l'usuariu nun s'atope disponible, siendo esi un serviciu de pagu que vien incluyíu con SkypeIn.

L'axencia d'intelixencia d'Estaos Xuníos [[Axencia de Seguridá Nacional]] (NSA) monitoriza les conversaciones de Skype por aciu el sistema de vixilancia electrónica [[PRISM]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |nome= Tom |apellíu= McCarthy |títulu= Obama defends secret NSA surveillance programs - as it happened |fecha=7 de xunu de 2013 |url= http://www.guardian.co.uk/world/2013/jun/07/obama-administration-nsa-prism-revelations-live |obra= The Guardian |fechaaccesu=9 de xunu de 2013}}&lt;/ref&gt; Otru aspeutu pa tener en cuenta ye que si l'usuariu desea atayar la so cuenta en Skype, atopa ensame de torgues pa poder faelo, asitiaos intencionadamente pola mesma empresa&lt;ref&gt;https://support.skype.com/es/faq/FA142/puedo-esaniciar-la mio-cuenta-de-skype&lt;/ref&gt;

En setiembre de 2005 la empresa foi mercada por eBay por 5900 millones de dólares. Sicasí, en xunetu de 2009 los desarrolladores antiguos del sistema demandaron a [[eBay]] porque les llicencies de [[Joltid]] (qu'aprove los códigos qu'utiliza'l nucleu del sistema y que ye una subsidiaria de los antiguos dueños) habíen caducáu y eBay taba infringiendo los sos derechos al siguir usándoles.&lt;ref name=&quot;Genbeta1&quot;&gt;[http://www.genbeta.com/actualidad/skype-pon-en-graves-apiertos-a-ebay-y-apeligra-como-serviciu Genbeta. Skype pon en graves apiertos a eBay y apeligra como serviciu]&lt;/ref&gt; Finalmente y al nun poder reemplazar la teunoloxía que taba siendo infringida, eBay vendió'l 70&amp;nbsp;% de la so participación de Skype a Silver Lake Partners, un grupu que sí inclúi a Joltid.&lt;ref name=&quot;Genbeta2&quot;&gt;[http://www.genbeta.com/voz-ip/ebay-completa-la venta-de-skype-por-2750-millones-de-forgares Genbeta. eBay completa la venta de Skype por 2750 millones de dólares]&lt;/ref&gt;

N'ochobre de 2010, Skype 5.0 para [[Windows]] foi lliberada con un conxuntu de complementos y nueves funciones, ente les más importantes, la inclusión d'una pestaña de [[Facebook]] que dexa a los sos usuarios unviar mensaxes SMS, efectuar [[chat]] o llamar a los sos amigos de Facebook, direutamente del Feed de Noticies. Per otra parte la versión 5 empeoró la usabilidad de la pantalla compartida y del accesu a los teléfonos de los contactos.&lt;ref&gt;[http://www.usabilitycounts.com/2011/02/24/five-reasons-why-skype-5-0-for-mac-sucks/ Five Reasons Why Skype 5.0 for Mac Sucks]&lt;/ref&gt;

El 10 de mayu de 2011 [[Microsoft]] anunció la compra completa de Skype por 8500 millones de dólares.&lt;ref name=&quot;Elpais&quot;&gt;[https://www.elpais.com/articulo/tecnologia/Microsoft/merca/Skype/5920/millones/euros/elpeputec/20110510elpeputec_1/Tes El País. Microsoft merca Skype por 8500 millones de dólares]&lt;/ref&gt;

En xunu de 2011, Skype apurre a Facebook l'usu de la so infraestructura dientro de les 72 hores pa realizar videollamadas dende dientro del sitio web. Pa esto ye necesariu instalar un [[complementu (informática)|complementu]] , un programa que queda siempres residente y dende cualquier navegador web añade'l botón de ''llamar'' a los perfiles y al chat web de Facebook; en realidá esti serviciu ye independiente de Skype (Un usuariu de Skype nun puede faer contauto vía voz o videu a usuarios de Facebook, nin estos a ellos, inclusive col complementu de navegador instaláu).&lt;ref name=alt1040&gt;{{cita web |autor=Carlos Rebato |títulu=Facebook incorpora videollamadas con Skype |url=http://alt1040.com/2011/07/facebook-incorpora-videollamadas-con-skype |fechaaccesu=6 d'abril de 2013 |fecha=6 de xunu de 2011|cita=Nuna presentación retresmitida por streaming y con una arribación abrumadoramente masiva (cerca de 60&amp;nbsp;000 persones en dellos momentos), [[Mark Zuckerberg]] presentó les últimes novedaes qu'incorpora Facebook, dalgunes tan largamente rumoreadas como la videollamada gracies a una alianza con Skype. Recordemos que, precisamente la selmana pasada dempués del llanzamientu de Google+ a la compañía faltólu tiempu p'anunciar qu'a la selmana siguiente anunciaría nueves y jugosas novedadades.}}&lt;/ref&gt; Curiosamente, años antes [[Myspace]] tenía'l mesmu complementu tamién de Skype.
&lt;ref name=alt1040_2&gt;{{cita web |autor=Carlos Rebato |títulu=Facebook incorpora videollamadas con Skype |url=http://alt1040.com/2011/07/myspace-yá-ofrecia-videollamadas-via-skype-en-2007 |fechaaccesu=23 d'avientu de 2013 |fecha=7 de xunu de 2011 |cita=La última novedá que presentó Facebook ye la posibilidá de realizar videollamadas al traviés de la so rede social, una carauterística llograda gracies a una alianza con Skype. &lt;br /&gt;
Sicasí, a munchos sorprenderá-yos saber qu'esta meyora teunolóxica nun ye tan nuevu como pensamos.&lt;br /&gt;
 Ello ye que MySpace yá ufiertaba práuticamente lo mesmo nun llonxanu 2007. }}&lt;/ref&gt;

El [[7 de payares]] de [[2012]], [[Microsoft]] anunció oficialmente la retirada de [[Windows Live Messenger]] en tol mundu'l [[8 d'abril]] de [[2013]] (anque enantes la fecha anunciada foi la del [[15 de marzu]]), sacante [[China continental|China]], por cuenta de que Skype ye operada por otra compañía nesi país. La transición empezó'l [[8 de marzu]] de [[2013]], cuando'l veceru d'ordenadores de [[Windows Live Messenger]] yá nun podía aportar al serviciu y l'usuariu yera encamentáu a instalar '''Skype'''. N'[[ochobre]] de [[2013]], [[Microsoft]] dexó de soportar el protocolu XMPP, imposibilitando a les aplicaciones qu'usaben el métodu d'entamu de sesión de [[Windows Live Messenger]] conectase al serviciu. Dempués d'esto, en [[marzu]] de [[2014]], el protocolu [[Microsoft Notification Protocol|MSP]] dexó de funcionar, lo que tuvo como resultáu'l final de [[Windows Live Messenger]], completando asina la transición.

== Descripción xeneral == 
Skype ye un software que dexa comunicaciones de testu, voz y videu sobre Internet (VoIP).
Tien la finalidá de coneutar a los usuarios vía testu (mensaxería instantánea), voz ([[VoIP]]) o videu. Una de les sos fortaleces ye la comunicación ''gratuita'' por voz y video ente usuarios de Skype dende y escontra cualquier puntu del mundu. Tamién dexa realizar llamaes especiales, a bien baxu costu, ente ordenadores y la rede de telefonía fixa o móvil.

Puede utilizase de les siguientes formes:

* Comunicación gratuita por testu, voz o videu ente dos usuarios de Skype con ordenadores personales coneutaos a Internet. Rique rexistru y aceptación de les condiciones del serviciu, ensin costu.
* Comunicación grupal o ''conferencia'' de voz gratuita (videoconferencia grupal ye de pagu) ente dellos usuarios de Skype, toos ellos con PC coneutaos a Internet. Rique rexistru ensin costu.
* Xeneración de llamaes de voz a baxu costu dende un usuariu de Skype con PC coneutáu a Internet, escontra teléfonos de rede fixa o móvil. Rique contratu de pagu, mensual o añal.
* Comunicación y unviada de datos a baxu costu (testu y gráficos) dende un usuariu de Skype con PC coneutáu a Internet escontra equipos de [[fax]] (o ordenadores con software de fax) coneutaos a redes de telefonía fixa. Rique contratu de pagu.
* Llamaes de voz a tarifa de llamada llocal dende teléfonos de rede fixa o móvil al númberu telefónicu d'un usuariu abonáu a Skype con PC coneutáu a Internet. Si l'usuariu receptor nun ta disponible, Skype ufierta un serviciu de contestador automáticu. Rique contratu de pagu per parte del receptor. Les llamaes xeneraes dende teléfonos móviles paguen les tarifes locales del serviciu móvil.
* Comunicación y unviada de datos a tarifa de llamada llocal dende equipos de fax coneutaos a redes de telefonía fixa escontra un abonáu de Skype con PC coneutáu a Internet. Rique contratu de pagu per parte del receptor.
* Comunicación per esviadura telefónicu y de testu a baxu costu dende teléfonos de rede fixa escontra un abonáu de Skype con PC coneutáu a Internet. Rique contratu de pagu per parte del receptor.

Skype al cuntar colos servicios de voz, datos, fax, contestador automáticu, conferencia y [[videoconferencia|videollamada]], puede caltener comunicación ensin costu y a baxu costu, ente usuarios de Skype, teléfonos móviles, teléfonos de rede fixa, fax, videoconferencias y obviamente testu, ente los usuarios en dambes direiciones comunicacionales.

Tamién, Skype dexa la esviadura de llamaes y mensaxes de testu, lo cual significa que los usuarios del sistema con númberu telefónicu Skype asignáu, pueden recibir les llamaes o mensaxes direutamente nel so ordenador, o xenerar la esviadura d'estos a un teléfonu móvil o bien de rede fixa, nel casu de llamaes.

=== Sistemes operativos compatibles ===
[[Ficheru:Tatra KT4D tram in Tallinn, 2006.jpg|300px|miniaturadeimagen|[[Tranvía]] n'Estonia con publicidá de Skype.]]

==== Escritoriu ==== 
* [[Windows XP|Windows XP SP3]], [[Windows Vista|Vista]], [[Windows 7|7]], [[Windows 8|8]], [[Windows 8.1|8.1]] o [[Windows 10|10]] en versión de 32 o de 64 bits.
* [[macOS]] [[Mac OS X v10.6|versión 10.6]] o cimera.
* [[GNU/Linux]]

==== Móvil ====
* [[Android 2.3]] o cimeru.
* [[iOS 7]] o cimeru.
* [[Windows Phone 8]] o cimeru.
* [[BlackBerry OS|BlackBerry OS 10.3.1]] o cimeru.
* [[Amazon Fire Phone]]

==== Tablet ====
* [[iPad]] con [[iOS 5]] o cimeru.
* [[Android]] con [[Android 2.3]] o cimeru.
* [[Kindle Fire HD]] o versiones más recién.

==== TV ====
* [[Samsung]]
* [[LG]]
* [[Sony]]
* [[Panasonic]]
* [[Sharp]]
* [[Vizio]]
* [[Philips]]
* [[Toshiba]]

==== Otros ====
* [[Xbox One]]
* [[PlayStation Vita]]
* [[iPod touch]] con [[iOS 7]] o cimeru.

== Carauterístiques ==

=== Protocolu ===
Skype utiliza un [[Protocolu de comunicaciones|protocolo]] [[software propietariu|privativu]] de telefonía VoIP. Parte de la teunoloxía usada por Skype pertenecen a Joltid Ltd. Corporation. La gran diferencia ente esti software y otros estándar d'análoga funcionalidad, ye que Skype opera con base nel modelu [[P2P]] (orixinalmente usáu nel software [[Kazaa]] en 2001) en vegada del avezáu modelu [[Veceru-Servidor]]. Nótese que'l modelu más popular, [[Session Initiation Protocol|SIP]], de VoIP tamién ye P2P, pero'l so implementación xeneralmente rique'l so rexistru nun servidor.

L'ésitu de Skype mora na gran compresión de datos que realiza, ensin afectar práuticamente a la calidá de la tresmisión de voz, y n'establecer una conexón con un [[Clúster (informática)|clúster]] de [[servidor]]es (servidores redundantes) de Skype pa empecipiar la sesión de comunicación, mientres la que se devuelve la llista de contactos. Cuando s'empecipió la llamada, establezse una conexón direuta col dispositivu de la persona.

L'aplicación foi orixinalmente desenvuelta en llinguaxe [[Llinguaxe de programación DaVinci|Davinci]] usando la redolada [[Delphi]]; más tarde foi portáu a [[GNU/Linux]], faciendo usu de les [[Biblioteca (informática)|biblioteques]] [[Qt (biblioteca)|Qt]].

=== Seguridá ===
Skype utiliza l'algoritmu [[Advanced Encryption Standard|AES]] de 256-bit pa cifrar la voz, los archivos tresferíos o'l mensaxe instantáneu. Pa la versión de pagu utilízase l'algoritmu [[RSA]] de 2048-bit pal accesu a [[corréu de voz]] (''voicemail'') y de 1536-bit mientres la negociación pa establecer la conexón. Pa ello utilicen una [[Criptografía asimétrica|clave asimétrica]], que dexa evitar ataques del tipu [[Ataque Man-in-the-middle|man-in-the-middle]].

Otru riesgu de seguridá son les actualizaciones automátiques non desactivables a partir de la versión 5.6,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://blogs.skype.com/garage/2012/03/skype_56_for_mac.html |títulu=Skype 5.6 for Mac |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120406192256/http://blogs.skype.com/garage/2012/03/skype_56_for_mac.html |fechaarchivu=6 d'abril de 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://community.skype.com/t5/Windows/I-want-to-turn-off-automatic-updates/td-p/51134/highlight/true |títulu=I want to turn off automatic updates}}&lt;/ref&gt; tantu pa macOS como pa Windows, anque nesti últimu casu y solo a partir de la 5.9 en ciertos casos, sí paez ser desactivable.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://blogs.skype.com/garage/2012/04/skype_59_for_windows.html |títulu= Skype 5.9 for Windows |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20120414235334/http://blogs.skype.com/garage/2012/04/skype_59_for_windows.html |fechaarchivu= 14 d'abril de 2012 }}&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Windows Live Messenger]]
* [[Yahoo! Messenger]]
* [[Podcast]]
* [[VoIP|Voz sobre IP (VoIP)]]
* [[Comparanza de veceros de mensaxería instantánea]]
* [[Jitsi]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
{{páxina web oficial}}

{{Tradubot|Skype}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Software VoIP]]
[[Categoría:Windows Essentials]]
[[Categoría:Windows Live|Messenger]]
[[Categoría:Mensaxería instantánea]]
[[Categoría:Aplicaciones de mensaxería nel intre]]
[[Categoría:Software de 2003]]
[[Categoría:Freeware]]
[[Categoría:Software pa iOS]]</text>
      <sha1>dk1k9wcm2fk2xc06iv2sy1dkbrb9o69</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jimena Florit</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142060</id>
    <revision>
      <id>4488271</id>
      <parentid>4256298</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:33:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4582" sha1="h3aymazpi86ph0s5fbc5u6ijhna4m46" xml:space="preserve">{{revisáu|t=20200217123055}}
{{persona}}
'''Jimena Florit''' {{nym}} ye una ciclista d'[[Arxentina]], especialista en competiciones de [[bicicleta de monte]]. En 2000 recibió'l [[Premiu Konex]] como una de les 5 meyores ciclistes de la década n'Arxentina.

== Trayeutoria ==
Representó en dos vegaes al so país nos [[Xuegos Olímpicos]], na edición de [[Xuegos Olímpicos de Sydney 2000|2000]] y na de [[Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004|2004]], terminando en 20ª y 12ª posición final, llegando a tar nos postreros como cuarta clasificada.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/fl/jimena-florit-1.html |títulu = Jimena Florit |editorial = sports-reference.com |fechaaccesu = 12 d'abril de 2013 |idioma = inglés }}&lt;/ref&gt; En 2003 ganó la medaya d'oru nos [[Xuegos Panamericanos de 2003|Xuegos Panamericanos]] en [[Santu Domingu]], [[República Dominicana]], ganando a l'americana [[Mary McConneloug]] y a la chilena [[Francisca Campos]]. Tamién disputó'l Campeonatu del Mundu en 2001 y terminó en 15ᵘ llugar. Na edición del añu 2000 celebrada en [[Sierra Nevada (España)|Sierra Nevada]] foi octava. Enantes tamién disputara los Campeonatos del Mundu de 1998 y 1999 siendo 19ª y 23ª respeutivamente.&lt;ref name=&quot;ctos&quot;&gt;{{cita web |url = http://www.los-deportes.info/ciclismu-de-montana-florit-juarez-jimena-resultaos-identidá-s25-c2-b4-o77-w46602.html |títulu = Jimena FLORIT JUAREZ |editorial = los deportes.info |fechaaccesu = 12 d'abril de 2013 }}&lt;/ref&gt; Volvió disputar un Campeonatu del Mundu en 2003, siendo 29ª clasificada y al añu siguiente volvió participar, siendo 15ª.&lt;ref name=&quot;ctos&quot;/&gt; Esi añu tamién foi al Campeonatu del mundu de Maratón y foi 25ª.&lt;ref name=&quot;ctos&quot;/&gt;

Amás consiguió otros dos medayes de bronce nos Xuegos Panamericanos, una medaya d'oru continental, un campeonatu arxentín, cuatro campeonatos NORBA (2 STXC y 2 XC) y siete NORBAS ganaes.&lt;ref name=&quot;retiru&quot;&gt;{{cita web |url = http://www.e-mtb.com/vn.php?n=921 |títulu = La argentina Jimena Florit se retira tras una década en la alta competición |editorial = e-mtb.com |fecha = 3 de payares de 2004 |fechaaccesu = 12 d'abril de 2013 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20160309110558/http://www.e-mtb.com/vn.php?n=921 |fechaarchivu = 2016-03-09 }}&lt;/ref&gt; A finales de 2004 anuncióse la so retirada de la competición tres 10 años en grandes campeonatos. Una de les razones del abandonu pudo ser la desapaición del so equipu, RLX Ralph Lauren, pa la siguiente temporada.&lt;ref name=&quot;retiru&quot;/&gt; En 2006 volvió competir y ganó l'oru nos [[Xuegos Odesur]].&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://especialesdeportea.com.ar/guadalajara2011/?p=2647 |títulu = Jimena Florit, arxentina sobre ruedes |editorial = especialesdeportea.com.ar |fecha = 15 d'ochobre de 2011 }}&lt;/ref&gt;

== Palmarés&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.infobiker.com.ar/jflorit_interbike.htm |títulu = Jimena Florit, mountain biker |editorial = infobiker.com.ar |fechaaccesu = 12 d'abril de 2013 |autor = Pablo Pereyra |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20160305202759/http://www.infobiker.com.ar/jflorit_interbike.htm |fechaarchivu = 2016-03-05 }}&lt;/ref&gt; ==
* Oru nos [[Xuegos Panamericanos de 2003]].
* Bronce nos [[Xuegos Panamericanos de 1995]].
* Bronce nos [[Xuegos Panamericanos de 1999]].
* Campeona NORBA XC (2002) y 4 victories parciales.
* Campeona NORBA STXC (2000).
* Campeona NORBA STXC (2001) y 1 victoria parcial.
* Subcampeona NORBA STXC (2002).
* Subcampeona NORBA STXC (1999).
* Campeona del Mercury Tour (1999).
* Campeona del Mercury Tour (2000).
* 3ᵉʳ puestu nel Mercury Tour (1998).
* Premiu Iron Otter (2001).
* Campeonatu nacional d'Arxentina (1995).
* Oru nos Xuegos Odesur (2006).

== Estadístiques ==

=== Clubes ===
{|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f7f8ff&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- align=center bgcolor=#DDDDDD style=&quot;color:black;&quot;
!width=&quot;190&quot;|Club
!width=&quot;170&quot;|País
!width=&quot;120&quot;|Añu
|-align=center
|[[Specialized Argentina]]
|[[Arxentina]]
|1994 -1997
|-align=center
|[[Headshok/Cannondale]]
|
|1998
|-align=center
|[[RLX/Polo Sport]]
|
|1999 - 2002
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/fl/jimena-florit-1.html Ficha en Sports Reference]

{{NF|1972||Florit, Jimena}}
[[Categoría:Ciclistes de monte]]
[[Categoría:Deportistes nos Xuegos Olímpicos de Sydney 2000]]
[[Categoría:Deportistes nos Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004]]
[[Categoría:Persones de Buenos Aires]]</text>
      <sha1>h3aymazpi86ph0s5fbc5u6ijhna4m46</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yumari González</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142096</id>
    <revision>
      <id>4488227</id>
      <parentid>4215702</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T22:48:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Icodense</username>
        <id>30627</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Machester → Manchester</comment>
      <origin>4488227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3743" sha1="tu6lyic0y3yivpzjnyclhyx2h4jaw74" xml:space="preserve">{{persona}}
{{referencies|t=20111225|ciclismu}}

'''Yumari González Valdivieso''' (n. [[Santa Clara (Cuba)|Santa Clara]], [[Villa Clara]] / [[Sancti Spíritus (Cuba)|Sancti Spíritus]]; [[13 de xunu]] de [[1979]]), destacada ciclista de pista cubana, campeona Mundial en 2007 y 2008 y campeona en Xuegos Panamericanos, onde llogró cinco medayes.

== Trayeutoria deportiva ==
Ye Llicenciada en Cultura Física y la única deportista que na disciplina de ciclismu de pista, llogró cuatro preseas mundiales al sumar nos años 2007 [[Palma de Mallorca]] y 2008 medayes d'oru y plata en [[Scratch]].
Llogró medayes en mundiales xuveniles (1-0-1) y de mayores (2-3-0), Copes del Mundu (3-3-5), Xuegos Panamericanos (1-0-3) y del área de Centroamérica y el Caribe (2-3-0).
La consistente pedalista llogró na so estraordinaria xera na ciudá polaca de Pruszkow, medayes de los trés colores nes Copes del Mundu y esa mesma cantidá de títulos nel campeonatu panamericanu de Méxicu. Al ser entrevistada pola televisión llocal de la provincia Sancti Spíritus sobre les actuaciones nel añu 2009 dixo: “Anguaño foi bien importante pal mio, el meyor en tola mio vida deportiva poles resultancies llograos y la elección de la deportista más destacada de Cuba nesi periodu”. Nun mesmu mundial conquistó oru y plata en dos difíciles carreres de grupu en pista, compartió la votación cola atleta [[Yargelis Savigne]], monarca del orbe en [[Triple saltu]].
Cuba terminó séptima xeneral y tercera ente les dames, gracies al oru y la plata de l'atleta, por demás, la única medayista de la [[Cuba|Isla]] nesta cita de Pruszkow, pos sorpresivamente [[Lisandra Guerra]], tres veces gallardoniada y campeona defensora nos 500 metros contrarreló, quedó fora del podiu nesta ocasión. Recuperó'l cetru universal del scratch qu'un añu tras venciera en Manchester al terminar segunda, nun esfuerciu supremo y ponderatible, pos dos meses antes sufriera una grave mancadura nun certame local celebráu en [[Cienfuegos]]. Salió l'últimu día en pos d'otra medaya y llograr: subtitular na carrera por puntos. La espirituana ye agora la ciclista cubana con más preseas nestes lides, al sumar cuatro (2-2-0) y ye la única bicampeona universal cubana, daqué que la alluga nel cume d'esti deporte.

== 2010 ==
Yumari González va recordar per siempres el 2010. En marzu llogró la plata nel mundial de ciclismu, y el 6 d'avientu xestó la medaya más preciada nos 31 años: Alex, un ñácaru de 7,1 llibres. Espresó ''Ye lo meyor que me pasó; nun hai comparanza. Ser madre faime la muyer más feliz del mundu''.

== 2011 ==
En febreru del 2011 empezó de nuevu a montar Bicicleta, faciendo 30 o 40 quilómetros dende [[Cabaiguán]] a [[Fomentu (Cuba)|Fomentu]] o Sancti Spíritus, pero yá'l 5 de mayu d'anguaño incorporóse oficialmente a los entrenamientos con mayor rigor.
Participó nos [[IV Xuegos Deportivos del ALBA]], en [[Venezuela]], plantega que tien d'endelgazar, pos cunta con 5 quilos de más y esto résta-y velocidá y resistencia.

== Deportista qu'almira ==
A la deportista que más almira ye a [[Ana Fidelia Quiroz|Ana Fidelia Quiróz]] (n.&amp;nbsp;1963), quien en 1993 sufrió un accidente domésticu que-y produció'l 38&amp;nbsp;% de quemadures de segundu y tercer grau, pos la cualidá que más valora nun atleta ye l'esfotu y la capacidá de llevantase.

== Referencies ==
{{llistaref}}
* [http://www.ecured.cu/index.php/Yumari_Gonz%C3%A1lez www.ecured.cu/]

{{NF|1979||Gonzalez, Yumari}}


{{Tradubot|Yumari González}}

[[Categoría:Ciclistes de Cuba]]
[[Categoría:Ciclistes de pista]]
[[Categoría:Deportistes nos Xuegos Olímpicos de Beixín 2008]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]]</text>
      <sha1>tu6lyic0y3yivpzjnyclhyx2h4jaw74</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lori Greiner</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142628</id>
    <revision>
      <id>4488279</id>
      <parentid>4333393</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:38:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6577" sha1="0079qct30n7v4bejuv5w4gqvm55k25e" xml:space="preserve">{{maltraducido}}
{{persona
|
nome = Lori Greiner
| imaxe = Lori Greiner.png
| caption = 
| nome de nacencia = Lori Greiner
| fecha de nacencia = {{Birth date and age|9|12|1969|mf=yes}} 
| llugar de nacencia = [[Chicago (Illinois)|Chicago]], U.S.
| death_date = 
| death_presta =
| residencia = [[Chicago (Illinois)|Chicago]],&lt;ref name=&quot;HEAVY04182014&quot;&gt;[http://heavy.com/entertainment/2014/04/lori-greiner-shark-tank-investor-qvc &quot;Lori Greiner of 'Shark Tank': 5 Fast Facts You Need to Know&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826121153/https://heavy.com/entertainment/2014/04/lori-greiner-shark-tank-investor-qvc/ |date=2018-08-26 }}, heavy.com, April 18, 2014.&lt;/ref&gt;
| alma mater = [[Loyola University Chicago]] (B.A., Communications)&lt;ref name=&quot;CRAINSCHICAGO&quot;/&gt;
| ocupación = [[Inventora]], [[entamador]]a, personalidá de televisión, [[autora]], [[inversionista]]
| website = {{URL|lorigreiner.com}}
| alies = Reina de [[:en: QVC| QVC]]
| patrimoniu = {{profit}} [[US$]]70 mdd&lt;ref name=&quot;gazettereview&quot;&gt;{{cita web|url=http://gazettereview.com/2016/12/lori-greiner-net-worth-rich-lori-greiner/|títulu=Lori Greiner How Rich is she Actually |work=Gazette Review |date=13 d'avientu de 2016}}&lt;/ref&gt;
}}
'''Lori Greiner''' {{nym}} ye una inversora d'Estaos Xuníos, entamadora, y [[Celebridá|personalidá televisiva]]. Ye más conocida por formar parte del equipu d'inversores (tiburones) nel programa televisivu &quot;''Shark Tank''&quot;. Moteyada como &quot;La Reina de QVC&quot;&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=Lori Greiner, Shark Tank Star And Queen Of QVC, On A Great Asset: A Partner In Her Spouse|url=http://www.forbes.com/sites/davidkwilliams/2012/09/22/lori-greiner-shark-tank-star-and-queen-of-qvc-on-a-great-asset-a-partner-in-her-spouse/|website=Forbes|fechaaccesu=29 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; Tamién apaeció na so serie complementaria &quot;''Beyond the Tank''&quot;. Dende 1998, tuvo un programa en QVC llamáu &quot;''El Show de les Creaciones Úniques ya Intelixentes''&quot;. Ye tamién presidenta y fundadora de la compañía basada en [[Chicago]], &quot;''For Your Ease Only, Inc.''&quot; qu'estableció en 1996 la cual realiza desenvolvimientu de productu y marketing.&lt;ref name=&quot;CRAINSCHICAGO&quot;&gt;Bertagnoli Lisa, [http://www.chicagobusiness.com/article/20090926/ISSUE03/100032437/neat-trick-patenting-her-way-to-wealth &quot;Neat trick: patenting her way to wealth&quot;], ''Crain's Chicago Business'', September 26, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NY Times&quot;&gt;Kassar, Ami. &lt;/ref&gt; Ayudó a llanzar más de 400 productos y tien 120 patentes n'Estaos Xuníos ya internacionales.&lt;ref&gt;Robehmed, Natalie. [http://www.forbes.com/sites/natalierobehmed/2012/07/24/5-lessons-for-female-entrepreneurs-from-shark-tanks-lori-greiner &quot;5 Lessons For Female Entrepreneurs From Shark Tank's Lori Greiner&quot;]. &lt;/ref&gt;

== Vida temprana ==
Greiner creció en [[Near North Side]], [[Chicago]], la segunda fía d'un padre contratista y una madre psicóloga. Los sos padres divorciáronse cuando tenía nueve años.&lt;ref name=&quot;CRAINSCHICAGO&quot;/&gt; Tien un Máster en Comunicaciones, con especialización en periodismu, televisión, y cine na [[Universidá Loyola Chicago]], y trabayó pal [[Chicago Tribune]] mientres asistía a la universidá.&lt;ref name=&quot;CRAINSCHICAGO&quot;/&gt;

== Carrera ==
Greiner creó una arca pa entamar pendientes qué más tarde patentó.&lt;ref&gt;Weisman, Aly. &lt;/ref&gt; Col dineru que lu emprestaron creó un productu de muestra que foi escoyíu por J.C. Penney antes de la estación de vacaciones. Dieciocho meses más tarde, col productu, según afirma, &quot;fixo'l so agostu.&quot;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Williams, David K. [http://www.forbes.com/sites/davidkwilliams/2012/09/22/lori-greiner-shark-tank-star-and-queen-of-qvc-on-a-great-asset-a-partner-in-her-spouse &quot;Lori Greiner, Shark Tank Star And Queen Of QVC, On A Great Asset: A Partner In Her Spouse&quot;]. &lt;/ref&gt;

En 2012, Greiner xunir al show ''Shark Tank''.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; En 2014, la so inversión en &quot;Scrub Daddy&quot;, un productu revolucionariu que consiste nun estropaxu que camuda de testura (el material ye ríxidu n'agua frío pero blandu en temperatures medies y altes), considérase la so inversión más esitosa.&lt;ref name=&quot;Bustle&quot;&gt;Walker, Jodi. &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;New York Post&quot;&gt;Morabito, Andrea. &lt;/ref&gt; En xunetu 30, 2014, vendió en QVC más de 2 millones d'esponxes en 1 solu día.&lt;ref name=&quot;Marketwatch&quot;&gt;Bilello, Michael. &lt;/ref&gt; El 30 d'abril de 2016, ScrubDaddy Llogró'l premiu a “la mayor hestoria d'ésitu en Shark Tank” con ventes que superen los 75 millones de dólares.&lt;ref name=&quot;Business Insider&quot;&gt;Feloni, Richard. &lt;/ref&gt;

Otres Inversiones que realizó en ''Shark Tank'' inclúin: Squatty Potty, Readerest, Cubierta de Cepiyu de la Pintura, Control El vuesu Haunches, Parón de Gota, FiberFix, y Screenmend.&lt;ref name=&quot;ZDNet&quot;&gt;Allen, Fox Van. &lt;/ref&gt;

En 2011 foi ponente nel Primer Simposio sobre Emprendimiento, Patentes, Marques y Muyeres Empresaries de los Estaos Xuníos.&lt;ref name=&quot;CelebrityNetWorth&quot;&gt;[http://www.celebritynetworth.com/richest-businessmen/richest-designers/lori-greiner-net-worth &quot;Lori Greiner Net Worth&quot;]. &lt;/ref&gt; 

En marzu de 2014 Greiner publicó'l llibru ''&quot;Invent It, Sell It, Bank It!: Make Your Million-Dollar Escurre Into a Reality&quot;'', (Invéntalo, viéndilo, y atropar. Fexe de la to idea d'un millón de dólares una realidá) el cual llogró'l tercer puestu na llista de 'bestsellers' del ''[[The Wall Street Journal|Wall Street Journal]]''.&lt;ref name=&quot;Entrepreneur&quot;&gt;Cassell, Warren Jr. [http://www.entrepreneur.com/article/240373 &quot;3 Takeaways From Lori Greiner's Invent It, Sell It, Bank It.&quot;], entrepreneur.com, December 15, 2014.&lt;/ref&gt;

== Vida personal ==
Ta casada con Daniel Greiner, antiguu directivu en Bell &amp; Howell antes d'ocupar el cargu de direutor de finances na compañía de la so muyer, &quot;For Your Ease Only, Inc.&quot;&lt;ref name=&quot;HEAVY04182014&quot;&gt;[http://heavy.com/entertainment/2014/04/lori-greiner-shark-tank-investor-qvc &quot;Lori Greiner of 'Shark Tank': 5 Fast Facts You Need to Know&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826121153/https://heavy.com/entertainment/2014/04/lori-greiner-shark-tank-investor-qvc/ |date=2018-08-26 }}, heavy.com, April 18, 2014.&lt;/ref&gt;

== Publicaciones escoyíes ==
* Greiner, Lori. (2014). ''&quot;Invent It, Sell It, Bank It!: Make Your Million-Dollar Escurre Into a Reality&quot;'', Nueva York : Ballantine Llibros. {{ISBN|978-0-8041-7643-9}}.

== Ver tamién ==
* [[Joy Mangano]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

{{NF|1969|}}


{{Tradubot|Lori Greiner}}

[[Categoría:Inventores d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]
[[Categoría:Persones de Chicago]]</text>
      <sha1>0079qct30n7v4bejuv5w4gqvm55k25e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jesse Lingard</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142772</id>
    <revision>
      <id>4488378</id>
      <parentid>4477485</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T08:12:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17317" sha1="s6ri6rr8ddbvd0rfgp5d8rnpbxsj5ii" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Jesse Ellis Lingard''' {{nym}} ye un {{futbolista}}.

== Trayeutoria ==

=== Primeros años y carrera ===
Lingard nació en [[Warrington]], [[Cheshire]],&lt;ref name=FAprofile&gt;{{cita web |url=http://www.thefa.com/england/All-Teams/Players/L/jesse-lingard|títulu=Jesse Lingard|fechaaccesu=19 de setiembre de 2013|obra=thefa.com|editorial=The Football Association}}&lt;/ref&gt; y asistió al [[William Beamont Community High School]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.thisischeshire.co.uk/news/2352570.jesses_england_chance/ |títulu=Jesse's England chance |nome=Chris |apellíu=Flanagan |obra=This is Cheshire |editorial=Newsquest |fecha=20 de xunu de 2008 |fechaaccesu=19 de setiembre de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130921054639/http://www.thisischeshire.co.uk/news/2352570.jesses_england_chance/ |fechaarchivu=2013-09-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921054639/http://www.thisischeshire.co.uk/news/2352570.jesses_england_chance/ |archivedate=2013-09-21 }}&lt;/ref&gt; Avanzó al traviés de la cantera del Manchester United y foi parte del equipu que ganó la [[FA Youth Cup]] de la temporada 2010–11,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://nav.thefa.com/sitecore/content/TheFA/Home/Competitions/FACompetitions/TheFAYouthCup/Match-Centres-2010-11/Final/Second-Leg/Man-Utd-4-1-Shefield-United|títulu=Old Trafford youngsters lift Youth Cup|fechaaccesu=19 de setiembre de 2013|fecha=23 de mayu de 2013|obra=thefa.com|editorial=The Football Association|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130921055606/http://nav.thefa.com/sitecore/content/TheFA/Home/Competitions/FACompetitions/TheFAYouthCup/Match-Centres-2010-11/Final/Second-Leg/Man-Utd-4-1-Shefield-United|fechaarchivu=21 de setiembre de 2013}}&lt;/ref&gt; antes de roblar un contratu profesional nel branu de 2011.&lt;ref name=Contract2011&gt;{{cita web |url=http://www.thefa.com/~/media/Files/TheFAPortal/governance-docs/registrations/july-2011.ashx|títulu=List of Players under Written Contract Registered Between 01/07/2011 and 31/07/2011|fechaaccesu=19 de setiembre de 2013|formatu=PDF|obra=thefa.com|editorial=The Football Association}}&lt;/ref&gt;

=== Leicester City ===
El 6 de payares de 2012, Lingard y el so compañeru d'equipu [[Michael Keane]] xunir a [[Leicester City F.C.|Leicester City]] en calidá de préstamu per un mes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.lcfc.com/news/article/061112-city-squad-bolstered-by-united-loan-double-469523.aspx|títulu=City Bolstered By United Loan Double|fechaaccesu=6 de payares de 2012|fecha=6 de payares de 2012|obra=lcfc.com|editorial=Leicester City}}&lt;/ref&gt; Esto amplióse darréu al 2 de xineru de 2013.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2012/Dec/michael-keane-and-jesse-lingard-rejoin-leicester.aspx|títulu=Reds trio extend loan deals|fechaaccesu=5 d'avientu de 2012|apellíu=Marshall|nome=Adam|fecha=5 d'avientu de 2012|obra=ManUtd.com|editorial=Manchester United}}&lt;/ref&gt; Lingard fixo'l so debú col Leicester City el 6 de payares, nun empate 0-0 contra'l [[Bolton Wanderers F.C.|Bolton Wanderers]], al entrar como sustitutu nel minutu 85.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Bolton 0–0 Leicester |url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/20134517 |obra=BBC Sport |editorial=British Broadcasting Corporation |fecha=6 de payares de 2012 |fechaaccesu=6 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt;

=== Manchester United ===
Lingard foi escoyíu nel equipu de 19 xugadores pa la xira de pretemporada del Manchester United en 2013. Lingard marcó los sos dos primeros goles pal United nun partíu amistosu 5-1 contra l'A-League All Stars en Sydney el 20 de xunetu de 2013,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/07/jesse-lingard-manchester-united-a-league-all-star.html|títulu=Boyhood fan Jesse Lingard scores first two goals for Man United|fechaaccesu=22 de xunetu de 2013|fecha=21 de xunetu de 2013|obra=inside World Soccer}}&lt;/ref&gt; el primeru de los cualos yera'l primer gol del club sol nuevu téunicu [[David Moyes]]. Dempués del partíu, dixo: &quot;Yo creo en mi mesmu, pero tengo qu'empezar a creer más en mi mesmu&quot;.&lt;ref name=TourQuotes&gt;{{cita publicación |url=http://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/manchester-united-youngster-jesse-lingard-told-to-believe-in-himself-8725819.html |títulu=Manchester United youngster Jesse Lingard told to believe in himself |nome=Simon |apellíu=Stone |obra=The Independent |agency=Press Association |fecha=22 de xunetu de 2013 |fechaaccesu=19 de setiembre de 2013}}&lt;/ref&gt; Él tamién anotó contra Yokohama F. Marinos&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www1.skysports.com/football/live/match/286586/report |títulu=Yokohama F Marinos struck late to beat David Moyes' Manchester United 3–2 |obra=Sky Sports |editorial=British Sky Broadcasting |fecha=23 de xunetu de 2013 |fechaaccesu=19 de setiembre de 2013}}&lt;/ref&gt; y [[Kitchee SC]] pa terminar la xira a lo más goliador con cuatro goles nunos cuantos partíos.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/sport/football/match-reports/lingard-seals-impressive-manchester-united-5380389 |títulu=Lingard seals impressive Manchester United victory over Hong Kong's Kitchee FC |obra=Manchester Evening News |fecha=29 de xunetu de 2013 |fechaaccesu=19 de setiembre de 2013}}&lt;/ref&gt;

=== Birmingham City ===
A pesar de que tenía la esperanza de &quot;saltase la etapa de préstamu y romper direutamente al primer equipu&quot; nel Manchester United,&lt;ref name=TourQuotes/&gt; Lingard xunir al Birmingham City en calidá de préstamu per un mes.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24164296 |títulu=Jesse Lingard: Birmingham City sign Man Utd youngster on loan |obra=BBC Sport |editorial=British Broadcasting Corporation |fecha=19 de setiembre de 2013 |fechaaccesu=19 de setiembre de 2013}}&lt;/ref&gt; Dirixóse direutamente al once titular pal partíu en casa ante'l [[Sheffield Wednesday FC|Sheffield Wednesday]], abrió'l marcador a los 20 minutos col so primer gol nel fútbol d'altu nivel, cuando'l porteru [[Chris Kirkland]] paró'l tiru de [[Chris Burke]], completó'l so [[hat-trick]] 13 minutos más tarde, y anotó un cuartu na segunda metá.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24089685 |títulu=Birmingham 4–1 Sheffield Wed |obra=BBC Sport |editorial=British Broadcasting Corporation |fecha=21 de setiembre de 2013 |fechaaccesu=22 de setiembre de 2013}}&lt;/ref&gt; Lingard nun tuvo disponible pa empate nel tercer asaltu de Birmingham por [[Copa de la Lliga]] porque Manchester United nun lo quería arreyáu por copa,&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/birmingham-city-boss-llee-clark-6083766 |títulu=Lee Clark: We want Jesse Lingard here for as long as possible |autor=Tattum, Colin |newspaper=Birmingham Mail |fecha=24 de setiembre de 2013 |fechaaccesu=18 d'ochobre de 2013 }}&lt;/ref&gt; de siguío, nel so tercer partíu de lliga, falló un penal, dau cuando recibió una falta aparentemente fuera del área, con una cabezada a los 89 minutos completaron una derrota 4-0 contra'l [[Millwall FC|Millwall]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24246482 |títulu=Birmingham 4–0 Millwall |obra=BBC Sport |editorial=British Broadcasting Corporation |fecha=1 d'ochobre de 2013 |fechaaccesu=18 d'ochobre de 2013}}&lt;/ref&gt; Llegar a un alcuerdu pa estender el préstamu de Lingard hasta'l 14 d'avientu,&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24582877 |títulu=Jesse Lingard: Man Utd youngster to extend Birmingham City loan |obra=BBC Sport |editorial=British Broadcasting Corporation |fecha=18 d'ochobre de 2013 |fechaaccesu=18 d'ochobre de 2013}}&lt;/ref&gt; pero depués perdióse trés partíos mientres recibía tratamientu per parte del Manchester United por una mancadura de rodía.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/birmingham-city-jesse-lingard-set-6271456 |títulu=Jesse Lingard return set to boost Birmingham City |autor=Tattum, Colin |newspaper=Birmingham Mail |editorial=Trinity Mirror |fecha=5 de payares de 2013 |fechaaccesu=10 de payares de 2013}}&lt;/ref&gt; El préstamu ampliar hasta'l 1 de xineru de 2014,&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/25138529 |títulu=Man Utd's Jesse Lingard extends Birmingham City loan |obra=BBC Sport |editorial=British Broadcasting Corporation |fecha=28 de payares de 2013 |fechaaccesu=28 de payares de 2013}}&lt;/ref&gt; pero Lingard foi suspendíu polos dos últimos partíos de la temporada. Contra [[Wigan Athletic]] el 26 d'avientu, foi espulsáu por una turniada contra [[Jordi Gómez]] darréu dempués de ser refugáu un tiru llibre cuando paecía cometer falta.&lt;ref name=Disappoint&gt;{{cita publicación |url=http://www1.skysports.com/football/news/11694/9089639/sky-bet-championship-birmingham-boss-llee-clark-disappointed-with-jesse-lingard |títulu=Sky Bet Championship: Birmingham boss Lee Clark disappointed with Jesse Lingard |obra=Sky Sports |editorial=BSkyB |fecha=27 d'avientu de 2013 |fechaaccesu=21 de xineru de 2014}}&lt;/ref&gt;

Anque Birmingham esperaba estender el préstamu,&lt;ref name=Disappoint/&gt; Lingard volvió al Manchester United y foi suplente nel partíu contra'l [[Swansea City AFC|Swansea City]] el 11 de xineru.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/25600466 |títulu=Man Utd 2–0 Swansea |nome=Alistair |apellíu=Magowan |obra=BBC Sport |editorial=British Broadcasting Corporation |fecha=11 de xineru de 2014 |fechaaccesu=21 de xineru de 2014}}&lt;/ref&gt;

=== Brighton &amp; Hove Albion ===
El 27 de febreru de 2014, Lingard xunir a la [[Football League Championship|Championship]] al llau del [[Brighton &amp; Hove Albion F.C.|Brighton &amp; Hove Albion]] nun préstamu de 93 díes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.seagulls.co.uk/news/article/brighton-hove-albion-sign-manchester-united-striker-jesse-lingard-1385273.aspx|títulu=Albion Sign Man United's Lingard|fecha=27 de febreru de 2014|obra=Brighton &amp; Hove Albion FC|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140305062412/http://www.seagulls.co.uk/news/article/brighton-hove-albion-sign-manchester-united-striker-jesse-lingard-1385273.aspx|fechaarchivu=2014-03-05}}&lt;/ref&gt; Marcó'l so primer gol pal club el 8 d'abril, anotando na victoria por 4-1 ante'l so ex club Leicester City, que sellara l'ascensu a la Premier League unos díes antes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/26830309|títulu=Leicester City 1–4 Brighton &amp; Hove Albion|fecha=8 d'abril de 2014|obra=BBC Sport}}&lt;/ref&gt; Ente que col Brighton &amp; Hove Albion, Jesse xugó en 16 ocasiones, incluyendo los Championship Playoffs, anotando 4 goles.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://mufclatest.com/loan-watch-lingard-makes-play-offs-with-brighton/|títulu=Lingard makes play-offs with Brighton|fecha=1 de xunetu de 2014|obra=Brighton &amp; Hove Albion FC|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140812064300/http://mufclatest.com/loan-watch-lingard-makes-play-offs-with-brighton/|fechaarchivu=2014-08-12}}&lt;/ref&gt;

=== Manchester United ===
El 4 d'agostu de 2014, Lingard salió de la banca p'anotar el tercer gol na final de la International Champion Cup na cual conságrase campeón con victoria final 3-1 del United sobre'l [[Liverpool FC]]. El 16 d'agostu 2014 Jesse Lingard fai'l so debú como titular na apertura de la [[Premier League]] de la mano de [[Louis van Gaal]] en [[Old Trafford]] ante'l [[Swansea City]].
El 21 de mayu de 2016, convirtió'l gol que-y dio la [[FA Cup]] al Manchester United frente al [[Crystal Palace]].

== Carrera internacional ==
Lingard xugó tres veces pa Inglaterra a nivel sub-17 nel Nordic Tournament de 2008.&lt;ref name=FAprofile/&gt; Él recibió la so primer convocatoria pa la seleición sub-21 pal partíu amistosu contra Escocia sub-21 el 13 d'agostu de 2013, y fixo'l so debú como sustitutu nel segundu tiempu pa reemplazar a [[Nathan Redmond]] qu'Inglaterra ganó 6-0.&lt;ref name=FAprofile/&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/23690472 |títulu=England Under-21s thrash Scotland 6–0 in friendly |obra=BBC Sport |editorial=British Broadcasting Corporation |fecha=13 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=19 de setiembre de 2013}}&lt;/ref&gt;

== Clubes ==
{|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f7f8ff&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- align=center bgcolor=#DDDDDD style=&quot;color:black;&quot;
!width=&quot;190&quot;|Club
!width=&quot;170&quot;|País
!width=&quot;120&quot;|Añu
|-align=center

|[[Manchester United Football Club|Manchester United]]
|{{ENG}}
|[[2011]] - presente
|-align=center

|→ [[Leicester City Football Club|Leicester City]] (cedíu)
|{{ENG}}
|[[2012]] - [[2013]]
|-align=center
|→ [[Birmingham City Football Club|Birmingham City]] (cedíu)
|{{ENG}}
|[[2013]] - [[2014]]
|-align=center
|→ [[Brighton &amp; Hove Albion Football Club|Brighton]] (cedíu)
|{{ENG}}
|[[2014]]
|-align=center
|→ [[Derby County Football Club|Derby County]] (cedíu)
|{{ENG}}
|[[2015]]
|}

== Estadístiques ==
&lt;center&gt;
{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;160px&quot; |Club
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;30px&quot; | Div
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;50px&quot; | Temporada
!colspan=&quot;2&quot;|Lliga

!colspan=&quot;2&quot; |Copa&lt;br

/&gt;Nacional
!colspan=&quot;2&quot;|Copa&lt;br /&gt;Internacional
!colspan=&quot;2&quot;|Total
!rowspan=&quot;2&quot;|Prom.&lt;br /&gt;{{gol}}
|-
![[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]]!![[Gol#Fútbol|Goles]]!![[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]]!![[Gol#Fútbol|Goles]]!![[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]]!![[Gol#Fútbol|Goles]]!![[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]]!![[Gol#Fútbol|Goles]]
|-
|rowspan=&quot;2&quot; valign=center|'''[[Leicester City]]'''&lt;br/&gt;{{ENG}}
|rowspan=&quot;1&quot; valign=&quot;center&quot; |[[English Football League Championship|2ª]]
|[[Football League Championship 2012-13|2012-13]]
|5||0||0||0||-||-||5||0||0,0
|-
!colspan=&quot;2&quot; | Total !! 5 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 5 !! 0 !! 0,0
|-
|rowspan=&quot;2&quot; valign=center|'''[[Birmingham City]]'''&lt;br/&gt;{{ENG}}
|rowspan=&quot;1&quot; valign=&quot;center&quot; |[[English Football League Championship|2ª]]
|[[Football League Championship 2013-14|2013-14]]
|13||6||0||0||-||-||13||6||0,46
|-
!colspan=&quot;2&quot; | Total !! 13 !! 6 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 13 !! 6 !! 0,46
|-
|rowspan=&quot;2&quot; valign=center|'''[[Brighton &amp; Hove]]'''&lt;br/&gt;{{ENG}}
|rowspan=&quot;1&quot; valign=&quot;center&quot; |[[English Football League Championship|2ª]]
|[[Football League Championship 2013-14|2013-14]]
|17||4||0||0||-||-||17||4||0,23
|-
!colspan=&quot;2&quot; | Total !! 17 !! 4 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 17 !! 4 !! 0,23
|-
|rowspan=&quot;2&quot; valign=center|'''[[Derby County]]'''&lt;br/&gt;{{ENG}}
|rowspan=&quot;1&quot; valign=&quot;center&quot; |[[English Football League Championship|2ª]]
|[[Football League Championship 2014-15|2014-15]]
|14||2|||1||0||-||-||15||2||0,13
|-
!colspan=&quot;2&quot; | Total !! 14 !! 2 !! 1 !! 0 !! 0 !! 0 !! 15 !! 2 !! 0,13
|-
|rowspan=&quot;5&quot; valign=center|'''[[Manchester United]]'''&lt;br/&gt;{{ENG}}
|rowspan=&quot;4&quot; valign=&quot;center&quot; |[[Premier League|1ª]]
|[[Premier League 2014-15|2014-15]]
|1||0||0||0||-||-||1||0||0,0
|-
|[[Premier League 2015-16|2015-16]]
|25||4||8||2||7||0||40||6||0,15
|-
|[[Premier League 2016-17|2016-17]]
|25||1||7||2||10||2||42||5||0,11
|-
|[[Premier League 2017-18|2017-18]]
|24||8||5||5||6||0||35||13||0,37
|-
!colspan=&quot;2&quot; | Total !! 75 !! 13 !! 20 !! 9 !! 23 !! 2 !! 118 !! 24 !! 0,20
|-
!colspan=&quot;3&quot; | Total na so carrera
!124 !! 25 !! 21 !! 9 !! 23 !! 2 !! 168 !! 36 !! 0,21
|}
&lt;/center&gt;

== Palmarés ==

=== Campeonatos nacionales ===
&lt;br/&gt;
{|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f7f8ff&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|-align=center bgcolor=#DDDDDD style=&quot;color:black;&quot;
!width=&quot;240&quot;|Títulu
!width=&quot;190&quot;|Club

!width=&quot;210&quot;|Sede
!width=&quot;75&quot;|Añu
|-align=center

|[[FA Cup|Copa FA]]
|{{Bandera|ENG}} [[Manchester United Football Club|Manchester United]]
|{{Bandera|ENG}} [[Estadiu de Wembley|Londres]]
|[[FA Cup 2015-16|2015/16]]
|-align=center
|[[Community Shield]]
|{{Bandera|ENG}} [[Manchester United Football Club|Manchester United]]
|{{Bandera|ENG}} [[Estadiu de Wembley|Londres]]
|[[Community Shield 2016|2016]]
|-align=center
|[[Copa de la Lliga (Inglaterra)|Copa de la Lliga]]
|{{Bandera|ENG}} [[Manchester United Football Club|Manchester United]]
|{{Bandera|ENG}} [[Estadiu de Wembley|Londres]]
|[[Copa de la Lliga d'Inglaterra 2016-17|2016/17]]
|}

=== Campeonatos internacionales ===
&lt;br/&gt;
{|cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;margin: 0 auto; font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse; background: #F7F8FF; text-align:center&quot;
|-style=&quot;color: black; background: #DDD&quot; 
!width=&quot;240&quot;|Títulu
!width=&quot;190&quot;|Club

!width=&quot;210&quot;|Sede
!width=&quot;75&quot;|Añu
|-align=center

|[[Lliga Europa de la UEFA]]
|{{Bandera|ENG}} [[Manchester United Football Club|Manchester United]]
|{{Bandera|SWE}} [[Friends Arena|Solna]]
|[[Lliga Europa de la UEFA 2016-17|2016/17]]
|}

== Referencies ==
{{llistaref|40em}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces deportista}}

{{NF|1992||Lingard, Jesse}}

{{Tradubot|Jesse Lingard}}
[[Categoría:Futbolistes d'Inglaterra]]
[[Categoría:Futbolistes del Manchester United Football Club]]
[[Categoría:Futbolistes internacionales d'Inglaterra]]
[[Categoría:Futbolistes na Copa Mundial de 2018]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]]</text>
      <sha1>s6ri6rr8ddbvd0rfgp5d8rnpbxsj5ii</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jean-Claude Van Damme</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142945</id>
    <revision>
      <id>4488369</id>
      <parentid>4430915</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T06:14:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32147" sha1="d4xo1tvoj3jw3rybmv0eo2efethfbam" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Jean-Claude Camille François Van Varenberg''' {{nym}}, más conocíu como '''Jean-Claude Van Damme''', ye un [[actor]], [[Direutor de cine|direutor]], [[productor de cine]] y espertu n'artes marciales como [[karate]] y [[full contact]] [[kickboxing]] d'orixe [[Bélxica|belga]]. Por cuenta del so llugar d'orixe y a la so musculatura, los medios de comunicación y l'audiencia motéyen-y &quot;The Muscles from Brussels&quot; (Los Músculos de Bruxeles).

Van Damme empezó a entrenar y competir en combates de semi-contautu a puntos en [[karate]]-Do a los diez años d'edá, de mano del maestru Claude Goetz. Mientres la so adolescencia consiguió'l grau de cintu negru nel estilu [[Shotokan]] y empecipióse nel [[entrenamientu con peses]]. En 1979, fundó'l ximnasiu &quot;California Gym&quot; y más palantre llegaría a llograr el títulu de fisicoculturismo &quot;[[Culturismu|Mister Bélxica]]&quot;. Darréu, mientres los años 70 participó de dellos combates a plenu contautu, na modalidá [[full contact]] del kickboxing. 

En 1982 emigró a los [[Estaos Xuníos]] pa buscar una carrera nel [[cine de Hollywood]]. El papel que lu llanzó al estrellalgu foi'l de [[Frank Dux]] na cinta ''[[Bloodsport]]'' de 1988. Algamó'l so mayor ésitu en taquilla con ''[[Timecop]]'' (1994), que recaldó más de $100 millones de dólares a nivel mundial. Ente otres de les sos cintes más reconocíes atópense: ''[[Kickboxer]]'' (1989), ''[[Lionheart]]'' (1990), ''[[Doble Impautu]]'' (1991), ''[[Universal Soldier]]'' (1992), ''[[Hard Target]]'' (1993), ''[[Muerte súbita (película)|Muerte Súbita]]'' (1995), ''[[JCVD]]'' (2008) y ''[[The Expendables 2]]'' (2012).

== Infancia y primeros años ==
Jean-Claude Camille François Van Varenberg nació un 18 d'ochobre de 1960 en [[Berchem-Sainte-Agathe]], [[Bruxeles]], [[Bélxica]]. Dende temprana edá, Jean-Claude almiraba les cintes d'aición d'actores como [[Bruce Lee]] y [[Steve McQueen (actor)|Steve McQueen]]. A la edá de diez años foi lleváu pol so padre al ''Centru Nacional de Karate'' en Bruxeles, onde s'empecipió na disciplina del [[karate]]-Do estilu [[Shotokan]] so la enseñanza del maestru Claude Goetz. Nesa dómina Jean-Claude yera un neñu delgáu y de curtia estatura, mas dempués d'años de trabayosu entrenamientu consiguió'l grau de cintu negru primer Dan.

Amás del karate tomó clases de [[balé]] mientres 5 años cola cuenta d'ameyorar la so flexibilidá. Del ballet dixo que ye un arte, pero tamién una de les disciplines más dures, señaló: &quot;Si puedes sobrevivir a un entrenamientu de ballet, puedes sobrevivir a un entrenamientu de cualesquier otru deporte&quot;. Coles mesmes, Van Damme empezó a llevantar peses na so adolescencia p'ameyorar el so aspeutu físicu desenvolviendo la so musculatura. En 1979 montó'l so propiu ximnasiu en Bruxeles llamáu &quot;California Gym&quot;. Y más tarde ganaría'l títulu de &quot;Mister Bélxica&quot; en fisiculturismo.

== Carrera cinematográfica ==

=== Entamos ===
[[Ficheru:Van Damme, Jean Claude (USAF).jpg|thumb|right|200px|Van Damme nel estrenu de la película &quot;Replicant&quot;.]]
En 1982 viaxó escontra [[Los Angeles]] con apenes $8 mil dólares, provenientes de los sos aforros. Como actor primeramente adoptó'l nome artísticu &quot;Frank Cujo&quot; y desempeñó diversos trabayos. Mientres audicionaba pa llograr un papel nel cine, trabayó como taxista, repartidor de pizza, conductor de limusinas, entrenador de ximnasiu, guardaespaldes, instructor de karate, y masaxista, ente otros. Dexó de llau'l nome artísticu de &quot;Frank Cujo&quot; y siguiendo el conseyu del so maestru d'actuación y del so amigu [[Michel Qissi]] camudar a: &quot;Jean-Claude Van Damme&quot;. Darréu conoció al actor y espertu n'artes marciales [[Chuck Norris]], con quien entrenó mientres dellos meses, sirviendo como compañeru d'entrenamientu o [[sparring]] y como asistente personal. Norris consiguió-y el so primer apaición na pantalla grande con un pequeñu papel na cinta d'aición ''Missing in Action'' de 1984. El mesmu añu apaeció nel filme ''[[Monaco Forever]]'', onde interpretó'l papel secundariu de &quot;L'Homosexual&quot;.

En 1985, llogró'l papel como villanu na película de baxu presupuestu ''[[Recular Nunca Rindise Enxamás|No Retreat, No Surrender]]'' onde personifica a un axatáu lluchador [[Xunión Soviética|soviéticu]]. Les escenes d'engarradiella de la cinta atraxéron-y cierta popularidá.

=== Ésitu mundial ===
Van Damme llogró'l papel de la criatura alienígena na película ''[[Predator]]'' protagonizada por [[Arnold Schwarzenegger]], pero abandonó'l rodaxe p'adoptar el papel que lu consolidó como estrella d'aición: el rol de Frank Dux nel filme ''[[Bloodsport]]'' de 1988. La cinta llanzar a la fama mundial como actor d'artes marciales y lo inmortalizó pola patada voladora en xiru que-y solmenó a [[Bolo Yeung]] en delles ocasiones, la llamada &quot;patada d'helicópteru&quot;. Esi mesmu añu participó na película de baxu presupuestu llamada ''[[Águila Negra]]'' xunto al actor xaponés [[Sho Kosugi]] filmada na isla de [[Malta]]. El so siguiente ésitu foi ''[[Kickboxer]]'' (1989), onde'l so personaxe busca vengar la violenta ya illegal paliza que dexó al so hermanu inválidu mientres un alcuentru de [[Muay Thai]] en [[Tailandia]].

Na película ''[[Lionheart (película)|Lionheart]]'' de 1990, Van Damme interpreta a un soldáu prófugo de la [[lexón estranxera francesa]] que viaxa a Estaos Xuníos y enfusar nel mundu de les engarradielles caleyeres clandestines pa sobrevivir y sofitar a la familia del so fináu hermanu. Esi mesmu añu interpretó a un policía tapáu dientro d'una cárcel, na cinta d'aición y suspensu ''[[Death Warrant]]''. Siguió col ésitu taquilleru de 1991 ''[[Doble Impautu]]''; na cinta, Van Damme interpreta a dos hermanos ximielgos que busquen tomar vengación contra un mafiosu chinu y un empresariu británicu quien asesinaron a los sos padres.

En 1992 estrenóse la taquillera cinta de [[ciencia ficción]] ''[[Universal Soldier]]''. En ''Universal Soldier'', Van Damme compartió creitos col actor suecu [[Dolph Lundgren]]. En 1993 apaeció nel drama ''[[Ganar o morrer]]''. Dempués siguió con gran ésitu nos filmes ''[[Hard Target]]'' (1993), del direutor chinu [[John Woo]], siguida del so mayor ésitu críticu y comercial: ''[[Timecop]]'' de 1994. Esi mesmu añu, convertir nel actor de películes d'artes marciales meyor pagu del mundu, recibiendo $6.2 millones de dólares pola cinta ''[[Street Fighter: Ultimate Battle]]'', mesma que foi duramente criticada y nun llogró bonos númberos en taquilla. Siguiéron-y los esitosos filmes ''[[Muerte súbita (película)|Muerte Súbita]]'' (1995) y ''[[Maximum Risk (película de 1996)|Máximu Riesgu]]'' de 1996.

=== Fracasos comerciales y cayente ===
Dirixó y protagonizó el filme ''[[The Quest]]'', que foi un fracasu en taquilla y na crítica. Estrenó'l fracasu comercial ''[[Double Team]]'', co-protagonizáu por [[Mickey Rourke]] y [[Dennis Rodman]]. Siguiólu 039;'[[Knock Off]]'' la cual duró poco tiempu na taquilla y tamién fracasó no comercial y na crítica. Dempués de dellos fracasos comerciales, la carrera cinematográfica de Van Damme empezó a aparrar.

Les sos siguientes cintes ''[[Legionnaire (película)|Legionnaire]]'', ''[[Universal Soldier: The Return]]'', ''[[Van Damme's Inferno]]'', ''[[Replicant]]'', ''[[The Order]]'', ''[[In Hell]]'' y ''Wake of Death'', fueron estrenaes [[Direutamente pa videu|direutu a videu]] nos [[EUA]], con llindaos estrenos en cine en dellos países. En 2003, Van Damme aplicó les sos conocencies de baille pal videu musical de [[Bob Sinclar]] &quot;Kiss My Eyes&quot;.

=== Regresu a la pantalla grande y actualidá ===
Nel 2008 Van Damme refugó una ufierta de la [[Twentieth Century Fox]] pa participar n'otru proyeutu basáu nel videoxuegu [[Street Fighter]] (cinta que más tarde se convertiría en ''[[Street Fighter: The Legend of Chun-Li]]'') y nel so llugar estelarizó la cinta ''[[JCVD]]''. El filme ''JCVD'' foi presentáu nel [[Festival Internacional de Cine de Cannes]] y emponderáu pola crítica internacional. A Van Damme, foi-y ufiertáu un protagónico nel filme de [[Sylvester Stallone]] ''[[The Expendables]]''. Stallone llamar personalmente ufiertándo-y un papel, pero Van Damme refugar, por cuenta de diferencies creatives. En 2009 dirixe'l so proyeutu ''[[The Eagle Path]]''. Darréu, Van Damme emprestó la so voz pa dar vida al personaxe del &quot;Maestru Cocodrilu&quot; na esitosa cinta animada ''[[Kung Fu Panda 2]]''. Siguiéron-y les cintes ''[[Universal Soldier: Regeneration]]'', ''[[Assassination Games]]'', ''[[Six Bullets]]'', ''[[Universal Soldier: Day Of Reckoning]]'', ''[[Dragon Eyes]]'' y ''[[O.F.O. (película)|O.F.O.]]'' que fueron estrenaes direutamente a video.

Nel 2011, Van Damme apaeció na cinta ''[[The Expendables 2]]''. Na secuela de ''The Expendables'', Van Damme interpreta al villanu principal Vilain, el líder d'un escuadrón de mercenarios terroristes. Van Damme coreografió la engarradiella final ente'l so personaxe y el personaxe de Sylvester Stallone.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://app.streamsend.com/private/cp1A/SOo/F3aLloV/browse/14803503 |títulu=October edition Newsletter from SCOTTADKINS.COM |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160209050200/http://app.streamsend.com/private/cp1A/SOo/F3aLloV/browse/14803503 |fechaarchivu=2016-02-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Bibbiani |nome=William |url=http://www.craveonline.com/filme/articles/174312-chuck-norris-and-jcvd-finally-confirmed-for-the-expendables-2 |títulu=Chuck Norris and JCVD (Finally!) Confirmed for 'The Expendables 2' |editorial=CraveOnline |fecha=14 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=7 d'ochobre de 2011}}&lt;/ref&gt; Cola cinta ''[[Welcome to the Jungle (película)|Welcome to the Jungle]]'' (2013), Van Damme protagoniza una comedia per primer vegada na so carrera. ''Welcome to the Jungle'' ye dirixida por [[Rob Meltzer]] y co-protagonizada por [[Adam Brody]] y [[Dennis Haysbert]]. En ''[[Enemies Closer]]'', dirixida por [[Peter Hyams]] y protagonizada por [[Tom Everett Scott]] y [[Orlando Jones]], Van Damme interpreta al villanu Xander. Na cinta ''[[Swelter]]'' (2014), Van Damme comparte la pantalla con [[Lennie James]], [[Catalina Sandino Moreno]] y [[Alfred Molina]]. ''[[A Pound of Flesh]]'', estrenada en mayu de 2015, ye un thriller d'aición enfocáu a la tema del [[tráficu d'órganos]] humanos; la cinta foi filmada en [[China]] y empobinada pol canadiense [[Ernie Barbarash]], con quien Van Damme trabayó en ''[[Assassination Games]]''. Na nueva versión de ''[[Kickboxer: Vengeance|Kickboxer]]'' (2016), filmada en [[Bangkok]], [[Nueva Orleans]] y [[Los Angeles]], Van Damme interpreta al maestru Durand, compartiendo pantalla con [[Dave Bautista]], [[Gina Carano]], [[Darren Shahlavi]], [[Sara Malakul Lane]], [[Alain Moussi]] y [[Georges St-Pierre]]. En ''Blackwater'' (2017) comparte escena con [[Dolph Lundgren]] como aliaos per primer vegada na so carrera.

=== Papeles refugaos y proyeutos ===
Van Damme refugó diversos papeles en grandes producciones yá que s'atopaba somorguiáu en distintos proyeutos. Refugó'l papel d'unu de los mosqueteros en ''[[Los trés mosqueteros (película de 1993)|Los trés mosqueteros]]'', según el papel de Jack Traven en ''[[Speed (película)|Speed]]''. Foi consideráu como opción pa interpretar a Sean Archer en ''[[Face/Off]]'', a [[Wolverine]] en ''[[X-Men (película)|X-Men]]'', a Simon Phoenix en ''[[Demolition Man]]'', a Michael Cherrito en ''[[Heat (película de 1995)|Heat]]'' y a Nick Curran en ''[[Basic Instinct]]''. Refugó tamién participar en películes como ''[[Rush Hour 3]], [[Astérix aux Jeux Olympiques (película)|Astérix aux Jeux Olympiques]]'' y ''[[Zombieland]]'', ente otres.&lt;ref&gt;{{cita web | url = https://www.imdb.com/name/nm0000241/bio
| títulu = Jean-Claude Van Damme - Biography
}}&lt;!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--&gt;&lt;/ref&gt;

Viose envolubráu en diversos proyeutos qu'a la fin fueron cancelaos, destacando ente otros ''The Monk'' (2001), ''Cover Play'' col nome alternativu ''Jack Black'' (2003), ''The Tower'' (2003), ''Kumite'' (2004), ''The Abominable'' (2006), ''Bloodsport: New Beginning (2007)'', ''The Smashing Machine'' (2007), ''Holy Blood'' (2007), ''The Breed'' (2008), nenguna d'estes películes sería rodada yá que quedaron suspendíes y nun veríen la lluz.

=== Televisión y comerciales ===
Van Damme participó nun capítulu de la serie [[Friends]] llamáu &quot;[[The One After the Superbowl]]&quot; en 1996. En 2004, tuvo un [[cameo]] nun capítulu de la serie televisiva [[Las Vegas (serie de televisión)|Las Vegas]]. Nel branu de 2011, Van Damme estrena'l so [[reality show]] llamáu ''[[Jean-Claude Van Damme: Behind Closed Doors]]''. A finales de 2007, fueron televisaos una serie d'anuncios comerciales del popular videoxuegu [[World of Warcraft]] nos cualos participaron populares celebridaes estauxunidenses como [[Mr. T]], [[William Shatner]] y [[Verne Troyer]]; Van Damme participó na campaña en francés. En 2011, participó nuna serie d'anuncios televisivos de la [[cerveza]] [[Coors Light]]. En payares de 2013, la empresa internacional [[Volvo Trucks]] llanzó un promocional en [[YouTube]] nel cual apaez Van Damme realizando un &quot;spagat&quot; (apertura llateral de piernes) ente dos camiones avanzando en reversa. El video convertir nun fenómenu viral n'internet algamando más de 35 millones de visites nuna selmana.&lt;ref&gt;http://www.sopitas.com/site/262189-el-sorprendente-comercial-de-jean-claude-van-damme-pa-volvo/ Van damme Volvo/&lt;/ref&gt;

== Carrera nes artes marciales ==

=== Karate de contautu semi completu o por puntos ===
Van Damme, a los 15 años d'edá, empezó la so carrera competitiva nel so país natal. Aportando a parte del equipu nacional de karate de Bélxica; dempués a los 16 años entrenó simultáneamente y compitió na modalidá del [[full contact]] (contautu completu) col francés [[Dominique Valera]]. De 1976 a 1980, llogró un récor de 44 victories y 4 derrotes n'engarradielles dientro y fora de torneos de contautu y semi-contautu.

Como miembru del equipu belga de karate ganó'l campeonatu européu'l 26 d'avientu de 1979 en ''-y Coupe Francois Persoons'' en Bruxeles.
Van Damme llogró'l segundu llugar nel tornéu de karate ''Coupe des Espoirs'' (primeres pruebes). Nel tornéu de tres díes, venció a 25 oponentes antes de perder nes finales contra'l so compañeru d'equipu Angelo Spataro.

=== Engarradiella en Forest National en 1980 ===
El 8 de marzu de 1980, en Bruxeles, Bélxica, Van Damme compitió contra'l so antiguu compañeru de equipo Patrick Teugels nel sable [[Forest National]] nuna engarradiella de cartelera previa a la estelar ente Dan Macaruso y Dominique Valera pol campeonatu mundial de full contact kickboxing del pesu semi-pesáu de la [[Professional Karate Association]]. Antes de la engarradiella, Teugels yá venciera a Van Damme dos veces por decisión, incluyendo una engarradiella pol campeonatu belga de los pesos medianos. Van Damme venció a Teugels en 1977. Teugels laude d'una impresionante demostración nel campeonatu mundial de l'[[Asociación Mundial d'Organizaciones de Kickboxing]] cuatro meses antes, y yera favoritu pa ganar la engarradiella. Acordies con reportar y una entrevista col mesmu Patrick Teugels (con semeyes), ésti perdió contra Van Damme por knockout téunicu nel primer asaltu. Teugels foi patiscáu na ñariz y nun pudo siguir. N'entrevista de 2013, Van Damme mentó dicha engarradiella como la más memorable de la so carrera.

=== Full contact kickboxing ===
En compitiendo mientres la so mocedá y parte de la so adolescencia nel karate por puntos o de semi-contautu, Van Damme empezó la so carrera deportiva na modalidá de [[full contact]] del kickboxing en 1977, cuando'l so maestru de kárate, Claude Goetz promovió'l primer tornéu d'ésta modalidá del [[kickboxing]] en Bélxica. Ente 1977 y 1982, llogró un récor de 18 victories (18 knockouts) y 1 derrota. Mientres la so carrera de cinco años en full-contact, Van Damme solu foi baltáu una vegada. Na engarradiella contra [[Sherman Bergman]], Van Damme noquió a Bergman en 56 segundos del primer round. En 1980, captó l'atención del editor de la ''Professional Karate Magacín'' Mike Anderson, y del campeón européu Geet Lemmens. Dambos refiriéronse a Van Damme como un nuevu prospeutu. Van Damme retirar de competir en 1982. enfocándose na so carrera nel cine.

Nel 2009, a los sos 49 años. Van Damme propunxo una engarradiella de regresu, ésta contra l'ex-medayista olímpicu de boxéu [[Somluck Kamsing]]. La engarradiella foi tema de dellos episodios del so reality show ''[[Jean Claude Van Damme: Behind Closed Doors]]''. La engarradiella foi retardada delles vegaes, con especialistes de la tema poniendo en tela de xuiciu si dalguna vegada llevar a cabu la mesma. N'avientu de 2012, Van Damme foi vistu na esquina del so supuestu futuru rival Somluck Kamsing, sofitándolo cuando ésti engarró contra [[Jomhod Kiatadisak]]. Finalmente, nel 2013 la engarradiella foi atayada definitivamente por cuenta de que Van Damme someter a una ciruxía menor nel cadril derechu, por artrosis progresiva.

=== Récor en kickboxing ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 85%;&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; width=&quot;30pt&quot;| Resultáu
!class=&quot;unsortable&quot; width=&quot;15pt&quot;| Récor
! class=&quot;unsortable&quot; width=&quot;190pt&quot;| Oponente
!class=&quot;unsortable&quot; width=&quot;60pt&quot;| Métodu
!Añu
!Asaltu
!Tiempu
!Llocalización
! Estilu
|-
|style=&quot;background: #ccffcc&quot; align='center'|Victoria |style=&quot;text-align:center&quot;|18–1

|align='left'|{{bandera|India}} [[Nedjad Gharbi]]
|align=&quot;center&quot; rowspan=17|KO
|align=&quot;center&quot; rowspan=3|1982
|align=&quot;center&quot; rowspan=2|1
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|align=&quot;center&quot; rowspan=8|{{bandera|Bélxica}} [[Bruxeles]], [[Bélxica]]
|align=&quot;center&quot; rowspan=8|Kickboxing
|-
|style=&quot;background: #ccffcc&quot; align='center'|Victoria |style=&quot;text-align:center&quot;|17–1

|align='left'|{{bandera|Bélxica}} [[Daniel -y Jaouen]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|1:05
|-
|style=&quot;background: #ccffcc&quot; align='center'|Victoria |style=&quot;text-align:center&quot;|16–1

|align='left'|{{bandera|Bélxica}} [[Lenny Leikman]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|3
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|-
|style=&quot;background: #ccffcc&quot; align='center'|Victoria |style=&quot;text-align:center&quot;|15–1

|align='left'|{{bandera|Turquía}} [[Ajom Mahmud Uddin]]
|align=&quot;center&quot; rowspan=3|1981
|align=&quot;center&quot; rowspan=4|1
|style=&quot;text-align:center&quot;|0:19
|-
|style=&quot;background: #ccffcc&quot; align='center'|Victoria |style=&quot;text-align:center&quot;|14–1

|align='left'|{{bandera|Arxelia}} [[Mustapha-Ahmad Benamou]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|-
|style=&quot;background: #ccffcc&quot; align='center'|Victoria |style=&quot;text-align:center&quot;|13–1

|align='left'|{{bandera|Holanda}} [[Henk Besselman]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|-
|style=&quot;background: #ccffcc&quot; align='center'|Victoria |style=&quot;text-align:center&quot;|12–1

|align='left'|{{bandera|Reinu Xuníu}} [[Michael J. Heming]]
|align=&quot;center&quot; rowspan=2|1980
|style=&quot;text-align:center&quot;|0:46
|-
|style=&quot;background: #ccffcc&quot; align='center'|Victoria |style=&quot;text-align:center&quot;|11–1

|align='left'|{{bandera|Francia}} [[Georges Verlugels]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|2
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|-
|style=&quot;background: #ccffcc&quot; align='center'|Victoria |style=&quot;text-align:center&quot;|10–1

|align='left'|{{bandera|USA}} [[Sherman Bergman]]
|align=&quot;center&quot; rowspan=3|1979
|align=&quot;center&quot; rowspan=11|1
|style=&quot;text-align:center&quot;|0:56
|align=&quot;center&quot; rowspan=1|{{bandera|USA}} [[Tampa]], [[Estaos Xuníos]]
|Full-Contact
|-
|style=&quot;background: #ccffcc&quot; align='center'|Victoria |style=&quot;text-align:center&quot;|9–1

|align='left'|{{bandera|Alemaña}} [[Rolf Risberg]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|align=&quot;center&quot; rowspan=1|{{bandera|Bélxica}} [[Ingelmunster]], [[Bélxica]]
|align=&quot;center&quot; rowspan=7|Kickboxing
|-
|style=&quot;background: #ccffcc&quot; align='center'|Victoria |style=&quot;text-align:center&quot;|8–1

|align='left'|{{bandera|Bélxica}} [[Emile Leibman]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|align=&quot;center&quot; rowspan=2|{{bandera|Bélxica}} [[Izegem|Iseghem]], [[Bélxica]]
|-
|style=&quot;background: #ccffcc&quot; align='center'|Victoria |style=&quot;text-align:center&quot;|7–1

|align='left'|{{bandera|Bélxica}} [[Cyrille Nollet]]
|align=&quot;center&quot; rowspan=6|1978
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|-
|style=&quot;background: #ccffcc&quot; align='center'|Victoria |style=&quot;text-align:center&quot;|6–1

|align='left'|{{bandera|Bélxica}} [[Orlando Lang]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|0:26
|align=&quot;center&quot; rowspan=1|{{bandera|Bélxica}} [[Amberes]], [[Bélxica]]
|-
|style=&quot;background: #ccffcc&quot; align='center'|Victoria |style=&quot;text-align:center&quot;|5–1

|align='left'|{{bandera|Bélxica}} [[Jacques Piniarski]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|align=&quot;center&quot; rowspan=1|{{bandera|Bélxica}} [[Bélxica]]
|-
|style=&quot;background: #ccffcc&quot; align='center'|Victoria |style=&quot;text-align:center&quot;|4–1

|align='left'|{{bandera|Alemaña}} [[Eric Strauss]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|0:18
|align=&quot;center&quot; rowspan=1|{{bandera|Bélxica}} [[Amberes]], [[Bélxica]]
|-
|style=&quot;background: #ccffcc&quot; align='center'|Victoria |style=&quot;text-align:center&quot;|3–1

|align='left'|{{bandera|Bélxica}} [[Andre Robaeys]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|align=&quot;center&quot; rowspan=1|{{bandera|Francia}} [[Mulhouse]], [[Francia]]
|-
|style=&quot;background: #ccffcc&quot; align='center'|Victoria |style=&quot;text-align:center&quot;|2–1

|align='left'|{{bandera|Bélxica}} [[Michel Juvillier]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|0:39
|align=&quot;center&quot; rowspan=1|{{bandera|Bélxica}} [[Amberes]], [[Bélxica]]
|align=&quot;center&quot; rowspan=3|Full-Contact
|-
|style=&quot;background: #ffcccc&quot; align='center'|Derrota |style=&quot;text-align:center&quot;|1–1

|align='left'|{{bandera|Francia}} [[Etienne Aubry]]
|align=&quot;center&quot;|Descalificación
|align=&quot;center&quot; rowspan=2|1977
| style=&quot;text-align:center&quot;|1:02
|align=&quot;center&quot; rowspan=1|{{bandera|Francia}} [[Marsella]], [[Francia]]
|-
|style=&quot;background: #ccffcc&quot; align='center'|Victoria |style=&quot;text-align:center&quot;|1–0

|align='left'|{{bandera|Bélxica}} [[Toon Van Oostrum]]
|align=&quot;center&quot;|KO
|style=&quot;text-align:center&quot;|0:46
|align=&quot;center&quot; rowspan=1|{{bandera|Bélxica}} [[Bruxeles]], [[Bélxica]]
|}

== Vida personal ==

=== Matrimonios, familia y rellaciones ===
Van Damme casóse cinco veces. Casar por primer vegada en 1980 con María Rodríguez y permaneció casáu hasta 1984. En 1985 casóse con Cynthia Derderian, divorciar en 1986. Contraxo'l so tercer matrimoniu en 1987 con Gladys Portugues y tuvo dos fíos: Kristopher Van Varenberg nacíu en 1987 y Bianca Bree en 1990, divorciar en 1992. Nel so cuartu matrimoniu, cola modelu Darcy LaPier, tuvo casáu de 1994 a 1997 y tuvo al so fíu Nicolas, nacíu en 1995. En 1999 casar por quinta vegada y nuevamente con Gladys Portugues, cola que permanez casáu hasta la fecha. N'agostu de 2012, Van Damme almitió tener un curtiu romance cola estrella del pop [[Kylie Minogue]] en Tailandia en 1994 mientres la filmación de la cinta ''Street Fighter''.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20120816004023/http://www.theinsider.com/gossip/54644_Jean_Claude_Van_Damme_Admits_to_Affair_with_Kylie_Minogue/index.html&lt;/ref&gt; L'actriz [[Tatum O'Neal]] señala na so autobiografía titulada &quot;A Paper Life&quot; el sostener un curtiu romance con Van Damme.

=== Adicción a les drogues, abusu del alcohol y problemes de salú ===
Van Damme empezó a consumir [[cocaína]] na [[década de 1990]]. Entró nun programa de rehabilitación d'un mes de duración en 1996, pero dexar dempués d'una selmana. Pa esi entós el so gastu en cocaína xubía a $10 mil dólares per selmana. La so salú empeoró a finales de 1997, dempués de roblar los papeles del divorciu onde se-y acusaba d'abusu conxugal y adicción a les drogues. Nel so reality show ''Jean-Claude Van Damme: Behind Closed Doors'', Van Damme culpa a la so adicción a la cocaína poles males decisiones que tomó en ciertu puntu de la so carrera, lo anterior al refugar papeles non estelares en películes d'altu presupuestu que nun oldeaben el so salariu col que teníen nesi entós actores estelares. Van Damme afirma que superó la so adicción a les drogues por cuenta propia, ensin centros de rehabilitación, nin terapies.

Van Damme yera un asiduo bebedor d'[[Bébora alcohólico|alcohol]], siendo captáu per diversos medios de comunicación borrachu en fiestes y centros nocherniegos alredor del mundu.&lt;ref&gt;http://www.youtube.com/watch?v=BenLs-GR2Ao&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.youtube.com/watch?v=atvADEpCy_8&lt;/ref&gt; L'actor Sylvester Stallone declaró qu'en 1997 mientres una fiesta privada na so casona de [[Miami]], l'actor [[Steven Seagal]] afirmó en delles ocasiones que fácilmente -y &quot;patiscaría'l traseru&quot; a Van Damme. Ésti al escuchalo, enfurecido y so los efeutos de la cocaína y l'alcohol, retar a demostralo nel xardín de la casona, pero entós Seagal escusóse y abandonó la fiesta. Según Stallone, Van Damme siguió caltener el desafíu. Stallone declaró: &quot;Van Damme yera demasiáu fuerte. Seagal nun tenía nada que faer contra él&quot;.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090719104505/https://www.europapress.es/00273/20080205175304/jean-claude-van-damme-steven-seagal-engarra-muerte-jardin-stallone.html Jean Claude Van Damme y Steven Seagal: engarradiella a muerte nel xardín de Stallone. europapress.es]&lt;!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--&gt;&lt;/ref&gt; El guardaespaldes y espertu n'artes marciales [[Chuck Zito]] declaró someter físicamente a Van Damme en 1998, dempués de qu'ésti, n'estáu de ebriedad, empecipiara una engarradiella nun centru nocherniegu de [[Nueva York]].&lt;ref&gt;http://www.bankrate.com/brm/news/investing/20000713d.asp&lt;/ref&gt; En 1999, foi arrestáu en Los Angeles por conducir bebíu. Foi sentenciáu a trés años de llibertá condicional. A finales del 2011, reportóse que mientres la filmación de ''The Expendables 2'' Van Damme atopar nun chigre de [[Bulgaria]] en completu estáu de ebriedad y españó nun ataque de roxura en perdiendo'l so reló dempués de [[pulsiar]] con persones que s'atopaben nel chigre.&lt;ref&gt;http://www.novinite.com/view_news.php?id=133389&lt;/ref&gt;

Tres la filmación en 1998 de la película ''Knock Off'', diagnosticóse-y desorde bipolar de ciclu rápidu, dempués de tener idees suicides, y empecipió un tratamientu con valproato de sodiu pa estabilizar el so estáu.&lt;ref&gt;^ a b c d e Purse, Marcia (20 July 2009). &quot;Jean-Claude Van Damme - Actor / Bipolar disorder, Cocaine and Abuse Charges&quot;. About.com. http://bipolar.about.com/cs/celebs/a/jeanclaude.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626160154/http://bipolar.about.com/cs/celebs/a/jeanclaude.htm |date=2012-06-26 }}. Retrieved 31 August 2010.&lt;/ref&gt; N'ochobre de 2010, la prensa publicó que Van Damme sufriera un [[ataque cardiacu]] leve. Van Damme declaró que se trataba solamente d'un rumor qu'empezó al traviés d'Internet. En 2013, Van Damme someter a una ciruxía menor na [[cadril]] derecha, por cuenta de una artrosis progresiva.

=== Otros datos personales ===
Van Damme fala [[Idioma flamencu|flamencu]] y [[Idioma francés|francés]] como llingües natives, [[Idioma inglés|inglés]] a la perfeición y entiende [[Idioma italianu|italianu]], [[Idioma alemán|alemán]], y [[Idioma español|español]]. Ye conocíu pol so usu constante d'[[aforismu|aforismos]]. N'ochobre de 2012 inaugurar en [[Bruxeles]], Bélxica, una estatua nel so honor. Mora en [[Bélxica]], [[Ḥong Kong]], [[Los Angeles]] y [[Canadá]].

Ye fanáticu de la [[música clásica]] y el so compositor favoritu ye [[Beethoven]]. Ye un reconocíu defensor de los [[derechos de los animales]], siendo dueñu de dellos albergues pa [[perros caleyeros]]. El personaxe de [[Johnny Cage]] qu'apaez na serie de [[videoxuegu|videoxuegos]] [[Mortal Kombat (serie)|Mortal Kombat]] ta inspiráu nél.

== Filmografía ==

=== Películes ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! Añu
!Títulu
! Nota
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| [[2017]] || ''[[Black Water]]'' ||
|-
| ''[[Kickboxer: Retaliation]]'' || 
|-
| ''Kill'em All'' || 
|-
|rowspan=&quot;5&quot;| [[2015]] || ''[[The Tower (película de 2015)|The Tower]]'' || Anunciáu
|-
| ''[[Yüksek Derece]]'' ||[[Cameo]]
|-
| ''[[Jian Bing Man]]'' ||[[Cameo]]
|-
| ''[[Kickboxer: Vengeance]]'' || Completáu
|-
| ''[[Full Love]] (The Eagle Path)'' ||[[Direutor de cine|Direutor]], [[Guionista]], Completáu
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| [[2014]] || ''[[Pound of Flesh]]'' ||
|-
| ''[[Swelter]]'' ||
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| [[2013]] || ''[[Enemies Closer]]''
||
|-
| ''[[O.F.O. (película)|O.F.O]]'' ||
|-
| ''[[Welcome to the Jungle]]'' ||
|-
|rowspan=&quot;4&quot;| [[2012]] || ''[[The Expendables 2]]'' ||Tamién conocida como: ''Los indestruyibles 2''
|-
| ''[[Six bullets]]'' ||
|-
| ''[[Dragon Eyes]]'' ||
|-
| ''[[Universal Soldier Day Of Reckoning]]'' || Tamién conocida como: ''Universal Soldier 4''
|-
| rowspan=&quot;3&quot;| [[2011]] || ''[[Assassination Games]]'' ||
|-
| ''[[Kung Fu Panda 2]]'' || Doblaxe de voz: el Maestru Cocodrilu (Dibuxos)
|-
| ''[[Beur sur la ville]]'' ||[[Cameo]]
|-
| [[2010]] || ''[[Universal Soldier: Regeneration]]'' || Tamién conocida como: ''Universal Soldier 3''
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| [[2008]] || ''[[JCVD]]'' ||
|-
| ''[[The Shepherd: Border Patrol]]'' ||
|-
| [[2007]] || ''[[Until Death]]'' ||
|-
| rowspan=&quot;3&quot;| [[2006]] || ''[[SINAV]]'' ||
|-
| ''[[The Hard Corps]]'' || Tamién conocida como: ''Los Duros''
|-
| ''Second in Command'' || Tamién conocida como: ''Defensa Diplomática''
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| [[2004]] || ''Wake of Death'' ||
|-
| ''[[Narcu (película)|Narcu]]'' ||
|-
| [[2003]] || ''[[In Hell]]'' ||
|-
| [[2002]] || ''[[Derailed]] '' ||
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| [[2001]] || ''[[The Order (película)|The Order]]'' ||
|-
| ''[[Replicant]]'' ||
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| [[1999]] || ''[[Van Damme's Inferno]]'' ||
|-
| ''Universal Soldier: The Return'' || Tamién conocida como: ''Universal Soldier 2''
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| [[1998]] || ''Legionnaire'' ||
|-
| ''[[Knock Off]]'' ||
|-
| [[1997]] || ''[[Double Team]]'' ||
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| [[1996]] || ''[[Maximum Risk]]'' ||
|-
| ''[[The Quest]]'' ||
|-
| [[1995]] || ''Sudden Death'' ||
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| [[1994]] || ''Street Fighter: Ultimate Battle'' ||
|-
| ''[[Timecop]]'' ||(doblada en 2005)
|-
| rowspan=&quot;4&quot;| [[1993]] || ''[[Hard Target]]'' || Tamién conocida como: ''Operación Cacería''
|-
| ''[[Last Action Hero]]'' ||[[Cameo]]
|-
| ''[[Cyborg 2]]'' ||[[Cameo]]: escenes retrospectives de ''[[Cyborg (película)|Cyborg]]''
|-
| ''Nowhere to Run'' ||
|-
| [[1992]] || Universal Soldier ||
|-
| [[1991]] || Double Impact ||
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| [[1990]] || ''Death Warrant'' ||
|-
| ''[[Lionheart (película)|Lionheart]]'' || Tamién conocida como: ''[[Full Contact]]''
(doblada en 1998)
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| [[1989]] || ''[[Kickboxer]]'' ||
|-
| ''[[Cyborg (película)|Cyborg]]'' ||
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| [[1988]] || ''[[Bloodsport (película)|Bloodsport]]'' || Tamién conocida como: ''[[El gran dragón blancu]]''
|-
| ''[[Black Eagle]]'' ||
|-
| [[1986]] ||''[[No Retreat, No Surrender]]'' ||
|-
| rowspan=&quot;5&quot;| [[1984]] || ''[[Breakdance (película)|Breakin']]'' || (extra)
|-
| ''[[Missing in Action]]'' || (extra)
|-
| ''[[Barbarous Street]]'' || (extra)
|-
| ''[[Monaco Forever]]'' ||
|-
| ''[[Rue Barbare]]'' ||
|}

=== Series ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! Añu
! Títulu
! Nota
|-
|rowspan=&quot;1&quot;| [[2016]]-[[2017]] || ''[[Jean-Claude Van Johnson]]''
| Personaxe protagonista.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Jean-Claude Van Johnson(Serie)|URL=http://deadline.com/2016/07/the-tick-i-love-dick-jean-claude-van-johnson-1201789960/}}&lt;/ref&gt; 
|-
|rowspan=&quot;1&quot;| [[2004]] || ''[[Las Vegas]]'' || Cameo nun capítulu
|-
|rowspan=&quot;1&quot;| [[1996]] || ''[[Friends]]'' || Cameo nun capítulu &quot;The One After the Superbowl&quot;
|-
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* {{commonscat}}
* {{IMDb nome|0000241|Jean-Claude Van Damme}}
* [http://www.nndb.com/people/807/000025732/ Ficha] na [[NNDB]]
* {{tomatazos persona|27962/Jean-Claude-Van-Damme}}

{{NF|1961||van Damme, Jean-Claude}}

{{Tradubot|Jean-Claude Van Damme}}
[[Categoría:Actores y actrices de Bélxica]]
[[Categoría:Actores y actrices de cine de Bélxica]]
[[Categoría:Artistes marciales]]
[[Categoría:Karateques de Bélxica]]</text>
      <sha1>d4xo1tvoj3jw3rybmv0eo2efethfbam</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Seleición masculina de fútbol de Chile</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142993</id>
    <revision>
      <id>4488315</id>
      <parentid>4486643</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:56:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="246842" sha1="h4gbgsh1cqx8be941rf0a42yyfkfoc8" xml:space="preserve">{{otros usos|seleición femenina de fútbol de Chile|la seleición femenina}}
{{Ficha de seleición de fútbol 2
|país = Chile
|cod = CHI
|asociación = [[Federación de Fútbol de Chile]] (FFCh)
|confederación = [[Confederación Suramericana de Fútbol|Conmebol]]
|seudónimu = ''La Colorada''&lt;ref name=laroja/&gt;&lt;ref name=colorada/&gt;&lt;ref name=emanto/&gt; 
|país-dt = 
|direutor téunicu = {{bandera|Colombia}} {{bandera|Hondures}} [[Reinaldo Rueda]]
|añu-dt = 
|capitán = [[Gary Medel]]
|mayor goliador = [[Alexis Sánchez]]
|mayor goliador goles = 39
|más participaciones = [[Alexis Sánchez]]
|mayor partíos = 121
|estadiu = '''[[Estadiu Nacional de Chile|Nacional]]''', [[Santiago de Chile|Santiago]]
|PPI país1 = Arxentina
|PPI bandera1 = alt
|PPI país2 = Chile
|PPI bandera2 = 
|PPI marcador = 3:1
|PPI llugar = [[Buenos Aires]], [[Arxentina]]
|PPI fecha = {{Fecha|27|5|1910}}
|PPI eventu = [[Partíu amistosu]]
|MRI país1 = Chile
|MRI bandera1 = 
|MRI país2 = Venezuela
|MRI bandera2 = 1954
|MRI marcador = 7:0
|MRI llugar = [[Santiago de Chile|Santiago]], [[Chile]]
|MRI fecha = {{Fecha|29|8|1979}}
|MRI eventu = [[Copa América 1979]]
|MRI2 país1 = Chile
|MRI2 bandera1 = 
|MRI2 país2 = Armenia
|MRI2 bandera2 = 
|MRI2 marcador = 7:0
|MRI2 llugar = [[Viña del Mar]], [[Chile]]
|MRI2 fecha = {{Fecha|4|1|1997}}
|MRI2 eventu = [[Partíu amistosu]]
|MRI3 país1 = Méxicu
|MRI3 bandera1 = 
|MRI3 país2 = Chile
|MRI3 bandera2 = 
|MRI3 marcador = 0:7
|MRI3 llugar = [[Santa Clara (California)|Santa Clara]], [[Estaos Xuníos]]
|MRI3 fecha = {{Fecha|18|6|2016}}
|MRI3 eventu = [[Copa América Centenariu]]
|PRI país1 = Brasil
|PRI bandera1 = 1889
|PRI país2 = Chile
|PRI bandera2 = 
|PRI marcador = 7:0
|PRI llugar = [[Rio de Janeiro]], [[Brasil]]
|PRI fecha = {{Fecha|17|9|1959}}
|PRI eventu = [[Copa Bernardo O'Higgins]]
|participación mundial = 9
|primer mundial = [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]]
|meyor mundial = [[Ficheru:Bronze medal icon.svg|15px]] ([[Copa Mundial de Fútbol de 1962|1962]])
|confederaciones = [[Copa FIFA Confederaciones]]
|participación confederaciones = 1
|primer confederaciones = [[Copa FIFA Confederaciones 2017|2017]]
|meyor confederaciones = [[Ficheru:Silver medal icon.svg|15px]] ([[Copa FIFA Confederaciones 2017|2017]])
|copa rexonal = [[Copa América]]
|participación rexonal = 38
|primera rexonal = [[Campeonatu Suramericanu 1916|1916]]
|meyor rexonal = [[Ficheru:Gold medal icon.svg|15px]] ([[Copa América 2015|2015]] y [[Copa América Centenariu|2016]])
|copa rexonal2 = [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol]]
|participación rexonal2= 2
|primer rexonal2 = [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol Primera edición|1952]]
|meyor rexonal2 = [[Ficheru:Silver medal icon.svg|15px]] ([[Campeonatu Panamericanu de Fútbol Primera edición|1952]])
|olímpicu = [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|Xuegos Olímpicos]]
|participación olímpicu = 1
|primer olímpicu = [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|1928]]
|meyor olímpicu = Fase preliminar ([[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|1928]])&lt;ref name=&quot;jj.oo&quot; group=n&gt;Cabo esclariar qu'esta ficha trata sobre la seleición absoluta, que participó ente 1908 y 1948; la [[Seleición de fútbol sub-23 de Chile|seleición sub-23]] llogró la medaya de bronce en [[Tornéu masculín de fútbol nos Xuegos Olímpicos de Sydney 2000|Sydney 2000]].&lt;/ref&gt;
|color_izq1 = FFFFFF
|color_cuerpu1 = D7111B
|color_der1 = 2C08B3
|color_pantalón1 = 0000be
|color_medies1 = 0000be
|entama_izq1 = _chi18h
|entama_cuerpu1 = _chi18h
|trama_der1 = _chi18h
|entama_pantalón1 = _nikewhite
|trama_medies1 = _chi18h
|tipu_izq1 = png
|tipu_cuerpu1 = png
|tipu_der1 = png
|tipu_pantalón1 = png
|tipu_medies1 = png
|color_izq2 = FFFFFF
|color_cuerpu2 = FFFFFF
|color_der2 = FFFFFF
|color_pantalón2 = FFFFFF
|color_medies2 = FFFFFF
|trama_izq2 = _thinredborder
|entama_cuerpu2 = _chi18a
|trama_der2 = _thinredborder
|entama_pantalón2 = _nikefootballbluelogo
|trama_medies2 = _usa18h
|tipu_izq2 = png
|tipu_cuerpu2 = png
|tipu_der2 = png
|tipu_pantalón2 = png
|tipu_medies2 = png
}}

La '''[[seleición de fútbol|seleición]] de fútbol de [[Chile]]''', conocida mundialmente como '''''la Colorada''''',&lt;ref name=laroja&gt;{{cita web |url=http://www.emol.com/noticias/deportes/2012/02/29/528647/l'unu-a-unu-de-la-colorada-un equipu-con-bones-individualidaes-pero-faltu-de xuegu coleutivu.html |títulu=Unu a unu de la Colorada: Bones individualidaes pero falta xuegu coleutivu |fechaaccesu=6 de marzu de 2012 |formatu=HTML |autor=[[EMOL|El Mercurio On-Line]] |fecha=29 de febreru de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=colorada&gt;{{cita web |url=https://www.elmundo.es/mundial/2010/2010/05/31/espana/1275318102.html |títulu=El porqué de 'la Colorada' |fechaaccesu=15 de setiembre de 2011 |autor=Mateo, Miguel Ángel |fecha=31 de mayu de 2010 |editorial=[[El Mundo (España)|El Mundo]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=emanto&gt;{{cita web |url=http://www.mercurioantofagasta.cl/prontus4_noticies/site/artic/20091011/pags/20091011010612.html |títulu=Sudáfrica va ser l'octavu Mundial pa la &quot;Colorada&quot; |fechaaccesu=6 de marzu de 2012 |formatu=HTML |autor=''[[El Mercurio d'Antofagasta]]'' |fecha=11 d'ochobre de 2009}}&lt;/ref&gt; términu afitáu na década de 1980,&lt;ref name=em/&gt; ye l'equipu representativu de dichu país nes competiciones oficiales masculines de [[fútbol]], la tercer seleición nacional más antigua d'[[América]] y una de les venti más antigües del mundu&lt;ref group=n&gt;La decimoctava más antigua de más de doscientes y la decimonovena en ser creada, tres les de (añu del so primer partíu internacional ente paréntesis): {{Self|Inglaterra}} y {{Self|Escocia}} (1872), {{Self|Gales}} (1876), {{Self|Irlanda del Norte}} (1882), {{Self|Arxentina}} y {{Self|Uruguái}} (1901), {{Self|Austria}} y {{Self|Hungría}} (1902), {{Self|Bohemia}} (1903, sumida), {{Self|Bélxica}} y {{Self|Francia}} (1904), {{Self|Países Baxos}} y {{Self|Suiza}} (1905), {{Self|Alemaña}}, {{Self|Dinamarca}}, {{Self|Noruega}} y {{Self|Suecia}} (1908), y {{Self|Italia}} (1910).&lt;/ref&gt; —apostó'l so primer partíu internacional fai {{edá|27|05|1910}}, el [[27 de mayu]] de [[1910]] ante {{Self|Arxentina}}—.&lt;ref name=&quot;Resultaos internacionales&quot;/&gt;&lt;ref name=fullainter1910/&gt;&lt;ref name=mercl/&gt; La so organización ta al cargu de la [[Federación de Fútbol de Chile]] (FFCh),&lt;ref name=chileinfoa&gt;{{cita web |url=http://es.fifa.com/associations/association=chi/index.html |títulu=Chile: Información de l'Asociación |fechaaccesu=12 de xunu de 2011 |formatu=HTML |autor=[[Federación Internacional de Fútbol Asociación]], FIFA |fecha=2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100516140427/http://es.fifa.com/associations/association=chi/index.html |fechaarchivu=2010-05-16 }}&lt;/ref&gt; fundada fai {{edá|19|06|1895}}, el [[19 de xunu]] de [[1895]].&lt;ref name=chileinfoa/&gt;&lt;ref name=fifama&gt;{{cita web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/organisation/52/00/10/fs-120_01a_ma.pdf |títulu=FIFA's 208 Member Associations |fechaaccesu=29 de mayu de 2011 |formatu=PDF |autor=Federación Internacional de Fútbol Asociación, FIFA |fecha=2009 |idioma=alemán, español, francés ya inglés |páxina=2}}&lt;/ref&gt; Ta afiliada a la [[FIFA]] dende [[1913]]&lt;ref name=chileinfoa/&gt;&lt;ref name=fifama/&gt; y foi una de les cuatro fundadores de la [[Confederación Suramericana de Fútbol]] (Conmebol) en [[1916]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.conmebol.com/pages/Quien_Somos2.html |títulu=Quién somos - La Conmebol: Reseña histórica |fechaaccesu=6 de marzu de 2012 |formatu=HTML |autor=[[Confederación Suramericana de Fútbol]], CONMEBOL |fecha=2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.conmebol.com/pages/Quien_Somos2.html |fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

A nivel absolutu, [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol|participó]] en nueve [[Copa Mundial de Fútbol|Copes Mundiales]] ([[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]], [[Copa Mundial de Fútbol de 1950|1950]], [[Copa Mundial de Fútbol de 1962|1962]], cuando foi'l anfitrión;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=21/overview.html |títulu=Copa Mundial de la FIFA Chile 1962 |fechaaccesu=6 de marzu de 2012 |formatu=HTML |autor=Federación Internacional de Fútbol Asociación, FIFA |fecha=2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=21/overview.html |fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; [[Copa Mundial de Fútbol de 1966|1966]], [[Copa Mundial de Fútbol de 1974|1974]], [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|1982]], [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]], [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|2010]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]])&lt;ref name=cuadrodehonor&gt;{{cita web |url=http://es.fifa.com/associations/association=chi/index.html |títulu=Chile: Cuadru d'Honor |fechaaccesu=12 de xunu de 2011 |formatu=HTML |autor=Federación Internacional de Fútbol Asociación, FIFA |fecha=2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100516140427/http://es.fifa.com/associations/association=chi/index.html |fechaarchivu=2010-05-16 }}&lt;/ref&gt; y el so principal llogru a nivel mundial foi llograr el tercer llugar na Copa de 1962.&lt;ref name=cuadrodehonor/&gt;&lt;ref group=n&gt;Amás, algamó los llugares 5ᵘ en 1930, 9ᵘ en 1950 y 2014, y 10ᵘ en 2010.&lt;/ref&gt; Compitió nuna [[Copa Confederaciones]], onde foi subcampeón en [[Copa FIFA Confederaciones 2017|2017]], y a nivel rexonal apostó 38 de les 45 ediciones de la [[Copa América]], tornéu nel que foi campeón en dos causes ([[Copa América 2015|2015]] y [[Copa América Centenariu|2016]]).&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.emol.com/noticias/Deportes/2015/07/04/724484/La historia-vuelve escribise-Chile-ye-per primer vegada-campeon-de-la Copa-America.html |títulu=La historia vuelve escribise: Chile ye per primer vegada campeón de la Copa América |fechaaccesu=4 de xunetu de 2015 |formatu=HTML |autor=El Mercurio On-Line |fecha=4 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.latercera.com/noticia/deportes/copa-america/2015/07/3117-637357-9-chile-gana-la-copa-america-y-camuda-la historia-del-futbol-nacional.shtml |títulu=Viva Chile, viva'l campeón |fechaaccesu=4 de xunetu de 2015 |formatu=HTML |autor=Poblete I., Álvaro |fecha=4 de xunetu de 2015 |editorial=La Tercer }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.emol.com/noticias/Deportes/2016/06/26/809733/La historia repite Chile-ye-bicampeon-de-America-en ganando-en-penaltis-a-Arxentina.html |títulu=La historia repitir: Chile ye bicampeón d'América en ganando en penaltis a Arxentina |fechaaccesu=26 de xunu de 2016 |formatu=HTML |autor= |fecha=26 de xunu de 2016 |obra=EMOL}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.rsssf.com/tabless/sachamp.html |títulu=Copa América 1916-2016 |fechaaccesu=25 de marzu de 2017 |formatu=HTML |autor=Mamrud, Roberto, y Karel Stokkermans |fecha=19 de xunetu de 2007 |sitiuweb=www.rsssf.com |idioma=en}}&lt;/ref&gt;

A nivel xuvenil, la [[Seleición de fútbol sub-20 de Chile|seleición sub-20]] [[Campeonatu Suramericanu de Fútbol Sub-20|participó]] en seis [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20|Copes Mundiales]] ([[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 1987|1987]], cuando actuó de llocal; [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 1995|1995]], [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2001|2001]], [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2005|2005]], [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2007|2007]] y [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2013|2013]]) y la [[Seleición de fútbol sub-17 de Chile|seleición sub-17]], en [[Campeonatu Suramericanu de Fútbol Sub-17|cuatro]] [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17|Copes Mundiales]] ([[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 1993|1993]], [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 1997|1997]], [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2015|2015]], cuando foi'l anfitrión; y [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2017|2017]]), nes que los sos meyores resultaos fueron dos terceros llugares: na sub-17 de 1993 y na sub-20 de 2007.&lt;ref name=cuadrodehonor/&gt; Nos [[Xuegos Olímpicos de branu]], [[Tornéu Preolímpicu Suramericanu Sub-23|compitió]] en [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|cuatro ediciones]] —seleición absoluta ([[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|1928]]), seleición aficionada ([[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Ḥelsinki 1952|1952]]), seleición xuvenil ([[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Los Angeles 1984|1984]]) y [[seleición de fútbol sub-23 de Chile|seleición sub-23]] ([[Tornéu masculín de fútbol nos Xuegos Olímpicos de Sydney 2000|2000]])—,&lt;ref name=ftog/&gt; nes que na postrera llogró la [[medaya de bronce]].&lt;ref name=cuadrodehonor/&gt;&lt;ref name=ftog&gt;{{cita web |url=http://www.rsssf.com/tableso/olympics.html |títulu=Football Tournament of the Olympic Games |fechaaccesu=6 de marzu de 2012 |formatu=HTML |autor=Aarhus, Lars |fecha=16 d'avientu de 2010 |editorial=www.rsssf.com |idioma=en}}&lt;/ref&gt;

Con estos llogros, ye —xunto coles seleiciones masculines de {{Self|Alemaña}}, {{Self|Arxentina}}, {{Self|Brasil}}, {{Self|España}} y {{Self|Francia}}— una de les que xubió al [[podiu (deporte)|podiu]] na historia de los cinco [[Títulos oficiales de seleiciones de fútbol#Torneo mundiales|campeonatos de nivel global]]: los Mundiales [[Copa Mundial de Fútbol Resultaos y estadístiques|absolutu]], [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20#Resultaos y palmarés|sub-20]] y [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17#Resultaos y palmarés|sub-17]],&lt;ref name=cuadrodehonor/&gt; según los torneos [[Copa FIFA Confederaciones#Resultaos y estadístiques|confederativo]] y [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos#Resultaos|olímpicu]].&lt;ref name=ftog/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.olympic.org/medallists-results?athletename=&amp;category=1&amp;games=&amp;sport=31400&amp;event=31405&amp;mengender=true&amp;womengender=false&amp;mixedgender=false&amp;teamclassification=true&amp;individualclassification=false&amp;continent=&amp;country=&amp;goldmedal=true&amp;silvermedal=true&amp;bronzemedal=true&amp;worldrecord=false&amp;olympicrecord=false&amp;targetresults=true&amp;resultspageipp=50 |títulu=All the Medallists since 1896 (Football) |fechaaccesu=18 de xunu de 2010 |autor=[[Comité Olímpicu Internacional]], COI |fecha=s/f |idioma=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=n&gt;Brasil y Francia ganar.&lt;/ref&gt;

La so sede llocal ye l'[[Estadiu Nacional de Chile|Estadiu Nacional «Julio Martínez Prádanos»]], allugáu na comuña de [[Ñuñoa]] na ciudá de [[Santiago de Chile|Santiago]]. Entrénase y concéntrase na mesma ciudá, nel [[Complexu Deportivu Juan Pinto Durán]], na comuña de [[Macul]]. La so afición ye conocida como ''[[Marea colorada (fútbol de Chile)|Marea colorada]]''.&lt;ref name=jf/&gt;&lt;ref name=cf/&gt;

== Historia ==
{{AP|Historia de la seleición de fútbol de Chile}}

=== Primer partíu internacional ===
Xugó'l so primer alcuentru internacional, un amistosu preparatorio pa la disputa de la [[Copa Centenariu Revolución de Mayu]], en [[Buenos Aires]] el [[27 de mayu]] de [[1910]] ante la [[seleición de fútbol d'Arxentina|seleición arxentina]], que ganó'l partíu 3:1.&lt;ref name=&quot;Resultaos internacionales&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.rsssf.com/tablesc/chil-intres.html |títulu=Chile - International Results |fechaaccesu=27 de marzu de 2007 |formatu=HTML |autor=Ballesteros, Frank y Luis Antonio Reyes |fecha=21 d'abril de 2011 |editorial=www.rsssf.com |idioma=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=fullainter1910&gt;{{cita web |url=http://www.iffhs.de/?29da14a8db55299a95695b55y85fdcdc3bfcdc0aec28d6eda0a712 |títulu=Arxentina - Chile 3:1 (2:1) |fechaaccesu=9 de xunetu de 2010 |autor=[[Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol]] (IFFHS) |fecha=s/f |editorial=www.iffhs.de |idioma=alemán, español, francés ya inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mercl&gt;{{cita web |url=http://www.mer.cl/modulos/catalogo/Paginas/2010/05/24/MERSTDP004PP2405.htm |títulu=¿Cuándo debutó oficialmente la Colorada? |fechaaccesu=27 de xunu de 2010 |formatu=HTM |autor=''[[El Mercurio]]'' |fecha=24 de mayu de 2010 |editorial=www.mer.cl}}&lt;/ref&gt;
{{Partíu |deporte =
 
|competición = 
|llocal = {{self|Arxentina}} {{Bandera|Arxentina|alt}}
|paísllocal = 
|resultáu = 3:1''' (2:1)
|visita = {{Bandera|Chile}} '''Chile'''
|paísvisita = 
|periodos = 
|fecha = [[27 de mayu]] de [[1910]]
|estadiu = [[Belgrano Athletic Club]]
|ciudá = [[Belgrano (Buenos Aires)|Belgrano]], [[Buenos Aires]]
|entraes = 
|asistencia = 6200
|árbitru = {{Bandera|Chile}} [[Armando Bergalli]]
|goleslocal = [[José Viale|Viale]] {{Gol|38}}&lt;br /&gt;[[Maximiliano Susán|Susán]] {{Gol|43}}&lt;br /&gt;[[Harry Hayes|Hayes]] {{Gol|68}}
|golesvisita = [[Frank Simmons|Simmons]] {{Gol|11}}
|sucesu = Primer partíu y primer gol na historia de la seleición chilena.
|reporte = 
|reporte2 = 
|prórroga = 
|resultáu prórroga = 
|penaltis1 = 
|penaltis2 = 
|resultáu penaltis = 
|color = P
|estáu = 
}}
[[Ficheru:Chile en la Copa Centenario Revolución de Mayo, Zig-Zag, 1910-06-18 (278).jpg|miniatura|Formación del plantel de la seleición de fútbol de Chile del partíu del [[5 de xunu]] de [[1910]]: de izq. a der.: (tras) Funcionariu, J. MacWilliams, Y. F. Ashe, L. C. Gibson, Carlos Hormazábal, Henry Allen, Prósperu González; (alantre) &quot;Joe&quot; Robson, Colin Campbell, Heriberto Sturgess, J. P. Davidson y J. H. Hamilton&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.iffhs.de/?29da14a8db55299a95abdb54285fdcdc3bfcdc0aec28d6eda0a50d |títulu=Chile: Full &quot;A&quot; internationals (1910) |fechaaccesu=11 de xunetu de 2010 |autor=Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol, IFFHS |fecha=s/f |editorial=www.iffhs.de |idioma=alemán, español, francés ya inglés }}&lt;/ref&gt;]]
'''Arxentina:''' Enrique Coloráu ([[Club Atlético Estudiantes|C.A. Estudiantes]]); Santiago Gallino ([[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata]]), Arturo Chiappe ([[Club Atlético River Plate|C.A. River Plate]]); Luis Vernett Amadeo ([[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata]]), Haroldo Grant ([[Belgrano Athletic Club|Belgrano A.C.]]), Armando Ginocchio ([[Club Atlético Newell's Old Boys|C.A. Newell's Old Boys]]); Elías Fernández ([[Club Atlético River Plate|C.A. River Plate]]), [[Maximiliano Susán]] [[Ficheru:Captain sports.svg|10px|Capitán]] ([[Club Atlético Estudiantes|C.A. Estudiantes]]), [[Harry Hayes|Juan Enrique Hayes]] ([[Club Atlético Rosario Central|C.A. Rosario Central]]), Manuel González ([[Club Atlético Newell's Old Boys|C.A. Newell's Old Boys]]) y José Viale ([[Club Atlético Newell's Old Boys|C.A. Newell's Old Boys]]).&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.iffhs.de/?29da14a8db556b9814y95a14685fdcdc3bfcdc0aec28d6eda0a616 |títulu=Arxentina: Full &quot;A&quot; internationals (1910) |fechaaccesu=9 de xunetu de 2010 |autor=Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol, IFFHS |fecha=s/f |idioma=alemán, español, francés ya inglés |sitiuweb=www.iffhs.de}}&lt;/ref&gt;

'''Chile:''' L.C. Gibson ([[Valparaíso Football Club|Valparaíso F.C.]]); Luis Barriga ([[Santiago National|Santiago National F.C.]]), Andrés Hoyl ([[Badminton Football Club|Badminton F.C.]]); Carlos Hormazábal ([[Club Deportivo Magallanes|Magallanes]]), Henry Allen [[Ficheru:Captain sports.svg|10px|Capitán]] ([[Unión Football Club|Unión F.C.]]), [[Prósperu González]] ([[Arcu Iris Football Club|Arcu Iris F.C.]]); J.P. Davidson ([[Badminton Football Club|Badminton F.C.]]), [[Frank Simmons]] ([[Badminton Football Club|Badminton F.C.]]), [[Colin Campbell (futbolista)|Colin Campbell]] ([[Santiago National|Santiago National F.C.]]), J. H. Hamilton ([[Valparaíso Football Club|Valparaíso F.C.]]) y Arturo Acuña ([[Club de Deporte Santiago Wanderers|Santiago Wanderers]]).&lt;ref name=fullainter1910/&gt;

Incidencia: 30’ L.C. Gibson ([[Valparaíso Football Club|Valparaíso F.C.]]) paró un penalti a Armando Ginocchio ([[Club Atlético Newell's Old Boys|C.A. Newell's Old Boys]]).&lt;ref name=anfp&gt;{{cita web |url=http://anfp.cl/anfp2/noticia.php?id_noticia=6731 |títulu=La historia de Chile empecipió frente a Arxentina |fechaaccesu=14 de xunetu de 2010 |autor=[[Asociación Nacional de Fútbol Profesional]], ANFP |fecha=2010 |editorial=ANFP }}&lt;/ref&gt;

Esiste un discutiniu con al respective de esti alcuentru.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mer.cl/modulos/catalogo/Paginas/2010/05/24/MERSTDP004PP2405.htm |títulu=¿Cuándo debutó oficialmente la Colorada? |fechaaccesu=9 de xunetu de 2010 |formatu=HTM |autor=[[El Mercurio]] |fecha=24 de mayu de 2010 }}&lt;/ref&gt; Según una investigación,&lt;ref name=bekerman&gt;{{cita web |url=http://estebanbekerman.blogspot.com/2009/07/el-primer-partíu-de-la-seleccion.html |títulu=El primer partíu de la Seleición Chilena |fechaaccesu=9 de xunetu de 2010 |formatu=HTML |autor=Bekerman, Esteban |fecha=2010 }}&lt;/ref&gt; la seleición arxentina nun yera tal, sinón un combináu que se diba a midir con [[Alumni Athletic Club|Alumni]]. Nel programa de la selmana del [[25 de mayu]] de 1910,&lt;ref name=bekerman/&gt; el diariu ''L'Arxentina'' informara que se midíen «Combinaos v. Chilenos» y esclariáu que «el team que va xugar contra los chilenos ye'l combináu que diba xugar contra Alumni». Ye por esto que, magar nun hai dulda de qu'esti ye'l primer partíu de la seleición chilena de fútbol,&lt;ref name=bekerman/&gt; nun ye'l primer partíu que tuviera de ser consideráu como partíu internacional clase 'A',&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.iffhs.de/?f00b90b003y0f443y0f952bda55405fdcdc3bfcdc0aec28d6eda0dbc1c |títulu=FIFA/IFFHS: Motivos pa escluyir o incluyir partíos internancionales absolutos A (1901-1910) |fechaaccesu=5 de xunu de 2011 |autor=Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol, IFFHS |fecha=s/f |editorial=www.iffhs.de |idioma=alemán, español, francés ya inglés }}&lt;/ref&gt; el cual tuviera de ser el [[Copa Centenariu Revolución de Mayu apostáu'l 29 de mayu]] contra {{self|Uruguái}}, que resultó 3:0 en favor de los uruguayos. Sía comoquier, la [[Federación de Fútbol de Chile]] ([[Asociación Nacional de Fútbol Profesional de Chile|ANFP]]),&lt;ref name=anfp/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.anfp.cl/anfp2/noticia.php?id_noticia=6730 |títulu=Seleición: 100 años d'una Gran Pasión Colorada |fechaaccesu=9 de xunetu de 2010 |autor=Asociación Nacional de Fútbol Profesional, ANFP |fecha=2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.anfp.cl/anfp2/noticia.php?id_noticia=6730 |fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; la [[FIFA]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/headtohead/team1=arg/team2=chi/code=-1/index.htmx?sm=05&amp;sy=1910&amp;em=05&amp;ey=1910&amp;rd=3 |títulu=Estadístiques: Enfrentamientos direutos ente los equipos |fechaaccesu=9 de xunetu de 2010 |autor=Federación Internacional de Fútbol Asociación, FIFA |fecha=2010 |editorial=es.fifa.com |urlarchivu=https://archive.today/20120702215730/http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/headtohead/team1=arg/team2=chi/code=-1/index.htmx?sm=05&amp;sy=1910&amp;em=05&amp;ey=1910&amp;rd=3 |fechaarchivu=2012-07-02 }}&lt;/ref&gt; la [[Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol|IFFHS]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.iffhs.de/?f40390a857fcf027cda17299a01bf8c027c5fdcdc3bfcdc0aec28d6eda0a3y8y003y0305 |títulu=Chile: Full &quot;A&quot; internationals (1910) |fechaaccesu=9 de xunetu de 2010 |autor=Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol, IFFHS |fecha=s/f |idioma=alemán, español, francés ya inglés |sitiuweb=www.iffhs.de}}&lt;/ref&gt; y la [[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|RSSSF]]&lt;ref name=&quot;Resultaos internacionales&quot;/&gt; consideren el partíu apostáu'l 27 de mayu de 1910 como'l primer partíu oficial internacional clase 'A' de la seleición de fútbol de Chile.

=== Copa Mundial d'Uruguái 1930 ===
{{AP|Chile na Copa Mundial de Fútbol de 1930}}
[[Ficheru:Sele1930.JPG|miniatura|left|La seleición chilena antes d'un partíu del Mundial]]
La [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|I Copa Mundial de Fútbol]] foi la única realizada ensin un procesu de clasificación previu. Tou equipu afiliáu a la FIFA foi convidáu a competir nel tornéu, primeramente pensáu p'allugar a 16 participantes. El tornéu empezó'l [[13 de xunetu]] de [[1930]] con 13 participantes, ente los cualos taba Chile.

L'[[Hungría|húngaru]] [[György Orth]] dirixó la seleición chilena, que foi miembru del Grupu A xunto a {{Self|Arxentina}}, {{Self|Francia}} y {{Self|Méxicu}}. Nel so alcuentru de debú, el [[16 de xunetu]], Chile venció 3:0 a la seleición mexicana. Tres díes más tarde, venció 1:0 a la francesa. Los chilenos teníen los mesmos puntos que la seleición arxentina, polo cual el postreru partíu, apostáu'l [[22 de xunetu]], significaba la definición del líder del grupu. Nun alcuentru ante 1000 espectadores nel [[Estadiu Centenariu]] de [[Montevidéu]], Arxentina poner en ventaya a los 12&amp;nbsp;[[minutu|min]] gracies a un gol de [[Guillermo Stábile|Stábile]], quien nuevamente marcó nel minutu 14. El chilenu [[Guillermo Subiabre|Subiabre]] punxo'l descuentu con un gol a los 15&amp;nbsp;min. Finalmente l'alcuentru terminó 3:1 a favor d'Arxentina, tres un gol d'[[Mario Evaristo|Evaristo]] nel minutu 51. Con esta resultancia, Chile quedó nel 2ᵘ llugar de la clasificación del Grupu A, lo que-y torgó aportar a les semifinales del tornéu. Chile acabó nel 5ᵘ puestu de la clasificación final.

{| align=center cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=40%
|- bgcolor=#006699 style=&quot;color:white;&quot;
!width=34% | Equipu
!width=5% | Pts
!width=5% | PX
!width=5% | PG
!width=5% | PE
!width=5% | PP
!width=5% | GF
!width=5% | GC
!width=5% | Dif
|- align=center bgcolor=#D0e7FF
|align=left|'''{{self-e|ARX|variante=alt}}
|'''6'''||3||3||0||0||10||4||6
|- align=center bgcolor=#F5FAFF
|align=left|{{self-e|CHI}}
|'''4'''||3||2||0||1||5||3||2
|- align=center bgcolor=#F5FAFF
|align=left|{{self-e|FRA}}
|'''2'''||3||1||0||2||4||3||1
|- align=center bgcolor=#F5FAFF
|align=left|{{self-e|MEX|variante=1916}}
|'''0'''||3||0||0||3||4||13||-9
|}
&lt;br /&gt;
{{Partíu
|llocal = {{self|Chile}} {{bandera|Chile}}
|visita = {{bandera|Méxicu|1916}} {{self|Méxicu}}
|resultáu = 3:0''' (2:0)
|fecha = [[16 de xunetu]] de [[1930]], 14:45
|estadiu = [[Estadiu Parque Central]]
|ciudá = [[Montevidéu]]
|asistencia = 9249
|árbitru = {{bandera|Bélxica}} [[Henry Christophe]]
|goleslocal = [[Carlos Vidal|Vidal]] {{gol|3}}, {{gol|65}}&lt;br /&gt; [[Manuel Rosas Sánchez|M. Rosas]] {{autogol|52}}
|golesvisita = 
|reporte = http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/matches/match=1095/report.html
|color = G
|estáu = 
}}
{{Partíu
|llocal = {{self|Chile}} {{bandera|Chile}}
|visita = {{bandera|Francia}} {{self|Francia}}
|resultáu = 1:0''' (0:0)
|fecha = [[19 de xunetu]] de [[1930]], 12:50
|estadiu = [[Estadiu Centenariu]]
|ciudá = [[Montevidéu]]
|asistencia = 2000
|árbitru = {{bandera|Uruguái}} [[Aníbal Tejada]]
|goleslocal = [[Guillermo Subiabre|Subiabre]] {{gol|65}}
|golesvisita = 
|reporte = http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/matches/match=1094/report.html
|color = G
|estáu = 
}}
{{Partíu
|llocal = {{self|Arxentina}} {{bandera|Arxentina|alt}}
|visita = {{bandera|Chile}} {{self|Chile}}
|resultáu = 3:1''' (2:1)
|fecha = [[22 de xunetu]] de [[1930]], 14:45
|estadiu = [[Estadiu Centenariu]]
|ciudá = [[Montevidéu]]
|asistencia = 41&amp;nbsp;459
|árbitru = {{bandera|Bélxica}} [[Jean Langenus]]
|goleslocal = [[Guillermo Stábile|Stábile]] {{gol|12}} {{gol|13}}&lt;br /&gt;[[Mario Evaristo|Evaristo]] {{gol|51}}
|golesvisita = [[Guillermo Subiabre|Subiabre]] {{gol|15}}
|reporte = http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/matches/match=1084/report.html
|color = P
|estáu = 
}}

;Plantía
{|cellspacing=0 cellpadding=0 class=&quot;references-small&quot; style=&quot;background:#FFFFFF; border:1px #e30013 solid; width:100%&quot;
|width=100% align=left valign=top|
* '''Arqueros''': ([[César Espinoza del Canto]]), [[Roberto Cortés]].
* '''Defenses''': [[Ernesto Chaparro]], [[Guillermo Riveros]], [[Ulises Poirier]], [[Víctor Morales Salas|Víctor Morales]].
* '''Mediocampistes''': [[Arturo Torres Carrasco|Arturo Torres]], [[Casimiro Torres]], [[Guillermo Saavedra]], [[Humberto Elgueta]].
* '''Delanteros''': ([[Arturo Coddou]]), [[Carlos Schneberger]], [[Carlos Vidal]], [[Eberardo Villalobos]], [[Guillermo Arellano]], [[Guillermo Subiabre]], ([[Horacio Muñoz]]), [[Juan Aguilera]], [[Tomás Ojeda]].
* '''Entrenador''': [[György Orth]].
|}

En 1942 y 1946 nun fueron realizaes Copes Mundiales pola [[Segunda Guerra Mundial]].

=== Copa Mundial de Brasil 1950 ===
{{AP|Chile na Copa Mundial de Fútbol de 1950}}
En 1950 Chile aportó a la [[Copa Mundial de Fútbol de 1950|IV Copa Mundial de Fútbol]], apostada en Brasil con 13 equipos participantes. L'equipu empobináu pol llocal [[Alberto Buccicardi]] y encabezáu pol porteru [[Sergio Livingstone]] collechó dos ganes por 2:0 nel Grupu B, primeru ante {{Self|Inglaterra}} y depués ante {{Self|España}}. Nel postreru partíu la seleición golió a {{Self|Estaos Xuníos}} por 5:2 y terminó nel 9ᵘ llugar de la clasificación final.

{| align=center cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=40%
|- bgcolor=#006699 style=&quot;color:white;&quot;
!width=34% | Equipu
!width=5% | Pts
!width=5% | PX
!width=5% | PG
!width=5% | PE
!width=5% | PP
!width=5% | GF
!width=5% | GC
!width=5% | Dif
|- align=center bgcolor=#D0e7FF
|align=left|'''{{self-e|ESP|variante=1945}}'''
|'''6'''||3||3||0||0||6||1||5
|- align=center bgcolor=#F5FAFF
|align=left|{{self-e|ENG}}
|'''2'''||3||1||0||2||2||2||0
|- align=center bgcolor=#F5FAFF
|align=left|{{self-e|CHI}}
|'''2'''||3||1||0||2||5||6||-1
|- align=center bgcolor=#F5FAFF
|align=left|{{self-e|USA|variante=1912}}
|'''2'''||3||1||0||2||4||8||-4
|}
&lt;br /&gt;
{{Partíu |llocal
 = {{self|Inglaterra}} {{bandera|ENG}}
|resultáu = 2:0''' (1:0)
|visita = {{bandera|CHI}} {{self|Chile}}
|fecha = [[25 de xunu]] de [[1950]], 15:00
|estadiu = [[Estadiu Maracaná]]
|ciudá = [[Rio de Janeiro]]
|asistencia = 29&amp;nbsp;703
|refe = {{bandera|Países Baxos}} [[Karel van der Meer]]
|goleslocal = [[Stan Mortensen|Mortensen]] {{gol|39}}&lt;br /&gt;[[Wilf Mannion|Mannion]] {{gol|51}}
|golesvisita =
|reporte = http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=208/match=1192/index.html#nosticky
|color = P
|estáu = 
}}
{{Partíu |llocal
 = {{self|España}} {{bandera|ESP|1945}}
|resultáu = 2:0''' (2:0)
|visita = {{bandera|CHI}} {{self|Chile}}
|fecha = [[29 de xunu]] de [[1950]], 15:00
|estadiu = [[Estadiu Maracaná]]
|ciudá = [[Rio de Janeiro]]
|asistencia = 19&amp;nbsp;790
|refe = [[Ficheru:Flag of Brazil (1889-1960).svg|20px]] [[Alberto Malcher]]
|goleslocal = [[Estanislao Basora|Basora]] {{gol|17}}&lt;br /&gt;[[Telmo Zarra|Zarra]] {{gol|30}}
|golesvisita =
|reporte = http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=208/match=1193/index.html#nosticky
|color = P
|estáu = 
}}
{{Partíu |llocal
 = {{self|Chile}} {{bandera|CHI}}
|resultáu = 5:2''' (2:0)
|visita = {{bandera|USA|1912}} {{self|los Estaos Xuníos|Estaos Xuníos}}
|fecha = [[2 de xunetu]] de [[1950]], 15:00
|estadiu = [[Estadiu Ilha do Retiro]]
|ciudá = [[Recife]]
|asistencia = 8501
|refe = [[Ficheru:Flag of Brazil (1889-1960).svg|20px]] [[Mário Gardelli]]
|goleslocal = [[Jorge Robledo Oliver|Robledo]] {{gol|16}}&lt;br /&gt;[[Atilio Cremaschi|Cremaschi]] {{gol|32}}, {{gol|60}}&lt;br /&gt;[[Andrés Prieto|Prieto]] {{gol|54}}&lt;br /&gt;[[Fernando Riera|Riera]] {{gol|82}}
|golesvisita = [[Frank Wallace|Wallace]] {{gol|47}}&lt;br /&gt;[[Joe Maca|Maca]] {{gol|48|pen.}}
|reporte = http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=208/match=1194/index.html#nosticky
|color = G
|estáu = 
}}

;Plantía
{|cellspacing=0 cellpadding=0 class=&quot;references-small&quot; style=&quot;background:#FFFFFF; border:1px #e30013 solid; width:100%&quot;
|width=100% align=left valign=top|
* '''Arqueros''': ([[René Quitral]]), [[Sergio Livingstone]].
* '''Defenses''': [[Arturo Farías]], [[Fernando Roldán]], ([[Francisco Urroz]]), [[Manuel Álvarez (futbolista chilenu)|Manuel Álvarez]], [[Manuel Machuca]], ([[Miguel Flores]]).
* '''Mediocampistes''': [[Carlos Rodolfo Rojas]], ([[Fernando Roldán]]), [[Hernán Carvallo]], [[Miguel Busquets]], ([[Osvaldo Saez]]).
* '''Delanteros''': [[Andrés Prieto]], [[Atilio Cremaschi]], [[Carlos Ibáñez (futbolista)|Carlos Ibáñez]], [[Fernando Riera]], [[Guillermo Díaz Zambrano|Guillermo Díaz]], [[Jorge Robledo Oliver|Jorge Robledo]], [[Luis Lindorfo Mayanés]], [[Manuel Muñoz Muñoz|Manuel Muñoz]], ([[Raimundo Infante]]).
* '''Entrenador''': [[Alberto Buccicardi]].
|}

Nos [[años 1950]], surdieron xugadores como'l carrilero esquierdu [[Isaac Carrasco]] y el volante [[Enrique Hormazábal]] que destacaron na seleición chilena que xugó dos finales de la [[Copa América]] en [[Campeonatu Suramericanu 1955|1955]] y [[Campeonatu Suramericanu 1956|1956]].

=== Copa Mundial de Chile 1962 ===
{{AP|Chile na Copa Mundial de Fútbol de 1962}}
[[Ficheru:PLANTEL SELECCIÓN CHILENA MUNDIAL 1962.jpg|miniatura|Alliniación chilena en 1962]]
[[Fernando Riera]] dirixó a la seleición de Chile de cara al [[Copa Mundial de Fútbol de 1962|VII eventu mundialista]] a realizase nel mesmu país en 1962 con 16 equipos participantes.

Nos partíos del Grupu B (formáu per Chile, {{Self|Alemaña Federal}}, {{Self|Italia}} y {{Self|Suiza}}), la seleición chilena llogró dos trunfos y una derrota. Nel primer partíu, Chile venció por 3:1 a Suiza. El partíu ente Chile ya Italia, denomináu n'Europa como la «[[Batalla de Santiago (fútbol)|batalla de Santiago]]», carauterizar pol estilu defensivu y bien violentu per parte de dambos equipos; el marcador acabó 2:0 a favor de Chile. Ganar ante Alemaña Federal por 0:2 dexó al combináu chilenu na segunda posición, situación que los llevó a enfrentase a la {{Self|Xunión Soviética}} per cuartos de final.

Nel partíu de cuartos de final, xugáu na ciudá d'[[Arica]], Chile venció a los campeones de la [[Eurocopa 1960|Eurocopa de 1960]] por 2:1, resultancia que los condució a semifinales, onde Chile enfrentó a {{Self|Brasil}}, campeón vixente de la Copa Mundial, y fueron vencíos por 4:2 nun partíu que refundió como espulsaos a [[Honorino Landa]] per Chile y a [[Garrincha]] per Brasil. Finalmente, na definición pol tercer llugar, Chile venció 1:0 a {{Self|Yugoslavia}} gracies a un gol nel últimu minutu del centrocampista [[Eladio Rojas]]. Hasta'l momentu, este foi'l so principal llogru a nivel mundial.

Los xugadores más destacaos de Chile nel tornéu fueron el punteru esquierdu [[Leonel Sánchez]], quien foi unu de los goliadores del tornéu con cuatro tantos, el defensa [[Raúl Sánchez Soya|Raúl Sánchez]], el volante [[Jorge Toro]], el mediocampista [[Eladio Rojas]], el llateral derechu [[Luis Eyzaguirre]] y el polifuncional [[Jaime Ramírez Banda|Jaime Ramírez]]. Fernando Riera convertir nel téunicu más destacáu na historia de la seleición chilena al llograr un podiu mundial con xugadores de la [[Primer División de Chile|lliga llocal]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.educarchile.cl/ech/pro/app/detalle?id=225481 |títulu=Educarchile - 16 de xunu de 1962: la seleición chilena de fútbol llogra'l tercer llugar nel campeonatu mundial |fechaaccesu=1 d'avientu de 2016 |autor=[[Educarchile]] |fecha=1 de setiembre de 2014 |sitiuweb=www.educarchile.cl |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161005231027/http://www.educarchile.cl/ech/pro/app/detalle?id=225481 |fechaarchivu=2016-10-05 }}&lt;/ref&gt;

{| align=center cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=40%
|- bgcolor=#006699 style=&quot;color:white;&quot;
!width=34% | Equipu
!width=5% | Pts
!width=5% | PX
!width=5% | PG
!width=5% | PE
!width=5% | PP
!width=5% | GF
!width=5% | GC
!width=5% | Dif
|- align=right bgcolor=#D0e7FF
|align=left|'''{{self-e|Alemaña Federal}}'''
|'''5'''||3||2||1||0||4||1||3
|- align=right bgcolor=#D0e7FF
|align=left|'''{{self-e|Chile}}'''
|'''4'''||3||2||0||1||5||3||2
|- align=right bgcolor=#F5FAFF
|align=left|{{self-e|Italia}}
|'''3'''||3||1||1||1||3||2||1
|- align=right bgcolor=#F5FAFF
|align=left|{{self-e|Suiza}}
|'''0'''||3||0||0||3||2||8||-6
|}
&lt;br /&gt;
{{Partíu |deporte =
 fútbol
|llocal = Chile |paísllocal
 = Chile |visita =
 Suiza |paísvisita
 = Suiza |resultáu =
 3:1''' (1:1)
|fecha = [[30 de mayu]] de [[1962]], 15:00
|estadiu = [[Estadiu Nacional de Chile|Estadiu Nacional]]
|ciudá = [[Santiago de Chile|Santiago]]
|asistencia = 65&amp;nbsp;006
|árbitru = {{bandera|Inglaterra}} [[Kenneth Aston]]
|goleslocal = [[Leonel Sánchez|Sánchez]] {{gol|44}} {{gol|55}}&lt;br /&gt;[[Jaime Ramírez Banda|Ramírez]] {{gol|51}}
|golesvisita = [[Rolf Wuethrich|Wuethrich]] {{gol|6}}
|reporte = http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=21/results/matches/match=1473/report.html
|color = G
|estáu = 
}}
{{Partíu |deporte =
 fútbol
|llocal = Chile |paísllocal
 = Chile |visita =
 Italia |paísvisita
 = Italia |resultáu =
 2:0''' (0:0)
|fecha = [[2 de xunu]] de [[1962]], 15:00
|estadiu = [[Estadiu Nacional de Chile|Estadiu Nacional]]
|ciudá = [[Santiago de Chile|Santiago]]
|asistencia = 66&amp;nbsp;057
|árbitru = {{bandera|Inglaterra}} [[Kenneth Aston]]
|goleslocal = [[Jaime Ramírez Banda|Ramírez]] {{gol|73}}&lt;br /&gt;[[Jorge Toro|Toro]] {{gol|87}}
|golesvisita = 
|sucesu = ''Ver [[Batalla de Santiago (fútbol)|Batalla de Santiago]] para más detalles''.
|reporte = http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=21/results/matches/match=1472/report.html
|color = G
|estáu = 
}}
{{Partíu |deporte =
 fútbol
|llocal = Alemaña Federal
|paísllocal = Alemaña Federal
|visita = Chile |paísvisita
 = Chile |resultáu =
 2:0''' (1:0)
|fecha = [[6 de xunu]] de [[1962]], 15:00
|estadiu = [[Estadiu Nacional de Chile|Estadiu Nacional]]
|ciudá = [[Santiago de Chile|Santiago]]
|asistencia = 67&amp;nbsp;224
|árbitru = {{bandera|Escocia}} [[Robert Davidson]]
|goleslocal = [[Horst Szymaniak|Szymaniak]] {{gol|21|pen.}}&lt;br /&gt;[[Uwe Seeler|Seeler]] {{gol|82}}
|golesvisita = 
|reporte = http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=21/results/matches/match=1471/report.html
|color = P
|estáu = 
}}

;Cuartos de final
{{Partíu
|deporte = fútbol
|llocal = Chile |paísllocal
 = Chile |resultáu =
 2:1''' (2:1)
|visita = Xunión Soviética |paísvisita
 = Xunión Soviética |fecha =
 [[10 de xunu]] de [[1962]]
|estadiu = [[Estadiu Carlos Dittborn]]
|ciudá = [[Arica]]
|refe = {{bandera|NED}} [[Leo Horn]]
|goleslocal = [[Leonel Sánchez|Sánchez]] {{gol|11}}&lt;br /&gt;[[Eladio Rojas|Rojas]] {{gol|29}}
|golesvisita = [[Igor Chislenko|Chislenko]] {{gol|26}}
|asistencia = 17&amp;nbsp;268
|color = G
|estáu = 
}}

;Semifinales
{{Partíu
|deporte = fútbol
|llocal = Brasil
|paísllocal = Brasil
|visita = Chile |paísvisita
 = Chile |resultáu =
 4:2''' (2:1)
|fecha = [[13 de xunu]] de [[1962]], 14:30
|estadiu = [[Estadiu Nacional de Chile|Estadiu Nacional]]
|ciudá = [[Santiago de Chile|Santiago]]
|asistencia = 76&amp;nbsp;500
|refe = {{bandera|Perú}} [[Arturo Yamasaki]]
|goleslocal = [[Garrincha]] {{gol|9}} {{gol|32}}&lt;br /&gt;[[Vavá]] {{gol|47}} {{gol|78}}
|golesvisita = [[Jorge Toro|Toro]] {{gol|42}}&lt;br /&gt;[[Leonel Sánchez|Sánchez]] {{gol|61|pen.}}
|reporte = http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=21/results/matches/match=1458/report.html
|color = P
|estáu = 
}}

;Partíu pol 3u puestu
{{Partíu
|deporte = fútbol
|llocal = Chile |paísllocal
 = Chile |visita =
 Yugoslavia |paísvisita
 = Yugoslavia |resultáu =
 1:0''' (0:0)
|fecha = [[16 de xunu]] de [[1962]], 14:30
|estadiu = [[Estadiu Nacional de Chile|Estadiu Nacional]]
|ciudá = [[Santiago de Chile|Santiago]]
|asistencia = 67&amp;nbsp;000
|refe = {{bandera|España}} [[Juan Gardeazábal]]
|goleslocal = [[Eladio Rojas|Rojas]] {{gol|90}}
|golesvisita = 
|reporte = http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=21/results/matches/match=1475/report.html
|color = G
|estáu = 
}}

;Plantía
{|cellspacing=0 cellpadding=0 class=&quot;references-small&quot; style=&quot;background:#FFFFFF; border:1px #e30013 solid; width:100%&quot;
|width=100% align=left valign=top|
* '''Arqueros''': 1 [[Misael Escuti]], 12 [[Adán Godoy]], 22 ([[Manuel Astorga]]).
* '''Defenses''': 2 [[Luis Eyzaguirre]], 3 [[Raúl Sánchez (futbolista chilenu)|Raúl Sánchez]], 4 [[Sergio Navarro]], 5 [[Carlos Contreras Guillaume|Carlos Contreras]], 13 ([[Sergio Valdés (futbolista)|Sergio Valdés]]), 14 ([[Hugo Lepe]]), 15 [[Manuel Rodríguez Araneda|Manuel Rodríguez]], 16 [[Humberto Cruz]].
* '''Mediocampistes''': 6 [[Eladio Rojas]], 8 [[Jorge Toro]], 10 [[Alberto Fouillioux]], 17 ([[Mario Ortiz]]).
* '''Delanteros''': 7 [[Jaime Ramírez Banda|Jaime Ramírez]], 9 [[Honorino Landa]], 11 [[Leonel Sánchez]], 18 [[Mario Moreno (futbolista)|Mario Moreno]], 19 ([[Braulio Musso]]), 20 [[Carlos Campos]], 21 [[Armando Tobar]].
* '''Entrenador''': [[Fernando Riera]].
|}

=== Copa Mundial d'Inglaterra 1966 ===
{{AP|Chile na Copa Mundial de Fútbol de 1966}}
[[Ficheru:Selección Chilena de Fútbol 1966.jpg|miniatura|Alliniación chilena en 1966]]
Esaniciando a Colombia, Chile y {{self|Ecuador}} remataron empataos nel primer llugar del Grupu 2 de la [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1966|clasificatoria suramericana pa la copa mundial de 1966]]. Por esi motivu, los escoyíos de [[Francisco Hormazábal]] teníen d'apostar un partíu de definición en [[Lima]] ([[Perú]]) el [[12 d'ochobre]] de [[1965]]. Díes previos al alcuentru, Hormazábal arrenunció al so cargu, polo que tuvo d'asumir [[Luis Álamos]]. Finalmente, Chile venció por 2:1 a los ecuatorianos con goles de [[Leonel Sánchez]] y [[Rubén Marcos]], axudicándose los pasaxes a la [[Copa Mundial de Fútbol de 1966|VIII Copa Mundial de Fútbol]] con 16 equipos participantes. Chile apostó'l so primer mundial n'Europa.

Yá dientro del tornéu, Chile tuvo nel Grupu D, onde s'enfrentó a {{Self|Corea del Norte}}, {{Self|Italia}} y la {{Self|Xunión Soviética}}. El puntu que collecharon correspondió a un empate 1:1 frente al equipu norcoreanu, por un gol del volante [[Rubén Marcos]], quien tamién anotó'l descuentu frente a la Xunión Soviética. La seleición remató nel 13ᵘ llugar de la clasificación final.

{| align=center cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=40%
|- bgcolor=#006699 style=&quot;color:white;&quot;
!width=34% | Equipu
!width=5% | Pts
!width=5% | PX
!width=5% | PG
!width=5% | PE
!width=5% | PP
!width=5% | GF
!width=5% | GC
!width=5% | Dif
|- align=center bgcolor=#D0e7FF
|align=left|'''{{self-e|URS}}'''
|'''6'''||3||3||0||0||6||1||5
|- align=center bgcolor=#D0e7FF
|align=left|'''{{self-e|PRK}}'''
|'''3'''||3||1||1||1||2||4||-2
|- align=center bgcolor=#F5FAFF
|align=left|{{self-e|ITA}}
|'''2'''||3||1||0||2||2||2||0
|- align=center bgcolor=#F5FAFF
|align=left|{{self-e|CHI}}
|'''1'''||3||0||1||2||2||5||-3
|}
&lt;br /&gt;
{{Partíu |deporte =
 fútbol
|llocal = Italia |paísllocal
 = Italia |visita =
 Chile |paísvisita
 = Chile |resultáu =
 2:0''' (1:0)
|fecha = [[13 de xunetu]] de [[1966]], 19:30
|estadiu = [[Roker Park]]
|ciudá = [[Sunderland]]
|asistencia = 27&amp;nbsp;199
|árbitru = {{bandera|Suiza}} [[Gottfried Dienst]]
|goleslocal = [[Sandro Mazzola|Mazzola]] {{gol|8}}&lt;br /&gt;[[Paolo Barison|Barison]] {{gol|88}}
|golesvisita = 
|reporte = http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=26/results/matches/match=1608/report.html
|color = P
|estáu = 
}}
{{Partíu |deporte =
 fútbol
|llocal = Corea del Norte
|paísllocal = Corea del Norte
|visita = Chile |paísvisita
 = Chile |resultáu =
 1:1''' (0:1)
|fecha = [[15 de xunetu]] de [[1966]], 19:30
|estadiu = [[Ayresome Park]]
|ciudá = [[Middlesbrough]]
|asistencia = 13&amp;nbsp;792
|árbitru = {{bandera|Exiptu}} [[Aly Hussein Kandil]]
|goleslocal = [[Seung Zin Pak|Seung]] {{gol|88}}
|golesvisita = [[Rubén Marcos|Marcos]] {{gol|26|pen.}}
|reporte = http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=26/results/matches/match=1609/report.html
|color = Y |estáu 
 = 
}}
{{Partíu |llocal
 = {{self|Xunión Soviética}} {{bandera|Xunión Soviética|1955}}
|visita = {{bandera|Chile}} {{self|Chile}}
|resultáu = 2:1''' (1:1)
|fecha = [[20 de xunetu]] de [[1966]], 19:30
|estadiu = [[Roker Park]]
|ciudá = [[Sunderland]]
|asistencia = 16&amp;nbsp;027
|árbitru = {{bandera|Irlanda del Norte}} [[John Adair]]
|goleslocal = [[Valeriy Porkujan|Porkujan]] {{gol|28}} {{gol|85}}
|golesvisita = [[Rubén Marcos|Marcos]] {{gol|32}}
|reporte = http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=26/results/matches/match=1610/report.html
|color = P
|estáu = 
}}

;Plantía
{|cellspacing=0 cellpadding=0 class=&quot;references-small&quot; style=&quot;background:#FFFFFF; border:1px #e30013 solid; width:100%&quot;
|width=100% align=left valign=top|
* '''Arqueros''': 9 ([[Adán Godoy]]), 13 [[Juan Olivares Marambio|Juan Olivares]].
* '''Defenses''': 2 ([[Hugo Berly]]), 5 ([[Humberto Donoso]]), 6 [[Luis Eyzaguirre]], 7 [[Elías Figueroa]], 20 [[Aldo Valentini]], 21 [[Hugo Villanueva]].
* '''Mediocampistes''': 4 [[Humberto Cruz]], 8 [[Alberto Fouillioux]], 10 ([[Roberto Hodge]]), 12 [[Rubén Marcos]], 14 [[Ignacio Prieto]], 17 [[Leonel Sánchez]].
* '''Delanteros''': 1 [[Pedro Araya Toro|Pedro Araya]], 3 ([[Carlos Campos]]), 11 [[Honorino Landa]], 15 ([[Jaime Ramírez Banda|Jaime Ramírez]]), 16 ([[Orlando Ramírez]]), 18 [[Armando Tobar]], 19 ([[Francisco Valdés Muñoz|Francisco Valdés]]), 22 [[Guillermo Yávar]].
* '''Entrenador''': [[Luis Álamos]].
|}

=== Copa Mundial d'Alemaña 1974 ===
{{AP|Chile na Copa Mundial de Fútbol de 1974|Chile vs Xunión Soviética (1973)}}
[[Ficheru:Bundesarchiv Bild 183-N0618-0044, Fußball-WM, DDR - Chile 1-1.jpg|miniatura|Martín Hoffmann de l'[[Seleición de fútbol d'Alemaña Democrática|Alemaña Democrática]] vence al porteru Leopoldo Vallines, nel empate 1-1]]
L'equipu, a cargu del entrenador [[Luis Álamos]], formó parte del Grupu 3 de la [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1974|clasificatoria suramericana pa la copa mundial]], xunto con Perú y Venezuela, que finalmente abandonó'l certame clasificatorio. Tres la derrota 2:0 en [[Lima]], y el trunfu por igual resultáu en Santiago, la seleición tuvo de xugar un tercer partíu frente a los peruanos en Montevideo (Uruguái) el [[5 d'agostu]] de [[1973]]. Finalmente los chilenos llograron vencer 2:1, polo qu'aportaron al repechaje intercontinental apostáu ente la Conmebol y la UEFA, enfrentándose en partíos d'ida y vuelta a la Xunión Soviética.

El primer partíu apostar en [[Moscú]], el [[26 de setiembre]] de [[1973]], y remató empatáu 0:0, con una destacada actuación de los centrales [[Alberto Quintano]] y [[Elías Figueroa]].&lt;ref name=buscalibros&gt;{{cita web |url=http://www.buscalibros.cl/llibro.php?llibru=180456 |títulu=El partíu de los valientes |autor=buscalibros.cl |fecha=2010 |editorial=www.buscalibros.cl}}&lt;/ref&gt; La {{Self|Xunión Soviética}} espresó la so negativa a xugar el partíu de vuelta nel [[Estadiu Nacional de Chile|Estadiu Nacional]] en Santiago por razones polítiques: el [[Golpe d'Estáu en Chile de 1973|golpe d'Estáu de 1973]]. Ante esa situación, la FIFA negar a treslladar el partíu a una cancha neutral. Como la URSS caltuvo'l suspensu de la so llegada hasta última hora, igualmente entamóse'l partíu, que foi simbólicu yá que Chile clasificó tres el trunfu por 2:0 por ''[[walkover]]'' a la [[Copa Mundial de Fútbol de 1974|X Copa Mundial de Fútbol]] con 16 equipos participantes.

Nel Grupu A del tornéu, Chile empató 1:1 con {{Self|Alemaña Democrática}} y 0:0 con Australia, y cayó por 1:0 frente a Alemaña Federal. El gol chilenu salió d'una xugada empecipiada por Figueroa, que siguió rápido [[Carlos Reinoso|Reinoso]], quien-y apurrió'l balón al delanteru centru [[Sergio Afumada]] pal gol definitivu. La seleición remató nel 11ᵘ llugar de la clasificación final.

Nel partíu frente a Alemaña Federal, el delanteru [[Carlos Caszely]], goliador de la [[Copa Libertadores 1973]], foi'l primer espulsáu direutamente con tarxeta colorada na historia de los Mundiales. Figueroa foi reconocíu como'l «meyor defensa del tornéu».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://es.fifa.com/fifa-tournaments/players-coaches/people=49415/profile.html |títulu=Xugadores y Entrenadores - Elias Figueroa |fechaaccesu=18 de xunu de 2016 |fecha=s/f |formatu=HTML |sitiuweb=es.fifa.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160805045950/http://es.fifa.com/fifa-tournaments/players-coaches/people=49415/profile.html |fechaarchivu=2016-08-05 }}&lt;/ref&gt;

{| align=center cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=40%
|- bgcolor=#006699 style=&quot;color:white;&quot;
!width=34% | Equipu
!width=5% | Pts
!width=5% | PX
!width=5% | PG
!width=5% | PE
!width=5% | PP
!width=5% | GF
!width=5% | GC
!width=5% | Dif
|- align=center bgcolor=#D0e7FF
|align=left|'''{{self-e|GDR}}'''
|'''5'''||3||2||1||0||4||1||3
|- align=center bgcolor=#D0e7FF
|align=left|'''{{self-e|GER|Alemaña Federal}}'''
|'''4'''||3||2||0||1||4||1||3
|- align=center bgcolor=#F5FAFF
|align=left|{{self-e|CHI}}
|'''2'''||3||0||2||1||1||2||-1
|- align=center bgcolor=#F5FAFF
|align=left|{{self-e|AUS}}
|'''1'''||3||0||1||2||0||5||-5
|}
&lt;br /&gt;
{{Partíu |deporte =
 fútbol
|llocal = Alemaña |paísllocal
 = Alemaña |resultáu =
 1:0''' (1:0)
|visita = Chile |paísvisita
= Chile |fecha =
 [[14 de xunu]] de [[1974]]
|estadiu = [[Estadiu Olímpicu (Berlín)|Estadiu Olímpicu de Berlín]]
|ciudá = [[Berlín]]
|refe = {{bandera|Turquía}} [[Dogan Babacan]]
|goleslocal = [[Paul Breitner|Breitner]] {{gol|18}}
|asistencia = 83&amp;nbsp;168
|color = P
|estáu = 
}}
{{Partíu |deporte =
 fútbol
|llocal = Chile |paísllocal
 = Chile |resultáu =
 1:1''' (0:0)
|visita = Alemaña Democrática |paísvisita
 = Alemaña Democrática |fecha =
 [[18 de xunu]] de [[1974]]
|estadiu = [[Estadiu Olímpicu (Berlín)|Estadiu Olímpicu de Berlín]]
|ciudá = [[Berlín]]
|refe = {{bandera|Italia}} [[Aurelio Angonese]]
|goleslocal = [[Sergio Afumada|Afumada]] {{gol|69}}
|golesvisita = [[Martin Hoffmann|Hoffmann]] {{gol|55}}
|asistencia = 20&amp;nbsp;000
|color = Y |estáu 
 = 
}}
{{Partíu |deporte =
 fútbol
|llocal = Australia |paísllocal
 = Australia |resultáu =
 0:0
|visita = Chile |paísvisita
= Chile |fecha =
 [[22 de xunu]] de [[1974]]
|estadiu = [[Estadiu Olímpicu (Berlín)|Estadiu Olímpicu de Berlín]]
|ciudá = [[Berlín]]
|refe = {{bandera|Irán}} [[Jaffar Namdar]]
|asistencia = 14&amp;nbsp;681
|color = Y |estáu 
 = 
}}

;Plantía
{|cellspacing=0 cellpadding=0 class=&quot;references-small&quot; style=&quot;background:#FFFFFF; border:1px #e30013 solid; width:100%&quot;
|width=100% align=left valign=top|
* '''Arqueros''': 1 [[Leopoldo Vallines]], 21 ([[Juan Olivares Marambio|Juan Olivares]]), 22 [[Adolfo Nef]].
* '''Defenses''': 2 [[Rolando García Jiménez|Rolando García]], 3 [[Alberto Quintano]], 4 [[Antonio Arias Mujica|Antonio Arias]], 5 [[Elías Figueroa]], 6 [[Juan Rodríguez Vega|Juan Rodríguez]], 12 [[Juan Machuca]], 13 ([[Rafael González Córdova|Rafael González]]), 15 ([[Mario Galindo]]).
* '''Mediocampistes''': 8 [[Francisco Valdés Muñoz|Francisco Valdés]], 10 [[Carlos Reinoso]], 14 [[Alfonso Lara (futbolista)|Alfonso Lara]], 16 [[Guillermo Páez]], 17 [[Guillermo Yávar]], 18 [[Jorge Socías]], 19 [[Rogelio Farías]].
* '''Delanteros''': 7 [[Carlos Caszely]], 9 [[Sergio Afumada]], 11 [[Leonardo Véliz]], 20 ([[Osvaldo Castro]]).
* '''Entrenador''': [[Luis Álamos]].
|}

=== Copa Mundial d'España 1982 ===
{{AP|Chile na Copa Mundial de Fútbol de 1982}}

Na [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1982|clasificación]] pa la [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|XII Copa Mundial de Fútbol]] de [[1982]], los chilenos remataron líderes del Grupu 3 de la clasificación; de los cuatro partíos apostaos, hubo tres trunfos y un empate, lo que-yos dexó aportar a la cita final —enantes, con casi'l mesmu plantel, Chile fuera subcampeón de [[Copa América 1979]], col so delanteru [[Carlos Caszely]] como principal figura del tornéu—.

N'España con 24 equipos participantes, Chile formó parte del Grupu B, xunto coles seleiciones de {{Self|Arxelia}}, {{Self|Austria}} y {{Self|Alemaña Federal}}. Nel primer partíu, Chile, con un esquema defensivu y xugadores en mala traza físicu, cayó 0:1 ante Austria. Nel minutu 26, Caszely foi baltáu nel área rival, lo que significó un penalti pal conxuntu chilenu. [[Gustavo Moscoso]] yera l'encargáu de llanzar les faltes penaltis, pero finalmente dexó'l so responsabilidá a Caszely, quien falló'l penalti. Nel so segundu partíu, cayó 1:4 ante Alemaña Federal. Finalmente cayó 2:3 ante Arxelia. El combináu chilenu quedó nel 22ᵘ llugar de la clasificación final.

{| align=center cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=40%
|- bgcolor=#006699 style=&quot;color:white;&quot;
!width=34% | Equipu
!width=5% | Pts
!width=5% | PX
!width=5% | PG
!width=5% | PE
!width=5% | PP
!width=5% | GF
!width=5% | GC
!width=5% | Dif
|- align=right bgcolor=#D0e7FF
|align=left|'''{{self-e|GER|Alemaña Federal}}'''
|'''4'''||3||2||0||1||6||3||3
|- align=right bgcolor=#D0e7FF
|align=left|'''{{self-e|AUT}}'''
|'''4'''||3||2||0||1||3||1||2
|- align=right bgcolor=#F5FAFF
|align=left|{{self-e|ALG}}
|'''4'''||3||2||0||1||5||5||0
|- align=right bgcolor=#F5FAFF
|align=left|{{self-e|CHI}}
|'''0'''||3||0||0||3||3||8||-5
|}
&lt;br /&gt;
{{Partíu
|deporte = fútbol
|llocal = Chile |paísllocal
 = Chile |resultáu =
 0:1''' (0:1)
|visita = Austria |paísvisita
 = Austria |fecha =
 [[17 de xunu]] de [[1982]]
|estadiu = [[Estadiu Carlos Tartiere (1932)|Estadiu Carlos Tartiere]]
|ciudá = [[Uviéu]]
|asistencia = 22&amp;nbsp;500
|refe = {{bandera|Uruguái}} [[Juan Daniel Cardellino]]
|golesvisita = [[Walter Schachner|Schachner]] {{gol|22}}
|color = P
|estáu = 
}}
{{Partíu
|deporte = fútbol
|llocal = Alemaña |paísllocal
 = Alemaña |resultáu =
 4:1''' (1:0)
|visita = Chile |paísvisita
 = Chile |fecha =
 [[20 de xunu]] de [[1982]]
|estadiu = [[Estadiu Municipal El Molinón|Estadiu El Molinón]]
|ciudá = [[Xixón]]
|asistencia = 42&amp;nbsp;000
|refe = {{bandera|Suiza}} [[Bruno Galler]]
|goleslocal = [[Karl-Heinz Rummenigge|Rummenigge]] {{gol|9}} {{gol|57}} {{gol|66}}&lt;br /&gt;[[Uwe Reinders|Reinders]] {{gol|83}}
|golesvisita = [[Gustavo Moscoso|Moscoso]] {{gol|90}}
|color = P
|estáu = 
}}
{{Partíu
|deporte = fútbol
|llocal = Arxelia |paísllocal
 = Arxelia |resultáu =
 3:2''' (3:0)
|visita = Chile |paísvisita
 = Chile |fecha =
 [[24 de xunu]] de [[1982]]
|estadiu = [[Estadiu Carlos Tartiere (1932)|Estadiu Carlos Tartiere]]
|ciudá = [[Uviéu]]
|asistencia = 16&amp;nbsp;000
|refe = {{bandera|Guatemala}} [[Romulo Méndez Molina]]
|goleslocal = [[Salah Assad|Assad]] {{gol|7}} {{gol|31}}&lt;br /&gt;[[Tedj Bensaoula|Bensaoula]] {{gol|35}}
|golesvisita = [[Miguel Ángel Neira|Neira]] {{gol|59|pen.}}&lt;br /&gt;[[Juan Carlos Letelier|Letelier]] {{gol|73}}
|color = P
|estáu = 
}}

;Plantía
{|cellspacing=0 cellpadding=0 class=&quot;references-small&quot; style=&quot;background:#FFFFFF; border:1px #e30013 solid; width:100%&quot;
|width=100% align=left valign=top|
* '''Arqueros''': 1 ([[Óscar Wirth]]), 12 ([[Marco Antonio Cornez]]), 22 [[Mario Osbén]].
* '''Defenses''': 2 [[Lizardo Garrido]], 3 [[René Valenzuela]], 4 [[Vladimir Bigorra]], 5 [[Elías Figueroa]], 10 [[Mario Soto Benavides|Mario Soto]], 17 ([[Óscar Vladimir Rojas|Óscar Rojas]]), 18 [[Mario Galindo]], 19 ([[Enzo Escobar]]).
* '''Mediocampistes''': 6 [[Rodolfo Dubó]], 7 [[Eduardo Bonvallet]], 8 ([[Carlos Rivas Torres|Carlos Rivas]]), 14 ([[Raúl Ormeño]]), 16 [[Manuel Rojas (futbolista)|Manuel Rojas]], 20 [[Miguel Ángel Neira]].
* '''Delanteros''': 9 [[Juan Carlos Letelier]], 11 [[Gustavo Moscoso]], 13 [[Carlos Caszely]], 15 [[Patricio Yáñez]], 21 [[Miguel Ángel Gamboa]].
* '''Entrenador''': [[Luis Santibáñez]].
|}

=== Escándalu y sanción de la FIFA ===
{{AP|Maracanazo de la seleición chilena}}
A fines de los [[años 1980]], Chile tenía una xeneración de futbolistes que foi subcampeona de la [[Copa América 1987]] realizada n'[[Arxentina]]. Nella destacaben xugadores como'l porteru y capitán [[Roberto Rojas]], defenses como [[Fernando Astengo]] y [[Lizardo Garrido]], volantes como [[Jaime Pizarro]], [[Héctor Puebla]], [[Jorge Contreras Lira|Jorge Contreras]] y [[Jorge Aravena]]; más delanteros como [[Juan Carlos Letelier]], [[Ivo Basay]], [[Iván Zamorano]], [[Hugo Rubio]] y [[Patricio Yáñez]], ente otros.

En xunetu de [[1989]], la seleición chilena atopar nel Grupu 3 de les [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1990|clasificatorias aldu al Mundial d'Italia 1990]], xunto con Venezuela y Brasil. Pa dichu oxetivu, calteníase l'entrenador [[Orlando Aravena]]. Chile venció por 1:3 a Venezuela en [[Caraques]], empató 1:1 ante Brasil en [[Santiago de Chile|Santiago]] y depués ganó por 5:0 a Venezuela nel partíu que correspondía como llocal. Tal partíu foi treslladáu pola FIFA a una cancha neutral castigando a Chile por comportamientu incorreutu de la so afición nel empate frente a Brasil, polo cual tuvo de xugase en Mendoza (Arxentina). Aun así, Chile quedaba xunto con {{self|Brasil}} na cabeza de la clasificación con 5 puntos, anque la diferencia de goles brasilana dexába-y a dichu conxuntu clasificar. Por tal motivu, Chile tenía de ganar el partíu de vuelta, ente que a Brasil solamente bastába-y l'empate pa clasificar.

El [[3 de setiembre]] de [[1989]], la seleición chilena enfrentar a la selección brasilana nel [[Estadiu Maracaná]]. Cuando Chile diba perdiendo por 1:0, el [[porteru]] Roberto Rojas asemeyó ser mancáu por una [[Bengala (pirotecnia)|bengala]] que foi refundiada temerariamente cerca d'él y dientro de la cancha dende la tribuna brasilana, polo cual Chile abandonó la cancha argumentando falta de garantíes. Más tarde, Rojas declaró que s'había autoinferido una corte na cara p'asemeyar un ataque de los hinches brasilanos, tou dientro d'un plan empobináu a consiguir la programación d'un partíu definitoriu en cancha neutral. Por aquel incidente, Rojas foi marxináu a perpetuidad del fútbol profesional, anque en 2000 recibió una amnistía, y Chile foi escluyíu de xugar les clasificatorias a la [[Copa Mundial de Fútbol de 1994|Copa Mundial de 1994]] por infringir severamente los reglamentos.&lt;ref name=&quot;trunfu brasil&quot; group=n&gt;Foi decretáu'l trunfu por 2:0 a favor de {{self|Brasil}}.&lt;/ref&gt; Amás, fueron sancionaos l'entós presidente de la FFCh [[Sergio Stoppel]], l'entrenador [[Orlando Aravena]], el subcapitán del equipu y defensa [[Fernando Astengo]] y el médicu Daniel Rodríguez, ente otros.

=== Copa Mundial de Francia 1998 ===
{{AP|Chile na Copa Mundial de Fútbol de 1998}}
En 1995 la FIFA estableció'l [[sistema de toos contra toos]] nes clasificatorias de Conmebol.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.t13.cl/noticia/deportes13/seleccion-chilena/mundial-rusia-2018/Este-ye-el |títulu=Esti ye'l calendariu de Suramérica pa les Clasificatorias al Mundial de Rusia 2018 |fechaaccesu=20 de payares de 2016 |autor= |fecha=15 de payares de 2016 |sitiuweb=www.t13.cl |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200923232748/https://www.t13.cl/noticia/deportes13/seleccion-chilena/mundial-rusia-2018/Este-ye-el |fechaarchivu=2020-09-23 }}&lt;/ref&gt; Chile [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1998|clasificó al Mundial por diferencia de gol]] n'empatando en puntos con {{Self|Perú}}, destacando la so «dupla Sa-Za», formada polos delanteros [[Marcelo Salas]] y [[Iván Zamorano]].

Pal eventu con 32 equipos participantes, l'entrenador [[Nelson Acosta]] conformó una seleición onde la mayoría xugaba nel campeonatu llocal (cuatro futbolistes militaben en clubes estranxeros). L'equipu chilenu foi allugáu nel Grupu B xunto coles seleiciones de {{Self|Austria}}, {{Self|Camerún}} y {{Self|Italia}}. Chile debutó frente a la seleición italiana con un empate 2:2 (con dos goles de Marcelo Salas, y un penalti cobráu a favor d'Italia pol árbitru [[Níxer|nixerín]] [[Lucien Bouchardeau]], por cuenta de una mano de [[Ronald Fuentes]] nel área). El segundu partíu de Chile, frente a Austria, tamién remató empatáu, tres el 1:0 de Marcelo Salas y el 1:1 marcáu pol xugador austriacu [[Iviça Vastić]] nel minutu 93. El partíu contra Camerún foi un empate 1:1; Chile empezó ganando, gracies a un [[tiru llibre (fútbol)|tiru llibre]] executáu por [[José Luis Sierra (futbolista chilenu)|José Luis Sierra]], quien llogró bater al [[porteru]] [[Jacques Songo'o]] asitiando'l balón nel ángulu esquierdu de la [[portería (fútbol)|portería]]. ''La Colorada'' clasificó per primer vegada a segunda ronda d'un Mundial xugáu fora de Chile.

Por octavos de final, Chile foi esaniciáu per Brasil por 4:1 (el descuentu chilenu foi de Marcelo Salas). La seleición remató nel 16ᵘ llugar de la clasificación final.

{| align=center cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=40%
|- bgcolor=#006699 style=&quot;color:white;&quot;
!width=34% | Equipu
!width=5% | Pts
!width=5% | PX
!width=5% | PG
!width=5% | PE
!width=5% | PP
!width=5% | GF
!width=5% | GC
!width=5% | Dif
|- align=center bgcolor=#D0e7FF
|align=left|'''{{self-e|ITA}}'''
|'''7'''||3||2||1||0||7||3||4
|- align=center bgcolor=#D0e7FF
|align=left|'''{{self-e|CHI}}'''
|'''3'''||3||0||3||0||4||4||0
|- align=center bgcolor=#F5FAFF
|align=left|{{self-e|AUT}}
|'''2'''||3||0||2||1||3||4||-1
|- align=center bgcolor=#F5FAFF
|align=left|{{self-e|CMR}}
|'''2'''||3||0||2||1||2||5||-3
|}
&lt;br /&gt;
{{Partíu
|deporte = fútbol
|llocal = Italia |paísllocal
 = Italia |resultáu =
 2:2''' (1:1)
|visita = Chile |paísvisita
 = Chile |fecha =
 [[11 de xunu]] de [[1998]]
|estadiu = [[Parc Lescure]]
|ciudá = [[Burdeos]]
|refe = {{bandera|Níxer}} [[Lucien Bouchardeau]]
|goleslocal = [[Christian Vieri|Vieri]] {{gol|11}}&lt;br /&gt;[[Roberto Baggio|R. Baggio]] {{gol|84|pen.}}
|golesvisita = [[Marcelo Salas|Salas]] {{gol|45+3}} {{gol|48}}
|asistencia = 31&amp;nbsp;800
|color = Y |estáu 
 = 
}}
{{Partíu
|deporte = fútbol
|llocal = Chile |paísllocal
 = Chile |resultáu =
 1:1''' (0:0)
|visita = Austria |paísvisita
 = Austria |fecha =
 [[17 de xunu]] de [[1998]]
|estadiu = [[Stade Geoffroy-Guichard]]
|ciudá = [[Saint-Étienne|St. Étienne]]
|refe = {{bandera|Exiptu}} [[Gamal Ghandour]]
|goleslocal = [[Marcelo Salas|Salas]] {{gol|70}}
|golesvisita = [[Ivica Vastić|Vastic]] {{gol|90+2}}
|asistencia = 30&amp;nbsp;600
|color = Y |estáu 
 = 
}}
{{Partíu
|deporte = fútbol
|llocal = Chile |paísllocal
 = Chile |resultáu =
 1:1''' (1:0)
|visita = Camerún
|paísvisita = Camerún
|fecha = [[23 de xunu]] de [[1998]]
|estadiu = [[Stade de la Beaujoire]]
|ciudá = [[Nantes]]
|refe = {{bandera|Hungría}} [[Laszlo Vagner]]
|goleslocal = [[José Luis Sierra Pando|J. L. Sierra]] {{gol|20}}
|golesvisita = [[Patrick Mboma|Mboma]] {{gol|56}}
|asistencia = 35&amp;nbsp;000
|color = Y |estáu 
 = 
}}

;Octavos de final
{{Partíu
|deporte = fútbol
|llocal = Brasil
|paísllocal = Brasil
|resultáu = 4:1''' (3:0)
|visita = Chile |paísvisita
 = Chile |fecha =
 [[27 de xunu]] de [[1998]]
|estadiu = [[Parque de los Príncipes]]
|ciudá = [[París]]
|asistencia = 45&amp;nbsp;500
|refe = {{bandera|Francia}} [[Marc Batta]]
|goleslocal = [[César Sampaio|Sampaio]] {{gol|11}} {{gol|27}}&lt;br /&gt; [[Ronaldo]] {{gol|45+1|pen.}} {{gol|70}}
|golesvisita = [[Marcelo Salas|Salas]] {{gol|68}}
|reporte = http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/results/matches/match=8773/report.html
|color = P
|estáu = 
}}

;Plantía
{|cellspacing=0 cellpadding=0 class=&quot;references-small&quot; style=&quot;background:#FFFFFF; border:1px #e30013 solid; width:100%&quot;
|width=100% align=left valign=top|
* '''Arqueros''': 1 [[Nelson Tapia]], 12 ([[Marcelo Ramírez]]), 22 ([[Carlos Texas]]).
* '''Defenses''': 2 [[Cristián Castañeda]], 3 [[Ronald Fuentes]], 4 [[Francisco Rojas Rojas|Francisco Rojas]], 5 [[Javier Margas]], 6 [[Pedro Reyes González|Pedro Reyes]], 14 [[Miguel Ramírez]], 15 [[Moisés Villarroel]], 16 [[Mauricio Aros]].
* '''Mediocampistes''': 7 [[Nelson Parraguez]], 8 [[Clarence Acuña]], 10 [[José Luis Sierra Pando|José Luis Sierra]], 17 [[Marcelo Vega]], 18 [[Luis Musrri]], 19 [[Fernando Cornejo]], 20 [[Fabián Estay]].
* '''Delanteros''': 9 [[Iván Zamorano]], 11 [[Marcelo Salas]], 13 ([[Manuel Neira]]), 21 ([[Rodrigo Barrera]]).
* '''Entrenador''': [[Nelson Acosta]].
|}

=== Copa Mundial de Sudáfrica 2010 ===
{{AP|Chile na Copa Mundial de Fútbol de 2010}}
Al mandu del téunicu llocal [[José Sulantay]], la [[seleición de fútbol sub-20 de Chile|seleición chilena sub-20]] participó nes Copes Mundiales de [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2005|Países Baxos 2005]] y [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2007|Canadá 2007]], cuando llogró'l tercer llugar al ganar 2:0 a {{self|Austria|variante=sub-20}}, empecipiando la era de la xeneración dorada del fútbol chileno».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cooperativa.cl/noticias/deportes/copa-america/chile-2015/el-perfil-de-la-generacion-dorada-del-futbol-chileno/2015-07-04/183140.html |títulu=El perfil de la &quot;xeneración dorada&quot; del fútbol chileno |fechaaccesu=24 d'abril de 2016 |formatu=HTML |autor=[[Radio Cooperativa (Chile)|Radio Cooperativa]] |fecha=4 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt; En 2009, al mandu del téunicu llocal [[Ivo Basay]], Chile sub-21 ganó 1:0 al so símil de Francia y ganó'l [[Tornéu Esperances de Toulon de 2009|Tornéu Esperances de Toulon]].

El [[10 d'agostu]] de [[2007]], el presidente de la FFCh [[Harold Mayne-Nicholls]] dio a conocer que'l téunicu arxentín [[Marcelo Bielsa]] asumía na seleición chilena. El so debú foi la derrota 1:2 en [[Viena]] ([[Austria]]) el [[7 de setiembre]] ante la seleición de {{Self|Suiza}}.

El [[10 d'ochobre]] de [[2009]], Chile [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|clasificó]] en segundu llugar (detrás de {{Self|Brasil}}) a la [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|XIX Copa Mundial de Fútbol]] con 32 equipos participantes, dempués de gana-y 4:2 a {{Self|Colombia}}, nuna campaña que tuvo la primer victoria oficial como llocal ante {{Self|Arxentina}} y trunfos como visita a les escuadres de {{Self|Perú}}, {{Self|Paraguái}} y Colombia. En partíos amistosos ganó como visita a les seleiciones de {{Self|Sudáfrica}}, {{Self|Dinamarca}} y {{Self|Eslovaquia}}.

Tres el sortéu realizáu'l [[4 d'avientu]] de 2009, Chile foi allugáu nel [[Grupu H de la Copa Mundial de Fútbol de 2010|Grupu H]] xunto con {{Self|Hondures}}, {{Self|Suiza}} y {{Self|España}}. Na fase de grupos, venció a los dos primeros por 1:0, pero cayó ante los españoles por 2:1. N'octavos de final atopar con Brasil y cayó por 3:0, rematando la so participación nel mundial realizáu en [[Sudáfrica]], consiguiendo'l 10ᵘ llugar de la clasificación xeneral.

{| align=center cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=40%
|- bgcolor=#006699 style=&quot;color:white;&quot;
!width=34% | Equipu
!width=5% | Pts
!width=5% | PX
!width=5% | PG
!width=5% | PE
!width=5% | PP
!width=5% | GF
!width=5% | GC
!width=5% | Dif
|- align=right bgcolor=#D0e7FF
|align=left|'''{{self-e|ESP}}'''
|'''6'''||3||2||0||1||4||2||2
|- align=right bgcolor=#D0e7FF
|align=left|'''{{self-e|CHI}}'''
|'''6'''||3||2||0||1||3||2||1
|- align=right bgcolor=#F5FAFF
|align=left|{{self-e|SUI}}
|'''4'''||3||1||1||1||1||1||0
|- align=right bgcolor=#F5FAFF
|align=left|{{self-e|HON}}
|'''1'''||3||0||1||2||0||3||-3
|}
&lt;br /&gt;
{{Partíu
|deporte = fútbol
|llocal = Hondures
|paísllocal = Hondures
|resultáu = 0:1''' (0:1)
|visita = Chile |paísvisita
 = Chile |fecha =
 [[16 de xunu]] de [[2010]], 13:30
|estadiu = [[Estadiu Mbombela]]
|ciudá = [[Nelspruit]]
|asistencia = 32&amp;nbsp;664
|refe = {{bandera|Seixeles}} [[Eddy Maillet]]
|goleslocal = 
|golesvisita = [[Jean Beausejour|Beausejour]] {{gol|34}}
|reporte = http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=249722/match=300061495/report.html
|color = G
|estáu = 
}}
{{Partíu
|deporte = fútbol
|llocal = Chile |paísllocal
 = Chile |resultáu =
 1:0''' (0:0)
|visita = Suiza |paísvisita
 = Suiza |fecha =
 [[21 de xunu]] de [[2010]], 16:00
|estadiu = [[Estadiu Nelson Mandela Bay]]
|ciudá = [[Port Elizabeth]]
|asistencia = 34&amp;nbsp;872
|refe = {{bandera|Arabia Saudita}} [[Khalil Ibrahim Al Ghamdi|Khalil Al Ghamdi]]
|goleslocal = [[Mark González|González]] {{gol|75}}
|golesvisita = 
|reporte = http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=249722/match=300061493/report.html
|color = G
|estáu = 
}}
{{Partíu
|deporte = fútbol
|llocal = Chile |paísllocal
 = Chile |resultáu =
 1:2''' (0:2)
|visita = España |paísvisita
 = España |fecha =
 [[25 de xunu]] de [[2010]], 20:30
|estadiu = [[Estadiu Loftus Versfeld]]
|ciudá = [[Pretoria]]
|asistencia = 41&amp;nbsp;958
|refe = {{Bandera|Méxicu}} [[Marco Rodríguez]]
|goleslocal = [[Rodrigo Millar|Millar]] {{gol|47}}
|golesvisita = [[David Villa|Villa]] {{gol|24}}&lt;br /&gt;[[Andrés Iniesta|Iniesta]] {{gol|37}}
|reporte = http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=249722/match=300061491/report.html
|color = P
|estáu = 
}}

;Octavos de final
{{Partíu
|deporte = fútbol
|llocal = Brasil
|paísllocal = Brasil
|resultáu = 3:0''' (2:0)
|visita = Chile |paísvisita
 = Chile |fecha =
 [[28 de xunu]] de [[2010]], 20:30
|estadiu = [[Estadiu Ellis Park]]
|ciudá = [[Johannesburgu]]
|asistencia = 54&amp;nbsp;096
|refe = {{bandera|Inglaterra}} [[Howard Webb]]
|goleslocal = [[Juan Silveira do Santos|Juan]] {{gol|35}}&lt;br /&gt;[[Luís Fabiano]] {{gol|38}}&lt;br /&gt;[[Robinho]] {{gol|59}}
|golesvisita = 
|reporte = http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=249717/match=300061500/report.html
|color = P
|estáu = 
}}

;Plantía
{|cellspacing=0 cellpadding=0 class=&quot;references-small&quot; style=&quot;background:#FFFFFF; border:1px #e30013 solid; width:100%&quot;
|width=100% align=left valign=top|
* '''Arqueros''': 1 [[Claudio Bravo (futbolista)|Claudio Bravo]], 12 ([[Miguel Pinto]]), 23 ([[Luis Marín Barahona|Luis Marín]]).
* '''Defenses''': 2 [[Ismael Fuentes]], 3 [[Waldo Ponce]], 4 [[Mauricio Isla]], 5 [[Pablo Contreras]], 17 [[Gary Medel]], 18 [[Gonzalo Jara]].
* '''Mediocampistes''': 6 [[Carlos Carmona Tello|Carlos Carmona]], 8 [[Arturo Vidal]], 10 [[Jorge Valdivia]], 13 [[Marco Estrada]], 14 [[Matías Fernández]], 19 ([[Gonzalo Fierro]]), 20 [[Rodrigo Millar]], 21 [[Rodrigo Tello]].
* '''Delanteros''': 7 [[Alexis Sánchez]], 9 [[Humberto Suazo]], 11 [[Mark González]], 15 [[Jean Beausejour]], 16 [[Fabián Orellana]], 22 [[Esteban Parés]].
* '''Entrenador''': [[Marcelo Bielsa]].
|}

=== Copa Mundial de Brasil 2014 ===
{{AP|Chile na Copa Mundial de Fútbol de 2014}}
[[Ficheru:Brazil vs. Chile in Mineirão 35.jpg|miniatura|Imaxe del alcuentru válidu por octavos de final de la Copa Mundial de Fútbol de 2014 ente les seleiciones de Chile y {{self|Brasil}}]]
La campaña empecipiar el téunicu arxentín-chilenu [[Claudio Borghi]], pero en payares de 2012 foi cesáu de les sos funciones. Al mandu del arxentín [[Jorge Sampaoli]], Chile clasificó a la Copa Mundial tres una victoria 2:1 frente a Ecuador en [[Santiago de Chile|Santiago]]. Chile axudicóse 28 puntos, ocupando'l tercer llugar de la tabla de posiciones de les [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|clasificatorias pa Brasil 2014]], tres Arxentina y Colombia.

Nel sortéu de la [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|XX Copa Mundial de Fútbol]] con 32 equipos participantes, lleváu a cabu'l 6 d'avientu de 2013, Chile pasó a integrar el grupu B, xunto con {{Self|España}}, {{Self|Países Baxos}} y {{Self|Australia}}.

Na fase de grupos, Chile venció a Australia por 3:1, ganó a España por 2:0 —resultancia que la clasificó a octavos de final y esanició a los campeones vixentes—, y perdió ante los Países Baxos por 2:0, quedando segundu nel grupu B con 6 puntos. Nos octavos de final, Chile enfrentó al anfitrión. Dambes seleiciones empataron 1:1 nos 90 minutos reglamentarios; la resultancia caltener hasta'l final de la prórroga de 30 minutos, polo que se debió dir a la definición de penaltis. Nellos, los tiros de los xugadores chilenos Mauricio Pinilla y Alexis Sánchez fueron tapaos pol porteru brasilanu Julio César —per Brasil, David Luiz anotó un gol, Willian falló'l segundu tiru y Marcelo anotó'l segundu gol—. Marcelo Díaz y Charles Aránguiz anotaron dos goles y Bravo tapó a Hulk. Neymar anotó un gol, obligando a Chile a anotar el siguiente tiru; sicasí, el defensa Gonzalo Jara falló'l postrer penalti. Cola resultancia de 3:2 na definición a penaltis, Brasil pasó a cuartos de final ente que Chile remató la so participación na Copa Mundial de 2014, consiguiendo'l 9ᵘ llugar de la clasificación xeneral.

{|align=center cellpadding=3 cellspacing=0 style=&quot;background:#F9F9F9; border:1px #AAA solid; border-collapse:collapse; font-size:95%&quot; width=40%
|- bgcolor=006699 style=&quot;color:white&quot;
!width=40%|Seleición
!width=5%|{{Abreviatura|Pts.|Puntos}}
!width=5%|{{Abreviatura|PX|Partíos xugaos}}
!width=5%|{{Abreviatura|PG|Partíos ganaos}}
!width=5%|{{Abreviatura|PE|Partíos empataos}}
!width=5%|{{Abreviatura|PP|Partíos perdíos}}
!width=5%|{{Abreviatura|GF|Goles a favor}}
!width=5%|{{Abreviatura|GC|Goles en contra}}
!width=5%|{{Abreviatura|Dif|Diferencia de goles}}
|- align=center bgcolor=D0e7FF
|align=left|'''{{Self-e|Países Baxos}}'''
|'''9'''||3||3||0||0||10||3||+7
|- align=center bgcolor=D0e7FF
|align=left|'''{{Self-e|Chile}}'''
|'''6'''||3||2||0||1||5||3||+2
|- align=center
|align=left|{{Self-e|España}}
|'''3'''||3||1||0||2||4||7||-3
|- align=center
|align=left|{{Self-e|Australia}}
|'''0'''||3||0||0||3||3||9||-6
|}
&lt;br /&gt;
{{Partíu |deporte =
 fútbol
|llocal = Chile |paísllocal
 = Chile |resultáu =
 3:1''' (2:1)
|visita = Australia |paísvisita
 = Australia |fecha =
 [[13 de xunu]] de [[2014]], 18:00 ([[UTC-4]])
|estadiu = [[Arena Pantanal]]
|ciudá = [[Cuiabá]]
|asistencia = 40&amp;nbsp;275
|árbitru = {{Bandera|Costa de Marfil}} [[Noumandiez Doue]]
|goleslocal = [[Alexis Sánchez|Sánchez]] {{gol|12}}&lt;br /&gt;[[Jorge Valdivia|Valdivia]] {{gol|14}}&lt;br /&gt;[[Jean Beausejour|Beausejour]] {{gol|90+2}}
|golesvisita = [[Tim Cahill|Cahill]] {{gol|35}}
|reporte = http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186473/index.html
|color = G
}}
{{Partíu |deporte =
 fútbol
|llocal = España |paísllocal
 = España |resultáu =
 0:2''' (0:2)
|visita = Chile |paísvisita
 = Chile |fecha =
 [[18 de xunu]] de [[2014]], 16:00 ([[UTC-3]])
|estadiu = [[Estadiu Maracaná]]
|ciudá = [[Rio de Janeiro]]
|asistencia = 74&amp;nbsp;101
|árbitru = {{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Mark Geiger]]
|goleslocal = 
|golesvisita = [[Eduardo Vargas|Vargas]] {{gol|20}}&lt;br /&gt;[[Charles Aránguiz|Aránguiz]] {{gol|43}}
|sucesu = Primer victoria na historia de {{self|Chile}} sobre {{self|España}}
|reporte = http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186498/index.html
|color = G
}}
{{Partíu |deporte =
 fútbol
|llocal = Países Baxos
|paísllocal = Países Baxos
|resultáu = 2:0''' (0:0)
|visita = Chile |paísvisita
 = Chile |fecha =
 [[23 de xunu]] de [[2014]], 13:00 ([[UTC-3]])
|estadiu = [[Estadiu Arena Corinthians]]
|ciudá = [[São Paulo]]
|asistencia = 62&amp;nbsp;996
|árbitru = {{Bandera|Gambia}} [[Bakary Gassama]]
|goleslocal = [[Leroy Fer|Fer]] {{gol|77}}&lt;br /&gt;[[Memphis Depay|Memphis]] {{gol|90}}
|golesvisita = 
|reporte = http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186470/index.html
|color = P
}}

;Octavos de final
{{Partíu |deporte =
 fútbol
|competición = 
|llocal = Brasil
|paísllocal = Brasil
|resultáu = [[Prórroga (deporte)|1:1]]''' (1:1, 1:1)
|visita = Chile |paísvisita
 = Chile |periodos
 = 
|fecha = [[28 de xunu]] de [[2014]], 13:00 ([[Fusu horariu|UTC-3]])
|estadiu = [[Estadiu Mineirão]]
|ciudá = [[Belo Horizonte]]
|entraes = 
|asistencia = 57&amp;nbsp;714
|árbitru = {{Bandera|Inglaterra}} [[Howard Webb]]
|goleslocal = [[David Luiz]] {{Gol|18}}
|golesvisita = [[Alexis Sánchez|Sánchez]] {{Gol|32}}
|sucesu = 
|reporte = http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=255951/match=300186487/index.html
|reporte2 = 
|prórroga = sí |resultáu prórroga =
 
|penaltis1 = [[David Luiz]] {{Gol}}&lt;br /&gt;[[Willian Borges da Silva|Willian]] {{Penfallo|l'ataque foi esviáu}}&lt;br /&gt;[[Marcelo Vieira|Marcelo]] {{Gol}}&lt;br /&gt;[[Hulk (futbolista)|Hulk]] {{Penfallo|atayáu pol arqueru}}&lt;br /&gt;[[Neymar]] {{Gol}}
|penaltis2 = {{Penfallo|atayáu pol arqueru}} [[Mauricio Pinilla|Pinilla]]&lt;br /&gt;{{Penfallo|atayáu pol arqueru}} [[Alexis Sánchez|Sánchez]]&lt;br /&gt;{{Gol}} [[Charles Aránguiz|Aránguiz]]&lt;br /&gt;{{Gol}} [[Marcelo Díaz (futbolista)|Díaz]]&lt;br /&gt;{{Penfallo|un golpe nel palu}} [[Gonzalo Jara|Jara]]
|resultáu penaltis = 3:2
|color = Y |estáu 
 = 
}}

;Plantía
{|cellspacing=0 cellpadding=0 class=&quot;references-small&quot; style=&quot;background:#FFFFFF; border:1px #e30013 solid; width:100%&quot;
|width=100% align=left valign=top|
* '''Arqueros''': 1 [[Claudio Bravo (futbolista)|Claudio Bravo]], 12 ([[Cristopher Toselli]]), 23 ([[Johnny Herrera]]).
* '''Defenses''': 2 [[Eugenio Mena]], 3 ([[Miiko Albornoz]]), 4 [[Mauricio Isla]], 13 [[José Rojas (futbolista)|José Rojas]], 17 [[Gary Medel]], 18 [[Gonzalo Jara]].
* '''Mediocampistes''': 5 [[Francisco Silva Gajardo|Francisco Silva]], 6 [[Carlos Carmona Tello|Carlos Carmona]], 8 [[Arturo Vidal]], 10 [[Jorge Valdivia]], 15 [[Jean Beausejour]], 16 [[Felipe Gutiérrez]], 19 ([[José Pedro Fuenzalida]]), 20 [[Charles Aránguiz]], 21 [[Marcelo Díaz (futbolista)|Marcelo Díaz]].
* '''Delanteros''': 7 [[Alexis Sánchez]], 9 [[Mauricio Pinilla]], 11 [[Eduardo Vargas]], 14 ([[Fabián Orellana]]), 22 ([[Esteban Parés]]).
* '''Entrenador''': [[Jorge Sampaoli]].
|}

=== Copa América de Chile 2015 ===
{{AP|Chile na Copa América 2015}}
{|class=infobox width=100 cellspacing=0 style=font-size:95%
|-
!colspan=2 style=font-size:small&quot;| '''[[Copa América 2015]]'''&lt;br /&gt;[[Ficheru:Star*.svg|15px]]
|}
[[Ficheru:CHI-ARG-2015-07-04.svg|derecha|290px]]
Chile apostó la [[Copa América 2015]] en condición de llocal. El sortéu foi lleváu a cabu'l [[24 de payares]] de [[2014]] en [[Viña del Mar]]. Chile como anfitrión integró'l grupu A como cabeza de serie, xunto con {{Self|Bolivia}}, {{Self|Ecuador}} y {{Self|Méxicu}}.

Nel partíu inaugural, el [[11 de xunu]], Chile superó a Ecuador por 2:0, con goles d'[[Arturo Vidal]], por aciu llanzamientu de penalti nel segundu tiempu, y [[Eduardo Vargas]], a 6 minutos del final. Nel so segundu partíu, empató 3:3 ante Méxicu. Anque Méxicu adelantrar nel marcador, Chile empató un minutu dempués; depués el cuadru azteca adelantróse y a 4 minutos del final del primer tiempu, Chile volvió empatar el marcador. Nel segundu tiempu, Chile anotó un penalti dando vuelta'l partíu, minutos dempués Méxicu volvió empatar. Nel postreru partíu de la fase de grupos, Chile golió a Bolivia por 5:0, con goles de [[Charles Aránguiz]] (2), [[Alexis Sánchez]] y [[Gary Medel]]; l'últimu gol del partíu foi un autogol de [[Ronald Raldes]]. Con esto, Chile clasificar a los cuartos de final como primero del so grupu, con 7 puntos, 10 goles y una diferencia de goles de +7.

Nos cuartos de final, Chile ganó al campeón vixente entós, {{Self|Uruguái}} por 1:0 —que clasificara como'l meyor terceru del campeonatu—. Nesti partíu, [[Edinson Cavani]] foi espulsáu nel segundu tiempu por una bofetada contra [[Gonzalo Jara]]. A los 80 minutos, [[Mauricio Isla]] abrió'l marcador a favor de Chile. Con esta resultancia, ''la Colorada'' volvió a una semifinal de Copa América dempués de 16 años —l'anterior fuera en [[Copa América 1999|1999]], cuando empató en 90 minutos reglamentarios ante Uruguái por 1:1, y perdió en penaltis por 3:5 en semifinales—.

Na semifinal, Chile enfrentó a {{Self|Perú}} —que venía de ganar a Bolivia por 3:1 nos cuartos de final—, al que ganó por 2:1. Eduardo Vargas foi la figura del partíu al anotar dos goles —el primeru a los 43 minutos del primer tiempu y el segundu, a los 63 minutos del segundu tiempu; el descuentu pa Perú foi un autogol de [[Gary Medel]], quien anotó l'empate a los 60 minutos—. Al rematar el partíu, Chile aportó a una final de Copa América dempués de 28 años —l'anterior fuera en [[Copa América 1987|1987]], cuando cayó ante Uruguái por 0:1 na final—.

Na final, Chile enfrentó a {{Self|Arxentina}} —que venía de goliar a Paraguay por 6:1 nes semifinales—. Magar que Chile tuvo más tiros a puerta y mayor posesión del balón, el partíu remató ensin goles nos 90 minutos reglamentarios, polo que se debió xugar [[prórroga (deporte)|tiempu suplementariu]] de dos tiempos de 15 minutos cada unu, nos que se caltuvo l'empate. N'última instancia, tuvo de recurrise a una [[tiros dende'l puntu de penalti|tanda de penaltis]] pa definir al campeón de la Copa América 2015. Chile empezó; [[Matías Fernández]] anotó, y [[Lionel Messi]] igualó p'Arxentina. [[Arturo Vidal]] anotó'l segundu penalti pa Chile, ente que [[Gonzalo Higuaín]] falló'l segundu penalti d'Arxentina al llanzalo por sobre'l travesal. [[Charles Aránguiz]] adelantró'l tercer penalti pa Chile, y el tiru d'[[Éver Banega]] foi atayáu por [[Claudio Bravo (futbolista)|Claudio Bravo]]. Nel postreru penalti, [[Alexis Sánchez]] marcó un [[penalti a lo Panenka]]. Con esta resultancia, Chile ganó por 4:1 a Arxentina por aciu definición a penaltis, y axudicóse asina la so primer [[Copa América]], la primer copa internacional na so historia.

Foi l'equipu más goliador (13 tantos). Eduardo Vargas foi unu de los dos goliadores del campeonatu (4 anotaciones), [[Jorge Valdivia]] foi unu de los dos asistentes del tornéu con tres asistencies, [[Claudio Bravo (futbolista)|Claudio Bravo]] foi escoyíu como meyor porteru del campeonatu y [[Jorge Sampaoli]] foi escoyíu como'l meyor entrenador del tornéu más antiguu del mundu. Coles mesmes, na so calidá de campeón, va apostar per primer vegada la [[Copa FIFA Confederaciones 2017]] en [[Rusia]], y la [[Copa Artemio Franchi 2018]] n'[[Italia]] —xunto coles seleiciones d'Arxentina (subcampeona), {{Self|Portugal}} y {{Self|Francia}} (campeona y subcampeona de la [[Eurocopa 2016]])—.

Per primer vegada la seleición chilena terminó invicta nuna Copa América, y ganó una definición a penaltis en dichu campeonatu y nel historial de partíos «clase A».

{|align=center cellpadding=3 cellspacing=0 style=&quot;background:#F9F9F9; border:1px #AAA solid; border-collapse:collapse; font-size:95%&quot; width=40%
|- bgcolor=006699 style=&quot;color:white&quot;
!width=40%|Seleición
!width=5%|{{Abreviatura|Pts.|Puntos}}
!width=5%|{{Abreviatura|PX|Partíos xugaos}}
!width=5%|{{Abreviatura|PG|Partíos ganaos}}
!width=5%|{{Abreviatura|PE|Partíos empataos}}
!width=5%|{{Abreviatura|PP|Partíos perdíos}}
!width=5%|{{Abreviatura|GF|Goles a favor}}
!width=5%|{{Abreviatura|GC|Goles en contra}}
!width=5%|{{Abreviatura|Dif|Diferencia de goles}}
|- align=center bgcolor=D0e7FF
|align=left|'''{{Self-e|Chile}}'''
|'''7'''||3||2||1||0||10||3||7
|- align=center bgcolor=D0e7FF
|align=left|'''{{Self-e|Bolivia}}'''
|'''4'''||3||1||1||1||3||7||-4
|- align=center
|align=left|{{Self-e|Ecuador}}
|'''3'''||3||1||0||2||4||6||-2
|- align=center
|align=left|{{Self-e|Méxicu}}
|'''2'''||3||0||2||1||4||5||-1
|}
&lt;br /&gt;
{{Partíu |deporte =
 fútbol
|llocal = Chile |paísllocal
 = Chile |resultáu =
 2:0''' (0:0)
|visita = Ecuador
|paísvisita = Ecuador
|fecha = [[11 de xunu]] de [[2015]], 20:30 ([[UTC-3]])
|estadiu = [[Estadiu Nacional de Chile|Estadiu Nacional]]
|ciudá = [[Santiago de Chile|Santiago]]
|asistencia = 46&amp;nbsp;000
|árbitru = {{bandera|ARX}} [[Néstor Pitana]]
|goleslocal = [[Arturo Vidal|Vidal]] {{gol|66|pen.}}&lt;br /&gt;[[Eduardo Vargas|Vargas]] {{gol|83}}
|reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/index.html?channel=deportes.futbol.copaamerica.215726&amp;lang=es_EL sucesu = Videu resumen oficial: [http://www.ca2015.com/en/match/report/1947873 Chile vs Ecuador]
|color = G
}}
{{Partíu |deporte =
 fútbol
|llocal = Chile |paísllocal
 = Chile |resultáu =
 3:3''' (2:2)
|visita = Méxicu |paísvisita
 = Méxicu |fecha =
 [[15 de xunu]] de [[2015]], 20:30 ([[UTC-3]])
|estadiu = [[Estadiu Nacional de Chile|Estadiu Nacional]]
|ciudá = [[Santiago de Chile|Santiago]]
|asistencia = 45&amp;nbsp;583
|árbitru = {{Bandera|PER}} [[Víctor Hugo Carrillo]]
|goleslocal = [[Arturo Vidal|Vidal]] {{gol|21}} {{gol|54|pen.}}&lt;br /&gt;[[Eduardo Vargas|Vargas]] {{gol|41}}
|golesvisita = [[Matías Vuoso|Vuoso]] {{gol|20}} {{gol|65}}&lt;br /&gt;[[Raúl Jiménez|Jiménez]] {{gol|28}}
|reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/index.html?channel=deportes.futbol.copaamerica.215733&amp;lang=es_EL sucesu = Videu resumen oficial: [http://www.ca2015.com/en/match/report/1947879 Chile vs Méxicu]
|color = Y }}

{{Partíu |deporte =
 fútbol
|llocal = Chile |paísllocal
 = Chile |resultáu =
 5:0''' (2:0)
|visita = Bolivia |paísvisita
 = Bolivia |fecha =
 [[19 de xunu]] de [[2015]], 20:30 ([[UTC-3]])
|estadiu = [[Estadiu Nacional de Chile|Estadiu Nacional]]
|ciudá = [[Santiago de Chile|Santiago]]
|asistencia = 45&amp;nbsp;601
|árbitru = {{Bandera|URU}} [[Andrés Cunha]]
|goleslocal = [[Charles Aránguiz|Aránguiz]] {{gol|2}} {{gol|65}}&lt;br /&gt;[[Alexis Sánchez|Sánchez]] {{gol|36}}&lt;br /&gt;[[Gary Medel|Medel]] {{gol|78}}&lt;br /&gt;[[Ronald Raldes|Raldes]] {{gol|85|a.g.}}
|reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/index.html?channel=deportes.futbol.copaamerica.215739&amp;lang=es_EL sucesu = Videu resumen oficial: [http://www.ca2015.com/en/match/report/1947885 Chile vs Bolivia]
|color = G
}}

;Cuartos de final
{{Partíu |deporte =
 fútbol
|competición = 
|llocal = Chile |paísllocal
 = Chile |resultáu =
 1:0''' (0:0)
|visita = Uruguái |paísvisita
 = Uruguái |periodos
 = 
|fecha = [[24 de xunu]] de [[2015]], 20:30 ([[UTC-3]])
|estadiu = [[Estadiu Nacional de Chile|Estadiu Nacional]]
|ciudá = [[Santiago de Chile|Santiago]]
|entraes = 
|asistencia = 45&amp;nbsp;304
|árbitru = {{Bandera|Brasil}} [[Sandro Ricci]]
|goleslocal = [[Mauricio Isla|Isla]] {{Gol|80}}
|golesvisita = 
|sucesu = Videu resumen oficial: [http://www.ca2015.com/en/match/report/1947923 Chile vs Uruguái]
|reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/index.html?channel=deportes.futbol.copaamerica.215744&amp;lang=es_REPORTAR2 = 
|prórroga = 
|resultáu prórroga = 
|penaltis1 = 
|penaltis2 = 
|resultáu penaltis = 
|color = G
|estáu = 
}}

;Semifinal
{{Partíu |deporte =
 fútbol
|competición = 
|llocal = Chile |paísllocal
 = Chile |resultáu =
 2:1''' (1:0)
|visita = Perú |paísvisita
 = Perú |periodos
 = 
|fecha = [[29 de xunu]] de [[2015]], 20:30 ([[UTC-3]])
|estadiu = [[Estadiu Nacional de Chile|Estadiu Nacional]]
|ciudá = [[Santiago de Chile|Santiago]]
|entraes = 
|asistencia = 45&amp;nbsp;651
|árbitru = {{Bandera|Venezuela}} [[José Argote]]
|goleslocal = [[Eduardo Vargas|Vargas]] {{Gol|41}} {{Gol|63}}
|golesvisita = [[Gary Medel|Medel]] {{Gol|60|a.g.}}
|sucesu = Videu resumen oficial: [http://www.ca2015.com/en/match/report/1901771 Chile vs Perú]
|reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/index.html?channel=deportes.futbol.copaamerica.215748&amp;lang=es_REPORTAR2 = 
|prórroga = 
|resultáu prórroga = 
|penaltis1 = 
|penaltis2 = 
|resultáu penaltis = 
|color = G
|estáu = 
}}

;Final
{{Partíu |deporte =
 fútbol
|competición = 
|llocal = Chile |paísllocal
 = Chile |resultáu =
 0:0
|visita = Arxentina |paísvisita
 = Arxentina |periodos
 = 
|fecha = [[4 de xunetu]] de [[2015]], 17:00 ([[UTC-3]])
|estadiu = [[Estadiu Nacional de Chile|Estadiu Nacional]]
|ciudá = [[Santiago de Chile|Santiago]]
|entraes = 
|asistencia = 45&amp;nbsp;693
|árbitru = {{Bandera|Colombia}} [[Wilmar Roldán]]
|goleslocal = 
|golesvisita = 
|sucesu = Videu resumen oficial: [http://www.ca2015.com/en/match/report/1901767 Chile vs Arxentina]
|reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/index.html?channel=deportes.futbol.copaamerica.215751&amp;lang=es_REPORTAR2 = 
|prórroga = sí |resultáu prórroga =
 
|penaltis1 = [[Matías Fernández|Fernández]] {{Gol}}&lt;br /&gt;[[Arturo Vidal|Vidal]] {{Gol}}&lt;br /&gt;[[Charles Aránguiz|Aránguiz]] {{Gol}}&lt;br /&gt;[[Alexis Sánchez|Sánchez]] {{Gol}}
|penaltis2 = {{Gol}} [[Lionel Messi|Messi]]&lt;br /&gt;{{Penfallo|esviáu}} [[Gonzalo Higuaín|Higuaín]]&lt;br /&gt;{{Penfallo|arqueru}} [[Éver Banega|Banega]]
|resultáu penaltis = 4:1
|color = Y |estáu 
 = 
}}

;Plantía
{|cellspacing=0 cellpadding=0 class=&quot;references-small&quot; style=&quot;background:#FFFFFF; border:1px #e30013 solid; width:100%&quot;
|width=100% align=left valign=top|
* '''Arqueros''': 1 [[Claudio Bravo (futbolista)|Claudio Bravo]], 12 ([[Paulo Garcés]]), 23 ([[Johnny Herrera]]).
* '''Defenses''': 2 [[Eugenio Mena]], 3 [[Miiko Albornoz]], 4 [[Mauricio Isla]], 13 [[José Rojas (futbolista)|José Rojas]], 17 [[Gary Medel]], 18 [[Gonzalo Jara]].
* '''Mediocampistes''': 5 [[Francisco Silva Gajardo|Francisco Silva]], 6 ([[José Pedro Fuenzalida]]), 8 [[Arturo Vidal]], 10 [[Jorge Valdivia]], 14 [[Matías Fernández]], 15 [[Jean Beausejour]], 16 [[David Pizarro]], 19 [[Felipe Gutiérrez]], 20 [[Charles Aránguiz]], 21 [[Marcelo Díaz (futbolista)|Marcelo Díaz]].
* '''Delanteros''': 7 [[Alexis Sánchez]], 9 [[Mauricio Pinilla]], 11 [[Eduardo Vargas]], 22 [[Ángelo Henríquez]].
* '''Entrenador''': [[Jorge Sampaoli]].
|}

=== Copa América Centenariu 2016 ===
{{AP|Chile na Copa América Centenariu}}
{|class=infobox width=100 cellspacing=0 style=font-size:95%
|-
!colspan=2 style=font-size:small&quot;| '''[[Copa América Centenariu 2016]]'''&lt;br /&gt;[[Ficheru:Star*.svg|15px]]
|}
[[Ficheru:ARG-CHI 2016-06-26.svg|derecha|290px]]
Chile apostó la [[Copa América Centenariu 2016]] en condición de campeón vixente d'América. El sortéu foi lleváu a cabu'l [[21 de febreru]] de [[2016]] en [[Nueva York]]. Chile integró'l grupu D, xunto con [[Arxentina]], [[Bolivia]] y [[Panamá]].

El 6 de xunu, Chile foi ganáu per Arxentina por 2:1; el gol chilenu foi anotáu por [[José Pedro Fuenzalida]] nos descuentos. Nel so segundu partíu, ganó a Bolivia por 2:1 con goles d'[[Arturo Vidal]]. Nel postreru partíu de la fase de grupos, Chile ganó a Panamá por 4:2, con dobletes d'[[Eduardo Vargas]] y [[Alexis Sánchez]]. Con esto, Chile clasificar a los cuartos de final como segundu del so grupu, con 6 puntos, 7 goles y una diferencia de goles de +2.

Nos cuartos de final en Santa Clara, Chile golió a Méxicu por 7:0 —el meyor resultáu na historia de la seleición, igualando la so actuación na [[Copa América 1979]], cuando ganó a Venezuela por idénticu marcador—. Los goles de la seleición fueron anotaos por Alexis Sánchez (1), [[Edson Puch]] (2) y Eduardo Vargas (4), quien s'alzó como la figura del alcuentru.

Na semifinal en Chicago, Chile enfrentó a Colombia cola ausencia d'Arturo Vidal por acumuladura de tarxetes marielles; nel so reemplazu entró [[Pedro Pablo Hernández]], quien salió mancáu na primer parte del partíu y foi reemplazáu de la mesma por [[Erick Pulgar]]. Finalmente, ''la Colorada'' ganó por 2:0 a Colombia, con goles de [[Charles Aránguiz]] y José Pedro Fuenzalida nel primer tiempu.

Na final en East Rutherford, Chile enfrentó a Arxentina —tal como en 2015—. Arxentina tuvo les oportunidaes más clares de convertir, pero Chile foi'l que tuvo mayor posesión del balón. El partíu remató ensin goles nos 90 minutos reglamentarios, polo que se debió xugar [[tiempu suplementariu]] de dos tiempos de 15 minutos cada unu, nos que se caltuvo l'empate. Tal como na edición anterior, definir al ganador en [[tanda de penaltis]]. Chile empezó; el tiru d'Arturo Vidal foi atayáu por [[Sergio Germán Romero|Sergio Romero]]. Depués foi la vez d'Arxentina con [[Lionel Messi]], quien alzó'l so tiru percima del travesal. [[Nicolás Castillo]] anotó'l primer penalti pa Chile, ente que [[Javier Mascherano]] fixo lo mesmo p'Arxentina. Charles Aránguiz adelantró a Chile nel marcador al anotar el so penalti, y [[Sergio Agüero]] anotó y volvió empatar la definición. [[Jean Beausejour]] anotó'l tercer penalti pa Chile, y el tiru de [[Lucas Biglia]] foi atayáu por [[Claudio Bravo (futbolista)|Claudio Bravo]]. Nel postrer penalti, [[Francisco Silva Gajardo|Francisco Silva]] anotó'l penalti definitivu pa Chile. Cola resultancia de 4:2 por aciu definición a penaltis, Chile ganó a Arxentina y consagróse como bicampeón d'América. 

Chile foi'l segundu equipu más goliador (16 tantos) por detrás d'Arxentina (18). Per segunda vegada consecutiva, Eduardo Vargas foi'l goliador del campeonatu (6 anotaciones) y Claudio Bravo foi escoyíu'l meyor porteru del campeonatu. Alexis Sánchez foi escoyíu'l meyor xugador del tornéu.

{|align=center cellpadding=3 cellspacing=0 style=&quot;background:#F9F9F9; border:1px #AAA solid; border-collapse:collapse; font-size:95%&quot; width=40%
|- bgcolor=006699 style=&quot;color:white&quot;
!width=45%|Seleición
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Puntos&quot;|Pts.
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Partíos xugaos&quot;|PX
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Partíos ganaos&quot;|PG
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Partíos empataos&quot;|PE
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Partíos perdíos&quot;|PP
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Goles a favor&quot;|GF
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Goles en contra&quot;|GC
!width=5% style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Diferencia de goles&quot;|Dif
|- align=center bgcolor=D0e7FF
|align=left|'''{{self-e|ARX}}'''
|'''9'''||3||3||0||0||10||1||9
|- align=center bgcolor=D0e7FF
|align=left|'''{{self-e|CHI}}''' 
|'''6'''||3||2||0||1||7||5||2
|- align=center 
|align=left|{{self-e|PAN}}
|'''3'''||3||1||0||2||4||10||-6
|- align=center 
|align=left|{{self-e|BOL}}
|'''0'''||3||0||0||3||2||7||-5
|}
&lt;br /&gt;
{{Partíu |deporte =
 fútbol
|llocal = Arxentina |paísllocal
 = Arxentina |resultáu =
 2:1''' (0:0)
|visita = Chile |paísvisita
 = Chile |fecha =
 [[6 de xunu]] de [[2016]], 18:00 ([[UTC-8]])
|estadiu = [[Levi's Stadium]]
|ciudá = [[Santa Clara (California)|Santa Clara]]
|asistencia = 69 451
|árbitru = {{Bandera|URU}} [[Daniel Fedorczuk]]
|goleslocal = [[Ángel Di María|Di María]] {{gol|51}}&lt;br /&gt;[[Éver Banega|Banega]] {{gol|59}}
|golesvisita = [[José Pedro Fuenzalida|Fuenzalida]] {{gol|90+3}}
|reporte = http://es.ca2016.com/matches/8
|color = P
}}
{{Partíu |deporte =
 fútbol
|llocal = Chile |paísllocal
 = Chile |resultáu =
 2:1''' (0:0)
|visita = Bolivia |paísvisita
 = Bolivia |fecha =
 [[10 de xunu]] de [[2016]], 19:00 ([[UTC-4]])
|estadiu = [[Gillette Stadium]]
|ciudá = [[Foxborough]]
|asistencia = 19 392
|árbitru = {{Bandera|USA}} [[Jair Marrufo]]
|goleslocal = [[Arturo Vidal|Vidal]] {{gol|46}}{{gol|90+10|pen.}}
|golesvisita = [[Jhasmany Campos|Campos]] {{gol|61}}
|reporte = http://es.ca2016.com/matches/15
|color = G
}}
{{Partíu |deporte =
 fútbol
|llocal = Chile |paísllocal
 = Chile |resultáu =
 4:2''' (2:1)
|visita = Panamá |paísvisita
 = Panamá |fecha =
 [[14 de xunu]] de [[2016]], 20:00 ([[UTC-4]])
|estadiu = [[Lincoln Financial Field]]
|ciudá = [[Filadelfia]]
|asistencia = 27 260
|árbitru = {{Bandera|ECU}} [[Roddy Zambrano]]
|goleslocal = [[Eduardo Vargas|Vargas]] {{gol|15}} {{gol|43}}&lt;br /&gt;[[Alexis Sánchez|Sánchez]] {{gol|50}} {{gol|89}}
|golesvisita = [[Miguel Camargo|Camargo]] {{gol|5}}&lt;br /&gt;[[Abdiel Arroyo|Arroyo]] {{gol|75}} 
|reporte = http://es.ca2016.com/matches/23
|color = G
}}

;Cuartos de final
{{Partíu |deporte =
 fútbol
|llocal = Méxicu |paísllocal
 = Méxicu |resultáu =
 0:7''' (0:2)
|visita = Chile |paísvisita
 = Chile |fecha =
 [[18 de xunu]] de [[2016]], 19:00 ([[UTC-7]])
|estadiu = [[Levi's Stadium]]
|ciudá = [[Santa Clara (California)|Santa Clara]]
|asistencia = 70 547
|árbitru = {{Bandera|BRA}} [[Héber Lopes]]
|goleslocal = 
|golesvisita = [[Edson Puch|Puch]] {{gol|16}} {{gol|88}}&lt;br /&gt;[[Eduardo Vargas|Vargas]] {{gol|44}} {{gol|52}} {{gol|57}} {{gol|74}}&lt;br /&gt;[[Alexis Sánchez|Sánchez]] {{gol|49}}
|reporte = http://es.ca2016.com/matches/28
|color = G
}}
;Semifinal
{{Partíu |deporte =
 fútbol
|llocal = Colombia |paísllocal
 = Colombia |resultáu =
 0:2''' (0:2)
|visita = Chile |paísvisita
 = Chile |fecha =
 [[22 de xunu]] de [[2016]], 19:00 ([[UTC-5]])
|estadiu = [[Soldier Field]]
|ciudá = [[Chicago]]
|asistencia = 55 423
|refe = {{bandera|SLV}} [[Joel Aguilar]]
|goleslocal = 
|golesvisita = [[Charles Aránguiz|Aránguiz]] {{gol|7}}&lt;br /&gt;[[José Pedro Fuenzalida|Fuenzalida]] {{gol|11}}
|reporte = http://es.ca2016.com/matches/30
|sucesu = &lt;center&gt;L'entamu del segundu tiempu retrasóse dos hores por cuenta de les condiciones climátiques.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Partíu Chile y Colombia temporalmente suspendíu por nube, 'La Colorada' gana 2-0|url=http://www.univision.com/deportes/futbol/copa-america-centenario-2016/partíu-chile-y-colombia-temporalmente-suspendíu-por nube-la-colorada-gana-2-0|fechaaccesu=22 de xunu de 2016|axencia=Univision|fecha=22 de xunu de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;
|color = G
}}
;Final
{{Partíu |deporte =
 fútbol
|competición = 
|llocal = Arxentina |paísllocal
 = Arxentina |resultáu =
 0:0
|visita = Chile |paísvisita
 = Chile |periodos
 = 
|fecha = [[26 de xunu]] de [[2016]], 20:00 ([[UTC-4]])
|estadiu = [[MetLife Stadium]]
|ciudá = [[East Rutherford]]
|entraes = 
|asistencia = 82&amp;nbsp;026
|árbitru = {{Bandera|BRA}} [[Héber Lopes]]
|goleslocal = 
|golesvisita = 
|sucesu = 
|reporte = http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/?channel=deportes.futbol.copaamerica.260295&amp;lang=es_LA&amp;theme=copaamerica
|reporte2 = 
|prórroga = sí |resultáu prórroga =
 
|penaltis1 = [[Lionel Messi|Messi]] {{penfallo|esviáu}}&lt;br /&gt;[[Javier Mascherano|Mascherano]] {{gol}}&lt;br /&gt;[[Sergio Agüero|Agüero]] {{gol}}&lt;br /&gt;[[Lucas Biglia|Biglia]] {{penfallo|arqueru}}
|penaltis2 = {{penfallo|arqueru}} [[Arturo Vidal|Vidal]]&lt;br /&gt;{{gol}} [[Nicolás Castillo|Castillo]]&lt;br /&gt;{{gol}} [[Charles Aránguiz|Aránguiz]]&lt;br /&gt;{{gol}} [[Jean Beausejour|Beausejour]]&lt;br /&gt;{{gol}} [[Francisco Silva Gajardo|Silva]]
|resultáu penaltis = 2:4
|color = Y |estáu 
 = 
}}
;Plantía
{|cellspacing=0 cellpadding=0 class=&quot;references-small&quot; style=&quot;background:#FFFFFF; border:1px #e30013 solid; width:100%&quot;
|width=100% align=left valign=top|
* '''Arqueros''': 1 [[Claudio Bravo (futbolista)|Claudio Bravo]], 12 ([[Cristopher Toselli]]), 23 ([[Johnny Herrera]]).
* '''Defenses''': 2 [[Eugenio Mena]], 3 [[Enzo Roco]], 4 [[Mauricio Isla]], 15 [[Jean Beausejour]], 17 [[Gary Medel]], 18 [[Gonzalo Jara]].
* '''Mediocampistes''': 5 [[Francisco Silva Gajardo|Francisco Silva]], 6 [[José Pedro Fuenzalida]], 8 [[Arturo Vidal]], 10 [[Pedro Pablo Hernández]], 13 [[Erick Pulgar]], 20 [[Charles Aránguiz]], 21 [[Marcelo Díaz (futbolista)|Marcelo Díaz]].
* '''Delanteros''': 7 [[Alexis Sánchez]], 9 [[Mauricio Pinilla]], 11 [[Eduardo Vargas]], 14 [[Mark González]], 16 [[Nicolás Castillo]], 19 [[Fabián Orellana]], 22 [[Edson Puch]].
* '''Entrenador''': [[Juan Antonio Pizzi]].
|}

=== Copa Confederaciones 2017 ===
{{AP|Chile en la Copa Confederaciones 2017|l1=Chile en la Copa Confederaciones 2017}}

== Estadístiques ==
&lt;small&gt;Nota: El rendimientu calcular coles siguientes puntuaciones: PG = 3 pts. ; PE = 1 pto. ; PP = 0 pts.&lt;/small&gt;

=== [[Copa Mundial de Fútbol]] ===
{{AP|Chile na Copa Mundial de Fútbol|Goliadores chilenos de la Copa Mundial de Fútbol}}
&lt;small&gt;'''Actualizáu hasta la [[Copa Mundial de Fútbol de 2014]]'''&lt;/small&gt;
{|class=&quot;sortable&quot; border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 style=&quot;background:#C0C0C0; border:1px #AAA solid; border-collapse:collapse; font-size:95%&quot; width=100%
|-align=center bgcolor=e30013 style=&quot;color:#0000CD&quot;
!Sede y añu
!Ronda
!Puestu
!{{Abreviatura|PX|Partíos xugaos}}
!{{Abreviatura|PG|Partíos ganaos}}
!{{Abreviatura|PE|Partíos empataos}}
!{{Abreviatura|PP|Partíos perdíos}}
!{{Abreviatura|GF|Goles a favor}}
!{{Abreviatura|GC|Goles en contra}}
!{{Abreviatura|Dif|Diferencia de goles}}
!{{Abreviatura|Rend|Rendimientu}} (%)
!Goliador
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Ficheru:Flag of Uruguay.svg|20px|cantu]] [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]]
|[[Chile na Copa Mundial de Fútbol de 1930|Primer fase]]
|5ᵘ ||3 ||2 ||0 ||1 ||5 ||3 ||+2 ||66,66
|[[Guillermo Subiabre|Subiabre]] y [[Carlos Vidal|Vidal]]: 2&lt;ref name=&quot;goles1930&quot; group=n&gt;Según el sitiu oficial de la [[FIFA]], rexístrase que [[Guillermo Subiabre|Subiabre]] anotó 2 goles, [[Carlos Vidal|Vidal]] anotó 2 goles (nel partíu contra Méxicu, anotó los goles primeru y terceru) y un autogol de [[Manuel Rosas Sánchez|Manuel Rosas]] (el segundu gol a favor de Chile nel partíu contra Méxicu). Según diverses fontes, mentar a [[Guillermo Arellano]] como l'autor del descuentu nel partíu ante Arxentina.&lt;/ref&gt;
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Ficheru:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px|cantu]] [[Copa Mundial de Fútbol de 1934|1934]]
| colspan=&quot;11&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Retiróse
|-align=center
bgcolor=F9F9F9
![[Ficheru:Flag of France.svg|20px|cantu]] [[Copa Mundial de Fútbol de 1938|1938]]
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Ficheru:Flag of Brazil (1889-1960).svg|20px|cantu]] [[Copa Mundial de Fútbol de 1950|1950]]
|[[Chile na Copa Mundial de Fútbol de 1950|Primer fase]]
|9ᵘ ||3 ||1 ||0 ||2 ||5 ||6 ||-1 ||33,33
|[[Atilio Cremaschi|Cremaschi]]: 2
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Ficheru:Flag of Switzerland.svg|20px|cantu]] [[Copa Mundial de Fútbol de 1954|1954]]
| colspan=&quot;11&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Nun se clasificó
|-align=center
bgcolor=F9F9F9
![[Ficheru:Flag of Sweden.svg|20px|cantu]] [[Copa Mundial de Fútbol de 1958|1958]]
|-align=center bgcolor=CC9966
!style=&quot;border:3px solid red&quot;|[[Ficheru:Flag of Chile.svg|20px|cantu]] [[Copa Mundial de Fútbol de 1962|1962]]
![[Chile na Copa Mundial de Fútbol de 1962|Tercer llugar]]
!3ᵘ ||6 ||4 ||0 ||2 ||10 ||8 ||+2 ||66,66
![[Leonel Sánchez|L. Sánchez]]: 4
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Ficheru:Flag of England.svg|20px|cantu]] [[Copa Mundial de Fútbol de 1966|1966]]
|[[Chile na Copa Mundial de Fútbol de 1966|Primer fase]]
|13ᵘ ||3 ||0 ||1 ||2 ||2 ||5 ||-3 ||11,11
|[[Rubén Marcos|Marcos]]: 2
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Ficheru:Flag of Mexico.svg|20px|cantu]] [[Copa Mundial de Fútbol de 1970|1970]]
|colspan=11|Nun se clasificó
|-align=center
bgcolor=F9F9F9
![[Ficheru:Flag of Germany.svg|20px|cantu]] [[Copa Mundial de Fútbol de 1974|1974]]
|[[Chile na Copa Mundial de Fútbol de 1974|Primer fase]]
|11ᵘ ||3 ||0 ||2 ||1 ||1 ||2 ||-1 ||22,22
|[[Sergio Afumada|Afumada]]: 1
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Ficheru:Flag of Argentina (civil).svg|20px|cantu]] [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]]
|colspan=11|Nun se clasificó
|-align=center
bgcolor=F9F9F9
![[Ficheru:Flag of Spain.svg|20px|cantu]] [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|1982]]
|[[Chile na Copa Mundial de Fútbol de 1982|Primer fase]]
|22ᵘ ||3 ||0 ||0 ||3 ||3 ||8 ||-5 ||0
|[[Juan Carlos Letelier|Letelier]], [[Gustavo Moscoso|Moscoso]] y [[Miguel Ángel Neira|Neira]]: 1
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Ficheru:Flag of Mexico.svg|20px|cantu]] [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]]
| colspan=&quot;11&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Nun se clasificó
|-align=center
bgcolor=F9F9F9
![[Ficheru:Flag of Italy.svg|20px|cantu]] [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|1990]]
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Ficheru:Flag of the United States.svg|20px|cantu]] [[Copa Mundial de Fútbol de 1994|1994]]
|colspan=11|Suspendíu pola [[FIFA]]
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Ficheru:Flag of France.svg|20px|cantu]] [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]]
|[[Chile na Copa Mundial de Fútbol de 1998|Octavos de final]]
|16ᵘ ||4 ||0 ||3 ||1 ||5 ||8 ||-3 ||25
|[[Marcelo Salas|Salas]]: 4
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Ficheru:Flag of South Korea.svg|20px|cantu]] [[Ficheru:Flag of Japan.svg|20px|cantu]] [[Copa Mundial de Fútbol de 2002|2002]]
| colspan=&quot;11&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Nun se clasificó
|-align=center
bgcolor=F9F9F9
![[Ficheru:Flag of Germany.svg|20px|cantu]] [[Copa Mundial de Fútbol de 2006|2006]]
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Ficheru:Flag of South Africa.svg|20px|cantu]] [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|2010]]
|[[Chile na Copa Mundial de Fútbol de 2010|Octavos de final]]
|10ᵘ ||4 ||2 ||0 ||2 ||3 ||5 ||-2 ||50
|[[Jean Beausejour|Beausejour]], [[Mark González|González]] y [[Rodrigo Millar|Millar]]: 1
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Ficheru:Flag of Brazil.svg|20px|cantu]] [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]]
|[[Chile na Copa Mundial de Fútbol de 2014|Octavos de final]]
|9ᵘ ||4 ||2 ||1 ||1 ||6 ||4 ||+2 ||58,33
|[[Alexis Sánchez|A. Sánchez]]: 2
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Ficheru:Flag of Russia.svg|20px|cantu]] [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|2018]]
|colspan=11|Nun se clasificó&lt;!---
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Ficheru:Flag of Qatar.svg|20px|cantu]] [[Copa Mundial de Fútbol de 2022|2022]]
| colspan=&quot;9&quot; rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;|''Por apostase''
|- align=center bgcolor=#F9F9F9
! {{bandera|CAN}} {{bandera|USA}} {{bandera|MEX}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2026|2026]]---&gt;
|-align=center bgcolor=0070B8 style=&quot;color:#FFFFFF&quot;
!{{Tc|Tabla estadística de la Copa Mundial de Fútbol|Total}}
!9/21 ||20ᵘ ||33 ||11 ||7 ||15 ||40 ||49 ||-9 ||40,40
!{{Tc|Leonel Sánchez|L. Sánchez}} y {{Tc|Marcelo Salas|Salas}}: 4&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(24 xugadores)&lt;/small&gt;
|}

==== Estadística por rivales ====
&lt;center&gt;
{|class=&quot;wikitable collapsible collapsed sortable&quot; style=&quot;width:60%&quot;
|-align=center
!colspan=9|Partíos na Copa Mundial de Fútbol (1930-2014)
|-align=center
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Seleición
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|PX|Partíos xugaos}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|PG|Partíos ganaos}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|PE|Partíos empataos}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|PP|Partíos perdíos}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|GF|Goles a favor}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|GC|Goles en contra}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|Dif|Diferencia de goles}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|Rend|Rendimientu}} (%)
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Alemaña Oriental}} [[Seleición de fútbol d'Alemaña Democrática|Alemaña Democrática]]
|1 ||0 ||1 ||0 ||1 ||1 ||0 ||33,33
|-align=center bgcolor=F5FAFF
|align=left|{{Bandera|Alemaña}} {{self|Alemaña Federal}}
|3 ||0 ||0 ||3 ||1 ||7 ||-6 ||0
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Arxelia}} {{self|Arxelia}}
|1 ||0 ||0 ||1 ||2 ||3 ||-1 ||0
|-align=center bgcolor=F5FAFF
|align=left|{{Bandera|Arxentina}} {{self|Arxentina}}
|1 ||0 ||0 ||1 ||1 ||3 ||-2 ||0
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Australia}} {{self|Australia}}
|2 ||1 ||1 ||0 ||3 ||1 ||+2 ||66,66
|-align=center bgcolor=F5FAFF
|align=left|{{Bandera|Austria}} {{self|Austria}}
|2 ||0 ||1 ||1 ||1 ||2 ||-1 ||16,66
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Brasil}} {{self|Brasil}}
|4 ||0 ||1 ||3 ||4 ||12 ||-8 ||8,33
|-align=center bgcolor=F5FAFF
|align=left|{{Bandera|Camerún}} {{self|Camerún}}
|1 ||0 ||1 ||0 ||1 ||1 ||0 ||33,33
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Corea del Norte}} {{self|Corea del Norte}}
|1 ||0 ||1 ||0 ||1 ||1 ||0 ||33,33
|-align=center bgcolor=F5FAFF
|align=left|{{Bandera|España}} {{self|España}}
|3 ||1 ||0 ||2 ||3 ||4 ||-1 ||33,33
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Seleición de fútbol de los Estaos Xuníos|Estaos Xuníos]]
|1 ||1 ||0 ||0 ||5 ||2 ||+3 ||100
|-align=center bgcolor=F5FAFF
|align=left|{{Bandera|Francia}} {{self|Francia}}
|1 ||1 ||0 ||0 ||1 ||0 ||+1 ||100
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Hondures}} {{self|Hondures}}
|1 ||1 ||0 ||0 ||1 ||0 ||+1 ||100
|-align=center bgcolor=F5FAFF
|align=left|{{Bandera|Inglaterra}} {{self|Inglaterra}}
|1 ||0 ||0 ||1 ||0 ||2 ||-2 ||0
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Italia}} {{self|Italia}}
|3 ||1 ||1 ||1 ||4 ||4 ||0 ||44,44
|-align=center bgcolor=F5FAFF
|align=left|{{Bandera|Méxicu}} {{self|Méxicu}}
|1 ||1 ||0 ||0 ||3 ||0 ||+3 ||100
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Países Baxos}} {{self|Países Baxos}}
|1 ||0 ||0 ||1 ||0 ||2 ||-2 ||0
|-align=center bgcolor=F5FAFF
|align=left|{{Bandera|Suiza}} {{self|Suiza}}
|2 ||2 ||0 ||0 ||4 ||1 ||+3 ||100
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Xunión Soviética}} {{self|Xunión Soviética}}
|2 ||1 ||0 ||1 ||3 ||3 ||0 ||50
|-align=center bgcolor=F5FAFF
|align=left|{{Bandera|Yugoslavia}} {{self|Yugoslavia}}
|1 ||1 ||0 ||0 ||1 ||0 ||+1 ||100
|-align=center
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;{{Abreviatura|Total|20 seleiciones}}
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;33
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;11
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;7
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;15
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;40
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;49
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;-9
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;40,40
|}
&lt;/center&gt;

=== [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol|Clasificación pa la Copa Mundial]] ===
&lt;small&gt;'''Actualizáu hasta la [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018]]'''&lt;/small&gt;
{|class=&quot;sortable&quot; border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 style=&quot;background:#C0C0C0; border:1px #AAA solid; border-collapse:collapse; font-size:95%&quot; width=100%
|-align=center bgcolor=e30013 style=&quot;color:#0000CD&quot;
!Añu
!{{Abreviatura|Cl.|Clasificáu a la Copa Mundial de Fútbol}}
!Ronda
!Puestu
!{{Abreviatura|PX|Partíos xugaos}}
!{{Abreviatura|PG|Partíos ganaos}}
!{{Abreviatura|PE|Partíos empataos}}
!{{Abreviatura|PP|Partíos perdíos}}
!{{Abreviatura|GF|Goles a favor}}
!{{Abreviatura|GC|Goles en contra}}
!{{Abreviatura|Dif|Diferencia de goles}}
!{{Abreviatura|Rend|Rendimientu}} (%)
!Goliador
|-align=center bgcolor=F9F9F9
!1930¹
|colspan=12|Invitáu
|-align=center
bgcolor=F9F9F9
![[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1934#Suramérica|1934]]&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|colspan=12|Retiróse
|-align=center
bgcolor=F9F9F9
![[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1938#Suramérica|1938]]³
|colspan=12|Retiróse
|-align=center
bgcolor=F9F9F9
![[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1950#Suramérica|1950]]&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|colspan=12|Clasificáu automáticamente
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1954#Suramérica|1954]]
!{{Non|}}
|[[Chile na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1954|Grupu 11]] ||3ᵘ ||4 ||0 ||0 ||4 ||1 ||10 ||-9 ||0
|[[Eduardo Robledo|Robledo]]: 1&lt;ref name=&quot;gol 1954&quot; group=n&gt;Según el sitiu oficial de la [[FIFA]] y diverses fontes, rexístrase que [[Eduardo Robledo]] anotó l'únicu gol de Chile nesa clasificatoria, ente que solamente'l sitiu web www.solofutbol.cl méntase que'l gol foi obra del [[Jorge Robledo Oliver|so hermanu]].&lt;/ref&gt;
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1958|1958]]
!{{Non|}}
|[[Chile na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1958|Grupu 2]] ||3ᵘ ||4 ||1 ||0 ||3 ||2 ||10 ||-8 ||25
|[[Guillermo Díaz Zambrano|Díaz]] y [[Jaime Ramírez Banda|Ramírez]]: 1
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1962|1962]]&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;
|colspan=12|Anfitrión
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1966|1966]]&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;
!{{Sí|}}
|[[Chile na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1966|Grupu 2]] ||1ᵘ ||5 ||3 ||1 ||1 ||14 ||8 ||+6 ||66,66
|[[Alberto Fouillioux|Fouilloux]] y [[Leonel Sánchez|L. Sánchez]]: 3
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1970|1970]]
!{{Non|}}
|[[Chile na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1970|Grupu 3]] ||2ᵘ ||4 ||1 ||2 ||1 ||5 ||4 ||+1 ||41,66
|[[Adolfo Olivares|Olivares]]: 3
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1974|1974]]&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt;
!{{Sí|}}
|[[Chile na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1974|Grupu 3]] ||1ᵘ ||5 ||3 ||1 ||1 ||6 ||3 ||+3 ||66,66
|[[Sergio Afumada|Afumada]], [[Julio Crisosto|Crisosto]], [[Rogelio Farías|Farías]] y [[Francisco Valdés Muñoz|Valdés]]: 1
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]]
!{{Non|}}
|[[Chile na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978|Grupu 3]] ||2ᵘ ||4 ||2 ||1 ||1 ||5 ||3 ||+2 ||58,33
|[[Elías Figueroa|Figueroa]]: 2&lt;ref name=&quot;goles 1978&quot; group=n&gt;Según el sitiu oficial de la [[FIFA]] y diverses fontes, rexístrase que [[Elías Figueroa|Figueroa]] anotó 2 goles, ente que solamente'l sitiu web www.solofutbol.cl mentar nel 3ᵉʳ gol del partíu ante Ecuador un autogol de Donald Iván Caicedo.&lt;/ref&gt;
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1982|1982]]
!{{Sí|}}
|[[Chile na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1982|Grupu 3]] ||1ᵘ ||4 ||3 ||1 ||0 ||6 ||0 ||+6 ||83,33
|[[Carlos Caszely|Caszely]] y [[Patricio Yáñez|Yáñez]]: 2
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]]&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt;
!{{Non|}}
|[[Chile na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1986|Grupu 2]] ||2ᵘ ||8 ||4 ||2 ||2 ||17 ||12 ||+5 ||58,33
|[[Jorge Aravena|Aravena]]: 7
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1990|1990]]&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt;
!{{Non|}}
|[[Chile na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1990|Grupu 3]] ||2ᵘ ||4 ||2 ||1 ||1 ||9 ||4 ||+5 ||58,33
|[[Juan Carlos Letelier|Letelier]]: 3
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1994|1994]]&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt;
|colspan=12|[[Maracanazo de la seleición chilena|Suspendíu pola FIFA]]
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]]
!{{Sí|}}
|[[Chile na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1998|Lliga]] ||4ᵘ ||16 ||7 ||4 ||5 ||32 ||18 ||+14 ||52,08
|[[Iván Zamorano|Zamorano]]: 12
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2002|2002]]
!{{Non|}}
|[[Chile na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2002|Lliga]] ||10ᵘ ||18 ||3 ||3 ||12 ||15 ||27 ||-12 ||22,22
|[[Marcelo Salas|Salas]] y [[Iván Zamorano|Zamorano]]: 4
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2006|2006]]
!{{Non|}}
|[[Chile na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2006|Lliga]] ||7ᵘ ||18 ||5 ||7 ||6 ||18 ||22 ||-4 ||40,74
|[[Mauricio Pinilla|Pinilla]]: 3
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|2010]]
!{{Sí|}}
|[[Chile na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|Lliga]] ||2ᵘ ||18 ||10 ||3 ||5 ||32 ||22 ||+10 ||61,11
|[[Humberto Suazo|Suazo]]: 10
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]]
!{{Sí|}}
|[[Chile na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|Lliga]] ||3ᵘ ||16 ||9 ||1 ||6 ||29 ||25 ||+4 ||58,33
|[[Eduardo Vargas|Vargas]] y [[Arturo Vidal|Vidal]]: 5
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|2018]]
!{{Non|}}
|[[Chile na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Lliga]] ||6ᵘ ||18 ||8 ||2 ||8 ||26 ||27 ||-1 ||48,15
|[[Alexis Sánchez|Sánchez]]: 7
|-align=center bgcolor=F9F9F9&lt;!---
![[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2022|2022]]
|colspan=12|''Por definir''---&gt;
|-align=center bgcolor=0070B8 style=&quot;color:#FFFFFF&quot;
!{{Tc|Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol#Tabla histórica de les Eliminatories suramericanes|Total}}
!{{Sí|}} 6&lt;br /&gt;{{Non|}} 9
!15/19 ||6ᵘ ||146 ||61 ||29 ||56 ||217 ||195 ||+22 ||48,40
!{{Tc|Marcelo Salas|Salas}}: 18&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(74 xugadores)&lt;/small&gt;
|}
{{Llista desplegable
|títulu = Notes
| &lt;sup&gt;'''1'''&lt;/sup&gt; La primer Copa Mundial de Fútbol nun tuvo procesu de clasificación. El comité organizador convidó a 16 seleiciones, incluyendo al anfitrión, anque solo 13 participaron.
| &lt;sup&gt;'''2'''&lt;/sup&gt; Pol Grupu 10, Chile tenía de midise con Arxentina. Arxentina retiróse y Chile negar a participar, polo qu'Arxentina reconsideró la so midida y clasificó automáticamente.
| &lt;sup&gt;'''3'''&lt;/sup&gt; Pol Grupu 10, Arxentina retirar por desalcuerdos sobre la sede, polo que Chile clasificó automáticamente. Como forma de solidarizar col boicó, Chile decidió nun presentase a la cita mundialista, siendo reemplazáu per Brasil.
| &lt;sup&gt;'''4'''&lt;/sup&gt; Pol Grupu 7, Arxentina retirar por desalcuerdos cola CBF y Colombia nun participó. Bolivia y Chile clasificaron automáticamente.
| &lt;sup&gt;'''5'''&lt;/sup&gt; Chile clasificó automáticamente por ser anfitrión de la Copa.
| &lt;sup&gt;'''6'''&lt;/sup&gt; Nos partíos xugaos, inclúyese'l partíu de definición xugáu en territoriu neutral ente Chile y Ecuador.
| &lt;sup&gt;'''7'''&lt;/sup&gt; Nos partíos xugaos, inclúyese'l partíu de definición xugáu en territoriu neutral ente Chile y Perú. Inclúyense los 2 partíos de repesca intercontinental xugaos ante la Xunión Soviética. Magar que la Xunión Soviética nun se presentó al partíu de vuelta por repescar intercontinental, la FIFA dio'l marcador [[walkover|2:0]] favorable a Chile.
| &lt;sup&gt;'''8'''&lt;/sup&gt; Nos partíos xugaos, inclúyense los 2 partíos de repesca en primer vuelta ante Perú ya inclúyense los 2 partíos de repesca en segunda vuelta ante Paraguay.
| &lt;sup&gt;'''9'''&lt;/sup&gt; Magar que [[Maracanazo de la seleición chilena|Brasil ganó 1:0 a Chile]] hasta'l minutu 70, la FIFA dio'l marcador 2:0 favorable a Brasil. Esto inclúyese nel rexistru de goles en contra.
| &lt;sup&gt;'''10'''&lt;/sup&gt; Dempués de lo asocedío nel partíu ente [[Maracanazo de la seleición chilena|Brasil vs Chile en 1989]], la FIFA escluyó a Chile del procesu clasificatorio pa la Copa Mundial de 1994.
}}

==== Estadística por rivales ====
&lt;center&gt;
{|class=&quot;wikitable collapsible collapsed sortable&quot; style=&quot;width:60%&quot;
|-align=center
!colspan=9|Partíos na Clasificación pa la Copa Mundial (1954-2018)
|-align=center
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Seleición
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|PX|Partíos xugaos}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|PG|Partíos ganaos}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|PE|Partíos empataos}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|PP|Partíos perdíos}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|GF|Goles a favor}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|GC|Goles en contra}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|Dif|Diferencia de goles}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|Rend|Rendimientu}} (%)
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Arxentina}} {{self|Arxentina}}
|14 ||1 ||3 ||10 ||9 ||28 ||-19 ||14,28
|-align=center bgcolor=F5FAFF
|align=left|{{Bandera|Bolivia}} {{self|Bolivia}}
|14 ||9 ||2 ||3 ||27 ||11 ||+16 ||69,04
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Brasil}} {{self|Brasil}}
|12 ||2 ||2 ||8 ||9 ||24 ||-15 ||22,22
|-align=center bgcolor=F5FAFF
|align=left|{{Bandera|Colombia}} {{self|Colombia}}
|14 ||4 ||5 ||5 ||27 ||23 ||+4 ||40,47
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Ecuador}} {{self|Ecuador}}
|23 ||11 ||7 ||5 ||36 ||23 ||+13 ||57,97
|-align=center bgcolor=F5FAFF
|align=left|{{Bandera|Paraguái}} {{self|Paraguái}}
|18 ||7 ||1 ||10 ||21 ||29 ||-8 ||40,74
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Perú}} {{self|Perú}}
|19 ||11 ||2 ||6 ||35 ||25 ||+10 ||61,40
|-align=center bgcolor=F5FAFF
|align=left|{{Bandera|Xunión Soviética}} {{self|Xunión Soviética}}&lt;ref group=n&gt;Rival na [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1974#Repesca intercontinental UEFA-Conmebol|repesca intercontinental UEFA-Conmebol]] pa la Copa Mundial de Fútbol de 1974.&lt;/ref&gt;
|2 ||1 ||1 ||0 ||2 ||0 ||+2 ||66,66
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Uruguái}} {{self|Uruguái}}
|16 ||4 ||4 ||8 ||14 ||21 ||-7 ||33,33
|-align=center bgcolor=F5FAFF
|align=left|{{Bandera|Venezuela}} {{self|Venezuela}}
|14 ||11 ||2 ||1 ||37 ||11 ||+26 ||83,33
|-align=center
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;{{Abreviatura|Total|10 seleiciones}}
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;146
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;61
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;29
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;56
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;217
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;195
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;+22
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;48,40
|}
&lt;/center&gt;

=== [[Copa América]] ===
{{AP|Chile na Copa América}}
&lt;small&gt;'''Actualizáu hasta la [[Copa América Centenariu|Copa América Centenariu 2016]]'''&lt;/small&gt;
{|class=&quot;sortable&quot; border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 style=&quot;background:#C0C0C0; border:1px #AAA solid; border-collapse:collapse; font-size:95%&quot; width=100%
|-align=center bgcolor=e30013 style=&quot;color:#0000CD&quot;
!Sede y añu
!Ronda
!Puestu
!{{Abreviatura|PX|Partíos xugaos}}
!{{Abreviatura|PG|Partíos ganaos}}
!{{Abreviatura|PE|Partíos empataos}}
!{{Abreviatura|PP|Partíos perdíos}}
!{{Abreviatura|GF|Goles a favor}}
!{{Abreviatura|GC|Goles en contra}}
!{{Abreviatura|Dif|Diferencia de goles}}
!{{Abreviatura|Rend|Rendimientu}} (%)
!Goliador
|-align=center bgcolor=95C7FF
!{{Bandera|Arxentina|alt}} [[Campeonatu Suramericanu 1916|1916]]
|Lliga |4ᵘ
||3 ||0 ||1 ||2 ||2 ||11 ||-9 ||11,11
|[[Telésforo Báez|Báez]] y [[Hernando Salazar|Salazar]]: 1
|-align=center bgcolor=95C7FF
!{{Bandera|Uruguái}} [[Campeonatu Suramericanu 1917|1917]]
|Lliga |4ᵘ
||3 ||0 ||0 ||3 ||0 ||10 ||-10 ||0
|
|-align=center bgcolor=95C7FF
!{{Bandera|Brasil|1889}} [[Campeonatu Suramericanu 1919|1919]]
|Lliga |4ᵘ
||3 ||0 ||0 ||3 ||1 ||12 ||-11 ||0
|[[Alfredo France|France]]: 1
|-align=center bgcolor=95C7FF
!style=&quot;border:3px solid red&quot;|{{Bandera|Chile}} [[Campeonatu Suramericanu 1920|1920]]
|Lliga |4ᵘ
||3 ||0 ||1 ||2 ||2 ||4 ||-2 ||11,11
|[[Hernando Bolados|Bolados]] y [[Aurelio Domínguez|Domínguez]]: 1
|-align=center bgcolor=F9F9F9
!{{Bandera|Arxentina|alt}} [[Campeonatu Suramericanu 1921|1921]]
|colspan=11|Retiróse
|-align=center
bgcolor=F9F9F9
!{{Bandera|Brasil|1889}} [[Campeonatu Suramericanu 1922|1922]]
|Lliga |5ᵘ
||4 ||0 ||1 ||3 ||1 ||10 ||-9 ||8,33
|[[Manuel Bravu Parés|Bravo]]: 1
|-align=center bgcolor=F9F9F9
!{{Bandera|Uruguái}} [[Campeonatu Suramericanu 1923|1923]]
|colspan=11|Retiróse
|-align=center
bgcolor=95C7FF
!{{Bandera|Uruguái}} [[Campeonatu Suramericanu 1924|1924]]
|Lliga |4ᵘ
||3 ||0 ||0 ||3 ||1 ||10 ||-9 ||0
|[[David Arellano|Arellano]]: 1
|-align=center bgcolor=F9F9F9
!{{Bandera|Arxentina|alt}} [[Campeonatu Suramericanu 1925|1925]]
|colspan=11|Retiróse
|-align=center
bgcolor=CC9966
!style=&quot;border:3px solid red&quot;|{{Bandera|Chile}} [[Campeonatu Suramericanu 1926|1926]]
|Lliga |3ᵘ
||4 ||2 ||1 ||1 ||14 ||6 ||+8 ||58,33
|[[David Arellano|Arellano]]: 7
|-align=center bgcolor=F9F9F9
!{{Bandera|Perú|1825}} [[Campeonatu Suramericanu 1927|1927]]
|colspan=11|Retiróse
|-align=center
bgcolor=F9F9F9
!{{Bandera|Arxentina|alt}} [[Campeonatu Suramericanu 1929|1929]]
|colspan=11|Nun participó
|-align=center
bgcolor=95C7FF
!{{Bandera|Perú|1825}} [[Campeonatu Suramericanu 1935|1935]]
|Lliga |4ᵘ
||3 ||0 ||0 ||3 ||2 ||7 ||-5 ||0
|[[Arturo Carmona (futbolista)|Carmona]] y [[Carlos Giudice|Giudice]]: 1
|-align=center bgcolor=F9F9F9
!{{Bandera|Arxentina|alt}} [[Campeonatu Suramericanu 1937|1937]]
|Lliga |5ᵘ
||5 ||1 ||1 ||3 ||12 ||13 ||-1 ||26,66
|[[Raúl Toro Julio|Toro]]: 7
|-align=center bgcolor=95C7FF
!{{Bandera|Perú|1825}} [[Campeonatu Suramericanu 1939|1939]]
|Lliga |4ᵘ
||4 ||1 ||0 ||3 ||8 ||12 ||-4 ||25
|[[José Avendaño|Avendaño]] y [[Enrique Sorrel|Sorrel]]: 2
|-align=center bgcolor=CC9966
!style=&quot;border:3px solid red&quot;|{{Bandera|Chile}} [[Campeonatu Suramericanu 1941|1941]]
|Lliga |3ᵘ
||4 ||2 ||0 ||2 ||6 ||3 ||+3 ||50
|[[Raúl Pérez (futbolista)|Pérez]] y [[Enrique Sorrel|Sorrel]]: 2
|-align=center bgcolor=F9F9F9
!{{Bandera|Uruguái}} [[Campeonatu Suramericanu 1942|1942]]
|Lliga |6ᵘ
||6 ||1 ||2 ||3 ||4 ||15 ||-11 ||27,77
|[[Alfonso Domínguez|Domínguez]]: 2
|-align=center bgcolor=CC9966
!style=&quot;border:3px solid red&quot;|{{Bandera|Chile}} [[Campeonatu Suramericanu 1945|1945]]
|Lliga |3ᵘ
||6 ||4 ||1 ||1 ||15 ||5 ||+10 ||72,22
|[[Juan Alcántara|Alcántara]]: 5
|-align=center bgcolor=F9F9F9
!{{Bandera|Arxentina|alt}} [[Campeonatu Suramericanu 1946|1946]]
|Lliga |5ᵘ
||5 ||2 ||0 ||3 ||8 ||11 ||-3 ||40
|[[Jorge Araya|Araya]] y [[Atilio Cremaschi|Cremaschi]]: 3
|-align=center bgcolor=95C7FF
!{{Bandera|Ecuador|1900}} [[Campeonatu Suramericanu 1947|1947]]
|Lliga |4ᵘ
||7 ||4 ||1 ||2 ||14 ||13 ||+1 ||61,90
|[[Pedro Hugo López|López]] y [[Osvaldo Sáez|Sáez]]: 3
|-align=center bgcolor=F9F9F9
!{{Bandera|Brasil|1889}} [[Campeonatu Suramericanu 1949|1949]]
|Lliga |5ᵘ
||7 ||2 ||1 ||4 ||10 ||14 ||-4 ||33,33
|[[Raimundo Infante|Infante]] y [[Pedro Hugo López|López]]: 2
|-align=center bgcolor=95C7FF
!{{Bandera|Perú}} [[Campeonatu Suramericanu 1953|1953]]
|Lliga |4ᵘ
||6 ||3&lt;ref name=bocl group=n&gt;Suspendíu a los 66 minutos, el partíu Bolivia 2:2 Chile (xugáu'l 28 de marzu de 1953) foi dau a Chile por cuenta de la conducta antideportiva de Bolivia.&lt;/ref&gt; ||1 ||2 ||10 ||10 ||0 ||55,55
|[[Francisco Molina Simón|Molina]]: 7
|-align=center bgcolor=silver
!style=&quot;border:3px solid red&quot;|{{Bandera|Chile}} [[Campeonatu Suramericanu 1955|1955]]
!Lliga !2ᵘ
||5 ||3 ||1 ||1 ||19 ||8 ||+11 ||66,66
![[Enrique Hormazábal|Hormazábal]]: 6
|-align=center bgcolor=silver
!{{Bandera|Uruguái}} [[Campeonatu Suramericanu 1956|1956]]
!Lliga !2ᵘ
||5 ||3 ||0 ||2 ||11 ||8 ||+3 ||60
![[Enrique Hormazábal|Hormazábal]]: 4
|-align=center bgcolor=F9F9F9
!{{Bandera|Perú}} [[Campeonatu Suramericanu 1957|1957]]
|Lliga |6ᵘ
||6 ||1 ||1 ||4 ||9 ||17 ||-8 ||22,22
|[[José Fernández Cisterna|Fernández]] y [[Jaime Ramírez Banda|Ramírez]]: 3
|-align=center bgcolor=F9F9F9
!{{Bandera|Arxentina|alt}} [[Campeonatu Suramericanu 1959 (Arxentina)|1959]]
|Lliga |5ᵘ
||6 ||2 ||1 ||3 ||9 ||14 ||-5 ||38,88
|[[Leonel Sánchez|L. Sánchez]], [[Juan Soto Mura|J. Soto]] y [[Mario Soto S.|M. Soto]]: 2
|-align=center bgcolor=F9F9F9
!{{Bandera|Ecuador|1900}} [[Campeonatu Suramericanu 1959 (Ecuador)|1959]]
|colspan=11|Nun participó
|-align=center
bgcolor=F9F9F9
!{{Bandera|Bolivia}} [[Campeonatu Suramericanu 1963|1963]]
|colspan=11|Nun participó
|-align=center
bgcolor=CC9966
!{{Bandera|Uruguái}} [[Campeonatu Suramericanu 1967|1967]]
|Lliga |3ᵘ
||5&lt;ref name=clco group=n&gt;Nun se consideren los dos partíos ente Chile y Colombia del [[repechaje de Conmebol clasificatorio al Campeonatu Suramericanu 1967]] (xugaos a fines de 1966).&lt;/ref&gt; ||2 ||2 ||1 ||8 ||6 ||+2 ||53,33
|[[Julio Gallardo|Gallardo]] y [[Rubén Marcos|Marcos]]: 3
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Ficheru:CONMEBOL orthographic projection Mapa CONMEBOL.png|20px]] [[Copa América 1975|1975]]
|Primer fase |6ᵘ
||4 ||1 ||1 ||2 ||7 ||6 ||+1 ||33,33
|[[Luis Araneda|Araneda]] y [[Miguel Ángel Gamboa|Gamboa]]: 2
|-align=center bgcolor=silver
![[Ficheru:CONMEBOL orthographic projection Mapa CONMEBOL.png|20px]] [[Copa América 1979|1979]]
!Final
!2ᵘ ||9 ||4 ||3 ||2 ||13 ||6 ||+7 ||55,55
![[Jorge Peredo|Peredo]]: 4
|-align=center bgcolor=F9F9F9
![[Ficheru:CONMEBOL orthographic projection Mapa CONMEBOL.png|20px]] [[Copa América 1983|1983]]
|Primer fase |5ᵘ
||4 ||2 ||1 ||1 ||8 ||2 ||+6 ||58,33
|[[Jorge Aravena|Aravena]] y [[Rodolfo Dubó|Dubó]]: 2
|-align=center bgcolor=silver
!{{Bandera|Arxentina}} [[Copa América 1987|1987]]
!Final
!2ᵘ ||4 ||3 ||0 ||1 ||9 ||3 ||+6 ||75
![[Juan Carlos Letelier|Letelier]]: 3
|-align=center bgcolor=F9F9F9
!{{Bandera|Brasil}} [[Copa América 1989|1989]]
|Primer fase |5ᵘ
||4 ||2 ||0 ||2 ||7 ||5 ||+2 ||50
|[[Juvenal Olmos|Olmos]]: 2
|-align=center bgcolor=CC9966
!style=&quot;border:3px solid red&quot;|{{Bandera|Chile}} [[Copa América 1991|1991]]
|Fase final
|3ᵘ ||7 ||3 ||2 ||2 ||11 ||6 ||+5 ||52,38
|[[Iván Zamorano|Zamorano]]: 5
|-align=center bgcolor=F9F9F9
!{{Bandera|Ecuador|1900}} [[Copa América 1993|1993]]
|Primer fase |9ᵘ
||3 ||1 ||0 ||2 ||3 ||4 ||-1 ||33,33
|[[Richard Zambrano|Zambrano]]: 2
|-align=center bgcolor=F9F9F9
!{{Bandera|Uruguái}} [[Copa América 1995|1995]]
|Primer fase |11ᵘ
||3 ||0 ||1 ||2 ||3 ||8 ||-5 ||11,11
|[[Ivo Basay|Basay]]: 2
|-align=center bgcolor=F9F9F9
!{{Bandera|Bolivia}} [[Copa América 1997|1997]]
|Primer fase |11ᵘ
||3 ||0 ||0 ||3 ||1 ||5 ||-4 ||0
|[[Fernando Vergara|Vergara]]: 1
|-align=center bgcolor=95C7FF
!{{Bandera|Paraguái|1990}} [[Copa América 1999|1999]]
|Cuartu llugar
|4ᵘ ||6 ||2 ||1 ||3 ||8 ||7 ||+1 ||38,88
|[[Iván Zamorano|Zamorano]]: 3
|-align=center bgcolor=F9F9F9
!{{Bandera|Colombia}} [[Copa América 2001|2001]]
|Cuartos de final
|7ᵘ ||4 ||2 ||0 ||2 ||5 ||5 ||0 ||50
|[[Cristian Montecinos|Montecinos]]: 3
|-align=center bgcolor=F9F9F9
!{{Bandera|Perú}} [[Copa América 2004|2004]]
|Primer fase |10ᵘ
||3 ||0 ||1 ||2 ||2 ||4 ||-2 ||11,11
|[[Sebastián González|González]] y [[Rafael Olarra|Olarra]]: 1
|-align=center bgcolor=F9F9F9
!{{Bandera|Venezuela}} [[Copa América 2007|2007]]
|[[Chile na Copa América 2007|Cuartos de final]]
|8ᵘ ||4 ||1 ||1 ||2 ||4 ||11 ||-7 ||33,33
|[[Humberto Suazo|Suazo]]: 3
|-align=center bgcolor=F9F9F9
!{{Bandera|Arxentina}} [[Copa América 2011|2011]]
|[[Chile na Copa América 2011|Cuartos de final]]
|5ᵘ ||4 ||2 ||1 ||1 ||5 ||4 ||+1 ||58,33
|[[Esteban Parés|EP]], [[Alexis Sánchez|AS]], [[Humberto Suazo|HS]], [[Arturo Vidal|AV]] y [[André Carrillo|autogol]]: 1
|-align=center bgcolor=gold
!style=&quot;border:3px solid red&quot;|{{Bandera|Chile}} [[Copa América 2015|2015]]
![[Chile na Copa América 2015|Campeón]]
!1ᵘ ||6 ||4 ||2 ||0 ||13 ||4 ||+9 ||80,22
![[Eduardo Vargas|Vargas]]: 4
|-align=center bgcolor=gold
!{{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa América Centenariu|2016]]
![[Chile na Copa América Centenariu|Campeón]]
!1ᵘ ||6 ||4 ||1 ||1 ||16 ||5 ||+11 ||72,22
![[Eduardo Vargas|Vargas]]: 6&lt;!---
|-align=center bgcolor=F9F9F9
!{{Bandera|Brasil}} [[Copa América 2019|2019]]
|colspan=11|''Por definir''
|-align=center bgcolor=F9F9F9
!{{Bandera|Ecuador}} [[Copa América 2023|2023]]
|colspan=11|''Por definir''---&gt;
|-align=center bgcolor=0070B8 style=&quot;color:#FFFFFF&quot;
!{{Tc|Copa América#Tabla histórica|Total}}
!38/45 ||5ᵘ ||177 ||64 ||31 ||82 ||281 ||304 ||-23 ||41,99
!{{Tc|Enrique Hormazábal|Hormazábal}} y {{Tc|Eduardo Vargas|Vargas}}: 10
|}

==== Estadística por rivales ====
&lt;center&gt;
{|class=&quot;wikitable collapsible collapsed sortable&quot; style=&quot;width:60%&quot;
|-align=center
!colspan=9|Partíos na Copa América (1916-2016)
|-align=center
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Seleición
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|PX|Partíos xugaos}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|PG|Partíos ganaos}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|PE|Partíos empataos}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|PP|Partíos perdíos}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|GF|Goles a favor}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|GC|Goles en contra}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|Dif|Diferencia de goles}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|Rend|Rendimientu}} (%)
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Arxentina}} {{self|Arxentina}}
|27 ||0 ||8 ||19 ||13 ||58 ||-45 ||9,87
|-align=center bgcolor=F5FAFF
|align=left|{{Bandera|Bolivia}} {{self|Bolivia}}
|14 ||10&lt;ref name=bocl group=n/&gt; ||2 ||2 ||48 ||17 ||+31 ||76,19
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Brasil}} {{self|Brasil}}
|21 ||3 ||2 ||16 ||25 ||60 ||-35 ||17,46
|-align=center bgcolor=F5FAFF
|align=left|{{Bandera|Colombia}} {{self|Colombia}}
|11&lt;ref name=clco group=n/&gt; ||7 ||2 ||2 ||20 ||11 ||+9 ||69,70
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Costa Rica}} {{self|Costa Rica}}
|1 ||0 ||0 ||1 ||1 ||2 ||-1 ||0
|-align=center bgcolor=F5FAFF
|align=left|{{Bandera|Ecuador}} {{self|Ecuador}}
|14 ||12 ||1 ||1 ||45 ||14 ||+31 ||88,09
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Seleición de fútbol de los Estaos Xuníos|Estaos Xuníos]]
|1 ||0 ||0 ||1 ||1 ||2 ||-1 ||0
|-align=center bgcolor=F5FAFF
|align=left|{{Bandera|Méxicu}} {{self|Méxicu}}
|7 ||2 ||2 ||3 ||13 ||9 ||+4 ||38,10
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Panamá}} {{self|Panamá}}
|1 ||1 ||0 ||0 ||4 ||2 ||+2 ||100
|-align=center bgcolor=F5FAFF
|align=left|{{Bandera|Paraguái}} {{self|Paraguái}}
|21 ||7 ||2 ||12 ||31 ||36 ||-5 ||36,50
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Perú}} {{self|Perú}}
|20 ||8 ||6 ||6 ||27 ||28 ||-1 ||50
|-align=center bgcolor=F5FAFF
|align=left|{{Bandera|Uruguái}} {{self|Uruguái}}
|29 ||7 ||4 ||18 ||28 ||61 ||-33 ||28,73
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Venezuela}} {{self|Venezuela}}
|10 ||7 ||2 ||1 ||25 ||4 ||+21 ||76,66
|-align=center
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;{{Abreviatura|Total|13 seleiciones}}
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;177
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;64
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;31
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;82
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;281
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;304
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;-23
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;41,99
|}
&lt;/center&gt;

=== [[Copa FIFA Confederaciones]] ===
&lt;small&gt;'''Actualizáu'l 2 de xunetu de 2017 mientres la [[Copa FIFA Confederaciones 2017]]'''&lt;/small&gt;
{|class=&quot;sortable&quot; border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 style=&quot;background:#C0C0C0; border:1px #AAA solid; border-collapse:collapse; font-size:95%&quot; width=100%
|- align=center bgcolor=e30013 style=&quot;color:#0000CD&quot;
!Sede y añu
!Ronda
!Puestu
!{{Abreviatura|PX|Partíos xugaos}}
!{{Abreviatura|PG|Partíos ganaos}}
!{{Abreviatura|PE|Partíos empataos}}
!{{Abreviatura|PP|Partíos perdíos}}
!{{Abreviatura|GF|Goles a favor}}
!{{Abreviatura|GC|Goles en contra}}
!{{Abreviatura|Dif|Diferencia de goles}}
!{{Abreviatura|Rend|Rendimientu}} (%)
!Goliador
|-align=center bgcolor=#f9f9f9
!{{bandera|Arabia Saudita}} [[Copa Rei Fahd 1992|1992]]
|colspan=&quot;12&quot; rowspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot;|Nun se clasificó
|-align=center
bgcolor=#f9f9f9
!{{bandera|Arabia Saudita}} [[Copa Rei Fahd 1995|1995]]
|-align=center bgcolor=#f9f9f9
!{{bandera|Arabia Saudita}} [[Copa FIFA Confederaciones 1997|1997]]
|-align=center bgcolor=#f9f9f9
!{{bandera|Méxicu}} [[Copa FIFA Confederaciones 1999|1999]]
|-align=center bgcolor=#f9f9f9
!{{bandera|Corea del Sur}}{{bandera|Xapón}} [[Copa FIFA Confederaciones 2001|2001]]
|-align=center bgcolor=#f9f9f9
!{{bandera|Francia}} [[Copa FIFA Confederaciones 2003|2003]]
|-align=center bgcolor=#f9f9f9
!{{bandera|Alemaña}} [[Copa FIFA Confederaciones 2005|2005]]
|-align=center bgcolor=#f9f9f9
!{{bandera|Sudáfrica}} [[Copa FIFA Confederaciones 2009|2009]]
|-align=center bgcolor=#f9f9f9
!{{bandera|Brasil}} [[Copa FIFA Confederaciones 2013|2013]]
|-align=center bgcolor=silver
!{{bandera|Rusia}} [[Copa FIFA Confederaciones 2017|2017]]
|[[Chile en la Copa FIFA Confederaciones 2017|'''Subcampeón''']]||2ᵘ||5||1||3||1||4||3||+1||40||[[Martín Rodríguez (futbolista chilenu)|Rodríguez]], [[Eduardo Vargas|Vargas]], [[Arturo Vidal|Vidal]] y [[Alexis Sánchez|Sánchez]]: 1 
|-align=center bgcolor=#f9f9f9&lt;!---
!{{bandera|}} [[Copa FIFA Confederaciones 2021|2021]]
|colspan=&quot;12&quot; align=&quot;center&quot;|''Por definir''---&gt;
|-align=center bgcolor=0070B8 style=&quot;color:#FFFFFF&quot;
!{{Tc|Copa FIFA Confederaciones#Estadístiques|Total}}
!1/10 ||19ᵘ||5||1||3||1||4||3||+1||40||{{Tc|Martín Rodríguez (futbolista chilenu)|Rodríguez}}, {{Tc|Eduardo Vargas|Vargas}}, {{Tc|Arturo Vidal|Vidal}} y {{Tc|Alexis Sánchez|Sánchez}}: 1 
|}

==== Estadística por rivales ====
&lt;center&gt;
{|class=&quot;wikitable collapsible collapsed sortable&quot; style=&quot;width:60%&quot;
|-align=center
!colspan=9|Partíos na Copa Confederaciones (2017)
|-align=center
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Seleición
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|PX|Partíos xugaos}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|PG|Partíos ganaos}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|PE|Partíos empataos}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|PP|Partíos perdíos}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|GF|Goles a favor}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|GC|Goles en contra}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|Dif|Diferencia de goles}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|Rend|Rendimientu}} (%)
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Alemaña}} {{self|Alemaña}}
|2 ||0 ||1 ||1 ||1 ||2 ||-1 ||16,67
|-align=center bgcolor=F5FAFF
|align=left|{{Bandera|Australia}} {{self|Australia}}
|1 ||0 ||1 ||0 ||1 ||1 ||0 ||33,33
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Camerún}} {{self|Camerún}}
|1 ||1 ||0 ||0 ||2 ||0 ||2 ||100
|-align=center bgcolor=F5FAFF
|align=left|{{Bandera|Portugal}} {{self|Portugal}}
|1 ||0 ||1 ||0 ||0 ||0 ||0 ||33,33
|-align=center
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;{{Abreviatura|Total|4 seleiciones}}
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;5
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;1
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;3
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;1
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;4
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;3
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;+1
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;40,00
|}
&lt;/center&gt;

&lt;!--
=== [[Copa Artemio Franchi]] ===
&lt;small&gt;'''Actualizáu hasta la [[Copa Artemio Franchi 1993]]'''&lt;/small&gt;
{|class=&quot;sortable&quot; border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 style=&quot;background:#C0C0C0; border:1px #AAA solid; border-collapse:collapse; font-size:95%&quot; width=100%
|-align=center bgcolor=e30013 style=&quot;color:#0000CD&quot;
!Sede y añu
!Ronda
!Puestu
!{{Abreviatura|PX|Partíos xugaos}}
!{{Abreviatura|PG|Partíos ganaos}}
!{{Abreviatura|PE|Partíos empataos}}
!{{Abreviatura|PP|Partíos perdíos}}
!{{Abreviatura|GF|Goles a favor}}
!{{Abreviatura|GC|Goles en contra}}
!{{Abreviatura|Dif|Diferencia de goles}}
!{{Abreviatura|Rend|Rendimientu}} (%)
!Goliador
|-align=center bgcolor=#f9f9f9
!{{bandera|Francia}} [[Copa Artemio Franchi 1985|1985]]
|colspan=&quot;11&quot; rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;|Nun se clasificó
|-align=center
bgcolor=#f9f9f9
!{{bandera|Arxentina}} [[Copa Artemio Franchi 1993|1993]]
|-align=center bgcolor=0070B8 style=&quot;color:#FFFFFF&quot;
|-align=center bgcolor=#f9f9f9
!{{bandera|ITA}} [[Copa Artemio Franchi 2018|2018]]
|'''Clasificáu'''||-ᵘ ||- ||- ||- ||- ||- ||- ||- ||- ||- 
|-align=center bgcolor=0070B8 style=&quot;color:#FFFFFF&quot;
!{{Tc|Copa Artemio Franchi|Total}}
!1/3 ||0ᵘ ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||-
|}

=== [[China Cup]] ===
{|class=&quot;sortable&quot; border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 style=&quot;background:#C0C0C0; border:1px #AAA solid; border-collapse:collapse; font-size:95%&quot; width=100%
|-align=center bgcolor=e30013 style=&quot;color:#0000CD&quot;
!Sede y añu
!Ronda
!Puestu
!{{Abreviatura|PX|Partíos xugaos}}
!{{Abreviatura|PG|Partíos ganaos}}
!{{Abreviatura|PE|Partíos empataos}}
!{{Abreviatura|PP|Partíos perdíos}}
!{{Abreviatura|GF|Goles a favor}}
!{{Abreviatura|GC|Goles en contra}}
!{{Abreviatura|Dif|Diferencia de goles}}
!{{Abreviatura|Rend|Rendimientu}} (%)
!Goliador
|-align=center bgcolor=0070B8 style=&quot;color:#FFFFFF&quot;
|-align=center bgcolor=gold
!{{bandera|CHN}} [[China Cup 2017|2017]]
|'''[[Chile na China Cup 2017|Campeón]]'''
!1ᵘ||2 ||1 ||1 ||0 ||2 ||1 ||+1 ||66,66 ||[[César Pinares|Pinares]] y [[Ángelo Sagal|Sagal]]: 1 
|-align=center bgcolor=0070B8 style=&quot;color:#FFFFFF&quot;
!{{Tc|China Cup|Total}}
!1/1 ||1ᵘ ||2 ||1 ||1 ||0 ||2 ||1 ||+1 ||66,66 ||{{Tc|César Pinares|Pinares}} y {{Tc|Ángelo sagal|Sagal}}: 1
|}

==== Estadística por rivales ====
&lt;center&gt;
{|class=&quot;wikitable collapsible collapsed sortable&quot; style=&quot;width:60%&quot;
|-align=center
!colspan=9|Partíos na China Cup
|-align=center
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Seleición
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|PX|Partíos xugaos}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|PG|Partíos ganaos}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|PE|Partíos empataos}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|PP|Partíos perdíos}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|GF|Goles a favor}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|GC|Goles en contra}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|Dif|Diferencia de goles}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|Rend|Rendimientu}} (%)
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Croacia}} {{self|Croacia}}
|1 ||0 ||1 ||0 ||1 ||1 ||0 ||33,33
|-align=center bgcolor=F5FAFF
|align=left|{{Bandera|Islandia}} {{self|Islandia}}
|1 ||1 ||0 ||0 ||1 ||0 ||+1 ||100
|-align=center
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;{{Abreviatura|Total|2 seleiciones}}
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;2
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;1
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;1
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;0
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;2
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;1
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;+1
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;66,66
|}
&lt;/center&gt;---&gt;

=== [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol]] ===
&lt;small&gt;'''Actualizáu hasta'l [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol Tercer edición|Campeonatu Panamericanu de Fútbol 1960]]'''&lt;/small&gt;
{|class=&quot;sortable&quot; border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 style=&quot;background:#C0C0C0; border:1px #AAA solid; border-collapse:collapse; font-size:95%&quot; width=100%
|-align=center bgcolor=e30013 style=&quot;color:#0000CD&quot;
!Sede y añu
!Ronda
!Puestu
!{{Abreviatura|PX|Partíos xugaos}}
!{{Abreviatura|PG|Partíos ganaos}}
!{{Abreviatura|PE|Partíos empataos}}
!{{Abreviatura|PP|Partíos perdíos}}
!{{Abreviatura|GF|Goles a favor}}
!{{Abreviatura|GC|Goles en contra}}
!{{Abreviatura|Dif|Diferencia de goles}}
!{{Abreviatura|Rend|Rendimientu}} (%)
!Goliador
|-align=center bgcolor=silver
!{{bandera|Chile}} [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol Primera edición|1952]]
|'''Lliga''' ||'''2ᵘ''' ||5 ||4 ||0 ||1 ||15 ||6 ||+9 ||80 ||[[Andrés Prieto|A. Prieto]]: 6 
|-align=center bgcolor=#f9f9f9
!{{bandera|Méxicu}} [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol Segundo edición|1956]]
|Lliga ||6ᵘ ||5 ||0 ||1 ||4 ||5 ||11 ||-6 ||6,67 ||RC, [[Guillermo Díaz Zambrano|GD]], [[Enrique Hormazábal|EH]], [[Jorge Robledo Oliver|JR]], CT: 1 
|-align=center bgcolor=#f9f9f9
!{{bandera|Costa Rica}} [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol Tercer edición|1960]]
|colspan=&quot;12&quot; align=&quot;center&quot;|Nun participó
|-align=center
bgcolor=0070B8 style=&quot;color:#FFFFFF&quot;
!{{Tc|Campeonatu Panamericanu de Fútbol Total}}
!2/3 ||5ᵘ ||10 ||4 ||1 ||5 ||20 ||17 ||+3 ||43,33 ||{{Tc|Andrés Prieto|A. Prieto}}: 6&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(10 xugadores)&lt;/small&gt;
|}

==== Estadística por rivales ====
&lt;center&gt;
{|class=&quot;wikitable collapsible collapsed sortable&quot; style=&quot;width:60%&quot;
|-align=center
!colspan=9|Partíos nel Campeonatu Panamericanu de Fútbol (1952-1956)
|-align=center
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Seleición
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|PX|Partíos xugaos}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|PG|Partíos ganaos}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|PE|Partíos empataos}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|PP|Partíos perdíos}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|GF|Goles a favor}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|GC|Goles en contra}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|Dif|Diferencia de goles}}
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|Rend|Rendimientu}} (%)
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Arxentina}} {{self|Arxentina}}
|1 ||0 ||0 ||1 ||0 ||3 ||-3 ||0
|-align=center bgcolor=F5FAFF
|align=left|{{Bandera|Brasil}} {{self|Brasil}}
|2 ||0 ||0 ||2 ||1 ||5 ||-4 ||0
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Costa Rica}} {{self|Costa Rica}}
|1 ||0 ||0 ||1 ||1 ||2 ||-1 ||0
|-align=center bgcolor=F5FAFF
|align=left|{{Bandera|Méxicu}} {{self|Méxicu}}
|2 ||1 ||0 ||1 ||5 ||2 ||+3 ||50
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Panamá}} {{self|Panamá}}
|1 ||1 ||0 ||0 ||6 ||1 ||+5 ||100
|-align=center bgcolor=F5FAFF
|align=left|{{Bandera|Perú}} {{self|Perú}}
|2 ||1 ||1 ||0 ||5 ||4 ||+1 ||66,66
|-align=center bgcolor=EEEEEE
|align=left|{{Bandera|Uruguái}} {{self|Uruguái}}
|1 ||1 ||0 ||0 ||2 ||0 ||+2 ||100
|-align=center
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;{{Abreviatura|Total|7 seleiciones}}
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;10
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;4
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;1
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;5
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;20
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;17
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;+3
!style=&quot;background:#0070B8&quot;|&lt;span style=&quot;color:#FFFFFF&quot;&gt;43,33
|}
&lt;/center&gt;

== Ranking ==
Esisten diversos rankings que clasifiquen a les seleiciones nacionales d'alcuerdu a distintos criterios, de los cualos el principal ye'l [[Clasificación mundial de la FIFA|Ranking FIFA]].
{|{{tablaguapa}} width=100%
|-align=center
!rowspan=2 colspan=1 style=&quot;background:#BEBEBE&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000000&quot;&gt;{{Abreviatura|Inst.|Institución}}
!rowspan=1 colspan=4 style=&quot;background:#BEBEBE; border-left:2px solid #000397&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000000&quot;&gt;Ranking actual
!rowspan=1 colspan=4 style=&quot;background:#BEBEBE; border-left:2px solid #008932&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000000&quot;&gt;Meyor ranking
!rowspan=1 colspan=4 style=&quot;background:#BEBEBE; border-left:2px solid #970000&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000000&quot;&gt;Peor ranking
!rowspan=2 colspan=1 style=&quot;background:#BEBEBE; border-left:2px solid #970088&quot; &quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Permediu históricu&quot;|&lt;math&gt;\overline{X}&lt;/math&gt;
|-align=center
!style=&quot;background:#D7D7D7; border-left:2px solid #000397&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000566&quot;&gt;{{Abreviatura|Pos.|Posición}}
!style=&quot;background:#D7D7D7&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000566&quot;&gt;{{Abreviatura|V|Variación al respective de l'anterior clasificación}}
!style=&quot;background:#D7D7D7&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000566&quot;&gt;Puntuación
!style=&quot;background:#D7D7D7&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000566&quot;&gt;Fecha
!style=&quot;background:#D7D7D7; border-left:2px solid #008932&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000566&quot;&gt;{{Abreviatura|Pos.|Posición}}
!style=&quot;background:#D7D7D7&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000566&quot;&gt;{{Abreviatura|V|Variación al respective de l'anterior clasificación d'esi tiempu}}
!style=&quot;background:#D7D7D7&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000566&quot;&gt;Puntuación
!style=&quot;background:#D7D7D7&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000566&quot;&gt;Fecha
!style=&quot;background:#D7D7D7; border-left:2px solid #970000&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000566&quot;&gt;{{Abreviatura|Pos.|Posición}}
!style=&quot;background:#D7D7D7&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000566&quot;&gt;{{Abreviatura|V|Variación al respective de l'anterior clasificación d'esi tiempu}}
!style=&quot;background:#D7D7D7&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000566&quot;&gt;Puntuación
!style=&quot;background:#D7D7D7&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000566&quot;&gt;Fecha
|-align=center

|align=left bgcolor=FDFDFD|[[Clasificación mundial de la FIFA|FIFA]]
!9ᵘ&lt;ref name=&quot;fifa actual&quot;&gt;{{cita web |url=http://es.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/index.html |títulu=Clasificación Mundial FIFA Coca Cola - Clasificación Masculina |fechaaccesu=8 de xunu de 2018 |formatu=HTML |autor=[[FIFA]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180612162831/https://es.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/index.html |fechaarchivu=2018-06-12 }}&lt;/ref&gt;
!{{Estable}}
!1135
!{{Small|{{Fecha|7|6|2018}}}}
|style=&quot;background:#D0e7FF&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000000&quot;&gt;3ᵘ&lt;ref name=&quot;fifa 2016&quot;&gt;{{cita web |url=http://es.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/rank=262/index.html |títulu=Clasificación Mundial FIFA Coca Cola - Clasificación Masculina |fechaaccesu=5 de mayu de 2016 |formatu=HTML |autor=FIFA |fecha=5 de mayu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160510021436/http://es.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/rank=262/index.html |fechaarchivu=2016-05-10 }}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;background:#D0e7FF&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000000&quot;&gt;{{Estable}}
|style=&quot;background:#D0e7FF&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000000&quot;&gt;1353
|style=&quot;background:#D0e7FF&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000000&quot;&gt;{{Small|{{Fecha|5|5|2016}}}}
|style=&quot;background:#FFD2D2&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000000&quot;&gt;84ᵘ&lt;ref name=&quot;fifa 2002&quot;&gt;{{cita web |url=http://es.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/rank=103/index.html |títulu=Clasificación Mundial FIFA Coca Cola - Clasificación Masculina |fechaaccesu=18 d'avientu de 2002 |formatu=HTML |autor=FIFA |fecha=18 d'avientu de 2002 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402131218/http://es.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/rank=103/index.html |fechaarchivu=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;background:#FFD2D2&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000000&quot;&gt;{{Decreciente}} 12
|style=&quot;background:#FFD2D2&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000000&quot;&gt;468
|style=&quot;background:#FFD2D2&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000000&quot;&gt;{{Small|{{Fecha|18|12|2002}}}}
!style=&quot;background:#FFEED2&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000000&quot;&gt;31ᵘ&lt;ref name=&quot;ranking fifa chile&quot;&gt;{{cita web |url=http://es.fifa.com/fifa-world-ranking/associations/association=chi/men/index.html |títulu=Clasificación Mundial FIFA Coca Cola - Asociaciones - Chile - Masculín |fechaaccesu=11 d'agostu de 2016 |formatu=HTML |autor=FIFA |fecha=11 d'agostu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180706104433/https://es.fifa.com/fifa-world-ranking/associations/association=chi/men/index.html |fechaarchivu=2018-07-06 }}&lt;/ref&gt;
|-align=center
|align=left bgcolor=FDFDFD|[[Clasificación Elo del fútbol mundial|Elo]]&lt;sup&gt;{{Small|[[#1|'''1''']]}}&lt;/sup&gt;
!15ᵘ&lt;ref name=&quot;ranking elo&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.eloratings.net/world.html |títulu=World Football Elo Ratings |fechaaccesu=12 d'abril de 2018 |formatu=HTML |fecha=8 de xunu de 2018 |editorial=www.eloratings.net}}&lt;/ref&gt;
!{{Estable}}
!1867
!{{Small|{{Fecha|7|6|2018}}}}
|style=&quot;background:#D0e7FF&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000000&quot;&gt;2ᵘ&lt;ref name=&quot;ranking elo chile&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.eloratings.net/Chile.htm |títulu=World Football Elo Ratings: Chile |fechaaccesu=7 de xunetu de 2016 |formatu=HTM |fecha=7 de xunetu de 2016 |editorial=www.eloratings.net}}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;background:#D0e7FF&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000000&quot;&gt;{{Creciente}} 2
|style=&quot;background:#D0e7FF&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000000&quot;&gt;2021
|style=&quot;background:#D0e7FF&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000000&quot;&gt;{{Small|{{Fecha|7|7|2016}}}}
|style=&quot;background:#FFD2D2&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000000&quot;&gt;60ᵘ&lt;ref name=&quot;ranking elo chile&quot;/&gt;
|style=&quot;background:#FFD2D2&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000000&quot;&gt;{{Estable}}
|style=&quot;background:#FFD2D2&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000000&quot;&gt;1565
|style=&quot;background:#FFD2D2&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000000&quot;&gt;{{Small|{{Fecha|2|4|2003}}}}
!style=&quot;background:#FFEED2&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000000&quot;&gt;–
|}
&lt;div id=&quot;1&quot;&gt;&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;1&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt;{{Small|El Ranking Elo mide solamente la puntuación de los partíos clase &quot;A&quot; de toles seleiciones de fútbol na so historia.}}

=== Clasificación FIFA ===
{|cellpadding=3 cellspacing=0 border=1 style=&quot;background:#F5FAFF; border:1px #AAA solid; border-collapse:collapse; font-size:100%&quot; width=100%
|- align=center bgcolor=e30013 style=&quot;color:#0000CD&quot;
!AÑU/MES
!{{Abreviatura|ENE|Xineru}}
!{{Abreviatura|FEB|Febreru}}
!{{Abreviatura|MAR|Marzu}}
!{{Abreviatura|ABR|Abril}}
!{{Abreviatura|MAY|Mayu}}
!{{Abreviatura|JUN|Xunu}}
!{{Abreviatura|JUL|Julio}}
!{{Abreviatura|AGO|Agostu}}
!{{Abreviatura|SEP|Setiembre}}
!{{Abreviatura|OCT|Ochobre}}
!{{Abreviatura|NOV|Payares}}
!{{Abreviatura|DIC|Avientu}}
|- align=center bgcolor=FFFFFF
!bgcolor=F1F1F1|1993
|colspan=7 style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Antes de la creación oficial d'esti ranking, Chile empezó nel llugar 47ᵘ con 28 puntos na temporada 1992-93&quot;|Nun esistía la clasificación mundial de la FIFA |style=&quot;cursor:help;&quot;
title=&quot;8 d'agostu&quot;|49ᵘ (33)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;23 de setiembre&quot;|52ᵘ (32)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;22 d'ochobre&quot;|52ᵘ (31)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;19 de payares&quot;|53ᵘ (33)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;23 d'avientu&quot;|55ᵘ (31)
|- align=center bgcolor=FFFFFF
!bgcolor=F1F1F1|1994
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Nun hubo midida&quot;|''–''
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;15 de febreru&quot;|54ᵘ (31)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;15 de marzu&quot;|55ᵘ (31)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;19 d'abril&quot;|46ᵘ (34)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;17 de mayu&quot;|40ᵘ (36)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;14 de xunu&quot;|40ᵘ (37)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;21 de xunetu&quot;|40ᵘ (36)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Nun hubo midida&quot;|''–''
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;13 de setiembre&quot;|43ᵘ (36)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;25 d'ochobre&quot;|46ᵘ (36)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;22 de payares&quot;|45ᵘ (36)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;20 d'avientu&quot;|47ᵘ (36)
|- align=center bgcolor=FFFFFF
!bgcolor=F1F1F1|1995
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Nun hubo midida&quot;|''–''
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;20 de febreru&quot;|38ᵘ (38)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Nun hubo midida&quot;|''–''
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;19 d'abril&quot;|43ᵘ (37)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;16 de mayu&quot;|49ᵘ (36)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;13 de xunu&quot;|42ᵘ (38)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;25 de xunetu&quot;|38ᵘ (40)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;22 d'agostu&quot;|39ᵘ (40)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;19 de setiembre&quot;|43ᵘ (36)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;17 d'ochobre&quot;|37ᵘ (42)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;21 de payares&quot;|36ᵘ (42)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;19 d'avientu&quot;|36ᵘ (42)
|- align=center bgcolor=FFFFFF
!bgcolor=F1F1F1|1996
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;24 de xineru&quot;|39ᵘ (42)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;21 de febreru&quot;|33ᵘ (45)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Nun hubo midida&quot;|''–''
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;24 d'abril&quot;|33ᵘ (45)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;22 de mayu&quot;|29ᵘ (46)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Nun hubo midida&quot;|''–''
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;3 de xunetu&quot;|29ᵘ (46)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;28 d'agostu&quot;|21ᵘ (51)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;25 de setiembre&quot;|26ᵘ (49)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;23 d'ochobre&quot;|26ᵘ (48)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;20 de payares&quot;|26ᵘ (50)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;18 d'avientu&quot;|26ᵘ (50)
|- align=center bgcolor=FFFFFF
!bgcolor=F1F1F1|1997
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Nun hubo midida&quot;|''–''
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;27 de febreru&quot;|21ᵘ (51)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Nun hubo midida&quot;|''–''
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;9 d'abril&quot;|26ᵘ (50)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;14 de mayu&quot;|27ᵘ (51)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;18 de xunu&quot;|27ᵘ (51)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;16 de xunetu&quot;|27ᵘ (52)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;20 d'agostu&quot;|23ᵘ (53)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;17 de setiembre&quot;|29ᵘ (53)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;17 d'ochobre&quot;|27ᵘ (53)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;19 de payares&quot;|17ᵘ (57)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;23 d'avientu&quot;|16ᵘ (57)
|- align=center bgcolor=FFFFFF
!bgcolor=F1F1F1|1998
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Nun hubo midida&quot;|''–''
|bgcolor=D0Y7FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;18 de febreru&quot;|7ᵘ (59)
|bgcolor=D0Y7FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;18 de marzu&quot;|8ᵘ (59)
|bgcolor=D0Y7FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;22 d'abril&quot;|6ᵘ (59)
|bgcolor=D0Y7FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;20 de mayu&quot;|9ᵘ (58)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Nun hubo midida&quot;|''–''
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;15 de xunetu&quot;|15ᵘ (59)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;19 d'agostu&quot;|15ᵘ (58)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;16 de setiembre&quot;|12ᵘ (59)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;21 d'ochobre&quot;|15ᵘ (58)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;18 de payares&quot;|16ᵘ (57)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;23 d'avientu&quot;|16ᵘ (57)
|- align=center bgcolor=FFFFFF
!bgcolor=F1F1F1|1999
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;27 de xineru&quot;|20ᵘ (616)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;24 de febreru&quot;|20ᵘ (614)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;24 de marzu&quot;|21ᵘ (610)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;21 d'abril&quot;|21ᵘ (605)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;19 de mayu&quot;|23ᵘ (600)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;16 de xunu&quot;|29ᵘ (597)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;21 de xunetu&quot;|22ᵘ (618)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;18 d'agostu&quot;|23ᵘ (618)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;15 de setiembre&quot;|24ᵘ (618)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;13 d'ochobre&quot;|23ᵘ (618)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;17 de payares&quot;|22ᵘ (618)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;22 d'avientu&quot;|23ᵘ (618)
|- align=center bgcolor=FFFFFF
!bgcolor=F1F1F1|2000
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;19 de xineru&quot;|23ᵘ (618)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;16 de febreru&quot;|26ᵘ (616)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;15 de marzu&quot;|24ᵘ (626)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;12 d'abril&quot;|23ᵘ (626)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;10 de mayu&quot;|22ᵘ (626)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;7 de xunu&quot;|23ᵘ (622)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;5 de xunetu&quot;|22ᵘ (625)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;9 d'agostu&quot;|22ᵘ (625)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;6 de setiembre&quot;|20ᵘ (645)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;11 d'ochobre&quot;|19ᵘ (642)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;15 de payares&quot;|19ᵘ (642)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;20 d'avientu&quot;|19ᵘ (639)
|- align=center bgcolor=FFFFFF
!bgcolor=F1F1F1|2001
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;17 de xineru&quot;|21ᵘ (629)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;14 de febreru&quot;|22ᵘ (628)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;14 de marzu&quot;|22ᵘ (623)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;11 d'abril&quot;|28ᵘ (617)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;16 de mayu&quot;|32ᵘ (607)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;20 de xunu&quot;|35ᵘ (600)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;18 de xunetu&quot;|31ᵘ (619)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;22 d'agostu&quot;|35ᵘ (609)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;19 de setiembre&quot;|37ᵘ (612)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;17 d'ochobre&quot;|37ᵘ (609)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;21 de payares&quot;|39ᵘ (608)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;19 d'avientu&quot;|39ᵘ (604)
|- align=center bgcolor=FFFFFF
!bgcolor=F1F1F1|2002
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;16 de xineru&quot;|39ᵘ (604)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;13 de febreru&quot;|42ᵘ (601)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;20 de marzu&quot;|43ᵘ (596)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;17 d'abril&quot;|44ᵘ (594)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;15 de mayu&quot;|45ᵘ (590)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Nun hubo midida&quot;|''–''
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;3 de xunetu&quot;|45ᵘ (584)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;14 d'agostu&quot;|50ᵘ (547)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;18 de setiembre&quot;|57ᵘ (529)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;23 d'ochobre&quot;|67ᵘ (509)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;20 de payares&quot;|72ᵘ (493)
!bgcolor=FFD2D2 style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;18 d'avientu&quot;|84ᵘ (468)
|- align=center bgcolor=FFFFFF
!bgcolor=F1F1F1|2003
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;15 de xineru&quot;|78ᵘ (485)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;19 de febreru&quot;|79ᵘ (483)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;26 de marzu&quot;|77ᵘ (483)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;23 d'abril&quot;|80ᵘ (481)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;21 de mayu&quot;|73ᵘ (494)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;25 de xunu&quot;|70ᵘ (510)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;30 de xunetu&quot;|74ᵘ (502)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;27 d'agostu&quot;|73ᵘ (505)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;24 de setiembre&quot;|58ᵘ (538)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;22 d'ochobre&quot;|59ᵘ (532)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;19 de payares&quot;|68ᵘ (523)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;15 d'avientu&quot;|80ᵘ (506)
|- align=center bgcolor=FFFFFF
!bgcolor=F1F1F1|2004
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;14 de xineru&quot;|80ᵘ (506)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;18 de febreru&quot;|81ᵘ (504)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;17 de marzu&quot;|80ᵘ (506)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;14 d'abril&quot;|71ᵘ (520)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;12 de mayu&quot;|77ᵘ (510)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;9 de xunu&quot;|65ᵘ (527)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;7 de xunetu&quot;|66ᵘ (534)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;4 d'agostu&quot;|67ᵘ (535)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;1 de setiembre&quot;|66ᵘ (537)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;6 d'ochobre&quot;|79ᵘ (525)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;10 de payares&quot;|80ᵘ (530)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;20 d'avientu&quot;|74ᵘ (533)
|- align=center bgcolor=FFFFFF
!bgcolor=F1F1F1|2005
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;19 de xineru&quot;|75ᵘ (533)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;16 de febreru&quot;|74ᵘ (540)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;23 de marzu&quot;|74ᵘ (538)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;20 d'abril&quot;|76ᵘ (530)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;18 de mayu&quot;|76ᵘ (530)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;15 de xunu&quot;|77ᵘ (544)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;20 de xunetu&quot;|72ᵘ (546)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;17 d'agostu&quot;|73ᵘ (545)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;12 de setiembre&quot;|76ᵘ (538)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;17 d'ochobre&quot;|72ᵘ (556)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;21 de payares&quot;|63ᵘ (562)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;16 d'avientu&quot;|64ᵘ (562)
|- align=center bgcolor=FFFFFF
!bgcolor=F1F1F1|2006
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;18 de xineru&quot;|64ᵘ (561)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;15 de febreru&quot;|66ᵘ (560)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;15 de marzu&quot;|67ᵘ (556)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;19 d'abril&quot;|67ᵘ (548)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;17 de mayu&quot;|64ᵘ (557)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Nun hubo midida&quot;|''–''
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;12 de xunetu&quot;|46ᵘ (630)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;16 d'agostu&quot;|44ᵘ (642)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;13 de setiembre&quot;|45ᵘ (637)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;18 d'ochobre&quot;|44ᵘ (655)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;22 de payares&quot;|42ᵘ (697)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;18 d'avientu&quot;|41ᵘ (700)
|- align=center bgcolor=FFFFFF
!bgcolor=F1F1F1|2007
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;17 de xineru&quot;|40ᵘ (700)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;14 de febreru&quot;|34ᵘ (706)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;14 de marzu&quot;|32ᵘ (708)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;18 d'abril&quot;|37ᵘ (696)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;16 de mayu&quot;|43ᵘ (667)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;13 de xunu&quot;|53ᵘ (585)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;18 de xunetu&quot;|47ᵘ (642)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;22 d'agostu&quot;|47ᵘ (652)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;19 de setiembre&quot;|47ᵘ (624)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;24 d'ochobre&quot;|45ᵘ (644)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;23 de payares&quot;|45ᵘ (655)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;17 d'avientu&quot;|45ᵘ (655)
|- align=center bgcolor=FFFFFF
!bgcolor=F1F1F1|2008
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;16 de xineru&quot;|45ᵘ (655)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;13 de febreru&quot;|40ᵘ (654)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;12 de marzu&quot;|39ᵘ (658)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;9 d'abril&quot;|40ᵘ (653)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;7 de mayu&quot;|41ᵘ (641)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;4 de xunu&quot;|47ᵘ (623)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;2 de xunetu&quot;|43ᵘ (654)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;6 d'agostu&quot;|39ᵘ (680)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;3 de setiembre&quot;|40ᵘ (654)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;8 d'ochobre&quot;|36ᵘ (714)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;12 de payares&quot;|35ᵘ (753)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;17 d'avientu&quot;|31ᵘ (757)
|- align=center bgcolor=FFFFFF
!bgcolor=F1F1F1|2009
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;14 de xineru&quot;|30ᵘ (757)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;11 de febreru&quot;|31ᵘ (743)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;11 de marzu&quot;|30ᵘ (739)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;8 d'abril&quot;|26ᵘ (806)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;6 de mayu&quot;|26ᵘ (796)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;3 de xunu&quot;|37ᵘ (746)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;1 de xunetu&quot;|27ᵘ (811)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;5 d'agostu&quot;|26ᵘ (817)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;2 de setiembre&quot;|21ᵘ (846)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;16 d'ochobre&quot;|17ᵘ (909)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;20 de payares&quot;|17ᵘ (926)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;16 d'avientu&quot;|15ᵘ (936)
|- align=center bgcolor=FFFFFF
!bgcolor=F1F1F1|2010
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;3 de febreru&quot;|16ᵘ (955)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;3 de marzu&quot;|14ᵘ (971)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;31 de marzu&quot;|13ᵘ (974)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;28 d'abril&quot;|15ᵘ (948)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;26 de mayu&quot;|18ᵘ (888)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Nun hubo midida&quot;|''–''
|bgcolor=D0Y7FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;14 de xunetu&quot;|10ᵘ (988)
|bgcolor=D0Y7FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;11 d'agostu&quot;|10ᵘ (988)
|bgcolor=D0Y7FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;15 de setiembre&quot;|10ᵘ (1004)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;20 d'ochobre&quot;|14ᵘ (932)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;17 de payares&quot;|16ᵘ (929)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;15 d'avientu&quot;|15ᵘ (951)
|- align=center bgcolor=FFFFFF
!bgcolor=F1F1F1|2011
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;12 de xineru&quot;|15ᵘ (951)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;2 de febreru&quot;|14ᵘ (947)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;9 de marzu&quot;|14ᵘ (954)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;13 d'abril&quot;|14ᵘ (952)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;18 de mayu&quot;|13ᵘ (967)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;29 de xunu&quot;|27ᵘ (782)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;27 de xunetu&quot;|11ᵘ (974)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;24 d'agostu&quot;|11ᵘ (960)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;21 de setiembre&quot;|14ᵘ (932)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;19 d'ochobre&quot;|16ᵘ (941)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;23 de payares&quot;|13ᵘ (970)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;21 d'avientu&quot;|13ᵘ (970)
|- align=center bgcolor=FFFFFF
!bgcolor=F1F1F1|2012
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;18 de xineru&quot;|12ᵘ (973)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;15 de febreru&quot;|12ᵘ (996)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;7 de marzu&quot;|14ᵘ (950)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;11 d'abril&quot;|13ᵘ (967)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;9 de mayu&quot;|13ᵘ (968)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;6 de xunu&quot;|11ᵘ (994)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;4 de xunetu&quot;|15ᵘ (961)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;8 d'agostu&quot;|15ᵘ (953)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;5 de setiembre&quot;|14ᵘ (984)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;3 d'ochobre&quot;|17ᵘ (948)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;7 de payares&quot;|21ᵘ (853)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;19 d'avientu&quot;|26ᵘ (793)
|- align=center bgcolor=FFFFFF
!bgcolor=F1F1F1|2013
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;17 de xineru&quot;|30ᵘ (774)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;14 de febreru&quot;|23ᵘ (815)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;14 de marzu&quot;|22ᵘ (829)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;11 d'abril&quot;|23ᵘ (870)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;9 de mayu&quot;|23ᵘ (847)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;6 de xunu&quot;|25ᵘ (841)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;4 de xunetu&quot;|21ᵘ (872)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;8 d'agostu&quot;|21ᵘ (871)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;12 de setiembre&quot;|16ᵘ (967)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;17 d'ochobre&quot;|12ᵘ (1051)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;28 de payares&quot;|15ᵘ (1014)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;19 d'avientu&quot;|15ᵘ (1014)
|- align=center bgcolor=FFFFFF
!bgcolor=F1F1F1|2014
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;16 de xineru&quot;|15ᵘ (1005)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;13 de febreru&quot;|14ᵘ (1038)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;13 de marzu&quot;|15ᵘ (998)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;10 d'abril&quot;|14ᵘ (1011)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;8 de mayu&quot;|13ᵘ (1037)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;5 de xunu&quot;|14ᵘ (1026)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;17 de xunetu&quot;|12ᵘ (1098)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;14 d'agostu&quot;|12ᵘ (1100)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;18 de setiembre&quot;|12ᵘ (1100)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;23 d'ochobre&quot;|13ᵘ (1060)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;27 de payares&quot;|14ᵘ (1022)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;18 d'avientu&quot;|14ᵘ (1022)
|- align=center bgcolor=FFFFFF
!bgcolor=F1F1F1|2015
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;8 de xineru&quot;|14ᵘ (1016)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;12 de febreru&quot;|14ᵘ (1037)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;12 de marzu&quot;|15ᵘ (1057)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;9 d'abril&quot;|16ᵘ (991)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;7 de mayu&quot;|16ᵘ (1002)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;4 de xunu&quot;|19ᵘ (989)
|style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;9 de xunetu&quot;|11ᵘ (1129)
|bgcolor=D0Y7FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;6 d'agostu&quot;|10ᵘ (1124)
|bgcolor=D0Y7FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;3 de setiembre&quot;|8ᵘ (1149)
|bgcolor=D0Y7FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;1 d'ochobre&quot;|9ᵘ (1177)
|bgcolor=AFD6FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;5 de payares&quot;|5ᵘ (1288)
|bgcolor=AFD6FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;3 d'avientu&quot;|5ᵘ (1273)
|- align=center bgcolor=FFFFFF
!bgcolor=F1F1F1|2016
|bgcolor=AFD6FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;7 de xineru&quot;|5ᵘ (1269)
|bgcolor=AFD6FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;4 de febreru&quot;|5ᵘ (1293)
|bgcolor=AFD6FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;3 de marzu&quot;|5ᵘ (1307)
|bgcolor=CC9966 style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;7 d'abril&quot;|3ᵘ (1348)
!bgcolor=CC9966 style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;5 de mayu&quot;|3ᵘ (1353)
|bgcolor=AFD6FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;2 de xunu&quot;|5ᵘ (1293)
|bgcolor=AFD6FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;14 de xunetu&quot;|5ᵘ (1316)
|bgcolor=AFD6FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;11 d'agostu&quot;|5ᵘ (1316)
|bgcolor=D0Y7FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;15 de setiembre&quot;|6ᵘ (1284)
|bgcolor=D0Y7FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;20 d'ochobre&quot;|6ᵘ (1273)
|bgcolor=AFD6FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;24 de payares&quot;|4ᵘ (1404)
|bgcolor=AFD6FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;22 d'avientu&quot;|4ᵘ (1404)
|- align=center bgcolor=FFFFFF
!bgcolor=F1F1F1|2017
|bgcolor=AFD6FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;12 de xineru&quot;|4ᵘ (1404)
|bgcolor=AFD6FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;9 de febreru&quot;|4ᵘ (1386)
|bgcolor=AFD6FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;9 de marzu&quot;|4ᵘ (1389)
|bgcolor=AFD6FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;6 d'abril&quot;|4ᵘ (1403)
|bgcolor=AFD6FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;4 de mayu&quot;|4ᵘ (1411)
|bgcolor=AFD6FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;1 de xunu&quot;|4ᵘ (1422)
|bgcolor=D0Y7FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;6 de xunetu&quot;|7ᵘ (1250)
|bgcolor=D0Y7FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;10 d'agostu&quot;|7ᵘ (1250)
|bgcolor=D0Y7FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;14 de setiembre&quot;|9ᵘ (1195)
|bgcolor=D0Y7FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;16 d'ochobre&quot;|9ᵘ (1173)
|bgcolor=D0Y7FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;23 de payares&quot;|10ᵘ (1162)
|bgcolor=D0Y7FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;21 d'avientu&quot;|10ᵘ (1162)
|- align=center bgcolor=FFFFFF
!bgcolor=F1F1F1|2018
|bgcolor=D0Y7FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;18 de xineru&quot;|10ᵘ (1147)
|bgcolor=D0Y7FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;15 de febreru&quot;|10ᵘ (1153)
|bgcolor=D0Y7FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;15 de marzu&quot;|10ᵘ (1161)
|bgcolor=D0Y7FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;12 d'abril&quot;|9ᵘ (1146)
|bgcolor=D0Y7FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;12 d'abril&quot;|9ᵘ (1146)
|bgcolor=D0Y7FF style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;7 de xunu&quot;|9ᵘ (1135)
|
|
|
|
|
|
|- align=center bgcolor=0070B8 style=&quot;color:#FFFFFF&quot;
|colspan=13|Posición promedio dende la creación de la {{Tc|Clasificación mundial de la FIFA}}: '''31ª posición'''
|}
&lt;small&gt;
'''Clasificación de la FIFA más alta''': '''''3ᵘ''''' ''(5 de mayu de 2016)''&lt;br /&gt;
'''Clasificación de la FIFA más baxa''': '''''84ᵘ''''' ''(18 d'avientu de 2002)''&lt;br /&gt;
'''Meyor progresión de la historia''': '''''+18''''' ''(12 de xunetu de 2006)''&lt;br /&gt;
'''Peor progresión de la historia''': '''''-14''''' ''(29 de xunu de 2011)''&lt;br /&gt;
'''Fonte''': [http://es.fifa.com/fifa-world-ranking/associations/association=chi/men/index.html Ficha de Chile en FIFA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180706104433/https://es.fifa.com/fifa-world-ranking/associations/association=chi/men/index.html |date=2018-07-06 }} y [http://es.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/index.html Estadístiques FIFA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612162831/https://es.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/index.html |date=2018-06-12 }}&lt;br /&gt;
'''Colores''': *Doráu =''1ᵉʳ puestu''; *Platiáu =''2ᵘ puestu''; *Bronce =''3ᵉʳ puestu''; *Celeste escuru = ''Top 5''; *Celeste =''Top 10''; *Rosado =''Peor posición''
&lt;/small&gt;

== Rivalidaes ==
Nun caltién nenguna rivalidá. Los sos [[Partíos de la seleición de fútbol de Chile#Alcuentros por seleiciones|dos alcuentros más recurrentes]] son coles seleiciones d'{{self|Arxentina}} —que convoca una alta asistencia en Chile—&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://archivo.losandes.com.ar/notas/2013/10/10/argentina-chile-remake-clasico-743295.asp |títulu=Chile v/s Arxentina: Remake d'un clásicu |fechaaccesu=31 de mayu de 2014 |formatu=ASP |autor= |fecha=10 d'ochobre de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://archivo.losandes.com.ar/notas/2013/10/10/argentina-chile-remake-clasico-743295.asp |fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; y {{self|Uruguái}}, coles que dende mayu de 1910 xugó 89 y 81 partíos, respeutivamente.
{{AP|Partíos ente Arxentina y Chile en fútbol}}

== Patrocinadores oficiales ==
{|{{tablaguapa}} width=&quot;100%
|- 
!width=&quot;23%&quot;|Auspiciadores !!width=&quot;27%&quot;|Notes !!width=&quot;23%&quot;|Provisores !!width=&quot;27%&quot;|Notes
|-
|[[Coca-Cola]] ||Dende 1962 ||[[Producto Fernández|Cecines PF]] ||Dende 2012
|-
|[[Entel Chile|Entel]] ||Dende 2003 ||[[Gillette (marca)|Gillette]] ||Dende 2012
|-
|[[Cerveza Cristal (Chile)|Cerveza Cristal]] ||Dende 2007 ||[[Procter &amp; Gamble|Ariel]] ||Dende 2013
|-
|[[Homecenter Sodimac]] ||Dende 2007 ||[[Chery]] ||Dende 2013
|-
|[[Nike]] ||Dende'l 1 d'agostu de 2015 ||[[Procter &amp; Gamble|Head &amp; Shoulders]] ||Dende 2013
|-
|[[Bancu Itaú (Chile)|Bancu Itaú]] ||Dende'l 1 de marzu de 2016 ||[[Pullman Bus]] ||Dende 2014 
|-
|[[Unimarc]] ||Dende'l 1 de xunu de 2017 ||[[CCAF La Araucana|Caxa de Compensación La Araucana]] ||Dende 2015
|-
|}

== Tresmisión televisiva ==
Los partíos son tresmitíos polos siguiente canales oficiales:

* [[Chilevisión]] (Dende agostu de 2018&lt;sup&gt;[[#1|'''1''']]&lt;/sup&gt;)
* [[Fox Sports Chile|Fox Sports]] (Dende agostu de 2014&lt;sup&gt;[[#1|'''1''']]&lt;/sup&gt;)
* [[Mega (Chile)|Mega]] (Dende agostu de 2014 hasta xunetu de 2018&lt;sup&gt;[[#1|'''1''']]&lt;/sup&gt;)

&lt;div id=&quot;1&quot;&gt;&lt;sup&gt;&lt;small&gt;'''1'''&lt;/sup&gt;Sacante Copa América, Copa FIFA Confederaciones y Copa Mundial de Fútbol. Dende xineru de 2011 los derechos llograr Canal 13 y TVN.&lt;/small&gt;

== Uniforme ==
{{AP|Uniforme de la seleición de fútbol de Chile}}
[[Ficheru:Federación de Fútbol de Chile logo.svg|miniatura|Escudo institucional de la federación y de la camiseta de la seleición.]]
El so actual uniforme titular carauterizar por tener camiseta colorada, pantalones coloraos y medies azules, ente que el de recambiu tien camiseta blanca, pantalones blancos y medies blanques. El color de la camiseta dio-y l'apellativu de ''la Colorada'',&lt;ref name=laroja/&gt;&lt;ref name=colorada/&gt;&lt;ref name=emanto/&gt; términu afitáu dende la década de 1980,&lt;ref name=em/&gt; y derivaos como ''[[Marea colorada (fútbol de Chile)|Marea colorada]]'' pa la so afición,&lt;ref name=jf&gt;{{cita web |url=http://www.pasionlibertadores.com/noticias/Que-pasaba-si-esa pelota-entraba-20150904-0024.html |títulu=¿Qué pasaba si esa pelota entraba? |fechaaccesu=25 d'ochobre de 2015 |autor=Fabbian, Jonatan |fecha=4 de setiembre de 2015 |editorial=Pasión libertadores }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=cf&gt;{{cita web |url=http://chile.as.com/chile/2016/03/30/futbol/1459361312_499147.html |títulu=La Colorada: Los detalles que nun se vieron de la Marea Colorada en Barinas |fechaaccesu=16 de payares de 2016 |formatu=HTML |autor=Fernández, Carolina |fecha=30 de marzu de 2016 |sitiuweb=chile.as.com}}&lt;/ref&gt; especialmente mientres la [[Copa Mundial de Fútbol de 1998]].

Sicasí, esti uniforme nun foi l'únicu a lo llargo de la so historia. La primer camiseta utilizada pola seleición nacional, pa los sos primeros alcuentros internacionales de 1910, yera metá colorada escontra la derecha y metá blanca escontra la esquierda, con escudu al altor del pechu sobre la banda esquierda.&lt;ref name=em&gt;{{cita llibru |autor=[[Edgardo Marín|Marín, Edgardo]] |títulu=La Colorada de toos (seleición chilena de fútbol 1910-1985) |url=http://www.memoriachilena.cl/archivos2/pdfs/MC0037375.pdf |fechaaccesu=5 de xunu de 2011 |formatu=PDF |añu=1985 |editorial=SOEM Service Impresor |ubicación=Santiago, Chile |páxines=14, 17, 20, 23, 36, 41, 45, 54, 58, 60, 63, 66, 70 y 204}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |autor=Marín, Edgardo |títulu=Centenariu Historial total del fútbol chileno: 1895-1995 |url=http://www.memoriachilena.cl/archivos2/pdfs/MC0003155.pdf |fechaaccesu=5 de xunu de 2011 |formatu=PDF |añu= |editorial=REI Ltda |páxines=59}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mer.cl/modulos/catalogo/Paginas/2010/05/24/MERSTDP004PP2405.htm |títulu=¿Cuándo debutó oficialmente la Colorada? |fechaaccesu=27 de xunu de 2010 |formatu=HTM |autor=El Mercurio |añu=2010}}&lt;/ref&gt;

Les marques debutaron en 1973. Con motivu del partíu ante la {{self|Xunión Soviética}} en [[Moscú]] poles [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1974#Repesca intercontinental UEFA-Conmebol|Clasificatorias]] a la [[Copa Mundial de Fútbol de 1974]], hubo un primer acercamientu por que una firma deportiva internacional fixera cargu del vestuariu del escoyíu. Por xestiones de los futbolistes [[Alberto Fouillioux]] y [[Ignacio Prieto]], quien nesa fecha xugaben nel club francés [[Lille Olympique Sporting Club|Lille]], tantiguóse la opción de marcar gala [[Le Coq Sportif]]. Los escoyíos vistieron los sos buzos na previa al duelu colos soviéticos, ya inclusive xugaron dellos amistosos ante clubes coles sos camisetes coloraes. Sicasí, al nun haber un contratu formal con [[Le Coq Sportif]], el símbolu del gallín foi ''tapáu'' con un escudu chilenu y una cinta tricolor.

Foi [[Adidas]] la qu'asumió la responsabilidá, diseñando'l primer modelu (que s'estendió hasta les [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978|Clasificatorias]] de la [[Copa Mundial de Fútbol de 1978]]) onde la camiseta colorada exhibía nos costazos vivos blancos con dos llinies paraleles, una colorada y otra azul. A partir d'ende, la camiseta sufrió dellos cambeos de menor escala, como los trés franxes de la yá mentada [[Adidas]] sobre'l costazu derechu y la parte inferior esquierda del short ente 1993 y 1994, o'l logo de [[Reebok]] sobre la camiseta ente 1996 y 1997, que depués foi modificáu a dos franxes blanques en 1998, hasta'l términu del venceyu en 2000. En dichu añu la indumentaria corrió por cuenta d'[[Umbro (marca)|Umbro]], que varió'l tonu de la camiseta d'un colloráu brillosu a un colloráu granate, volviendo al so color tradicional a fines de 2006 con [[Brooks Sports|Brooks]] yá a cargu del uniforme dende 2003.

La empresa [[Brooks Sports|Brooks]] remató'l so venceyu meses dempués de la [[Copa Mundial de Fútbol de 2010]] cola llicitación pa la nueva marca que vistió a la seleición. Dichu trámite axudicar la empresa [[Puma (marca)|Puma]], que robló un contratu cola [[Federación de Fútbol de Chile|FFCh]] hasta xunetu de 2015. El modelu de la camiseta foi presentáu'l 17 de payares de 2010 nun amistosu frente a {{self|Uruguái}}.

La empresa Puma remató'l so venceyu dempués de la [[Copa América 2015]] cola llicitación pa la nueva marca que va vistir a la seleición dende agostu de 2015. Dichu trámite axudicar la empresa d'Estaos Xuníos [[Nike]]. D'esta forma, la marca va ser la encargada de toles indumentarias de la seleición una vegada que remate la Copa América. El contratu con Nike duraría hasta la [[Copa Mundial de Fútbol de 2022]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.latercera.com/noticia/deportes/2015/04/656-626946-9-nike-vestira-a-la-colorada-hasta-el mundial-de-catar-de-2022.shtml |títulu=Nike va vistir a la Colorada hasta'l Mundial de Qatar de 2022 |fechaaccesu=25 d'abril de 2015 |fecha=24 d'abril de 2015 |formatu=SHTML |obra=[[La Tercera]] |editor=C. Barrera y M. Parker |editorial=www.latercera.com |cita=L'alcuerdu cerrar nos últimos díes. El contratu va ser vixente dempués de la Copa América hasta la cita planetaria. }}&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{|
|{{Uniforme |color_izq
 = FFFFFF
|color_cuerpu = ED1C24
|color_der = ED1C24
|color_pantalón = ED1C24
|color_medies = ED1C24
|trama_izq =
|entama_cuerpu = _chile1910h
|entama_der =
|entama_pantalón =
|entama_medies =
|tipu_izq = svg
|tipu_cuerpu = svg
|tipu_der = svg
|tipu_pantalón = svg
|tipu_med = svg
|títulu = Primer equipación
}}
|{{Uniforme |color_izq
 = FF0000
|color_cuerpu = FF0000
|color_der = FF0000
|color_pantalón = 000080
|color_medies = FFFFFF
|trama_izq =
|entama_cuerpu = _unknown
|trama_der =
|entama_pantalón =
|entama_medies =
|tipu_izq = svg
|tipu_cuerpu = png
|tipu_der = svg
|tipu_pantalón = svg
|tipu_med = svg
|títulu = [[Uniforme de la seleición de fútbol de Chile|(Ver evolución)]]
}}
|{{Uniforme |color_izq
 = D7111B
|color_cuerpu = D7111B
|color_der = D7111B
|color_pantalón = 0905AA |color_medies
 = 0000BE |entama_izq
 = _chi18h
|entama_cuerpu = _chi18h
|entama_der = _chi18h
|entama_pantalón = _nikewhite
|trama_medies = _chi18h
|tipu_izq = png
|tipu_cuerpu = png
|tipu_der = png
|tipu_pantalón = png
|tipu_med = png
|títulu = Equipación actual
}}
|}
&lt;/center&gt;

== Xugadores ==
{{AP|Futbolistes de la seleición de fútbol de Chile}}

=== Última convocatoria ===
[[Ficheru:Brazil vs Chile (16401196784).jpg|miniatura|Formación de Chile'l 29 de marzu de 2015, nun amistosu ante la [[Seleición de fútbol de Brasil|seleición brasilana]]]]

&lt;small&gt;'''Nómina pa los amistosos ante Rumanía, Serbia y Polonia a apostase'l 31 de mayu, el 4 y el 8 de xunu de 2018, respeutivamente.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.anfp.cl/noticia/30932/noma-de-la-seleccion-chilena-pa-los-amistosos-ante-rumania-serbia-y-polonia |títulu=Nómina de la Seleición Chilena pa los amistosos ante Rumanía, Serbia y Polonia |fechaaccesu=25 de mayu de 2018 |fecha=17 de mayu de 2018 |sitiuweb=www.anfp.cl |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200926061530/https://www.anfp.cl/noticia/30932/noma-de-la-seleccion-chilena-pa-los-amistosos-ante-rumania-serbia-y-polonia |fechaarchivu=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;Partíos apostaos y goles convertíos actualizaos al 8 de xunu de 2018 (Polonia vs. Chile).'''&lt;/small&gt;
{|align=left cellpadding=2 cellspacing=0 style=&quot;background:#FFEFF8; border:1px #AAA solid; border-collapse:collapse; font-size:100%&quot; width=65%
|- align=center
!bgcolor=e30013 style=&quot;color:#0000CD&quot; width=3%|Nᵘ
!bgcolor=e30013 style=&quot;color:#0000CD&quot; width=21%|Nome
!bgcolor=e30013 style=&quot;color:#0000CD&quot; width=12%|Posición
!bgcolor=e30013 style=&quot;color:#0000CD&quot; width=7%|Edá
!bgcolor=e30013 style=&quot;color:#0000CD&quot; width=3%|{{Abreviatura|PX|Partíos xugaos}}
!bgcolor=e30013 style=&quot;color:#0000CD&quot; width=3%|Goles
!bgcolor=e30013 style=&quot;color:#0000CD&quot; width=19%|Club

|-align=center bgcolor=F5FAFF
!1
|align=left|[[Cristopher Toselli]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionGK es.png|20px]] [[Porteru (fútbol)|Porteru]]
|{{Edá|15|6|1988}}
|9
|0
|align=left|{{Bandera|Méxicu}} [[Atlas Fútbol Club|Atlas]]

|-align=center bgcolor=EEEEEE
!12
|align=left|[[Gabriel Arias]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionGK es.png|20px]] [[Porteru (fútbol)|Porteru]]
|{{Edá|13|9|1987}}
|2
|0
|align=left|{{Bandera|Arxentina}} [[Racing Club de Avellaneda|Racing Club]]

|-align=center bgcolor=F5FAFF
!23
|align=left|[[Gonzalo Collao]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionGK es.png|20px]] [[Porteru (fútbol)|Porteru]]
|{{Edá|9|9|1997}}
|1
|0
|align=left|{{Bandera|Chile}} [[Club de Deportes Cobreloa|Cobreloa]]

|-align=center bgcolor=EEEEEE style=&quot;border-top:2px solid #061D8e&quot;
!2
|align=left|[[Miiko Albornoz]] '''{{Cap}} 3.°'''
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|20px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]]
|{{Edá|30|11|1990}}
|12
|2
|align=left|{{Bandera|Alemaña}} [[Hannover 96]]

|-align=center bgcolor=F5FAFF 
!3
|align=left|[[Enzo Roco]] '''{{Cap}} 2.°'''
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|20px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]]
|{{Edá|16|8|1992}}
|21
|1
|align=left|{{Bandera|Méxicu}} [[Cruz Azul Fútbol Club|Cruz Azul]]

|-align=center bgcolor=EEEEEE
!4
|align=left|[[Francisco Sierralta]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|20px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]]
|{{Edá|6|5|1997}}
|1
|0
|align=left|{{Bandera|Italia}} [[Parma Calcio 1913|Parma Calcio]]

|-align=center bgcolor=F5FAFF
!5
|align=left|[[Paulo Díaz]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|20px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]]
|{{Edá|25|8|1994}}
|14
|0
|align=left|{{Bandera|Arxentina}} [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]]

|-align=center bgcolor=EEEEEE
!6
|align=left|[[Guillermo Maripán]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|20px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]]
|{{Edá|6|5|1994}}
|8
|2
|align=left|{{Bandera|España}} [[Deportivo Alavés]]

|-align=center bgcolor=F5FAFF
!16
|align=left|[[Igor Lichnovsky]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|20px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]]
|{{Edá|7|3|1994}}
|4
|0
|align=left|{{Bandera|Méxicu}} [[Cruz Azul Fútbol Club|Cruz Azul]]

|-align=center bgcolor=EEEEEE
!20
|align=left|[[Benjamín Kuscevic]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|20px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]]
|{{Edá|2|5|1996}}
|0
|0
|align=left|{{Bandera|Chile}} [[Club Deportivo Universidad Católica (fútbol)|Universidad Católica]]

|-align=center bgcolor=F5FAFF
!24
|align=left|[[José Bizama]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|20px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]]
|{{Edá|25|6|1994}}
|3
|0
|align=left|{{Bandera|Chile}} [[Club Deportivo Huachipato|Huachipato]]

|-align=center bgcolor=EEEEEE
!26
|align=left|[[Sebastián Vegues]] 
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|20px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]]
|{{Edá|4|12|1996}}
|3
|0
|align=left|{{Bandera|Méxicu}} [[Monarcas Morelia]]

|-align=center bgcolor=F5FAFF style=&quot;border-top:2px solid #367314&quot;
!8
|align=left|[[Pablo Galdames Millán|Pablo Galdames]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|20px]] [[Centrocampista|Mediocampista]]
|{{Edá|30|12|1996}}
|2
|0
|align=left|{{Bandera|Chile}} [[Unión Española]]

|-align=center bgcolor=EEEEEE
!10
|align=left|[[Diego Valdés (futbolista chilenu)|Diego Valdés]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|20px]] [[Centrocampista|Mediocampista]]
|{{Edá|30|1|1994}}
|6
|1
|align=left|{{Bandera|Méxicu}} [[Monarcas Morelia]]

|-align=center bgcolor=F5FAFF 
!13
|align=left|[[Erick Pulgar]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|20px]] [[Centrocampista|Mediocampista]]
|{{Edá|15|1|1994}}
|9
|0
|align=left|{{Bandera|Italia}} [[Bologna Football Club 1909|Bologna]]

|-align=center bgcolor=EEEEEE
!14
|align=left|[[Martín Rodríguez (futbolista chilenu)|Martín Rodríguez]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|20px]] [[Centrocampista|Mediocampista]]
|{{Edá|5|8|1994}}
|11
|1
|align=left|{{Bandera|Méxicu}} [[Club Universidad Nacional|Pumas UNAM]]

|-align=center bgcolor=F5FAFF
!15
|align=left|[[Ángelo Llabráivos]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|20px]] [[Centrocampista|Mediocampista]]
|{{Edá|6|1|1997}}
|1
|0
|align=left|{{Bandera|Chile}} [[Club Universidad de Chile|Universidá de Chile]]

|-align=center bgcolor=EEEEEE
!17
|align=left|[[Gary Medel]] '''{{Cap}} '''
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|20px]] [[Centrocampista|Mediocampista]]
|{{Edá|3|8|1987}}
|111
|7
|align=left|{{Bandera|Turquía}} [[Beşiktaş Jimnastik Kulübü|Beşiktaş]]

|-align=center bgcolor=F5FAFF
!21
|align=left|[[Lorenzo Reyes]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|20px]] [[Centrocampista|Mediocampista]]
|{{Edá|13|6|1991}}
|7
|1
|align=left|{{Bandera|Méxicu}} [[Atlas Fútbol Club|Atlas]]

|-align=center bgcolor=EEEEEE 
!25
|align=left|[[Cristián Cueves (futbolista)|Cristián Cueves]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|20px]] [[Centrocampista|Mediocampista]]
|{{Edá|2|4|1995}}
|1
|0
|align=left|{{Bandera|Países Baxos}} [[FC Twente]]

|-align=center bgcolor=F5FAFF
!27
|align=left|[[Jimmy Martínez]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|20px]] [[Centrocampista|Mediocampista]]
|{{Edá|26|1|1997}}
|3
|0
|align=left|{{Bandera|Chile}} [[Club Deportivo Huachipato|Huachipato]]

|-align=center bgcolor=EEEEEE style=&quot;border-top:2px solid #e30013&quot;
!7
|align=left|[[Junior Fernandes]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|20px]] [[Delanteru]]
|{{Edá|10|4|1988}}
|13
|0
|align=left|{{Bandera|Turquía}} [[Alanyaspor]]

|-align=center bgcolor=F5FAFF
!9
|align=left|[[Nicolás Castillo]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|20px]] [[Delanteru]]
|{{Edá|14|2|1993}}
|14
|1
|align=left|{{Bandera|Portugal}} [[Sport Lisboa e Benfica|SL Benfica]]

|-align=center bgcolor=EEEEEE
!11
|align=left|[[Felipe Mora]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|20px]] [[Delanteru]]
|{{Edá|2|8|1993}}
|2
|0
|align=left|{{Bandera|Méxicu}} [[Club Universidad Nacional|Pumas UNAM]]

|-align=center bgcolor=F5FAFF
!18
|align=left|[[Ángelo Sagal]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|20px]] [[Delanteru]]
|{{Edá|18|4|1993}}
|11
|2
|align=left|{{Bandera|Méxicu}} [[Club de fútbol Pachuca|Pachuca]]

|-align=center bgcolor=EEEEEE
!19
|align=left|[[Víctor Dávila]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|20px]] [[Delanteru]]
|{{Edá|4|11|1997}}
|0
|0
|align=left|{{Bandera|Méxicu}} [[Club Necaxa|Necaxa]]

|-align=center bgcolor=F5FAFF
!22
|align=left|[[Ángelo Henríquez]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|20px]] [[Delanteru]]
|{{Edá|13|4|1994}}
|11
|2
|align=left|{{Bandera|Méxicu}} [[Atlas Fútbol Club|Atlas]]
|}
{{clear}}

=== Apocayá convocaos ===
Los siguientes xugadores fueron nomaos a la seleición chilena nel periodu d'un añu.
&lt;br /&gt;{{Small|'''Partíos apostaos y goles convertíos actualizaos hasta'l 27 de marzu de 2018 (Dinamarca vs. Chile).'''}}

{|align=left cellpadding=2 cellspacing=0 style=&quot;background:#FFEFF8; border:1px #AAA solid; border-collapse:collapse; font-size:100%&quot; width=100%
|-align=center
!bgcolor=e30013 style=&quot;color:#0000CD&quot; width=2.75%|Nᵘ
!bgcolor=e30013 style=&quot;color:#0000CD&quot; width=18.75%|Nome
!bgcolor=e30013 style=&quot;color:#0000CD&quot; width=12%|Posición
!bgcolor=e30013 style=&quot;color:#0000CD&quot; width=7%|Edá
!bgcolor=e30013 style=&quot;color:#0000CD&quot; width=3%|{{Abreviatura|PX|Partíos xugaos}}
!bgcolor=e30013 style=&quot;color:#0000CD&quot; width=3%|Goles
!bgcolor=e30013 style=&quot;color:#0000CD&quot; width=16%|Club
!bgcolor=e30013 style=&quot;color:#0000CD&quot; width=31.20%|Última convocatoria
!bgcolor=e30013 style=&quot;color:#0000CD&quot; width=8.55%|Fecha
|-align=center bgcolor=EEEEEE
!23
|align=left|[[Johnny Herrera]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionGK es.png|20px]] [[Porteru (fútbol)|Porteru]]
|{{Edá|09|05|1981}}
|23
|0
|align=left|{{Bandera|Chile}} [[Club Universidad de Chile|Universidá de Chile]]
|align=left|v. '''{{bandera|Dinamarca}} {{self|Dinamarca}}''' - [[Partíu amistosu|Amistosu]]
|{{Small|[[27 de marzu|27-03]]-[[2018]]}}
|-align=center bgcolor=F5FAFF
!25
|align=left|[[Brayan Cortés]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionGK es.png|20px]] [[Porteru (fútbol)|Porteru]]
|{{Edá|11|3|1995}}
|0
|0
|align=left|{{Bandera|Chile}} [[Club Social y Deportivo Colo-Colo|Colo-Colo]]
|align=left|v. '''{{bandera|Dinamarca}} {{self|Dinamarca}}''' - [[Partíu amistosu|Amistosu]]
|{{Small|[[27 de marzu|27-03]]-[[2018]]}}
|-align=center bgcolor=EEEEEE
!1
|align=left|[[Claudio Bravo (futbolista)|Claudio Bravo]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionGK es.png|20px]] [[Porteru (fútbol)|Porteru]]
|{{Edá|13|04|1983}}
|119
|0
|align=left|{{Bandera|Inglaterra}} [[Manchester City Football Club|Manchester City]]
|align=left|v. '''{{bandera|Brasil}} {{self|Brasil}}''' - [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Clasificatorias Rusia 2018]]
|{{Small|[[10 d'ochobre|10-10]]-[[2017]]}}
|-align=center bgcolor=F5FAFF style=&quot;border-top:2px solid #061D8e&quot;
!4
|align=left|[[Mauricio Isla]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|20px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]]
|{{Edá|12|6|1988}}
|100
|4
|align=left|{{Bandera|Turquía}} [[Fenerbahçe Spor Kulübü (fútbol)|Fenerbahçe]]
|align=left|v. '''{{bandera|Dinamarca}} {{self|Dinamarca}}''' - [[Partíu amistosu|Amistosu]]
|{{Small|[[27 de marzu|27-03]]-[[2018]]}}
|-align=center bgcolor=EEEEEE
!15
|align=left|[[Jean Beausejour]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|20px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]]
|{{Edá|1|6|1984}}
|100
|6
|align=left|{{Bandera|Chile}} [[Club Universidad de Chile|Universidá de Chile]]
|align=left|v. '''{{bandera|Dinamarca}} {{self|Dinamarca}}''' - [[Partíu amistosu|Amistosu]]
|{{Small|[[27 de marzu|27-03]]-[[2018]]}}
|-align=center bgcolor=F5FAFF
!24
|align=left|[[Valber Huerta]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|20px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]]
|{{Edá|26|8|1993}}
|0
|0
|align=left|{{Bandera|Chile}} [[Club Deportivo Huachipato|Huachipato]]
|align=left|v. '''{{bandera|Dinamarca}} {{self|Dinamarca}}''' - [[Partíu amistosu|Amistosu]]
|{{Small|[[27 de marzu|27-03]]-[[2018]]}}
|-align=center bgcolor=EEEEEE
!2
|align=left|[[Eugenio Mena]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|20px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]]
|{{Edá|18|07|1988}} 
|53
|3
|align=left|{{Bandera|Brasil}} [[Esporte Clube Bahia|Bahia]]
|align=left|v. '''{{bandera|Brasil}} {{self|Brasil}}''' - [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Clasificatorias Rusia 2018]]
|{{Small|[[10 d'ochobre|10-10]]-[[2017]]}}
|-align=center bgcolor=F5FAFF
!18
|align=left|[[Gonzalo Jara]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|20px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]]
|{{Edá|29|08|1985}}
|110
|3
|align=left|{{Bandera|Chile}} [[Club Universidad de Chile|Universidá de Chile]]
|align=left|v. '''{{bandera|Brasil}} {{self|Brasil}}''' - [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Clasificatorias Rusia 2018]]
|{{Small|[[10 d'ochobre|10-10]]-[[2017]]}}
|-align=center bgcolor=EEEEEE 
!-
|align=left|[[Óscar Opazo]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|20px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]]
|{{Edá|18|10|1990}}
|2
|0
|align=left|{{Bandera|Chile}} [[Club Social y Deportivo Colo-Colo|Colo-Colo]]
|align=left|v. '''{{bandera|Brasil}} {{self|Brasil}}''' - [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Clasificatorias Rusia 2018]]
|{{Small|[[10 d'ochobre|10-10]]-[[2017]]}}
|-align=center bgcolor=F5FAFF 
!-
|align=left|[[Osvaldo González]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|20px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]]
|{{Edá|10|08|1984}}
|14
|0
|align=left|{{Bandera|Méxicu}} [[Deportivo Toluca|Toluca]]
|align=left|v. '''{{bandera|Bolivia}} {{self|Bolivia}}''' - [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Clasificatorias Rusia 2018]]
|{{Small|[[5 de setiembre|05-09]]-[[2017]]}}
|-align=center bgcolor=EEEEEE style=&quot;border-top:2px solid #367314&quot;
!8
|align=left|[[Arturo Vidal]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|20px]] [[Mediocampista|Mediocampo]]
|{{Edá|22|5|1987}}
|100
|24
|align=left|{{Bandera|Alemaña}} [[Bayern de Munich|Bayern Múnich]]
|align=left|v. '''{{bandera|Dinamarca}} {{self|Dinamarca}}''' - [[Partíu amistosu|Amistosu]]
|{{Small|[[27 de marzu|27-03]]-[[2018]]}}
|-align=center bgcolor=F5FAFF
!10
|align=left|[[Pedro Pablo Hernández]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|20px]] [[Mediocampista|Mediocampo]]
|{{Edá|24|10|1986}}
|23
|3
|align=left|{{Bandera|Arxentina}} [[Club Atlético Independiente|Independiente]]
|align=left|v. '''{{bandera|Dinamarca}} {{self|Dinamarca}}''' - [[Partíu amistosu|Amistosu]]
|{{Small|[[27 de marzu|27-03]]-[[2018]]}}
|-align=center bgcolor=EEEEEE
!20
|align=left|[[Charles Aránguiz]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|20px]] [[Mediocampista|Mediocampo]]
|{{Edá|17|4|1989}}
|66
|7
|align=left|{{Bandera|Alemaña}} [[Bayer 04 Leverkusen]]
|align=left|v. '''{{bandera|Dinamarca}} {{self|Dinamarca}}''' - [[Partíu amistosu|Amistosu]]
|{{Small|[[27 de marzu|27-03]]-[[2018]]}}
|-align=center bgcolor=F5FAFF
!8
|align=left|[[Esteban Pavez]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|20px]] [[Mediocampista|Mediocampo]]
|{{Edá|1|5|1990}}
|3
|0
|align=left|{{Bandera|Chile}} [[Club Social y Deportivo Colo-Colo|Colo-Colo]]
|align=left|v. '''{{bandera|Brasil}} {{self|Brasil}}''' - [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Clasificatorias Rusia 2018]]
|{{Small|[[10 d'ochobre|10-10]]-[[2017]]}}
|-align=center bgcolor=EEEEEE
!10
|align=left|[[Jorge Valdivia]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|20px]] [[Mediocampista|Mediocampo]]
|{{Edá|19|10|1983}}
|79
|7
|align=left|{{Bandera|Chile}} [[Club Social y Deportivo Colo-Colo|Colo-Colo]]
|align=left|v. '''{{bandera|Brasil}} {{self|Brasil}}''' - [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Clasificatorias Rusia 2018]]
|{{Small|[[10 d'ochobre|10-10]]-[[2017]]}}
|-align=center bgcolor=F5FAFF
!14
|align=left|[[Felipe Gutiérrez]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|20px]] [[Mediocampista|Mediocampo]]
|{{Edá|8|10|1990}}
|35
|4
|align=left|{{Bandera|USA}} [[Sporting Kansas City]]
|align=left|v. '''{{bandera|Brasil}} {{self|Brasil}}''' - [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Clasificatorias Rusia 2018]]
|{{Small|[[10 d'ochobre|10-10]]-[[2017]]}}
|-align=center bgcolor=EEEEEE
!19
|align=left|[[Leonardo Valencia]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|20px]] [[Mediocampista|Mediocampo]]
|{{Edá|25|4|1991}}
|9
|1
|align=left|{{Bandera|Brasil}} [[Botafogo de Futebol e Regatas|Botafogo]]
|align=left|v. '''{{bandera|Brasil}} {{self|Brasil}}''' - [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Clasificatorias Rusia 2018]]
|{{Small|[[10 d'ochobre|10-10]]-[[2017]]}}
|-align=center bgcolor=F5FAFF
!-
|align=left|[[Francisco Silva Gajardo|Francisco Silva]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|20px]] [[Mediocampista|Mediocampo]]
|{{Edá|11|2|1986}}
|39
|0
|align=left|{{Bandera|Arxentina}} [[Club Atlético Independiente|Independiente]]
|align=left|v. '''{{bandera|Brasil}} {{self|Brasil}}''' - [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Clasificatorias Rusia 2018]]
|{{Small|[[10 d'ochobre|10-10]]-[[2017]]}}
|-align=center bgcolor=EEEEEE
!-
|align=left|[[César Pinares]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|20px]] [[Mediocampista|Mediocampo]]
|{{Edá|23|5|1991}}
|4
|1
|align=left|{{Bandera|Chile}} [[Club Social y Deportivo Colo-Colo|Colo-Colo]]
|align=left|v. '''{{bandera|Brasil}} {{self|Brasil}}''' - [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Clasificatorias Rusia 2018]]
|{{Small|[[10 d'ochobre|10-10]]-[[2017]]}}
|-align=center bgcolor=F5FAFF 
!21
|align=left|[[Marcelo Díaz Rojas|Marcelo Díaz]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|20px]] [[Mediocampista|Mediocampo]]
|{{Edá|21|02|1987}}
|61
|1
|align=left|{{Bandera|Méxicu}} [[Club Universidad Nacional|Pumas UNAM]]
|align=left|v. '''{{bandera|Bolivia}} {{self|Bolivia}}''' - [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Clasificatorias Rusia 2018]]
|{{Small|[[5 de setiembre|05-09]]-[[2017]]}}
|-align=center bgcolor=EEEEEE style=&quot;border-top:2px solid #e30013&quot;
!7
|align=left|[[Alexis Sánchez]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|20px]] [[Delanteru]]
|{{Edá|19|12|1988}}
|121
|39
|align=left|{{Bandera|Inglaterra}} [[Manchester United Football Club|Manchester United]]
|align=left|v. '''{{bandera|Dinamarca}} {{self|Dinamarca}}''' - [[Partíu amistosu|Amistosu]]
|{{Small|[[27 de marzu|27-03]]-[[2018]]}}
|-align=center bgcolor=F5FAFF
!11
|align=left|[[Eduardo Vargas]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|20px]] [[Delanteru]]
|{{Edá|19|12|1989}}
|82
|35
|align=left|{{Bandera|Méxicu}} [[Club de Fútbol Tigres de la Universidad Autónoma de Nuevo León|Tigres UANL]]
|align=left|v. '''{{bandera|Dinamarca}} {{self|Dinamarca}}''' - [[Partíu amistosu|Amistosu]]
|{{Small|[[27 de marzu|27-03]]-[[2018]]}}
|-align=center bgcolor=EEEEEE
!19
|align=left|[[Marcos Bolados]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|20px]] [[Delanteru]]
|{{Edá|27|2|1996}}
|2
|1
|align=left|{{Bandera|Chile}} [[Club Deportivo Universidad Católica (fútbol)|Universidad Católica]]
|align=left|v. '''{{bandera|Dinamarca}} {{self|Dinamarca}}''' - [[Partíu amistosu|Amistosu]]
|{{Small|[[27 de marzu|27-03]]-[[2018]]}}
|-align=center bgcolor=F5FAFF
!6
|align=left|[[José Pedro Fuenzalida]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|20px]] [[Delanteru]]
|{{Edá|22|2|1985}}
|48
|3
|align=left|{{Bandera|Chile}} [[Club Deportivo Universidad Católica (fútbol)|Universidad Católica]]
|align=left|v. '''{{bandera|Brasil}} {{self|Brasil}}''' - [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Clasificatorias Rusia 2018]]
|{{Small|[[10 d'ochobre|10-10]]-[[2017]]}}
|-align=center bgcolor=EEEEEE
!9
|align=left|[[Edson Puch]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|20px]] [[Delanteru]]
|{{Edá|9|4|1986}}
|20
|2
|align=left|{{Bandera|Méxicu}} [[Querétaro Fútbol Club|Querétaro]]
|align=left|v. '''{{bandera|Brasil}} {{self|Brasil}}''' - [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Clasificatorias Rusia 2018]]
|{{Small|[[10 d'ochobre|10-10]]-[[2017]]}}
|-align=center bgcolor=F5FAFF
!22
|align=left|[[Esteban Parés]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|20px]] [[Delanteru]]
|{{Edá|1|8|1980}}
|40
|12
|align=left|{{Bandera|Chile}} [[Club Social y Deportivo Colo-Colo|Colo-Colo]]
|align=left|v. '''{{bandera|Brasil}} {{self|Brasil}}''' - [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Clasificatorias Rusia 2018]]
|{{Small|[[10 d'ochobre|10-10]]-[[2017]]}}
|-align=center bgcolor=EEEEEE
!-
|align=left|[[Mauricio Pinilla]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|20px]] [[Delanteru]]
|{{Edá|4|2|1984}}
|45
|8
|align=left|{{Bandera|Chile}} [[Club Universidad de Chile|Universidá de Chile]]
|align=left|v. '''{{bandera|Brasil}} {{self|Brasil}}''' - [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Clasificatorias Rusia 2018]]
|{{Small|[[10 d'ochobre|10-10]]-[[2017]]}}
|-align=center bgcolor=F5FAFF
!14
|align=left|[[Fabián Orellana]]
|align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|20px]] [[Delanteru]]
|{{Edá|27|01|1986}}
|40
|2
|align=left|{{Bandera|ESP}} [[Sociedad Deportiva Eibar|SD Eibar]]
|align=left|v. '''{{bandera|Bolivia}} {{self|Bolivia}}''' - [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Clasificatorias Rusia 2018]]
|{{Small|[[5 de setiembre|05-09]]-[[2017]]}}
|}
{{clear}}

{|class=&quot;wikitable collapsible&quot; style=&quot;font-size:100%; width:50%&quot;
|-align=center
!colspan=2 style=&quot;background:#A6FFFE&quot;|&lt;span style=&quot;color:#BB7330&quot;&gt;&lt;o&gt;Notes&lt;/o&gt;
|-align=left bgcolor=EEEEEE
|[[Ficheru:Captain sports.svg|15px]]
|[[Capitán (fútbol)|Capitán]] de la seleición (capitán o subcapitán en casu d'ausencia).
|-align=left bgcolor=F5FAFF
|[[Ficheru:logo lesion leve.png|15px]]
|[[Mancadures deportives|Mancáu]] de manera leve.
|-align=left bgcolor=EEEEEE
|[[Ficheru:Mancadura.png|15px]]
|[[Mancadures deportives|Mancáu]] de poca gravedá.
|-align=left bgcolor=F5FAFF
|[[Ficheru:Injury icon 2.svg|15px]]
|[[Mancadures deportives|Mancáu]] de gravedá.
|-align=left bgcolor=EEEEEE
|'''&lt;sup&gt;Ret les.&lt;/sup&gt;'''
|El xugador retiróse o foi lliberáu de la convocatoria por cuenta d'una [[mancadures deportives|mancadura]].
|-align=left bgcolor=F5FAFF
|'''&lt;sup&gt;Ret pers.&lt;/sup&gt;'''
|El xugador retiróse o foi lliberáu de la convocatoria por asuntos personales.
|-align=left bgcolor=EEEEEE
|'''&lt;sup&gt;Ret disc.&lt;/sup&gt;'''
|Retiráu o lliberáu de la convocatoria por problemes disciplinarios.
|-align=left bgcolor=F5FAFF
|'''&lt;sup&gt;Sanc.&lt;/sup&gt;'''
|El xugador foi sancionáu.
|-align=left bgcolor=EEEEEE
|'''&lt;sup&gt;Ret sel.&lt;/sup&gt;'''
|Retirar de la seleición nacional.
|-align=left bgcolor=F5FAFF
|'''&lt;sup&gt;Ret fut.&lt;/sup&gt;'''
|Retirar de la so carrera futbolística.
|}

=== Más participaciones ===
[[Ficheru:Alexis Sanchez - Spain vs. Chile, 10th September 2013 (cropped).jpg|miniatura|Alexis Sánchez, el goliador históricu de ''la Colorada''.|Alexis Sánchez ye'l xugador con más presencies (121) y, amás, el goliador históricu (39) de ''la Colorada'']]
{|{{tablaguapa}} width=65%
|- align=center
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;#
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Xugador
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Periodu
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Partíos
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Goles
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|Promedio|Permediu de goles por partíu}}&lt;ref name=&quot;prom.gol&quot; group=n&gt;El permediu de goles calcúlase estremando'l númberu de goles polos partíos xugaos.&lt;/ref&gt;
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Títulos&lt;ref name=oficial group=n&gt;Y podios de calter oficial.&lt;/ref&gt;
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Otros títulos
|- align=center bgcolor=EBF5FF
|'''1.'''
|align=left|'''''[[Alexis Sánchez]]'''''
|'''2006-Presente'''
|'''121'''
|'''39'''
|'''{{#expr: 39/121 round 2}}'''
| [[Ficheru:Silver medal icon.svg|12px|link=Copa FIFA Confederaciones 2017]]
|[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|12px|link=Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2007]]
|- align=center bgcolor=EBF5FF
|2.
|align=left|''[[Claudio Bravo (futbolista)|Claudio Bravo]]''
|2004-Presente |119&lt;ref
group=n&gt;Claudio Bravo foi'l primeru en llegar a la llista de [[Futbolistes con más de 100 partíos internacionales|100 partíos internacionales &quot;clase A&quot;]] na historia de la seleición chilena.&lt;/ref&gt;
|0
|{{#expr: 0/119 round 2}}
| [[Ficheru:Silver medal icon.svg|12px|link=Copa FIFA Confederaciones 2017]]
|
|- align=center bgcolor=EBF5FF
|3.
|align=left|''[[Gary Medel]]''
|2007-Presente |111

|7
|{{#expr: 7/111 round 2}}
| [[Ficheru:Silver medal icon.svg|12px|link=Copa FIFA Confederaciones 2017]]
|[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|12px|link=Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2007]]
|- align=center bgcolor=EBF5FF
|4.
|align=left|[[Gonzalo Jara]]
|2006-2017
|110
|3
|{{#expr: 3/110 round 2}}
| [[Ficheru:Silver medal icon.svg|12px|link=Copa FIFA Confederaciones 2017]]
|
|- align=center bgcolor=EBF5FF
|rowspan=3|5.
|align=left|''[[Jean Beausejour]]''
|2004-Presente |100

|6
|{{#expr: 6/99 round 2}}
| [[Ficheru:Silver medal icon.svg|12px|link=Copa FIFA Confederaciones 2017]]
|[[Ficheru:Trofeocampeón.png|20px|link=China Cup 2017]]
|- align=center bgcolor=EBF5FF
|align=left|''[[Arturo Vidal]]''
|2007-Presente |100

|24
|{{#expr: 24/99 round 2}}
| [[Ficheru:Silver medal icon.svg|12px|link=Copa FIFA Confederaciones 2017]]
|[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|12px|link=Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2007]]
|- align=center bgcolor=EBF5FF
|align=left|''[[Mauricio Isla]]''
|2007-Presente |100

|4
|{{#expr: 4/100 round 2}}
| [[Ficheru:Silver medal icon.svg|12px|link=Copa FIFA Confederaciones 2017]]
|[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|12px|link=Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2007]]
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|8.
|align=left|[[Leonel Sánchez]]
|1955-1968
|85
|24
|{{#expr: 24/85 round 2}}
|[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|12px|link=Copa Mundial de Fútbol de 1962]]
|
|- align=center bgcolor=EBF5FF
|9.
|align=left|''[[Eduardo Vargas]]''
|2009-Presente |82

|35
|{{#expr: 35/82 round 2}}
| [[Ficheru:Silver medal icon.svg|12px|link=Copa FIFA Confederaciones 2017]]
|[[Ficheru:Trofeocampeón.png|20px|link=China Cup 2017]] [[Ficheru:Toulon Tournament trophy icon.svg|10px|link=Tornéu Esperances de Toulon de 2009]]
|- align=center bgcolor=EBF5FF
|10.
|align=left|''[[Jorge Valdivia]]''
|2004-Presente |79

|7
|{{#expr: 7/79 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=0070B8 style=&quot;color:#FFFFFF&quot;
|colspan=8|'''Actualizáu hasta'l {{Tc|31 de mayu}} de {{Tc|2018}}{{Fontcolor|blue|#FFF6AD|&lt;ref name=estadisticas&gt;{{cita web |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/chil-recintlp.html |títulu=Chile - Record International Players |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2015 |fecha=4 de xunetu de 2015 |obra=RSSSF}}&lt;/ref&gt;}}&lt;br /&gt;{{Small|Últimu partíu: Rumanía vs. Chile}}'''
|}
{|class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot; style=&quot;font-size:100%; width:65%&quot;
|- align=center
!colspan=13 style=&quot;background:#DEDEDE&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000566&quot;&gt;Xugadores hasta 50 presencies
|- align=center
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;#
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Xugador
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Periodu
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Partíos
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Goles
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|Promedio|Permediu de goles por partíu}}&lt;ref name=&quot;prom.gol&quot; group=n/&gt;
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Títulos&lt;ref name=oficial group=n/&gt;
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Otros títulos
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|rowspan=2|11.
|align=left|[[Nelson Tapia]]
|1994-2005
|73
|0
|{{#expr: 0/73 round 2}}
|
|[[Ficheru:Bronze medal.svg|12px|link=Tornéu masculín de fútbol nos Xuegos Olímpicos de Sydney 2000]]
|- align=center bgcolor=EBF5FF
|align=left|''[[Matías Fernández]]''
|2005-2016
|73
|14
|{{#expr: 14/73 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|rowspan=2|13.
|align=left|[[Alberto Fouillioux]]
|1960-1972
|70
|12
|{{#expr: 12/70 round 2}}
|[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|12px|link=Copa Mundial de Fútbol de 1962]]
|
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|align=left|[[Marcelo Salas]]
|1994-2007
|70
|37
|{{#expr: 37/70 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|rowspan=2|15.
|align=left|[[Iván Zamorano]]
|1987-2001
|69
|34
|{{#expr: 34/69 round 2}}
|
|[[Ficheru:Bronze medal.svg|12px|link=Tornéu masculín de fútbol nos Xuegos Olímpicos de Sydney 2000]]
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|align=left|[[Fabián Estay]]
|1990-2001
|69
|5
|{{#expr: 5/69 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|17.
|align=left|[[Pablo Contreras]]
|1999-2012
|67
|2
|{{#expr: 2/67 round 2}}
|
|[[Ficheru:Bronze medal.svg|12px|link=Tornéu masculín de fútbol nos Xuegos Olímpicos de Sydney 2000]]
|- align=center bgcolor=EBF5FF
|18.
|align=left|''[[Charles Aránguiz]]''
|2009-Presente |66

|7
|{{#expr: 7/66 round 2}}
| [[Ficheru:Silver medal icon.svg|12px|link=Copa FIFA Confederaciones 2017]]
|
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|19.
|align=left|[[Javier Margas]]
|1990-2000
|63
|6
|{{#expr: 6/63 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|20.
|align=left|[[Miguel Ramírez]]
|1991-2003
|62
|1
|{{#expr: 1/62 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|rowspan=2|21.
|align=left|[[Clarence Acuña]]
|1995-2004
|61
|3
|{{#expr: 3/61 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=EBF5FF
|align=left|[[Marcelo Díaz (futbolista)|Marcelo Díaz]]
|2011-2017
|61
|1
|{{#expr: 1/61 round 2}}
| [[Ficheru:Silver medal icon.svg|12px|link=Copa FIFA Confederaciones 2017]]
|
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|23.
|align=left|[[Humberto Suazo]]
|2005-2013
|60
|21
|{{#expr: 21/60 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|24.
|align=left|[[Juan Carlos Letelier]]
|1979-1989
|57
|18
|{{#expr: 18/57 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=EBF5FF
|25.
|align=left|[[Mark González]]
|2003-2016
|56
|6
|{{#expr: 6/56 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|26.
|align=left|[[Pedro Reyes (futbolista)|Pedro Reyes]]
|1994-2001
|55
|4
|{{#expr: 4/55 round 2}}
|
|[[Ficheru:Bronze medal.svg|12px|link=Tornéu masculín de fútbol nos Xuegos Olímpicos de Sydney 2000]]
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|rowspan=4|27.
|align=left|[[Pedro Araya Toro|Pedro Araya]]
|1964-1971
|53
|14
|{{#expr: 14/53 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|align=left|[[Jaime Pizarro]]
|1986-1993
|53
|3
|{{#expr: 3/53 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|align=left|[[José Luis Sierra (futbolista chilenu)|José Luis Sierra]]
|1991-2000
|53
|8
|{{#expr: 8/53 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=EBF5FF
|align=left|[[Eugenio Mena]]
|2010-2017
|53
|3
|{{#expr: 3/53 round 2}}
| [[Ficheru:Silver medal icon.svg|12px|link=Copa FIFA Confederaciones 2017]]
|[[Ficheru:Toulon Tournament trophy icon.svg|10px|link=Tornéu Esperances de Toulon de 2009]]
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|31.
|align=left|[[Sergio Livingstone]]
|1941-1954
|52
|0
|{{#expr: 0/52 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|rowspan=&quot;2&quot;|32.
|align=left|[[Nelson Parraguez]]
|1991-2001
|51
|0
|{{#expr: 0/51 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|align=left|[[Jorge Vargas (futbolista)|Jorge Vargas]]
|1999-2007
|51
|1
|{{#expr: 0/51 round 2}}
|
|
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;FFFFFF&quot;
|rowspan=&quot;3&quot;|34.
|align=&quot;left&quot;|[[Francisco Valdés Muñoz|Francisco Valdés]]
|1962-1975
|50
|9
|{{#expr: 9/50 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|align=left|[[Ronald Fuentes]]
|1991-2000
|50
|1
|{{#expr: 1/50 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=EBF5FF
|align=left|[[Carlos Carmona Tello|Carlos Carmona]]
|2008-2017
|50
|1
|{{#expr: 1/50 round 2}}
|
|[[Ficheru:Trofeocampeón.png|20px|link=China Cup 2017]]
|}

* [[Elías Figueroa]] ye'l xugador con más participaciones en Copes Mundiales de categoría absoluta: trés (1966, 1974 y 1982).
* ''[[Carlos Carmona Tello|Carlos Carmona]]'' ye'l xugador con más participaciones en Copes Mundiales: cuatro —dos en categoría sub-20 (2005 y 2007) y dos en categoría absoluta (2010 y 2014)—.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.lacuarta.com/noticia/carlos-carmona-el-coquimbano-ye-l'home-record-de-chile/ |títulu=Carlos Carmona: el coquimbano ye l'home récor de Chile |fechaaccesu=15 de xineru de 2017 |autor=Fajardo Catalán, Cristián |fecha=7 de xunu de 2014 |sitiuweb=www.lacuarta.com }}&lt;/ref&gt;

=== Máximos goliadores ===
{{AP|Máximu goliador históricu de la seleición de fútbol de Chile}}
{|{{tablaguapa}} width=65%
|- align=center
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;#
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Xugador
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Periodu
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Goles
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Partíos
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|Promedio|Permediu de goles por partíu}}&lt;ref name=&quot;prom.gol&quot; group=n/&gt;
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Títulos&lt;ref name=oficial group=n/&gt;
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Otros títulos
|- align=center bgcolor=EBF5FF
|'''1.'''
|align=left|'''''[[Alexis Sánchez]]'''''
|'''2006-Presente'''
|'''39'''
|'''121'''
|'''{{#expr: 39/121 round 2}}'''
| [[Ficheru:Silver medal icon.svg|12px|link=Copa FIFA Confederaciones 2017]]
|[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|12px|link=Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2007]]
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|2.
|align=left|[[Marcelo Salas]]
|1994-2007
|37
|70
|{{#expr: 37/70 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=EBF5FF
|3.
|align=left|''[[Eduardo Vargas]]''
|2009-Presente |35

|82
|{{#expr: 35/82 round 2}}
| [[Ficheru:Silver medal icon.svg|12px|link=Copa FIFA Confederaciones 2017]]
|[[Ficheru:Trofeocampeón.png|20px|link=China Cup 2017]] [[Ficheru:Toulon Tournament trophy icon.svg|10px|link=Tornéu Esperances de Toulon de 2009]]
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|4.
|align=left|[[Iván Zamorano]]
|1987-2001
|34
|69
|{{#expr: 34/69 round 2}}
|
|[[Ficheru:Bronze medal.svg|12px|link=Tornéu masculín de fútbol nos Xuegos Olímpicos de Sydney 2000]]
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|5.
|align=left|[[Carlos Caszely]]
|1969-1985
|29
|48
|{{#expr: 29/48 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|rowspan=2|6.
|align=left|[[Leonel Sánchez]]
|1955-1968
|24
|85
|{{#expr: 24/85 round 2}}
|[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|12px|link=Copa Mundial de Fútbol de 1962]]
|
|- align=center bgcolor=EBF5FF
|align=left|''[[Arturo Vidal]]''
|2007-presente |24

|100
|{{#expr: 24/100 round 2}}
| [[Ficheru:Silver medal icon.svg|12px|link=Copa FIFA Confederaciones 2017]]
|[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|12px|link=Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2007]]
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|8.
|align=left|[[Jorge Aravena]]
|1983-1990
|22
|37
|{{#expr: 22/37 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|9.
|align=left|[[Humberto Suazo]]
|2005-2013
|21
|60
|{{#expr: 21/60 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|10.
|align=left|[[Juan Carlos Letelier]]
|1979-1989
|18
|57
|{{#expr: 18/57 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=0070B8 style=&quot;color:#FFFFFF&quot;
|colspan=8|'''Actualizáu hasta'l {{Tc|27 de marzu}} de {{Tc|2018}} {{Fontcolor|blue|#FFF6AD|&lt;ref name=estadisticas/&gt;}}&lt;br /&gt;{{Small|Últimu partíu: Dinamarca vs. Chile}}'''
|}
{|class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot; style=&quot;font-size:100%; width:65%&quot;
|- align=center
!colspan=13 style=&quot;background:#DEDEDE&quot;|&lt;span style=&quot;color:#000566&quot;&gt;Xugadores hasta 10 goles
|- align=center
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;#
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Xugador
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Periodu
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Goles
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Partíos
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;{{Abreviatura|Promedio|Permediu de goles por partíu}}&lt;ref name=&quot;prom.gol&quot; group=n/&gt;
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Títulos&lt;ref name=oficial group=n/&gt;
!style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Otros títulos
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|11.
|align=left|[[Enrique Hormazábal]]
|1950-1963
|17
|43
|{{#expr: 17/43 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|rowspan=2|12.
|align=left|[[Pedro Araya Toro|Pedro Araya]]
|1964-1971
|14
|53
|{{#expr: 14/53 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=EBF5FF
|align=left|[[Matías Fernández]]
|2005-2016
|14
|73
|{{#expr: 14/73 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|rowspan=5|14.
|align=left|[[Raúl Toro Julio|Raúl Toro]]
|1936-1941
|12
|13
|{{#expr: 12/13 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|align=left|[[Hugo Rubio]]
|1984-1991
|12
|36
|{{#expr: 12/36 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=EBF5FF
|align=left|[[Esteban Parés]]
|2006-2017
|12
|40
|{{#expr: 12/40 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|align=left|[[Jaime Ramírez Banda|Jaime Ramírez]]
|1954-1966
|12
|46
|{{#expr: 12/46 round 2}}
|[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|12px|link=Copa Mundial de Fútbol de 1962]]
|
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|align=left|[[Alberto Fouillioux]]
|1960-1972
|12
|70
|{{#expr: 12/70 round 2}}
|[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|12px|link=Copa Mundial de Fútbol de 1962]]
|
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|19.
|align=left|[[Julio Crisosto]]
|1971-1977
|11
|27
|{{#expr: 11/27 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|rowspan=5|20.
|align=left|[[Guillermo Subiabre]]
|1926-1930
|10&lt;ref name=&quot;goles1930&quot; group=n/&gt;
|10
|{{#expr: 10/10 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|align=left|[[Atilio Cremaschi]]
|1945-1954
|10
|29
|{{#expr: 10/29 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|align=left|[[René Meléndez]]
|1950-1960
|10
|40
|{{#expr: 10/40 round 2}}
|
|
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|align=left|[[Reinaldo Navia]]
|1999-2007
|10
|40
|{{#expr: 10/40 round 2}}
|
|[[Ficheru:Bronze medal.svg|12px|link=Tornéu masculín de fútbol nos Xuegos Olímpicos de Sydney 2000]]
|- align=center bgcolor=FFFFFF
|align=left|[[Rubén Marcos]]
|1963-1969
|10
|43
|{{#expr: 10/43 round 2}}
|
|
|}
{{cuadru color|#EBF5FF}} ''Xugador activu''

* Iván Zamorano ye'l xugador con más anotaciones nun partíu (cinco, 29 d'abril de 1997, Chile vs. Venezuela).

== Entrenadores ==
{{AP|Entrenadores de la seleición de fútbol de Chile}}
Nel anexu amuésase la llista de tolos entrenadores que dirixeron a la seleición chilena dende 1916.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.conmebol.com/articulos_ver.jsp?id=61250&amp;slangab=Y |títulu=Marcelo Bielsa is Chile's new coach |fechaaccesu=8 d'abril de 2008 |autor=Conmebol.com |editor=[[Axencia EFE|EFE]] |fecha=10 d'agostu de 2007 |editorial=www.conmebol.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://futboliachile.blogspot.com/2007/03/dt-chile-dt.html |títulu=Fútbol y fútbol - DT Chile DT (Entrenadores del escoyíu chilenu: 1966-2007) |fechaaccesu=27 de marzu de 2007 |editor=Salazar, Leonardo |fecha=13 de marzu de 2007}}&lt;/ref&gt;

=== Cuerpu téunicu actual ===
{|{{tablaguapa}} width=100%
|- align=center
!colspan=4 style=&quot;background:#e30013&quot;|&lt;span style=&quot;color:#0000CD&quot;&gt;Direición téunica actual
|- align=left
|'''Entrenador'''
|{{bandera|Colombia}} [[Reinaldo Rueda]]
|'''Entrenadores ayudantes'''
||{{bandera|Colombia}} [[Bernardo Redín]]
|- align=left
|'''Preparador físicu'''
||{{bandera|Colombia}} Carlos Eduardo Velasco
|'''Preparadores de porteros'''
|Vacante
|-align=&quot;left&quot;
|'''Médicos'''
|Vacante
|'''Auxiliar médicu'''
|Vacante
|-align=&quot;left&quot;
|'''Kinesiólogo'''
|Vacante
|'''Auxiliar de utilería'''
|Vacante
|}

== Instalaciones ==
Dende 1910 hasta 1922, y por cuenta de que la Federación tenía la so sede en Valparaíso, onde l'actividá futbolística en Chile empecipióse y desenvolvió, l'estadiu qu'acoyó los primeros partíos de ''la Colorada'' como llocal foi'l [[Valparaíso Sporting|Valparaíso Sporting Club]] —ellí apostóse'l Campeonatu Suramericanu (actual Copa América) en 1920, cuando Chile entamó'l tornéu per primer vegada na so historia—.

Ente 1923 y 1937, y debíu al treslláu de la Federación a Santiago nos años 1920, dellos partíos de ''la Colorada'' xugar nos [[Campos de Sports de Ñuñoa]] —ellí apostóse'l Campeonatu Suramericanu en 1926, cuando Chile llogró'l so primer trunfu en partíos oficiales de «clase A» el 12 d'ochobre al ganar por 7-1 a Bolivia—.

=== Estadiu Nacional de Chile Julio Martínez Prádanos ===
{{AP|Estadiu Nacional de Chile}}
[[Ficheru:Inicio del partido Chile - Uruguay, Copa América Chile 2015.jpg|miniatura|L'Estadiu Nacional mientres un partíu de ''la Colorada'']]
Conocíu como «el Colosu de Ñuñoa», ye la casa de la seleición chilena nos sos partíos como llocal. El so primer partíu nesa cortil asocedió'l 26 de febreru de 1939, cuando ''la Colorada'' venció nun partíu amistosu a Paraguay por 4-1. Dende 1954, foi la principal sede de ''la Colorada'' pa los partíos de clasificatorias a la Copa Mundial de Fútbol. En delles ocasiones, tamién foi sede de los partíos amistosos de la seleición.

Amás d'allugar a la seleición como llocal, equí entamáronse torneos futbolísticos: A nivel mundial, la Copa Mundial de Fútbol de 1962; a nivel rexonal, allugó les ediciones de la Copa América de 1941, 1945, 1955, 1967 (fase preliminar), 1975 (ensin sede definida), 1979 (ensin sede definida), 1983 (ensin sede definida), 1991 (salvo un partíu qu'apostó en Concepción) y 2015.

La cortil de Ñuñoa ye'l llugar onde ''la Colorada'' vivió los dos momentos más importantes de la so historia: el llogru del tercer llugar na [[Copa Mundial de Fútbol de 1962]] (máximu llogru a nivel mundial), cuando xugó cinco partíos (más el partíu de cuartos de final que s'apostó en Arica); y la coronación como campeón de la [[Copa América 2015]], el primer troféu que la seleición adulta llevantó na so historia, cuando xugó seis partíos como llocal (incluyida la final frente a Arxentina). En dambes ocasiones foi'l anfitrión.

=== Estadiu Monumental David Arellano ===
{{AP|Estadiu Monumental (Chile)}}
Dende fines de los años 1990, la cortil de Colo-Colo foi escenariu ocasional de partíos de ''la Colorada'' —principalmente cuando'l [[verde]] del Estadiu Nacional nun ta en óptimo tao—. El so primer partíu ellí foi'l 29 d'abril de 1997, cuando venció a Venezuela por 6-0 nun partíu válidu poles clasificatorias pa Francia 1998.

Por cuenta de la remodelación del Estadiu Nacional, a fines de 2009 allugó los postreros partíos de Chile como llocal poles clasificatorias pa Sudáfrica 2010 (ante Venezuela y Ecuador). La seleición chilena enfrentó en partíos amistosos a Uruguái en payares de 2010, [[Partíu de conmemoración del centenariu de la seleición de fútbol de Chile|con motivu del centenariu de la seleición de Chile]], y a Estonia en xunu de 2011. Darréu, ''la Colorada'' apostó ellí dos alcuentros poles clasificatorias pa Brasil 2014 (ante Perú y Colombia) y trés más poles clasificatorias pa Rusia 2018 (ante Bolivia, Venezuela y Paraguay).

=== Complexu Deportivu Juan Pinto Durán ===
El [[Complexu Deportivu Juan Pinto Durán]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://edeportes.es/futbol/anfp-presento-un-renovado-complejo-juan-pinto-duran |títulu=ANFP presentó un anováu Complexu Juan Pinto Durán |fechaaccesu= |autor=eDeportes.es |fecha=}}&lt;/ref&gt; ye'l centru d'entrenamientu y concentración de la seleición chilena. Foi pidíu pol entrenador [[Fernando Riera]] ya inauguráu en 1961 na comuña de [[Macul]], en Santiago.

Como téunicu de la seleición chilena, [[Marcelo Bielsa]] pidió la remodelación del complexu pa llograr un ambiente que dexe a los xugadores enfocase nel rival de vez y preparar un proyeutu mayor a futuru.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.latercera.cl/contenido/82_47090_9.shtml |títulu=Conoza'l llaboratoriu de Marcelo Bielsa en Juan Pinto Durán |fechaaccesu=2010 |formatu=SHTML |autor=La Tercer |fecha=2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100514155021/http://www.latercera.cl/contenido/82_47090_9.shtml |fechaarchivu=2010-05-14 }}&lt;/ref&gt;

=== Complexu Deportivu Fernando Riera ===
En frente del Complexu Deportivu Juan Pinto Durán, Marcelo Bielsa pidió habilitar una casona y tres canches onde entrena l'equipu ''sparring''. ''La Colorada'' utiliza esti llugar p'atender a la prensa.

== Palmarés ==
{{AP|Palmarés de la seleición de fútbol de Chile}}

=== Seleición absoluta ===

==== Torneos oficiales ====

===== [[Copa Mundial de Fútbol]] =====
* [[Ficheru:Bronze medal icon.svg|10px]] Tercer llugar (1): [[Copa Mundial de Fútbol de 1962|1962]]

===== [[Copa FIFA Confederaciones]] =====
* [[Ficheru:Silver medal icon.svg|10px]] Subcampeón (1): [[Copa FIFA Confederaciones 2017|2017]]

===== [[Copa América]] =====
* [[Ficheru:Gold medal icon.svg|10px]] Campeón (2): [[Ficheru:Cscr-featured.png|10px|Campeón invictu]] [[Copa América 2015|2015]], [[Copa América Centenariu|2016]]
* [[Ficheru:Silver medal icon.svg|10px]] Subcampeón (4): [[Campeonatu Suramericanu 1955|1955]], [[Campeonatu Suramericanu 1956|1956]], [[Copa América 1979|1979]], [[Copa América 1987|1987]]

===== [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol]] =====
* [[Ficheru:Silver medal america.svg|10px]] Subcampeón (1): [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol Primera edición|1952]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.rsssf.com/tablesp/panamch52.html |títulu=I. Panamerican Championship 1952 |fechaaccesu=23 de xineru de 2016 |apellíu=Reyes |nome=Macario |fecha=5 d'agostu de 1998 |idioma=en}}&lt;/ref&gt;

==== Torneos amistosos ====
* [[Ficheru:Star*.svg|10px]] Campeón [[Copa del Pacíficu (Chile-Perú)|Copa del Pacíficu]] (7): [[Copa del Pacíficu 1965|1965]], [[Copa del Pacíficu 1968|1968]], [[Copa del Pacíficu 1971|1971]], [[Copa del Pacíficu 1983|1983]], [[Copa del Pacíficu 1988|1988]], [[Copa del Pacíficu 2006|2006]], [[Copa del Pacíficu 2012|2012]]&lt;ref name=&quot;Copa del Pacíficu&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.rsssf.com/tablesp/pacifico.html |títulu=Copa del Pacíficu |fechaaccesu=13 de xunu de 2009 |formatu=HTML |autor=Pierrend, José Luis |fecha=13 d'ochobre de 2006 |editorial=www.rsssf.com |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://latercera.com/noticia/deportes/futbol/2012/04/688-453598-9-chile-golio-a-peru-y quédose-con-la copa-del-pacifico.shtml |títulu=Chile golió a Perú y quedóse cola Copa del Pacíficu |fechaaccesu=25 de xunu de 2012 |formatu=SHTML |autor=[[La Tercera]] |fecha=12 d'abril de 2012 |editorial=latercera.com }}&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:Star*.svg|10px]] Campeón [[Copa Bernardo O'Higgins]] (2): [[Copa Bernardo O'Higgins 1957|1957]], [[Copa Bernardo O'Higgins 1966|1966]]&lt;ref name=&quot;Copa Bernardo O'Higgins&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.rsssf.com/tableso/ohiggins.html |títulu=Copa Bernardo O'Higgins |fechaaccesu=25 de xunu de 2009 |formatu=HTML |autor=Pierrend, José Luis |fecha=30 de setiembre de 1998 |editorial=www.rsssf.com |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:Star*.svg|10px]] Campeón [[Copa Juan Pinto Durán]] (2): [[Copa Juan Pinto Durán 1971|1971]], [[Copa Juan Pinto Durán 1979|1979]]&lt;ref name=&quot;Juan Pinto Durán&quot;&gt;{{cita web |url=http://cif.inaf.cl/almaweb/juan%20pinto%20duran.htm |títulu=Copa Juan Pinto Durán |fechaaccesu=25 de xunu de 2009 |formatu=HTM |obra=Inaf Chile |fecha=s/f |editorial=cif.inaf.cl |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090703065842/http://cif.inaf.cl/almaweb/juan%20pinto%20duran.htm |fechaarchivu=2009-07-03 }}&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:Star*.svg|10px]] Campeón [[Copa Carlos Dittborn Pinto]] (1): [[Copa Carlos Dittborn Pinto 1973|1973]]&lt;ref name=&quot;Copa Carlos Dittborn&quot;&gt;{{cita web |añu=1998 |url=http://www.rsssf.com/tablesd/dittborn.html |títulu=Copa Carlos Ditborn |obra=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=13 de xunu de 2009}}&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:Star*.svg|10px]] Campeón [[Copa Provoste]] (1): [[Copa Provoste 1973|1973]]&lt;ref name=&quot;Copa Provoste&quot;&gt;{{cita web |añu=1998 |url=http://www.rsssf.com/tablesp/provoste73.html |títulu=Copa san pedro |obra=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=13 de xunu de 2009}}&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:Star*.svg|10px]] Campeón [[Cuadrangular Internacional de Guayaquil 1984|Cuadrangular Internacional de Guayaquil]] (1): [[Cuadrangular Internacional de Guayaquil 1984|1984]]&lt;ref&gt;Diariu La Nación (Chile), 23 de xineru de 1984, Deportes, páxina 5.&lt;/ref&gt;
*[[Ficheru:Star*.svg|10px]] Campeón [[Copa Independencia]] (1): [[Copa Independencia 1985|1985]] &lt;small&gt;'''(*)'''&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Independence Cup&quot;&gt;{{cita web |añu=2008 |url=http://www.rsssf.com/tablesp/pialakemerdekaan85.html |títulu=Independence Cup |obra=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=13 de xunu de 2009}}&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:Star*.svg|10px]] Campeón [[Copa Expedito Teixeira]] (1): [[Copa Expedito Teixeira 1990|1990]]&lt;ref name=&quot;Copa Expedito Teixeira&quot;&gt;{{cita web |añu=s/f |url=http://cif.inaf.cl/almaweb/comvarios/copatexeira.htm |títulu=Copa Teixeira |obra=Inaf.cl |fechaaccesu=30 de xunu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111116092959/http://cif.inaf.cl/almaweb/comvarios/copatexeira.htm |fechaarchivu=2011-11-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Copa Teixeira&quot;&gt;{{cita web |añu=1998 |url=http://www.rsssf.com/tablest/teixeira90.html |títulu=Copa Texeira |obra=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=13 de xunu de 2009}}&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:Star*.svg|10px]] Campeón [[Copa Canadá]] (1): [[Copa Canadá 1995|1995]]&lt;ref name=&quot;Canada Cup&quot;&gt;{{cita web |añu=1999 |url=http://www.rsssf.com/tablesm/maple95.html |títulu=Canada Cup |obra=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=13 de xunu de 2009}}&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:Star*.svg|10px]] Campeón [[Copa Ciudá de Valparaíso]] (1): [[Copa Ciudá de Valparaíso 2000|2000]]&lt;ref name=&quot;Copa Ciudá de Valparaíso&quot;&gt;{{cita web |añu=? |url=http://cif.inaf.cl/almaweb/comvarios/valparaiso.htm |títulu=Copa Ciudá de Valparaíso |obra=Inaf Chile |fechaaccesu=25 de xunu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090628193016/http://cif.inaf.cl/almaweb/comvarios/valparaiso.htm |fechaarchivu=2009-06-28 }}&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:Star*.svg|10px]] Campeón [[Copa Ciudá de La Serena]] (1): [[Copa Ciudá de La Serena 2011|2011]]&lt;ref name=&quot;Copa Ciudá de La Sele&quot;&gt;{{cita web |añu=2012 |url=http://www.lavozdelnorte.cl/2011/12/la-colorada-gana-en-la serena-en-la so-ultimo-partíu-del-2011/ |títulu=La “Colorada” gana en La Serena nel so postreru partíu del 2011 |obra=La Voz del Norte |fechaaccesu=12 de xineru de 2012 }}&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:Star*.svg|10px]] Campeón [[Copa 250 años Ciudad de Talcahuano]] (1): [[Copa Ciudá de Talcahuano 2014|2014]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ahoranoticias.cl/deporte/chile-golio-a-venezuela-en-el-cap-de-talcahuano.html |títulu=Chile golió a Venezuela nel CAP de Talcahuano |fechaaccesu=14 de payares de 2014 |formatu=HTML |editorial=Ahoranoticias.cl }}&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:Star*.svg|10px]] Primer Campeón [[China Cup]] (1): [[Ficheru:Cscr-featured.png|10px|Campeón invictu]] [[China Cup 2017|2017]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.marca.com/futbol/futbol-internacional/2017/01/15/587b53d6268y3eac1f8b45y5.html |títulu=Chile anula a la correosa Islandia y llévase la primer China Cup |fechaaccesu=15 de xineru de 2017 |formatu=HTML |autor=EFE |fecha=2017 |sitiuweb=www.marca.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:Star*.svg|10px]] Campeón [[Troféu Colombín]] (1): [[1992]] &lt;small&gt;'''(*)'''&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Troféu Colombín&quot;&gt;{{cita web |añu=2008 |url=http://www.rsssf.com/tablesc/colombín.html#92|títulu=Troféu Colombín |obra=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=13 de xunu de 2009}}&lt;/ref&gt;
:&lt;small&gt;'''(*) Ganáu per Chile XI'''&lt;/small&gt;

=== Seleición olímpica ===
;[[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|Xuegos Olímpicos]]:
*[[Ficheru:Bronze medal.svg|10px]] [[Medaya de bronce]] nos Xuegos Olímpicos de [[Tornéu masculín de fútbol nos Xuegos Olímpicos de Sydney 2000|Sydney 2000]]
;[[Tornéu Preolímpicu Suramericanu Sub-23|Torneos Preolímpicos]]:
*[[Ficheru:Silver medal.svg|10px]] [[Medaya de plata]] nel Tornéu Preolímpicu Suramericanu d'[[Tornéu Preolímpicu Suramericanu Sub-23 de 1984|Ecuador 1984]]
*[[Ficheru:Silver medal.svg|10px]] [[Medaya de plata]] nel Tornéu Preolímpicu Suramericanu de [[Tornéu Preolímpicu Suramericanu Sub-23 de 2000|Brasil 2000]]

=== Seleición panamericana ===
;[[Fútbol nos Xuegos Panamericanos|Xuegos Panamericanos]]:
*[[Ficheru:Silver medal america.svg|10px]] [[Medaya de plata]] nos Xuegos Panamericanos d'[[Fútbol nos Xuegos Panamericanos d'Indianápolis 1987|Indianápolis 1987]]
*[[Ficheru:Bronze medal america.svg|10px]] [[Medaya de bronce]] nos Xuegos Panamericanos de [[Fútbol nos Xuegos Panamericanos de Buenos Aires 1951|Buenos Aires 1951]]
*[[Ficheru:Bronze medal america.svg|10px]] [[Medaya de bronce]] nos Xuegos Panamericanos de [[Fútbol nos Xuegos Panamericanos de São Paulo 1963|São Paulo 1963]]

=== Seleición sub-23 ===
{{AP|Seleición de fútbol sub-23 de Chile}}
;Torneos amistosos:
*[[Ficheru:Star*.svg|10px]] Campeón Copa TVN (1): [[1996]]&lt;ref name=&quot;Copa TVN&quot;&gt;{{cita web |añu=2006 |url=http://www.rsssf.com/tablesc/chil-4n-o23-96.html |títulu=Copa TVN |obra=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=13 de xunu de 2009}}&lt;/ref&gt;
*Subcampeón [[Tornéu Esperances de Toulon]] (1): [[Tornéu Esperances de Toulon de 2008|2008]]

=== Seleición sub-21 ===
;Torneos amistosos:
*[[Ficheru:Star*.svg|10px]] Campeón [[Tornéu Esperances de Toulon]] (1): [[Tornéu Esperances de Toulon de 2009|2009]]

=== Seleición sub-20 ===
{{AP|Seleición de fútbol sub-20 de Chile}}
;[[Copa Mundial de Fútbol Sub-20]]:
*[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|10px]] Tercer llugar [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20]] (1): [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2007|2007]]
*Cuartu llugar [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20]] (1): [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 1987|1987]]
;[[Campeonatu Suramericanu de Fútbol Sub-20]]:
*Subcampeón [[Campeonatu Suramericanu de Fútbol Sub-20]] (1): [[Campeonatu Suramericanu Sub-20 de 1975|1975]]
;[[Fútbol nos Xuegos Suramericanos|Xuegos Suramericanos]]:
*[[Ficheru:Gold medal southamerica.svg|15px]] [[Medaya d'oru]] (1): [[Ficheru:Cscr-featured.png|10px|Campeón invictu]] [[Fútbol nos Xuegos Suramericanos de 2018|2018]]

;Torneos amistosos:
* [[Ficheru:Star*.svg|10px]] Campeón [[Tornéu internacional de fútbol sub-20 de la Alcudia]] España (2): [[1998]], [[2015]]&lt;ref name=&quot;Tornéu Internacional de Fútbol Sub-20 de L'Alcúdia&quot;&gt;{{cita web |añu=2009 |url=http://www.rsssf.com/tablesa/alcudia-o20.html#98 |títulu=Tornéu Internacional de Fútbol Sub-20 de L'Alcúdia |obra=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=13 de xunu de 2009}}&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:Star*.svg|10px]] Campeón Tornéu Cuadrangular Sub-20 (1): [[2007]]&lt;ref name=&quot;Tornéu Cuadrangular U-20 2007&quot;&gt;{{cita web |añu=2007 |url=http://www.rsssf.com/tables/4-nations-santiago-o20-07.html |títulu=Tornéu Cuadrangular U-20 2007 |obra=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=13 de xunu de 2009}}&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:Star*.svg|10px]] Campeón Copa Centenariu de la Batalla Naval d'El Callao Perú (1): [[1966]]&lt;ref name=&quot;Copa Centenariu de la Batalla Naval d'El Callao (Lima) 1966&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.rsssf.com/tablesn/naval-callao66.html |títulu=Copa Centenariu de la Batalla Naval d'El Callao (Lima) 1966 |obra=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=15 de febreru de 2011}}&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:Star*.svg|10px]] Campeón Tornéu Internacional Ecuador (1): [[1984]]&lt;ref name=&quot;International Tournament in Guayaquil 1984&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.rsssf.com/tablesg/guayaquil84.html |títulu=International Tournament in Guayaquil 1984 |obra=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=15 de febreru de 2011}}&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:Star*.svg|10px]] Campeón Suwon Cup Sub-20 Corea del Sur (1): [[2007]]&lt;ref name=&quot;Suwon Cup U-20 (South Korea)&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.rsssf.com/tabless/suwon-o20.html |títulu=Suwon Cup U-20 (South Korea) |obra=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |fechaaccesu=15 de febreru de 2011}}&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:Star*.svg|10px]] Campeón Tornéu de Obendorf Sub-19 Alemaña (1): [[2012]]
* [[Ficheru:Star*.svg|10px]] Campeón Tornéu SBS International Cup Xapón (1): [[Ficheru:Cscr-featured.png|10px|Campeón invictu]] [[2017]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.emol.com/noticias/Deportes/2017/08/13/870902/La revancha-de-Hector-Carbayos-La-nueva-Colorada-Sub-20-se-corona-campeona-en-tornéu-en-Japon.html |títulu=La revancha d'Héctor Carbayos: La nueva &quot;Colorada&quot; Sub 20 corónase campeona en tornéu en Xapón |fechaaccesu=15 d'agostu de 2017 |formatu=HTML |autor= |fecha=13 d'agostu de 2017 |sitiuweb=www.emol.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:Star*.svg|10px]] Campeón Tornéu Cuadrangular Sport For Tomorrow Paraguay (1): [[Ficheru:Cscr-featured.png|10px|Campeón invictu]] [[2018]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.anfp.cl/noticia/30553/la-colorada-sub-19-quedar |títulu=La Colorada Sub 19 quedar col Sport For Tomorrow Sub 21 al vencer al vicecampeón del mundu |fechaaccesu=25 de marzu de 2018 |fecha=25 de marzu de 2018 |sitiuweb=www.anfp.cl |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200926062249/https://www.anfp.cl/noticia/30553/la-colorada-sub-19-quedar |fechaarchivu=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt;

=== Seleición sub-17 ===
{{AP|Seleición de fútbol sub-17 de Chile}}
;[[Copa Mundial de Fútbol Sub-17]]:
*[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|10px]] Tercer llugar [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17]] (1): [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 1993|1993]]
;[[Campeonatu Suramericanu de Fútbol Sub-17]]:
*Subcampeón [[Campeonatu Suramericanu de Fútbol Sub-17]] (2): [[Campeonatu Suramericanu Sub-17 de 1993|1993]], [[Campeonatu Suramericanu Sub-17 de 2017|2017]]

;Torneos amistosos:
*[[Ficheru:Star*.svg|10px]] Campeón Copa Kairos (1): 1996&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.copesa.cl/DE/1996/_Deas1996/01_25/deportes.html |títulu=Deportes: Seleición Sub 17: campeón en tornéu Kairos |fechaaccesu=14 d'agostu de 2013 |formatu=HTML |autor= |fecha=19 a 25 de xineru de 1996 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/19970805074640/http://www.copesa.cl/DE/1996/_Deas1996/01_25/deportes.html |fechaarchivu=5 d'agostu de 1997 |editor=COPESA}}&lt;/ref&gt;
*[[Ficheru:Star*.svg|10px]] Campeón cuadrangular Lafarge Foot Avenir Francia (1): 2017&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://redgol.cl/2017/9/chile-campeon-la-sub-17-foi-imbatible-en-f/ |títulu=Deportes: Seleición Sub 17: ¡Chile campeón! La Sub 17 foi imbatible en Francia y quedóse col Cuatro Naciones de Limoges |fechaaccesu=3 de setiembre de 2017 |autor= |fecha=3 de setiembre de 2017 |sitiuweb=redgol.cl }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.24horas.cl/deportes/futbol-internacional/la-colorada-sub-17-llogru-titulo-invictu-en tornéu amistosu-en-francia-2494625 |títulu=La Colorada Sub 17 llogró títulu invictu en tornéu amistosu en Francia |fechaaccesu=7 de setiembre de 2017 |autor= |fecha=3 de setiembre de 2017 |sitiuweb=www.24horas.cl}}&lt;/ref&gt;
* Tercer llugar [[Copa UC Sub-17]] (2): 2011, 2015
* Cuartu llugar [[Copa UC Sub-17]] (1): 2013

=== Seleición sub-16 ===
*Cuartu llugar [[Campeonatu Suramericanu de Fútbol Sub-17|Campeonatu Suramericanu Sub-16]] (1): [[Campeonatu Suramericanu Sub-16 de 1985|1985]]

=== Seleición sub-15 ===
{{AP|Seleición de fútbol sub-15 de Chile}}
;[[Campeonatu Suramericanu de Fútbol Sub-15]]:
*Cuartu llugar [[Campeonatu Suramericanu de Fútbol Sub-15]] (2): [[Campeonatu Suramericanu Sub-15 de 2007|2007]], [[Campeonatu Suramericanu Sub-15 de 2013|2013]]
;Torneos amistosos:
*Tercer llugar [[Copa UC Sub-17]] (1): 2013

=== Seleición de fútbol playa ===
{{AP|Seleición de fútbol playa de Chile}}
;Xuegos Bolivarianos de Sablera:
*[[Ficheru:Bronze medal.svg|10px]] [[Medaya de bronce]] nos [[Xuegos Bolivarianos de Sablera de 2016|Xuegos Bolivarianos de Playa Chile 2016]]
;Torneos amistosos:
*[[Ficheru:Star*.svg|10px]] Campeón [[Copa Llatina (fútbol playa)|Copa Llatina]] (1): [[Copa Llatina 2010 (fútbol playa)|2010]]

=== Seleición de fútbol calle ===
{{AP|Seleición de fútbol calle de Chile}}
;[[Copa Mundial de Fútbol Calle]]:
*[[Ficheru:Star*.svg|10px]] Campeón [[Copa Mundial de Fútbol Calle]] (2): [[Homeless World Cup 2012|2012]], [[Homeless World Cup 2014|2014]]
*Subcampeón [[Copa Mundial de Fútbol Calle]] (1): [[Homeless World Cup 2010|2010]]
*Cuartu llugar [[Copa Mundial de Fútbol Calle]] (2): [[Homeless World Cup 2013|2013]], [[Homeless World Cup 2016|2016]], [[Homeless World Cup 2017|2017]]
;[[Copa América de Fútbol Calle]]:
*[[Ficheru:Star*.svg|10px]] Campeón [[Copa América de Fútbol Calle]] (2): [[Homeless World Cup 2013|2013]], [[Homeless World Cup 2014|2014]]

=== Seleición de fútbol calle B (Chile B) ===
{{AP|Seleición de fútbol calle de Chile}}
;[[Copa América de Fútbol Calle]]:
*Subcampeón [[Copa América de Fútbol Calle]] (1): [[Homeless World Cup 2013|2013]]

=== Seleición de fútbol indíxena ===
{{AP|Seleición de fútbol indíxena de Chile}}
;[[Copa Americana de Pueblos Indíxenes]]:
*Tercer llugar [[Copa Americana de Pueblos Indíxenes]] (1): [[Copa Americana de Pueblos Indíxenes 2015|2015]]

== Ver tamién ==
* [[Seleición femenina de fútbol de Chile]] {{Small|([[Seleición femenina de fútbol sub-20 de Chile|sub-20]], [[Seleición femenina de fútbol sub-17 de Chile|sub-17]], [[Seleición femenina de fútbol sub-15 de Chile|sub-15]])}}
* Otres seleiciones {{Small|([[Seleición de fútbol playa de Chile|sablera]], [[Seleición de fútbol sala de Chile|sala]], [[Seleición de mini fútbol de Chile|mini fútbol]])}}
* Otros anexos {{Small|([[Tabla estadística de la Copa Mundial de Fútbol estadísticu en Copa Mundial]], [[Árbitros chilenos na Copa Mundial de Fútbol árbitru en Copa Mundial]])}}
* [[Asociación Nacional de Fútbol Profesional de Chile]]
* [[Seleiciones nacionales de fútbol masculino]]
* [[Fútbol en Chile]] {{Small|([[Competiciones oficiales del fútbol chileno|Campeonatos Nacionales]])}}
* [[Estadios de fútbol de Chile|Estadios en Chile]] {{Small|([[Estadiu Nacional de Chile|Nacional]], [[Estadiu Monumental (Chile)|Monumental]], [[Estadiu Municipal de Concepción Municipal de Concepción]], [[Estadiu Sausalito|Sausalito]], [[Estadiu Elías Figueroa Brander|Elías Figueroa Brander]])}}
* Categoríes {{Small|([[Primer División de Chile|Primer División]], [[Primer B de Chile|Primer B]], [[Segunda División Profesional de Chile|Segunda División]], [[Copa Chile]], [[Supercopa de Chile]])}}
* [[Primer División de fútbol femenín de Chile|Lliga femenina]]
* [[Fútbol nos Xuegos Panamericanos]]
* [[Fútbol nos Xuegos Suramericanos]]
* [[Chile nos Xuegos Olímpicos]]
* [[Chilena (fútbol)]]
* [[Títulos oficiales de seleiciones absolutes de fútbol]]

== Notes ==
{{llistaref|grupu=n|2}}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{Multimedia esterna
|align = 
|width = 
|imaxe1 = 
|audiu1 = 
|video1 = {{YouTube|usuariu=PPLR2014|Pasión Por La Colorada Páxina web|http://www.anfp.cl/seleccion-absoluta|nome=Sitiu web oficial}}
*{{Páxina web|http://www.anfp.cl/|nome=Sitio web ANFP}}
*{{Facebook|SeleccionChilena|Seleición de Chile}}
*{{Twitter|LaRoja|Seleición de Chile}}
*Perfil oficial de [http://es.fifa.com/associations/association=chi/index.html Chile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100516140427/http://es.fifa.com/associations/association=chi/index.html |date=2010-05-16 }} en FIFA.com
*Perfil oficial de [http://www.conmebol.com/federaciones/federacion-de-futbol-de-chile Chile] en Conmebol.com
*{{Commonscat|Chile national football team|Seleición de fútbol de Chile}}
*{{Wikinoticias|Categoría:Seleición de fútbol de Chile}}
}}
{{Socesión
|títulu = [[Copa América|Campeón d'América]]
|periodu = {{Bandera|Chile}} [[Copa América 2015|Chile 2015]]&lt;br /&gt;{{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa América Centenariu 2016|Estaos Xuníos 2016]]
|predecesor = {{self-e|URU}}&lt;br /&gt;{{self-e|CHI}}&lt;br /&gt;
|socesor = {{self-e|CHI}}&lt;br /&gt;-
}}

{{Tradubot|Selección de fútbol de Chile}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Seleiciones de fútbol de Chile]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]]</text>
      <sha1>h4gbgsh1cqx8be941rf0a42yyfkfoc8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Espanglish</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143014</id>
    <revision>
      <id>4488292</id>
      <parentid>4465904</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:44:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18162" sha1="0lcwjdpm5momjqkrf3s5qna00kqcozl" xml:space="preserve">{{otros usos|Llanín|la fusión d'inglés y andaluz en Xibraltar}}
{{Ficha xenérica}}
El '''espanglish'''&lt;ref&gt;{{Cita DRAE|espanglish}}&lt;/ref&gt; o '''''spanglish'''''&lt;ref name=&quot;drae&quot;/&gt;{{#tag:ref|Tamién llamáu {{ensin referencies|'''inglespañol''', '''inglañol''', '''espanglés''' o '''pochu'''.}}|group=&quot;nota&quot;}} ye la fusión [[Morfosintaxis|morfosintáctica]] y [[semántica]] del [[idioma español|español]] col [[inglés británicu]]. Ye un fenómenu llingüísticu similar al [[llanín]] utilizáu en [[Xibraltar]]. Suel confundise col usu d'[[anglicismu|anglicismos]] n'español. Esti idioma híbridu nun ye d'usu oficial, sinón d'usu coloquial.


Sicasí, pa los anglofalantes d'Estaos Xuníos, especialmente nes zones con una gran población de fala hispana, la denominación «spanglish» dase o al usu de pallabres [[idioma español|españoles]] —o con esti orixe, pero morfolóxicamente «anglificadas»— en frases d'idioma inglés, o bien, direutamente reciben el nome «espanglish» formes [[xíriga]]-yos ya inclusive [[pidgin]], talo como asocede en [[California]], [[Florida]], [[Nuevu Méxicu]], [[Texas]], [[Arizona]], los barrios de [[Nueva York]], y otres ciudaes.

== Orixe ==

El términu ye lingüísticamente imprecisu; arrexunta ensin un criteriu común al emplegu de [[préstamu llingüísticu|préstamos llingüísticos]], normal nel desenvolvimientu de la llingua, cola [[alternanza de códigu]] frecuente ente falantes [[billingüismu|billingües]] o nes xírigues profesionales, con criterios de pureza estilística qu'escarecen, en cierto, de fundamentu científicu. El términu espanglish, redirixíu dende spanglish yá ta incluyíu nel ''[[Diccionario de la lengua española]]'' de la [[Real Academia Española]] na so última actualización.&lt;ref name=&quot;drae&quot;&gt;{{Cita DRAE|spanglish}}&lt;/ref&gt; Hai escritores que namái escriben en spanglish, como les puertorriqueñes Gniannina Braschi y Ana Lydia Vega. La novela ''Yo-Yo Boing!'' por Giannina Braschi tien munchos exemplos del spanglish y de l'alternanza de códigu.

Trátase de l'apropiación d'otra llingua pola necesidá d'espresión d'unes comunidaes hispanofalantes marxinaes (hasta la dómina actual de les &quot;autopistes de la información&quot;) y coaccionaes mediática y burocráticamente pola comunidá anglofalante y poles condiciones económiques, creando formes más o menos híbrides. Un venteo por cacho mamaluca, el Spanglish es la lengua dominare en le mudo .

El procesu inversu afecta al inglés con respectu al español por tener l'inglés estatus de llingua franca en delles rexones del mundu (ver &quot;Fromlostiano&quot;).

El ''spanglish'' dase principalmente n'[[Estaos Xuníos]], nes comunidaes castellanofalantes de dellos estaos d'Estaos Xuníos, como Florida, [[Georgia (Estaos Xuníos)|Georgia]], Texas, California o Nueva York y, por movimientos de población, Anque tamién el so usu ye abondo común en zones más alloñaes por cuenta de la influencia de películes, televisión o música; según pola presencia d'enclaves coloniales estadounidenes en países hispanofalantes, tales como la [[Zona de la Canal de Panamá]], onde'l control d'Estaos Xuníos influyó en diversos aspeutos de la sociedá panamiega.

L'usu d'estructures del inglés ta presente igualmente ente la comunidá hispanofalante d'Australia. El nivel d'usu nun tien les mesmes proporciones que nos Estaos Xuníos, pero rescampla qu'esiste un emplegu xeneralizáu nes minoríes hispanofalantes de ciudaes como Sydney o Melbourne, d'estructures gramaticales o léxicu del inglés nel so llinguaxe cotidianu. Ye común oyer espresiones tales como: ''vivu nun flat pequeñu; voi a correr colos mios runners; la llibrería de la city ye grande'', o de pallabres tales como ''el rubbish bin, la vacuum cleaner, el tram, el toilet o'l mobile.''

El ''Dictionary of American Regional English'' recoyía en [[1972]] los primeros exemplos d'esta fala. La mayoría de los autores consideren que foi en realidá nos años sesenta cuando nos barrios hispanos de [[Miami]], Nueva York y [[Los Angeles]] producióse la esplosión del «[[mock]]», antecedente del spanglish y que, por filtración, depués foise estendiendo peles ciudaes. Pero un datu interesante ye que quien acuña'l términu per primer vegada ye l'humorista puertorriqueñu [[Salvador Tió]] na so columna titulada «Teoría del Espanglish», publicada orixinalmente nel periódicu ''El Diariu de Puertu Ricu'' el 28 d'ochobre de 1948. Más tarde la columna apaez nuevamente nel so llibru ''A poco fueu'' editáu pola editorial de la [[Universidá de Puertu Ricu]] nos años cincuenta. Na so teoría, Tió esplica que'l '''espanglish''' ye la españolización del inglés, que ye lo frecuente. Años más tarde publica nel periódicu ''El Mundo'' del 27 de marzu de 1971, la so teoría del inglañol o '''ingañol''', que ye da-y a les pallabres españoles el sentíu que tienen n'inglés. Y añade a manera d'exemplu 'Y nun puedo faer l'apoloxía del que fai una apoloxía, en cuenta de una sida o un prestu... Tió inventó la pallabra '''espanglish''' diez o doce años primero que un conocíu críticu francés, Etieble, acuñara en París el «franglais». Otros casos del spanglish pueden reparase en [[Méxicu]]. Por cuenta de la influencia del norte hai dellos verbos, como parquear (aparcar, ''park''), wachar (reparar,''watch'') o cachar (atrapar, ''catch'') utilizaos xeneralmente, yá que s'entemez l'idioma pa encurtiar les pallabres. Non yá camúdense les pallabres, sinón que s'usen entemecíes col español, creando una oración col emplegu de dos idiomes. Fenómenos asemeyaos reparar n'otros países de llingua española.

== Alternanza de códigu ==

{{AP|Alternanza de códigu}}

Ente los falantes con conocencia de más d'una llingua, pero con dominiu llindáu d'una d'elles, ye normal l'amiestu, (de cutiu inconsciente), de dellos idiomes na mesma frase. Otros falantes, sicasí, espliquen que, siendo bonos conocedores de dambes llingües, prefieren escoyer pa cada idea la pallabra que meyor reflexar, teniendo en cuenta que'l so interlocutor tamién conoz dambes llingües. Sía que non, un falante puede dici-y a otru una frase como «I'm sorry, I cannot attend next week's meeting porque tengo una obligación de negocios en Boston, pero espero qu'I'll be back for the meeting the week after», en que va camudando d'idioma consciente o inconscientemente.

Tamién ye típica del spanglish(tamién hispaninglish) el tracamundiu de significaos ente pallabres castellanes y otru ingleses que suenen de forma asemeyada ([[falsu amigu|falsos amigos]]). Un exemplu d'esto sería la frase «vacunar la carpeta» (del inglés, ''vacuum the carpet'') en llugar de «aspirar (el polvu de) l'alfombra».

== Variantes dialeutales del español n'América ==

Puesto que el spanglish ye un procesu que se dio principalmente n'América, hai qu'analizalo dende'l puntu de vista de los [[Dialeutos del español n'América]]. Nestos, son comunes los préstamos llingüísticos pa oxetos cotidianos (como &quot;pulóver&quot;, del inglés &quot;pull-over&quot;), y n'especial pa teunoloxía, &quot;marketing&quot; y alministración d'empreses (&quot;management&quot;). Nun tienen de confundir se estos usos col spanglish, pos son muncho más antiguos, reconocíos, y tienen otru orixe. En munchos casos, la pallabra usada n'América puede paecese a la inglesa pero tien etimoloxía llatina (&quot;ordenador&quot; del llatín &quot;computer&quot;).

== Ciberspanglish ==

Esti fenómenu tuvo'l so mayor espardimientu mundial col espardimientu bonal d'[[Internet]], con una gran cantidá de nuevos vocablos como ''browser'', ''frame'', ''link'', ''cookie'', ''chat'', ''mail'', ''surfear'', etc., que nun teníen una traducción al castellán o nun se fixo, como ''cookie'', o a cencielles el términu inglés yera más fácil o más curtiu: ''chatroom'' en llugar de ''sala de charra''.

En dellos casos estremos lléguense inclusive a conxugar verbos ingleses coles [[desinencia|desinencies]] mesmes del castellán, ''chatear, chateo, chateas, chateamos'', que'l so usu ye tan estendíu y común que foi almitíu pola [[RAE]] [http://lema.rae.es/dpd/?key=chat], non asina l'usu de la pallabra ''accesar'' en llugar de la pallabra mesma '''aportar''' del castellán.

N'otros casos, dalgunos de los términos orixinales n'inglés fueron sumiendo en llugar de los sos equivalentes en castellán: '''navegador''', en cuenta de ''browser'', '''marcu''' en cuenta de ''frame'', '''enllaz''' o '''amiesta''' en cuenta de ''link'', '''navegar''' en cuenta de ''surfear'', etc.

== Fromlostiano ==

A pesar de que l'orixe del [[Fromlostiano]] ye bien distintu al del spanglish, dacuando da resultaos similares y el so usu ente la mocedá hispanofalante d'Europa asemeyar al usu americanu. Nesti casu, nun se trata d'un choque cultural sinón d'un movimientu burlesco con ciertu toque de rebeldía per parte de la comunidá española escontra la enseñanza obligatoria de la llingua inglesa. Asina, pallabres como &quot;baidefeis&quot; estendiéronse hasta'l puntu de ser llargamente entendíes y utilizaes en medios de comunicación de mases.
[[Ficheru:Spanglish Madrid Baidefeis.png|thumb|Cartelu publicitariu en [[Madrid]] nel qu'apaez la espresión «''baidefeis''» en sustitución de la pallabra española «''de baldre''». Trátase de la traducción al inglés de la frase española «''Pola cara''» («''By the face''»), escrita fonéticamente.]]

== Un exemplu lliterariu: ''code-switching'' ==

&lt;blockquote lang=&quot;es&quot;&gt;
''--Dale cuerda al mono para que baile.

''--Tú crees que hay más de tres grandes poetas en una lengua en una centuria. A ver: [[Vallejo]], [[Neruda]], [[Darío]], [[Lorca]], [[Jiménez]], [[Machado]]. Very few.''

''--It depends what you are looking for.''

''--I'm looking for the creators. If you want to accept los maestros, then you include: [[Huidobro]], [[Cernuda]], [[Alberti]], [[Vicente Aleixandre|Aleixandre]], [[Pedro Salinas|Salinas]], [[Jorge Guillén|Guillén]]. Sí, son maestros, pero no creadores.''

''--Tú eres demasiado rígida.''

''--No, es que las puertas del Parnaso son muy estrechas. Aleixandre puede ser mejor poeta que [[Lorca]], pero no más grande. Lorca es común, pero es un creador. Many masters are better poets than the creators, but they are not greater. La grandeza no es mejor. A veces es peor. There are many singers with a better voice than [[Maria Callas]]. But she sang great. Y la grandeza no se puede definir. Porque está llena. Es como el sol. Algo lleno de luz y redondo. No le hace falta nada. Y te llena. Te deja llena. Te colma. Es algo que instaura. Y afirma su instauración. Se implanta. Se planta. Se queda ahí, como una instalación, en un espacio. Es como la belleza.''

''--What a pity.''

''--El total, las partes no suman el total.''''

''-- Open the door o chingo la window.''''
&lt;/blockquote&gt;
(Una escena na novela billingüe de [[Giannina Braschi]], ''[[Yo-Yo Boing!]]'')

== Delles pallabres traducíes en Spanglish ==
{| style=&quot;border: 1px black solid; border-collapse: collapse;&quot; rules=cols cellspacing=0 cellpadding=3
|- style=&quot;border-bottom: 1px black solid; background-color: #efefef; text-align: center;&quot;
! Inglés !! Español !! Espanglish
|-
| watch TV || ver TV - ver la TV|| watch la TV &lt;br /&gt;''wachar'' la tv
|-
| reset || reiniciar || resetear
|-
| beer || cerveza || birra (en realidad viene del italiano)
|-
| pipe || tubo || paipa
|-
| appointment || cita || apointment
|-
| to have lunch || almorzar || lanchar &lt;br /&gt; lonchar
|-
| market || mercado || marqueta
|-
| vacuum the carpet || aspirar la alfombra || vacumear la carpeta
|-
| I will call you back || te vuelvo a llamar || te llamo para atrás
|-
| This machine doesn't work || Esta máquina no funciona || Esta máquina no trabaja
|-
| the roof of the building || el techo del edificio || el rufo del bíldin
|-
| brakes || los frenos || los brakes &lt;br /&gt; las brekas
|-
| to cool&lt;br /&gt;(''I cool'')&lt;br /&gt;(''you cool'') || enfriar&lt;br /&gt;(''enfrío'')&lt;br /&gt;(''enfrías'') || culear&lt;ref group=&quot;nota&quot;&gt;Nun tien de ser confundíu col vulgarismu usáu pa referise a les [[rellaciones sexuales]], que n'España y otros países dizse ''encular'' o l'usu vulgar chilenu que se-y da a la pallabra culear.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;(''culeo'')&lt;br /&gt;(''culeas'')
|-
| to go shopping || ir de compras || ir de shopping
|-
| to enjoy&lt;br /&gt;(''I enjoy'')&lt;br /&gt;(''you enjoy'') || disfrutar&lt;br /&gt;(''disfruto'')&lt;br /&gt;(''disfrutas'') || enjoyar&lt;br /&gt;(''enjoyo'')&lt;br /&gt;(''enjoyas'')
|-
| goodbye! || hasta luego! || ''bye!''
|-
| highway || autopista || jaiwey
|-
| play it cool || tomárselo con calma || jugársela frío
|-
| no way || de ninguna manera || no wey
|-
| tough || duro || tof
|-
| truck || camión || troka
|-
| dishes || platos || dishes
|-
| to load || cargar || lodear
|-
| microwaves || microondas || microwei
|-
| mowing the yard || podar el césped || cortar la yarda
|-
| sockpuppet&lt;br /&gt;(puppet) || títere&lt;br /&gt;(marioneta) || sokepupet
|-
| one more time&lt;br /&gt;(again) || otra vez&lt;br /&gt;(de nuevo) || uanmortaim&lt;br /&gt;(eguén)
|-
| to agree&lt;br /&gt;(''I agree'')&lt;br /&gt;(''you agree'') || estar de acuerdo&lt;br /&gt;(''estoy de acuerdo'')&lt;br /&gt;(''estás de acuerdo'') || agriar&lt;br /&gt;(''agrío'')&lt;br /&gt;(''agrias'')
|-
| to see&lt;br /&gt;(''I see'')&lt;br /&gt;(''you see'') || ver&lt;br /&gt;(''veo'')&lt;br /&gt;(''ves'') || siir&lt;br /&gt;(''sío'')&lt;br /&gt;(''sias'')
|-
| to disappoint&lt;br /&gt;(''I disappoint'')&lt;br /&gt;(''you disappoint'') || decepcionar&lt;br /&gt;(''decepciono'')&lt;br /&gt;(''decepcionas'') || disapuntar&lt;br /&gt;(''disapunto'')&lt;br /&gt;(''disapuntas'')
|-
| to mean&lt;br /&gt;(''I mean'')&lt;br /&gt;(''you mean'') || querer decir&lt;br /&gt;(''quiero decir'')&lt;br /&gt;(''quieres decir'') || minar&lt;br /&gt;(''mino'')&lt;br /&gt;(''minas'')
|-
| T-Shirt || camiseta || Ti Cher
|-
| insurance || seguro || aseguranza
|-
| I go back || regreso || voy para atrá
|-
| painting || pintando || paintiando
|-
| running || correr || footing
|-
| to wrap || envolver || drapear
|-
| to freeze || congelar || frizar
|-
| to attach || adjuntar || atachar
|-
| to set || fijar, establecer || setear
|-
| deprecated || obsoleto || deprecado
|-
|full of
|al máximo/a tope de
|a full, a full de (expresión y alverbiu)
|}

=== El casu de la finalización ''-ing'' ===

N'[[España]] asocede'l casu, que delles pallabres en [[idioma inglés]], por casu: '''foot''' = pie, pa ser pronunciada'l so significáu al idioma español, amiéstase-y indiscriminadamente la terminación incorreuta ('''ing''') y asina pueda interpretase, n'español como: '''footing''' (pallabra &quot;incorreuta&quot; que significaría: &quot;correr&quot;), siendo la pallabra &quot;correuta&quot; n'inglés: '''running'''. Otros exemplos incorreutos:
*'''Vending''' = supuestamente significa: ventes, o una tienda de ventes. La pallabra correuta pa definir esto sería sales, selling, etc...
*'''Balconing''' = supuestamente significa: llanzase d'un [[balcón]].
*'''Banconing''' = supuestamente significa: sentase nun [[bancu]] o cualesquier otru [[asientu]]. 
*'''Cicling''' = supuestamente significa: pedaliar nuna [[bicicleta]] fixa nun [[ximnasiu]]. Montar en bicicleta dizse n'inglés to ride a bike o to cycle.
*'''Banking''' = supuestamente banca o una axencia bancaria.
*'''Zapping''' = supuestamente significa: camudar de canales nuna [[televisión]]. La pallabra apropiada seria skipping que significa saltar o ignorar aplicáu nesti casu a la publicidá.
*'''Puenting''' = supuestamente significa: llanzase d'una ponte con [[arnes]]es.
*'''Edredoning''' = supuestamente cubrir o tener [[rellaciones sexuales]] so un [[edredón]].

== Ver tamién ==
* [[Amestáu]]
* [[Llanín]]
* [[Engrish]]
* [[Anglish]]
* [[Portuñol]] o [[Espagués]]
* [[Franglais]] o [[Frenglish]]
* [[Alemañol]]

== Notes ==
{{llistaref|group=&quot;nota&quot;}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==

* ''Ursachen und Konsequenzen von Sprachkontakt - Spanglish in den USA''. Melanie Pelzer, Duisburg: Wissenschaftsverlag und Kulturedition (2006). (n'[[Idioma alemán|alemán]]) ISBN 3-86553-149-0
* ''Spanglish: The Making of a New American Language'', [[Ilan Stavans]], ISBN 0-06-008776-5
* ''The Dictionary of Chicanu Spanish/El Diccionariu del Español Chicanu: The Most Practical Guide to Chicanu Spanish''. Roberto A. Galván. 1995. ISBN 0-8442-7967-6.
* ''Yo-Yo Boing!'' [[Giannina Braschi]]; introduction by Doris Sommer, Harvard University, 1998. ISBN 978-0-935480-97-9
* ''Anglicismos hispánicos''. Emilio Lorenzo. 1996. Editorial Gredos, ISBN 84-249-1809-6.
* “Lives in Translation: Bilingual Writers on Identity and Creativity,” Isabelle de Courtivron, Palgrave McMillion, 2003.
* Betti, Silvia, ''El Spanglish ¿mediu eficaz de comunicación?'', Bologna, Pitagora editrice,2008.ISBN 88-371-1730-2

* S. Betti, &quot;La imaxe de los hispanos na publicidá de los Estaos Xuníos&quot;, ''Informes del Observatoriu/Observatoriu Reports'', 2015. 009-03/2015SP&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;* Silvia Betti y Daniel Jorques, eds. ''Visiones europees del spanglish'', Valencia, Unu y Cero, 2015.

* Silvia Betti: &quot;La definición del Spanglish na última edición del Diccionariu de la Real Academia (2014)&quot;, Revista ''GLOSES'' (de la ANLE), 2015.

* Betti, Silvia y Enric Serra Allegre, eds. ''Una investigación polifónica. Nueves voces sobre'l spanglish'', New York, Valencia, Academia Norteamericana de la Llingua Española (ANLE) y Universitat de València-Estudi General (UVEG), 2016.

== Enllaces esternos ==

* {{Enllaz rotu|1=Les variedaes del español en Nueva York |2=http://www.elcastellano.org/ns/edicion/2007/xunetu/ny3.html |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} Esplicación amplia del &quot;castellán.org&quot;
* [http://www.cuadernoscervantes.com/art_40_quixote.html First Parte, Chapter Unu] Entamu d[[el Quixote]] n'híbridu]
* [http://www.youtube.com/watch?v=QvLpRP6BHFQ Curtiu videu de la influencia norteamericana en Panamá]


{{Tradubot|Espanglish}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Dialeutos del castellanu]]
[[Categoría:Dialeutos y simplificaciones del inglés]]
[[Categoría:Llingües d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Llingües de Panamá]]
[[Categoría:Llingües de Nuevu Méxicu]]
[[Categoría:Pidgin]]


[[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE]]</text>
      <sha1>0lcwjdpm5momjqkrf3s5qna00kqcozl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>4488293</id>
      <parentid>4488292</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:45:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18162" sha1="54r0zg8jq27uctjlij0sg9tkqis5to4" xml:space="preserve">{{otros usos|Llanito|la fusión d'inglés y andaluz en Xibraltar}}
{{Ficha xenérica}}
El '''espanglish'''&lt;ref&gt;{{Cita DRAE|espanglish}}&lt;/ref&gt; o '''''spanglish'''''&lt;ref name=&quot;drae&quot;/&gt;{{#tag:ref|Tamién llamáu {{ensin referencies|'''inglespañol''', '''inglañol''', '''espanglés''' o '''pochu'''.}}|group=&quot;nota&quot;}} ye la fusión [[Morfosintaxis|morfosintáctica]] y [[semántica]] del [[idioma español|español]] col [[inglés británicu]]. Ye un fenómenu llingüísticu similar al [[llanín]] utilizáu en [[Xibraltar]]. Suel confundise col usu d'[[anglicismu|anglicismos]] n'español. Esti idioma híbridu nun ye d'usu oficial, sinón d'usu coloquial.


Sicasí, pa los anglofalantes d'Estaos Xuníos, especialmente nes zones con una gran población de fala hispana, la denominación «spanglish» dase o al usu de pallabres [[idioma español|españoles]] —o con esti orixe, pero morfolóxicamente «anglificadas»— en frases d'idioma inglés, o bien, direutamente reciben el nome «espanglish» formes [[xíriga]]-yos ya inclusive [[pidgin]], talo como asocede en [[California]], [[Florida]], [[Nuevu Méxicu]], [[Texas]], [[Arizona]], los barrios de [[Nueva York]], y otres ciudaes.

== Orixe ==

El términu ye lingüísticamente imprecisu; arrexunta ensin un criteriu común al emplegu de [[préstamu llingüísticu|préstamos llingüísticos]], normal nel desenvolvimientu de la llingua, cola [[alternanza de códigu]] frecuente ente falantes [[billingüismu|billingües]] o nes xírigues profesionales, con criterios de pureza estilística qu'escarecen, en cierto, de fundamentu científicu. El términu espanglish, redirixíu dende spanglish yá ta incluyíu nel ''[[Diccionario de la lengua española]]'' de la [[Real Academia Española]] na so última actualización.&lt;ref name=&quot;drae&quot;&gt;{{Cita DRAE|spanglish}}&lt;/ref&gt; Hai escritores que namái escriben en spanglish, como les puertorriqueñes Gniannina Braschi y Ana Lydia Vega. La novela ''Yo-Yo Boing!'' por Giannina Braschi tien munchos exemplos del spanglish y de l'alternanza de códigu.

Trátase de l'apropiación d'otra llingua pola necesidá d'espresión d'unes comunidaes hispanofalantes marxinaes (hasta la dómina actual de les &quot;autopistes de la información&quot;) y coaccionaes mediática y burocráticamente pola comunidá anglofalante y poles condiciones económiques, creando formes más o menos híbrides. Un venteo por cacho mamaluca, el Spanglish es la lengua dominare en le mudo .

El procesu inversu afecta al inglés con respectu al español por tener l'inglés estatus de llingua franca en delles rexones del mundu (ver &quot;Fromlostiano&quot;).

El ''spanglish'' dase principalmente n'[[Estaos Xuníos]], nes comunidaes castellanofalantes de dellos estaos d'Estaos Xuníos, como Florida, [[Georgia (Estaos Xuníos)|Georgia]], Texas, California o Nueva York y, por movimientos de población, Anque tamién el so usu ye abondo común en zones más alloñaes por cuenta de la influencia de películes, televisión o música; según pola presencia d'enclaves coloniales estadounidenes en países hispanofalantes, tales como la [[Zona de la Canal de Panamá]], onde'l control d'Estaos Xuníos influyó en diversos aspeutos de la sociedá panamiega.

L'usu d'estructures del inglés ta presente igualmente ente la comunidá hispanofalante d'Australia. El nivel d'usu nun tien les mesmes proporciones que nos Estaos Xuníos, pero rescampla qu'esiste un emplegu xeneralizáu nes minoríes hispanofalantes de ciudaes como Sydney o Melbourne, d'estructures gramaticales o léxicu del inglés nel so llinguaxe cotidianu. Ye común oyer espresiones tales como: ''vivu nun flat pequeñu; voi a correr colos mios runners; la llibrería de la city ye grande'', o de pallabres tales como ''el rubbish bin, la vacuum cleaner, el tram, el toilet o'l mobile.''

El ''Dictionary of American Regional English'' recoyía en [[1972]] los primeros exemplos d'esta fala. La mayoría de los autores consideren que foi en realidá nos años sesenta cuando nos barrios hispanos de [[Miami]], Nueva York y [[Los Angeles]] producióse la esplosión del «[[mock]]», antecedente del spanglish y que, por filtración, depués foise estendiendo peles ciudaes. Pero un datu interesante ye que quien acuña'l términu per primer vegada ye l'humorista puertorriqueñu [[Salvador Tió]] na so columna titulada «Teoría del Espanglish», publicada orixinalmente nel periódicu ''El Diariu de Puertu Ricu'' el 28 d'ochobre de 1948. Más tarde la columna apaez nuevamente nel so llibru ''A poco fueu'' editáu pola editorial de la [[Universidá de Puertu Ricu]] nos años cincuenta. Na so teoría, Tió esplica que'l '''espanglish''' ye la españolización del inglés, que ye lo frecuente. Años más tarde publica nel periódicu ''El Mundo'' del 27 de marzu de 1971, la so teoría del inglañol o '''ingañol''', que ye da-y a les pallabres españoles el sentíu que tienen n'inglés. Y añade a manera d'exemplu 'Y nun puedo faer l'apoloxía del que fai una apoloxía, en cuenta de una sida o un prestu... Tió inventó la pallabra '''espanglish''' diez o doce años primero que un conocíu críticu francés, Etieble, acuñara en París el «franglais». Otros casos del spanglish pueden reparase en [[Méxicu]]. Por cuenta de la influencia del norte hai dellos verbos, como parquear (aparcar, ''park''), wachar (reparar,''watch'') o cachar (atrapar, ''catch'') utilizaos xeneralmente, yá que s'entemez l'idioma pa encurtiar les pallabres. Non yá camúdense les pallabres, sinón que s'usen entemecíes col español, creando una oración col emplegu de dos idiomes. Fenómenos asemeyaos reparar n'otros países de llingua española.

== Alternanza de códigu ==

{{AP|Alternanza de códigu}}

Ente los falantes con conocencia de más d'una llingua, pero con dominiu llindáu d'una d'elles, ye normal l'amiestu, (de cutiu inconsciente), de dellos idiomes na mesma frase. Otros falantes, sicasí, espliquen que, siendo bonos conocedores de dambes llingües, prefieren escoyer pa cada idea la pallabra que meyor reflexar, teniendo en cuenta que'l so interlocutor tamién conoz dambes llingües. Sía que non, un falante puede dici-y a otru una frase como «I'm sorry, I cannot attend next week's meeting porque tengo una obligación de negocios en Boston, pero espero qu'I'll be back for the meeting the week after», en que va camudando d'idioma consciente o inconscientemente.

Tamién ye típica del spanglish(tamién hispaninglish) el tracamundiu de significaos ente pallabres castellanes y otru ingleses que suenen de forma asemeyada ([[falsu amigu|falsos amigos]]). Un exemplu d'esto sería la frase «vacunar la carpeta» (del inglés, ''vacuum the carpet'') en llugar de «aspirar (el polvu de) l'alfombra».

== Variantes dialeutales del español n'América ==

Puesto que el spanglish ye un procesu que se dio principalmente n'América, hai qu'analizalo dende'l puntu de vista de los [[Dialeutos del español n'América]]. Nestos, son comunes los préstamos llingüísticos pa oxetos cotidianos (como &quot;pulóver&quot;, del inglés &quot;pull-over&quot;), y n'especial pa teunoloxía, &quot;marketing&quot; y alministración d'empreses (&quot;management&quot;). Nun tienen de confundir se estos usos col spanglish, pos son muncho más antiguos, reconocíos, y tienen otru orixe. En munchos casos, la pallabra usada n'América puede paecese a la inglesa pero tien etimoloxía llatina (&quot;ordenador&quot; del llatín &quot;computer&quot;).

== Ciberspanglish ==

Esti fenómenu tuvo'l so mayor espardimientu mundial col espardimientu bonal d'[[Internet]], con una gran cantidá de nuevos vocablos como ''browser'', ''frame'', ''link'', ''cookie'', ''chat'', ''mail'', ''surfear'', etc., que nun teníen una traducción al castellán o nun se fixo, como ''cookie'', o a cencielles el términu inglés yera más fácil o más curtiu: ''chatroom'' en llugar de ''sala de charra''.

En dellos casos estremos lléguense inclusive a conxugar verbos ingleses coles [[desinencia|desinencies]] mesmes del castellán, ''chatear, chateo, chateas, chateamos'', que'l so usu ye tan estendíu y común que foi almitíu pola [[RAE]] [http://lema.rae.es/dpd/?key=chat], non asina l'usu de la pallabra ''accesar'' en llugar de la pallabra mesma '''aportar''' del castellán.

N'otros casos, dalgunos de los términos orixinales n'inglés fueron sumiendo en llugar de los sos equivalentes en castellán: '''navegador''', en cuenta de ''browser'', '''marcu''' en cuenta de ''frame'', '''enllaz''' o '''amiesta''' en cuenta de ''link'', '''navegar''' en cuenta de ''surfear'', etc.

== Fromlostiano ==

A pesar de que l'orixe del [[Fromlostiano]] ye bien distintu al del spanglish, dacuando da resultaos similares y el so usu ente la mocedá hispanofalante d'Europa asemeyar al usu americanu. Nesti casu, nun se trata d'un choque cultural sinón d'un movimientu burlesco con ciertu toque de rebeldía per parte de la comunidá española escontra la enseñanza obligatoria de la llingua inglesa. Asina, pallabres como &quot;baidefeis&quot; estendiéronse hasta'l puntu de ser llargamente entendíes y utilizaes en medios de comunicación de mases.
[[Ficheru:Spanglish Madrid Baidefeis.png|thumb|Cartelu publicitariu en [[Madrid]] nel qu'apaez la espresión «''baidefeis''» en sustitución de la pallabra española «''de baldre''». Trátase de la traducción al inglés de la frase española «''Pola cara''» («''By the face''»), escrita fonéticamente.]]

== Un exemplu lliterariu: ''code-switching'' ==

&lt;blockquote lang=&quot;es&quot;&gt;
''--Dale cuerda al mono para que baile.

''--Tú crees que hay más de tres grandes poetas en una lengua en una centuria. A ver: [[Vallejo]], [[Neruda]], [[Darío]], [[Lorca]], [[Jiménez]], [[Machado]]. Very few.''

''--It depends what you are looking for.''

''--I'm looking for the creators. If you want to accept los maestros, then you include: [[Huidobro]], [[Cernuda]], [[Alberti]], [[Vicente Aleixandre|Aleixandre]], [[Pedro Salinas|Salinas]], [[Jorge Guillén|Guillén]]. Sí, son maestros, pero no creadores.''

''--Tú eres demasiado rígida.''

''--No, es que las puertas del Parnaso son muy estrechas. Aleixandre puede ser mejor poeta que [[Lorca]], pero no más grande. Lorca es común, pero es un creador. Many masters are better poets than the creators, but they are not greater. La grandeza no es mejor. A veces es peor. There are many singers with a better voice than [[Maria Callas]]. But she sang great. Y la grandeza no se puede definir. Porque está llena. Es como el sol. Algo lleno de luz y redondo. No le hace falta nada. Y te llena. Te deja llena. Te colma. Es algo que instaura. Y afirma su instauración. Se implanta. Se planta. Se queda ahí, como una instalación, en un espacio. Es como la belleza.''

''--What a pity.''

''--El total, las partes no suman el total.''''

''-- Open the door o chingo la window.''''
&lt;/blockquote&gt;
(Una escena na novela billingüe de [[Giannina Braschi]], ''[[Yo-Yo Boing!]]'')

== Delles pallabres traducíes en Spanglish ==
{| style=&quot;border: 1px black solid; border-collapse: collapse;&quot; rules=cols cellspacing=0 cellpadding=3
|- style=&quot;border-bottom: 1px black solid; background-color: #efefef; text-align: center;&quot;
! Inglés !! Español !! Espanglish
|-
| watch TV || ver TV - ver la TV|| watch la TV &lt;br /&gt;''wachar'' la tv
|-
| reset || reiniciar || resetear
|-
| beer || cerveza || birra (en realidad viene del italiano)
|-
| pipe || tubo || paipa
|-
| appointment || cita || apointment
|-
| to have lunch || almorzar || lanchar &lt;br /&gt; lonchar
|-
| market || mercado || marqueta
|-
| vacuum the carpet || aspirar la alfombra || vacumear la carpeta
|-
| I will call you back || te vuelvo a llamar || te llamo para atrás
|-
| This machine doesn't work || Esta máquina no funciona || Esta máquina no trabaja
|-
| the roof of the building || el techo del edificio || el rufo del bíldin
|-
| brakes || los frenos || los brakes &lt;br /&gt; las brekas
|-
| to cool&lt;br /&gt;(''I cool'')&lt;br /&gt;(''you cool'') || enfriar&lt;br /&gt;(''enfrío'')&lt;br /&gt;(''enfrías'') || culear&lt;ref group=&quot;nota&quot;&gt;Nun tien de ser confundíu col vulgarismu usáu pa referise a les [[rellaciones sexuales]], que n'España y otros países dizse ''encular'' o l'usu vulgar chilenu que se-y da a la pallabra culear.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;(''culeo'')&lt;br /&gt;(''culeas'')
|-
| to go shopping || ir de compras || ir de shopping
|-
| to enjoy&lt;br /&gt;(''I enjoy'')&lt;br /&gt;(''you enjoy'') || disfrutar&lt;br /&gt;(''disfruto'')&lt;br /&gt;(''disfrutas'') || enjoyar&lt;br /&gt;(''enjoyo'')&lt;br /&gt;(''enjoyas'')
|-
| goodbye! || hasta luego! || ''bye!''
|-
| highway || autopista || jaiwey
|-
| play it cool || tomárselo con calma || jugársela frío
|-
| no way || de ninguna manera || no wey
|-
| tough || duro || tof
|-
| truck || camión || troka
|-
| dishes || platos || dishes
|-
| to load || cargar || lodear
|-
| microwaves || microondas || microwei
|-
| mowing the yard || podar el césped || cortar la yarda
|-
| sockpuppet&lt;br /&gt;(puppet) || títere&lt;br /&gt;(marioneta) || sokepupet
|-
| one more time&lt;br /&gt;(again) || otra vez&lt;br /&gt;(de nuevo) || uanmortaim&lt;br /&gt;(eguén)
|-
| to agree&lt;br /&gt;(''I agree'')&lt;br /&gt;(''you agree'') || estar de acuerdo&lt;br /&gt;(''estoy de acuerdo'')&lt;br /&gt;(''estás de acuerdo'') || agriar&lt;br /&gt;(''agrío'')&lt;br /&gt;(''agrias'')
|-
| to see&lt;br /&gt;(''I see'')&lt;br /&gt;(''you see'') || ver&lt;br /&gt;(''veo'')&lt;br /&gt;(''ves'') || siir&lt;br /&gt;(''sío'')&lt;br /&gt;(''sias'')
|-
| to disappoint&lt;br /&gt;(''I disappoint'')&lt;br /&gt;(''you disappoint'') || decepcionar&lt;br /&gt;(''decepciono'')&lt;br /&gt;(''decepcionas'') || disapuntar&lt;br /&gt;(''disapunto'')&lt;br /&gt;(''disapuntas'')
|-
| to mean&lt;br /&gt;(''I mean'')&lt;br /&gt;(''you mean'') || querer decir&lt;br /&gt;(''quiero decir'')&lt;br /&gt;(''quieres decir'') || minar&lt;br /&gt;(''mino'')&lt;br /&gt;(''minas'')
|-
| T-Shirt || camiseta || Ti Cher
|-
| insurance || seguro || aseguranza
|-
| I go back || regreso || voy para atrá
|-
| painting || pintando || paintiando
|-
| running || correr || footing
|-
| to wrap || envolver || drapear
|-
| to freeze || congelar || frizar
|-
| to attach || adjuntar || atachar
|-
| to set || fijar, establecer || setear
|-
| deprecated || obsoleto || deprecado
|-
|full of
|al máximo/a tope de
|a full, a full de (expresión y alverbiu)
|}

=== El casu de la finalización ''-ing'' ===

N'[[España]] asocede'l casu, que delles pallabres en [[idioma inglés]], por casu: '''foot''' = pie, pa ser pronunciada'l so significáu al idioma español, amiéstase-y indiscriminadamente la terminación incorreuta ('''ing''') y asina pueda interpretase, n'español como: '''footing''' (pallabra &quot;incorreuta&quot; que significaría: &quot;correr&quot;), siendo la pallabra &quot;correuta&quot; n'inglés: '''running'''. Otros exemplos incorreutos:
*'''Vending''' = supuestamente significa: ventes, o una tienda de ventes. La pallabra correuta pa definir esto sería sales, selling, etc...
*'''Balconing''' = supuestamente significa: llanzase d'un [[balcón]].
*'''Banconing''' = supuestamente significa: sentase nun [[bancu]] o cualesquier otru [[asientu]]. 
*'''Cicling''' = supuestamente significa: pedaliar nuna [[bicicleta]] fixa nun [[ximnasiu]]. Montar en bicicleta dizse n'inglés to ride a bike o to cycle.
*'''Banking''' = supuestamente banca o una axencia bancaria.
*'''Zapping''' = supuestamente significa: camudar de canales nuna [[televisión]]. La pallabra apropiada seria skipping que significa saltar o ignorar aplicáu nesti casu a la publicidá.
*'''Puenting''' = supuestamente significa: llanzase d'una ponte con [[arnes]]es.
*'''Edredoning''' = supuestamente cubrir o tener [[rellaciones sexuales]] so un [[edredón]].

== Ver tamién ==
* [[Amestáu]]
* [[Llanín]]
* [[Engrish]]
* [[Anglish]]
* [[Portuñol]] o [[Espagués]]
* [[Franglais]] o [[Frenglish]]
* [[Alemañol]]

== Notes ==
{{llistaref|group=&quot;nota&quot;}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==

* ''Ursachen und Konsequenzen von Sprachkontakt - Spanglish in den USA''. Melanie Pelzer, Duisburg: Wissenschaftsverlag und Kulturedition (2006). (n'[[Idioma alemán|alemán]]) ISBN 3-86553-149-0
* ''Spanglish: The Making of a New American Language'', [[Ilan Stavans]], ISBN 0-06-008776-5
* ''The Dictionary of Chicanu Spanish/El Diccionariu del Español Chicanu: The Most Practical Guide to Chicanu Spanish''. Roberto A. Galván. 1995. ISBN 0-8442-7967-6.
* ''Yo-Yo Boing!'' [[Giannina Braschi]]; introduction by Doris Sommer, Harvard University, 1998. ISBN 978-0-935480-97-9
* ''Anglicismos hispánicos''. Emilio Lorenzo. 1996. Editorial Gredos, ISBN 84-249-1809-6.
* “Lives in Translation: Bilingual Writers on Identity and Creativity,” Isabelle de Courtivron, Palgrave McMillion, 2003.
* Betti, Silvia, ''El Spanglish ¿mediu eficaz de comunicación?'', Bologna, Pitagora editrice,2008.ISBN 88-371-1730-2

* S. Betti, &quot;La imaxe de los hispanos na publicidá de los Estaos Xuníos&quot;, ''Informes del Observatoriu/Observatoriu Reports'', 2015. 009-03/2015SP&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;* Silvia Betti y Daniel Jorques, eds. ''Visiones europees del spanglish'', Valencia, Unu y Cero, 2015.

* Silvia Betti: &quot;La definición del Spanglish na última edición del Diccionariu de la Real Academia (2014)&quot;, Revista ''GLOSES'' (de la ANLE), 2015.

* Betti, Silvia y Enric Serra Allegre, eds. ''Una investigación polifónica. Nueves voces sobre'l spanglish'', New York, Valencia, Academia Norteamericana de la Llingua Española (ANLE) y Universitat de València-Estudi General (UVEG), 2016.

== Enllaces esternos ==

* {{Enllaz rotu|1=Les variedaes del español en Nueva York |2=http://www.elcastellano.org/ns/edicion/2007/xunetu/ny3.html |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} Esplicación amplia del &quot;castellán.org&quot;
* [http://www.cuadernoscervantes.com/art_40_quixote.html First Parte, Chapter Unu] Entamu d[[el Quixote]] n'híbridu]
* [http://www.youtube.com/watch?v=QvLpRP6BHFQ Curtiu videu de la influencia norteamericana en Panamá]


{{Tradubot|Espanglish}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Dialeutos del castellanu]]
[[Categoría:Dialeutos y simplificaciones del inglés]]
[[Categoría:Llingües d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Llingües de Panamá]]
[[Categoría:Llingües de Nuevu Méxicu]]
[[Categoría:Pidgin]]


[[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE]]</text>
      <sha1>54r0zg8jq27uctjlij0sg9tkqis5to4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cine de Xapón</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143365</id>
    <revision>
      <id>4488333</id>
      <parentid>4442788</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:04:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22679" sha1="jwqi1glygcehy0tgl9pfs1vdbuhd2ef" xml:space="preserve">[[Ficheru:Godzilla (1954) Teizô Toshimitsu final design.jpg|miniaturadeimagen|Esculpiendo'l diseñu final de [[Godzilla|Godzilla (1954)]]. Esti personaxe ye la figura más mítica del cine xaponés.&lt;ref&gt;{{cita web |url= https://elpais.com/cultura/2004/03/03/actualidad/1078268403_850215.html |títulu= Godzilla despidir de la pantalla grande |fechaaccesu=21 de febreru de 2018 |fecha= 3 de marzu de 2004 |sitiuweb= [[El País]] }}&lt;/ref&gt; ]]
El '''cine de Xapón''' (日本映画; ''Nihon-Eiga'') tien una hestoria que toma más de 100 años. La importación dende Francia d'un [[cinematógrafu]] de los [[hermanos Lumière]] en 1897 marcó los alboreceres del cine en Xapón.&lt;ref name=&quot;NAKAGAWA&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.festival-cannes.com/es/infos-communiques/info/articles/el-cine-japones-y-el-festival-de-cannes |títulu= El cine xaponés y el festival de Cannes |fechaaccesu=21 de febreru de 2018 |apellíu= Nakagawa |nome= Yokichi |fecha= 27 de xineru de 2011 |sitiuweb= Festival de Cannes }}&lt;/ref&gt;

Xapón tien una de les industries cinematográfiques más antigües y más grandes del mundu; en 2010, foi'l cuartu más grande productor de llargumetraxes a nivel mundial.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Top 50 countries ranked by number of feature films produced, 2005–2010 |url=http://screenaustralia.gov.au/research/statistics/acompfilms.asp |obra=Screen Australia |fechaaccesu=14 de xunetu de 2012 |deadurl=yes |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121027152501/http://screenaustralia.gov.au/research/statistics/acompfilms.asp |fechaarchivu=27 d'ochobre de 2012 }}&lt;/ref&gt; Xapón ganó cuatro veces el Premiu [[Óscar a la meyor película de fala non inglesa]], más que cualesquier otru país asiáticu.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://revistacultural.ecosdeasia.com/asia-en-los-oscars-mejor-pelicula-de-habla-no-inglesa/ |títulu= Asia nos Oscars: Meyor película de fala non inglesa |fechaaccesu= 22 de febreru de 2018 |fecha= 23 de febreru de 2015 |sitiuweb= Ecos d'Asia |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20240911135025/https://revistacultural.ecosdeasia.com/asia-en-los-oscars-mejor-pelicula-de-habla-no-inglesa/ |fechaarchivu= 2024-09-11 }}&lt;/ref&gt;

== Xéneros ==
* '''[[Anime]]''', con esti términu conocer a l'animación xaponesa.
* '''[[Jidaigeki]]''', drames de dómina ambientaos xeneralmente nel [[Periodu Edo]] (1603-1868). Dientro d'ésti xéneru, atópase'l '''[[chambara]]''' (cine d'aición con samuráis).
* '''[[J-Horror]]''' o [[cine de terror]]. Predomina'l terror psicolóxico y la tensión, cola intervención de [[pantasma|pantasmes]] y [[poltergeist]]s. 
* '''[[Película de cultu|Cine de cultu]]'''. Entiende aquelles películes qu'atraen a un pequeñu grupu de siguidores, como ''[[Battle Royale]]'' o ''[[Suicide Club]]''.
* '''[[Kaiju]]''': Películes que'l so protagonista ye un [[bisarma]], como'l popular ''[[Godzilla]]''.
* '''[[:en:Pinku eiga|Pink films]]''' o [[cine pornográficu]]. A diferencia del cine pornográficu occidental, el cine porno xaponés polo xeneral inclúi temes sociales y ye estéticamente más curiáu.
* '''[[Yakuza]]'''. Películes que traten alrodiu de la [[Yakuza|mafia xaponesa]].

== Historia ==
=== Dende los sos entamos hasta los años 1940 ===
[[Ficheru:Onoe-Matsunosuke.jpg|miniaturadeimagen|Matsunosuke Onoe en 1910.]]
La primera [[cámara de cine]] importada a Xapón foi fabricada por [[Gaumont (compañía cinematográfica)|Gaumont]]. Con esta cámara se filmó delles vegaes a [[geishas]] de Tokyo, considerandose como la primer película d'entretenimientu rodada nel país.&lt;ref name=&quot;NAKAGAWA&quot;/&gt; Sicasí, la pieza de kabuki Momijigari, con un conteníu puramente teatral, ye la que se considera como la primer producción cinematográfica xaponesa siendo rodada en 1899 por Tsunekichi Shibata, un inxenieru en fotografía.&lt;ref name=&quot;NAKAGAWA&quot;/&gt;

La primera [[Estrella (cine)|estrella del cine]] xaponés foi [[Matsunosuke Onoe]],&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.marienbad.com.ar/noticia/afayen-filme-perdíu-onoe-matsunosuke |títulu= Afayen filme perdíu de la primer estrella de cine de Xapón |fechaaccesu= 22 de febreru de 2018 |fecha= 15 d'ochobre de 2015 |sitiuweb= Marienbad }}&lt;/ref&gt; un [[actor]] de [[kabuki]] qu'apaeció en más de 1.000 películes, sobremanera curtiumetraxes, ente [[1909]] y [[1926]]. Él y el direutor [[Shozo Makino]] volvieron populares a les películes del xéneru ''[[jidaigeki]]''.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.matsudafilm.com/matsuda/c_pages/c_de.html |títulu=Who's Who in Japanese Silent Films |fechaaccesu=5 de xineru de 2007 |formatu=html |obra=Matsuda Film Productions |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061215153327/http://www.matsudafilm.com/matsuda/c_pages/c_de.html |fechaarchivu=2006-12-15 }}&lt;/ref&gt; Tocantes a les actrices xaponeses, la primera n'apaecer profesionalmente nuna película foi [[Tokuko Nagai Takagi]], quien apaeció en cuatro curtiumetraxes de la productora d'Estaos Xuníos [[Thanhouser Company]] ente 1911 y 1914.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.brightlightsfilm.com/30/tokuko.html |títulu=Tokuko Nagai Takaki: Japan's First Film Actress |fechaaccesu=5 de xineru de 2007 |formatu=html |obra=Bright Lights Film Journal 30 (October 2000) |apellíu=Cohen |nome=Aaron M. |urlarchivu=http://arquivo.pt/wayback/20090714071727/http://www.brightlightsfilm.com/30/tokuko.html |fechaarchivu=2009-07-14 }}&lt;/ref&gt;

Mientres el periodu del [[cine mudu]], la mayor parte de les [[Sala de proyección|sales de cine]] emplegaben a ''[[benshi]]s'', narradores que les sos dramátiques llectures acompañaben al filme y a la so banda sonora, que al igual que n'[[Occidente]], yera davezu interpretada en vivu.&lt;ref&gt;{{cita web |url= https://www.rtve.es/alacarta/audios/asia-güei/hora-asia-katsudo-benshi-voz-del cine mudu-05-06-14/2600255/ |títulu= La hora d'Asia |fechaaccesu=22 de febreru de 2018 |fecha= 5 de xunu de 2014 |sitiuweb= [[RTVE]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/el-benshi-una-remarcable-esperiencia-xaponesa-de cine sonoru--0/html/ff8bc5y4-82b1-11df-acc7-002185ce6064_2.html |títulu= El «Benshi», una remarcable esperiencia xaponesa de cine sonoru |fechaaccesu= 22 de febreru de 2018 |apellíu= Tharrats |nome= Joan-Gabriel |sitiuweb= [[Fundación Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes]] }}&lt;/ref&gt; Dientro d'esti xéneru dalgunos de los más comentaos filmes son los del realizador [[Kenji Mizoguchi]].

Catástrofes como'l [[terremotu del Gran Kanto de 1923]], los [[Bombardéu de Tokiu|bombardeos sobre Tokiu mientres la Segunda Guerra Mundial]],&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu= Montejo |nome= Ángel |títulu= Sexualidá, psiquiatría y cine |url= https://books.google.com.co/books?id=tUOg5amIXD0C&amp;lpg=PA201&amp;ots=UwxXmlnui1&amp;dq=El%20grave%20terremotu%20de%201923%2C%20el%20bombardéu%20de%201945&amp;pg=PA201#v=onepage&amp;q=El%20grave%20terremotu%20de%201923,%20el%20bombardéu%20de%201945&amp;f=false |añu= 2010 |editorial= Glosa |allugamientu= |isbn= 8474294762 |páxines= 201 }}&lt;/ref&gt; xuníos a los efeutos naturales del tiempu y el mugor sobre l'entós más fráxil [[celuloide]], contribuyeron a que subsistan bien pocos filmes d'esti periodu. 

Un estudiu del xéneru [[gendaigeki]] - que trata alrodiu de drames modernos o contemporáneos- y de la escritura de guiones de cine nes décades de 1910-1920, puede atopase en ''Writing in Light: The Silent Scenario and the Japanese Pure Film Movement'' (Joanne Bernardi, Wayne State University Press, 2001). La obra inclúi delles traducciones de guiones completos.

A diferencia de la producción de cine de [[Hollywood]], mientres la década de 1930, inda se producíen en Xapón filmes mudos. Destaquen nesti periodu los [[Cine sonoru|filmes sonoros]] de [[Kenji Mizoguchi]] ''[[Les hermanes de Gion]]'' (''Gion non shimai'') de 1936, ''[[Escoyía de Naniwa]]'' (''Naniwa erejî'') del mesmu añu y ''[[Zangiku monogatari|La hestoria del últimu crisantemu]]'' (''Zangiku monogatari'') de 1939. Éstes, xunto coles películes de [[Sadao Yamanaka]], ''Ninjo Kamifusen'' de 1937. y de [[Mikio Naruse]] ''Tsuma Yo Bara Non Yoni'' de 1935, fueron les primeres películes xaponeses n'estrenase nos EEXX. Sicasí, la presión de la censura fíxose sentir ente los direutores con enclinos políticos d'izquierda como [[Daisuke Ito]].

[[Akira Kurosawa]] estrena'l so primer llargumetraxe ''[[La lleenda del gran Yudu]]'' ''(Sanshiro Sugata)'' en 1943. Al rematar la Segunda Guerra Mundial, y mientres la ocupación baxu [[Douglas MacArthur]], [[Comandante Supremu de les Fuercies Aliaes]], Xapón foi espuestu a más d'una década de cine d'[[animación]] d'Estaos Xuníos, prohibíu pol gobiernu xaponés mientres la guerra. 

Destaca amás l'esitosu filme ''[[Primavera tardía]]'' (''Banshun'') dirixida por [[Yasujirō Ozu]] en 1949.

=== Años 1950, la Edá d'oru” ===
[[Ficheru:Tokyo Monogatari 1953.jpg|thumb|[[Cuentos de Tokiu]] ([[Yasujirō Ozu]]).]]
[[Ficheru:Gojira 1954 Japanese poster.jpg|thumb|[[Godzilla]] ([[Ishiro Honda]]).]]
Mientres los años 1950 producióse la Edá d'oru” del cine xaponés.&lt;ref name=&quot;NAKAGAWA&quot;/&gt; La década empieza con ''[[Rashōmon]]'' (1950), de Akira Kurosawa, que llogró'l [[Premiu Óscar|Oscar]] a la [[Oscar a la meyor película de fala non inglesa|Meyor Película Estranxera]] marcando la entrada del cine xaponés nel restu del mundu. Foi amás el rol que catapultó la carrera del llexendariu [[Toshirō Mifune]].&lt;ref&gt;{{cita llibru |autor=Prince, Stephen|títulu=The Warrior's Camera|editorial=[[Princeton University Press]]|añu=1999|id=ISBN 0-691-01046-3}}, p.127.&lt;/ref&gt; En 1952 Kurosawa estrena ''[[Ikiru]]'', y en 1953 [[Yasujirō Ozu]] completa la so obra maestra ''[[Cuentos de Tokiu]]''. 

L'añu 1954 produció dos de los llargumetraxes más influyentes del cine xaponés. El primeru foi la épica ''[[Los siete samuráis]]'', de Akira Kurosawa, alrodiu de un grupu de samuráis que son contrataos pa protexer una aldega d'una peada de rapazos lladrones. ''Los siete samuráis'' tuvo diverses adautaciones, ente les que destaca la película ''[[The Magnificent Seven]]'', un [[western]] de [[John Sturges]] de [[1960]]. 

Esi mesmu añu, [[Ishirō Honda]] estrenó'l filme de terror anti-nuclear ''[[Gojira (película de 1954)|Gojira]]'', conocida n'Occidente como ''[[Godzilla]]''. Anque foi severamente editada pal so estrenu n'Occidente, ''Godzilla'' convertir nun iconu internacional de Xapón y empecipió la industria de les películes del xéneru ''[[Kaiju]]''. 

En 1955, [[Hiroshi Inagaki]] ganó un [[Oscar a la meyor película estranxera]] pela primer parte de la so triloxía sobre la vida de [[Miyamoto Musashi]], ''[[Samurái I: Musashi Miyamoto|Samurái I]]''.

[[Kon Ichikawa]] dirixó dos drames antibélicos: ''[[L'arpa birmana]]'' (1956), y ''Fueu na llanura'' (1959), xunto con ''[[Conflagración]]'' (1958), una adautación de la novela ''El pabellón d'oru'' de [[Yukio Mishima]].

[[Masaki Kobayashi]] realizó tres llargumetraxes, que colectivamente son conocíos como la ''Triloxía de la condición humana'', ente 1958 y 1961. 

[[Kenji Mizoguchi]] dirixó ''[[Vida d'O-Haru, muyer galantiadora]]'' (''Saikaku Ichidai Onna'') (1952), ''[[Cuentos de la lluna pálida]]'' (''Ugetsu Monogatari'') (1953), que ganó'l [[Lleón de Plata]] nel [[Festival de Cine de Venecia]], y ''[[L'intendente Sansho]]'' (''Sansho Dayu'') (1954). 

[[Mikio Naruse]] fixo ''Meshi'' (1950), ''Bangiku'' (1954), ''[[La voz del monte]]'' (''Yama non oto'') (1954) y ''[[Nubes flotantes]]'' (''Ukigumo'') (1955).

[[Yasujirō Ozu]] dirixó ''[[Bonos díes (película)|Bonos díes]]'', (''Ohayō'') (1959) y ''Ukikusa'' (1958), que yera una adautación del so anterior filme mudu ''Ukigusa monogatari'' (1934), cuntando con [[Kazuo Miyakawa]], [[direutor de fotografía]] de ''Rashomon'' y ''L'intendente Sansho''

=== Ente 1960 y 1990 ===
La [[nueva fola xaponesa]] (noveru vagu) foi un movimientu surdíu a finales de los años 1950 y carauterizáu por tomar de conciencia ante'l [[Xapón na posguerra]] onde pasaron los sos primeros años los pricipales representantes del movimientu.&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu= Expósito |nome= Andrés |títulu= Akira Kurosawa |url= https://books.google.com.co/books?id=hG8wDgAAQBAJ&amp;lpg=PT37&amp;ots=osEZEItpul&amp;dq=Nueva%20fola%20xaponesa&amp;pg=PT37#v=onepage&amp;q=Nueva%20fola%20xaponesa&amp;f=false |añu= 2010 |editor= Ediciones JC Clementine |isbn= 8489564930 }}&lt;/ref&gt; Dellos direutores consagráronse como los principales cineastes de la nueva fola: [[Shōhei Imamura]] con ''Nippon konchuki'' (1963), y [[Nagisa Ōshima]] con ''Hestories crueles de mocedá'' (1960).&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.festival-cannes.com/es/69-editions/retrospective/2014/actualites/articles/cannes-classics-hestories-crueles-de-mocedá-seishun-zankoku-monogatari-de-nagisa-oshima |títulu= Cannes classics - Hestories crueles de mocedá (Seishun Zankoku Monogatari) |fechaaccesu=21 de febreru de 2018 |fecha= 2017 |sitiuweb= Festival de Cannes }}&lt;/ref&gt; Pela so parte, la película de [[Hiroshi Teshigahara]] ''[[La muyer del sable (película)|La muyer del sable]]'', basada na novela de [[Kōbō Abe]], ganó en [[1964]] el [[Premiu del Xuráu (Festival de Cannes)|Premiu del Xuráu]] nel [[Festival de Cannes]], y foi nomada al [[Oscar al meyor direutor]] y al [[Óscar a la meyor película de fala non inglesa|Oscar a la meyor película en fala non inglesa]]. El filme de [[Masaki Kobayashi]] ''[[Kwaidan]]'' tamién llogró al añu siguiente'l Premiu del Xuráu de Cannes.

Dientro de la mesma fola, Ōshima dirixó ''[[L'imperiu de los sentíos]]'' (1976), revesosa película alrodiu de la hestoria real d'[[Abe Sada]]. Oponiéndose radicalmente a la censura, el direutor aportunó en que la película contuviera material pornográfico esplícitu y, de resultes d'esa decisión, la película nun pudo exhibise en Xapón, onde, a la fecha, entá nun se presentó más que censurada, y tuvo que presentase en Francia.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://cinemania.elmundo.es/noticias/muerri-nagisa-oshima-l'autor-de-l'imperiu-de-los-sentíos/ |títulu= Muerre Nagisa Oshima, l'autor de ‘L'imperiu de los sentíos' |fechaaccesu=22 de febreru de 2018 |fecha= 15 de xineru de 2013 |sitiuweb= [[El Mundo]] }}&lt;/ref&gt;

Fora de la nueva fola, nos años 1960, direutores yá reconocíos como siguieron la so obra. Asina, Akira Kurosawa dirixó en [[1961]] el clásicu ''[[Yojimbo]]'', que la so repercusión nel [[xéneru cinematográficu]] del [[western]] foi considerable. Tamién, [[Kon Ichikawa]] prindó la esencia de los [[Xuegos Olímpicos de Tokiu 1964]] nel so [[documental]] de tres hores ''Les olimpiaes de Tokiu'' (''Tōkyō Orimpikku'') (1965).

[[Yoji Yamada]] creó y dirixó la comercialmente esitosa serie ''Otoko wa tsurai yo'' (It's tough being a man), col actor [[Kiyoshi Atsumi]] como ''Tora-san'', de la cual realizáronse 48 filmes (1969–1995). Mientres, dirixía aparte otros filmes ente los que destaca'l popular ''Shiawase non kiiroi hankachi'' (1977) (The Yellow Handkerchief of Happiness). 

Tamién nos años 1970, [[Kinji Fukasaku]] terminó ''[[Batalles ensin honor nin humanidá]]'' (1973), la primera de la saga de cinco películes titulada ''The Yakuza Papers''.&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu= |nome= |enllaceautor= |títulu= La insólita pasión del vendedor de llencería |url= https://books.google.com.co/books?id=n9w_DAAAQBAJ&amp;lpg=PT223&amp;ots=GWbCAPbqkI&amp;dq=%22perteneciente%20a%20la%20famosa%20saga%20The%20Yakuza%20Papers%22&amp;pg=PT223#v=onepage&amp;q=%22perteneciente%20a%20la%20famosa%20saga%20The%20Yakuza%20Papers%22&amp;f=false |añu= 2016 |editor= [[Penguin Random House]] |isbn= 8416195714 }}&lt;/ref&gt; Asina mesmu, [[Shôgorô Nishimura]] dirixó ''[[Dan Oniroku: Nawa-Geshô]]'' (1978), una de les más famoses películes erótiques de la productora Nikkatsu, con [[Naomi Tani]] nel papel principal.

Na década siguiente, Akira Kurosawa dirixó ''[[Kagemusha]]'' ganadora en 1980 de la [[Palma d'Oru]] del [[Festival Internacional de Cine de Cannes]]. El mesmu añu, Seijun Suzuki tornó al mediu cinematográficu col so filme [[Zigeunerweisen]] recibiendo cuatro [[premios de l'Academia Xaponesa]]. Pela so parte, [[Shohei Imamura]] ganó en 1983 la [[Palma d'Oru]] en Festival Internacional de Cine de Cannes pol so filme ''[[La balada de Narayama]]'' (1983).

En 1985 Kurosawa realizó la so obra ''[[Ran (película)|Ran]]''. Con un presupuestu de {{US$|12}} millones,&lt;ref&gt;{{cita web |url= https://elpais.com/diario/1985/09/23/cultura/496274410_850215.html |títulu= El direutor xaponés afirma que 'Ran' ye la película de la so vida |fechaaccesu=22 de febreru de 2018 |fecha= |sitiuweb= [[El País]] }}&lt;/ref&gt; foi ganadora d'un premiu [[Oscar al meyor diseñu de vestuariu]].

=== L'Anime ===
[[Ficheru:Hayao Miyazaki.jpg|thumb|[[Hayao Miyazaki]].]]
{{VT|Historia del anime}}
[[Hayao Miyazaki]] realizó en 1984 el filme anime ''[[Kaze no Tani no Naushika]]'', afechu de la serie manga del mesmu nome, creada por él. Depués realizó dos exitos de taquilla nacionales ya internacionales ''[[Porco Rosso]]'' (1992) y ''[[Mononoke Hime]]'' (1997). En 2001 dirixó ''[[Sen to Chihiro no kamikakushi]]'', l'animación que se convirtió na película más taquillera de la historía del cine xaponés y ganadora del premiu [[Oscar a la Meyor Película d'Animación]] (2002) y del premiu Oso d'Oru del [[Festival Internacional de Cine de Berlín]] (compartíu) ente otros. 
 
En 1988 [[Katsuhiro Otomo]] afixo la so serie manga ''[[Akira (manga)|Akira]]'' al anime [[Akira (película de 1988)|del mesmu nome]].

Apaecieron otros direutores d'anime, trayendo nuevos conceutos, non solo como películes, sinón tamién como exemplos d'arte moderno. 
Como [[Mamoru Oshii]] cola so película de ciencia ficción ''[[Ghost in the Shell]]'' (1995) (Kôkaku kidôtai), basada na manga de [[Masamune Shirow]], de gran ésitu internacional y de la cual el direutor fadría una secuela, ''[[Ghost in the Shell 2: Innocence]]'' (2004).

[[Hideaki Anno]] algamó una notable reconocencia dempués de la presentación de la so esitosa y controversial serie de 26 episodios, ''[[Neon Genesis Evangelion]]'' (1995).

El direutor d'anime [[Satoshi Kon]] realizó los esitosos filmes ''Millennium Actress'' (2001), ''Tokyo Godfathers'' (2003) y ''Paprika'' (2006).

=== Dende 1990 ===
[[Ficheru:TakeshiKitano.jpg|thumb|[[Takeshi Kitano]].]]
En realizando [[Cine B|películes de baxu presupuestu]], [[Kiyoshi Kurosawa]] empobinó les sos creaciones a otros xéneros que fueron siendo apreciaes internacionalmente tales como ''[[Cure (película)|Cure]]'' (1997).

Shohei Imamura ganó nuevamente'l premiu [[Palma d'Oru]] nel [[Festival Internacional de Cine de Cannes]] (compartíu), pola so película ''L'anguila'' (1997).

[[Takeshi Kitano]] conságrase como un importante cineasta, con obres como ''Sonatine'' (1993), ''Kizzu ritân'' (1996) y [[Flores de fueu]] (1997), esta última Ganadora del premiu [[Lleón d'Oru]] nel [[Festival de Cine de Venecia]]

[[Takashi Miike]] empecipia la so prolífica carrera, realizando más de 50 películes nuna década, ente les que se destacar ''Chûgoku non chôjin'' (The Bird People in China) (1998), ''Audition'' (1999) y ''Dead or Alive: Hanzaisha'' (1999).

[[Satoshi Kon]] dirixó ''[[Perfect Blue]]'' (1997), un thriller sicológico, premiáu nel Festival Internacional de Cinema do Porto, y el Fant-Asia Film Festival de Canadá. Darréu'l direutor [[Toshiki Sato]], realizaría'l llargumetraxe ''Perfect Blue: Yume nara samete'' (2002). Dambos filmes tán basaos na novela de Yoshikazu Takeuchi del mesmu nome.

La película ''[[Battle Royale]]'' (2000) de [[Kinji Fukasaku]] causó discutiniu y foi prohibida o censurada en dellos países, pero llogró ésitu de taquilla en Xapón y adquirió tamién estatus de película de cultu nel Reinu Xuníu.

Takeshi Kitano realizó ''Dolls'' (2002), el direutor que solía apaecer como actor nes sos películes, nun lo fai esta vegada, y ''[[Zatōichi]]'' (2003) dambes escrites por él.

Dellos filmes xaponeses d'horror : ''[[Ringu]]'' (1998), ''Kairo'' (2001), ''Dark Water'' (2002), ''Yogen'' (2004); y la serie ''[[Ju-on]]'' de [[Takashi Shimizu]] son realizaos nesta década como remake, algamando ésitu de taquilla.

El filme ''[[Godzilla: Final Wars]]'' (2004) ye realizáu por [[Ryuhei Kitamura]], conmemorando'l 50º aniversariu del míticu personaxe de ficción.

El veteranu direutor Seijun Suzuki dirixe'l so 56º película ''Operetta tanuki goten'' (2005) (Princess Raccoon).

[[Hirokazu Koreeda]] dirixó ''[[Distance (película)|Distance]]'' (2001) y ''[[Naide sabe]]'' (2005), ganando esta postrera numberosos premios.

El multifacéticu direutor [[Sion Sono]] filmó ''Suicide Club'' (2002), ''Strange Circus'' (2005), ''Hazard'' (2005), ''Noriko's Dinner Table'' (2005) y ''Exte:Hair extensions'' (2007).

== Festivales de cine en Xapón ==
* Premios Kinema Junpo dende 1925.
* Mainichi Film Concours dende 1947.
* Blue Ribbon Shou dende 1951 = Premiu Blue Ribbon Awards
* Hochi Eiga Shou dende 1976 = Premiu Hochi Film Award
* [[Premios de l'Academia Xaponesa]] Nippon Academii-Sho dende 1977.
* Yokohama Film Festival dende 1980
* Tokyo International Film Festival (TIFF) dende 1985
* The International Animation Festival Hiroshima dende 1985
* Yamagata International Documentary Film Festival dende 1989
* Tokyo International Lesbian &amp; Gay Film Festival (Tokiu) dende 1992
* Tokyo Filmex dende 2000
* The Kansai International Film Festival (Osaka) dende 2007

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Bibliografía ==
* {{cita llibru | apellíos= Bowyer | nome= Justin | añu= 2004 | títulu= 24 Frames: The Cinema of Japan and Korea | editorial= Wallflower Press, London | id= ISBN 1-904764-11-8 }}
* {{cita llibru | apellíos= Mellen | nome= Joan | añu= 1976 | títulu= The Waves At Genji's Door: Japan Through Its Cinema | editorial= Pantheon, New York | id= ISBN 0-394-49799-6 }}
* {{cita llibru |autor=Prince, Stephen|títulu=The Warrior's Camera|editorial=Princeton University Press|añu=1999|id=ISBN 0-691-01046-3}}
* {{cita llibru | apellíos= Richie | nome= Donald | añu= 2005 | títulu= A Hundred Years of Japanese Film: A Concise History, with a Selective Guide to DVDs and Videos | editorial= Kodansha America | id= ISBN 4-7700-2995-0 }}
* {{cita llibru | apellíos= Sato | nome= Tadao | añu= 1982 | títulu= Currents In Japanese Cinema | editorial= Kodansha America | id= ISBN 0-87011-815-3 }}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.jmdb.ne.jp/ Japanese Movie Database (in Japanese)]


{{Tradubot|Cine de Japón}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Cine de Xapón| ]]


[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]</text>
      <sha1>jwqi1glygcehy0tgl9pfs1vdbuhd2ef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abby Lee Miller</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143478</id>
    <revision>
      <id>4488366</id>
      <parentid>4408420</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:23:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5837" sha1="m5hajhubp5b0scrrmi9x3zz4sx6e9gj" xml:space="preserve">{{desactualizáu|t=20180120233033}}
{{persona}}
 
'''Abby Lee Miller''' {{nym}} ye una profesora de baille, coreógrafa, direutora y propietaria de Reign Dance Productions. Tamién ye la fundadora de la Compañía de Danza Abby Lee (comúnmente conocida como ALDC) y ALDC LA. Ye más conocida pola so apaición nel ''reality show'' ''[[Dance Moms]]'' de la cadena Lifetime.

== Vida temprana ==
Ye fía de George L Miller y Maryen Lorrain Miller, quien operaba un estudiu de baille. Mientres los sos años escolares, Abby estudió danza y coreografía.&lt;ref&gt;&quot;The Truth About ‘Dance Moms’: 8 Shocking Facts About Abby Lee Miller’s Hit Lifetime Series&quot;. Retrieved 2015-07-15.&lt;/ref&gt; Mientres los sos años d'escuela tamién participó nel club d'esquí, Girl Scouts, taba na escuela de cantar, y tomó clases de clarinete..

En 2016, tuvo qu'ingresar prision por fraude, por cuenta de qu'escondió miles de dólares al bancu. Miller ingresó prision por 1 añu y 1 día, anguaño atópase nuna casa llar yá que terminó'l so periodu de carcel, casa llar de la que va salir el 25 de Mayu del 2018. Sufre de cáncer.

== Carrera na danza ==
Miller creció en redol a la danza y diose cuenta de que los sos talentos nun vieron el rendimientu nel escenariu. Prefería coreografiar un baille, en llugar de realizar la mesma. Miller fundó'l so propiu estudiu, Abby Lee Dance Company, a los 14 años. Más tarde convirtióse en direutora de negociu de la so madre, la Maryen Lorrain Dance Studio. L'estudiu foi rebautizado en mayu del 1995 a Reign Dance Productions. Dambos estudios atopar en Pittsburgh, Pennsylvania. Al traviés de los sos estudios, Miller enseñó a miles d'estudiantes, dalgunos de los cualos pasaron a actuar n'espectáculos de Broadway.{{ensin referencies}} N'avientu de 2010, Abby Lee Miller declarar en quiebra y debía más de $400,000 n'impuestos pocu antes del estrenu de Dance Moms.&lt;ref&gt;&quot;Abby Lee Miller&quot;. abbyleedancecompany.com. Retrieved October 21, 2013.&lt;/ref&gt;

== Carrera en series de televisión ==
En 2011, Miller empezó a apaecer nel programa de televisión Dance Moms.&lt;ref&gt;&quot;Dance Moms&quot;. mylifetime.com. Retrieved October 21, 2014.&lt;/ref&gt; El programa sigue a los mozos estudiantes nel Abby Lee Dance Company na so busca pa convertise en meyores baillarinos.&lt;ref&gt;Patrice A. Oppliger (19 September 2013). Bullies and Mean Girls in Popular Culture. McFarland. páxs. 188–. ISBN 978-0-7864-6865-2.&lt;/ref&gt; Nel show, Miller utiliza la téunica de formación de nuevos baillarinos pa competir contra los sos antiguos alumnos, pa motivalos a ser meyores baillarinos. Nel show, Miller frecuentemente interactúa de forma batallosa colos mozos baillarinos y les sos madres.&lt;ref&gt;&quot;Dance Moms&quot;. myLifetime.com. Retrieved 2015-07-15.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Charges Dropped Against Dance Mom Who Slapped Coach Abby Lee Miller&quot;. Entertainment Tonight. by Jackie Willis and Rande Iaboni April 03, 2015&lt;/ref&gt;En febreru de 2014, Abby Lee Miller foi demandada pola familia Hyland por presunta intimidación a Paige Hyland, un antiguu alumnu de Abby Lee Miller y un miembru del repartu nel reality show Dance Moms.&lt;ref&gt;&quot;Abby Lee Miller of Dance Moms Sued for Assault by Teen Student&quot;. People. By Andrea Billups October 10 2014&lt;/ref&gt;Esta demanda de cinco millones de dólares foi presentada contra Abby Lee Miller y Collins Avenue Entertainment, pa la estadificación de los desalcuerdos que terminó nuna engarradiella ente Kelly Hyland y Abby Lee Miller. Paige Hyland tamién presentó una demanda de congoxa emocional en contra del dueñu de la Abby Lee Dance Company, Abby Lee Miller.&lt;ref&gt;&quot;'Dance Moms' Star Abby Lee Miller Sued by Fellow Castmember&quot;. The Hollywood Reporter. Retrieved 2015-07-13.&lt;/ref&gt;Sicasí, los cargos dexáronse cayer sobre demandar congoxa emocional, porque'l xuez punxo del llau de Abby Lee Miller.&lt;ref&gt;&quot;Charges Dropped Against Dance Mom Who Slapped Coach Abby Lee Miller&quot;. Retrieved 2015-07-13.&lt;/ref&gt;

Trés de los beneficios derivaos de la serie Dance Moms son d'Ultimate Dance Competition de Abby,&lt;ref&gt;&quot;‘Dance Moms’ Lawsuit Results: Judge Sides With Abby Lee Miller, Kelly Hyland's Emotional Distress Claims Tossed&quot;. Retrieved 2015-07-15.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'Dance Moms' Star Melanie Huelsman Speaks Out About Abby Lee Miller Book Signing Drama, Why Haley Joined The Candy Apples&quot;. International Business Times. by Rebecka Schumann April 09 2015&lt;/ref&gt; que s'emitió mientres 2 temporaes y 22 episodios,&lt;ref&gt;Staten Island studios star on Abby Lee's 'Dance Moms' this week; 'World Class' status awaits?&quot;. Staten Island Live&lt;/ref&gt; Dance Moms: Miami, y Dance Moms: Abby al Rescate. Esti espectáculu corrió por namái 7 episodios.&lt;ref&gt;&quot;Watch Online Abby's Ultimate Dance Competition - Watch Series&quot;. watch-series-tv.to. Retrieved 2015-07-15.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Dance Moms: Abby's Studio Rescue&quot;. myLifetime.com. Retrieved 2015-07-15.&lt;/ref&gt; Miller tamién foi un xuez convidáu en Dancing with the Stars (temporada 18 d'Estaos Xuníos).&lt;ref&gt;&quot;'Dance Moms' Abby Lee Miller Guest Judges 'Dancing With the Stars,' Upsets Pro Dancers&quot;. The Hollywood Reporter/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;http://time.com/88771/dancing-with-the-stars-recap-abby-lee-miller/ &quot;Dancing with the Stars Watch: Abby Lee Miller Brings Her Dance Moms Magic&quot;. Time. Melissa Locker May 6, 2014&lt;/ref&gt; En 2014, Miller publicó un llibru, ''Tou lo qu'aprendí sobre la vida, yo aprendí na clase de danza''.&lt;ref&gt;&quot;Dance Moms star Abby Lee Miller’s huge Aussie dummy spit&quot;. News.com. au.&lt;/ref&gt;

En 2015, Miller abrió un nuevu estudiu montáu nA llamáu ALDC LA. El repartu de Dance Moms tuvo que treslladase a Los Angeles.

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

{{NF|1966||Miller, Abby Lee}}

{{Tradubot|Abby Lee Miller}}
[[Categoría:Baillarinos y baillarines d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Coreógrafos y coreógrafes d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Persones de Pittsburgh]]</text>
      <sha1>m5hajhubp5b0scrrmi9x3zz4sx6e9gj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Adriana Deville</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143785</id>
    <revision>
      <id>4488269</id>
      <parentid>4469749</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5042" sha1="9kp80shl995vp9wqrufy49brddu254o" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Adriana Deville''' {{nym}} ye una [[actriz pornográfica]] d'[[Estaos Xuníos]] retirada.&lt;ref name=&quot;iafd&quot;&gt;{{IAFD nome|id = AdrianaDeVille|xenero = f}}&lt;/ref&gt;

== Biografía ==
Adriana DeVille nació n'abril de 1978 na ciudá de [[Yonkers]], allugada nel [[condáu de Westchester]] nel [[estaos d'Estaos Xuníos|estáu americanu]] de [[Nueva York (estáu)|Nueva York]], nuna familia d'ascendencia italiana conservadora. Mientres la so adolescencia allegó a un colexu católicu solu pa moces.&lt;ref name=lol&gt;{{cita web |url= http://www.ishootporn.com/1065/porn-interview-39-%E2%80%94-adrianna-deville/|títulu= Interview with a Porn Star (#39) — Adrianna Deville|fechaaccesu= 30 de payares de 2016|editorial= I Shoot Porn}}&lt;/ref&gt;

Antes d'entrar na industria pornográfica, llegó a trabayar nel mundu de la contabilidá.&lt;ref name=lol/&gt;

Debutó como actriz porno en 2006, a los 28 años d'edá.&lt;ref name=&quot;iafd&quot; /&gt; Grabó la so primer escena en Florida pa los estudios Icey Porn.&lt;ref name=lol/&gt;

Como actriz, trabayó pa productores del sector como [[Evil Angel]], [[Zero Tolerance]], [[Brazzers]], Sin City, Kick Ass, [[New Sensations]], [[Reality Kings]], [[Naughty America]] o Red Light District, ente otres.

Realizó la so primer escena de [[sexu añal]] en 2006 pa la película ''Dirty Debutantes 361''.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.adultfilmdatabase.com/video.cfm?videoid=81276|títulu= Info &quot;Dirty Debutantes 361&quot;|fechaaccesu= 30 de payares de 2016|editorial= adultfilmdatabase}}&lt;/ref&gt;

En 2010&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://avnawards.avn.com/nominees|títulu= Nomaos nos Premios AVN 2010|fechaaccesu= 30 de payares de 2016|editorial= AVN|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100304153045/http://avnawards.avn.com/nominees|fechaarchivu= 4 de marzu de 2010}}&lt;/ref&gt; foi nomada nos [[Premios AVN]] na categoría de [[Premiu AVN a la Meyor escena de sexu lésbicu en grupu|Meyor escena de sexu lésbicu en grupu]] por ''Big Toy Orgy''.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.adultfilmdatabase.com/video.cfm?videoid=86131|títulu= Info &quot;Big Toy Orgy&quot;|fechaaccesu= 30 de payares de 2016|editorial= adultfilmdatabase}}&lt;/ref&gt;

Dellos títulos del so filmografía son ''Añal Acrobats 4'',&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.adultfilmdatabase.com/video.cfm?videoid=85659|títulu= Info &quot;Añal Acrobats 4&quot;|fechaaccesu= 30 de payares de 2016|editorial= adultfilmdatabase}}&lt;/ref&gt; ''Back Room MILF 11'',&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.adultfilmdatabase.com/video.cfm?videoid=93552|títulu= Info &quot;Back Room MILF 11&quot;|fechaaccesu= 30 de payares de 2016|editorial= adultfilmdatabase}}&lt;/ref&gt; ''Clusterfuck 6'',&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.adultfilmdatabase.com/video.cfm?videoid=37535|títulu= Info &quot;Clusterfuck 6&quot;|fechaaccesu= 30 de payares de 2016|editorial= adultfilmdatabase}}&lt;/ref&gt; ''Fetish Fuck Dolls 3'',&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.adultfilmdatabase.com/video.cfm?videoid=85671|títulu= Info &quot;Fetish Fuck Dolls 3&quot;|fechaaccesu= 30 de payares de 2016|editorial= adultfilmdatabase}}&lt;/ref&gt; ''Go Fuck Your Hand'',&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.adultfilmdatabase.com/video.cfm?videoid=76890|títulu= Info &quot;Go Fuck Your Hand&quot;|fechaaccesu= 30 de payares de 2016|editorial= adultfilmdatabase}}&lt;/ref&gt; ''Miami Pink'',&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.adultfilmdatabase.com/video.cfm?videoid=77601|títulu= Info &quot;Miami Pink&quot;|fechaaccesu= 30 de payares de 2016|editorial= adultfilmdatabase}}&lt;/ref&gt; ''MILF Fantasy POV'',&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.adultfilmdatabase.com/video.cfm?videoid=78893|títulu= Info &quot;MILF Fantasy POV&quot;|fechaaccesu= 30 de payares de 2016|editorial= adultfilmdatabase}}&lt;/ref&gt; ''Non Boyz Non Toyz'',&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.adultfilmdatabase.com/video.cfm?videoid=75157|títulu= Info &quot;Non Boyz Non Toyz&quot;|fechaaccesu= 30 de payares de 2016|editorial= adultfilmdatabase}}&lt;/ref&gt; ''Panty Pops 2''&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.adultfilmdatabase.com/video.cfm?videoid=91870|títulu= Info &quot;Panty Pops 2&quot;|fechaaccesu= 30 de payares de 2016|editorial= adultfilmdatabase}}&lt;/ref&gt; o ''Rachel's Choice''.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.adultfilmdatabase.com/video.cfm?videoid=76489|títulu= Info &quot;Rachel's Choice&quot;|fechaaccesu= 30 de payares de 2016|editorial= adultfilmdatabase}}&lt;/ref&gt;

Retirar nel añu 2014, con un total de 106 producciones.&lt;ref name=&quot;iafd&quot; /&gt;

== Premios y nomamientos ==
{| {{tablaguapa}}
|-
! Añu
!Ceremonia
!Resultáu
!Premiu
!Trabayu
|-
|'''2010'''
|[[Premios AVN]]
| {{celda|Nomada}}
|[[Premiu AVN a la Meyor escena de sexu lésbicu en grupu|Meyor escena de sexu lésbicu en grupu]]
|''Big Toy Orgy''
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* {{Páxina web|http://www.adrianadeville.com/}}
* {{IMDb nome|2444814|Adriana Deville}}
* {{IAFD nome|id=AdrianaDeVille|xenero=f|nome=Adriana Deville}}
* {{afdb nome|id=43707|xéneru=femenín|nome=Adriana Deville}}

{{NF|1978||Deville, Adriana}}

{{Tradubot|Adriana Deville}}
[[Categoría:Actores y actrices de pornografía d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Actores y actrices de Nueva York]]
[[Categoría:Persones de Yonkers]]</text>
      <sha1>9kp80shl995vp9wqrufy49brddu254o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jane the Virgin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144279</id>
    <revision>
      <id>4488264</id>
      <parentid>4470237</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T03:47:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25098" sha1="lglnhi1a5dj4a5y3ivyhsi20ssg9k4c" xml:space="preserve">{{Tradubot|Jane the Virgin}}
{{serie de televisión}}
'''''Jane the Virgin''''' ye una [[serie de televisión]] d'[[Estaos Xuníos]] tresmitida por [[The CW Television Network|The CW]]. Estrenóse'l [[13 d'ochobre]] de [[2014]].

La serie ye una adautación de la telenovela venezolana ''[[Juana, la virgen]]'' creada por [[Perla Farías]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://tvline.com/2014/05/08/the-cw-new-series-fall-2014-the-flash/|títulu=Fall TV Scoop: The CW Orders Four Drames, Including Flash, iZombie and Jane the Virgin, Passes on Supernatural Spin-Off|apellíu=Ausiello|nome=Michael|obra=TV Line|fecha=8 de mayu de 2014|fechaaccesu=18 d'ochobre de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.thefutoncritic.com/news/2014/05/15/the-cw-announces-2014-2015-fall-schedule-251304/20140515cw01/|títulu=The CW Announces 2014-2015 Fall Schedule|obra=The Futon Critic|fecha=15 de mayu de 2014|fechaaccesu=18 d'ochobre de 2014}}&lt;/ref&gt; La serie ye protagonizada por [[Gina Rodriguez]] como Jane Villanueva, una moza llatina, trabayadora y relixosa, que queda embarazada dempués de ser artificialmente inseminada por error. 

''Jane the Virgin'' recibió aclamación de los críticos dende'l so estrenu. Nos [[Premiu Globu d'Oru de 2014]], Gina Rodriguez ganó'l premiu a la [[Globu d'Oru a la meyor actriz de serie de televisión - Comedia o musical|meyor actriz de serie de televisión - Comedia o musical]], ente que la serie foi nomada a la [[Globu d'Oru a la meyor serie - Comedia o musical|meyor serie - Comedia o musical]]. La serie tamién recibió'l [[Premios Peabody|Premiu Peabody]] y foi nomada programa de TV del añu pol [[American Film Institute]].

El [[11 de xineru]] de [[2015]], la serie foi anovada pa una segunda temporada.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://insidetv.ew.com/2015/01/11/cw-renews-8/|títulu=The CW renews 8 shows for next season|fecha=11 de xineru de 2015|fechaaccesu=11 de xineru de 2015|idioma=inglés|obra=[[Entertainment Weekly]]|apellíu=Hibberd|nome=James|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150111213536/http://insidetv.ew.com/2015/01/11/cw-renews-8/|fechaarchivu=2015-01-11}}&lt;/ref&gt; El [[11 de marzu]] de [[2016]], anuncióse que foi anovada pa una tercer temporada.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://tvline.com/2016/03/11/cw-renewed-shows-2016-new-season-lineup-arrow-the-flash-the-100/|títulu=The CW Renews ''The Flash'', ''Vampire Diaries'', ''The 100'', ''Reign'' (!) and 7 Others|apellíu=Ausiello|nome=Michael|fecha=11 de marzu de 2016|idioma=inglés|obra=TV Line|fechaaccesu=11 de marzu de 2016}}&lt;/ref&gt; El [[8 de xineru]] de [[2017]], ''The CW'' anovó la serie pa una cuarta temporada programada pa estrenase'l [[13 d'ochobre]] de [[2017]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://tvline.com/2017/01/08/the-flash-renewed-season-4-supernatural-season-13/|títulu=The CW Renews ''The Flash'', ''Supernatural'', ''Crazy Ex'' and 4 Others|last=Mitovich|first=Matt|work=TVLine|date=8 de xineru de 2017|fechaaccesu=8 de xineru de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.hollywoodreporter.com/lists/tv-premiere-dates-2017-guide-924143/item/tv-premiere-dates-2017-october-924137 |títulu=TV Premiere Dates 2017 Guide |work=Hollywood Reporter |date=25 d'ochobre de 2016 |fechaaccesu=12 de xunu de 2017}}&lt;/ref&gt;

N'[[España]] la serie ye emitida en [[Movistar+]] tantu con doblaxe español como con subtítulos.

== Argumentu ==
Asitiada en Miami, na serie detállense los sorprendentes ya imprevistos acontecimientos que se producen na vida de Jane Villanueva, una nueva llatina d'ascendencia venezolana, trabayadora y relixosa. Jane prometió-y a la so güela que caltendría la so virxinidá hasta'l matrimoniu. Ta comprometida con Michael, un detective de la policía de Miami, pero tou complícase cuando una médica la [[inseminación artificial|insemina]] artificialmente por error mientres un chequeo. Pa empeorar les coses, el donante biolóxicu ye un home casáu, antiguu playboy, sobreviviente de cáncer, propietariu del hotel onde trabaya Jane.

== Repartu ==
=== Repartu principal ===
* [[Gina Rodriguez]] como '''Jane Gloriana Villanueva''', una moza relixosa llatina de 23 años, depués 24, que queda embarazada dempués de ser inseminada artificialmente por accidente. En conociendo a Rafael y escuchar la so situación, acepta tener el ñácaru y da-y la custodia a él y a la so esposa Petra, pero namái si'l neñu va tar seguro con ellos y va ser amáu. Sicasí, a midida que avanza l'embaranzu, Rafael y Jane empiecen a tener sentimientos l'unu pol otru. La productora executiva Jennie Snyder Urman dixo que Gina Rodriguez foi &quot;lliteralmente la tercer persona que vieno dar el casting&quot;.&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu = Adapting a telenovela with Jane The Virgin showrunner Jennie Urman|url = http://www.avclub.com/article/adapting-telenovela-jane-virgin-showrunner-jennie--212405|sitiuweb = www.avclub.com|fechaaccesu = 20 de febreru de 2016}}&lt;/ref&gt;
* [[Andrea Navedo]] como '''Xiomara Villanueva''', la estravertida madre de Jane. Tuvo a Jane a los dieciséis años, fechu que llevó a Jane a decidir que preferiría caltener la so virxinidá primero que cometer el mesmu error que la so madre. Ye una maestra de baille, con aspiraciones a ser cantante. 
* [[Justin Baldoni]] como '''Rafael Solano''', el dueñu del Hotel Marbella y padre biolóxicu del ñácaru de Jane. Tien 31 años y se desenamoró de la so esposa. Mientres la serie avanza, empieza a tener sentimientos por Jane y entama divorciase de Petra al enterase de la so aventura.
* [[Yael Grobglas]] como '''Petra Solano''', la confabuladora esposa de Rafael y miembru d'una turbia familia criminal checa quien se casó con Rafael pa roba-y el so dineru, pero col tiempu namorar d'él. Ye una de los munchos antagonistes de la serie.
* [[Brett Dier]] como '''Michael Cordero, Jr.''', l'ex prometíu detective de Jane de 29 años. Sabe de l'aventura de Petra y la chantajea p'asegurase de que'l matrimoniu permaneza intactu asina Jane da-yos el ñácaru. Ofiénde-y Rafael por cuenta de la atraición que se tienen con Jane.
* [[Ivonne Coll]] como '''Alba Villanueva''', la devota güela de Jane. Ye bien relixosa ya incentiva a Jane a guardase pal matrimoniu. A pesar de que raramente fala inglés, entender, yá que la so nieta namái fala inglés. Ta nel país illegalmente, ye de Venezuela.
* [[Jaime Camil]] como '''Rogelio de la Vega''', l'egocéntricu actor de telenovela y padre biolóxicu de Jane. Ta anguaño tratando de tener una rellación cola so fía. Tien sentimientos por Xiomara.
* Anthony Mendez (voz en off) como'l '''Narrador Latin Lover'''. Tercer persona omnisciente.&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu = Anthony Méndez Talks About His Role In CW's 'Jane The Virgin'|url = http://www.latintimes.com/llatinos-us-voiceover-actor-anthony-mendez-talks-about-his-role-new-cw-tv-show-jane-virgin-206759|sitiuweb = Latin Times|fechaaccesu = 20 de febreru de 2016}}&lt;/ref&gt;

=== Repartu recurrente ===
* [[Yara Martinez]] como Dra. Luisa Alver, la neurótica hermana lesbiana de Rafael. Ye alcohólica y tase recuperando, ye la doctora que inseminó artificialmente a Jane.
* [[Carlo Rota]] como Emilio Solano, el padre de Rafael y Luisa.
* [[Michael Rady]] como Lachlan, el rival de Rafael y l'ex prometíu de Petra.
* [[Bridget Regan]] como Rose, una ex abogada, ex novia de Luisa, y madrasca d'ésta y Rafael. Defende a Luisa contra la demanda de malapraxis. Ye tamién la infame Ensin Cara, quien asesina a Emilio.
* [[Diane Guerrero]] como Lina, la meyor amiga de Jane y la so compañera de trabayu. Sale col hermanu de Michael, Billy.
* [[Azie Tesfai]] como Detective Nadine Hansan, compañera y amiga de Michael.
* [[Camille Collard]] como Frankie, compañera de trabayu y amiga de Jane.
* [[Brian Dare]] como Luca, compañeru de trabayu y amigu de Jane.
* [[Tina Casciani]] como Mellisa, la ex esposa de Rogelio, el so actual manager y némesis de Xiomara. Tien dos fíos ximielgues d'otru home que nun ye Rogelio y que la so identidá non revelar.
* Vanessa Merrell y Veronica Merrell como Valeria y Victoria, les fíes ximielgues de Mellisa y les ex fiyasques de Rogelio.
* [[Ryan Devlin]] como Billy Cordero, l'hermanu criminal de Michael.
* [[Priscilla Barnes]] como Magda, la madre de Petra. Ta confinada a una siella de ruedes (pero namái asonsaña ser parapléxica) y conspira cola so fía pa roba-y a Rafael el so hotel y el so dineru.
* [[Adam Rodríguez]] como Jonathan Chavez, unu de los profesores de Jane.
* [[Alano Miller]] como Roman Zazo, el meyor amigu de Rafael y amigu de Petra. Créese que foi asesináu nel hotel, causando tensión pa toos, incluyendo a Petra y Rafael. Aaron Zazo, l'hermanu ximielgu de Roman, apaez dende'l ''Chapter Fourteen'' d'equí p'arriba pa investigar la muerte del so hermanu, pero depués ye reveláu que yera Roman; ye Aaron quien foi asesináu.
* Aria Rose García como Mateo Gloriano Rogelio Solano Villanueva, el ñácaru de Jane y Rafael.
* [[Dennis Mencia]] como Mateo Villanueva, el güelu de Jane, padre de Xiomara y home d'Alba.
* [[Kate del Castillo]].
* [[Tyler Posey]] Como Adam

== Temporaes ==
{{AP|Episodios de Jane the Virgin}}

{| {{tablaguapa}}
|-
! style=&quot;padding: 0 8px&quot; colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | Temporada
!style=&quot;padding: 0 8px&quot; rowspan=&quot;2&quot; | Episodios
! colspan=&quot;2&quot; | Emisión orixinal
|-
! style=&quot;padding: 0 8px&quot; | Entamu
!style=&quot;padding: 0 8px&quot; | Final
|-
| style=&quot;background: #FFF000&quot; |
|align=&quot;center&quot;| '''[[1]]'''
|align=&quot;center&quot;| 22
|align=&quot;center&quot;| [[13 d'ochobre]] de [[2014]]
|align=&quot;center&quot;| [[11 de mayu]] de [[2015]]
|-
| style=&quot;background: #F7BFBE&quot; |
|align=&quot;center&quot;| '''[[2]]'''
|align=&quot;center&quot;| 22
|align=&quot;center&quot;| [[12 d'ochobre]] de [[2015]]
|align=&quot;center&quot;| [[16 de mayu]] de [[2016]]
|-
| style=&quot;background: #82CAFA&quot; |
|align=&quot;center&quot;| '''[[3]]'''
|align=&quot;center&quot;| 20&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://deadline.com/2016/08/the-cw-current-series-orders-the-fampire-diaries-final-season-size-pilot-pickups-tca-1201802228/|títulu=The CW: Guide To Sizes Of Current Series Orders, Upcoming Pilot Pickups – TCA|last=Andreeva|first=Nellie|work=Deadline Hollywood|date=17 de xunu de 2016|fechaaccesu=17 de xunu de 2016}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;| [[17 d'ochobre]] de [[2016]]
|align=&quot;center&quot;| [[22 de mayu]] de [[2017]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://wwlp.com/2017/03/13/season-finale-dates-for-may/|títulu=Season Finale dates for May|publisher=[[WWLP-DT2|WWLP.com]]|first=Nick|last=DeGray|date=13 de marzu de 2017|fechaaccesu=13 de marzu de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171214014941/http://wwlp.com/2017/03/13/season-finale-dates-for-may/|fechaarchivu=2017-12-14}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background: #5DC1B9&quot; |
|align=&quot;center&quot;| '''[[4]]'''
|align=&quot;center&quot;| 17
|align=&quot;center&quot;| [[13 d'ochobre]] de [[2017]]
|align=&quot;center&quot;| [[mayu]] de [[2018]]
|-
|}

== Desenvolvimientu y producción ==

El [[27 de xunu]] de [[2013]], la cadena de televisión d'Estaos Xuníos ''[[The CW]]'' anunció que taba entamando llanzar un nuevu espectáculu basáu na telenovela venezolana ''[[Juana, la virgen]]''.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://jezebel.com/a-show-called-jane-the-virgin-might-be-the-next-thing-o-597576024|títulu=A Show Called ''Jane The Virgin'' Might Be the Next Thing on Your DVR|last=Dries|first=Kate|work=Jezebel.com|date=27 de xunu de 2013|fechaaccesu=24 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt; El [[23 de febreru]] de [[2014]], [[Entertainment Weekly]] anunció que Rodríguez va interpretar el papel de Jane Villanueva.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://insidetv.ew.com/2014/02/27/gina-rodriguez-jane-the-virgin/|títulu='Jane the Virgin': Gina Rodriguez cast as lead in new CW pilot|last=Highfill|first=Samantha|work=Entertainment Weekly|date=27 de febreru de 2014|fechaaccesu=27 de febreru de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141018123828/http://insidetv.ew.com/2014/02/27/gina-rodriguez-jane-the-virgin/|fechaarchivu=2014-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.deadline.com/2014/02/gina-rodriguez-lands-title-role-in-cw-pilot-jane-the-virgin/|títulu=Gina Rodriguez Lands Title Role In CW's 'Jane The Virgin', Brad Silberling To Direct|last=Andreeva|first=Nellie|work=Deadline Hollywood|date=27 de febreru de 2014|fechaaccesu=27 de febreru de 2014}}&lt;/ref&gt; El [[8 de mayu]] de [[2014]], mientres 2014-2015 Upfront de CW, la serie foi recoyíu oficialmente.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://tvline.com/2014/05/08/the-cw-new-series-fall-2014-the-flash/|títulu=Fall TV Scoop: The CW Orders Four Drames, Including Flash, iZombie and Jane the Virgin, Passes on Supernatural Spin-Off|last=Ausiello|first=Michael|work=TV Line|date=8 de mayu de 2014|fechaaccesu=12 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt; El [[18 de xunetu]] de [[2014]], un trailer estendíu foi llanzáu por ''The CW''. El [[8 d'agostu]] de [[2014]], anuncióse que [[Bridget Regan]] y [[Azie Tesfai]] xunir a la serie como Rose, respeutivamente, una ex abogada, y el detective Nadine Hansan, un detective de la policía y rival del personaxe de Dier.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://deadline.com/2014/08/bridget-regan-azie-tesfai-to-recur-on-jane-the-virgin-816843/|títulu=Bridget Regan &amp; Azie Tesfai To Recur On 'Jane the Virgin'|work=Deadline Hollywood|date=8 d'agostu de 2014|fechaaccesu=24 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt; El [[10 d'agostu]] de [[2014]], [[TVLine]] anunció que l'actor [[Michael Rady]] xunir a la serie como Lachlan.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://tvline.com/2014/08/10/michael-rady-jane-the-virgin-cast-the-cw-lachlan/|títulu=Michael Rady Cast in 'Jane the Virgin' on The CW — Season 1|last=Ausiello|first=Michael|work=TV Line|date=10 d'agostu de 2014|fechaaccesu=22 d'agostu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210226040929/https://tvline.com/2014/08/10/michael-rady-jane-the-virgin-cast-the-cw-lachlan/|fechaarchivu=2021-02-26}}&lt;/ref&gt; El rodaxe de la primer temporada empezó'l [[28 de xunetu]] de [[2014]].&lt;ref name=&quot;twitter.com&quot;&gt;{{cita web|url=https://twitter.com/JaneWriters/status/493903857647624192|títulu=JaneTheVirginWriters on Twitter|work=Twitter}}&lt;/ref&gt; El programa ye grabáu n'estudios de soníu en [[Los Angeles (California)|Los Angeles]]&lt;ref name=&quot;twitter.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web| url=http://www.latimes.com/entertainment/tv/sneaks/la-et-st-fall-preview-jane-the-virgin-20140914-story.html|títulu='Jane the Virgin' takes 'wacky' telenovela premise for a spin|last=Villarreal|first=Yvonne|work=Los Angeles Times|date=12 de setiembre de 2014| fechaaccesu=4 de payares de 2014}}&lt;/ref&gt; y el pilotu foi filmáu n'[[Huntington Beach (California)|Huntington Beach]].&lt;ref&gt;{{cita noticia|apellíu1=Connelly|nome1=Laylan|títulu=Hollywood thinks Huntington Beach looks great on camera|url=http://www.ocregister.com/articles/huntington-659430-beach-city.html|fechaaccesu=28 d'abril de 2015|work=[[The Orange County Register]]|date=24 d'abril de 2015}}&lt;/ref&gt; El [[21 d'ochobre]] de [[2014]], el programa dióse-y una orde de temporada completa.&lt;ref&gt;{{cita web| url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/flash-jane-virgin-get-full-739683|títulu='The Flash,' 'Jane the Virgin' Get Full-Season Orders at CW|last=|first=|work=Hollywood Reporter|date=21 d'ochobre de 2014| fechaaccesu=22 d'ochobre de 2014}}&lt;/ref&gt; El [[11 de xineru]] de [[2015]], la serie foi anovada pa una segunda temporada, que va salir al aire mientres la temporada televisiva [[2015]]-[[16]].&lt;ref name=&quot;season two&quot;&gt;{{cita web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/01/11/arrow-jane-the-virgin-reign-the-100-the-flash-the-originals-the-vampire-diaries-renewed-by-the-cw/349027/|títulu='Arrow', 'Jane The Virgin', 'Reign', 'The 100', 'The Flash', 'Supernatural, 'The Originals' &amp; 'The Vampire Diaries' Renewed by the CW|work=TV by the Numbers|date=11 de xineru de 2015|fechaaccesu=11 de xineru de 2015|last=Bibel|first=Sara|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150111232833/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/01/11/arrow-jane-the-virgin-reign-the-100-the-flash-the-originals-the-vampire-diaries-renewed-by-the-cw/349027/|fechaarchivu=2015-01-11}}&lt;/ref&gt; La so segunda temporada estrenóse'l [[12 d'ochobre]] de [[2015]].&lt;ref name=&quot;CW Fall Updated Monday&quot;&gt;{{cita web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/07/31/the-cw-moves-jane-the-virgin-crazy-ex-girlfriend-premieres-up-to-monday-october-12/440459/|títulu=The CW Moves 'Jane the Virgin' &amp;'Crazy Ex-Girlfriend' Premieres Up to Monday October 12|last=Kondolojy|first=Amanda|work=TV by the Numbers|date=31 de xunetu de 2015|fechaaccesu=31 de xunetu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160621071907/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/07/31/the-cw-moves-jane-the-virgin-crazy-ex-girlfriend-premieres-up-to-monday-october-12/440459/|fechaarchivu=2016-06-21}}&lt;/ref&gt; El [[11 de marzu]] de [[2016]], la serie foi anovada pa una tercer temporada,&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2016/03/11/the-flash-the-100-and-even-crazy-ex-girlfriend-renewed-all-11-cw-series-picked-up-for-2016-17/|títulu='The Flash', 'The 100' and even 'Crazy Ex-Girlfriend' renewed: All 11 CW series picked up for 2016-17|last=Porter|first=Rick|work=TV by the Numbers|date=11 de marzu de 2016|fechaaccesu=11 de marzu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160312010604/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2016/03/11/the-flash-the-100-and-even-crazy-ex-girlfriend-renewed-all-11-cw-series-picked-up-for-2016-17/|fechaarchivu=2016-03-12}}&lt;/ref&gt; que s'estrenó'l [[17 d'ochobre]] de [[2016]].

== Receición ==

{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;float: right;text-align:center; width:%70;margin:10px&quot;
|-
! style=&quot;padding:0 8px;&quot; colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | Temporada
!style=&quot;padding:0 8px;&quot; colspan=&quot;2&quot; | Sitio web
|-
! style=&quot;padding:0 8px;&quot; | [[Rotten Tomatoes]]
! style=&quot;padding:0 8px;&quot; | [[Metacritic]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:12px; background:#FFF000;&quot;|
| '''[[1]]'''
| 100% (49 comentarios)
| 80% (23 comentarios)
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:12px; background:#F7BFBE;&quot;|
| '''[[2]]'''
| 100% (11 comentarios)
| 87% (4 comentarioss)
|-
|}

''Jane the Virgin'' recibió aponderamientos de la crítica y los críticos emponderando la so escritura y el rendimientu de [[Gina Rodriguez]]. En [[Rotten Tomatoes]] da la primer temporada de la serie una calificación &quot;fresca&quot; del 100% basada en 49 comentarios, con un permediu de calificación de 7.7 sobre 10. L'estaos de consensu del sitiu diz, &quot;''Jane the Virgin'' ye por demás dudosa, tien convertíu en parte del so encantu pocu probable - xunto con deliciosamente diversa escritura y una actuación fabulosa de [[Gina Rodriguez]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.rottentomatoes.com/tv/jane-the-virgin/s01/ |títulu=Jane the Virgin: Season 1 (2014)|publisher= [[Rotten Tomatoes]] |fechaaccesu= 16 de setiembre de 2016}}&lt;/ref&gt; En [[Metacritic]], da-y una puntuación de 80 sobre 100, basáu en 23 revisiones, lo qu'indica &quot;crítiques xeneralmente favorables&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.metacritic.com/tv/jane-the-virgin/critic-reviews |títulu=Jane the Virgin : Season 1 |publisher=[[Metacritic]] |fechaaccesu= 14 d'ochobre de 2014}}&lt;/ref&gt;

La segunda temporada tamién recibió aponderamientos de la crítica. En [[Metacritic]], la temporada tien un 87 sobre 100, basáu en 4 comentarios qu'indiquen &quot;aclamación universal&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Jane the Virgin Season 2 Review|url=http://www.metacritic.com/tv/jane-the-virgin/season-2|fechaaccesu=15 d'ochobre de 2015}}&lt;/ref&gt; En [[Rotten Tomatoes]] dio-y una calificación de 100% basáu en 11 crítiques y un permediu de calificación de 9.7 sobre 10. El consensu del sitiu diz: &quot;''Jane the Virgin'' caltiénse fiel a los sos over-the-top raigaños de telenovela na segunda temporada, ente que la estratificación en más humor y la narración cada vez más complexu&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.rottentomatoes.com/tv/jane-the-virgin/s02/ |títulu=Jane the Virgin: Season 2 (2015)|publisher= [[Rotten Tomatoes]] |fechaaccesu= 16 de setiembre de 2016}}&lt;/ref&gt; [[Maureen Ryan]], de [[Variety]] emponderó l'espectáculu, diciendo que la serie &quot;Prevese, editáu y curada con gran maña y la economía, y el fechu de que ye tan entreteníu y accesible nun tendría de torgar que de tar nel centru de les conversaciones sobre'l meyor el mediu tien qu'ufiertar&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu1=Ryan|nome1=Maureen|títulu=TV Review: ‘Jane the Virgin’ Season 2|url=http://variety.com/2015/tv/reviews/jane-the-virgin-season-2-tv-review-gina-rodriguez-1201614767/|website=variety.com|fechaaccesu=15 d'ochobre de 2015}}&lt;/ref&gt;

=== Llista de crítiques del top ten ===
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
{| class=&quot;collapsible collapsed&quot;
! style=&quot;width:14em; background:#C4C3D0; text-align:left&quot;| 2014&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Best of 2014: Television Critic Top Ten Lists|work=Metacritic|publisher=|url=http://www.metacritic.com/feature/tv-critics-pick-10-best-tv-shows-of-2014|date=9 d'avientu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151106015332/http://www.metacritic.com/feature/tv-critics-pick-10-best-tv-shows-of-2014|fechaarchivu=2015-11-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=|
* Non.&amp;nbsp;3 ''[[TV Guide]]''
* Non.&amp;nbsp;3 ''[[The Salt Lake Tribune]]''
* Non.&amp;nbsp;6 ''[[TV.com]]'' 
* Non.&amp;nbsp;7 ''[[Las Vegas Weekly]]''
* Non.&amp;nbsp;8 ''[[Sioux City Journal]]''
* Non.&amp;nbsp;10 ''[[Boston Globe]]
* &amp;nbsp;– ''[[American Film Institute]]''
* &amp;nbsp;– ''[[Associated Press]]''
* &amp;nbsp;– ''[[Chicago Reader]]''
* &amp;nbsp;– ''[[Huffington Post]]''
* &amp;nbsp;– ''[[Los Angeles Times]]''
* &amp;nbsp;– ''[[Philadelphia Daily News]]''
* &amp;nbsp;– ''[[ScreenCrush]]''
|}
{{Col-end}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
{| class=&quot;collapsible collapsed&quot;
! style=&quot;width:14em; background:#C4C3D0; text-align:left&quot;| 2015&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Best of 2015: Television Critic Top Ten Lists|work=Metacritic|publisher=|url=http://www.metacritic.com/feature/critics-pick-the-top-10-best-tv-shows-of-2015|date=8 d'avientu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180716111116/http://www.metacritic.com/feature/critics-pick-the-top-10-best-tv-shows-of-2015|fechaarchivu=2018-07-16}}&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=|
* Non.&amp;nbsp;3 ''[[Village Voice]]
* Non.&amp;nbsp;4 ''[[Vulture]]''
* Non.&amp;nbsp;4 ''[[Slate]]''
* Non.&amp;nbsp;5 ''[[The Salt Lake Tribune]]''
* Non.&amp;nbsp;6 ''[[Las Vegas Weekly]]''
* Non.&amp;nbsp;7 ''[[TV.com]]''
* &amp;nbsp;– ''Boob Tube Dude''
* &amp;nbsp;– ''[[Criticwire]]''
* &amp;nbsp;– ''[[Variety (revista)|Variety]]''
* &amp;nbsp;– ''[[The Week]]''
|}
{{Col-end}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
{| class=&quot;collapsible collapsed&quot;
! style=&quot;width:14em; background:#C4C3D0; text-align:left&quot;| 2016&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Best of 2016: Television Critic Top Ten Lists|work=Metacritic|publisher=|url=http://www.metacritic.com/feature/critics-pick-the-top-10-best-tv-shows-of-2016|date=13 d'avientu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170120112007/http://www.metacritic.com/feature/critics-pick-the-top-10-best-tv-shows-of-2016|fechaarchivu=2017-01-20}}&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=|
* Non.&amp;nbsp;1 ''[[Variety (revista)|Variety]]''
* Non.&amp;nbsp;2 ''Boob Tube Dude''
* Non.&amp;nbsp;8 ''[[MTV]]''
* &amp;nbsp;– ''[[CNN]]''
|}
{{Col-end}}

=== Premios y nomamientos ===

La serie foi nomada polos [[People's Choice Awards]] y los [[Golden Globe Awards]], igualmente honorada por [[American Film Institute]]:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:95%; width:99%;&quot;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! Añu
!Premiu
!Categoría
!Nomáu
!Resultáu
|-
|rowspan=&quot;1&quot;|2014
|[[American Film Institute#AFI Awards|America Film Institute Award]]&lt;ref&gt;{{cita noticia|url=http://www.afi.com/afiawards/|títulu=AFI Awards|fecha=10 d'avientu de 2014|obra=American Film Institute|fechaaccesu=10 d'avientu de 2014}}&lt;/ref&gt;
|AFI Television Programa del añu |''Jane
the Virgin''
|Ganadora
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|2015
|[[People's Choice Award]]&lt;ref&gt;{{cita noticia|títulu=People's Choice Nominees|fecha=4 de payares de 2014||url=http://blog.peopleschoice.com/2014/11/04/peoples-choice-awards-2015-nominees-full-list/ |website= peopleschoice.com|fechaaccesu=8 d'avientu de 2014}}&lt;/ref&gt;
|Nuevu show favoritu de comedia |''Jane
the Virgin''
|Ganadora
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Golden Globe Award]]&lt;ref&gt;{{cita noticia|url=http://www.hfpa.org/nominations-2015/|títulu=Golden Globe Nominations|fecha=11 d'avientu de 2014|fechaaccesu=11 d'avientu de 2014}}&lt;/ref&gt;
|Best Television Series – Musical or Comedy
|''Jane the Virgin''
|Nomada
|-
|Best Actress – Television Series Musical or Comedy
|[[Gina Rodriguez]]
|Ganadora
|-
|rowspan=&quot;1&quot;|[[Peabody Award]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://deadline.com/2015/04/peabody-awards-2015-winners-jane-virgin-john-oliver-amy-schumer-1201410725/|títulu=Peabody Awards 2015 Entertainment TV Winners: Full List - Deadline|autor=Lisa de Moraes|obra=Deadline}}&lt;/ref&gt;
|
|''Jane the Virgin''
|Ganadora
|}


== DVD ==
{| {{tablaguapa}}
!Nome !Llanzamientu !Ep

#
!Información adicional
|-
|'''''The Complete First Season'''''
|29/9/2015
|22
|
* Features
** Immaculate Creation - 'Behind the Scenes'
** Getting to Know the Cast
** Gag Reel
** Deleted Scenes
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* {{Web oficial|http://www.cwtv.com/shows/jane-the-virgin}} (n'inglés)
* {{IMDb títulu|3566726}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Series de televisión d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Series de televisión n'inglés]]</text>
      <sha1>lglnhi1a5dj4a5y3ivyhsi20ssg9k4c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Virginia Serret</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145475</id>
    <revision>
      <id>4488358</id>
      <parentid>4356677</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:20:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3840" sha1="sfyusanw8eg2vi7aprye7ifxbuafy0l" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Virginia Serret''' {{nym}} actriz mexicana que trabayó na [[Dómina d'oru del cine mexicanu]]. Conocida tamién por ser la inspiración del celebre [[boleru]] ''Ensin Ti'', que fixeron mundialmente famosu'l tríu [[Los Panchos]].

== Biografía ==
Virginia Serret naz en [[Veracruz]], [[Méxicu]], los sos entamos en cine daten de finales de los [[Años 1930|años 30]]. De primeres de la so carrera tomó'l nome de Bohemia Serret y participó en delles cintes como actriz de repartu, ente les que figuren ''[[Águila o sol]]'' (1938); ''L'insurxente'' (1941); ''La muyer ensin alma'' (1944); ''Porfirio Díaz'' (1944); ''La hora de la verdá'' (1945) -onde yá se -y da un papel de mayor pesu. Nesta un toreru ([[Ricardo Montalbán]]) banciar# ente l'amor de la so nueva esposa ([[Lilia Michel]]), que se ta volviendo lloca, y el d'una bona y comprensiva amiga (Serret-; ''Siendes del destín'' (1945), onde trabaya con quien sería'l so home, l'actor d'orixe arxentín [[Luis Aldás]]; y ''El modernu barba azul'' (1946), única película que protagonizó en Méxicu'l otrora famosu cómicu d'Estaos Xuníos [[Buster Keaton]].

En 1946 escribe l'argumentu y protagoniza la película ''Pallabres de muyer'', xunto a [[Ramón Armengod]]. Destaca coles sos actuaciones en: ''Cuando lloren los valientes'' (1947), xunto a [[Pedro Infante]], [[Blanca Estela Pavón]] y [[Víctor Manuel Mendoza]] y ''[[La oveya negra]]'' (1949) y ''Nun vas deseyar a la muyer del to fíu'' (1950), nuevamente con Infante y con [[Fernando Soler]], dirixíos por [[Ismael Rodríguez (cineasta)|Ismael Rodríguez]], faciendo'l papel de la caprichosa Justina. 

La so carrera foi prolífica. Non solo destacóse como actriz (trenta películes) sinón tamién como escritora de guión, realizadora y productora de cerca de cincuenta películes de llargumetraxe. En 1949 el compositor mexicanu [[Pepe Guízar]], trabayaba nel famosu cabaré Minuit y ye ende onde conoz a Virginia, de la que se namoró perdidamente y a quien-y compunxo'l so inspiráu boleru ''Ensin ti'', que más tarde foi un ésitu col tríu [[Los Panchos]]. Serret despidir del cine en 1952 y muerre la ciudá de Méxicu'l 2 de mayu de 1958.

== Filmografía ==
* 1937 ''Heads or Tails''
* 1938 ''Águila o sol''
* 1939 ''Juntos, pero no revueltos''
* 1940 ''Amor de mis amores''
* 1940 ''Con su amable permiso''
* 1940 ''La locura de Don Juan''
* 1940 ''Mi madrecita''
* 1940 ''Pobre diablo''
* 1941 ''El insurgente''
* 1941 ''Al son del la marimba''
* 1m942 Las tres viudas de papá''
* 1942 ''Papá se desenreda''
* 1942 ''Papá se enreda otra vez''
* 1944 ''Diario de una mujer''
* 1944 ''El herrero''
* 1944 ''El médico de las locas''
* 1944 ''La mujer sin alma''
* 1944 ''Porfirio Díaz''
* 1945 '''Como México no hay dos'!''
* 1945 ''La hora de la verdad''
* 1945 ''Los amores de un torero''
* 1945 ''Sendas del destino''
* 1945 ''Su gran ilusión''
* 1946 ''El moderno Barba Azul''
* 1946 ''Palabras de mujer''
* 1947 ''Cuando lloran los valientes''
* 1948 ''El canto de la sirena''
* 1949 ''La oveja negra''
* 1950 ''No desearás la mujer de tu hijo''
* 1950 ''Pecado de ser pobre''
* 1951 ''La tienda de la esquina''
* 1952 ''Una calle entre tú y yo''

== Bibliografía ==
* Emilio García Riera, Hestoria documental del cine mexicanu: Dómina sonora, Ediciones Yera, 1978 
* Gary D. Keller, A biographical handbook of Hispanics and United States filme Cinema and Theater Studies, Bilingual Press/Editorial Billingüe, 1997, ISBN 0927534657, 9780927534659
* &quot;Revista de Revistes, S.A.&quot;, 2003, Procedencia del orixinal Universidá de Texas

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces persona}}

{{NF||1958|Serret, Virginia}}

{{Tradubot|Virginia Serret}}
[[Categoría:Actores y actrices de cine de Méxicu]]
[[Categoría:Persones de Veracruz]]</text>
      <sha1>sfyusanw8eg2vi7aprye7ifxbuafy0l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Chiyo Uno</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146685</id>
    <revision>
      <id>4488351</id>
      <parentid>4423068</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:17:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3825" sha1="32hgdvdn6dhyk2aqr5diq7vzd6gl8nu" xml:space="preserve">{{persona}}
{{referencies|t=20150925180146|lliteratura}}

{{nihongo|'''Chiyo Uno'''|宇野 千代|Uno Chiyo|extra={{nym|paréntesis=non}}}} foi una autora [[Pueblu xaponés|xaponesa]] qu'escribió delles obres importantes, y amás foi una reconocida diseñadora de [[quimonu|quimonos]]. Tuvo una influencia significativa tantu na moda como nel cine y la lliteratura de Xapón. 

Nació nuna zona d'[[Iwakuni]] conocida como Kawanishi. Dempués d'un ésitu lliterariu inicial y de ganar un premiu de narrativa curtia, Uno dexó al so primer home y camudóse a Tokiu. Como munchos mozos xaponeses de 1920, Uno quedó estelada cola cultura y moda d'Estaos Xuníos y [[Europa|europea]]: foi una de les primeres muyeres en Xapón en cortase'l pelo. Más allá del estilu de peñáu, Uno tamién empezó a escorrer la vida de muyer de &quot;espíritu llibre&quot;, quería ser una ser un &quot;mo-ga&quot;, o moza moderna y nun tar llindada a la tradicional función de sofitu de muyer y madre. Convertir en parte del mundu bohemiu de Tokiu y estableció rellaciones con otros escritores, poetes y pintores.

== Confesiones d'Amor ==
En 1935, Uno publicó la novela ''Confesiones d'Amor'', que tráxo-y muncha fama. El llibru detalla la vida d'un artista y les sos aventures amoroses, según el fracasáu intentu de suicidiu col so amante. Uno non yá tuvo un idiliu con Seiji Togo, l'artista en quien ta basada novela, sinón que convirtió esta hestoria nun llibru con bones ventes. Tamién escribió con soltura dende la perspeutiva d'un home en ''Confesiones d'Amor'', lo cual añadiólu curiosu al so llibru.

Poco dempués del ésitu de ''Confesiones d'Amor'', Uno editó una revista llamada Sutairu, o Estilu, que yera la primera de la so clase en Xapón que s'ocupaba de modes estranxeres. En términos de la so propia moda, Uno tamién demostró'l so talentu pa diseñar quimonos. Sutairu tomó enforma del so tiempu al traviés de les décades siguientes, pero aun así siguió escribiendo y fomentando l'interés d'una fiel audiencia de muyeres xaponeses qu'atoparon un sentíu de lliberación na prosa d'Uno. Magar los llectores d'Uno permanecíen dientro de fronteres convencionales, podíen fuxir de volao al traviés d'estes hestories d'amantes y enriedos. A pesar de la so obvia feminidad, dende ''Confesiones d'Amor'' y al traviés de la so carrera lliteraria, Uno yera capaz d'escribir hábilmente dende voces masculines o femenines. Uno tamién foi esitosa como diseñadora de quimonos y xunto cola so diseñadora ayudante, Tomiyo Hanazawa, viaxó a los Estaos Xuníos en 1957 pa presentar el primer espectáculu de quimonos de moda nesi país.

== Mandáu ==
Años más tarde, la popularidá d'Uno formalizar al ser reconocida pol Emperador y asumió l'honor de ser una de los escritores xaponeses más vieyes y talentoses de Xapón. En 1983 publicó les memories ''Voi Siguir &lt;span&gt;viviendo&lt;/span&gt;'' (Ikite Iku Watakushi), que fueron llargamente lleíes y afeches pa televisión. Uno declaró francamente que la esencia de la so vida yera nun siguir les regles de naide más y faer lo qu'ella siempres quixo. Casada delles vegaes con distintos graos d'ésitu, Uno atopó difícil quedase namái con un home, dizse qu'inclusive se camudaba de casa cada vez qu'un amoríu importante o un matrimoniu acababa.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* {{Enllaz rotu|1=Persones prominentes de Minato Ciudá Chiyo Uno |2=http://www.lib.city.minato.tokyo.jp/yukari/y/man-detail.cgi?id=11 |date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot }} (inglés)
* [http://www.jlpp.go.jp/en/works/03_03.html Sinopsis de] [http://www.jlpp.go.jp/en/works/03_03.html ''Ohan''] en JLPP (Proyeutu de publicación de la lliteratura xaponesa) (inglés)

{{NF|1897|1996|Uno, Chiyo}}


{{Tradubot|Chiyo Uno}}

[[Categoría:Escritores de Xapón]]</text>
      <sha1>32hgdvdn6dhyk2aqr5diq7vzd6gl8nu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Chloe Scott</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146727</id>
    <revision>
      <id>4488270</id>
      <parentid>4469957</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:32:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5439" sha1="kl4ahg2akogka75hkk9fn2n4sfzwdgm" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Chloe Scott''' {{nym}} ye una [[actriz pornográfica]] y [[modelu erótica]] alemana afincada nos [[Estaos Xuníos]].&lt;ref name=&quot;iafd&quot;&gt;{{IAFD nombre|id = chloescott|genero = f}}&lt;/ref&gt;

== Biografía ==
Nació en [[Frankfurt del Main]], nel estáu federal de [[Hesse]] ([[Alemaña]]) n'agostu de 1998, magar se crió dende bien nuevu en [[Virxinia]] ([[Estaos Xuníos]]).&lt;ref name=&quot;iafd&quot; /&gt; El so padre yera un militar d'Estaos Xuníos que taba destináu na [[Base Aérea de Rhein-Main]].&lt;ref&gt;{{cita web |url= https://twitter.com/TheChloeScott/status/938291052167028736|títulu= Tuit de Chloe Scott|fechaaccesu= 23 d'avientu de 2017|editorial= Twitter}}&lt;/ref&gt;

En 2017, poco primero de cumplir los 19 años d'edá, treslladar hasta [[Los Angeles]], onde entró en contautu col mundín de la industria pornográfica, debutando esi mesmu añu como actriz.&lt;ref name=&quot;iafd&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://thelordofporn.com/pornstars/chloe-scott|títulu= Chloe Scott – Life and Porn Career|fechaaccesu= 23 d'avientu de 2017|editorial= TLOP}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url= https://forum.adultdvdtalk.com/chloe-scott|títulu= Chloe Scott|fechaaccesu= 23 d'avientu de 2017|editorial= Forum Adult DVD Talk}}&lt;/ref&gt;

Trabayó pa productores como Dogfart Network, Devil's Film, FM Concepts, Tushy, Blacked, Jules Jordan Video, [[New Sensations]], Vixen, [[Brazzers]], [[Evil Angel]], Erotica X, [[Reality Kings]] o 3rd Degree, ente otres.&lt;ref name=&quot;iafd&quot; /&gt;

La so primer escena de [[sexu añal]] grabar en 2017 pa la película ''First Añal 5'',&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.adultfilmdatabase.com/video.cfm?videoid=120069|títulu= Info &quot;First Añal 5&quot;|fechaaccesu= 23 d'avientu de 2017|editorial= adultfilmdatabase}}&lt;/ref&gt; producida por Tushy y xunto a Jean Val Jean. Esi mesmu añu tamién grabó la so primer escena de sexu interracial, xunto a [[Evelin Stone]] y [[Jynx Maze]], en ''My First Interracial 10''.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.adultfilmdatabase.com/video.cfm?videoid=122235|títulu= Info &quot;My First Interracial 10&quot;|fechaaccesu= 23 d'avientu de 2017|editorial= adultfilmdatabase}}&lt;/ref&gt;

En 2018 foi nomada nos [[Premios AVN]] na categoría de [[AVN Best New Starlet Award|Meyor actriz revelación]].&lt;ref&gt;{{cita web |url= https://avn.com/awards/nominees|títulu= Nomaos nos Premios AVN 2018|fechaaccesu= 23 d'avientu de 2017|editorial= AVN}}&lt;/ref&gt;
Hasta l'actualidá, rodó más de 60 películes como actriz.&lt;ref name=&quot;iafd&quot; /&gt;

Dalgún de los sos trabayos destacaos son ''Boffing the Babysitter 24'',&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.adultfilmdatabase.com/video.cfm?videoid=114832|títulu= Info &quot;Boffing the Babysitter 24&quot;|fechaaccesu= 23 d'avientu de 2017|editorial= adultfilmdatabase}}&lt;/ref&gt; ''Cum Swallowing Auditions 29'',&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.adultfilmdatabase.com/video.cfm?videoid=119452|títulu= Info &quot;Cum Swallowing Auditions 29&quot;|fechaaccesu= 23 d'avientu de 2017|editorial= adultfilmdatabase}}&lt;/ref&gt; ''Dirty Little Schoolgirl Stories 6'',&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.adultfilmdatabase.com/video.cfm?videoid=114788|títulu= Info &quot;Dirty Little Schoolgirl Stories 6&quot;|fechaaccesu= 23 d'avientu de 2017|editorial= adultfilmdatabase}}&lt;/ref&gt; ''Cares Covered 4'',&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.adultfilmdatabase.com/video.cfm?videoid=118294|títulu= Info &quot;Cares Covered 4&quot;|fechaaccesu= 23 d'avientu de 2017|editorial= adultfilmdatabase}}&lt;/ref&gt; ''Hotwife Bound 2'',&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.adultfilmdatabase.com/video.cfm?videoid=117454|títulu= Info &quot;Hotwife Bound 2&quot;|fechaaccesu= 23 d'avientu de 2017|editorial= adultfilmdatabase}}&lt;/ref&gt; ''Neighborhood Swingers 19'',&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.adultfilmdatabase.com/video.cfm?videoid=116194|títulu= Info &quot;Neighborhood Swingers 19&quot;|fechaaccesu= 23 d'avientu de 2017|editorial= adultfilmdatabase}}&lt;/ref&gt; ''Tight 3''&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.adultfilmdatabase.com/video.cfm?videoid=118236|títulu= Info &quot;Tight 3&quot;|fechaaccesu= 23 d'avientu de 2017|editorial= adultfilmdatabase}}&lt;/ref&gt; o ''Yoga Girls 4''.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.adultfilmdatabase.com/video.cfm?videoid=118555|títulu= Info &quot;Yoga Girls 4&quot;|fechaaccesu= 23 d'avientu de 2017|editorial= adultfilmdatabase}}&lt;/ref&gt;

== Premios y nomamientos ==
{| {{tablaguapa}}
|-
! Añu
!Ceremonia
!Resultáu
!Premiu
!Trabayu
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|'''2018'''
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Premios AVN]]
| {{celda|Nomada}}
| [[AVN Best New Starlet Award|Meyor actriz revelación]]
|{{celda|Non disponible}}
|-
| {{celda|Nomada}}
| Premiu fan: Debutante más caliente |{{celda|Non
disponible}}
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|Spank Bank Technical Awards
| {{celda|Nomada}}
|Creampied Cutie of the Year
|{{celda|Non disponible}}
|-
| {{celda|Nomada}}
|Natural Born Cock Killer
|{{celda|Non disponible}}
|-
|rowspan=&quot;1&quot;|Spank Bank Technical Awards
| {{celda|Ganadora}}
|Naughtiest 'Military Brat'
|{{celda|Non disponible}}
|-
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* {{Páxina web|http://thechloescott.com/}}
* {{instagram|thechloescottx}}
* {{twitter|TheChloeScott}}
* {{IMDb nome|8972726|Chloe Scott}}
* {{IAFD nome|id=chloescott|xenero=f|nome=Chloe Scott}}
* {{afdb nome|id=71759|xéneru=femenín|nome=Chloe Scott}}

{{NF|1998||Scott, Chloe}}

{{Tradubot|Chloe Scott}}
[[Categoría:Actores y actrices de pornografía d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Actores y actrices de pornografía d'Alemaña]]
[[Categoría:Modelos erótiques d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Persones de Frankfurt del Main]]</text>
      <sha1>kl4ahg2akogka75hkk9fn2n4sfzwdgm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Christiana Morgan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146861</id>
    <revision>
      <id>4488360</id>
      <parentid>4065661</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:20:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4631" sha1="34ct5sb82uk9wvmicw95udeiy6cc0is" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Christiana Drummond Morgan''' {{nym}} foi una [[Psicoanálisis|psicoanalista]] lega de la [[Universidá de Harvard]] meyor conocida por ser la coautora del [[Test de Apercepción Temática (T.A.T)|Test de Apercepción Temática]], unu de los test psicolóxicos proyectivos más llargamente utilizaos. Alministró una de les primeres versiones de la prueba a unu de los primeros pacientes diagnosticaos con [[Anorexa nerviosa|anorexa]] en [[Boston]]. Ye principalmente recordada como l'amante del psicólogu d'Estaos Xuníos [[Henry Murray]]. La estatua retrato desnuda de Christiana encargada por Murray a [[Gaston Lachaise]] ye agora propiedá de l'Academia del Gobernador, Byfield, [[Massachusetts]]. Christiana se [[Suicidiu|suicidó]] a los 69 años d'edá. Esiste ciertu discutiniu sobre la so muerte rellacionada colos informes contradictorios de Henry Murray, pero na so mayor parte ye consideráu un suicidiu.

== Primeros años ==
Asistió a la escuela Miss Winsor pa moces en Boston dende 1908 hasta 1914 y más tarde a un [[internáu]] en Farmington, Massachusetts. Llegó a la mayoría d'edá siendo una debutante na sociedá de Boston y conoció a William Morgan, un mozu apuntáu pa lluchar na [[Primer Guerra Mundial]]. William dir al estranxeru a la guerra y Christiana quedóse, recibiendo un certificáu como auxiliar d'enfermería dempués de completar un programa de capacitación nel [[Asociación Cristiana de Jóvenes|YWCA]], en [[Nueva York]]. Sirvió como enfermera mientres la [[Gripe español|epidemia de gripe de 1918]].

== Carrera profesional ==
Christiana foi una artista, escritora y psicoanalista manda estelada pola psicoloxía fonda. Miembru del Introvert/Extrovert Club en Nueva York na década de 1920, viaxó a [[Zúrich]] pa consultar a [[Carl Gustav Jung]]. Cuando Jung conoció a Christiana considerar la manifestación perfecta de lo femenino, ''une femme inspiratrice'' que la so función consistía n'actuar como una musa de los grandes homes. Jung llevó a cabu un seminariu denomináu ''[[Visiones]]'' onde analizó munchos dibuxos y suaños de Christiana. Creó visiones mítiques que rellataben la so llucha coles fuercies femenín y masculín nel so mundu.

Na [[Universidá de Harvard]] xugó un papel fundamental na invención del [[Test de Apercepción Temática (T.A.T)|Test de Apercepción Temática]], una manera de remembrar la fantasía entá utilizáu anguaño. La prueba considérase'l test psicolóxicu proyectivo más utilizáu y estudiáu. Nel so desenvolvimientu tempranu, la prueba, que consistía nuna serie d'imáxenes amosaes a un paciente que se-y pidía faer una hestoria sobre caúna d'elles, incluyó munchos de los mesmos dibuxos de Christiana. Amás, foi citada como coautora con [[Henry Murray]] na primer publicación de la prueba. A midida que desenvolvióse entá ye más, les imáxenes de Christiana fueron esaniciaes, según la so coautoría. Esto atribúyese dacuando a la so falta de credenciales profesionales.

Dempués d'una [[simpatectomía]] radical por cuenta d'[[Hipertensión arterial|hipertensión]] y años de [[Alcoholismu|peracabo escesivu d'alcohol]], Christiana Morgan suicidar a la edá de 69 años en Denis Bay, [[Saint John (Islles Vírxenes)]], el 14 de marzu de 1967.

Dexó un poema de [[Conrad Aiken]] pa ser lleíu na so tumba.
{{Cita|&quot;¡Oh, duce tierra llimpia, de quien procede la brizna verde!&lt;br /&gt;
Cuando tamos muertos, la mio bendita amada y yo,&lt;br /&gt;
abrazamos tan bien, que podemos folgar pa siempres,&lt;br /&gt;
faciendo xubir la yerba y les flores al cielu&quot;.}}

== Lliteratura ==
El mexicanu [[Jorge Volpi]] escribió un llibru sobre Christiana y la so rellación con Murray, ''La texedora de solombres'', que ganó en 2012 el [[Premiu Planeta-Casa d'América]].&lt;ref&gt;[http://www.casamerica.es/?q=lliteratura/jorge-volpi-ganador-del-v-premiu-planeta-casa-de-america ''Jorge Volpi, ganador del V Premiu Planeta Casa d'América''], videu y testu, [[Casa d'América]], 14.02.2012; accesu 17.03.201&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
* Douglas, C. (1993) ''Translate This Darkness: The Life of Christiana Morgan the Veiled Woman in Jung's Circle''. Princeton, NJ: [[Princeton University Press]].
* [http://www.mhhe.com/mayfieldpub/psychtesting/profiles/morgan.htm Test Developer Profiles: Christiana Morgan]
* Budny, V. (Fall 2009) “A 'New Eve': Gaston Lachaise's Portrait of Christiana Morgan,” The Archon (The Governor's Academy, Byfield, Mass.), pp. 10–13.
{{llistaref}}

{{NF|1897|1967}}


{{Tradubot|Christiana Morgan}}

[[Categoría:Persones de Boston]]
[[Categoría:Sicólogos y sicólogues d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>34ct5sb82uk9wvmicw95udeiy6cc0is</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Christina Lindberg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146927</id>
    <revision>
      <id>4488350</id>
      <parentid>4324840</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:17:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9544" sha1="odf4z17tkj1b9tqw4bldnt41qupabzf" xml:space="preserve">{{Tradubot|Christina Lindberg}}
{{persona}}
'''Britt Christina Marinette Lindberg''' {{nym}} ye una [[periodista]] [[Suecia|sueca]] conocida internacionalmente pol so trabayu como [[actriz]] y [[Fotografía glamour|modelu]] a finales de los años 60 y principios de los 70.

== Biografía ==
Lindberg creció nuna casa clase trabayadora en Annedal, Gotemburgu, xunto a la so hermana y a tres hermanos.&lt;ref name=&quot;videooze&quot;&gt;Videooze, Number 8, 1996 (Cult-filme magacín)&lt;/ref&gt; Estudió Llatín nel colexu y entamó siguir los sos estudiu en [[Arqueoloxía]].

== Carrera de modelu ==
Mientres los sos años d'institutu (cuando tenía cerca de 18 años), empezó a posar desnuda en revistes pa homes, tales como FIB aktuellt y Lektyr, dempués d'haber atraido l'atención por posar en bañador pa periódicos.&lt;ref name=&quot;dvdtimes&quot;&gt;[http://www.dvdtimes.co.uk/content.php?contentid=60739 Looking for Mushrooms with Christina Lindberg] www.dvdtimes.co.uk&lt;/ref&gt; Más tarde, apaeció en revistes pa homes, como ''[[Penthouse (revista)|Penthouse]]'' (Reinu Xuníu), ''[[Playboy]]'' (EE.XX.), ''Lui'' (Francia) y ''Mayfair'' (Reinu Xuníu). Foi una [[Penthouse Pets|Pet]] de ''[[Penthouse]]'' nel númberu de Xunu de 1970.&lt;ref name=&quot;penthouse&quot;&gt;[http://www.penthousepets.net/penthousepets.php Penthouse Pets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071121025653/http://www.penthousepets.net/penthousepets.php |date=2007-11-21 }} Penthousepets.net&lt;/ref&gt;

== Carrera cinematográfica ==
Lindberg apaeció en 23 películes, la mayoría erótiques, d'esplotación y de porno blandu. La so primer película foi la producción d'Estaos Xuníos (''Maid in Sweden''), grabada en Suecia con un repartu suecu. El so segundu papel foi na comedia de Jan Halldoff, ''Rötmånad'', que foi estrenada en 1970. La película foi vista por más de 250,000 suecos y convirtióse nun ésitu comerical.&lt;ref name=&quot;sfi&quot;&gt;[http://www.svenskfilmdatabas.se/ Swedish Film Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061125055306/http://www.svenskfilmdatabas.se/ |date=2006-11-25 }} Svenskfilmdatabas.se&lt;/ref&gt; La so tercer película, ''Exponerad'', foi estrenada con muncho bombom nel festival de Cannes de 1971 y convertir nuna estrella internacional.&lt;ref name=&quot;exponerad&quot;&gt;Interviews with Lindberg and direutor on Swedish DVD-release of ''Exposed''&lt;/ref&gt;

Siguió una llarga serie de películes d'esplotación, munches de les cuales fueron filmaes n'Alemaña y Xapón. Como parte de la campaña de marketing de ''Exponerad'', fixo un viaxe publicitariu a Xapón, que depués resultó nuna invitación p'apaecer en películes d'esplotación xaponeses. En Xapón, interpretó un papel secundariu na película clásica de [[Pinky Violence|pinky violence]] de Norifumi Suzuki,''Sex &amp; Fury''. En 1972, interpretó a Madeleine na revesosa película de Bo A. Vibenius'', [[Thriller - en grym filme|Thriller – en grym filme]]''. El direutor [[Quentin Tarantino]] espresó la so almiración tantu pola película como pola interpretación de Lindberg,&lt;ref name=&quot;tarantino&quot;&gt;Tarantino interview by Tomohiro Machiyama in Movie Treasures Magacín&lt;/ref&gt; y Madeleine más tarde sirvió d'inspiración pal personaxe de [[Daryl Hannah]] nes películes de ''[[Kill Bill: Volume 1|Kill Bill]]'' de Tarantino.

A Lindberg nun-y gustó que les fotografíes fueren más y más esplícites y mientres la grabación de la película de [[Gerard Damiano]] ''Flossie'' (tamién conocida como ''Natalie'') nel oeste d'Alemaña—abandonó'l set y tornó a Suecia. Damiano (quien tamién dirixó la infame ''[[Deep Throat (película)|Deep Throat]]'') convenció a Lindberg de qu'abandonara porque él sabía que diba ser una película hardcore. Mientres dellos años, el productor alemán intentó traela de vuelta en un intentu de completar la película. Acordies con Videooze (Non. 8, 1996), sobre 1,000 metros de filme rodárense por Damiano. La producción paróse y nunca se retomó.

== Dempués de la interpretación ==
Na so introducción nel llibru de Daniel Ekeroth,''Swedish Sensationsfilms: A Clandestine History of Sex, Thrillers, and Kicker Cinema'', Christina Lindberg esplica que dempués de dexar les películes d'esplotación detrás, tuvo ocupada con otros proyeutos. En 1972, conoció al so futuru prometíu Bo Sehlberg, y más tarde, empezó a trabayar pa la so revista d'[[aviación]], ''Flygrevyn''. Cuando Sehlberg finó en 2004, Lindberg tomó'l control de la propiedá y la posición d'editora xefe de la revista. Tamién produció un videu instructivu sobre cómo escoyer y coyer cogordes, ''Christinas Svampskola'', y ye bien apasionada sobre la preservación del llobu suecu.&lt;ref&gt;Daniel Ekeroth: SWEDISH SENSATIONSFILMS: A Clandestine History of Sex, Thrillers, and Kicker Cinema, (Bazillion Points, 2011) {{ISBN|978-0-9796163-6-5}}.&lt;/ref&gt; Intentó entrar na escuela de teatru Scenskolan en 1975 dempués de tomar clases privaes d'[[Öllegård Wellton]], pero namái llogró aprobar dos de los trés exámeness.&lt;ref name=&quot;dvdtimes2&quot;&gt;[http://www.dvdtimes.co.uk/content.php?contentid=60739] Lindberg interview by Greg Gilvear&lt;/ref&gt; Siguió posando y escribiendo pa revistes d'homes mientres estudiaba Periodismu en Poppius,&lt;ref name=&quot;poppius&quot;&gt;Interviews with Lindberg on Swedish DVD-release of Wide Open&lt;/ref&gt; y finalmente, establecióse como periodista. 

== Filmografía ==
Nota: Les películes apaecen por orde de producción, según el diariu de Lindberg.
{| {{tablaguapa}}
!Añu
!Película 
!Papel
!Notes
|-
|1970
|'' Rötmånad'' (''What Are You Doing After the Orgy?'')
|Anna Bella Gustafsson
|Papel secundariu
|-
|1971
|'' Yusra''
|Nun ta claru si Lindberg en verdá apaez nesta película (les sos escenes pueden ser cortaes)&lt;ref name=&quot;rockland&quot;&gt;Interview with Lindberg at Rockland (May 2007)&lt;/ref&gt;
|-
|1971
|'' Maid in Sweden'' (''Jena'')
|Inga
|Papel protagonista (acreditada como Kristina Lindberg); filmado dafechu n'inglés
|-
|1971
|'' Smoke (película de 1971)''
|Annie
|Papel secundariu menor. Annie basar na tira cómica d'Estaos Xuníos''[[Little Orphan Annie]]''.
|-
|1971
|'' Exponerad'' (''Exposed'')
|Ḷḷena Svensson
|Papel protagonista (acreditada como Cristina Lindberg)
|-
|1972
|'' Every Afternoon'' (''Swedish Wildcats'')
|Helga
|Curtia apaición
|-
|1972
|'' Young Playthings''
|Gunilla
|Papel protagonista
|-
|1972
|'' Mädchen, die nach München kommen'' (''Sex At The Olympics'')
|Anja
|Papel secundariu menor
|-
|1972
|'' Schulmädchen-Report 4. Teil – Was Eltern oft verzweifeln lässt'' (''Campus Swingers'')
|Barbara Heinbach
|Papel secundariu menor. La versión d'Estaos Xuníos ye 20 min. más curtia, y munches de les escenes de Lindberg cortáronse
|-
|1973
|'' Liebe in drei Dimensionen'' (''Love in 3-D'')
|Inge
|Papel secundariu menor
|-
|1973
|'' Was Schulmädchen verschweigen'' (''What Schoolgirls Don't Tell'')
|Papel secundariu menor
|-
|1973
|'' Jorden runt med Fanny Hill'' (''Around The World With Fanny Hill'')
|Modelu Albóndiga 
|Curtia apaición
|-
|1973
|'' Furyô anubro dean: Inoshika Ochô'' (''Sex &amp; Fury'')
|Christina
|Papel secundariu
|-
|1973
|'' Poruno non joô: Nippon sex ryokô'' (''Journey to Japan'')
|Ingrid Jacobsen
|Papel secundariu
|-
|1973
|'' Wide Open'' (''Sängkamrater'')
|Eva |Papel
secundariu menor
|-
|1973
|'' Anita – ur en tonårsflickas dagbok'' (''Anita: Swedish Nymphet'')
|Anita
|Papel protagonista. Hai delles versiones d'esta película, incluyendo la versión d'EE.XX. con insertamientos hardcore les cualos fueron rodaes más tarde (Lindberg nun participó nestes escenes). La versión hardcore version nun foi llanzada en DVD.
|-
|1974
|'' [[Thriller - en grym filme|Thriller – en grym filme]]'' (''They Call Her One Eye'')
|Madeleine/Frigga/Un Güeyu
|Papel protagonista
|-
|1977
|'' 91:an och Generalernas Fnatt''
|Enfermera de la muestra de sangre Curtio apaición
|-
|1979
|'' There Is a Sunrise Every Morning''
|Moza de la cueva 
|Ecu-drama/documental
|-
|1980
|'' Attentatet'' (''Outrage'')
|Curtia apaición
|-
|1980
|'' Sverige åt svenskarna'' (''Battle of Sweden'')
|Amiga francesa 
|Curtia apaición
|-
|1982
|'' Gräsänklingar'' (''One-Week Bachelors'')
|Stripper (Desacreditada)
|Curtia apaición
|-
|1993
|'' Christinas Svampskola''
|(Ella mesma)
|Videu instructor de 20 min. sobre cogordes
|-
|2000
|'' Sex, lögner &amp; videovåld'' (''Sex, Lies &amp; Videoviolence'')
|Frigga/Madeleine/Un Güeyu (Cameo)
|Una paredio en videu non comercial d'una varies de películes conocíes. Fechu por fans suecos que trabayen na industria del cine y del entretenimientu, grabáu en 1990-1993
|}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces persona}}
* [https://web.archive.org/web/20120216003737/http://www.dbcult.com/printed-media/christina-lindberg-interview/ Cristina Lindberg] Interview at DBCult Film Institute
* [https://web.archive.org/web/20070930221548/http://193.10.144.135/(qkjugn451gq3k355jrelyt55)/Person.aspx?id=69077 Biography] at the [[Institutu Suecu del Cine|Swedish Film Institute]] (Note: In Swedish only)
* [http://www.searchmytrash.com/articles/christinalindberg(1-06).shtml Biography (revised version)] on (re)Search my Trash
* [http://www.dvdtimes.co.uk/content.php?contentid=60739 Interview] on dvdtimes.co.uk (March 2006)
* (en francés) [http://www.psychovision.net/films/dossiers/183-christina-lindberg Biography Psychovision.net]

{{NF|1950||Lindberg, Christina}}
[[Categoría:Periodistes de Suecia]]
[[Categoría:Actores y actrices de Suecia]]
[[Categoría:Penthouse Pets]]
[[Categoría:Persones de Gotemburgu]]</text>
      <sha1>odf4z17tkj1b9tqw4bldnt41qupabzf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Claudia Gerini</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147415</id>
    <revision>
      <id>4488302</id>
      <parentid>4029346</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:49:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3714" sha1="5g9k3ckatwf8adatv6vo50b2o1jcisc" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Claudia Gerini''' {{nym}} ye una reconocida [[actriz]] de cine, teatru y televisión italiana.&lt;ref name=&quot;imdb_1&quot;&gt;https://www.imdb.com/name/nm0314358/&lt;/ref&gt;

== Biografía ==
Nació en Roma, Italia. Gerini ganó la competición Miss Teenager en 1985.

Apaeció per primer vegada nuna película en ''La batalla di Eva'', a los 14 años. Subsecuentemente actuó en ''Ciao mà'', ''Roba da ricchi'' y ''Night Club'', de [[Sergio Corbucci]] y munches otres. A los 19 trabayó nel popular programa de televisión ''Non è la Rai'', una especie d'academia onde participaben un centenar de moces en competiciones de baille y cantar.

El so primer rol profesional foi en ''ll padre e il figlio'', dirixíu por Pasquale Pozzessere. Más tarde camudóse a [[París]] p'aprender francés per dellos meses, viaxando un pocu ente Italia y Francia ensin salir de la Universidá. A los 22 tornó a Italia y llogra un rol como protagonista en ''Angelo y Beatrice'', un trabayu teatral de Francesco Apolloni, presentada nel escenariu del Teatru Coliséu en Roma, onde conoció al direutor y actor Carlo Verdone. Dambos trabayaron xuntos nes películes ''Viaggio di nozze'' y ''Sono pazzo di Iris Blond''.

Gerini más tarde collaboró con Leonardo Pieraccioni, Massimo Ceccherini, Antonio Rezza y Antonello De Leo, y camudóse ente [[Los Angeles (California)|Los Angeles]] y [[Madrid]], [[España]] p'ameyorar dambos idiomes. N'España trabayó en ''[[Desafináu (película)|Desafináu]]'', de [[Manuel Gómez Pereira]], y ''[[La sablera de los galgos]]'', de [[Mario Camus]]. Tamién trabayó xunto a [[Mel Gibson]] nel ésitu de 2004, ''[[The Passion of the Christ]]''. El so más recién participación nel cine d'Estaos Xuníos llega cola cinta ''[[John Wick: Chapter 2]]''.&lt;ref name=&quot;imdb_1&quot;&gt;https://www.imdb.com/name/nm0314358/&lt;/ref&gt;

== Filmografía ==
{{Llista de columnes|2|
*''Roba da ricchi'' (1987)
*''Ciao ma''' (1988)
*''Night Club'' (1989)
*''Madre padrona'' (1991)
*''Gioco perversu'' (1991)
*''Dark Tale'' (1992)
*''[[L'Atlantide (película de 1992)|L'Atlantide]]'' (1992)
*''[[Father and Son (película de 1994)|Father and Son]]'' (1994)
*''L'anno prossimo vau a letto alle dieci'' (1995)
*''Viaggi di nozze'' (1995)
*''I'm Crazy About Iris Blond'' (1996)
*''Escoriandoli'' (1996)
*''Fireworks'' (1997)
*''Lucignolo'' (1999)
*''La vespa y la regina'' (1999)
*''[[Deceit (película de 1999)|Deceit]]'' (1999)
*''Tutti gli uomini del deficiente'' (1999)
*''Amarsi può darsi'' (2001)
*''HS - hors service'' (2001)
*''[[Desafináu (película)|Desafináu]]'' (2001)
*''[[La sablera de los galgos]]'' (2002)
*''Instructing the Heart'' (2003)
*''[[Under the Tuscan Sun]]'' (2003)
*''[[The Passion of the Christ]]'' (2004)
*''Don't Move'' (2004)
*''Guardians of the Clouds'' (2004)
*''[[Labyrinth (miniserie)|Labyrinth]]'' (TV, 2005)
*''Our Land'' (2006)
*''[[Secret Journey (película de 2006)|Secret Journey]]'' (2006)
*''The Unknown Woman'' (2006)
*''Nero bifamiliare'' (2007)
*''Meno male che ci sei'' (2009)
*''[[Ex (filme)|Ex]]'' (2009)
*''Different from Whom?'' (2009)
*''Il mio domani'' (2011)
*''[[Reality (película de 2012)|Reality]]'' (2012)
*''[[Tulpa (película)|Tulpa]]'' (2012)
*''[[Garibaldi's Lovers]]'' (2012)
*''[[La leggenda di Kaspar Hauser]]'' (2012)
*''[[A Perfect Family]]'' (2012)
*''[[Amiche da morire]]'' (2013)
* ''[[Indovina chi vien a Natale?]]'' (2013) 
*''[[Tutta colpa di Freud]]'' (2014)
* ''[[John Wick: Chapter 2]]'' (2017)
}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces persona}}

{{Tradubot|Claudia Gerini}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Actores y actrices d'Italia]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía NF]]</text>
      <sha1>5g9k3ckatwf8adatv6vo50b2o1jcisc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Catherine Anderson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148547</id>
    <revision>
      <id>4488352</id>
      <parentid>4310506</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:17:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4325" sha1="inuj8s9rgxi5evqohwk3pqzyq2rbq4y" xml:space="preserve">{{persona}}

'''Catherine Anderson''' {{nym}} ye una escritora d'[[Estaos Xuníos]] de noveles romántiques históriques y contemporánees publicada dende 1988.

== Biografía ==
Escritora d'Estaos Xuníos, Catherine Anderson nació en [[1947]]. Ye fía d'una escritora, polo que la lliteratura vien-y de familia. De pequeña, antes de va aprender a lleer, la so madre lleía-y llibros, y ella inventaba hestories pa les sos muñeques.

Yá na adolescencia Catherine empezó a escribir, pa ella ye daqué tan necesariu como alendar. Primero cuntó col sofitu incondicional de la so madre y más tarde col del so home Sid. De toes formes llograr que la publicar foi una xera difícil, polo que siguió estudiando ya inclusive foi a la universidá, onde'l mesmu decanu allabó la so forma de redaición.
Como'l so home Sid, yera empresariu, ella decidió a estudiar contabilidá p'ayudar na so empresa. Pero esa vida resultába-y bien aburrida, por fin confesólu al so home que quería dexar de trabayar pa escribir, y el so home en cuenta de enoxase, regaló-y una máquina d'escribir electrónica. Catherine decidir pol romance, pa lo cual cuntó cola ayuda de la so amiga Stella Cameron. El 1988 llogró vender el so primer llibru, dedicándose dende entós a ello.

En 2003, Catherine y Sid, el so home, decidieron afitar la so residencia nel estáu d'Oregón, onde teníen una atopadiza cabaña. En 2004, construyeron un encantador xalé, ideal pa inspirase a escribir. A Catherine gústa-y salir a pasiar colos sos dos perros, Sam and Sasy, ensin ver nenguna casa al so alredor. Cuando precisen compañía, visiten a los sos amigos, a los sos fíos y nueres o viaxen per tol mundu.

== Carrera lliteraria ==
En 1988 Catherine Anderson vendió'l so primer llibru, un Harlequin Intriga. Dende entós consolidó la so carrera como autora romántica. Si afitámonos nel estilu d'escribir de Catherine, podemos apreciar qu'empezó con noveles d'Intriga pa harlequin, tamién escribió noveles históriques y noveles contemporánees, la mayoría de les sos noveles tán asitiaes nel so amáu estáu d'Oregón, bien seya na dómina de la conquista del oesto o anguaño. Tamién cabo destacar qu'en munches de les sos noveles dalgunu de los protagonistes tien dalgún tipu de defectu o llimitación física, Catherine enceta la tema con naturalidá y frescura que cautivó a los llectores y mereciéron-y diversos premios.

== Bibliografía ==

=== Noveles independiente ===
* ''Reasonable Doubt'', 1988 
* ''Whitout a Trace'', 1989
* ''Switchback'', 1990 
* ''Cry of the Wild'', 1992 
* ''Coming up Roses'', 1970,01 
* ''Cheyenne Amber'', 1994 
* &quot;''Shotgun Bride''&quot; in ''Tall, Dark, and Dangerous'', 1994 
* &quot;''Fancy Free''&quot; in ''Three Weddings and a Kiss'', 1995 ('''Amor de fantasía''' en &quot;'''TRES BODES Y UN BESU'''&quot;)
* ''Annie's Song'', 1996 ('''El cantar de Annie''')
* ''Simply Love'', 1997
* ''Cherish'', 1998 
* ''Forever After'', 1998 
* ''Seventh Heaven'', 2000 
* ''Always in Ny Heart'', 2002 
* ''How Likely Is It'', 1998 
* ''Prime Time'', 1998
* ''Trysting Tree'', 1998 
* ''Only by Your Touch'', 2003 
* ''Apple Orchard'', 2005

=== Saga Comanche ===
# ''Comanche Moon'', 1991 ('''Lluna comanche''')
# ''Comanche Heart'', 1991
# ''Indigo Blue'', 1992
# ''Comanche Magic'', 1994

=== Keegan-Paxton Family Saga Series ===
# ''Keegan's Lady'', 1996
# &quot;Beautiful Gifts&quot; in ''The True Love Wedding Dress'', 2005
# ''Summer Breeze'', 2006
# ''Early Dawn'', 2010

=== Kendrick-Coulter-Harrigan Family Saga Series ===
# ''Baby Love'', 1999
# ''Phantom Waltz'', 2001
# ''Sweet Nothings'', 2002
# ''Blue Skies'', 2004
# ''Bright Eyes'', 2004
# ''My Sunshine'', 2005
# ''Sun Kissed'', 2007
# ''Morning Light'', 2008
# ''Star Bright'', 2009

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces persona}}
* [http://www.catherineanderson.com Páxina web oficial de Catherine Anderson (n'inglés)]
* [https://web.archive.org/web/20070927075524/http://www.e-romanticos.com/autor.php?id=45 Ficha de Catherine Anderson] en [https://web.archive.org/web/20070518141128/http://www.e-romanticos.com/ y-románticos] (n'español)

{{NF|1947||Anderson, Catherine}}

{{Tradubot|Catherine Anderson}}
[[Categoría:Escritores n'inglés]]
[[Categoría:Escritores d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Novelistes d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>inuj8s9rgxi5evqohwk3pqzyq2rbq4y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Catherine Bauer Wurster</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148550</id>
    <revision>
      <id>4488275</id>
      <parentid>4364371</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:36:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8798" sha1="sng9cplnrv5gnq1sxxy4izqjm2fog2h" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Catherine Krause Bauer Wurster''' {{nym}} foi una prominente norteamericana planificadora urbana y defensora de la vivienda pública. Foi una destacada miembru de los &quot;housers,&quot; un grupu de planificadores qu'abogaben pola vivienda algamadiza pa families de baxos ingresos, lo que camudó radicalmente la práutica de la vivienda social y la llei nos Estaos Xuníos.&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos=Oberlander|nome=Peter|enllaceautor=|títulu=Houser: The Life and Work of Catherine Bauer|url=|fechaaccesu=|añu=1999|editorial=University of British Columbia Press|isbn=0-7748-0721-0|editor=|ubicación=Vancouver|páxina=|idioma=|capítulu=|apellíu2=Newbrun|nome2=Eva}}&lt;/ref&gt;

== Primeros años ==
Catherine Krause Bauer Wurster nació en 1905 en Elizabeth, [[Nueva Jersey]]. Dempués de pasar un añu como estudiante d'arquiteutura na [[Universidá Cornell|Universidá de Cornell]], treslladar a [[Vassar College]], de la cual graduóse en 1926.

== Trayeutoria ==
A finales de 1920, Bauer Wurster vivía na ciudá de [[Nueva York]]. Yá les ciudaes amosaben la estratificación socioeconómica qu'acolumbraba la depresión económica del país. Arriendes de esta situación empezó a cuestionar los estándares de vivienda americanos inspirada pol ésitu de la polítiques sociales europees y el surdimientu del modernismu arquiteutónicu, yá que tuvo la posibilidá de vivir n'Europa per un añu. Escribió dellos artículos, unos de los cualos foi publicáu por ''[[The New York Times]] Magazine'' en 1928, lo que la llevó a trabayar con Harcourt Brace y a conocer al urbanista [[Lewis Mumford]], quien-y presentó a l'Asociación Rexonal de Planificación d'América.

Mientres 1931, Catherine Bauer asistió a [[Philip Johnson]] na curaduría de la esposición ''Modern Architecture: International Exhibition'' que tuvo llugar en 1932 nel [[MoMA|Muséu d'Arte Moderno]] de la Ciudá de Nueva York y amás supervisó la seición de vivienda. La exhibición foi unu de los tantos acontecimientos que dexó xenerar les condiciones pa la introducción del ''[[Estilu Internacional|International Style]]'' n'Estaos Xuníos y l'aprobación de la Llei de Vivienda de 1937.

En 1932 realizó otru viaxe [[Europa]], esta vegada en compañía de Lewis Munford, pa siguir coles sos investigaciones sobre los enclinos de la vivienda social, que sintetizóse en ''Modern Housing'' (1934). Este foi'l primer analís tresversal, comparativu y refechu d'esti tipu sobre viviendes escritu por un americanu. Utilizó les estadístiques, l'analís arquitectónico y sociolóxico, la observación de primera mano, y los fundamentos de la disciplina entós naciente de la planificación (a la que Bauer fixo perdurable contribuciones).&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://solarhousehistory.com/blog/2013/11/5/zeilenbau-orientation|títulu=Zeilenbau orientation and Heliotropic housing|fechaaccesu=5 de payares de 2016|autor=|enllaceautor=|fecha=18 de payares de 2013|idioma=|sitiuweb=Cortil House History|editorial=}}&lt;/ref&gt; El llibru, un analís sobre la hestoria y evolución de la teoría de la vivienda, descripción trupa y discutiniu de dalgunos de los llogros europeos en materia de vivienda y planificación física y social nos años posteriores a la [[Primer Guerra Mundial]], xeneró un discutiniu provocatible de les aplicaciones y lleiciones que los Estaos Xuníos podía y tenía d'aprender de la esperiencia europea. Profusamente ilustráu, el llibru contién decenes de fotografíes de los acontecimientos descritos nel testu, y contenía un anexu detalláu que fai referencia a una amplia gama de material d'orixe multillingüe.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://undiaunaarquitecta.wordpress.com/2015/04/29/catherine-bauer-wurster-1905-1964/|títulu=Catherine Bauer Wurster 1905-1964|fechaaccesu=12 d'ochobre de 2016|autor=|enllaceautor=|apellíu=Marciani|nome=Florencia|fecha=29 d'abril de 2015|idioma=|sitiuweb=Un día {{!}} una arquiteuta editorial=}}&lt;/ref&gt;

== Activismu ==
Na compañía de [[María Simkovitch]], Lewis Mumford, [[Clarence Stein]], y munchos otros arreyaos nel estudiu de la vivienda y la planificación urbana, Bauer atopó l'interés común pola rellación ente l'home y el so mediu ambiente, la esmolición polos más desfavorecidos, y el fervor pola reforma na política pública y asina empunxo una vida sobromanera activa ya influyente.

Mientres los próximos años desempeñóse como secretaria executiva de l'Asociación de Planificación Rexonal d'América, de la Conferencia de Vivienda pa Trabayadores (LHC), y del Comité de Vivienda de la Federación Americana del Trabayu.

Mentanto, la situación de la vivienda d'Estaos Xuníos taba en crisis, con decenes de miles de persones que perdieron los sos llares pola execución hipotecaria. Ella empezó a inclinase escontra l'activismu, diciendo que “los subsidios del gobiernu pa la vivienda namái podíen llograse al traviés d'una llexislación federal de vivienda.

En Washington, ella collaboró por que lo que se convertiría na Llei de Vivienda, según lo propuesto pol senador Robert Wagner y el representante Henry B. Steagall, proyeutu empobináu a los intereses de los trabayadores y les persones que precisen una vivienda.

Dempués de l'aprobación de la Llei de Vivienda de los Estaos Xuníos de 1937, qu'establez el primer programa de baxu arriendu de viviendes permanentes d'esti país, Bauer desempeñóse como Direutora d'Investigación ya Información pa la nueva Autoridá de Vivienda Pública d'Estaos Xuníos y como asesora de numberoses axencies federales y locales.

== Enseñanza ==
En 1950, cuando William Wurster, – el so home- convertir en decanu de la Escuela d'Arquiteutura de Berkeley, Catherine Bauer empezar a dar clases como profesora convidada, y depués consiguió un puestu permanente nel departamentu de Ciudá y Ordenación del Territoriu de la Universidá, cargu qu'ocupó hasta la so muerte. Mientres estos años, ella foi consultora de les [[Organización de les Naciones Xuníes|Naciones Xuníes]], viaxó, escribió, y asesoró sobre los problemes de vivienda en países en desenvolvimientu, y desempeñóse como asesor del Serviciu de Salú Pública d'Estaos Xuníos, l'Axencia de Vivienda y Finances Hogar y la Oficina del Censu. Tamién se desempeñó en diversos cargos na Planificación y Asociación Cívica Americana, el Conseyu Asesor Democrática, y foi nomada miembru honorariu del Institutu Americanu de Planificadores. En 1960, cuando'l presidente [[Dwight D. Eisenhower|Eisenhower]] nomó una Comisión sobre los Oxetivos Nacionales, foi convidada pa preparar la seición sobre la redolada urbana, qu'apaez en ''Goals For Americans''. En 1964, ella collaboró principalmente cola Comisión Asesora del Gobernador de California en Problemes de vivienda.

== Publicaciones ==
La so bibliografía compónse de más d'ochenta artículos, llibros y folletos publicaos. Dalgunos son un catálogu d'actividaes de promoción de la vivienda, otros son comentarios humanistes sobre l'arquiteutura, les funciones de les ciudaes, los estilos de vida urbana. Ente elles mentamos: 
* {{cita llibru |apellíos=Bauer|nome=Catherine|títulu=Modern Housing|editorial=Riverside Press|añu=1934|allugamientu=Cambridge}}
* {{cita publicación
 | apellíu = Bauer Wurster
 | nome = Catherine | 
 enllaceautor =
 | coautor =
 | títulu = The Social Front of Modern Architecture in the 1930s
 | publicación = Journal of the Society of Architectural Historians
 | volume = 24
 | númberu = 1
 | páxines = 48–52
 | editorial =
 | allugamientu =
 | fecha = marzu de 1965
 | idioma =
 | url =
 | jstor = 988280
 | issn =
 | doi =
 | id =
 | mr =
 | zbl =
 | jfm =
 | fechaaccesu = }}

Na Biblioteca Bancroft, de la [[Universidá de California]] pueden atopase tolos sos escritos, cartes, borradores de los sos artículos, bibliografía consultada hasta dalgunos de los sos diarios personales, que fueron donaos pol so home dempués de la so muerte.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/tf487003tj/|títulu=Catherine Bauer Wurster Papers, 1931-1964|fechaaccesu=12 d'ochobre de 2016|autor=|enllaceautor=|fecha=|idioma=|sitiuweb=Online Archive of California|editorial=}}&lt;/ref&gt;

== Reconocencies ==
Foi premiada pola '''American Society of Planning Officials''' y el '''American Institute of Planners''' poles sos contribuciones nel desenvolvimientu de la vivienda social n'Estaos Xuníos, incluyendo'l so trabayu pa l'aprobación de la Llei de Vivienda Pública en 1937

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{Traducíu ref|en|Catherine Bauer Wurster}}
{{NF|1905|1964|Bauer Wurster, Catherine}}


{{Tradubot|Catherine Bauer Wurster}}

[[Categoría:Urbanistes d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Arquiteutos y arquiteutes d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>sng9cplnrv5gnq1sxxy4izqjm2fog2h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mission: Impossible - Fallout</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150372</id>
    <revision>
      <id>4488280</id>
      <parentid>4434890</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:38:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16470" sha1="24dxx4qip8x9n1u1cwat932flhly5zf" xml:space="preserve">{{película}}

'''''Mission: Impossible – Fallout''''' ye una película d'espíes y [[Xéneru d'aición|aición]] d'Estaos Xuníos escrita, co-producida y empobinada por [[Christopher McQuarrie]]. Ye la sesta entrega de la serie de películes ''[[Mission: Impossible]]'' y ye protagonizada por [[Tom Cruise]], [[Rebecca Ferguson (actriz)|Rebecca Ferguson]], [[Ving Rhames]], [[Simon Pegg]], [[Michelle Monaghan]], [[Alec Baldwin]] y [[Sean Harris]], quien tornen a los sos papeles anteriores, xunto con [[Henry Cavill]], [[Vanessa Kirby]], Sian Brooke y [[Angela Bassett]], que se xunen a la franquicia. La película foi estrenada'l 27 de xunetu de 2018, por [[Paramount Pictures]], y ye la primer película na serie en ser estrenada en [[Cine 3D|3D]].

== Argumentu ==
Cada momentu, cada decisión, cada misión, cada disparu, cada riesgu de muerte hailo lleváu hasta equí. Nun momentu onde nun podría haber más tensión nel mundu, l'axente Ethan Hunt ([[Tom Cruise|Tom Cruise)]] cuestionar a sigo mesmu sobre si l'aceptar la misión puede traer daqué bonu pa tol mundu. En perdiendo un cargamentu de plutoniu, la CIA toma riendes nel asuntu pa poner a salvo esti peligrosu material al mandar a unu de los sos meyores axentes, August Walker ([[Henry Cavill]]), pero l'equipu de Hunt nun ta bien acordies con esto, polo que va haber rocea en tou momentu con dambos axentes. Decisiones pasaes, momentos clave, el destín de la seguridá del mundu depende d'esta misión y namái una persona puede completala&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=Mission: Impossible - Repercusión|idioma=es-LA|url=http://www.tomatazos.com/peliculas/260593/Mision-Imposible-Repercusion |fechaaccesu=2018-07-25}}&lt;/ref&gt;.

== Repartu ==
* [[Tom Cruise]] como [[Ethan Hunt]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=Tom Cruise Closes 'Mission: Impossible 6' Deal, Preproduction to Resume (Exclusive)|url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/tom-cruise-closes-mission-impossible-929294 |fechaaccesu=8 d'ochobre de 2017|periódicu=The Hollywood Reporter|idioma=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Rebecca Ferguson (actriz)|Rebecca Ferguson]] como Ilsa Faust&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[Ving Rhames]] como Luther Stickell&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cita publicación|url=http://www.cinemablend.com/news/1641069/mission-impossible-6-announces-its-cast-lots-of-familiar-cares-back-non-renner|títulu=Mission: Impossible 6 Announces Cast, One Major Actor Won't Return - CINEMABLEND|fecha=29 de marzu de 2017|work=CINEMABLEND|fechaaccesu=29 de marzu de 2017}}&lt;/ref&gt;
* [[Simon Pegg]] como Benjamin &quot;Benji&quot; Dunn&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[Michelle Monaghan]] como Julia Meade-Hunt&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://deadline.com/2017/06/michelle-monaghan-returning-for-mission-impossible-6-1202112701/ |títulu=Michelle Monaghan Returning For ‘Mission: Impossible 6’|author=Patrick Sollutes|work=Deadline.com |fechaaccesu=13 de xunu de 2017}}&lt;/ref&gt;
* [[Alec Baldwin]] como Alan Hunley&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[Sean Harris]] como Solomon Lane&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[Vanessa Kirby]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://variety.com/2017/film/news/the-crown-vanessa-kirby-mission-impossible-6-1202001666/ |títulu=‘The Crown’ Star Vanessa Kirby Lands Lead Role in ‘Mission: Impossible 6’ (EXCLUSIVE) |nome=Justin |apellíu=Kroll |fecha=3 de marzu de 2017 |publicación=[[Variety]]}}&lt;/ref&gt;
* [[Henry Cavill]] como August Walker&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://variety.com/2017/film/news/henry-cavill-tom-cruise-mission-impossible-6-1202003164/ |títulu=Henry Cavill Joins Tom Cruise in ‘Mission: Impossible 6’ |nome=Justin |apellíu=Kroll |fecha=7 de marzu de 2017 |publicación=Variety}}&lt;/ref&gt;
* Sian Brooke&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://variety.com/2017/film/news/mission-impossible-6-sian-brooke-tom-cruise-1202014953/ |títulu=‘Sherlock’ Star Sian Brooke Joins Tom Cruise in ‘Mission: Impossible 6’ (EXCLUSIVE) |nome=Justin |apellíu=Kroll |fecha=23 de marzu de 2017 |publicación=Variety}}&lt;/ref&gt;
* Frederick Schmidt&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu1=N'Duka|nome1=Amanda |títulu=‘Mission: Impossible 6’ Adds Frederick Schmidt; Golden Brooks Cast In ‘The Darkest Minds’|url=http://deadline.com/2017/04/mission-impossible-6-frederick-schmidt-golden-brooks-the-darkest-minds-1202061267/ |fechaaccesu=30 d'abril de 2017|work=Deadline |fecha=4 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt;
* [[Angela Bassett]]&lt;ref&gt;[http://deadline.com/2017/05/mission-impossible-6-angela-bassett-joins-cast-1202097671/ Angela Bassett Boards ‘Mission: Impossible 6’]&lt;/ref&gt;

== Producción ==
El 23 de mayu de 2015, ''The Tracking Board'' reportó que Paramount Pictures taba desenvolviendo una sesta película de ''Mission: Impossible'' con [[Tom Cruise]], [[J. J. Abrams]] de [[Bad Robot Productions|Bad Robot]], y David Ellison y Dana Goldberg volviendo producir la película pa ''[[Skydance Productions|Skydance]]'', xunto con Don Granger y Matt Grimm al cargu de la producción executiva y Elizabeth Raposo como supervisora del desenvolvimientu.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu={TB EXCLUSIVE} “Mission: Impossible 6” Already In Development At Paramount|url=http://www.tracking-board.com/tb-exclusive-mission-impossible-6-already-in-development-at-paramount/|fecha=23 de mayu de 2015 |fechaaccesu=8 d'ochobre de 2017|periódicu=The Tracking Board|idioma=en-US}}&lt;/ref&gt; El 28 de xunetu de 2015, Cruise confirmó en ''The Daily Show'' con Jon Stewart qu'una sesta película yá se taba desenvolviendo, y díxo-y a Jon Stewart que'l rodaxe de la película empezaría nel branu de 2016.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos=McNary|nome=Dave|títulu=Tom Cruise Announces Plans for ‘Mission: Impossible 6’|url=http://variety.com/2015/film/news/tom-cruise-mission-impossible-6-1201552683/|fecha=29 de xunetu de 2015 |fechaaccesu=8 d'ochobre de 2017|periódicu=Variety|idioma=en-US}}&lt;/ref&gt; Más tarde, el 2 d'agostu de 2015, l'executivu de Paramount, Rob Moore, dixo a ''[[Variety]]'' que la secuela yá taba n'obres, afirmando que taben &quot;bien felices de tar desenvolviendo esta película con Tom&quot;, y &quot;tien qu'haber otra película&quot;.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos=McNary|nome=Dave|títulu=‘Mission: Impossible 6’: Paramount Backs Tom Cruise for Another Sequel|url=http://variety.com/2015/film/news/mission-impossible-6-tom-cruise-paramount-1201555090/|fecha=2 d'agostu de 2015 |fechaaccesu=8 d'ochobre de 2017|periódicu=Variety|idioma=en-US}}&lt;/ref&gt; El 19 de payares de 2015, anuncióse que Paramount contratara de nuevu a Christopher McQuarrie pa escribir la película y posiblemente tamién pa dirixila, y l'estudiu daba priesa pa empezar el rodaxe n'agostu de 2016.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos=Kroll|nome=Justin|títulu=Christopher McQuarrie Eyeing Return for ‘Mission: Impossible 6’ (EXCLUSIVE)|url=http://variety.com/2015/film/news/mission-impossible-6-christopher-mcquarrie-1201644952/|fecha=20 de payares de 2015 |fechaaccesu=8 d'ochobre de 2017|periódicu=Variety|idioma=en-US}}&lt;/ref&gt; El 30 de payares de 2015, McQuarrie confirmó al traviés de la so cuenta de [[Twitter]] que volvería dirixir la película y tamién la produciría xunto con Cruise.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos=Pedersen|nome=Erik|títulu=Christopher McQuarrie Back To Write &amp; Direct ‘Mission: Impossible 6’|url=http://deadline.com/2015/11/christopher-mcquarrie-mission-impossible-6-direutor-writer-1201646710/|fecha=30 de payares de 2015 |fechaaccesu=8 d'ochobre de 2017|periódicu=Deadline|idioma=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://twitter.com/chrismcquarrie/status/671368435650179072?ref_src=twsrc%5Etfw|títulu=&quot;Christopher McQuarrie on Twitter&quot;. |fechaaccesu=1 d'avientu de 2015|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}&lt;/ref&gt; El 8 d'avientu de 2015, ''Showbiz411'' confirmó que la direutora femenina de la quinta película, Rebecca Ferguson, tornaría pa la secuela.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.showbiz411.com/2015/12/08/mission-accomplished-rebecca-ferguson-first-tom-cruise-leading-lady-doing-a-second-mi|títulu=&quot;Mission Accomplished: Rebecca Ferguson First Tom Cruise Leading Lady Doing a Second “M:I”&quot; |fechaaccesu=10 d'avientu de 2015|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}&lt;/ref&gt;

El 19 d'agostu de 2016, ''[[The Hollywood Reporter]]'' informó que Paramount detuviera la preproducción de la película por cuenta de apostar sobre'l salariu ente Cruise y l'estudiu, na que Cruise quería llograr igual o más de lo que-y taba pagando [[Universal Studios]] por ''[[La momia (película de 2017)|The Mummy]]''.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Tom Cruise 'Mission: Impossible 6' Pay Apueste Halts Preproduction|url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/tom-cruise-mission-impossible-6-921148 |fechaaccesu=8 d'ochobre de 2017|periódicu=The Hollywood Reporter|idioma=en}}&lt;/ref&gt; El 16 de setiembre, ''THR'' confirmó que la disputa de Cruise sobre'l salariu col estudiu fuera resuelta y la producción empezaría na primavera de 2017.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; En payares, [[Jeremy Renner]]— quien representó a William Brandt en ''[[Mission: Impossible - Ghost Protocol|Ghost Protocol]]'' y [[Mission: Impossible - Nación Secreta|Rogue Nation]]— declaró que nun taba seguru de si sería parte de la sesta película, por cuenta de conflictos de programación con ''[[Avengers: Infinity War]]'' (2018) de [[Marvel Studios]] y la so secuela ensin títulu (2019).&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Avengers: Infinity War May Force Jeremy Renner to Skip M:I 6|url=http://www.cbr.com/avengers-infinity-war-may-force-jeremy-renner-to-skip-mi-6/|fecha=13 de payares de 2016 |fechaaccesu=8 d'ochobre de 2017|periódicu=CBR|idioma=en-US}}&lt;/ref&gt; La so non inclusión foi confirmada en marzu de 2017 en CinemaCon.&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=Mission: Impossible 6 Announces Cast, One Major Actor Won't Return|url=http://www.cinemablend.com/news/1641069/mission-impossible-6-announces-its-cast-lots-of-familiar-cares-back-non-renner|fecha=29 de marzu de 2017|fechaaccesu=8 d'ochobre de 2017|periódicu=CINEMABLEND}}&lt;/ref&gt;

En febreru, McQuarrie reveló que la película incluyiría más antecedentes a la vida personal de Hunt.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=How Mission: Impossible 6 Will Be Different From The Previous Movies|url=http://www.cinemablend.com/news/1626240/how-mission-impossible-6-will-be-different-from-the-previous-movies|fecha=17 de febreru de 2017 |fechaaccesu=8 d'ochobre de 2017|periódicu=CINEMABLEND}}&lt;/ref&gt; El 13 de xunu de 2017, Michelle Monaghan foi anunciada pa tornar como la esposa de Ethan Hunt, Julia Meade, que la so muerte asemeyar (como s'indica nel Protocolu Ghost) col fin de protexela.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos=Sollutes |nome=Patrick|títulu=Michelle Monaghan Returning For ‘Mission: Impossible 6’|url=http://deadline.com/2017/06/michelle-monaghan-returning-for-mission-impossible-6-1202112701/|fecha=13 de xunu de 2017 |fechaaccesu=8 d'ochobre de 2017|periódicu=Deadline|idioma=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Rodaxe ===
En febreru de 2017 anuncióse que'l rodaxe empecipiar en París n'abril.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Christopher McQuarrie Talks Mission: Impossible 6|url=http://www.comingsoon.net/movies/news/815635-christopher-mcquarrie-talks-mission-impossible-6-start-and-character-returns|fecha=17 de febreru de 2017 |fechaaccesu=8 d'ochobre de 2017|periódicu=ComingSoon.net|idioma=en-US}}&lt;/ref&gt; Otres llocalizaciones incluyeron a Londres, India, Nueva Zelanda y Noruega.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Mission: Impossible 6 Shooting in IMAX 3D|url=http://screenrant.com/mission-impossible-6-imax-3d/|fecha=28 de marzu de 2017 |fechaaccesu=8 d'ochobre de 2017|periódicu=Screen Rant|idioma=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Stenger Preikestolen i nin dager for Tom Cruise|url=https://www.aftenposten.no/norge/i/Ja276/Stenger-Preikestolen-i-nin-dager-for-Tom-Cruise |fechaaccesu=8 d'ochobre de 2017|periódicu=Aftenposten}}&lt;/ref&gt; La filmación empezó oficialmente'l 8 d'abril de 2017.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://twitter.com/chrismcquarrie/status/850609798144036864|títulu=&quot;Christopher McQuarrie on Twitter&quot;. |fechaaccesu=8 d'ochobre de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}&lt;/ref&gt; La película va ser filmada usando [[IMAX|cámares dixitales IMAX 3D]]. Parte de la filmación tamién se llevó a cabu en Nueva Zelanda en xunetu de 2017.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Mission: Impossible 6 Cast Photo as New Zealand Shoot Ends|url=http://www.comingsoon.net/movies/news/866629-mission-impossible-6-cast-photo-as-new-zealand-filming-ends#/slide/1|fecha=10 de xunetu de 2017 |fechaaccesu=8 d'ochobre de 2017|periódicu=ComingSoon.net|idioma=en-US}}&lt;/ref&gt; La llocalidá de Forsan dexó'l zarru de [[Preikestolen]] del 20 al 28 de setiembre pal rodaxe. Tamién se-yos dexó hasta 50 aterrizaxes d'helicópteros per día.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Tom Cruise-innspilling på Preikestolen kan skuffe 350 maratonløpere|url=http://www.dagbladet.no/kultur/tom-cruise-innspilling-pa-preikestolen-kan-skuffe-350-maratonlopere/68529816|fecha=21 de xunetu de 2017 |fechaaccesu=8 d'ochobre de 2017|periódicu=Dagbladet.non|idioma=non}}&lt;/ref&gt; N'agostu de 2017, Cruise mancóse la pierna derecha nel set de Londres mientres la filmación.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Tom Cruise Injured in 'Mission Impossible 6' Stunt|url=http://www.tmz.com/2017/08/13/tom-cruise-injured-mission-impossible-6-stunt/ |fechaaccesu=8 d'ochobre de 2017|periódicu=TMZ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Today in Entertainment: Jamie Foxx announces Hurricane Harvey relief telethon; 'Simpsons' fires longtime composer Alf Clausen|url=http://www.latimes.com/entertainment/la-et-entertainment-news-updates-august-tom-cruise-hurt-injured-mission-1502720227-htmlstory.html |fechaaccesu=8 d'ochobre de 2017|periódicu=Los Angeles Times|issn=0458-3035|idioma=en-US}}&lt;/ref&gt; Dempués del so accidente, l'estudiu detuvo la producción mientres hasta que Cruise recuperar del todíu rotu y otres mancadures y publicó una declaración diciendo que caltendríen la fecha d'estrenu en xunetu de 2018.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos=Jr|nome=Mike Fleming|títulu=Paramount Keeping ‘M:I 6 – Mission Impossible’ Date Despite Broken Ankle For Tom Cruise|url=http://deadline.com/2017/08/tom-cruise-mission-impossible-stunt-injury-movie-shutdown-three-months-1202150039/|fecha=16 d'agostu de 2017 |fechaaccesu=8 d'ochobre de 2017|periódicu=Deadline|idioma=en-US}}&lt;/ref&gt; La filmación volver# a entamar a principios d'ochobre de 2017.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Tom Cruise Gets Back to Work on 'Mission: Impossible 6’ After Set Injury|url=http://collider.com/tom-cruise-mission-impossible-6-injury/#images|fecha=4 d'ochobre de 2017 |fechaaccesu=8 d'ochobre de 2017|periódicu=Collider|idioma=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Estrenu ==
''Mission: Impossible 6'' foi estrenada'l 27 de xunetu de 2018, por Paramount Pictures en 3D, IMAX y IMAX 3D y en 6D.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Tom Cruise's 'Mission: Impossible 6' Lands Summer 2018 Release Date|url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/tom-cruises-mission-impossible-6-lands-summer-2018-release-date-945560 |fechaaccesu=8 d'ochobre de 2017|periódicu=The Hollywood Reporter|idioma=en}}&lt;/ref&gt;

== Receición ==
La película recibió una respuesta positiva per parte de la crítica anglofalante ya hispanoamericana. El sitiu [[Tomatazos]] dio-y una calificación de 98% y el Certificáu calidable con base en más de 75 reseñes positives&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tomatazos.com/articulos/341002/Mision-Imposible-Repercusion-yá-tien-Certificáu-de-Calidad |títulu=Mission: Impossible - Repercusión yá tien Certificáu calidable |fechaaccesu=2018-07-25|sitiuweb=Tomatazos|idioma=es-LA}}&lt;/ref&gt;. Les crítiques aplaudieron la edición y les impresionantes secuencies d'aición. L'actuación de Cruise, de 56 años d'edá, quien sigue realizando les secuencies él mesmu foi tamién destacada poles publicaciones que reseñaron la cinta. La fotografía, según l'intentu del llibretu por invertir mires y dar conclusión a delles de les llinies narratives del filme tamién fueron bien recibíes.

== Referencies ==
{{llistaref|3}}

== Enllaces esternos ==
* {{IMDb títulu|4912910}}

{{Tradubot|Mission: Impossible - Fallout}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Películes d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Películes d'aición]]
[[Categoría:Películes basaes en series de televisión]]
[[Categoría:Películes rodaes en París]]
[[Categoría:Películes de Paramount Pictures]]</text>
      <sha1>24dxx4qip8x9n1u1cwat932flhly5zf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jane Foster</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150454</id>
    <revision>
      <id>4488262</id>
      <parentid>4361779</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T03:35:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20130" sha1="n3mrk0aoulv5gqjpnjn2n3k3bxv9etp" xml:space="preserve">{{personaxe|
|nome= Jane Foster 
|real= Jane Foster Kincaid
|actor = [[Natalie Portman]] (2011-2013)
|raza= Humana |alies=
Thor
|Ocupación= Doctora&lt;br /&gt;Enfermera |status=
Finada |familia=
Keith Kincaid (home, divorciáu)&lt;br /&gt;Jimmy Kincaid (fíu)
|afiliaciones= [[Nuevos Vengadores]]
|debú= *'''Como Jane Foster''':
''[[Journey into Mystery]]'' # 84 (sept. 1962)
*'''Como Thor''':
''Thor'' vol. 4, #1 (oct. 2014)
|poderes=Nuna ocasión, podíase teletransportar al igual que [[Sif (Marvel Comics)|Sif]];&lt;br /&gt; tamién tuvo los poderes de Thor por un tiempu.
}}
'''Jane Foster''' ye un personaxe de [[Marvel Comics]] que mientres munchos años foi la [[Enfermería|enfermera]] contratada pol Doctor Donald Blake, la identidá secreta del [[superhéroe]] [[Thor (cómic)|Thor]]. En 2014, cuando Thor yá nun foi dignu de caltener el so títulu, Foster foi escoyida pol martiellu '''[[Mjolnir (Marvel Comics) |Mjolnir]]''' pa convertise na nueva Thor, &quot;Diosa del truenu&quot;, como tal, xunir a [[Los Vengadores]].&lt;ref&gt;{{Cita noticia|apellíu=Marín|nome=Eduardo|títulu=Marvel revela la identidá de la nueva Thor, y ye quien esperábamos|url=https://ye.gizmodo.com/marvel-revela-la identidá-de-la-nueva-thor-1703912069|fechaaccesu=5 d'abril de 2018|periódicu=Gizmodo n'Español|idioma=es-ES}}&lt;/ref&gt;

Jane Foster tamién apaeció en delles adautaciones de los medios de Thor, incluyida la película de 2011 ''[[Thor (película)|Thor]]'', y la so secuela de 2013 ''[[Thor: The Dark World]]'', na que ye interpretada por [[Natalie Portman]]. Foster tamién apaez en forma fotográfica na película de 2012 ''[[The Avengers (película de 2012)|The Avengers]]'', y foi mentada nos episodios de ''[[Agents of S.H.I.E.L.D.|Agents de S.H.I.E.L.D.]]'', y nes películes de ''[[Avengers: Age of Ultron]]'' y ''[[Thor: Ragnarok]]''.

== Historia del personaxe ficticiu ==
Jane Nelson, conocida pol so nome más común de Jane Foster, yera una enfermera del Dr. Donald Blake, que desenvuelve finalmente sentimientos por él y Thor, ensin saber que yeren unu y el mesmu. El triángulu amorosu enllargar mientres un tiempu hasta que Thor reveló la so identidá secreta a Jane, lo que causó qu'[[Odín (cómic)|Odín]] castigar anque foi perdonáu dempués de salvar a Asgard, y a cambéu Thor inclusive la llevó a Asgard con él.&lt;ref&gt;''[[Journey into Mystery]]'' vol 1., #125 (Febreru 1966)&lt;/ref&gt; Ellí, Jane recibió de volao inmortalidá y el poder de los dioses, hasta qu'ella nun pudo pasar les pruebes de coraxe establecíes por Odín cuando amosó medrana lluchando contra'l monstruosu Desconocíu. Odín entós desaposia a Jane de los sos nuevos poderes y tornar a la Tierra ensin recordar nada de Thor o del so tiempu en Asgard onde conoz al so nuevu amor el Dr. Keith Kincaid, que se paez a Blake. Mentanto, en Asgard Odín axunta a Thor col so amor de la infancia, [[Sif (cómic)|Sif]].&lt;ref&gt;''Thor'' vol. 1, #136 (Xineru 1967)&lt;/ref&gt;

Jane y Thor permanecen separaos por dalgún tiempu hasta que Thor enterar de que Jane fuera manipulada pa intentar suicidase por una entidá conocida como &quot;Mieu&quot; y entaínase escontra la so cama d'hospital.&lt;ref&gt;''Thor'' vol. 1, #231 (Xineru 1975)&lt;/ref&gt; Sif al ver que Thor inda tien sentimientos por Jane, decide salvar la vida de Jane al fundir les sos fuercies vitales.&lt;ref&gt;''Thor'' vol. 1, #236 (Xunu 1975)&lt;/ref&gt; Jane llueu ye dixebrada de Sif y ye exiliada a una [[dimensión de bolsu]] namái accesible pol Cayáu Rúnicu del [[Posesor]].&lt;ref&gt;''Thor'' vol. 1, #249 (Julio 1976)&lt;/ref&gt; Thor y Sif finalmente rescaten a Jane y devolver a la Tierra. Al so regresu Jane casóse col so amor mortal, el Dr. Keith Kincaid.&lt;ref&gt;''Thor'' vol. 1, #334-336 (Ago. - Oct. 1983)&lt;/ref&gt;

=== Física ===
Jane vuelve apaecer nel segundu volume de Thor; agora como una médicu, ella ta nuna posición d'autoridá sobre dellos paramédicos de Nueva York, incluyendo Jake Olsen. Ensin sabelo ella, Jake y Thor fundiéronse, lo que crea munchos conflictos. Nuna ocasión, Olsen ignora les órdenes médiques y utiliza la conocencia de Thor pa llevar a cabu un procedimientu complicáu nun home gravemente enfermu.&lt;ref&gt;''Thor'' vol. 2, #5 (Payares 1998)&lt;/ref&gt;

Más tarde, Foster arreyar nun casu policial contra Olsen, quien ye acusáu de robar drogues.&lt;ref&gt;''Thor'' vol. 2, #15–16 (Setiembre–Ochobre 1999)&lt;/ref&gt; Tamién esamina a [[Nomad|Jack Monroe]], qu'afirmó que la buscó por cuenta de la so familiaridá colos pacientes sobrehumanos. Más tarde informó a Monroe que se taba morriendo polos efeutos del [[Sueru del Super-Soldáu]] qu'inxiriera na so mocedá.&lt;ref&gt;''Captain America'' vol. 5, #7&lt;/ref&gt;

=== Guerra Civil ===
Mientres la [[Civil War (Marvel Comics)|Guerra Civil]] de superhéroes, Jane toma'l bandu del [[Captain America]] contra l'acta de rexistru y xúnese al so grupu de resistencia, los Vengadores Secretos. Ella opera dende la casa de seguridá de SHIELD númberu 23. Anque namái ye vista de volao en ''Civil War'' #2, l'editor de Marvel [[Tom Brevoort]] declaró nuna entrevista en [[Newsarama]] que yera realmente ella acoyendo a los Mozos Vengadores na nueva sede.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.newsarama.com/marvelnew/CivilWar/WarRoom/02/CivilWarRoom2.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071011131405/http://newsarama.com/marvelnew/CivilWar/WarRoom/02/CivilWarRoom2.html |fechaarchivu=2007-10-11 }}&lt;/ref&gt; Ella tamién ye vista nel númberu 4, ayudando a asistir a un [[Spider-Man]] cutíu.

=== Regresu ===
Dempués d'escuchar los rumores del regresu del Dr. Donald Blake y Thor, Foster divorciar del so home y darréu pierde la custodia del so fíu, Jimmy Kincaid. Blake llueu visita a Foster nel so trabayu nun hospital de Nueva York en busca de Sif, que'l so espíritu Blake pensó equivocadamente que renaciera en Foster yá que los sos espíritus fundiérense una vegada.&lt;ref&gt;''Thor'' vol. 3, #8&lt;/ref&gt; Foster y Blake tienen una cita dempués d'un realcuentru primeramente aturbolináu.&lt;ref&gt;[[J. Michael Straczynski]] (w), [[Olivier Coipel]], [[Mark Morales]] (p), ''Thor'' vol. 3, #11 (29 d'ochobre de 2008), [[Nueva York]]: [[Marvel Comics]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.comicbookresources.com/?page=preview&amp;id=1272&amp;disp=table |títulu=Preview: Thor vol. 3 #11 |editorial=[[Comic Book Resources]] |fechaaccesu=28 de setiembre de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111005224403/http://www.comicbookresources.com/?page=preview |fechaarchivu=2011-10-05 }}&lt;/ref&gt; Foster más tarde afaya que l'espíritu de Sif en realidá renaciera nel cuerpu d'un morrebundu paciente vieyu con cáncer y alerta a Blake. Thor viaxa a Nueva York y ye capaz de restaurar a Sif xustu primero que'l paciente muerre.&lt;ref&gt;[[J. Michael Straczynski]] (w), [[Marko Djurdjevic]] (p), ''Thor'' vol. 3, #602 (24 de xunu de 2009), [[Nueva York]]: [[Marvel Comics]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |nome=Chad |apellíu=Nevett |url=http://www.comicbookresources.com/?page=user_review&amp;id=1142 |títulu=Analís: Thor #602 |editorial=[[Comic Book Resources]] |fecha=23 de xunu de 2009 |fechaaccesu=28 de setiembre de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130607060430/http://www.comicbookresources.com/?page=user_review |fechaarchivu=2013-06-07 }}&lt;/ref&gt; Foster dempués va a [[Broxton]], [[Oklahoma]] el sitiu del resucitáu Asgard&lt;ref&gt;''Thor'' vol. 3, #606&lt;/ref&gt; y abre un consultoriu médicu con Donald Blake.&lt;ref&gt;''Thor'' vol. 3, #615&lt;/ref&gt;

=== Cáncer y conversión en Thor ===
A Foster más tarde diagnostíquen-y cáncer de mama,&lt;ref&gt;''Thor: God of Thunder'' #12&lt;/ref&gt; y acepta una invitación de Thor pa representar a Midgard nel Congresu de los Mundos en Asgard mientres ella sométese a terapia, pero refuga tolos tratamientos máxicos.&lt;ref&gt;''Thor: God of Thunder'' #24&lt;/ref&gt; Mientres la hestoria Original Sin, [[Nick Fury]] bisbisar un secretu ensin revelar a Thor que-y fai perder l'habilidá d'empuñar el Mjolnir.&lt;ref&gt;{{cita historieta|escritor=Aaron, Jason|artista=Deodato|Original Sin|volume= 7|fecha=Agostio de 2014}}&lt;/ref&gt; Poco dempués, una muyer ensin identificar recueye'l martiellu, tomando posesión del poder de Thor, y engarradiella contra [[Malekith el Malditu]], Dario Agger (el nuevu Minotauru), y el [[Home Absorbente]]. Anque primeramente Thor intenta recuperar el martiellu,&lt;ref&gt;''Thor'' vol.4 #4&lt;/ref&gt; él - refiriéndose a sigo mesmu como &quot;Odinson&quot; - vénce-y el nome y el papel de Thor dempués de guardala empuñando'l so poder.&lt;ref name=&quot;Thor vol. 4 #5&quot;&gt;''Thor'' vol. 4 #5&lt;/ref&gt; Odinson abarrunta que Foster podría ser una de les posibles identidaes de la misteriosa muyer que lo reemplazó como Thor,&lt;ref name=&quot;Thor vol. 4 #5&quot;/&gt; pero llueu lu refuga como candidata por cuenta del so estáu de debilidá pola quimioterapia.&lt;ref&gt;''Thor'' vol. 4 #6&lt;/ref&gt;

Enoxáu que daquién más tea empuñando a Mjolnir, Odín unvia al [[Destructor (cómic)|Destructor]] dempués de que la nueva Thor salvu Odinson y Freyja axunten un exércitu de superheroínes p'ayudar.&lt;ref&gt;''Thor'' vol. 4 #7&lt;/ref&gt; Cuando la batalla termina, Odinson píde-y a Thor que revele la so cara, pero ye atayáu pola axente de [[S.H.I.E.L.D.]] Roz Solomon, Odinson abarruntó d'otra persona de ser Thor. Ensin la conocencia de Odinson, Mjolnir dio-y a Foster la fuercia pa lluchar como Thor na so posesión.&lt;ref&gt;''Thor'' vol. 4 #8&lt;/ref&gt;

=== Secret Wars ===
Mientres la hestoria ''[[Secret Wars]]'', Foster yera una participante na batalla final ente la [[Tierra 616]] y la [[Ultimate Marvel|Tierra 1610]] mientres el so choque mientres l'eventu d'incursión. A la fin, ella ye unu de los pocos sobrevivientes dempués del final de too l'Universu Marvel, encetando'l &quot;bote salvavides&quot; de [[Reed Richards]].&lt;ref&gt;''Secret Wars'' #1&lt;/ref&gt; Ella y los otros sobrevivientes espiértense 8 años más tarde, siendo atrapaos n'animación suspendida.&lt;ref&gt;''Secret Wars'' #3&lt;/ref&gt;

== Poderes y habilidaes ==
Cuando empuña a Mjolnir, Foster llogra tolos poderes de Thor, incluyendo fuercia sobrehumano, mayor durabilidá, vuelu, velocidá y control sobre los rayos. Foster, sicasí, demostró un meyor control sobre Mjolnir que'l so predecesor, como camudar la so trayeutoria y la velocidá en mediu del llanzamientu, y faelo xirar alredor de los sos enemigos p'atrapalos.&lt;ref name=&quot;Thor vol. 4 #5&quot;/&gt; Odinson cree qu'esto se debe a que Mjolnir favorecer, yá que ye más digna d'él.&lt;ref&gt;''Thor'' vol. 4 #4&lt;/ref&gt;

== Otres versiones ==
=== Ultimate ===
Jane ye vista de volao mientres la primer serie [[Ultimate Marvel]], onde foi una de les persones que ye convencida que Thor ye'l dios del truenu. Ye descrita como una enfermera.

=== What if ===
En ''What If?'' #10 (Agostu 1978) tituláu &quot;¿Qué pasara si Jane Foster atopara'l martiellu de Thor?,&quot; Jane tamién foi de volao tresformada nuna diosa y faíase llamar Thordis. Inclusive utiliza esos poderes pa rescatar a Donald Blake (ensin l'alteriar-ego del poderosu Thor) del peligru. Dempués de salvar Asgard del Ragnarok, Odín oblíga-y a dexar el martiellu a Donald Blake, quien depués se tresforma de nuevu en Thor. Esto fizo que Jane perdiera los sos poderes, pero dexóse-y permanecer en Asgard y caltener el so estatus de diosa yá que más tarde namórase y cásase con Odín.

=== Marvel 1985 ===
Nel númberu 6 y el final de [[Marvel 1985]] (2008), Jane Foster ye la enfermera presente cuando Jerry Goodman espertar de la so coma. Él píde-y salir con ella, y ella acepta. Jerry namorárase de Jane desque lleía los cómics de Thor como un neñu.

=== Thor El Poderosu Vengador ===
Nesti cómic &quot;ensin continuidá&quot; publicáu en 2010 y 2011, Jane Foster ye la cabeza recién xubida del Departamentu d'Antigüedaes de los países nórdicos nel Muséu del Monumentu de Guerra de Bergen en [[Bergen]], [[Oklahoma]]. Primero atópase con Thor cuando trata d'entartallar a unu de los casos del muséu (que se reveló más tarde que contenía una urna dientro de la cual taba'l martiellu de Thor). A lo llargo de los ocho númberos del títulu, Thor (qu'espulsáu de Asgard por Odín agospiar nel apartamentu de Jane) y Jane convertir en pareya y tienen una variedá d'aventures xuntos.

== N'otros medios ==
=== Televisión ===
[[Ficheru:Natalie_Portman_-_TIFF2010_01.jpg|miniaturadeimagen|derecha|250px|[[Natalie Portman]] interpreta a Jane Foster na película ''[[Thor (película)|Thor]]'']]
* Jane Foster ye un personaxe secundariu nel segmentu de &quot;El Poderosu Thor&quot; de ''[[The Marvel Super Heroes]]'' cola voz de Peg Dixon.
* Jane Foster apaez en ''[[The Avengers: Earth's Mightiest Heroes]]'', cola voz de [[Kari Wahlgren]]. Ella fixo'l so debú na serie apaeciendo en &quot;El Poderosu Thor&quot;. Nesta versión, ella nun ye una enfermera, ye una paramédico. Ella paez tener una personalidá heroica como Thor notar, y por eso sintióse tan sorprendíu por ella.
* Jane Foster y la so versión de Thor femenina va apaecer na cuarta temporada de ''[[Avengers Assemble|Avengers: Secret Wars]]''. 
**Apaez per primer vegada nel episodiu de dos partes &quot;Non Más Vengadores&quot; como pasante de la investigación interdimensional trabayando p'atopar una manera de volver a [[Iron Man]] a la so realidá desque foi unviáu ellí pa detener a [[Ultron]] que s'apodero del so cuerpu. La investigación a la vista de la Expo Stark vese atayada cuando'l [[Líder (cómic)|Líder]] y el so exércitu de humanoides ataquen onde'l Líder fai col prototipu reactor ARK y los daños resultantes van tener un tiempu con Jane pa reemplazar l'equipu. Dempués de que los Vengadores atópense esvalixaos al traviés del tiempu y l'espaciu pol expansor estáticu sobre'l restu de la Camarilla d'activar a prueba de falles del dispositivu, Jane Foster afirma al grupu de [[Pantera Negra (Marvel Comics)|Pantera Negra]] que va trabayar pa pescudar ónde s'unvió a cada miembru. 
**Nel episodiu, &quot;Kang Presente y Futuru&quot;, infórma-y a los [[Nuevos vengadores|Nuevos Vengadores]] que yá alcuentro a los Vengadores al traviés del tiempu y l'espaciu, y da-yos pulseres d'atadura especiales pa rescatar a los Vengadores nel llugar onde tán supervisaos pola Camarilla.
**Nel episodiu, &quot;El Regresu&quot;, al ver que los Vengadores y los Nuevos Vengadores tornen a la Tierra, y afaya que foi tomada por [[Loki (Marvel Comics)|Loki]], qu'usó l'arca de los iviernos antiguos y revélase como'l verdaderu líder de la Camarilla. Depués de que los Vengadores y los Nuevos Vengadores lluchen contra Loki y el so exércitu de Trolls de Xelu, inventa un satélite pa torgar que les naves Rompemundos vuelen a Manhattan y destruyan la Tierra. 
**Nel episodiu, &quot;Tierra del Oeste&quot;, atopar nel mundu oeste de [[Battleworld]], qu'opera como xérif llamada &quot;Calamity Jane Foster&quot;, onde ayuda a [[Visión (cómic)|Visión]], siendo tomáu por [[Rocket Raccoon]] y [[Groot]], hasta que se alían en torgar qu'un robot xigante [[Kree]] destruyera'l pueblu. Depués de ver que Loki ta colos Vengadores, sabiendo que si ye de bona ayuda o non, hasta qu'ella y el [[Doctor Strange]] dir colos Vengadores y Jane da-y el puestu de xérif a Rocket.
**Nel episodiu, &quot;El Pandorial&quot;, Jane ayuda a los Vengadores a activar el Bifrost en desfaer Battleworld, pero cuando [[Beyonder]] atrapar en sables moventibles, usa'l Mjolnir en tresformase una Thor femenina y usa p'activar el Bifrost y ganar a Beyonder. 
** Nel final de &quot;Tou Llega al so Fin&quot;, xunto a Thor y Doctor Strange, enfrentar a Loki, al saber que los engañu tol tiempu teniendo'l Güeyu de Agamotto, al evitar qu'use la ultra escuridá en destruyir tol universu, y al ser derrotáu, Odín da-y a Jane un nuevu martiellu encantáu y recibe el nome de [[Thunderstrike (cómic)|Thunderstrike]].

=== Cine ===
{{VT|Triloxía de Thor}}
* [[Natalie Portman]] interpreta a Foster na película d'aición en direuto [[Thor (película)|''Thor'']] dirixida por [[Kenneth Branagh]]. [[Marvel Studios]] declaró nun comunicáu que'l personaxe va ser actualizáu de la interpretación inicial de los cómics pa l'adautación cinematográfica. Nesta versión del personaxe, ye una [[astrofísica]] y namorada de Thor. Na película, na ciudá remotu desiertu de Puertu Antiguu, en Nuevu Méxicu, axuntóse un pequeñu equipu de sigo mesma, una interna llamada Darcy y otru físicu y amigu del so padre llamáu [[Erik Selvig]].
* Jane Foster nun apaez en ''[[The Avengers (película de 2012)|Los Vengadores]]'', pero una imaxe de Portman ye amosada por [[Phil Coulson]] quien-y diz a Thor qu'ella ta en custodia de [[S.H.I.E.L.D.]] pa protexela de [[Loki (Marvel Comics)|Loki]].&lt;ref&gt;{{cita noticies|url=http://www.boxofficemagazine.com/reviews/2012-04-marvels-the-avengers|títulu=Marvel's The Avengers|obra=[[Boxoffice (revista)]]|fecha=20 d'abril de 2012 |fechaaccesu=20 d'abril de 2012}}&lt;/ref&gt;
* Portman remanez en ''[[Thor: The Dark World]]'' empobinada por [[Alan Taylor (cineasta)|Alan Taylor]] y estrenada el 1 de payares de 2013.&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Flemming |nome=Mike |fecha=13 d'ochobre de 2011 |títulu=TOLDJA! Patty Jenkins confirmada como direutora de ‘Thor 2′ |url=http://www.deadline.com/2011/10/toldja-patty-jenkins-confirmed-as-thor-2-direutor/ |obra=[[Deadline.com]] |urlarchivu=http://www.webcitation.org/62ParAT8b |fechaarchivu=13 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=13 d'ochobre de 2011}}&lt;/ref&gt; Ella viaxa con Thor, a Asgard, lo cual tien l'arma de [[Malekith el Malditu]], l'[[Xemes del Infinitu|Aether]] p'analizala. Depués mientres la invasión de Asgard causada por Malekith, Thor y Loki van al mundu abandonáu de Malekith n'entamar la so estratexa pa ser estrayida del Aether, hasta tornar a la Tierra pa detener los sos planes. La esposa de [[Chris Hemsworth]], [[Elsa Pataky]], reemplazó a Portman mientres la [[escena post-creitos]] de la película por cuenta de un conflictu de programación.&lt;ref name=&quot;USWeekly&quot;&gt;{{cita web|last=Lee|first=Esther|date=3 d'avientu de 2013|url=http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/natalie-portman-chris-hemsworths-wife-elsa-pataky-was-my-stand-in-for-kissing-scene-in-thor-the-dark-world-2013312|títulu=Natalie Portman: Chris Hemsworth's Wife Elsa Pataky Was My Stand-In For Kissing Scene in Thor: The Dark World|work=[[Us Weekly]]|fechaaccesu=4 d'avientu de 2013|archiveurl=https://www.webcitation.org/6LcCSZHqO?url=http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/natalie-portman-chris-hemsworths-wife-elsa-pataky-was-my-stand-in-for-kissing-scene-in-thor-the-dark-world-2013312|archivedate=4 d'avientu de 2013|deadurl=no|df=}}&lt;/ref&gt;
* Jane nun apaez en ''[[Avengers: Age of Ultron]]'', pero méntase xunto con [[Pepper Potts]] cuando Thor y [[Tony Stark]] espliquen les sos ausencies d'una fiesta de victoria a [[Maria Hill]], con Thor diciendo que nin siquier taba seguru en qué país taba Jane, siendo l'astrónoma más destacada del mundu por cuenta del so trabayu na Converxencia.
* Anuncióse que Portman nun repitiría'l so papel de Foster en ''[[Thor: Ragnarok]]''. Na película, méntase que Thor foi abandonáu por Jane dempués de que decidió abandonar la Tierra p'alcontrar les [[Xemes del Infinitu]]; Thor afirma que foi una rotura mutua, sicasí.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/creed-star-tessa-thompson-joining-876760|títulu='Creed' Star Tessa Thompson Joining 'Thor 3'|publisher=The Hollywood Reporter|last=Kit|first=Borys|date=11 d'abril de 2016}}&lt;/ref&gt;Nuna secuencia na que los actores de Asgardiano interpreten una obra basada nos acontecimientos de The Dark World, l'actriz qu'interpreta a Foster ye interpretada por Gabby Carbon.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://whoartists.com.au/?actor&amp;actorid=65985|títulu=Gabby Carbon|publisher=Who Artists|fechaaccesu=1 d'abril de 2018}}&lt;/ref&gt;

=== Videoxuegos ===
* Thor (Jane Foster) ta disponible como personaxe del xuegu [[Marvel: Avengers Alliance|''Marvel Avengers Alliance'']].
* Thor (Jane Foster) ye un personaxe xugable en ''Marvel Future Fight''.
* Thor (Jane Foster) ye un personaxe xugable en ''Marvel: Contest of Champions.''
* Thor (Jane Foster) ye un personaxe xugable en ''Marvel Avengers Academy.''

== Referencies ==
{{llistaref|2}}


{{Tradubot|Jane Foster}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Personaxes de Marvel Comics]]</text>
      <sha1>n3mrk0aoulv5gqjpnjn2n3k3bxv9etp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Iztapalapa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150486</id>
    <revision>
      <id>4488239</id>
      <parentid>4483449</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T00:28:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166159" sha1="jiji3ckqf1gyekl6pxwqxdp4yz34bhk" xml:space="preserve">{{rexón}}

'''Iztapalapa''' (en [[nahuatl]]: {{Audiu-AFI|Itstapalapa.ogg|?}}) ye una de les 16 [[Demarcaciones territoriales de la Ciudá de Méxicu|demarcaciones territoriales]] de la [[Ciudá de Méxicu]]. Tien una superficie daqué mayor a 116 km² y alcuéntrase nel oriente de la capital mexicana, ocupando la porción sur del vasu del [[llagu de Texcoco]]. Nel censu de población y vivienda realizáu pol [[INEGI]] nel añu 2010 rexistró una población de 1&amp;nbsp;815&amp;nbsp;786 habitantes,&lt;ref name = &quot;INEGI&quot;&gt;{{cita web |autor=[[INEGI]] |títulu=Méxicu en cifres - Iztapalapa |url=http://www2.inegi.org.mx/sistemes/mapatematicomexicocifras3d/default.aspx?y=9&amp;mun=7&amp;sec=M&amp;ind=1002000001&amp;ani=2010&amp;src=0&amp;i= |fechaaccesu=3 de mayu de 2012}}&lt;/ref&gt; con esto ye la demarcación más poblada de tol país.

El nome d'esta delegación deber a l'antigua ciudá de Iztapallapan, que significa “sobre la lloza na agua”, fundada polos [[culhua|culhues]] ente la falda norte del [[cuetu de la Estrella]] y la ribera del llagu de Texcoco. La evidencia más antigua que se conoz de la presencia humana en Iztapalapa ye'l llamáu Home d'[[Aztahuacán]], al que se-y atribúi una antigüedá de 9000 años. A lo llargo de la historia precolombina, el territoriu iztapalapense conoció'l desenvolvimientu de diverses comunidaes sedentaries dedicaes a l'agricultura. Mientres el periodu Clásicu mesoamericanu (ss. III-VII d. C.), establecióse un pueblu de cultura teotihuacana nel norte del cuetu de la Estrella. [[Culhuacán]], población fundada nel [[sieglu VII]], recibió una parte de la diáspora qu'empecipió col cayente de [[Teotihuacan]]. Mientres los siguientes sieglos, Culhuacán foi unu de los más importantes [[altépetl]] nel valle de Méxicu, tuvo un papel bien destacáu nel desenvolvimientu de la [[cultura tolteca]] y la so casa gobernante dio a [[Méxicu-Tenochtitlan]] el so primer [[tlatoani]]. Na dómina de la [[Conquista de Méxicu|Conquista]], Iztapallapan yera gobernada por [[Cuitláhuac]], hermanu de [[Moctezuma Xocoyotzin]]. A la muerte d'ésti, Cuitláhuac asumió'l mandu de los mexicas y llogró ganar a los españoles na [[Nueche Murnia]]. Dempués de la derrota de Méxicu-Tenochtitlan, l'antigua Iztapalapa foi destruyida. Cola independencia de Méxicu, Iztapalapa vieno ser una de les municipalidaes del estáu de Méxicu hasta la creación del Distritu Federal en 1824.

En comparanza col restu de Ciudá de Méxicu, Iztapalapa presenta indicadores socioeconómicos menos favorables. Magar alluga a la quinta parte de los capitalinos, la so participación na economía ye enforma menor. El sector de los servicios constitúi'l componente más importante del so PIB, y un númberu importante de los sos habitantes tienen de treslladase fora de la demarcación pa consiguir trabayu. La infraestructura y los servicios urbanos atópense menos desenvueltos o son deficientes, particularmente nel casu de la distribución de l'[[agua potable]], unu de los retos más importantes pa los gobiernos llocales. En términos xenerales, la delegación tien un desenvolvimientu humanu alto, pero hai munchos contrastes nel so interior. La marxinación de los vecinderos na zona poniente ye enforma menor en comparanza coles colonies populares de la [[sierra de Santa Catarina]].

Como otres demarcaciones perifériques de la capital mexicana, Iztapalapa recibió les foles inmigratorias provenientes del restu del país, incluyendo'l centru de Ciudá de Méxicu. Esta situación acentuar na década de 1960 cola puxanza económica del país y na década de 1980 dempués del terremotu de 1985. Los recién llegaos establecer en tierres que se dedicaren al cultivu hasta entós, incluyendo les [[chinampa|chinampes]] de los sos pueblos orixinarios. Nos nuevos barrios populares asocedió un importante fenómenu d'organización civil, bien notable nel casu de les colonies de la sierra de Santa Catarina y el sur de San Llorienzo Tezonco.

El nome de la delegación deber a la so cabecera. Iztapalapa ye un topónimu d'orixe [[náhuatl]]. Deriva de les pallabres ''iztapal-li'' 'adoquín, piedra llabrada', ''ā-tl'' 'agua', y ''-pa(n)'' 'sobre'. Poro, traduzse como 'Empedriáu sobre l'agua'. Montemayor y collaboradores cunten que el topónimu puede traducise como 'Llugar onde les agües traviésense', a partir de los vocablos ''ixtlápal'' 'trevesáu', ''ā-tl'' 'agua' y ''-pan'' 'llocativu'.&lt;ref&gt;Montemayor (coord.), 2009: 208.&lt;/ref&gt; Esto debe a qu'esta demarcación xunto con otros espacios redoma, tuvo los sos asentamientos en parte firme y n'agua por aciu ''{{lang|es|chinampas}}''.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.elclima.com.mx/iztapalapa.htm |títulu= Historia y Fundación de Iztapalapa |fechaaccesu=9 d'abril de 2011}}&lt;/ref&gt;

L'emblema de la delegación Iztapalapa ye'l glifo qu'apaez en dellos manuscritos de los primeros años dempués de la [[conquista de Méxicu]], ellaboraos por indíxenes nahuas. Esti glifo y les sos variaciones representen una piedra arrodiada per agua. En delles versiones la llosa convertir nel glifo nahua ''tépetl'', que la so punta ta curvada escontra baxo y del cual esquita agua. Mientres la segunda metá de la década de 1980, l'emblema del gobiernu delegacional foi sustituyíu pola imaxe de [[Cuitláhuac]], antiguu señor de Iztapallapan que dirixó a los mexicas nel so [[Nueche Murnia|enfrentamientu contra los españoles]] el [[30 de xunu]] de [[1520]] y depués foi investido como tlatoani de [[Méxicu-Tenochtitlan]]. A partir de 1988, nuevamente emplegóse'l glifo ''Itztapallapan''.

== Xeografía ==

=== Llendes ===
Iztapalapa alcontrar al oriente de la [[Ciudá de Méxicu]]. Con una superficie de 117.5 km², ocupa'l cuartu llugar ente les demarcaciones capitalines pola so estensión. Llinda al norte con [[Iztacalco]], al poniente con [[Benito Juárez (Ciudá de Méxicu)|Benito Juárez]] y [[Coyoacán]]; al sur con [[Xochimilco]] y [[Tláhuac]]; al oriente colos conceyos [[mexiquense]]s de [[La Paz (estáu de Méxicu)|La Paz]] y [[Valle de Chalco Solidaridá]], y al nordeste con [[Nezahualcóyotl (estáu de Méxicu)|Nezahualcóyotl]], tamién nel estáu de Méxicu. Los llenderos del términu de Iztapalapa atópense definíos pola Llei Orgánica de l'Alministración Pública del Distritu Federal, onde se describe la siguiente poligonal:

{{cita|Del centru de la mojonera Tepozán, que define unu de los vértices de la llinia estremera ente la Ciudá de Méxicu y l'estáu de Méxicu, dirixir al suroeste pela exa de la cai José Carranza hasta la so interseición cola exa de la carretera federal a [[Puebla de Zaragoza|Puebla]] d'onde sigue pela exa del trébole de distribución que sirve de torna escontra l'Autopista Méxicu-Puebla hasta intersectar (sic) la exa de l'autopista Méxicu-Puebla, por que'l so exa dirixir escontra'l sureste hasta la mojonera denominada Diablotitla; d'onde se dirixe escontra'l poniente en llinia recta ensin accidente definíu hasta'l visu del [[volcán Guadalupe|cuetu de Santa Catarina]]; d'esti puntu prosigue escontra'l suroeste en llinia recta hasta atopar la esquina nordés del panteón de San Llorienzo Tezonco; sigue escontra'l suroeste pela exa de callar Providencia del pueblu de [[San Llorienzo Tezonco]] hasta la exa de la [[Avenida Tláhuac|calzada Tulyehualco]] d'onde toma aldu al noroeste, hasta atopar la exa del camín a Alteriar, por onde sigue en toles sos inflexones al suroeste y sureste, hasta llegar al centru de la mojonera Alteriar, alcontrada na esquina empobine de la ex[[facienda de San Nicolás Tolentino]]; prosigue pela exa de la cai Piraña, aldu al suroeste, hasta la exa de la [[canal de Chalco|canal Nacional a Chalco]], pol cual sigue escontra'l noroeste hasta la so interseición cola exa de la [[canal Nacional]]; prosigue por esti postreru na mesma direición siguiendo toles sos inflexones, hasta la so interseición cola exa de la [[calzada de la Viga]], por onde s'emponer aldu al norte pa llegar a la so interseición cola [[calzada Ermita-Iztapalapa]]; sigue escontra'l poniente pela exa d'ésta calzada, hasta atopar la exa de l'avenida [[Ríu Churubusco]] y sobre ésti va escontra'l suroeste y dempués escontra'l poniente hasta la interseición cola exa de l'avenida Presidente Plutarco Elìas Calles, pol que sigue al norte hasta'l so encruz con callar Playa Pie de la Cuesta; sobre que'l so exa dirixir al oriente hasta la exa de la calzada de la Viga, por onde sigue al norte, llega a la exa de la calzada Apatlaco y sigue con aldu al oriente pela exa d'esta postrera, hasta llegar a la exa del calce del ríu Churubusco, sobre'l cual diríxese al nordeste, hasta atopar la exa de la cai Río Mariellu; sigue con aldu empobine pela exa de la cai mecionada, hasta la exa de la cai Empobine 217, pol que va escontra'l norte hasta la exa de l'avenida Ferrocarril de Ríu Fríu; sigue la exa d'esta avenida con aldu sureste hasta la exa de la cai [[Canal del Tezontle]], pol que sigue al oriente hasta la exa de l'avenida Canal de San Juan, sobre'l cual empónse escontra'l nordés, crucia la [[calzada Ignacio Zaragoza]] y sigue pela cai 7 na mesma direición hasta llegar al centru de la mojonera Pantitlán; del centru d'ésta, sigue al sureste pela avenida Texcoco, llende de la Ciudá de Méxicu col estáu de Méxicu, pasando pel centru de la mojonera denominada Transaición, hasta llegar al de la mojonera Tepozán, puntu de partida.&lt;ref&gt;Artículu 9 de la Llei Orgánica de l'Alministración Pública del Distritu Federal.&lt;/ref&gt;}}

=== Relieve ===
[[Ficheru:Iztapalapa desde el cerro de la Estrella.jpg|derecha|miniatura|300px|Vista de la sierra de Santa Catarina dende'l cuetu de la Estrella. De derecha a izquierda reparen los volcanes Yuhualixqui, Xaltepec, Tetecón, Tecuauhtzin y Guadalupe.]]

La mayor parte de la superficie de Iztapalapa ye plana y correspuende a les llanures llacustres de los [[llagos de Texcoco]], qu'ocupa la metá norte de la delegación; y de [[Xochimilco]], que correspuende a la parte sur. L'[[altitú]] media ye de 2240 metros sobre'l nivel del mar (msnm). El centru del territoriu correspuende a lo que foi la península de Iztapalapa, un entrante de tierra constituyida poles principales eminencies orográfiques del territoriu y la llanura aluvial. El [[cuetu de la Estrella]] ye unu de los finxos más representativos de Iztapalapa por motivos históricos y culturales.&lt;ref&gt;Broda, 1991.&lt;/ref&gt; Atopar nel centru occidente del términu delegacional, al sur de los Ocho Barrios de Iztapalapa. El cuetu de la Estrella llamáu Huizachtécatl na dómina prehispánica— ye un [[volcán n'escudu|volcán de tipu ḥawaianu]], yá estinguíu, qu'algama un altor de 2460 msnm. Ta constituyíu principalmente por [[andesita]] y tien numberoses cueves.&lt;ref name=&quot;Inegi_1&quot;&gt;Inegi, 2005: 1.3.&lt;/ref&gt;

Al oriente del cuetu de la Estrella ta la [[sierra de Santa Catarina]]. Esta cadena ye un conxuntu de estratovolcanes apagaos, más nuevos que'l Huizachtécatl, que la so altitú crez escontra l'oriente. Formen parte d'ella'l [[cuetu Yuhualixqui]], Tezonchichila o de les Mines (2420&amp;nbsp;msnm); el [[volcán Xaltepec]] (2500&amp;nbsp;msnm); el cuetu Tetecón (2480&amp;nbsp;msnm); el [[volcán Tecuauhtzin]] o San Nicolás (2640&amp;nbsp;msnm); el [[volcán Guadalupe]], Santa Catarina o del Borrego (2820&amp;nbsp;msnm) —el cume d'esti volcán ye'l puntu más altu de Iztapalapa—; y el [[volcán La Caldera]], que s'atopa nel territoriu d'[[Ixtapaluca]] (estáu de Méxicu). La sierra de Santa Catarina constitúi la llende ente Iztapalapa y [[Tláhuac]], el so vecín del sur.&lt;ref name=&quot;Inegi_1&quot;/&gt;

Nel noroeste del territoriu atopa'l [[cuetu Peñón del Marqués]] o Peñón Viejo, que yera una isla dientro del llagu de Texcoco. Esta eminencia algama una altitú de 2400 msnm.&lt;ref name=&quot;Inegi_1&quot;/&gt; Poles sos carauterístiques físiques, el Peñón del Marqués ye una amenaza pa la seguridá de los habitantes de la redoma, pos con frecuencia les agües causen ádenes de folla y roques.&lt;ref&gt;Aguilar Pérez ''et al.'', 2006.&lt;/ref&gt;

=== Fisiografía y xeoloxía ===
{| width=&quot;300&quot; {{tablaguapa}} style=&quot;float:right; margin: 0 .46em 1em 1.5em; font-size:90%&quot;
!colspan=3 style=&quot;background:#CFCFCF;&quot; | Unidaes litolóxiques de Iztapalapa
|-
! [[yera xeolóxica|Periodu]]
! Unidá litolóxica
!%&lt;ref&gt;Valor relativu de la unidá litolóxica na superficie de Iztapalapa, en porcentaxe.&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=5| Cuaternariu |
Suelu aluvial 
| align=right | 9,79
|-
| Suelu llacustre |
align=right | 59,35
|-
| Basaltu |
align=right | 1,24
|-
| Fienda volcánica básica |
align=right | 23,67
|-
| Toba básica |
align=right | 0,39
|-
| Terciariu cimeru |
Toba básica |
align=right | 5,56
|-
! colspan=3 | &lt;small&gt;{{Versalita|Fonte}}: Inegi, 2008: 1.5.&lt;/small&gt;
|}

El territoriu de Iztapalapa atopar na subprovincia Llagos y Volcanes del Anáhuac, na provincia fisiográfica del [[Exa Neovolcánico]]. Ta formáu por trés sistemes de topoformas de llanura llacustre, que cubren casi'l 96%, ente que'l restu correspuende a un sistema de lomerío de basaltu allugáu sobre'l volcán Guadalupe.&lt;ref&gt;Inegi, 2008: 1.4.&lt;/ref&gt;

Xeolóxicamente, la mayor parte de la so superficie correspuende a unidaes litolóxiques qu'apaecieron nel periodu [[Cuaternariu]]. Na sierra de Santa Catarina, la unidá litolóxica predominante ye la [[Fienda (xeoloxía)|fienda volcánica]] básica, que representa más del 23% de la superficie de la delegación. Nes faldes de los volcanes Tecuauhtzin y Guadalupe atópase'l [[basaltu]], correspondiente a pocu más de 1% del territoriu. Nel casu del Peñón Viejo, tamién predomina la fienda volcánica. El cuetu de la Estrella presenta una configuración más complexa, que combina la fienda volcánica del Cuaternariu con una zona [[toba]] básica del [[periodu Terciariu]] de mayor antigüedá; dicha rexón correspuende apenes al 5.56% del términu iztapalapense.&lt;ref name=&quot;Inegi_2&quot;&gt;Inegi, 2008: 1.5.&lt;/ref&gt;

El suelu llacustre del Cuaternariu ye la unidá litolóxica predominante en Iztapalapa. Correspuende a casi'l 60% de la delegación, y atópase na metá norte y la llanura que s'atopa ente'l cuetu de la Estrella y la sierra de Santa Catarina. El [[ábanu|suelu aluvial]] atópase en redol al cuetu de la Estrella y nel [[piedemonte]] de los volcanes Yuhualixqui y Xaltepec, ocupando casi 10% del términu iztapalapense.&lt;ref name=&quot;Inegi_2&quot;/&gt;

Los [[acuíferu|acuíferos]] volcánicos de Iztapalapa fueron intensamente esplotaos p'abastecer d'agua a los habitantes del valle de Méxicu. Esto xeneró un gran númberu de quebres nel so territoriu. Los problemes derivaos del fundimientu diferencial de la superficie yeren yá visibles dende la [[años 1980|década de 1980]], colos desplazamientos de tierra nel Peñón Viejo y el [[acuitardo]] que lo arrodia. Ente 1960 y 1998, dellos puntos del acuíferu Peñón Viejo esbarrumbar hasta seis y ocho metros. La superficie ta quebrada tantu nel acuíferu volcánicu como nel acuitardo llacustre.&lt;ref&gt;Aguilar Pérez, ''et al.'', 2006: 259.&lt;/ref&gt; En 2007 les agües amollecieron el suelu de [[San Llorienzo Tezonco]], na falda de la sierra de Santa Catarina, provocando un resquiebru de 15 metros de fondura na zona urbana que causó la muerte d'una persona.&lt;ref&gt;Alcaraz, Yetlanezi (2007). [http://www.eluniversal.com.mx/ciudá/85276.html «Apeligren por resquiebros 60 mil en Iztapalapa»]. ''L'Universal'', 9 de xunetu de 2007. Consultáu'l 22 d'avientu de 2011.&lt;/ref&gt; A partir d'esi momentu empezar a abrir nuevos resquiebros n'otres partes del sureste de la populosa demarcación, poniendo en riesgu a miles de persones que viven en zones siniestradas

Esta situación impactó direutamente na calidá de vida de los habitantes d'ésta zona empobine. por cuenta de ello repara un incipiente [[éxodu]] escontra zones fora de la demarcación que presenten menor riesgu. Escueles, mercaos, viviendes , unidaes habitacionales, inclusive víes de comunicación importantes fueron gravemente estropiaos nes sos estructures. Una d'elles por casu; la calzada I. Zaragoza que constitúi unu de los principales accesos al [[Distritu Federal]], amuesa un severu [[Carga de fundimientu|fundimientu diferencial]], lo cual trai un peligru latente pa los miles persones qu'a diariu faen usu de los medios de tresporte que circulen por ésta vía.

=== Hidrografía ===
[[Ficheru:Canal Nacional.JPG|derecha|miniatura|300px|Vista de la [[canal Nacional]] al altor de la ponte del Toru en [[San Andrés Tomatlán]]. Ye la última muerte visible del ambiente llacustre de Iztapalapa.]]

Iztapalapa atópase dafechu dientro de la [[rexón hidrolóxica]] del [[ríu Pánuco]]. Forma parte de la subcuenca de [[llagu de Texcoco|Texcoco]]-[[llagu de Zumpango|Zumpango]], que foi xunida artificialmente nel sieglu XVII a la cuenca del [[ríu Moctezuma]] al traviés d'una canal que tenía como propósitu desaguar el [[valle de Anáhuac]] nel [[ríu Tula]], pa evitar los frecuentes hinchentes qu'afectaben a la Ciudá de Méxicu. Les obres del desaguadoriu de los llagos siguieron dende la dómina colonial hasta l'actualidá, ensin algamar el propósitu de poner fin a los hinchentes na megalópolis del valle de Méxicu.&lt;ref&gt;Espinosa Castillo, 2008.&lt;/ref&gt;

La metá norte de Iztapalapa correspuende a lo que foi'l sur del [[llagu de Texcoco]]. Ye una llanura dafechu seca, d'un gran salín. Al sur de la península de Iztapalapa atopábase'l [[llagu de Xochimilco]], del que namái se caltienen delles canales ente les [[chinampa|chinampes]] de los pueblos xochimilquenses y tlahuaquenses, según les canales [[canal de Chalco|de Chalco]] y [[canal Nacional|Nacional]] que constitúin la llende sudoccidental de Iztapalapa.&lt;ref&gt;Inegi, 2008. 1.7.&lt;/ref&gt; Como otros pueblos de la ribera de los llagos, los iztapalapenses tamién cuntaben con chinampería, pero estes zones perdiéronse cuando la [[canal de La Viga]] foi cegáu y el [[ríu Churubusco]] se entubó pa construyir sobre'l so calce'l [[Circuitu Interior]].

Pola Delegación traviesa'l ríu Churubusco que al xunise col [[ríu de la Piedá]] (dambos anguaño entubados), formen el [[ríu Xuníu]]. Tamién la crucia la [[Canal Nacional]], anguaño una parte descubierta y otra convertida en Calzada La Viga.

=== Clima ===
Según la ''Carta de Climes'' del [[Inegi]], el 82,42% de Iztapalapa tien [[clima templáu subhúmedo]], con agües pel branu. El restu del territoriu presenta un [[clima semiseco templáu]].&lt;ref&gt;Inegi, 2008: 1.6.&lt;/ref&gt; La temperatura añal permediu (calculada con base nuna observación de 30 años) ye de 16,6&amp;nbsp;°C,&lt;ref&gt;Inegi, 2008: 1.6.2.&lt;/ref&gt; siendo más templada nel mes de xunu, cuando algama los 19&amp;nbsp;°C, y la más baxa en xineru, con 13,1&amp;nbsp;°C.&lt;ref&gt;Inegi, 2008: 1.6.2.1.&lt;/ref&gt; La precipitación añal permediu ye de 616,8&amp;nbsp;mm, con una mayor pluviosidá mientres los meses del branu.&lt;ref&gt;Inegi, 2008: 1.6.3.&lt;/ref&gt;

{{Clima |llugar
= la estación meteorolóxica Morelos 77&lt;br /&gt;{{coord|19|22|00|N|99|05|00|W}}
&lt;!--Les temperatures máximes rexistraes son opcionales--&gt;
&lt;!--Temperatures máximes (°C)--&gt; &lt;!--Temperatures máximes rexistraes (°C)--&gt;
|xin_max = 23.6 |xin_max_reg = 
|feb_max = 25.2 |feb_max_reg = 
|mar_max = 27.0 |mar_max_reg = 
|abr_max = 28.4 |abr_max_reg = 
|may_max = 26.8 |may_max_reg = 
|xun_max = 26.1 |xun_max_reg = 
|xnt_max = 23.3 |xnt_max_reg = 
|ago_max = 24.1 |ago_max_reg = 
|set_max = 23.5 |set_max_reg = 
|och_max = 24.3 |och_max_reg = 
|pay_max = 23.6 |pay_max_reg = 
|avi_max = 22.7 |avi_max_reg = 
|añal_max = 24.9 |añal_max_reg = 
&lt;!--Les temperatures mínimes rexistraes son opcionales--&gt;
&lt;!--Temperatures mínimes (°C)--&gt; &lt;!--Temperatures mínimes rexistraes (°C)--&gt;
|xin_min = 3.9 |xin_min_reg = 
|feb_min = 5.4 |feb_min_reg = 
|mar_min = 7.2 |mar_min_reg = 
|abr_min = 9.3 |abr_min_reg = 
|may_min = 11.4 |may_min_reg = 
|xun_min = 12.2 |xun_min_reg = 
|xnt_min = 12.4 |xnt_min_reg = 
|ago_min = 12.0 |ago_min_reg = 
|set_min = 12.0 |set_min_reg = 
|och_min = 9.8 |och_min_reg = 
|pay_min = 7.2 |pay_min_reg = 
|avi_min = 5.9 |avi_min_reg = 
|añal_min = 9.1 |añal_min_reg = 
&lt;!--Temperatura diario permediu (°C)--&gt;
|xin_prom = 13.8
|feb_prom = 15.1
|mar_prom = 16.9
|abr_prom = 18.6
|may_prom = 19.1
|xun_prom = 19.1
|xnt_prom = 17.8
|ago_prom = 18.1
|set_prom = 17.1
|och_prom = 17.1
|pay_prom = 15.4
|avi_prom = 14.3
|añal_prom = 16.9
&lt;!--Precipitación total (mm)--&gt;
|xin_precip = 7.6
|feb_precip = 6.6
|mar_precip = 8.2
|abr_precip = 21.0
|may_precip = 53.0
|xun_precip = 112.7
|xnt_precip = 124.7
|ago_precip = 107.3
|set_precip = 95.8
|och_precip = 53.7
|pay_precip = 18.2
|avi_precip = 10.6
|añal_precip = &lt;!--Opcional, si nun s'especifica, fai'l cálculu automáticamente colos datos de los 12 meses --&gt;
&lt;!--Díes de Precipitación --&gt;
|o_precip_díes = 1
|xin_precip_díes = 1.5
|feb_precip_díes = 1.9
|mar_precip_díes = 2.5
|abr_precip_díes = 5.4
|may_precip_díes = 9.7
|xun_precip_díes = 14.0
|xnt_precip_díes = 17.8
|ago_precip_díes = 16.2
|set_precip_díes = 13.3
|och_precip_díes = 7.2
|pay_precip_díes = 3.2
|avi_precip_díes = 1.6
|añal_precip_díes = 
|fonte= ''SMN, 2011''.
}}

=== Bioma ===
Los [[ecosistema|ecosistemes]] nativos del valle de Méxicu sumieron cola espansión de la zona urbana de la ciudá de Méxicu (qu'anguaño ocupa más del 90% del territoriu de Iztapalapa). Los cumes del cuetu de la Estrella y la Sierra de Santa Catarina namái fueron declaraos árees de caltenimientu cuando'l so deterioru yera bien evidente. Dambes reserves ecolóxiques fueron reforestadas con árboles non nativos de la zona, como [[ocalitu|ocalitos]] o casuarinas. Estes especies arbóreas fueron emplegaes tamién na arborización de los escasos espacios verdes con que cunta la delegación, en deméritu d'otres clases d'árboles que teníen más enraigono na rexón, como'l [[Pinus|pinu]] y el [[pirul]] --esti postreru, introducíu polos españoles nel sieglu XVI. La fauna orixinal sumió por completu, salvu en delles zones del cuetu de la Estrella, onde entá ye posible atopar delles especies d'esperteyos, royedores y culiebres; sicasí de les qu'entá subsisten son los colibríes (''huitzitzilin'' que significa 'escayu' en náhuatl, por cuenta de la forma apuntiada del so picu y la forma del so cuerpu), o tamién llamaos chupamirtos, de les 500 especies que viven nel continente americanu 50 pertenecen a Méxicu y cuatro distintos habiten na demarcación de Iztapalapa.

&lt;center&gt;
{| class=wikitable
|-
! colspan=4 | Elevaciones de Iztapalapa
|-
! Nome
!Altitú &lt;small&gt;(msnm)&lt;/small&gt;
! Coordenaes
! Mapa físicu de la delegación Iztapalapa
|-
| [[Volcán Guadalupe]]
| align=center | 2820
| align=center | {{coord|19|20|00|N|99|00|00|W|type:mountain}}
| rowspan=7 align=center |[[Ficheru:Mapa físico de Iztapalapa.svg|400px]]
|-
| Volcán Tecuauhtzin
| align=center | 2640
| align=center | {{coord|19|19|00|N|99|01|00|W|type:mountain}}
|-
| [[Volcán Xaltepec]]
| align=center | 2500
| align=center | {{coord|19|19|00|N|99|02|00|W|type:mountain}}
|-
| Cuetu Tetecón
| align=center | 2470
| align=center | {{coord|19|19|00|N|99|01|00|W|type:mountain}}
|-
| [[Cuetu de la Estrella]]
| align=center | 2460
| align=center | {{coord|19|21|00|N|99|05|00|W|type:mountain}}
|-
| Volcán Yuhualixqui
| align=center | 2420
| align=center | {{coord|19|19|00|N|99|03|00|W|type:mountain}}
|-
| Cuetu Peñón del Marqués
| align=center | 2400
| align=center | {{coord|19|23|00|N|99|02|00|W|type:mountain}}
|-
! colspan=4 | &lt;small&gt;{{Versalita|Fonte}}: Inegi (2008). ''Iztapalapa. Cuadiernu estadísticu delegacional''.&lt;/small&gt;
|}
&lt;/center&gt;

== Historia ==

=== Dómina prehispánica ===
La hestoria de les sociedaes humanes en Iztapalapa remóntase dellos miles d'años nel pasáu. La posición del territoriu ente los llagos del [[valle de Méxicu]] tuvo d'atraer a los grupos humanos que vivíen na rexón, subsistiendo a base del forrajeo, la cacería y la esplotación de los bienes llacustres. La presencia humana de mayor antigüedá que s'hai documentáu nel territoriu de Iztapalapa correspuenden a una pareya que los sos restos atopar en [[Santa María Aztahuacan]] en [[1953]]. Los restos fueron estudiaos pola [[Facultá d'Estudios Cimeros Zaragoza]] de la [[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu|UNAM]] y pol [[Institutu Nacional d'Antropoloxía y Hestoria]], y atribúyese-yos una antigüedá de ±9000 años antes del presente.&lt;ref&gt;Heizer, 1959; Ugalde Morales y Pómpara Padilla, 2009.&lt;/ref&gt; Pasaron dellos milenios primero que se desenvolviera l'[[agricultura en Mesoamérica]], fechu que dexó la [[Sedentarismu (prehistoria)|sedentarización]] al entamu del Preclásicu Tempranu (ss. XXV-XV e.C.).

Hai evidencia de que l'actual territoriu de Iztapalapa foi ocupada por delles aldegues agrícoles a lo llargo de los trenta sieglos d'historia mesoamericana. Afayáronse materiales arqueolóxicos na redoma de les comunidaes más antigües de la delegación y n'otros sitios que, como [[San Miguel Teotongo]], fueron repoblaos de resultes de la urbanización del valle de Méxicu. No xeneral, los xacimientos arqueolóxicos de Iztapalapa nun fueron estudiaos exhaustivamente, anque se dispón d'amplia información sobre'l cuetu de la Estrella, Culhuacán y Iztapalapa.
Dalgunos de los códices qu'inclúin noticies de Iztapalapa son el Códiz Ramírez, onde se rellata la fuxida de los mexicas de Culhuacán, yá que ende permanecieren como esclavos, asitiándose primeru en Iztapalapa y depués en Mexicaltzingo. Autores como Charles Y. Dibble y Fray Diego Durán coinciden col códiz Ramírez en que Iztapalapa sirvió d'establecimientu nel so pasu escontra Mexicaltzingo.

==== Cuetu de la Estrella ====
{{AP|Cuetu de la Estrella}}
[[Ficheru:Vista Cerro de la estrella.jpg |miniatura]]
Pol so allugamientu ente los llagos de Xochimilco y Texcoco, el [[cuetu de la Estrella]] o Huizachtécatl foi l'asentamientu de delles aldegues na dómina precolombina. Cuntó con presencia humana dende'l [[Periodu Preclásicu mesoamericanu|Preclásicu mediu]] (''circa'' ss. XV-IV e.C.), cuando [[Cuicuilco]] foi'l principal centru del Anáhuac. Dellos restos de cerámica atopaos nel Huizachtécatl establecen, sicasí, una rellación ente los habitantes del cuetu coles aldegues del norte del llagu de Texcoco, como [[Ticomán]] y [[Zacatenco]]. A estos primeros pobladores atribúyense los petroglifos de Cuetu Chiquito.&lt;ref&gt;INAH, 2011.&lt;/ref&gt;

Mientres el [[periodu Clásicu mesoamericanu|Clásicu]] (''circa'' ss. II-VII d. C.), na fastera norte del cuetu estableció una colonia teotihuacana, de la cual queden los cimientos de delles construcciones decoraes con pintura mural y diversos oxetos que'l so estilu ye similar al de los que yeren d'usu cotidianu en [[Teotihuacan]]. Esta zona ye conocida como Pueblu Teotihuacano, y atópase bien deteriorada pola meyora de la urbanización na so redolada. La dispersión poblacional asociada al colapsu de Teotihuacan —asocedíu alredor del [[sieglu VII]]— foi un factor que favoreció la fundación de Culhuacán na punta occidental de la península de Iztapalapa.

Nel [[periodu Posclásico mesoamericanu|Posclásico tardíu]] (s. XIV-1521), nel cume del Huizachtécatl atopábase un adoratorio mexica de suma importancia pa los nahuas precolombinos, pos ende realizábase'l [[ritual del Fueu Nuevo]]. Esti ritual realizaba cada 52 años, en conmemoración del zarru del ''[[xiuhmolpilli]]'' (en [[náhuatl]], 'atadura d'años'). Los antiguos [[mexica|mexiques]] creíen que si [[Yohualtecuhtli]] ([[Aldebarán]]) nun pasaba'l [[cenit]] na fecha final del ciclu, concluyiría la era del [[Quintu Sol]] y el mundu sería destruyíu. Namái en dos causes realizóse esta ceremonia nel Huizachtécatl, la primer ocasión foi nel añu 2 caña, [[1455]]; y la segunda nel añu 2 caña, [[1507]].&lt;ref&gt;Tena, 2010.&lt;/ref&gt; La tercer ceremonia nun llegó a realizase porque los mexicas yá se topaben sol dominiu español en 1559.

Nel Cuetu de la Estrella (denomináu Citlaltépetl o Huizache) allugada nel so visu, atopar en ruines: La Pirámide -Teocalli -observatoriu- ceremonial del FUEU NUEVO onde cada 52 años anovaba'l ciclu Nahoa.
Había la creencia de que'l fin del mundu tendría llugar al expirar unu d'esos periodos y el signu yera: que nun se podría producir fueu.
L'últimu día del ciclu, apoderar de tolos habitantes una horrible medrana; vasíes y toles sos pertenencies, inclusive ídolos, yeren destruyíes. En nenguna casa podía quedar una chispa de fueu.

Cuando'l sol poníase, los sacerdotes vistíos como dioses a pasu lentu dirixir a Iztapalapa. Si a la media nueche La Lluz nun llegaba a rellumar nel cume del Cuetu de la Estrella, baxaríen los trasgos llamaos tzitzimimes a taramiar a la humanidá.
Un home yera sacrificáu y refundiáu al fueu; con aquel fueu los ministros encendíen les tees o antorches que los sacerdotes daben a los corredores, los que de la mesma, llevar al templu de Huitzilopochtli, p'asitiales en candeleros de folla con muncho copal; los sacerdotes tomaben el fueu pa los templos y habitantes de la ciudá.
Dempués d'encendíu'l Fueu Nuevo, en cada casa anovaba tou: ropa, petates y menesteres de la casa. L'allegría yera incontenible.
Ye impresionante como aquellos indios cerbunos, obstinados ya incapaces d'abandonar les sos idees, fueron dondes a la voz de los misioneros; entendiendo que nun yera un dogma'l sangrientu ritual del Fueu Nuevo, adulces al traviés del tiempu, sintieron fondamente al Cristu que se -yos inculcó, siendo precisamente Iztapalapa el llugar onde adoptaron representar la so pasión. Una ceremonia que reflexa'l respetu y obediencia que tenía l'indiu a los sos dioses.

==== Colhuacan ====
{{AP|Culhuacan}}

Colhuacan foi fundáu nel occidente del cuetu de la Estrella nel añu [[670]] de la era cristiana acordies cola crónica de [[Chimalpahin|Chimalpahin Cuauhtlehuanitzin]].&lt;ref&gt;Chimalpahin Cuauhtlehuanitzin, 1991.&lt;/ref&gt; El rescate de los materiales arqueolóxicos atopaos mientres la restauración del [[exconvento de Culhuacán|exconvento]] en 1958 y les escavaciones realizaes por [[Josefina Oliva]] y [[Eduardo Noguera]] dexaron comprobar arqueológicamente la versión de Chimalpahin.&lt;ref&gt;Séjourné, 1991.&lt;/ref&gt; La presencia de cerámica teotihuacana y [[cerámica azteca|Azteca I]] nel llugar oldeen col rellatu d'[[Fernando de Alva Ixtlilxóchitl|Ixtlilxóchitl]], pa quien Colhuacan foi la primer capital y orixe de los [[cultura tolteca|tolteques]]. En realidá, cuando los chichimecas llegaron a Colhuacan procedentes del norte de [[Mesoamérica]] (''circa''. s. VIII), esta yá yera unu de los asentamientos más importantes na cuenca de Méxicu.

Dellos grupos de colhuas acompañaron a los chichimecas na fundación de [[Tollan-Xicocotitlan]] nel [[valle del Mezquital]] alredor del [[sieglu X]] de la era cristiana. La ''[[Historia tolteca-chichimeca]]'' de Ixtlilxóchitl diz que Míxcoatl, xefe de los chichimecas, tomó por esposa a una noble colhua —llamada Chimalman en delles fontes históriques— y de esi matrimoniu nació [[Topiltzin]], el Quetzalcóatl históricu y el más notable de los gobernantes de Tollan. Dellos autores como Chimalpahin y [[Nigel Davies|Davies]] cunten que Colhuacan formó parte de la triple alianza na que taba sofitáu'l poder tolteca nel centru de Méxicu ente los sieglos X y XII. Los otros miembros de l'alianza yeren Tollan-Xicocotitlan y [[Otumba|Otompan]], poblada por [[Pueblu otomí|otomí]]es.&lt;ref&gt;Chimalpahin, 1991; Davies, 1977.&lt;/ref&gt; A la cayida de Tollan, grupos tolteques volvieron al valle de Méxicu y asitiáronse en Colhuacan, onde establecieron un señoríu que anduvo a la tema con [[Azcapotzalco]] nel interregno del poder tolteca y el poder mexica.

Na etapa final de la pelegrinación que concluyó na fundación de Tenochtitlan, los [[mexica|mexiques]] asitiar por un tiempu en tierres de Colhuacan, de quien fueron súbditos por un periodu d'aproximao venti años na primer metá del [[sieglu XV]].&lt;ref&gt;Gibson, 1991: 14.&lt;/ref&gt; Por conflictos col señor de los colhuas, Coxcox —que la so fía, acordies coles fontes coloniales, foi casada por un xefe de los recién llegaos y depués sacrificada n'honor de [[Xipe Tótec]]— tuvieron qu'abandonar la zona. El cayente de Colhuacan ta rellacionáu col creciente poder de los [[tepaneca|tepaneques]] d'[[Azcapotzalco]], que finalmente s'impunxeron na cuenca de Méxicu esvalixando a los [[Pueblu otomí|otomí]]es y a los colhuas. Dalgunos d'ellos migraron a los dominios tepanecas como [[Cuautitlán (estáu de Méxicu)|Cuautitlán]], o a comunidaes [[acolhua|acolhues]] como [[Huexotla]].

A pesar de la rivalidá ente colhuas y mexicas, éstos tomaron un gobernante de la nobleza de Colhuacan, que foi [[Acamapichtli]]. D'esta manera, legitimaron la so constitución como [[altépetl]] independiente por aciu el prestíu de la rellación ente Colhuacan, los tolteques y el mitu de [[Quetzalcóatl]]. Colhuacan foi conquistada en [[1428]].&lt;ref&gt;Gibson, 1991: 15.&lt;/ref&gt;

==== Iztapallapan ====
[[Ficheru:Cuitlahuac.jpg|miniatura|300px|Cuitláhuac, señor de Iztapalapa, foi escoyíu [[tlatoani]] a la muerte de Motēcuhzōma Xōcoyōtzin. Morrió de viruela en 1520, cuando yá llegaren los conquistadores españoles.]]

[[Ficheru:Lago de Texcoco-posclásico.png|derecha|miniatura|200px|El llagu de Texcoco a la llegada de los conquistadores españoles.]]
Los españoles llegaron a Tenochtitlan en [[1519]]. Procedentes del sureste del valle de Méxicu, una de les primeres poblaciones indíxenes que vieron foi Iztapalapa. Naquel tiempu, la villa de Iztapalapa yera parte del sistemes de poblaciones reales que sirvíen coles mesmes como primer llinia de defensa a la capital y como fontes provisoras de caltenimientos y otros menesteres. De Iztapalapa, el cronista [[Bernal Díaz del Castillo]] escribe sorprendíu:

{{cita|Iztapallapan foi un [[altépetl]] fundáu al norte del cuetu de la Estrella, sobre la ribera del llagu de Texcoco, nel periodu Posclásico. La ciudá formaba parte d'un conxuntu de cuatro pueblos culhuas xunto con Colhuacan, [[Huitzilopochco]] y [[Mexicaltzingo (Distritu Federal)|Mexicaltzinco]]. Por eso, el llinaxe gobernante yera d'orixe [[culhua]], y la rellación qu'hubo ente ella y Tenochtitlan foi bien cercana, pos constituyía parte de la llinia de defensa de la capital de los mexicas.&lt;ref&gt;Gibson, 1991: 26.&lt;/ref&gt; La fundación de Iztapallapan implicó la conclusión de la hexemonía de Colhuacan na zona sur del valle de Méxicu, dada la so posición estratéxica ente la zona de les agües duces y les salaes del valle de Méxicu.}}

En [[1423]] construyóse la [[calzada de Tlalpan|calzada de Iztapalapa]], que xunió pela vía de [[Mexicaltzinco]] a Iztapalapa y Tenochtitlan. Más tarde, en [[1449]], [[Nezahualcóyotl]] proyeutó y dirixó la construcción d'un albarradón ente Iztapalapa y Atzacoalco que sirvió pa regular el nivel de los llagos y dixebrar les agües duces de los llagos de Chalco y Xochimilco de les agües salaes de Texcoco.

=== Conquista ===
[[Ficheru:Gonzalo_de_sandoval.jpg|derecha|miniatura|200px|[[Gonzalo de Sandoval]] tuvo al frente del reximientu que Cortés unvió a Iztapallapan na fase final del sitiu a Tenochtitlan en 1521.]]

Iztapallapan foi unu de los puntos polos que pasó Cortés cola so tropa d'españoles, [[pueblu totonaco|totonacos]] y [[tlaxcalteca|tlaxcalteques]] antes de llegar a Méxicu-Tenochtitlan. Llegaron ende'l [[6 de payares]] de [[1519]]. [[Bernal Díaz del Castillo]] diz nel so ''[[Historia verdadera de la conquista de la Nueva España|Historia verdadera...]]'' que fueron recibíos nel llugar por [[Cuitláhuac]], tlatoani iztapalapaneco, y pol señor de Colhuacan, de quien nun da'l nome ya inclúi una descripción de la ciudá:

{{cita|Y dempués qu'entramos naquella ciudá de Estapalapa (''sic''), de la manera de los palacios onde nos aposentaron, de qué grandes y bien llabraos yeren, de cantería bien prima, y la madera de cedros y d'otros bonos árboles goliosos, con grandes patios y cuartos, coses bien de ver, y entoldaos con panales d'algodón. Dempués de bien vistu tou aquello fuimos a la güerta y xardín, que foi cosa aadmirable velo y pasialo, que non me hastaba de mirar la diversidá d'árboles y los golores que cada unu tenía, y andenes llenos de roses y flores, y munchos frutales y rosales de la tierra, y un estanque d'agua duce, y otra cosa de ver: que podíen entrar nel vergel grandes canoes dende la llaguna por una abertura que tenía fecha, ensin saltar en tierra, y tou bien encalado y llucíu.&lt;ref&gt;Díaz del Castillo, 1998: 159.&lt;/ref&gt;}}

Al alcuentru colos españoles en Iztapallapan allegaron tamién unviaos d'otres llocalidaes, ente elles [[Coyoacán|Coyohuacan]]. Díaz del Castillo diz que fueron tantos los presentes que recibió Cortés que'l so valor tuvo de llegar a los 2.000 pesos d'oru. Los españoles y los sos aliaos salieron de Iztapallapan pa siguir el so camín a Tenochtitlan, nel so camín siguieron por Mexicaltzinco hasta Xóloc, que yera un puntu na unión de los llagos de Xochimilco y Texcoco onde la calzada de Iztapallapan encruciar con camín de Huitzilopochco y Tenochtitlan. Los recién llegaos siguieron el so camín sobre la calzada que travesaba'l llagu. [[Moctezuma Xocoyotzin]] —en compañía de [[Cacama]], [[Tetlepanquetzaltzin]], [[Itzcuauhtzin]] y otros nobles de Tenochtitlan y Tlatelolco— atopar con [[Hernán Cortés]] y la so tropa la mañana del [[8 de payares]] de [[1519]] en Huitzillan, nun puntu qu'anguaño s'atopa'l [[Hospital de Xesús Nazarenu (Méxicu)|hospital de Jesús]].&lt;ref&gt;León Portilla, 2003: 75.&lt;/ref&gt;

Los españoles tuvieron agospiaos en Tenochtitlan hasta 1520. Nesi añu, dempués de la muerte de Juan de Escalante polos soldaos de [[Cuauhpopoca]] nel Totonacapan, Cortés fixo prisioneru a Moctezuma Xocoyotzin. Cuando Cortés salió a enfrentar a [[Pánfilo de Narváez]] na mariña del [[golfu de Méxicu|Golfu]], [[Pedro de Alvarado]] ordenó la [[matanza de Tóxcatl]] nel Templu Mayor, lo que desamarró'l conflictu ente los tenochcas y los españoles. Nel so camín de vuelta, Cortés enfrentó la resistencia de Iztapallapan y pudo llegar a Tenochtitlan. Dempués del asesinatu de Moctezuma, los españoles mataron a [[Cacama]] y les sos hermanes, y fuxeron del palaciu de Axayácatl. Na so fuxida [[Nueche Murnia|fueron atacaos polos mexicas]] al mandu de [[Cuitláhuac]], señor de Iztapalapa.&lt;ref&gt;León Portilla, 2003: cap. X.&lt;/ref&gt;

Cuitláhuac foi electu [[huey tlatoani]] de Tenochtitlan tres la muerte de Moctezuma, pero morrió poco tiempu dempués por causa de la epidemia de [[viruela]] que diezmu a la ciudá en 1520.&lt;ref&gt;León Portilla, 2003: 107.&lt;/ref&gt; Los españoles volvieron al valle de Méxicu en [[1521]], sofitaos polos tlaxcaltecas, los acolhuas y otros pueblos que teníen enemistá con Tenochtitlan. En [[Texcoco de Mora|Texcoco]], Cortés ordenó cercar per tierra la zona de Tenochtitlan. [[Gonzalo de Sandoval]] foi l'encargáu d'atacar a Iztapallapan, a onde llegó cuatro díes dempués de la fiesta de [[Corpus Christi]] de 1521. L'enfrentamientu na ciudá foi enllargáu, fueron amburaes toles cases que s'atopaben sobre la tierra. Na batalla, los iztapalapenses fueron sofitaos por canoeros d'otres partes de la cuenca. Dalgunos dicen que'l mesmu [[Cuauhtémoc]], tlatoani tres la muerte de Cuitláhuac, participó na batalla de Iztapalapa. Como Sandoval nun podía cola resistencia de los mexicas, llegaron nel so sofitu [[Cristóbal de Olid]] per tierra y [[Hernán Cortés]] per agua, procedentes de Coyohuacan onde yá habíen vencíu. Iztapalapa foi afarada, calcúlase que finaron alredor de cinco mil persones por causa de la guerra y de les epidemies.

=== Dómina colonial ===
[[Ficheru:AboveDoorCulhuacan.jpg|derecha|miniatura|300px|Pintura mural nel dintel d'una puerta del [[exconvento de Culhuacán|exconvento de San Xuan Evanxelista de Culhuacán]], anguaño habilitáu como muséu y centru cultural.]]
Tres la instalación del dominiu español nel valle de Anáhuac, los poblaos partir n'[[encomienda|encomiendes]] apurríes a particulares. Acordies coles [[lleis de Burgos|ordenances de Burgos]] —qu'en teoría buscaben un tratu xustu pa los indíxenes, pero nun lu consiguieron—, el encomendero tenía derechu a recibir tributu de los pueblos que la Corona apurría-y; en correspondencia tenía la obligación de garantizar la so [[cristianización]] y protexer el territoriu.&lt;ref&gt;Rodríguez Demorizi, 1971: 225-226.&lt;/ref&gt; [[Hernán Cortés]] designó seis pueblos como dominiu n'encomienda de la Ciudá de Méxicu. Estos pueblos fueron Churubusco, Mexicaltzingo, Culhuacán, Iztapalapa, Cuitláhuac y Míxquic. A pesar de que la ciudá solicitó la confirmación de les posesiones al rei d'España en [[1525]], cinco d'estos pueblos pasaron a manes de particulares ente esi añu y [[1529]]. Namái Iztapalapa quedara sol dominiu de la ciudá, que recibía'l so tributu, emplegaba mano d'obra iztapalapense y pagaba el salariu del párrocu del pueblu. En [[1582]] Iztapalapa pasó a dominiu de la Corona, pos la ciudá nun pudo demostrar los títulos que-y daben poder sobre la población.&lt;ref&gt;Gibson, 1993: 429.&lt;/ref&gt;

Culhuacán pasó a manes de [[Cristóbal de Oñate]] en [[1525]]. Oñate llegó a Nueva España dempués de la conquista de Tenochtitlan. Destacar nes guerres contra los pueblos indíxenes del occidente de Nueva España, nes que participó a partir de [[1529]]. Considérase-y fundador de [[Guadalajara (Jalisco)|Guadalajara]] ([[Jalisco]]) y foi una figura importante na [[guerra del Mixtón]]. Oñate participó na [[combalechadura de los encomenderos]] de Nueva España, encabezada por [[Martín Cortés Zúñiga|Martín Cortés]] —el fíu de Hernán Cortés—. Oñate foi arrestáu en [[1567]] cuando intentaba llegar a [[Bayonne (Francia)|Bayonne]] col propósitu de buscar el sofitu de Francia pa la causa de los [[encomienda|encomenderos]].&lt;ref&gt;Gibson, 1993: 425.&lt;/ref&gt;

El territoriu de l'actual delegación Iztapalapa correspuende aproximao al territoriu del correximientu de Mexicaltzingo, creáu a principiu del [[sieglu XVI]] na rexón de los cuatro pueblos culhuas, salvu Iztapalapa que, como se dixo, foi suxetu del conceyu de Méxicu casi hasta'l final d'esa centuria. Nel sieglu XVII, Mexicaltzingo foi alzada a la categoría d'alcaldía mayor al añader les estancies de [[Los Reyes Acaquilpan]] y [[Santa Martha Acatitla]] que pertenecieren a la ciudá de Méxicu. Más tarde foi gobernáu por un subdelegáu, na dómina de les [[reformes borbóniques en Nueva España|reformes borbóniques]]. Según el censu de [[1552]], la población de la zona menguó considerablemente dempués de delles epidemies. Nesi añu Culhuacán cuntaba con 817 tributarios y 260 Mexicaltzingo.

=== Sieglu XIX ===
[[Ficheru:Vista de Iztapalapa desde el cerro de la Estrella.jpg|miniatura|derecha|300px|Iztapalapa a la fin del sieglu XIX.]]

Mientres la [[guerra d'Independencia de Méxicu|guerra d'Independencia]], les autoridaes virreinales dispunxeron la recaldación de fondos pal caltenimientu de les milicies realistes. Nel casu del valle de Méxicu, esto asocedió en 1813. Los pueblos de la xurisdicción de Mexicaltzingo —salvo la cabecera y San Mateo— aguantar al pagu de les cooperaciones, pero dempués de la intervención del arzobispu de Méxicu viéronse obligaos a cubrir l'importe.

El procesu de marginalización del territoriu de Iztapalapa dio empiezu na dómina colonial y sigue na actualidá. A pesar d'atopase a escasos 14 quilómetros de lo que foi orixinalmente la ciudá de Méxicu, y anguaño conurbada a ésta, mientres los primeros años del Méxicu independiente ([[sieglu XIX]]), los iztapalapenses namái algamaben a ver la polvoreda qu'alzaben los carromatos de viaxeros y exércitos procedentes o con destín a Puebla o Veracruz.

Pa comunicase cola Ciudá de Méxicu, Iztapalapa cuntaba cola ventaya de víes fluviales como les canales de Chalco y Xochimilco, que se xuníen pa formar la [[Canal de la Viga]]. Nel so camín pasaba polos barrios d'[[Pueblu de Iztacalco|Iztacalco]] y [[Santa Anita Zacatlamanco|Santa Anita]], dos de los sitios de paséu preferíos polos capitalinos decimonónicos; y llegaba hasta'l cai de Roldán nel centru. Al traviés d'esta canal tresportaben los productos agrícoles de los pueblos llacustres de Xochimilco-Chalco. L'agricultura yera'l soporte económicu básicu, y amás dexaba satisfaer les necesidaes llocales de maíz, frijol y numberosos vexetales.

Nel sieglu XIX y hasta principios del sieglu XX, na rexón esistieron delles faciendes: La Soledá, La Purísima, [[Facienda de San Nicolás Tolentino|San Nicolás Tolentino]] (llamada de San Nicolás Buenavista dempués de la [[Espulsión de los xesuites del Imperiu Español de 1767|espulsión de los xesuites]], allugada en San Llorienzo Tezonco), la facienda del Peñón y la del Arenal. que concentraben la mayor parte de los terrenes disponibles. La crecedera de los ranchos y les faciendes deber al réfugu sistemáticu de les comunidaes indies orixinaries.

A la metá del sieglu, el pueblu d'[[Iztapalapa de Cuitláhuac|Iztapalapa]] cuntaba con 3.416 habitantes, distribuyíos en 13 barrios, y entamaos en dos medios pueblos. Nel restu de la municipalidá (creada en [[1862]]) habitaben 1.809 persones. Empieza'l procesu d'urbanización, se entuba la canal de la viga agora calzada y empezábense a usar les tranvíes y camiones.Escontra 1920 la población total de la municipalidá yera de más de 20 mil habitantes, 9 mil d'ellos correspondientes a la cabecera.

En 1861 Iztapalapa queda como parte de Tlalpan. La llei de la organización político y municipal de [[1903]] asitió sol gobiernu llocal de Iztapalapa dellos pueblos de la contorna: Iztacalco, San Juanico Nextipac, Santa Cruz Mayehualco, Santa Martha Acatitla, Santa María Iztlahuacán, Tlayocuxan, Tlaltenco y San Llorienzo Tenzonco. La so población llegó a 10,440 habitantes, de los cualos 7,200 vivíen na cabecera establecida aquel día yá en Iztapalapa y en 1906 establezse como conceyu.

La organización municipal de [[1903]] quedó ensin efeutu cola promulgación d'una nueva llei territorial pal [[Méxicu, D. F.|Distritu Federal]] nel añu [[1929]]. Esta llei estableció la división en delegaciones polítiques dependientes de la Xefatura del Distritu Federal, una d'elles Iztapalapa.

Les actividaes económiques siguíen basándose na agricultura, esplotábense canteres de Culhuacán y el Cuetu del Marqués; dexaron de funcionar les faciendes y ranchos. Mientres los primeros años del sieglu XX, la población de Iztapalapa siguía dedicándose principalmente al cultivu de ''{{lang|es|chinampas}}''. Aportunamos nel fechu de que la mayor parte de les tierres de cultivu taben concentraes nunes cuantes faciendes, que la so producción destinar al consumu de la [[Méxicu, D. F.|Ciudá de Méxicu]].

=== Historia contemporánea ===
Tres la [[Revolución mexicana]], tuvo llugar la repartida agraria ente les comunidaes de Iztapalapa. Ello ye que la hestoria de la [[Reforma agraria]] en Méxicu empieza nel pobláu d'[[Iztapalapa de Cuitláhuac]], la primera que llogró la restitución de los sos bienes comunales por una resolución presidencial publicada nel ''Diariu Oficial de la Federación'' del [[15 de payares]] de [[1916]].

Iztapalapa, ye tamién la resultancia de la so evolución social sosteníu a lo llargo del sieglu XX. Iztapalapa carauterizar por tener una alta población indíxena, como sabemos esistente dende dómines prehispániques, dedicada a llabores agrícoles, que eventualmente foise urbanizando y afaciendo n'espaciu físicu y cultural, teniendo qu'asimilar los tresformamientos de Ciudá de Méxicu; a esta rexón tamién se conectó una población inmigrante d'otres etnies, asitiaes n'otres partes de la ciudá, coles que se foi construyendo una rede de rellaciones de distintos graos d'intensidá y de cohesión interna. El panorama social y urbanístico de la delegación, ye la resultancia del modelu de crecedera urbana ya industrial capitalista siguíu polos gobernantes del sieglu XX.
Tradicionalmente agrícoles los pueblos de Iztapalapa, (xunto con Iztacalco, Tlahuác y Xochimilco) fuéronse tresformando en poblaciones urbanes a midida que fóise-yos espropiando los sos terrenes agrícoles cola escusa d'una utilidá pública. Esti procesu empecipiar en 1928 cuando Iztapalapa pasa a ser una de los dolce unidaes xurídicu-alministratives (delegaciones) subordinaes a l'autoridá Central de Ciudá de Méxicu, modificando les condiciones d'esistencia d'una población que vivía del cultivu de ''{{lang|es|chinampas}}'' y tierres d'envernada. En 1930 el 75% de la población dedicar a actividaes agrícoles, al traviés de minifundios, con rellaciones comunales de tipu familiar. Pa 1940, los residentes solo dedíquense'l 55,2% a l'actividá agrícola y yá s'identifica un 14% de población inmigrante d'otros estaos. Identificábense 17 pueblos y 36 colonies. Debíu al desenvolvimientu y crecedera industrial nos siguientes años sumen les canales acuátiques. Empecípiase la venta y fraccionamiento de tierres agrícoles, lo qu'estaza la estructura social y económico de los pueblos. Pa 1960, el 85% de la población yera netamente urbana, aumentando nun 40% los asentamientos con al respeutive de 1940.&lt;ref&gt;Bravo M. Carlos. Población indíxena urbana. El casu de Iztapalapa. Rev. Iztapalapa, Vol. 1, Númberu. 25, páxs.53-62, (1992)&lt;/ref&gt;--

Entós, en [[1940]] los ocho barrios de Iztapalapa (Barriu L'Asunción, Barrio Santa Bárbara, Barrio San Ignacio, Barrio San Pedro, Barrio San Pablo, Barrio San José, Barrio San Lucas, Barrio San Miguel) quedaron incorporaos a la zona urbana de Ciudá de Méxicu. Una década más tarde, tuvo llugar el entubamiento de la canal de La Viga, de vital importancia pa l'[[agricultura]] chinampera, que al trate privada d'un insumo básicu (agua), entró en crisis. Mientres la década de los cincuenta, empieza la ocupación de la [[chinampa|chinampería]] por colonies populares. Una década más tarde, constrúyense los primeros parques industriales de la delegación na zona de Los Reyes Culhuacán; en delles árees, la subdivisión de la tierra dar en [[Mazana urbana|mazanes]] y llotes.

Coles mesmes, la población triplicar con al respeutive de la rexistrada en 1950. El factor determinante d'esti procesu espacial y demográfico constituyir el fluxu migratorio que tan solo en 1960 representó'l 37% de la crecedera demográfica de la delegación.
Los pueblos de los años 40 fueron perdiendo formes d'organización, de cultura y d'identidá indíxena. Casi hasta sumir la so llingua indíxena (náhuatl), solo caltuviéronse ciertes traces distintives, y actividaes rituales que se quixeron caltener, como una forma de reconocer los sos raigaños anque yá nun s'identifiquen como indíxenes.
Del periodu de los 40's-60's nun esiste información censal pa conocer la composición indíxena asitiada nel periodu qu'empieza a disparase la crecedera. Rexístrense siquier 17 etnies que sobresalen pol so númberu de población, pero hai siquier el doble o más d'otres que s'incorporen y que tien que ver coles condiciones de gastadura del campu al interior de la República y con conflictos políticos. Cada gran grupu étnicu dedicar a llabores específicos: ellaboración de muebles artesanales, o se dedicaron a l'albañilería y serviciu domésticu, o enseres artesanales y venta de granes.
En 1970 Iztapalapa yá camudara'l so patrón de vida agrícola por una dafechu urbanu. Les poques árees agrícoles dexaron ante la presión de les inmobiliaries y el creciente fluxu de migrantes que se dirixíen a esta delegación en busca de terrenes baratos. Créanse 18 colonies más y empecípiase la construcción d'unidaes habitacionales pa trabayadores. Siendo que nes década de 1970 a 1980, Iztapalapa rexistró unu de los mayores índices de hacinamiento urbanu na ciudá, pola crecedera natural de la población y pol constante fluxu migratoriu. En que les autoridaes nun pudieron ufiertar los servicios que se demandaben, nin modificar esi esquema de crecedera.&lt;ref&gt;Bravo M. Carlos. Población indíxena urbana. El casu de Iztapalapa. Rev. Iztapalapa, Vol 1, Númberu. 25, páxs.53-62, (1992)&lt;/ref&gt;--

A partir de la declinación de l'actividá agrícola nel valle de Méxicu, el gobiernu federal da entamu a una política d'[[espropiación]] de les dotaciones ejidales de los pueblos absorbíos pola crecedera de la ciudá, (fechu que queda reflexáu nel nome d'una de les colonies delegacionales como ''&quot;Ex-ejidos de Iztapalapa&quot;''). Quiciabes la espropiación más emblemática na delegación foi la del antiguu ejido de Iztapalapa, onde se construyó la '''[[Central de Abasto de la Ciudá de Méxicu]]''' nel añu 1982. Foi frecuente la especulación cola tierra ejidal mientres el periodu de 1970 a 1990. El casu más conocíu d'estos casos ye'l de la Paraxa San Juan, na actualidá, motivu d'un pleitu ente'l Gobiernu del Distritu Federal y el supuestu dueñu de les tierres.

[[Ficheru:Cananea Conamup.jpg|miniatura|200px|Miembros de la UCISV-Llibertá, de Cananea. Iztapalapa, DF.]]

La crecedera de la población de Iztapalapa traxo graves consecuencies pa tolos sos habitantes dende casi tres décades ininterrumpíes. Nesti periodu surdieron munches organizaciones populares que reclamen la dotación de servicios urbanos (y en munchos casos, operen programes de [[desenvolvimientu social]] sofitaos por [[ONG]]) en zones de recién ocupación. La crisis apinar tres el [[Terremotu de Méxicu de 1985|terremotu]] del [[19 de setiembre]] de [[1985]], cuando'l Departamentu del Distritu Federal decidió reasitiar a los damnificados n'unidaes habitacionales de la periferia. A partir d'entós, Iztapalapa sufrió desabasto d'agua, problemes de tresporte (que nun se solucionaron nin cola construcción de dos linia del [[Metro de la Ciudá de Méxicu]]), mala calidá nos servicios educativos y una depauperación visible. La consecuencia más bultable d'ello ye que los índices d'incidencia delictiva de Iztapalapa atopar ente los más altos de Ciudá de Méxicu y el predominiu de families con fuerte probeza económica.

Anguaño puede considerase que Iztapalapa ye un focu coloráu acordies con el párrafu anterior, sicasí, tamién se tán abriendo más espacios pa la cultura y les artes, como son el [[Faru d'Oriente]] que gratuitamente imparte cursos de manualidades, teatru, ente otros; con esto haise realizáu'l llabor de tener mozos más ocupaos n'aprender y crear qu'en destruyir.

D'esta manera, poniendo al algame de la xente la cultura y de una manera seique coloquial, puede llegase a neutralizar un pocu los índices delictivos.

=== Historia del archivu de Iztapalapa ===
: La hestoria del Archivu Históricu de Iztapalapa pasó por momentos difíciles. Hai 25 años les autoridaes de Iztapalapa intentaron entamar un mancomún pa consulta sobre la hestoria de la delegación. Destinóse-y la casa de Cultura Fuego Nuevu, que nesi momentu atopar na colonia Granja Méxicu, pero por cuenta de les males instalaciones del edificiu los documentos estropiar mientres un hinchente.

La Universidá Autónoma Metropolitana Unidá Iztapalapa y la Delegación Iztapalapa, entamaron en 1992 un proyeutu p'alcontrar tolos documentos sobre la zona abellugaos nel Archivu Xeneral de la Nación: solicitáronse dos fotocopies de cada espediente por que cada institución tuviera'l so mancomún; realizóse un índiz del material, que depositóse en caxes de cartón, respetando los datos d'identificación per si dalguna persona taba interesada en consultar direutamente l'orixinal.

Nesi momentu fueron poques les publicaciones que pudieron arriquecer el mancomún, pero daqué pudo adquirise. Pa complementar, realizáronse entevistes que fueron grabaes en cintes de casetes, a persones mayores natives de distintos pueblos, col propósitu de reconstruyir histories de vida, que de la mesma dieren datos sobre la hestoria local.
En xunetu de 2010, instaláu na nueva sede allugada nel Zócalo de Iztapalapa o Macroplaza Cuitláhuac, nel Archivu entamó la xera de reordenar el mancomún pa ponelo nuevamente a disposición de los estudiantes ya investigadores qu'alleguen a solicitar información, ya inauguróse el 26 d'ochobre d'esi añu, teniendo como primer actividá'l VI Alcuentru de Cronistes de la Ciudá de Méxicu.

L'Archivu Históricu de Iztapalapa reinició actividaes na so nueva sede, na Plaza Cuitláhuac del centru de Iztapalapa, n'ochobre de 2010. Abelluga un mancomún documental sobre la hestoria d'esta demarcación dende la dómina prehispánica hasta los nuesos díes; inclúi planos, mapes, fotografíes, llibros, revistes, trípticos, volantes, cartelos, notes periodístiques, boletinos de prensa, etc., y ta abiertu al públicu de 09:30 a 15:30 hores, de llunes a vienres y sábados de 10 a 14:00 hores, con un programa alternu d'actividaes.

Les sos Principales Actividaes son:

Asesoría a estudiantes y persones comenenciudes en rescatar y escribir la hestoria de los sos pueblos y colonies.
En conveniu con otres instituciones cultural y educativu, promover el rescate de la hestoria oral y de fotografía, en dos categoríes: pueblos orixinarios y nuevos asentamientos.
Presentaciones de llibros o revistes, tantu de la Delegación como d'otros llugares.
Esposiciones temporales, ciclos de conferencies y ellaboración y proyeición de videos documentales. Estes actividaes realícense tamién n'espacios alternos.

== Gobiernu y política ==
{{VT|Gobernantes de Iztapalapa}}

=== Gobiernu delegacional ===
Iztapalapa foi a lo llargo del sieglu XIX una de les municipalidaes del Distritu Federal, anque en dellos periodos entendió parte del partíu de Tlalpan, y el so territoriu llegó a tomar zones qu'anguaño s'atopen dientro de les delegaciones Iztacalco, Benito Juárez, Xochimilco y Tláhuac.
Foi creada como una de les delegaciones polítiques del Distritu Federal en 1928, cuando se suprimió'l réxime municipal nesta entidá federativa.

Iztapalapa ye una de los dieciséis demarcaciones territoriales en que s'estrema la [[Distritu Federal (Méxicu)|Ciudá de Méxicu]], acordies cola Llei Orgánica de l'Alministración Pública d'esa entidá federativa.&lt;ref&gt;Artículu 10.° de la Llei Orgánica de l'Alministración Pública del Distritu Federal.&lt;/ref&gt; Pa la so alministración y gobiernu, les demarcaciones territoriales cunten con órganos que se denominen ''delegaciones''. Los titulares de les delegaciones son conocíos como xefes delegacionales o delegaos, anque nengún de los dos nomes tán oficializaos pola llei. Les responsabilidaes del xefe delegacional de Iztapalapa son les mesmes que se disponen nel artículu 39.° de la llei antes mentada.

A partir del añu 2000 son electos los xefes delegacionales, y son electos cada 3 años. Dende esi añu, la xefatura delegacional de Iztapalapa foi ocupada por miembros del Partíu de la Revolución Democrática (PRD) en toles ocasiones. En 2009 el cargu foi ganáu formalmente pol candidatu del Partíu del Trabayu (PT) [[Rafael Acosta Ánxeles|&quot;Juanito&quot;]] , quien arrenunció al puestu por que fuera nomada Clara Brugada, militante perredista, anguaño la xefa delegacional ye Dione Anguiano Flores del PRD.

A partir de les siguientes eleiciones nel 2018, dexar d'utilizar el términu &quot;Xefe Delegacional&quot; sustituyéndolo por &quot;Alcalde&quot; o &quot;Presidente Municipal&quot;. Esto por cuenta de la creación del Estáu llibre y Soberanu de la Ciudá de Méxicu y la estinción del Distritu Federal.

=== Accesibilidá a persones con discapacidá ===
L'anterior xefe delegacional en Iztapalapa, Jesús Valencia, (2012-2015) anunció'l 3 d'avientu de 2013 la inauguración de la primer Escuela Pública totalmente accesible a persones con discapacidá.
Nel marcu del Día Internacional de les persones con discapacidá, apurrió nel Auditoriu Quetzalcóatl reconocencies a atletes destacaos con discapacidá en disciplines como natación, corredores de pista, llanzamientu de pesu, discu y xavalina.
Dixo qu'en xineru de 2014 va empezar cola construcción de la primera clínica odontopediátrica con especialidá a neños y neñes con discapacidá, amás el serviciu brindáu va ser totalmente gratuitu.
Anunció la inauguración el 15 d'avientu de 2013, de la primer escuela pública totalmente accesible a persones con discapacidá, que se va allugar en San Llorienzo Tezonco según la ellaboración d'un Plan Añal pa persones con discapacidá.

=== Jesús Valencia y el so proyeutu de desenvolvimientu ===
El 29 de setiembre de 2012, n'entrevista al periódicu Excelsior en Llinia, el Delegáu Jesús Valencia anunció que'l 30 de setiembre de 2012 presentaría al grupu d'especialistes que lu asesoraríen na so xestión. Mentó que &quot;Por que Iztapalapa dexe de tar ente les delegaciones más marxinaes ya insegures de Ciudá de Méxicu ríquese'l sofitu d'instituciones y personaxes “que saben pensar en grande”.
Enrique Norten, arquiteutu mexicanu reconocíu mundialmente, tendría, por casu, al so cargu plantegar una propuesta pa recuperar los barrios orixinarios de Iztapalapa. Mireya Imaz, del Programa Universitariu de Mediu Ambiente, podría ensayar les teoríes de recuperación de zones d'impautu ambiental na Sierra de Santa Catarina o pa reverdecer les zones más grebes d'esa delegación. El sociólogu Héctor Castillo Berthier tendría en Iztapalapa un llaboratoriu pa ensayar les sos propuestes de captar a moces en riesgu d'ingresar a les files de la drogadicción, la delincuencia o la indigencia, y enfocar les sos enerxíes escontra actividaes culturales, como yá lo fixo col proyeutu del Circu Volador, programa premiáu por Naciones Xuníes.
Esi sería'l papel del Conseyu Consultivu pa la Recuperación de Iztapalapa, proponer direutrices pa tratar de qu'esta delegación de 1.9 millones d'habitantes dexe ser estigmatizada como la más peligrosa, socialmente degradada y de servicios públicos insuficientes.
Nel mesmu eventu, Valencia presentaría'l Conseyu al que se suman, amás, Manuel Perló, ex direutor del Programa Universitariu d'Estudios de la Ciudá; l'economista, inxenieru y alministrador Macario Schettino; la escritora Guadalupe Loaeza, y Rafael Camacho Solís, direutor del Institutu pa la Prevención y Atención de les Adicciones.
Tamién fueron convocaos l'inxenieru Antonio Alonso Concheiro, el cronista de la delegación, Jorge de León; Eugenio Gómez Reyes, especialista en mediu ambiente; los sociólogos, René Alejandro Jiménez Ornelas y Sergio Zermeño; y ayeri confirmó pela tarde el doctor Julio Frenk, en materia de salú. Valencia fai énfases na propuesta a los convocaos: “Díxi-yos: Ayudar. A ver ¿Qué puede faer Norten en Miguel Hidalgo? ¿Construyir un edificiu más? ¿Iguar Masaryk? Iztapalapa ye una gran oportunidá tamién pa ellos. Si faen daqué pola delegación, faen daqué pela ciudá, o pel país. ¿Cuál ye la meyor proteición que podemos poner a la ciudá? ¿Per ónde empezar a protexer a la ciudá? ¡Por Iztapalapa! ¿La meyor manera de curiar la ciudá ye poner otra valla d'exércitu? Non. Hai que poner una valla social”, aportunó'l xefe delegacional electu, al adelantrar el proyeutu que presentaría a otru día.{{ensin referencies}}

=== Representación popular y eleiciones ===
Ente 1928 —cuando se suprimió'l réxime municipal del Distritu Federal— y 1988, la única representación política cola que cuntaben los iztapalapenses, fueron los sos diputaos al [[Congresu de la Unión]] y el senador pol Distritu Federal. En 1988 se instituye l'[[Asamblea de Representantes del Distritu Federal]] (ARDF) como un órganu de representación popular con capacidaes acutaes. En [[1993]] realizóse un plebiscitu al traviés del cual los capitalinos espresaron la so voluntá d'exercer tolos sos derechos ciudadanos.&lt;ref&gt;Valdés Vega: 60.&lt;/ref&gt; En 1996 reformóse la Constitución por que'l Distritu Federal pudiera escoyer al so xefe de gobiernu y un órganu llexislativu ensin autonomía, pero con poder más ampliu que l'antigua ARDF. En [[1997]], los ciudadanos del Distritu Federal votaron per primer vegada dende 1928 al so xefe de gobiernu nunes eleiciones onde resultó vencedor [[Cuauhtémoc Cárdenas]].

L'[[Asamblea Llexislativa del Distritu Federal]] (ALDF) ye l'órganu llexislativu na capital mexicana.&lt;ref&gt;Artículu 7.° de la Llei Orgánica de l'Asamblea Llexislativa del Distritu Federal.&lt;/ref&gt; Esti órganu atópase formáu por sesenta y seis diputaos escoyíos pol votu popular pa un periodu de trés años, improrrogable y ensin posibilidá de reelección.&lt;ref&gt;Artículos 8.° y 9.° de la Llei Orgánica de l'Asamblea Llexislativa del Distritu Federal.&lt;/ref&gt; Cuarenta diputaos son electos pol principiu de [[mayoría simple]] pa representar a cada unu de los distritos eleutorales llocales en que s'estrema'l territoriu capitalín. El restu de les curules pártese proporcionalmente ente les llistes de candidatures plurinominales rexistraes, según el porcentaxe de votos que cada partíu o coalición llograra nos comicios, por aciu una llista cruciada ente la llista plurinominal y los segundos llugares.

Pola magnitú de la so población, Iztapalapa ta estremada n'ocho distritos eleutorales llocales, siendo la delegación col mayor númberu de representantes na ALDF.&lt;ref&gt;IEDF, 2012.&lt;/ref&gt; Nes eleiciones llexislatives llocales de 2012, los ocho distritos fueron ganaos pola alianza integrada pol Partíu de la Revolución Democrática (PRD), el [[Partíu del Trabayu (Méxicu)|Partíu del Trabayu]] (PT) y [[Movimientu Ciudadanu]] (MC). De los candidatos comunes, siete yeren militantes del PRD y unu de MC.&lt;ref&gt;IEDF. [http://secure.iedf.org.mx/resultaos2012/resultaos.php?te=3&amp;ambito=3&amp;title= &quot;Resultaos procesu eleutoral 2012. Eleición de diputaos.&quot;] Consultada'l 14 de xineru de 2013.&lt;/ref&gt;
&lt;center&gt;
{| {{tablaguapa}}
!colspan=4 style=&quot;background:#CFCFCF;&quot; | Distritos eleutorales llocales de Iztapalapa
|-
! Distritu
!Cabecera&lt;ref&gt;Formalmente, la cabecera de tolos distritos eleutorales llocales de Iztapalapa ye la llocalidá del mesmu nome, pero pa efeutos de poder allugar cada distritu nun ámbitu xeográficu asítiase equí'l nome del vecinderu onde s'atopen asitiaes les oficines distritales del Institutu Eleutoral del Distritu Federal.&lt;/ref&gt;
! Diputáu
!Partíu
|-
|align=center| XIX
| Juan Escutia (norte)
| Dione Anguiano Flores
|align=center| [[Partíu de la Revolución Democrática|PRD]]
|-
|align=center| XXII
| Barriu de San Miguel Iztapalapa (centru)
| Jesús Cuauhtémoc Velasco Oliva |align=center|
[[Movimientu Ciudadanu|MC]]
|-
|align=center| XXIII
| [[Santa Martha Acatitla]] (oriente)
| Daniel Ordóñez Hernández
|align=center| [[Partíu de la Revolución Democrática|PRD]]
|-
|align=center| XXIV
| El Trunfu (poniente)
| Efraín Morales López
|align=center| [[Partíu de la Revolución Democrática|PRD]]
|-
|align=center| XXVI
| [[Santiago Acahualtepec]] (oriente)
| Arturo Santana Alfaro
|align=center| [[Partíu de la Revolución Democrática|PRD]]
|-
|align=center| XXVIII
| Minerva (poniente)
| Ernestina Godoy Ramos
|align=center| [[Partíu de la Revolución Democrática|PRD]]
|-
|align=center| XXIX
| Los Angeles Apanoaya (centro sur)
| Gabriel Antonio Godínez Jiménez
|align=center| [[Partíu de la Revolución Democrática|PRD]]
|-
|align=center| XXXII
| Puente Blanco (sur)
| Jerónimo Alejandro Ojeda Anguiano
|align=center| [[Partíu de la Revolución Democrática|PRD]]
|-
! colspan=4 | &lt;small&gt;{{Versalita|Fonte}}: IEDF, ALDF.&lt;/small&gt;
|}
&lt;/center&gt;

Los diputaos federales son los representantes de los ciudadanos mexicanos nel [[Congresu de la Unión]]. El territoriu mexicanu estremar en 300 distritos eleutorales federales. Cada unu d'estos distritos escueye un diputáu a la Cámara de Diputaos. El territoriu de Iztapalapa atópase partíu en seis distritos eleutorales, unu de los cualos ye compartíu con [[Xochimilco]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ife.org.mx/documentos/DISTRITOS/CED-270711/DISTRITOFEDERAL/CED09_CARTA_270711.pdf |títulu=Entestáu estatal del distritu federal |fechaaccesu=17 de mayu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120801215637/http://www.ife.org.mx/documentos/DISTRITOS/CED-270711/DISTRITOFEDERAL/CED09_CARTA_270711.pdf |fechaarchivu=1 d'agostu de 2012 }}&lt;/ref&gt;

Nes eleiciones llexislatives federales de 2009, tres distritos de Iztapalapa fueron ganaos por candidatos del PRD y trés polos candidatos del [[Partíu del Trabayu (Méxicu)|Partíu del Trabayu]] (PT), d'esquierda y xeneralmente aliáu políticu del PRD.

&lt;center&gt;
{| {{tablaguapa}}
!colspan=4 style=&quot;background:#CFCFCF;&quot; | Distritos eleutorales federales de Iztapalapa
|-
! Distritu
!Cabecera&lt;ref&gt;Formalmente, la cabecera de tolos distritos eleutorales federales de Iztapalapa ye la llocalidá del mesmu nome, pero pa efeutos de poder allugar cada distritu nun ámbitu xeográficu asítiase equí'l nome del vecinderu onde s'atopen asitiaes les oficines distritales del Institutu Federal Eleutoral.&lt;/ref&gt;
! Diputáu
!Partíu
|-
|align=center| 4
| [[San Andrés Tomatlán]] (suroeste)
| [[Jaime Cárdenas|Jaime Fernando Cárdenas García]]
|align=center| PT
|-
|align=center| 18
| Lleis de Reforma (norte)
| Eduardo Mendoza Arellano
|align=center| PRD
|-
|align=center| 19
| Les Peñes (centro oriente)
| [[Gerardo Fernández Noroña|José Gerardo Rodolfo Fernández Noroña]]
|align=center| PT
|-
|align=center| 20
| Sinatel
| [[Mario di Costanzo|Mario Alberto di Costanzo Armenta]]
|align=center| PT
|-
|align=center| 22
| [[Santiago Acahualtepec]] (oriente)
| Arturo Santana Alfaro
|align=center| PRD
|-
|align=center| 25
| [[San Llorienzo Tezonco]] (sur)
| Luis Felipe Eguía Pérez
|align=center| PRD
|-
! colspan=4 | &lt;small&gt;{{Versalita|Fonte}}: Cámara de Diputaos, IFE.&lt;/small&gt;
|}
&lt;/center&gt;

=== Gobiernu interior ===
Iztapalapa ye la demarcación territorial más poblada de [[Méxicu]], con más de 1.800.000 habitantes en 2010. Dende la década de 1990 fixéronse delles propuestes pa estremar el so territoriu en tres demarcaciones, col propósitu de xestionar meyor el presupuestu y atender la gran complexidá que presenta una población de les dimensiones propies de la iztapalapense. Nenguna d'elles foi puestes en marcha nin recibió mayor atención na Asamblea Llexislativa del Distritu Federal.

Iztapalapa atópase subdividida n'ocho Direiciones Territoriales, que tienen el propósitu d'averar la xestión gubernamental a dimensiones espaciales y demográfiques de menor dimensión. Les Direiciones son Aculco, con sede en Pueblu Aculco; Centru, con sede na colonia Lleis de Reforma; Ermita Zaragoza, con sede nel conxuntu habitacional homónimu; San Llorienzo Tezonco, con sede nel Zacatlan|pueblu del mesmu nome; Paraje San Juan, con sede na colonia Les Peñes; Sierra de Santa Catarina, con sede en San Miguel Teotongo, Cabeza de Juárez con Sede n'Exa 5 esquina Periféricu y finalmente Estrella con Sede en Camín al Cuetu de la Estrella dientro del Centru Social Villa Estrella, na colonia El Santuariu.

== Demografía ==
Nesti apartáu presentamos dellos indicadores sociales de la población de Iztapalapa, siempres comparando los datos contra los llograos pal Distritu Federal en periodos similares. En dellos casos esponen datos históricos que van dexar tener un panorama ampliu de la hestoria demográfica de la delegación.

=== Dinámica de población ===
Como se repara nel cuadru 1, a lo menos dende [[1930]] la tasa de crecedera de la población iztapalapense ye más alta que la presentada a nivel del Distritu Federal. Bona parte d'esa crecedera podría esplicase pola espansión de la ciudá central que terminó per enchir se a les tierres circundantes, qu'enantes fueren dedicaes a los cultivos.Acordies colos resultaos del II Conteo Nacional de Población y Vivienda xeneráu pol INEGI, la Delegación Iztapalapa cuntaba al añu 2010 con 1,820,888 habitantes nel so territoriu de los cualos, el 48.6% (885,049 habitantes) taba constituyíu por homes y el restante 51.4% (935,839 habitantes) por muyeres. Pa un periodu de tres quinquenio, del añu 1990 al 2000, el total de la población iztapalapense creció a una tasa del 0.77%. Esto ye, de tener 1,488, 636 habitantes en 1990, pasando a 1,694,677 habitantes en 1995, llegó a tener 1,773,343 habitantes nel añu 2000.
Pa un periodu similar, pero partiendo del añu 1995, Iztapalapa llegó a tener 1,820,888 habitantes nel añu 2005 con una tasa de crecedera que menguó a 0,32% lo cual fálanos d'un aumentu na emigración de la xente que lo habita lo mesmo que de los efeutos sociales que tuvieron les polítiques públiques de planificación familiar.

Ye significativu que na diferencia relativa ente les tases de crecedera de Iztapalapa y el Distritu Federal aumentara dramáticamente nel periodu de 1970-1990. Tres el desastre del [[19 de setiembre]] de [[1985]], munches de les families qu'aniciaren nes árees centrales mover a los nuevos conxuntos habitacionales que se construyíen na periferia. Esti enclín nun se detuvo hasta la metá de la década de [[1990]], cuando s'escosaron les tierres disponibles en Iztapalapa y decretóse la proteición de la Sierra de Santa Catarina, la zona más primida pola espansión de la mancha urbana.

Anque'l Distritu Federal pol so estatus júridico-políticu, nun s'estrema en conceyos como'l restu d'entidaes federatives, sinón en delegaciones, nes estadístiques considérense equivalentes, colo cual Iztapalapa considérase'l conceyu más pobláu (y unu de los más trupos) de Méxicu al cuntar con una población total de 1.820.888 persones nuna estensión de 116,6 quilómetros cuadraos, parte los cualos son zones protexíes, lo cual amenorga na práutica l'área habitable, esto ye: la densidá real ye enforma mayor a la densidá oficial.

&lt;center&gt;
{| class=wikitable
|-
! '''Evolución demográfica de Iztapalapa'''
|- align=&quot;center&quot;
|
|- align=&quot;center&quot;
|
&lt;timeline&gt;
Colors=
 id:a value:gray(0.9)
 id:b value:gray(0.7)
 id:c value:rgb(1,1,1)
 id:d value:rgb(0.4,0.5,0.16)

ImageSize = width:800 height:300
PlotArea = left:100 bottom:30 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:2000000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:b increment:500000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:a increment:100000 start:0
BackgroundColors = canvas:c

BarData=
 bar:blancu text:
 bar:1950 text:1950
 bar:1960 text:1960
 bar:1970 text:1970
 bar:1980 text:1980
 bar:1990 text:1990
 bar:2000 text:2000
 bar:2010 text:2010
 bar:blancu2 text:

PlotData=
 color:d width:20 align:left

 bar:blancu from:0 till:0
 bar:1950 from:0 till: 76621
 bar:1960 from:0 till: 254355
 bar:1970 from:0 till: 522095
 bar:1980 from:0 till: 1262354
 bar:1990 from:0 till: 1490499
 bar:2000 from:0 till: 1773343
 bar:2010 from:0 till: 1815786
 bar:blancu2 from:0 till:0

PlotData=

 bar:1950 at: 76721 fontsize:s text: 76&amp;nbsp;621 shift:(-16,5)
 bar:1960 at: 254455 fontsize:s text: 254&amp;nbsp;355 shift:(-16,5)
 bar:1970 at: 522195 fontsize:s text: 522&amp;nbsp;095 shift:(-16,5)
 bar:1980 at: 1262454 fontsize:s text: 1&amp;nbsp;262&amp;nbsp;354 shift:(-16,5)
 bar:1990 at: 1490599 fontsize:s text: 1&amp;nbsp;490&amp;nbsp;499 shift:(-16,5)
 bar:2000 at: 1773443 fontsize:s text: 1&amp;nbsp;773&amp;nbsp;343 shift:(-16,5)
 bar:2010 at: 1815856 fontsize:s text: 1&amp;nbsp;815&amp;nbsp;786 shift:(-16,10)

&lt;/timeline&gt;
|-
| align=center | &lt;small&gt;'''{{Versalita|Fuentes:}} {{Versalita|GDF}}, 2000; Inegi, 2011b.'''&lt;/small&gt;
|}
&lt;/center&gt;

=== Indicadores sociales ===
* '''[[Índiz de Desenvolvimientu Humanu]]''': L'índiz de desenvolvimientu humanu de Iztapalapa (que ye un coeficiente nel que se considera l'accesu a la educación, la salú y l'ingresu) ye de 0,8359, qu'asitia a la delegación nel sitiu 13 de 16 nel Distritu Federal. El IDH de Ciudá de Méxicu ye de 0,871, el más altu de Méxicu. La mayor parte de la población ye de clase media baxa y baxa con pequeños sectores de clase media y media alta *
'''[[Marxinación]]''': La zona más marxinada de la delegación Iztapalapa atopar nes faldes de la Sierra de Santa Catarina, Santa Catarina y San Llorienzo Tezonco. Trátase de los asentamientos más recién, que la so fundación bazcuya ente la década de [[1960]] y el tiempu actual. La zona poniente, colindante con Benito Juárez, ye la menos marxinada ente les que destaquen les colonies Sinatel, Ampl. Sinatel, Banjidal, Apatlaco, Justo Sierra como les de mayor calidá de vida nel Distritu Federal.
* '''[[Alfabetismo]]''': De la población mayor de 15 años qu'habita en Iztapalapa (pocu más de 1.200.000 persones), el 96,3% sabe lleer y escribir; en cuantes que la tasa reparada nel Distritu Federal foi de 97,0%. No respeutivo a los neños n'edá escolar, namái'l 91,88% de los suxetos nesi rangu saben escribir. L'índiz reparáu pal Distritu Federal foi de 92,94%. El permediu de grau escolar en Iztapalapa ye de 9 años d'instrucción, en cuantes que pal DF ye de 10 años.
* '''[[Llingües de Méxicu|Falantes de llingües indíxenes]]''': Según el censu de 2000, el total de falantes de [[Llingües amerindies|llingües indíxenes]] qu'habitaben en Iztapalapa foi de 32.141 persones, de les cualos l'amplia mayoría fala español. Les llingües indíxenes con mayor presencia nesi periodu censal fueron la [[náhuatl]], con 4.451 falantes; la [[llingua mixteca|mixteca]], con 4.390; la llingua [[idioma otomí|otomí]], con 2.564; y el [[idioma zapoteco]], con 2.569.
* '''[[Relixón]]''': Nel periodu entendíu ente 1980 y 1990, la presencia de la relixón católica amenorgar en casi 2%. A pesar d'ello, el catolicismu siguía siendo la relixón predominante (92,1%). Nun ralu de diez años, el [[catolicismu]] perdió guarda frente a otres denominaciones relixoses, cuantimás, les evanxéliques; pasó de 92,1% a 80,18%.
* '''[[Seguridá]]''': Datos actualizaos de la Secretaría de Seguridá Pública del [[Distritu Federal]] (SSPDF) señalen que'l robu a transeúnte con y ensin violencia —con 1.679 remisiones y 1.618, respeutivamente—, ye'l delitu que reporta más arrestos nos primeros cuatro meses d'anguaño. Y tocantes a les remisiones por delegación Iztapalapa ocupa'l númberu dos solo dempués de la delegación Cuauhtémoc. Destacar la primera por que una considerable parte de los ilícitos son cometíos por menores d'edá.
Les denuncies más frecuentes ante'l Ministeriu Públicu son:
En primer llugar el delitu de robu, ocupando'l 52.3%
En segundu les denuncies por mancadures col 16%
En terceru'l delitu de fraude y estafa col 15.5%
Nesta demarcación denuncien el 15.5% de los delitos rexistraos nel Distritu Federal.

* '''[[Indixenismu]]''': Hasta l'añu 2005 un porcentaxe apenes cercanu al 2% del total de la población qu'habitaba la Delegación Iztapalapa, tomando en considerancia namái a los habitantes que teníen 5 años o más d'edá, falaba dalguna llingua indíxena (29 mil 834 d'un xeneral de 1.630.204 persones. Los porcentaxes caltuviéronse proporcionalmente pa cada xéneru poblacional, esto ye, tanto homes como muyeres. De la población total falante de llingües indíxenes (29 mil 834 persones), 51% foi conformáu por homes y el complementariu 49% por muyeres. Pal 2005 del total de la población de 5 años y más que fala dalguna llingua indíxena, un gran porcentaxe tamién lo fai nel idioma español (94.8%) y anque la población que nun fala español ye un porcentaxe diminutu (0.4%), posiblemente ye mayor en realidad si tomar en cuenta que'l restante 4.7% nun especificó si falaba español amás de la so llingua indíxena materna.

=== Principales llocalidaes ===
[[Ficheru:Casco san nicolás.jpg|miniatura|200px|Cascu de la vieya facienda de San Nicolás Tolentino, en San Llorienzo Tezonco.]]

Los dieciséis pueblos d'orixe colonial o prehispánicu que s'alcuentren na delegación Iztapalapa fueron absorbíos dafechu pola espansión urbana de Ciudá de Méxicu. A pesar d'ello, caltienen delles carauterístiques cultural y social que los estremen de les colonies populares que los arrodien. Esos dieciséis pueblos son:
{{llista de columnes|2|
* [[Iztapalapa de Cuitláhuac]]
* [[Aculco]]
* [[Madalena Atlazolpa]]
* [[San Juanico Nextipac]]
* [[Colonia San Andrés Tetepilco|San Andrés Tetepilco]]
* [[San Marcos Mexicaltzingo]]
* [[Pueblu Culhuacán]]
* [[Santa María Tomatlán]]
* [[San Andrés Tomatlán]]
* [[San Llorienzo Tezonco]]
* [[Santa Cruz Meyehualco]]
* [[Santa María Aztahuacán]]
* [[San Sebastián Tecoloxtitlán]]
* [[Santiago Acahualtepec]]
* [[Santa Martha Acatitla]]
* [[San Llorienzo Xicoténcatl]]
}}

La mayor parte d'ellos tán estremaos en 14 barrios los cualos son:
{{llista de columnes|3|
# [[Barriu Guadalupe]]
# [[Barriu L'Asunción]]
# [[Barrio San Antonio (Iztapalapa)|Barrio San Antonio]]
# [[Barrio San Antonio Culhuacán]]
# [[Barrio San Ignacio]]
# [[Barrio San José]]
# [[Barrio San Llorienzo]]
# [[Barrio San Lucas]]
# [[Barrio San Miguel (Iztapalapa)|Barrio San Miguel]]
# [[Barrio San Pablo]]
# [[Barrio San Pedro]]
# [[Barrio San Simón Culhuacán]]
# [[Barrio Santa Bárbara]]
# [[Barriu Tula]]
}}

Estos pueblos orixinarios teníen tierres comunales o ejidales que tres la crecedera de Ciudá de Méxicu y la ruina de l'agricultura na zona fueron lotificados p'apurrir vivienda barata a la gran cantidá d'inmigrantes que llegaron ente les décades de 1960 y 1990. D'esta manera surdieron colonies como Escuadrón 201, Constitución de 1917, Valle del Sur y otres de considerables dimensiones, tantu pola so población como pola so superficie, lo que de dalguna manera opaca a los pueblos orixinales y los sos respeutivos barrios, convirtiéndolos en simples demarcaciones urbanes (o suburbios de Ciudá de Méxicu), anque caltuvieron les sos tradiciones, lo que-yos da una cierta identidá. Amás Iztapalapa alluga numberoses unidaes habitacionales (conxuntos de departamentos horizontales o fraccionamientos urbanos de cases dúplex), de los cualos la mayor ye la Unidá Vicente Guerrero, construyida nos años setenta. Vicente Guerrero tien anguaño una población aproximada de 13 mil habitantes qu'ocupen una superficie inferior al quilómetru cuadráu.

Les invasiones de tierra de los años ochenta aniciaron comunidaes enormes con escasez de servicios públicos. Allúguense sobremanera na rexón suroriente de Iztapalapa. Exemplos d'elles son Desenvolvimientu Urbanu Quetzalcóatl (26 mil habitantes) y San Miguel Teotongo (80 mil habitantes). Adulces la situación d'estes colonies foi regularizándose, tantu no que fai a la tenencia de la tierra y al prestu de servicios urbanos. Al entamu del sieglu XXI, Iztapalapa tien 241 llocalidaes, ente colonies populares, unidaes habitacionales, pueblos y barrios orixinarios.
Santa Martha Acatitla ye unu de los pueblos de la delegación Iztapalapa, allúgase casi la entrada del conceyu de La Paz, Estáu de Méxicu. Esti pueblu pertenez a les estaciones de Acatitla y Santa Martha de la Llinia A.
Na dómina Prehispánica, esti llugar foi un asentamientu humanu d'enemigos de los mexicas, llamáu &quot;Acatitlan&quot;, que pasó a llamase &quot;Santa Martha Acatitla&quot;, dempués de la Conquista Española. &quot;Acatitla&quot; significa en náhuatl, &quot;Ente les Cañes&quot;.
El 29 de xunetu celebra la patrona d'esti pueblu, pero tamién se celebra'l 23 de febreru l'apaición de la santa patrona.

La Delegación Política Iztapalapa, cuenta con una gran estensión de territoriu que nun hai más de sesenta años yera d'usu agrícola y cuntaba con un sistema de comunicación y subsistencia llacustre; dambos elementos, d'identidá comuñal.

Nesti casu en particular y na actualidá esta delegación ye casi na so totalidá un bloque de formigón: industries, cases, unidaes habitacionales, grandes aveníes y exes viales posar nes tierres qu'hasta apocayá representaben el sustentu de les xeneraciones qu'aniciaron nel llugar.

Pero los apulmonamientos de la xente qu'habita nel pueblu de Iztapalapa nun terminaron cola perda o venta de les sos tierres; anguaño enfrenta un gradual tresformamientu na so composición y dinámica social. La nula reconocencia y respetu a les sos pautes culturales asitiar, n'ocasiones, nuna tensión constante colos nuevos ocupantes del territoriu.

La nueva dinámica d'interaición comuñal (orixinarios-avecindados) obligó a los naturales del llugar a desenvolver mecanismos de caltenimientu cultural o otres formes de resistencia non siempres bien vistes o toleraes polos otros. La Delegación Iztapalapa, foi habitada por pobladores diversos, provenientes dalgunos de les ciudaes perdíes como; Tlatilco, Río Magüeta, Barriu de Santiago, Coltongo, Antiguu ferrocarril de Atlixco, Nativitas Barriu Norte, Santa Cruz Atoyac, Chilero de San Andrés Tetepilco, Contreras del Peñón Viejo, Bordu del Ríu San Joaquín, Tepito y Colonia Buenos Aires.

== Educación ==

=== Instituciones d'Educación Media Cimera ===
* Preparatoria 'Iztapalapa 1' del Institutu d'Educación Media Cimera de la CDMX&lt;ref name=&quot;http_1&quot;&gt;{{cita web |url=http://iems.df.gob.mx |títulu=http://iems.df.gob.mx }}&lt;/ref&gt;
* Preparatoria 'Benito Juárez' del Institutu d'Educación Media Cimera de la CDMX&lt;ref name=&quot;http_1&quot;/&gt;
* Preparatoria 'Iztapalapa 3' del Institutu d'Educación Media Cimera de la CDMX&lt;ref name=&quot;http_1&quot;/&gt;
* Colexu de Ciencies y Humanidad Plantel Empobine (CCH-O) de la [[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu]] (UNAM).
* {{Enllaz rotu|1=Centru d'Estudios Científicos y Teunolóxicos 7 &quot;Cuauhtémoc&quot; (CECyT &quot;Voca&quot; 7) |2=http://www.cecyt7.ipn.mx/Paginas/empecipio.aspx |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} del [[Institutu Politéunicu Nacional]]
* Colexu de Bachilleres Plantel Non.6 &quot;Vicente Guerrero&quot;
* Colexu de Bachilleres Plantel Non.7 &quot;Iztapalapa&quot;
* CETIS Non. 50
* CETIS Non.53
* CETIS Non. 153*
* Colexu Nacional d'Educación Profesional Téunica Plantel 11 &quot;Aztahuacan&quot;

=== Instituciones de Capacitación y Formación pal Trabayu ===
* Centro de Capacitación pal Trabayu Non. 171 &quot;Heriberto Jara Corona&quot;
* Centru de Capacitación pal Trabayu Industrial Non. 176

=== Instituciones d'Educación Cimera ===
La delegación Iztapalapa alluga cuatro instituciones públiques d'educación cimera nel so territoriu. Estes son:
* [[Facultá_d'Estudios Cimeros_Zaragoza|Facultá d'Estudios Cimeros de Zaragoza]] [[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu|(UNAM)]]
* Unidá Iztapalapa de la [[Universidá Autónoma Metropolitana]] (UAM-I)
* Campus Iztapalapa y San Llorienzo Tezonco de la [[Universidá Autónoma de la Ciudá de Méxicu]] (UACM).
* Institutu Teunolóxicu de Iztapalapa
* Institutu Teunolóxicu de Iztapalapa 2
* Institutu Teunolóxicu de Iztapalapa 3

Amás, Iztapalapa cuenta col campus Sur de la [[Universidá Teunolóxica de Méxicu]] (UNITEC), Institución privada d'Educación Cimera según con dos campus de la Universidá ICEL (Ermita y Zaragoza). [[Universidá de la República Mexicana]] (UNIREM) Iztapalapa

== Cultura ==
{{AP|Cultura de Iztapalapa}}

[[Ficheru:Mapa de la Delegación de Iztapalapa 01.jpg|miniatura|left|Mapa de los llugares más representativos de la delegación de Iztapalapa]]

=== Tradición oral ===
'''Les cueves del cuetu de la Estrella'''

El cuetu de la Estrella tien munches cueves. Dalgunes d'elles son bien fondes, y costáron-y la vida a delles persones. Dellos habitantes del pueblu de Iztapalapa cunten que nestes cueves vive'l diañu, o que nun tienen fin. Y ésta sería la razón de que delles persones qu'entren a les cueves nun tornen enxamás: porque se tresmanen nes galeríes o los lleva'l [[diañu]].es por eso qu'esta zona ta acutada pa visitala.

'''Sanamientos milagrosos en Iztapalapa y San Llorienzo'''

[[Ficheru:El pocito tezonco.jpg|miniatura|200px|Capiya d'El Pocín, en San Llorienzo Tezonco.]]

[[Iztapalapa de Cuitláhuac]] y [[San Llorienzo Tezonco]] son dos de los pueblos más vieyos de la delegación. Cunta la tradición que nel sieglu XIX dambos sitios fueron afeutaos pol [[cólera]]. Como la xente taba bien esmolecida pola epidemia, invocaron les imáxenes de Cristu que se veneraben nes sos respeutives ermites. Según la mesma tradición, la morrina pol cólera cesó a los pocos díes. En San Llorienzo, del pie d'un [[ahuehuete]] brotó un manantial d'agua cola que se curaron los tezonqueños y la xente de los pueblos del sur.

N'agradecimientu, los iztapalapenses dieron entamu a la representación de la Vía crucis , una de les tradiciones de Méxicu reconocíes a nivel mundial pol gran compromisu de tolos que participen, cada unu de los actores nesta vía crucis, sabe por que vivir; tamién construyeron un santuariu que güei se conoz como [[Santuariu de La Cuevita|La Cuevita]]. En San Llorienzo, los paisanos construyeron una parroquia y una capiya --a la que llamen ''El Pocín''-- nel sitiu onde brotó'l manantial. Na actualidá, los fiscales del pueblu distribúin l'agua ente quién la solicita.&lt;ref&gt;Silvia Zugarazo Sánchez (cronista de Ixtapala)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ciudadanosenred.com.mx&lt;/ref&gt;

'''La lleenda del señor de la Cuevita'''

Ye una de les imáxenes más amaes y reverenciadas polos pobladores de Iztapalapa. Pa conocer los oríxenes de la devoción a esti Cristu, tenémonos qu'unviar a una antigua lleenda tresmitida ente los pobladores del llugar nel intre de los años, que remóntanos al mes de mayu de 1723, cuando unos pelegrinos procedentes del conceyu de Etla, tao d'Oaxaca, traíen una Santa Efixe en posición sedente, de tamañu natural, a Ciudá de Méxicu col fin de restaurala. Al pasar pol pueblu de Iztapalapa, una fuerte nube obligar a detener el so camín teniendo qu'abellugase nuna cueva. Como nun cesaba l'agua, decidieron pasar ellí la nueche pa prosiguir el so percorríu a otru día. Empezaba a amanecer cuando yá taba tou llistu pa siguir el so viaxe. Dieron en cargar nuevamente la imaxe, pero por más intentos que fixeron, entá col auxiliu de los vecinos, nada llograron. Foi tanta la espectación y la fe qu'espertó esti sucesu, que lo creyeron como una señal del Santu Cristu pa quedase nesi llugar y fieles a'l so deseos complacer. Asina ye como llega la imaxe del Señor de La Cuevita a Iztapalapa, onde foi acoyíu como Santu Patronu y proteutor del pueblu.

Na mesma cueva empezó a ser veneráu, xunto a monte del Cuetu de la Estrella o Huizachtepetl, consideráu como un espaciu sagráu polos antiguos mexicanos, escenariu d'una de les ceremonies más importantes del Méxicu prehispánicu: “el fueu nuevo”. Coles mesmes, sabíase que nesi cuévanu yera veneráu Tezcatlipoca.

Adulces foise edificando lo que güei conocemos como Santuariu del Señor de La Cuevita, onde s'abelluga y venera la santa imaxe. A los llombos del santuariu, entá s'atopa la cueva onde s'aprecia una urna qu'abelluga la imaxe del Señor del Santu Entierru; sobre'l so base llee la siguiente inscripción: “Nesti sitiu apaeció'l Señor de La Cuevita un 3 de mayu de 1723, imaxe que ta nel altar mayor. La imaxe que s'atopa equí ye la del Señor del Santu Entierru”. Foi tal la devoción a dicha imaxe qu'en 1738, la so Santidá'l Papa Clemente XIII, por aciu Bulda Papal, concedió indulxencia plenaria a quien confesaos y comulgaos miraren al Santísimu Cristu de Iztapalapa”.

''' Ejidatarios y colonos '''

La segunda metá del sieglu XX foi una dómina en que Iztapalapa foi colonizada por [[inmigración|inmigrantes]] del interior de la república. Por aquella dómina, bona parte del territoriu de Iztapalapa taba dedicáu a l'agricultura, escarecía de servicios d'urbanización, y los acabante llegar siempres taben en fierros polos fraudes que se cometíen pola venta illegal de terrenes.

Los llabradores nun víen con bien bonos güeyos la llegada de los avecindados, porque se robaben (dicen) los productos cultivaos. Los llabradores semaben y los recién llegaos comer tou: calabaces, frijoles, elotes, etc. En Santa Cruz Meyehualco, por casu, los ejidatarios llegaron a emplegar armes pa defendese de los colonos de La Comuña. Como nun pudieron con ellos, optaron por dexar de semar.

Les cueves del cuetu de la Estrella, los Sanamientos milagrosos en Iztapalapa y San Llorienzo, la Capiya d'El Pocín, en San Llorienzo Tezonco, la Procesión de Día de Muertos. Pueblu Aculco, La Vía crucis de Iztapalapa, El de San Llorienzo, Los antroxos de: San Llorienzo Tezonco, Culhuacán, Santa Cruz Meyehualco y el de Santa María Aztahuacan. Les fiestes patronales, El Día de Muertos, l'Antigua troje de la Facienda de San Nicolás Tolentino, nel cuetu de la Estrella la Pirámide del Fueu Nuevo, l'Ex-Conventu de Culhuacán, el templu de San Lucas , Santuariu Nacional d'El nuesu Señor de la Cuevita (Iztapalapa de Cuitláhuac), la parroquia de San Llorienzo Mártir (Tezonco), y la parroquia de Santa Martha (Acatitla), el Monumentu a Juárez, meyor conocíu como Cabeza de Juárez, la Capiya Messeger, edificada pol arquiteutu, La Universidá Autónoma Metropolitana.

Toes estes tradiciones, monumentos históricos y llugares máxicos al traviés de la lleendes, hestories, documentos oficiales amuésennos la riqueza cultural d'esta demarcación. Pero nada de lo anterior siguiría vivu si non fora polos habitantes y vecinos que caltuvieron y espublizaron la cultura iztapalapense.

Quién meyor pa cuntar estes hestories, pasaes y actuales, que los vecinos d'esta delegación.

=== Festividaes en Iztapalapa ===
[[Ficheru:Procesion Aculco.jpg|miniatura|200px|Procesión de Día de Muertos. Pueblu Aculco. 1999.]]
{{AP|Pasión de Cristu en Iztapalapa}}

==== Selmana Santa en Iztapalapa ====
Dientro de les fiestes que celebren los habitantes de Iztapalapa, les que llamen más l'atención son les de la Selmana Santa. Esta celebración empecipiar n'agradecimientu a que terminó'l [[cólera morbus]] qu'azotó y abrasó a la población en 1833. Dende l'añu de 1843, Iztapalapa celebra la Selmana Santa per mediu de representaciones realizaes con xente de la so propia comunidá. Protagonistes que caltuvieron la so fe a lo llargo de munchos años, convertir nun heriedu cultural pal mundu.
:Les fiestes de Selmana Santa en Iztapalapa, fueron tan importantes qu'en 1867 Don [[Benito Juárez]] protexó la escenificación, poniendo orde nel gobiernu civil como nel eclesiásticu. Otramiente, tamién se recuerda'l sofitu que-y dio Don Emiliano Zapata en 1914, al emprestar los caballos del so exércitu, según l'ayuda económica pa la realización d'esti acontecimientu.
:Esta celebración empezó a faese famosa atrayendo a cada vez más xente, mientres los años 50 y 60, col entubamiento de la Canal de la Viga y la pavimentación de la calzada del mesmu nome. Esta escenificación evolucionó tantu, que se convirtió nun eventu relevante de la cultura popular, y únicu nel mundu poles sos carauterístiques y númberu de persones qu'asisten (calcular en cerca de tres millones).

;Requisitos pa participar na representación de selmana santa.
*Portar la so vistimienta d'alcuerdu al so papel correspondiente.
*Tar confesaos antes del miércoles de ceniza.
*inscribise, el primer fin de selmana de xineru, na casa de los ensayos.
*ser mayor d'edá.
*ser nativu de iztapalapa.
*En casu de les muyeres, nun tar casada y nun vivir en amasiato (nun vivir n'unión llibre).
*En casu de los homes, tar casaos pola ilesia y nun vivir en amasiato.
*Nel casu del papel de Jesús, ser nativu de dalgún de los ocho pueblos, tar solteru, nun vivir en amasiato y ser mayor de 25 años.

;Requisitos pa la participación como nazarenos.
*Tar confesaos antes del miércoles de ceniza.
*Cumplir les vixilies.
*Edá ensin riquir.
*Anotase nuna llista, na casa de los ensayos, esto solamente pa recibir una insinia como participante añal (Esti requisitu nun ye necesariu).
*Faer la so propia cruz, qu'esta nun tien que pesar más que la que porta'l que representa a Jesús.
*Tar al pendiente de los horarios pa toles actividaes (publicaos pola casa de los ensayos).
*portar la to túnica.

;Requisitos pa la participación como los once mil vírxenes.
*Tar confesaes antes del miércoles de ceniza.
*Cumplir les vixilies.
*Edá ensin riquir.
*Anotase nuna llista, na casa de los ensayos, esto solamente pa recibir una insinia como participante añal (Esti requisitu nun ye necesariu).
*Tar al pendiente de los horarios pa toles actividaes (publicaos pola casa de los ensayos).
*portar la to túnica y mantu.

;Desenvolvimientu de la celebración
Domingu de Ramos: La fiesta empecipia nesti día cola Bendición de les Palmes na Parroquia de San Lucas, y la Entrada Trunfal de Xesús de Nazaré a Xerusalén, nel Santuariu del Señor de la Cuevita.

;Xueves Santu:
* Procesión poles principales cais emulando la Visita a les Siete Cases, pero nesti casu ye a los Ocho Barrios: San Lucas, San Ignacio, Santa Bárbara, San José, San Pedro, San Pablo, l'Asunción y San Miguel.
* La Última Cena: El Salvador xunto a los Dolce Apóstoles tomen el so llugar na mesa.
* Ceremonia del Lavatorio nel Xardín Cuitláhuac.
* La Oración nel Güertu de les Olivares y la Aprehensión, nel Cuetu de la Estrella.

;Vienres Santu día de la Traxedia Llitúrxica:
* El Xuiciu: Presentación del Nazarenu ante Poncio Pilato.
* Los clarines anuncien qu'El Redentor foi condergáu: Azotes y Coronación se escenifican na escampada del Xardín Cuitláhuac.
* Entamu de la Vía Crucis aldu al Gólgota (Cuetu de la Estrella):Nésti trayeutu representen les Trés Cayíes, la primera na cai de Conceyu(cai de Cuauhtémoc) les otres dos na Cai d'Hidalgo y Estrella, se escenifican los demás pasos al Calvariu.
Cientos de Nazarenos que tamién lleven a recostines la so Cruz y Corona d'Escayos; Centuriones, Soldaos Romanos y Heraldos abren pasu al Mecías acompañáu polos sos Discípulos, Vírxenes y Samaritanos; detrás los Clarines y una banda toquen la Marcha Dragona.
* Crucifixón colos villanos Dimas y Xestes, la presencia de Judas na forca; a les tres de la tarde, da fin esta representación de la Pasión y muerte del Fíu del Home.

Tolos actores participantes, son rigorosamente escoyíos y tienen d'axuntar dellos requisitos como:Capacidá histriónica, mímica, voz clara y potente, esplicativa, apariencia según sía'l personaxe a interpretar, nacer nel pueblu, ser fíu de padres naturales de Iztapalapa; nun tener vicios y ser de la relixón católica.

Pa poder representar dignamente a Xesucristu, los candidatos tienen de tener los atributos físicos necesarios p'aguantar el treslladase al traviés del gran escenariu, non solo en percorríos xunto a los sos discípulos y vírxenes que la acompañen pa predicar la so pallabra, sinón tamién el Vienres Santu cuando ye condergáu llevando a recostines la Cruz de Madera que pesa aproximao 90 quilos(tal como lo axustaba'l códigu penal romanu d'aquella dómina) soportando amás cayíes y golpes de los soldaos romanos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.elclima.com.mx/iztapalapa.htm |títulu= Historia y Fundación de Iztapalapa |fechaaccesu=9 d'abril de 2011|}}&lt;/ref&gt;

==== Vía crucis ====
* '''La Vía crucis de Iztapalapa'''. Ye una representación de la Pasión de Cristu. Realizar dende 1843.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.excelsior.com.mx/comunidá/2016/03/24/1082547 |títulu=TIPS: Zarros viales en Iztapalapa por La Pasión de Cristu |fecha=24 de marzu de 2016 04:15 |autor=Redaición |editor=Excelsior }}&lt;/ref&gt; Cuando nel pueblu de Iztapalapa hai un biltu de viruela en 1833, los habitantes prometen a Dios, que si estermina la enfermedá, ellos van representar la procesión de Xesucristu. Trátase quiciabes, de la más conocida de les festividaes de Iztapalapa. Mientres el periodu entendíu ente [[Domingu de Ramos]] y el [[Sábadu Santu|Sábadu de Gloria]] reprodúcense los pasaxes más significativos d'acaldía. Nella participen los nativos de los 8 barrios de Iztapalapa y, nel casu particular del personaxe de Jesús, l'escoyíu pasa por un llargu periodu de preparación física y espiritual. A esta representación alleguen alredor de dos millones de feligreses.
:A la procesión-representación acompañar el grupu de nazarenos, qu'alleguen a cargar la cruz n'agradecimientu polos milagros recibíos del Señor de La Cuevita. 
:La Representación de la Pasión de Cristu en Iztapalapa foi reconocida pol Xefe de Gobiernu de Ciudá de Méxicu, Marcelo Ebrard Casaubón, como Patrimoniu Cultural Intanxible de la Ciudá de Méxicu'l 3 d'abril de 2012. Felicidad declaratoria foi publicada na Gaceta Oficial de la ciudá na 169 representación y prevese que sía una forma de buscar que la Representación en Iztapalapa sía declarada como Patrimoniu Cultural de la Humanidá pola Organización de les Naciones Xuníes. Nel eventu participaron amás la Secretaria de Cultura del DF, Elena Cepeda; y la Xefa delegacional de Iztapalapa, Clara Brugada. La declaración de Patrimoniu Cultural Intanxible de Ciudá de Méxicu, busca amás que los habitantes de los barrios de Iztapalapa, les autoridaes delegacionales y del Distritu Federal promuevan y ayuden a la preservación d'esta tradición pa les posteriores xeneraciones.

* '''La Vía crucis de San Llorienzo''', en [[San Llorienzo Tezonco]] tamién tien llugar la representación de la Pasión de Cristu. Pero a diferencia de lo qu'asocede en Iztapalapa, equí la cortil eclesial tien una importancia capital. La capiya del Pocín ye convertida na cárcel onde zarren al Cristu de la representación. La crucifixón llevar a cabu nos pies del volcán Yohualiuhqui.
* '''La Vía crucis de Santiago Acahualtepec''', este ye unu de los eventos más importantes de la colonia nel añu, pos participen munches persones dende neños hasta vieyos. Realicen un percorríu llargu, saliendo de la plaza allugada frente a la ilesia de Santiago Apóstol, pasando Ermita Iztapalapa hasta llegar a la colonia Santa Martha Acatitla y de regresu hasta la exa 5 y 6 onde realicen la crucifixón.

==== Los antroxos Varios de los pueblos orixinarios de Iztapalapa caltienen la tradición del antroxu nos díes anteriores al miércoles de ceniza. Los más importantes de los antroxos iztapalapenses son el de [[San Llorienzo Tezonco]], [[Culhuacán]] el de Santa Cruz Meyehualco y el de Santa María Aztahuacan. Nellos, la xente entamar por comparses que tomen por asaltu les cais pa baillar y desfilar colos sos carros alegóricos. Xeneralmente, les autoridaes tradicionales d'estos pueblos tienen qu'ufiertar alimentos a los participantes de les comparses.

* '''Antroxu de Santa María Aztahuacan'''. La pallabra Antroxu significa “adiós a la carne”. Tou empieza cola presentación de les Reines, n'ochobre o payares, realícense bailles pa la presentación de les mesmes, yá pa la fecha de la celebración empezar con un percorríu'l día domingu cola cuadriella yá sía de [[charru|charros]] o de [[chichina|chichines]], dende'l día llunes salen a baillar peles cais del pueblu, y yá pela nueche axúntense nes cercaníes a la casa del mayordomu, quien ye l'encargáu de dar de comer tanto a los charros o chichinas, como a los músicos y socios qu'ayudaron a la mayordomía, enantes matábase un res p'alimentar a la xente, pero agora por comodidá puede dase mole, pollu, [[pozole]] o carnitas, lo que sía qu'esti a la posibilidá del mayordomu. El siguiente sábadu faise otru percorríu peles cais, el domingu pela tarde, faise la coronación nes places principales del pueblu como'l reló, La Plaza de San Pedro y La plaza Santa Cecilia, realízase la coronación y rematar con bailles.
* '''Antroxu de Santa Cruz Meyehualco'''. En [[Meyehualco]] esta ye una tradición fuerte esti antroxu ye parte de la interculturalidad qu'esisten en Méxicu y da como sofito una identidá de pueblu.
:Esta festividá tien una duración de 4 díes empecipiando'l segundu vienres dempués del miércoles de ceniza, mientres esti tiempu faen percorríos pol pueblu y la fiesta, les cais tán afataes, hai feria de xuegos mecánicos, música y venta de muncha comida, los comerciantes, qu'invaden esti llugar, nun se dar# aguantu al vender tou tipu de antojitos mexicanos y bébores, tamién nun falta la música que provién de distintos llugares, tou esti coloríu mosaicu de ver y oyer envolubra a cuanto visitante y transeúnte pasa pellí.
:Nesta organización participen distintes comparses y sociedaes tantu de charros como d'amarutes pa la realización de dichu eventu. Diches comparses y sociedaes brinden nel día domingu'l color y sazón del desfile, una y bones esti día entama'l percorríu sobre l'avenida Ermita qu'empieza a partir del mediudía y estiéndese hasta la tarde yá entrando la nueche, que consiste'l desfile de les Reines del Antroxu que noma cada comparsa, elles son llevaes en carros alegóricos de gran coloríu alredor van baillando la so xente al son de les bandes que tamién van nesti percorríu; esti desfile remata na plaza principal onde s'axunten les nueve comparses, coronen a les sos reines y premien los meyores amarutes y traxes de charru. A la fin del día la xente preparar pal so baille terminando a altes hores de la madrugada. El día llunes sigue la fiesta n'eventos menores, d'ellí parte una comitiva escontra Tepalcingo en Morelos pa dar gracies pola realización de la so festividá. Enantes salíen en día llunes y llegaben a esti pobláu'l día domingu de la siguiente selmana a la fiesta de la rexón y estimar poles sos festividá de Santa Cruz, ellí comerciaban con tequesquite que ye sal con campera y yera la comida de vaques, ésti productu tener nos llotes baldíos de Santa Cruz y ello sirvíalos pa faer trueques por productos que traíen del so regresu de Morelos.
Na Delegación Iztapalapa celebrar nos Reyes Culhuacán, Santa Cruz Meyehualco, Santa María Aztahuacán, Santa Martha Acatitla, San Llorienzo Tezonco, San Sebastián Tecoloxtitlán, Santiago Acahualtepec y Santa María Tomatlán y nel Centru Históricu de la Delegación, onde se realiza'l zarru d'antroxos, axuntándose les cuadrielles de los pueblos; amás realízase la ceremonia del &quot;llunes del aforcáu&quot; nel que se xulga al &quot;palegande&quot; por actos delictivos, el so esposa tamién la acusa de golpes y abandonu, polo que'l xuez mandar a la forca, non ensin antes cumpli-y un últimu deséu, baillar un danzón de despidida.
Básicamente l'antroxu consiste en cuadrielles de danzantes que van peles cais vistíos de charros con mázcares, de chines poblanas o amarutes diversos llamaos chichinas. Acompañar una orquesta o banda de música y detiénense a baillar frente a les cases onde saben que-yos darán una cooperación pa pagar la música. Coronar a les reines que desfilen en carros alegóricos y entámense grandes bailles, anque hai delles variaciones qu'estremen a cada pueblu.

'''Derrama económica'''

Cabo mentar qu'esta tradicional representación de la Selmana Santa ye la principal actividá de desenvolvimientu turísticu delegacional que non solo dexa la visita de turistes d'otres delegaciones o Estaos, sinón tamién del estranxeru y dexa tamién la creación d'un pequeñu [[tianguis]] turísticu d'artículos de folla y cerámica (que llega una selmana antes y vase una selmana dempués de les festividaes) según la venta de comida específica de la festividá y una feria. Cabo mentar que la delegación cierra la circulación de l'avenida Ermita Iztapalapa y Coloráu Gómez el día vienres santu; pa poder llegar deber d'utilizar el Metro estación Iztapalapa o Cuetu de la Estrella.

==== Fiestes patronales ====
Casi caúna de les colonies, pueblos y barrios que se llevanten nel so territoriu tienen una fiesta patronal. Pero ensin dulda, hai dalgunes que destaquen pola so antigüedá, la so complexidá y el so coloríu, como la del 3 de mayu en Santa Cruz Meyehualco; La del Señor del Calvariu santu patronu de Culhuacán; la de San Lucas, patronu de Ixtapalapa; la del 12 d'avientu en San Llorienzo Tezonco.

==== Día de Muertos ====
{{AP|Día de Muertos Unu de los escenarios más importantes d'esta fecha en Iztapalapa ye'l pueblu de [[San Llorienzo Tezonco]], onde tola selmana anterior al Día de Muertos pon un [[tianguis]] de dimensiones considerables (dende la Plaza del Pueblu hasta l'avenida de les Torres, peles cais de San Llorienzo y Candelabru), onde pueden consiguise tolos artículos necesarios pa les ufriendes.

Amás, en cuantes que Iztapalapa tien dos de los panteones más grandes de la [[Ciudá de Méxicu]] (San Nicolás Tolentino y San Llorienzo Tezonco), convertir en destín de miles de persones qu'alleguen a les tumbes a recordar a los que s'adelantraron; de fechu. nel de San Nicolás Tolentino, acostúmase permanecer, polos habitantes de les colonies aledañas, hasta altes hores de la nueche conmemorando a los sos difuntos y llevando presentes a los sos sepulcros.
Pa los habitantes de Iztapalapa la muerte tien un sentíu singular: dacuando apaez como una enraigonada tradición que llanca les sos fondes tradiciones nel pasáu indíxena; n'otres ocasiones, paez un escenariu onde se mueven y esmucen figures de l'alcordanza, oxetivos d'ufriendes de la más diversa índole: Dulces, pan, flores, alimentos y costumistes. La tradición, de dalguna manera ye permanente, pero apaez con mayor puxanza, como un sentimientu bonal, los díes 1 y 2 de payares cada añu.
Hai de solliñar que ye un día festivu pero actualemente allegar a clases yá que los maestros nun lu tomen como daqué rellacionáu a una tradición obligatoria como'l 5 de mayu o otra efeméride en particular pero ye una guapa tradición non solo en iztapalapa si non en tou Méxicu y cada unu de les sos llocalidaes ..

=== Patrimoniu material ===
[[Ficheru:Troje de San Lorenzo.jpg|miniatura|200px|Antigua troje de la Facienda de San Nicolás Tolentino, nel sur de Iztapalapa. Funcionó como crematoriu del panteón de San Llorienzo hasta l'añu de 1994.]]

A lo menos en dos sitios de la delegación fuéronse topaos restos arqueolóxicos, legáu cultural del pueblu de Iztapalapa. Nel [[cuetu de la Estrella]] alcuéntrase un basamento piramidal preshispánico denomináu ''Pirámide del Fueu Nuevo''. Supónse que nesti templu, realizábase cada cincuenta y dos años la ceremonia de conclusión y entamu del ''xiuhmolpilli'' (náhuatl: ''xiúhuitl''=añu, ''molpilli''=atáu, esto ye, ''atáu d'años''). Los sacerdotes mexicas esperaben nesti sitiu a que [[Aldebarán]] pasara pol cenit, fechu qu'interpretaben como señal de continuidá pa la vida na Tierra. Nes faldes del mesmu cuetu, en 2006 mientres se reparaba la cruz de la vía crucis tradicional, afayóse un nuevu basamento piramidal y propúnxose qu'esti podría ser de la dómina teotihuacana (sieglos II-VIII&amp;nbsp;d.&amp;nbsp;C.). Na fastera poniente, Culhuacan foi'l sitiu de descubrimientu de delles muertes artístiques de los sos antiguos pobladores, mesmos que se caltienen nel Ex-Conventu de Culhuacán. Na sierra de Santa Catarina, los pobladores de San Miguel Teotongo alcontraron tamién nicios d'ocupación precolombina cuando construyíen les sos viviendes. Les pieces descubiertes en Teotongo son abellugaes por esa comunidá nun muséu comuñal.

De la dómina colonial caltiénense bien poques construcciones. La más importante d'elles ye l'Ex-Conventu de Culhuacán, al que s'atopen acomuñaos los restos de lo que foi'l primer molín de papel construyíu n'América. En Iztapalapa de Cuitláhuac alcuéntrase'l templu de San Lucas Evanxelista, patronu d'esa población, qu'anguaño sigue en funciones. Esti templu foi remocicáu en delles ocasiones, lo que causó que la so fachada de basaltu fuera recubierta de cementu en 1999. La mayor parte de los monumentos históricos de Iztapalapa daten del sieglu XIX, y casi toos ellos pertenecen al orde relixosu. Ente los templos más sobresalientes pola so arquiteutura atópense'l Santuariu Nacional d'El nuesu Señor de la Cuevita (Iztapalapa de Cuitláhuac), la parroquia de San Llorienzo Mártir (Tezonco), y la parroquia de Santa Martha (Acatitla). D'orde civil son ocho cases declaraes monumentu históricu pol INAH, y l'antiguu conxuntu de la facienda de San Nicolás Tolentino, en San Llorienzo Tezonco. Los edificios que componen esti conxuntu sirvieron como crematoriu y oficines pal Panteón Civil de la llocalidá, y güei atópense a puntu de colapsar debíu al poco interés de les autoridaes competentes nel so caltenimientu.

Del sieglu XX sobresal el Monumentu a Juárez, meyor conocíu como ''Cabeza de Juárez''. Foi diseñáu y construyíu por Luis Arenal. Nel estremu oriente de Iztapalapa alcuéntrase la Capiya Messeger, edificada pol arquiteutu y pintor d'orixe [[Cataluña|catalán]] Benito Messeger -exiliáu en Méxicu mientres la Guerra Civil Española, y más tarde naturalizáu mexicanu-, col propósitu de convertila nel centru social de la Unidá Ermita Zaragoza. La Universidá Autónoma Metropolitana, pela so parte, alluga dellos murales y escultures del artista d'orixe canadiense, Arnold Belkin, formáu y enraigonáu en Méxicu.

=== Museos ===
[[Ficheru:CabezaDeJuarez.jpg|miniatura|160px|El Muséu Cabeza de Juárez ye unu de los museos más importantes y representativos de la Delegación Iztapalapa.]]
[[Ficheru:Patio del Exconvento de Culhuacán 03.JPG|miniatura|200px|L'Ex-conventu de Culhuacán ye unu de los edificios más antiguos de Iztapalapa y qu'anguaño funciona como un muséu.]]
[[Ficheru:Museo fuego nuevo.JPG |miniatura|200px|El Muséu de Fueu Nuevo ye unu de los museos arqueolóxicos más importantes de la Delegación, por cuenta de la so cercanía na cortil arqueolóxica del Cuetu de la Estrella .]]
Ente los museos más importantes de la Delegación atópense:
* '''[[Museo Cabeza de Juárez]]''': Monumentu en que la obra pictórica al cargu de Luis Arenal. Ye una obra plástica integral na que collaboraron arquiteutos, inxenieros, escultores, pintores, obreros y téunicos nes distintes árees de la construcción. Cuenta con pintures murales astractes y una esposición permanente qu'inclúi cronoloxíes de 1806 a 1872, litografíes y una coleición de banderes d'América.
* '''[[Faru d'Oriente|Centro Cultural Faru d'Oriente]]''' (tien un área de muséu). El Faru d'Oriente representa una propuesta alternativa d'intervención cultural. El so oxetivu ye brindar una ufierta seria de promoción cultural y formación en disciplines artístiques y artesanales a una población marxinada física, económica y simbólicamente de los circuitos culturales convencionales. Ye la combinación d'una escuela d'artes y oficios con un espaciu cultural d'ufierta artística importante y una plaza pública. Por aciu estos elementos crea una nueva visión sobre'l desenvolvimientu cultural, nel cual l'accesu a esta clase d'actividaes convertir nun actu cotidianu. Cuenta con Galería, Biblioteca, Ludoteca y Llibrería; ufierta diversos talleres llibres.
La política cultural del naciente Institutu de Cultura de Ciudá de Méxicu, a cargu del poeta Alejandro Aura, centrar en combatir la inseguridá por aciu l'apropiación del espaciu públicu al traviés de diverses actividaes artístiques y culturales en places y cais, FARU (fábrica d'artes y oficios) foi una de les formes concretes en que se materializó esti plan d'aición.
Asina nel añu 1998 apoderar del espaciu allugáu sobre la calzada Ignacio Zaragoza, ente les estaciones del metro Peñón Viejo y Acatitla ; asina mesmu empieza la so construcción , siendo un diseñu del arquiteutu Alberto Kalach y el cual remembra un barcu de formigón puru .
El Faru d'Oriente abre oficialmente les sos puertes el día 24 de xunu del añu 2000 como fábrica d'artes y oficios d'oriente *
'''Anguaño ufierta talleres en:'''
* '''Artes escéniques:''' Danza contemporánea I y II, Danza afro, Teatru, Bufón, Escenografía y producción teatro , Yoga y Capoeira Angola.
* '''Artes visuales:''' Semeya dixital, Teoría del arte, Pintura y animación.
* '''Música:''' Solféu, Guitarra acústica, Guitarra llétrica, Batería, Fundamentos musicales, Baxó y ensamble musical.
* '''Comunicación:''' Fotografía básica, Radio y periodismu comuñal, Narrativa y Poesía.
* '''Oficios:''' Cartonería y Alebrijes, Carpintería, Papel fechu a mano, Encuadernación, Vitrales y Diseñu de prendes.
* '''[[Muséu de Fueu Nuevo]]'''. Nesti muséu atopa'l mural &quot;Iztapalapa ayeri, güei y siempres&quot;, Obra del maestru Francisco Cárdenas, pintor y escultor orixinariu de Ciudá de Méxicu, reconocíu a nivel nacional ya internacional. Nesti mural de 4 páneles cola téunica d'acrílicu/masaroca/madera; afiguróse:
** La procesión de los sacerdotes del Templu Mayor que se dirixen al visu del Huizachtépetl. (Güei Cuetu de la Estrella) pa llevar a cabu la Ceremonia del Fueu Nuevo, na que sacrificaben a un cautivu n'honor a los dioses pa pidir un nuevu ciclu de vida de 52 años.
** La figura de Cuitláhuac, tlatoani de Iztapalapa a la llegada de los españoles, ocupa'l centru d'un panel.
** La conquista y l'entamu de la evanxelización colos misioneros, el Cristu del Santuariu de la Cuevita.
** Los ocho barrios del pueblu de Iztapalapa.
** Dos recuadros recuerden los afayos d'un mamut en Santa Martha Acatitla y d'antiguos restos humanos en Santa María Aztahuacán.
* '''[[Exconvento de Culhuacán|Ex-conventu de Culhuacán]]''': L'edificiu conventual Agustino data de 1553, cuando se presume foi establecida dicha orde nesta zona de l'agora Ciudá de Méxicu. L'inmueble cuenta con un muséu de sitiu, que alluga trés Sales Prehispániques, onde s'esiben pieces atopaes nel llugar, según una Sala Colonial, que tamién foi restaurada.&lt;!--
Percorríu: El pórticu d'accesu conducía d'antiguo a la güerta, la paré d'ésti atópase decorada con una franxa o cenefa, so la cual hai una serie de marcos policromados del más puru estilu barrocu. Nos frescos del antepar destaca la figura de San Agustín, quien protexe a representantes de diverses órdenes relixoses. Del antepar pasar a la sala o capiya de profundis ; ende caltiénense muestres de la pintura del sieglu XVI.

Claustru baxu: L'antepar conduz al claustru baxu y al xardín o güertu central distribuyíu en forma clásica ; planta cuadrangular con patiu central llindáu por arcos de reminiscencia románica y columnes de cantera con amplios corredores que comunicaben, pel sur, a l'área de cocina, baños y comedor o refectorio; al oriente, la sala capitular, la biblioteca y los salones d'estudiu; al norte, la salida escontra la ilesia y l'accesu a los confesionarios; al poniente , y como ye carauterísticu, nos conventos del sieglu XVI, taba la entrada principal al conventu.

Planta alta: Nel claustru alto atópense dalgunos de los frescos en blancu y negros meyor calteníos y más afamaos del exconvento, fechos por artistes de la orde Agustina siguiendo los cánones del estilu barrocu platerescu. Esti tratamientu refuerza la idea de que'l claustru altu yera d'un usu esclusivu de los relixosos de la orde. --&gt;
* '''Parque Históricu de Culhuacán''': Esti parque, construyíu cola participación comuñal, protexe los restos arquiteutónicos del estanque y cai colonial (sieglu XVI) de Culhuacán. Nel pasáu constituyó unu de los sitios más importantes de xunta de la comunidá, papel que repunxo na actualidá, yá que ye la única área verde y recreativa de la comunidá.&lt;!-- Molín de papel: Con una pequeña plaza enrexada a la ques y puede aportar dende l'avenida Tláhuac, protéxense los restos de la noria d'un molín de la fábrica de papel que de xuru perteneció a la misión Agustina, y que se considera'l primeru del so tipu na Nueva España.

Centru Comuñal Culhuacán: Funciona nel exconvento de Culhuacán. El Centru Comuñal ye un programa piloto del Institutu Nacional d'Antropoloxía y Hestoria; nel realicen llabores d'investigación, rescate y caltenimientu del patrimoniu históricu local, promoción cultural y artística, espardimientu artísticu y llabores de sofitu educativu y social pa la comunidá de Culhuacán por aciu programes y ufierta de servicios de calter permanente.

Dende 1984 dientro del ex conventu Agustino de San Xuan Evanxelista, como tamién se-y conoz, atópase'l Centru Comuñal de Culhuacán, qu'ufierta servicios pa la xente que los visita: talleres, eventos infantiles, conciertos, teatru , danza y una biblioteca con un mancomún cercanu a los cuatro mil volumen, ente otres actividaes.
Tamién se realicen actividaes conxuntes con CONACULTA y INBA según Fiestes tradicionales: el Festival del Son Jarocho, Feria de Comida Llacustre, la Feria Llatinoamericana del Tamal y Ufrienda del Día de Muertos. (Estos dos últimos festexos realizar na primer selmana de payares cerca del parque históricu). --&gt;
* '''Muséu de Hidrobioloxía''': Nesti muséu exhibir en vitrines, organismos disecaos sobre la fauna de los principales tipos de sistemes acuáticos de Méxicu, éstos tán arrexuntaos nes siguientes coleiciones: animales da agua duce, animales de manglar, fauna de sableres predreses y arenoses y fauna arrecifal. Inclúyese amás una seición variable con material donáu por distintes persones ya instituciones. Realícense visites empuestes (previa solicitú) y proyéctense nuna sala amiesta documentales de la vida animal y la so preservación.
* '''Mural Ermita Benito Messaguer''': Esti mural atopar na Unidá Habitacional Ermita Zaragoza; tien una dimensión de 300 m² y realizóse en 1978, esta obra mural esta nel interior d'una capiya que s'apodera dende la entrada; l'artista pintó un ensame qu'avanza, combatiendo dende la parte más alloñada hasta la más cercana. Nel arcu abovedáu de la entrada tán les figures de Cristu y Zapata, que se xunen en sacrificiu col enfotu de salvar al home.
* '''Muséu de les Cultures''': El 12 d'abril de 2012 foi inauguráu. Tien una superficie de 2450 metros cuadraos y consta de 5 pisos. Ta allugáu n'Ermita Iztapalapa Non. 100. Amuesa les distintes cultures qu'habitaron esta Delegación. Cuenta con semeyes qu'amuesen la representación de la Pasión de Cristu. Tien vista panorámica del Cuetu de la Estrella y de una sala de talleres con materiales didácticos que tien la finalidá de que se participe constructivamente pa resolver problemes de la llocalidá.
*'''[[Muséu Comuñal San Miguel Teotongo]]''': Inauguráu en 1994 esti muséu exhibe una coleición de pieces prehispániques atopaes mientres diverses construcciones na Colonia San Miguel Teotongo, cuenta con 30 vitrines de cristal y tien un patiu pa realizar eventos al campu, según aules pa talleres y cursos.&lt;ref&gt;Secretaría de Turismu del Distritu Federal (s/f). [http://www.mexicocity.gob.mx/detalle.php?id_pat=4222 «Muséu Comuñal San Miguel Teotongo»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150331120341/http://www.mexicocity.gob.mx/detalle.php?id_pat=4222 |date=2015-03-31 }}, nel sitiu n'internet de la Secretaría de Turismu del Distritu Federal. Consultáu'l 16 de setiembre de 2016.&lt;/ref&gt;

=== Actividá deportiva ===
Na delegación Iztapalapa esisten diverses instalaciones deportives importantes, como'l deportivu Santa Cruz, el deportivu Francisco I. Madero y dellos más, onde la población iztapalapense aprovecha les actividaes que s'imparten nesos centros, amás dacuando nestos espacios entámense distintes actividaes, como conciertos populares, circos, feries, etc.

La delegación Iztapalapa cuenta amás cola Escuela de Formación Deportiva Salvador Allende allugada en Calle Díaz Sotu y Gama ensin número esquina con Campaña del Ébanu, que cunta con piscina y campu de fútbol la cual foi inaugurada'l 15 de febreru de 2011 allúgase dientro de la Unidá Habitacional Vicente Guerrero, col propósitu de capacitar a deportistes d'altu rendimientu, fomentando y sofitando un nuevu estilu de vida na delegación Iztapalapa. Cabo mentar que la escuela tien un cupu pa dar formación a más de 12 mil persones, d'igual manera cuntar con instructores altamente capacitaos nel so área de trabayu y con muncha esperiencia na instrucción.

=== El parque ecolóxicu Cuitláhuac ===
Tamién conocíu como &quot;Tiradero de Santa Cruz Meyehualco&quot; (el 15 de payares de 1982 empecipió la clausura definitiva del tiradero, que concluyóse en xunu de 1986). Atópase allugáu n'exa 6 Sur S/N Col. Renovación Av. Guelatao, Iztapalapa, Distritu Federal c.p. 09209, n'unu de los parques más grandes d'América. Inaugurar oficialmente como Parque ecolóxicu Cuitláhuac el 5 de xineru de 2003, mide 145 hectárees, 60 de recreación na parte norte con 8 módulos de convivencia familiar, 3 almacenes pa xardinería, 8 módulos de palapas con 6 cabañes caúna pa realizar eventos sociales, 9 zones de xuegos infantiles y acondicionamientu físicu, 3 nucleos sanitarios, aparcamientu, 3 accesos controlaos pa peatones y unu pa vehículos; la zona deportiva, al sur, tien 30 canches de fútbol de tierra, 13 de fútbol empastadas, 4 de baloncestu, 2 de voleibol, 1 cancha y 1 estadiu de béisbol, 6 módulos de sanitarios c/llocales comerciales, 1 cuartu de bombes para riego, casetes de vixilancia, 1 salón d'usos múltiples, 2 aules prefabricaes, 2 bodegues, área de xuegos infantiles, pista pa trotadores, ximnasiu al campu y escuelita vial. Cuenta con aparcamientu y 5 accesos controlaos pa peatones y unu pa vehículos.

== Gastronomía y artesanía de Iztapalapa ==
Dellos exemplos de la gastronomía en Iztapalapa ye sobremanera la preparada en vixilia, como :Tortas de huauzontle, camarón secu, romeritos con nopales en mole coloráu, pexe seco sazonado con calducu de jitomate y aceitunes, pipián de charales o con nopalitos en chile verde y los panes de marranito. Tamién nel mes de setiembre realiza la Feria de la Enchilada na escampada del Xardín Cuitláhuac onde hai una gran variedá de enchiladas les tradicionales, potosinas, de cochinita pibil, en nogada; etc. Hai hasta trescientes variedaes. Ganó'l récor guinness pola enchilada más grande del mundu'l 17 d'ochobre de 2010.
Tocantes a les artesaníes, hai talleres en Iztapalapa que promueven la ellaboración de mázcares y alebrijes de cartón.

== Infraestructura y equipamientu ==

=== Vialidad ===
[[Ficheru:Iztapalapa equipamiento.svg|miniatura|300px|Mapa de vialidades y equipamientu urbanu de la delegación Iztapalapa.]]

Por cuenta de que la mayor parte del so territoriu foi ocupáu por colonies populares qu'escarecieron de planificación urbana, Iztapalapa enfrenta graves problemes de vialidad, cuantimás na zona de la sierra de Santa Catarina y San Llorienzo. Namái'l poniente de la delegación, que la so urbanización ye más temprana que nel centru y l'oriente, tien una rede vial primaria más o menos importante. Esta ta constituyida pol Circuitu Interior de Ciudá de Méxicu, y delles exes viales que cuadriculan la zona. La presencia del cuetu de la Estrella na metá de la delegación causa qu'una amplia zona ente Culhuacán, Iztapalapa y San Llorienzo Tezonco quede incomunicada ente sigo. Dende'l Barriu de Santa Bárbara, en Iztapalapa de Cuitláhuac, l'antigua calzada Méxicu--Tulyehualco arrodia'l cuetu y comunica a Iztapalapa col so vecín del sur, la delegación Tláhuac.

De poniente a oriente, la delegación ye cruciada pola calzada Ermita-Iztapalapa (Exa 8 Sur), y les exes 6 y 5 Sur, que desagüen na Autopista Méxicu-Puebla. Esta autopista y el so allongamientu escontra'l noroeste (la calzada Ignacio Zaragoza) sirven como vía d'entrada pa los pobladores del oriente del valle de Méxicu escontra'l centru. Por ello, dambes víes rápides atópense constantemente enchíes, a pesar de les obres viales realizaes na primer metá de la década de los noventa.

Al sureste, la presencia de la sierra torga'l pasu de les vialidades escontra'l norte de Tláhuac. Coles mesmes, por atopase ocupada por colonies de recién formación y escasa planificación urbana, tratar d'una zona con una complicada rede de cais que finalmente desagüen na calzada Ermita-Iztapalapa.

La colonia Campestre Potreru ye un exemplu xune l'autopista Méxicu-Puebla con La exa 10 Santa Catarina per mediu de l'avenida Apolocalco, a pesar de que la colonia nun ye de recién creación, esti camín ye desconocíu polo xeneral.

=== Tresporte ===
[[Ficheru:Metro Periferico Oriente 02.jpg|derecha|miniatura|300px|Estación [[Periféricu Oriente (estación)|Periféricu Oriente]] de la Llinia 12 mientres la so construcción.]]
Hasta 1993, les llinies d'autobuses de la empresa paraestatal Ruta 100 (anguaño [[Rede de Tresporte de Pasaxeros del Distritu Federal]] -RTP-) y delles rutes de microbuses y peseros (esti términu designa a les carrocetes tipu Combi qu'emprestaben serviciu como coleutivos na Ciudá de Méxicu constituyíen la base del tresporte urbanu en Iztapalapa. A ellos sumábense cuatro llinies de trolebuses, operaos pol paraestatal sistema de tresportes llétricos y los numberosos taxis que circulen por tol territoriu iztapalapense. Tanto la Ruta 100 (agora RTP) como'l restu de los tresportes públicos teníen (y siguen teniendo) como puntu d'articulación les estaciones del Sistema de Tresporte Coleutivu (Metro).
El 12 d'agostu de 1991 inauguróse la primer llinia de metro qu'emprestó serviciu en Iztapalapa. Ye la Llinia A, que cunta con diez estaciones en total, de les cualos cinco alcontrar en territoriu iztapalapense (Tepalcates, Guelatao, Peñón Viejo, Acatitla y Santa Martha). La llinia A del metro tien la carauterística de ser la primera na ciudá de Méxicu de calter ferrial. Cuerre de Pantitlán (na delegación Iztacalco), a La Paz (nel conceyu del mesmu nome) nel Estáu de Méxicu. A la llinia A sumóse en 1994 la Llinia 8, que cubre un percorríu total de 19,8 km con diecinueve estaciones. D'elles, ocho pertenecen a Iztapalapa (Apatlaco, Aculco, Escuadrón 201, Atlalilco, Iztapalapa, Cuetu de la Estrella, UAM - I y Constitución de 1917).
Nel 2008 inauguróse la llinia 2 del Metrobús (Tacubaya - Tepalcates), Cola implementación d'esta ruta pretende amenorgase l'impautu contaminante, tiempos de percorríu y hasta camudar la redolada insegura del oriente de la ciudá. La Llinia cunta con Cuatro rutes: de Tepalcates hasta Tacubaya, de Tepalcates a Etiopía, de Tepalcates a Nápoles y de Tepalcates al Polifórum.
A partir d'ochobre de 2012, La Llinia 12 empecipia les sos operaciones formalmente dende Mixcóac (Delegación Benito Juárez y Álvaro Obregón) hasta Tláhuac (Delegación Homónima), siendo la segunda llinia de rodadura ferrial na ciudá, de les cualos 8 estaciones pasen por esta delegación (Atlalilco, Culhuacán, San Andrés Tomatlán, Llombes Estrella, Cai 11, Periféricu Oriente, Tezonco y Olivos). Añu y mediu dempués, en marzu de 2014 informar del zarru en más de la metá de la llamada &quot;llinia dorada&quot; , emprestando los sos servicios de la estación Atlalico a Mixcóac. El zarru de dicha llinia deber a la incompatibilidá de les víes colos trenes y espérase la reapertura total de la llinia pa payares de 2015 (Y. Gutiérrez 2015). Acomuñaos a delles estaciones del metro fueron construyíos dellos paradorios (sitios terminales de les rutes d'autobuses y microbuses urbanos) como: Santa Martha y Tepalcates, de la llinia A; según Constitución de 1917, Iztapalapa, Escuadrón 201 de la llinia 8 y Periféricu Oriente de la Llinia 12. Nel 2008 inauguróse la llinia 2 del Metrobús (Tacubaya - Tepalcates), Cola implementación d'esta ruta pretende amenorgase l'impautu contaminante, tiempos de percorríu y hasta camudar la redolada insegura del oriente de la ciudá. La Llinia cunta con Cuatro rutes: de Tepalcates hasta Tacubaya, de Tepalcates a Etiopía, de Tepalcates a Nápoles y de Tepalcates al Polifórum.
A partir del 16 d'agostu en Iztapalapa va abrise un sistema de tresporte que va dar serviciu a los usuarios coneutando los principales sectores comerciales, estos van tener 2 circuitos que van cuntar con 29 estaciones al interior y 3 al esterior con conexón a les estaciones Apatlaco y Aculco del sistema de tresporte Coleutivu (STU) Metro y El Rodiu de la 2 del Metrobús.
Esto xenera un beneficiu pa comerciantes y trabayadores del llugar por cuenta de que Iztapalapa pertenez a la zona metropolitana de Valle de Méxicu, el tresporte foranu realizar polos cuatro centrales d'autobuses y l'únicu aeropuertu que tien el Distritu Federal nenguna d'estes instalaciones atopar nel territoriu de la delegación.

''''''Reinicio d'operaciones
El 27 d'ochobre de 2015, el direutor del Sistema de Tresporte Coleutivu Metro, Jorge Gaviño Ambriz confirma'l reinicio d'operaciones nes estaciones Periféricu Oriente, Cai 11, Llombes Estrella, San Andrés Tomatlán y Culhuacán a partir del día siguiente, 28 d'ochobre a les 11:00 GMT -6 (17:00 GMT) y nel horariu habitual de serviciu del metro dende'l 29 d'ochobre.65 66 En tantu, la estación Periféricu Oriente fungiría como terminal provisional hasta que concluyeren los trabayos nel tramu restante, de la estación Tezonco a la terminal Tláhuac, mientres el serviciu gratuitu con camiones RTP agora sería ufiertáu dende Periféricu Oriente hasta Tláhuac.

El 29 de payares de 2015 a les 10:00 GMT -6 (16:00 GMT) el Xefe de Gobiernu del Distritu Federal, Miguel Ángel Mancera encabeza la continuación del serviciu nel tramu restante, dende la estación Tezonco a la terminal Tláhuac, colo cual reinicia'l serviciu na totalidá de la llinia nel horariu habitual de serviciu del metro a partir del 30 de payares de 2015 y retírase por completu'l tresporte de sofitu con camiones de RTP.67 68
''''''

Les siguientes estaciones del [[Metro de la Ciudá de Méxicu]] crucien la demarcación. 

{| {{tablaguapa}} width=25%
! Estación
! Llinia
|-
|[[Constitución de 1917 (estación)|Constitución de 1917]]|| align=&quot;center&quot; |[[Ficheru:MetroDF_Linea 8.svg|15px]]
|-
|[[UAM-I (estación)|UAM-I]]|| align=&quot;center&quot; |[[Ficheru:MetroDF_Linea 8.svg|15px]]
|-
|[[Cuetu de la Estrella (estación)|Cuetu de la Estrella]]|| align=&quot;center&quot; |[[Ficheru:MetroDF_Linea 8.svg|15px]] 
|-
|[[Iztapalapa (estación)|Iztapalapa]]|| align=&quot;center&quot; |[[Ficheru:MetroDF_Linea 8.svg|15px]]
|-
|[[Atlalilco (estación)|Atlalilco]]|| align=&quot;center&quot; |[[Ficheru:MetroDF_Linea 8.svg|15px]] [[Ficheru:MetroDF_Linea 12.svg|15px]]
|-
|[[Escuadrón 201 (estación)|Escuadrón 201]]|| align=&quot;center&quot; |[[Ficheru:MetroDF_Linea 8.svg|15px]]
|-
|[[Aculco (estación)|Aculco]]|| align=&quot;center&quot; |[[Ficheru:MetroDF_Linea 8.svg|15px]]
|-
|[[Apatlaco (estación)|Apatlaco]]|| align=&quot;center&quot; |[[Ficheru:MetroDF_Linea 8.svg|15px]]
|-
|[[Tezonco (estación)|Tezonco]]|| align=&quot;center&quot; |[[Ficheru:MetroDF_Linea 12.svg|15px]]
|-
|[[Periféricu Oriente (estación)|Periféricu Oriente ]]|| align=&quot;center&quot; |[[Ficheru:MetroDF_Linea 12.svg|15px]] 
|-
|[[Cai 11 (estación)|Cai 11]]|| align=&quot;center&quot; |[[Ficheru:MetroDF_Linea 12.svg|15px]] 
|-
|[[Llombes Estrella (estación)|Llombes Estrella]]|| align=&quot;center&quot; |[[Ficheru:MetroDF_Linea 12.svg|15px]]
|-
|[[San Andrés Tomatlán (estación)|San Andrés Tomatlán]]|| align=&quot;center&quot; |[[Ficheru:MetroDF_Linea 12.svg|15px]]
|-
|[[Culhuacán (estación)|Culhuacán]]|| align=&quot;center&quot; |[[Ficheru:MetroDF_Linea 12.svg|15px]]
|-
|[[Mexicaltzingo (estación)|Mexicaltzingo ]]|| align=&quot;center&quot; |[[Ficheru:MetroDF_Linea 12.svg|15px]] 
|-
|[[Santa Marta (estación)|Santa Marta]]|| align=&quot;center&quot; |[[Ficheru:MetroDF_Linea A.svg|15px]]
|-
|[[Acatitla (estación)|Acatitla]]|| align=&quot;center&quot; |[[Ficheru:MetroDF_Linea A.svg|15px]] 
|-
|[[Peñón Viejo (estación)|Peñón Viejo]]|| align=&quot;center&quot; |[[Ficheru:MetroDF_Linea A.svg|15px]]
|-
|[[Guelatao (estación)|Guelatao ]]|| align=&quot;center&quot; |[[Ficheru:MetroDF_Linea A.svg|15px]]
|-
|[[Tepalcates (estación)|Tepalcates]]|| align=&quot;center&quot; |[[Ficheru:MetroDF_Linea A.svg|15px]]
|}

=== Economía ===
De la población ocupao y estremao nos 3 sectores d'actividaes (terciariu, secundariu y primariu), l'últimu Censu de Población y Vivienda 2010 del INEGI, reporta en ceros al Sector primariu, quedando'l Secundariu y el Terciariu, como los que s'operen na demarcación.
'''Personal Ocupáu n'Actividaes Económiques, según el censu '''.
De los 40 conceyos y delegaciones que destacaron a nivel Nacional, con más de 100 mil persones ocupaes nel llevantamientu de los Censos Económicos 2009, pal añu 2003 el personal ocupáu xubía a la cantidá de 266,179, d'éstos el 62.4% correspondía a homes y el 37.6% a muyeres.
Cinco años dempués, amontar al total xeneral, un 9.6% de persones ocupaes, onde'l 62.6% son homes y el 37.4% son muyeres.
Con respectu al añu 2008, porcentualmente hai un aumentu de 2 décimes pa homes ocupaos y un decremento de la mesma cifra nes muyeres.

=== Servicios a la comunidá ===
* Sofito loxísticu.

* Arreglu d'árees verdes.

* Asesoría xurídica gratuita.

* Atención a falta d'agua potable

* Bacheo de Carpeta Asfáltica.

* Abalizamientos.

* Construcción y/o arreglu de banquetes y guarniciones en víes secundaries

* Desazolve de drenaxe.

* Caltenimientu al allumáu de parques y xardinos.

* Módulu d'Atención a la Muyer (MODAM).
* Permisu pa comerciu en vía pública.

* Fradadura d'árbol en vía pública secundaria.

* Recoyida en vía pública: cañes, tueros, refugaya de fradadura.

* Arreglu y Caltenimientu d'allumáu públicu.

* Arreglos de fugues d'agua potable.

* Retiru de cascayu productu d'Obra Pública.

* Salones d'usos múltiples o centros comuñales.

* Suministru d'agua en carro-tanque o pipes

* Balta d'Árbol.

* Tapa de coladera pluvial.

* Control Canín (antirrabico)

=== Servicios culturales ===
{{VT|Biblioteques de Iztapalapa}}
La xefatura delegacional cuenta con 46 [[biblioteca|biblioteques]] pequeñes partíes en tola delegación, que ufierten llectura en voz alta, conxustes lliteraries y otres actividaes culturales venceyaes colos llibros. La mayor d'elles ye la biblioteca Alonso de Axayácatl, allugada na colonia Vicente Guerrero. Amás de los mancomunes de les escueles cimeres públiques, que tán abiertes a tol públicu.

La ufierta cultural en Iztapalapa ye amenorgada. Cuenta con un auditoriu, y dellos centros culturales, anque d'ellos, namái La Fábrica d'Artes y Oficios d'Oriente (El FARU d'Oriente) allugáu cerca del metro Acatitla de la llinia &quot;A&quot; del metro, y a una banda de la Unidá Solidaridá, tien dalguna significación nel Distritu Federal. El FARU forma artistes y artesanos de la pintura, la música y les artes populares. La so vecería ta constituyida especialmente por mozu, polo que s'empobina más bien escontra les alternatives non comerciales de l'actividá cultural. Sirvió lo mesmo pa esposiciones de fotografía, pintura y escultura, que como escenariu pa conciertos (o ''tocaes'') de rock en llingües indíxenes. Pela so parte, la UAM y la UACM tamién tienen establecimientos d'espardimientu cultural y formación artística. La primera opera la Casa de Les Bombes, alcontrada nes vieyes instalaciones d'una bomba d'agua de los años trenta; y la segunda convirtió una seición de l'antigua Cárcel de Muyeres de Santa Martha na Casa Llibertá.

P'actividaes d'esparcimientu y cultura creáronse parques temáticos de los derechos de los neños y les neñes llamaos &quot;Patoli&quot;. Son espacios onde los neños que lu visiten, aprienden los derechos y valores de la democracia, que pueden lleese en curioses señalizaciones. Amás, ente xuegos van formándose les actitúes, reafitando los sos principios y la importancia de respetar y compartir colos sos compañeros. Anguaño na delegación Iztapalapa esisten cuatro: en Periféricu Oriente, El Saláu, Canal Nacional y Teotongo.

Cuenta con una conmemoración añal que ye la Representación de Cristu, promovida polos mesmos vecinos. Ye posible apreciar a estos postreros desempeñando dalgún papel dientro de la mesma. Esti eventu ye importante pa la delegación yá que cunta con más de 1.5000.000 de visitantes que representen un derrame económicu significativu. Esta representación ye la resultancia d'una promesa que fixo'l pueblu de Iztapalapa; cuando los entós habitantes travesaben por una epidemia de cólera prometieron realizar cada añu esta conmemoración si dicha enfermedá terminaba. Hasta los nuesos díes, dicha promesa cumplióse cabalmente.

=== Servicios deportivos ===
Iztapalapa esmolecióse por promover la cultura del deporte, pa ello cúntense con 14 centros deportivos, como los de Santa Cruz Meyehualco, Ejidal 10 y Deportivu Méxicu, ente otros. Tamién cunta con más de 25 canches de fútbol distribuyíes en distintos puntos y apocayá inauguráronse 100 nuevos ximnasios al campu. D'esta manera, los habitantes de Iztapalapa van poder esfrutar d'espacios públicos deportivos pa xugar y amás, aprovechar les actividaes gratuites que s'ufierten nestos llugares, como son: exercicios aeróbicos, torneos de fútbol y runfa.
Pa toos aquellos amantes de los deportes acuáticos, en Iztapalapa tiense la Escuela de Formación deportiva “Salvador Allende”, onde s'imparten clases de natación, clavaos y nado sincronizáu, nuna caltenida y llimpiu banzáu olímpicu.

=== Servicios de salú ===
El gobiernu de Iztapalapa opera 16 pequeñes clíniques que se conocen col nome de ''Consultorios periféricos'', que tienen por oxetu atender la crónica falta d'estos servicios nel territoriu. La mayor parte d'ellos atópense nes zones más marxinaes (Santa Catarina, San Llorienzo Tezonco y Paraje San Juan). Estos consultorios periféricos dan servicios elementales d'atención a la salú de maternu-infantil, consulta odontolóxica, y enfermedaes agudes. L'Institutu Mexicanu del Seguru Social [[Institutu Mexicanu del Seguru Social|(IMSS)]] y l'Institutu de Seguridá y Servicios Sociales pa los Trabayadores al Serviciu del Estáu [[Institutu de Seguridá y Servicios Sociales de los Trabayadores del Estáu|(ISSSTE)]] empresten los sos servicios de medicina familiar y hospitalización, caúna en cuatro clíniques. Amás, nel añu [[2005]], el Gobiernu del Distritu Federal construyó'l ''Hospital d'Especialidaes de Ciudá de Méxicu'' en Tezonco, col fin de dar servicios médicos d'alta especialización a la población del oriente de la ciudá.

Dientro de los servicios de salú de Iztapalapa, amás de los Hospitales del ISSSTE y IMSS, tamién se tienen los Hospitales que pertenecen al Gobiernu del Distritu Federal y que son: El [[Hospital Xeneral de Iztapalapa]], allugáu n'A. Ermita Iztapalapa Non. 3018, Col. Citlali, C. P. 09660 y tel 5429 3210 y El [[Hospital Pediátricu de Iztapalapa]] allugáu n'Avenida Ermita Iztapalapa Non. 780 Col. Granja San Antonio.
Sicasí, la demanda de servicios médicos nun ta entá totalmente cubierta na Delegación.

La Delegación dispón del 13.6% de los recursos humanos qu'hai en toles unidaes médiques de la ciudá, lo qu'en númberos absolutos significa que 2,974 persones de les casi 22 mil que conformen el personal nesti rubro atiende a los habitantes d'esta demarcación.

Con rellación a los recursos materiales, la Delegación Iztapalapa rexistra'l 16.7% de les cames censables, al cuntar con 386 de les 2 mil 306 qu'hai na Ciudá. N'otros rubros referentes a los recursos materiales, la Delegación tien una mayor o menor participación.

Cuntar con Centros de Salú para cada comunidá y tien servicios como campañes de vacunación gratuites, servicios de métodos anticonceutivos, consultes y los ciudadanos pueden rexistrase nel Seguru Popular, un seguru de vida gratuitu que fai que les consultes, de por sí económiques, de vuelvan gratuites, les medicines y otros servicios vuélvense más accesibles pa los contribuyentes.

Los servicios de salú pública del distritu federal en coordinación cola xurisdicción sanitaria IX Iztapalapa; realicen actividaes de salú realizando detecciones a tou la comunidá de riesgu o bien que nun pueden allegar a una unidá de salú, nes cualos podemos reparar tomar de glucosa, prueba rápida de antígeno prostáticu, mastografía, pruebes de cáncer cervico-uterín y consulta xeneral, consulta odontolóxica y vacunes. Col fin de poder llevar a toos el derechu a la salú.

La xurisdicción sanitaria de Iztapalapa en comparanza coles demás xurisdicciones foi por enforma de los meyores y con un altu númberu de servicios dotaos a los ciudadanos d'esta delegación, cabo mentar que brinda unu de los meyores servicios ante la población más vulnerable. Muestra d'esto foi'l programa masivu “médicu a la to casa” onde participaron médicos, odontólogos enfermeres y trabayadores sociales altamente capacitaos pa brindar consultes ensin nengún costu a adultos mayores, persones con discapacidá y a les muyeres embarazaes, col fin de garantizar y poder llevar el derechu a la salú a esta población que más lo precisa.

El 26 de payares de 2011 ye inauguráu'l Centru de Rehabilitaciòn Infantil Teletón allugáu en Bilbao N° 528, esquina Canal de Garay o Periféricu Oriente, Colonia Bellavista (San Juan Estrella), Casa Blanca, Iztapalapa, Distritu Federal, C.P. 09860. con capacidá p'aproximao 1000 neños con capacidaes distintes.

=== El problema del abasto d'agua ===
Iztapalapa ye la delegación más oriental del Distritu Federal. Ello complica la dotación d'agua potable pa la zona. En Iztapalapa esisten dellos pozos d'estraición d'agua de los [[acuíferu|acuíferos]] soterraños. Ellos atópense alredor de la sierra de Santa Catarina. Sicasí, nun son abondos pa satisfaer la demanda d'agua. Por ello, una porción de l'agua que se llogra del Sistema Cutzamala (que lleva agua de la cuenca del ríu Balsas al valle de Méxicu) destinar a Iztapalapa; anque tampoco basta pa resolver la cuestión. Na estación seca, la escasez d'agua acentúase, sobremanera nes partes altes de San Llorienzo, Paraje San Juan y Santa Catarina.

Cabo mentar que datos de la comisión nacional de l'agua indica que 4 mil 870 llitros per segundu son dotaos a esta demarcación un volume cimero a encamentar pola ONX pa cada habitante sicasí calcúlase qu'ente un 40 y 50 per cientu piérdese en filtraciones por falta d'infraestructura y fugues en cases. La falta d'agua nel Distritu Federal ye grave, nel casu de la delegación iztapalapa ye alarmante. Acordies coles autoridaes llocales y federal piérdese más del 35 per cientu del líquidu en fugues y tomes clandestines, a ello habría qu'amesta-y que nel so últimu informe de llabores el sistema d'agües de Ciudá de Méxicu ( SACM) envaloró que tan solo nel 2011, el problema xeneró perdíes por más de 460 millones de pesos.

=== El comerciu ===
Ente los llugares de comerciu y abasto más importantes, atópense &quot;los tianguis&quot; que son el sector más ampliu por unidá, aína los mercaos públicos, mercaos sobre ruedes y d'últimes la central de abasto; considerada como'l puntu d'alcuentru ente productores, mayoristas, minoristes y consumidores de tol país, ye un llugar al qu'alleguen más de 250 mil persones diariamente pa satisfaer los requerimientos demás de 20 millones d'habitantes de la Zona Metropolitana. La diversidá de frutes, verdures, flores, hortolices, atarraquites y carnes fríes faen de la Central de Abasto, que s'estiende a 328 hectárees, el más importante centru de comercialización. Tamién se cunta col Mercáu de pexes y mariscos La Nueva Viga: Cuenta con 202 bodegues de mayoreo y 165 llocales de tianguis. La Nueva Viga comercializa cerca del 60% de producción nacional de pexe con escama y un 60% de moluscos y crustáceos, según otres especies de procedencia estranxera. La Nueva Viga ye dempués del de Tokiu, el mercáu de pexes y mariscos más grande del mundu. Empezó a operar en febreru de 1993.

=== El comerciu informal ===
Esti tipu de comerciu esmoreció en parte la imaxe de la demarcación, yá que s'establez en cualesquier parte, onde se tenga oportunidá, creó un problema en seguridá pública y de contaminación. En cuestión de contaminación, producen grandes cantidaes de basura, que nun se faen responsables por da-y el so allugamientu correspondiente, xenerando asina, un problema bien grande de contaminación y de mal aspeutu pa la delegación.

El tianguis El Saláu a un llau del metro Acatitla, en Iztapalapa ye unu de los principales puntos de contaminación producíu pol comerciu informal, naide fai responsable de les tonelaes de basura que son producíes por esti tianguis, munchos de los vecinos que viven onde s'instala esti tianguis, munches de les ocasiones realicen la llimpieza de la cai, munchos de los vecinos d'esta zona trataron de que les autoridaes faigan daqué al respeutu pero, les autoridaes nun fixeron lo necesario pa controlar la contaminación que produz esti tianguis.

A pesar de los problemes ecolóxicos d'esti tipu de comerciu ye pa munches persones una fonte pal ingresu familiar ensin la cual veríense en grandes dificultaes.

Los artículos que s'atopen nel tianguis son variaos, estos pueden ser nuevos o usaos, delles vegaes lo que ye consideráu como basura equí atópase en venta, anque ye complicáu salir o entrar a les unidaes cercanes, ye una fonte económica importante.

Otru exemplu ye'l tianguis de les torres de los sábados y domingos allugáu sobre la Av. Les Torres.

El tianguis de les torres ye de los más grandes na ciudá y nel puede atopase de too: ferramientes, xuguetes, comida, películes, refaimientos, etcétera. Una de les carauterístiques de la delegación ye la innumberable cantidá de tianguis y mercaos sobre ruedes qu'hai. Según cifres del INEGI, más del 40% de la población de Iztapalapa ye económicamente activa y de esa cifra'l 21% dedicar al trabayu informal. Sicasí, los tianguis non yá representen una fonte d'ingresu y de consumu, representen una fuerte identidá vecinal y habitacional. Mientres los últimos años el tianguis de Santa Cruz Meyehualco, allugáu na Unidá Habitacional Santa Cruz Meyehualco, consideróse como unu de los cinco más grandes del Distritu Federal. Según el INEGI, del total de pobladores de la Unidá económicamente activos, la cuarta parte dedicar al comerciu informal. El tianguis ponse los martes, vienres y domingos y ocupa aproximao 36 cais (el de los martes que ye'l más estensu), ye bien popular una y bones puede atopase cualquier variedá de productos, dende refaimientos d'autos (robaos na so mayoría), hasta ropa de paca, pasando por cháchares, oxetos usaos, ropa usada, oxetos electrónicos, de guapura (arumes y cosméticos), d'hixene personal, de llimpieza, preseos escolares y papelería, zapatos, tenis, comida, freizu ente otros munchos más. Dientro del tianguis, esta El mio mercáu de Santa Cruz Meyehualco, que desempeña un papel importante una y bones influyó na apertura y crecedera del tianguis, según na asistencia de la xente. La mayoría de la xente nun conoz bien la hestoria del tianguis, por cuenta de que pasó enforma tiempu desque esti establecióse y munchos comerciantes amestáronse de distintos llugares y yá nun saben nada sobre'l so orixe, pero'l tianguis nun ye namái un espaciu comercial, sinón un espaciu nel que la xente desempeña roles d'identidá, solidaridá vecinal y lideralgu.

=== Personaxes notables de Iztapalapa&lt;ref&gt;Arturo Perrusquía Reséndiz. Iztapalapa, la otra cara de la moneda: los sos pueblos orixinarios. Mano vuelta. UACM. Añu 1 Númberu 3 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;El traxe de charru, una tradición que pervive. Mariana Berlanga. L'Universal. 20/11/2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cuadiernu Estadísticu Delegacional de Iztapalapa, Edición 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;La Ciudá de Méxicu y los Pueblos Orixinarios. Iván Gomezcésar Hernández. Mano Vuelta. UACM Añu 2 Númberu Especial 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM09DF/delegaciones/09007a.html |títulu=http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM09DF/delegaciones/09007a.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180726161553/http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM09DF/delegaciones/09007a.html |fechaarchivu=2018-07-26 }}&lt;/ref&gt; ===
* [[Cuitláhuac]], penúltimu tlatoani [[mexica]], que venció a los españoles el [[30 de xunu]] de [[1521]], el día de la célebre [[Nueche Murnia]] en que los españoles y los sos aliaos tlaxcaltecas tuvieron que fuxir de Tenochtitlan.

* [[Los Angeles Azules]], L'agrupación de Los Angeles Azules conformar na delegación Iztapalapa del Distritu Federal, Méxicu, en 1976. Empezaron a tocar les sos primeres notes en guitarres acústiques y bongoes de xuguete, empecipiando tres hermanos de la familia Mejía Avante (Elías P., J. Alfredo y J. Hilario).

* [[Herminio Chavarría]], Xeneral zapatista natural de Santa María Aztahuacán, foi-y asignáu l'asaltu a Santa Anita mientres tomar de Ciudá de Méxicu; nesti enfrentamientu una bala algamó-y la pierna derecha; muerre en Cuautla el 6 d'avientu de 1914. Una avenida de la Zona Urbana Ejidal de Santa María Aztahuacán lleva'l so nome.

* [[Manuel Cañes]], Natural del pueblu de Santa Cruz Meyehualco, promovíu como Coronel por Francisco I. Madero en 1910. Cuando supo'l Xeneral Zapata de la batalla del coronel Manuel Cañes contra los federales nel Cuetu de la Estrella”, mándo-y llamar pa da-y el grau de Xeneral. Aldu al alcuentru con Emiliano Zapata, Manuel Cañes ye truñáu por un toru y muerre en Cocoyoc, en 1915.

* [[Teófilo Cedillo]], Naz nel pueblu de Iztapalapa el 6 de febreru de 1900. En 1923, foi nomáu Presidente Municipal de Iztapalapa. Ente les obres que realizó atópase la carretera que daba accesu al Cuetu de la Estrella”, onde se celebra la fiesta del Fueu Nuevo”. Amás, mandó construyir un parque recreativu por que les families de la rexón asistieren a díes de campu. Tamién se llevó a cabu la reforestación de tola zona y construyó la escuela “Teófilo cedillo”, en terrenes que dellos vecinos consideraben del cleru, que motivó a una combalechadura na so contra y foi asesináu'l 11 d'abril de 1929.

* [[Juan Morales Rodríguez]], Nació en Iztapalapa el 30 de marzu de 1907. Magar los pocos recursos económicos colos que cuntaba y el nulu sofitu institucional que nesos años predominaba nel país, foi un atleta que pudo sobresalir nel duru deporte del atletismu. Les competencies qu'apoderaba yeren los 10, 000 y 5,000 metros. Ente los sos llogros más importantes tán: Medaya d'oru na prueba de los 10,000 metros nos III Xuegos Centroamericanos de 1953, celebraos n'El salvador; medaya de plata nos 5,000 metros dientro de los mesmos xuegos; 7ᵘ llugar nes Olimpiaes de Los Angeles en 1932. Nel so momentu, Juan Morales foi reconocíu por diverses personalidaes, como Plutarco Elías Calles y el Presidente de la República Pascual Ortiz Rubio. Juan Morales Rodríguez siempres corrió llevando puestu'l nome de Iztapalapa.

* [[Manuel Maguey Cedillo]], Nació en Iztapalapa el 26 de payares de 1913, dende bien temprana edá aprendió a falar l'idioma náhuatl; estudió la primaria na escuela “Enrique Laubscher” y na so mocedá ingresó al Conservatoriu de Música, onde estudió violín. A finales de 1930, foi nomáu secretariu del Frente Democráticu Iztapalapense y participó na campaña del Xeneral Juan Almazán. Nel añu de 1973, ye electu presidente del Patronatu Pro-zona Arqueolóxica y Muséu del Cuetu de la Estrella. En 1975, xunto col señor Rafael Álvarez Pérez y el Lic. Jorge de León, llogren el primer llugar nel concursu de televisión “La mio Ciudá”. Darréu, nel mes de setiembre de 1975 dirixe la ceremonia del encendíu del Fueu Panamericanu, una y bones Méxicu yera sede de dichos xuegos. En 1976 constrúyese un muséu nel Cuetu de la Estrella y mientres aproximao trés años tuvo al frente del muséu, al poco tiempu ingresó al Centru d'Investigaciones Antropolóxiques de Méxicu, onde tuvo la oportunidá d'afondar nel estudiu de la hestoria y de sopelexar al traviés de diverses conferencies y publicaciones nos principales diarios capitalinos la hestoria y costumes de Iztapalapa, lo que-y valió'l reconocencia de la Sociedá Mexicana de Xeografía y Estadística”, lo mesmo que de “La Fraternidá Iberoamericana”, conformada por tolos países de fala hispana. Finó'l 27 d'abril de 1991.

* [[Fidela Rodríguez]], Nació en Iztapalapa en 1915, estudió la primaria na escuela “Enrique Laubscher” y dempués ingresó a la secundaria 6 en San Ildefonso, coles mesmes cursaba los sos estudios musicales nel Conservatoriu. En 1936 ingresa a la Escuela Nacional de Maestros, rematando los sos estudios en 1941. Diez años llaboria como maestra na escuela Emiliano Zapata en Santa María Tomatlán y en 1951 ingresa como profesora na escuela “Enrique Laubscher”. Paralelamente, participa nel coru de Belles Artes dende 1943, actuando en delles obres importantes como sopranu, presentándose na sala Manuel M. Ponce y realizando xires artístiques al Inter./ior del país. En 1962 dirixe'l coru de la Delegación Iztapalapa.

* [[Hermilo Ramírez Valle]], Naz en Iztapalapa el 13 de xineru de 1937. En 1956 entra a l'Academia de San Carlos a estudiar Artes Plástiques; termina en 1960 graduándose colos más altos honores. Foi ayudante d'Augusto Escobedo ya Ignacio Asunsola nes sos cátedres en San Carlos. En 1960 ye comisionado pa faer delles escultures pa Tlanepantla; realiza la estatua “Cuitláhuac” la cual exhíbese na escampada del Xardín Cuitláhuac de la Delegación Iztapalapa. En 1970 realiza la estatua del xeneral Lázaro Cárdenas pa Tamaulipas. En 1974 realiza'l monumentu de “Cuitláhuac” en Iztapalapa y l'escultura en relieve “Cuitláhuac: vencedor del mitu”. En 1978 realiza la escultura de La nuesa Señora de l'Asunción en Puebla. En 1980 participa nuna esposición en Montreal. En 1980, 1989 y 1990 ye comisionado pa faer la serie de trofeos pa la feria del caballu” en Texcoco. En 1981 ye comisionado pol estáu d'Hidalgo pa faer una estatua de Zapata. Mientres la so trayeutoria participó en numberoses esposiciones coleutives ya individuales.

* [[Lorenzo Alvarado]], Nació en Iztapalapa en 1906 y estudió en San Carlos con Fidias Elizondo y Luis Ortiz Monasterio. Foi profesor de la ENAP y de la Universidá Femenina. El so pensamientu evolucionó del acadesismo al abstraccionismo. Ente les sos obres destaquen: La Virxe de los Ánxeles, La Piedá en Guatemala, Xicoténcatl en Tlaxcala y Un Cristu en San Antonio Texas.

== Ciudaes hermanes ==
La delegación robló un conveniu con 4 ciudaes suramericanes&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.jornada.unam.mx/2010/11/19/capital/035n2cap |títulu=http://www.jornada.unam.mx/2010/11/19/capital/035n2cap}}&lt;/ref&gt;
* {{bandera|Brasil}} [[Porto Alegre]], [[Brasil]]
* {{bandera|Brasil}} [[Guarulhos]], [[Brasil]]
* {{bandera|Colombia}} [[Ocaña (Norte de Santander)|Ocaña]], [[Colombia]]
* {{bandera|Ecuador}} [[Quitu]], [[Ecuador]]
Amás de tener Cartes d'Intención d'Alcuerdos de Hermanamiento.
* {{bandera|Uruguái}} [[Montevidéu]], [[Uruguái]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.montevideo.gub.uy/institucional/rellaciones-internacionales/documento/carta-intencion-alcuerdu-de-hermanamiento-ente-i |títulu=http://www.montevideo.gub.uy/institucional/rellaciones-internacionales/documento/carta-intencion-alcuerdu-de-hermanamiento-ente-i |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120726103642/http://www.montevideo.gub.uy/institucional/rellaciones-internacionales/documento/carta-intencion-alcuerdu-de-hermanamiento-ente-i |fechaarchivu=26 de xunetu de 2012 }}&lt;/ref&gt;

== Notes ==
{{llistaref|2}}

== Fuentes ==
* {{Versalita|Aguilar Pérez}}, L. Antonio; {{Versalita|Ortega Guerrero}}, M. Adrián; {{Versalita|Llugo Hubp}}, José y {{Versalita|Ortiz Zamora}}, Dalia del C. (2006). «Analís numbéricu acopláu de los desplazamientos verticales y xeneración de quebres por estraición d'agua soterraño nes proximidaes de la Ciudá de Méxicu». ''Revista Mexicana de Ciencies Xeolóxiques'' 23(3): 247-261.
* [[Johanna Broda|{{Versalita|Broda}}, Johanna]] (1991). «Cosmovisión y observación de la naturaleza: l'exemplu del cultu a los cuetos en Mesoamérica». En {{Versalita|Broda}}, {{Versalita|Iwaniszewski}} y {{Versalita|Maupomé}} (coords.), 1991: 451-500.
* {{Versalita|Broda}}, Johanna; {{Versalita|Iwaniszewski}}, Stanislaw; y {{Versalita|Maupomé}}, Lucrecia (coords., 1991). ''Arqueoastronomía y etnoastronomía en Mésoamérica''. [[Ciudá de Méxicu]]: UNAM. ISBN 968-36-1416-7.
* [[Bernal Díaz del Castillo|{{Versalita|Díaz del Castillo}}, Bernal]] (1998) [1632]. ''Historia verdadera de la conquista de la Nueva España''. Ciudá de Méxicu: Porrúa. ISBN 970-07-0004-6.
* {{Versalita|Espinosa Castillo}}, Maribel (2008). {{Enllaz rotu|1=[http://www.redalyc.uaemex.mx/pdf/111/11182709.pdf «Procesos y actores na conformanza del suelu urbanu nel ex llagu de Texcoco»] |2=http://www.redalyc.uaemex.mx/pdf/111/11182709.pdf |bot=InternetArchiveBot }}. ''Economía, Sociedá y Territoriu'', VIII(27): 769-798.
* {{cita publicación |apellíu={{Versalita|Florescano}} |nome=Enrique |enllaceautor= Enrique Florescano |añu=2003 |títulu=La saga de Ce Ácatl Topiltzin Quetzalcóatl |url=http://www.colmich.edu.mx/files/rellaciones/095/pdf/Enrique%20Florescano.pdf |publicación= Rellaciones |volume=XXIV |númberu=95 |páxines=201-234}}
* [[Charles Gibson|{{Versalita|Gibson}}, Charles]] (1993). ''Los azteques sol dominiu español (1519-1810)''. Ciudá de Méxicu: [[Editorial Sieglu XXI|Sieglu XXI]]. ISBN 978-968-23-0144-5.
* {{Versalita|Heizer,}} Robert F. y {{Versalita|Cook}}, Sherburne F. (1959). [http://www.jstor.org/stable/3629002 «New evidence of antiquity of Tepexpan and other human remains from the Valley of Mexico»]. ''Southwestern Journal of Anthropology'' 15(1): 36-42.
* {{Versalita|[[Institutu Eleutoral del Distritu Federal]]}} (IEDF, 2012). {{Enllaz rotu|1=«Xeografía eleutoral» |2=http://www.iedf.org.mx/index.php/eleiciones/geografia-electoral-00/173-marcu-geografico-eleutoral |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}. Consultada'l 8 de marzu de 2012.
* {{Versalita|[[Institutu Nacional d'Antropoloxía y Hestoria]]}} (INAH, 2011). {{Enllaz rotu|1=[http://cultura-inah.gob.mx/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=255&amp;Itemid=157 «Cuetu de la Estrella»] |2=http://cultura-inah.gob.mx/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=255&amp;Itemid=157 |bot=InternetArchiveBot }}. ''Cultura INAH''. Consultáu'l 27 d'avientu de 2011.
* {{Versalita|[[Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía]]}} (Inegi, 2005): ''Iztapalapa, Distritu Federal. Cuadiernu Estadísticu Delegacional''. Aguascalientes.
* ---------- (Inegi, 2008). [https://web.archive.org/web/20121120192023/http://www.inegi.org.mx/est/contenidos/espanol/soc/int/nav/cem/08/df/m007/ced_iztap_08.zip ''Iztapalapa. Cuadiernu estadísticu delegacional.''] Aguascalientes. Consultáu'l 3 d'agostu de 2011.
* ---------- (Inegi, 2011b). [http://www.inegi.org.mx/sistemes/consulta_resultaos/zip/iter2010/iter_09xls10.zip «Distritu Federal. Principales resultaos por llocalidá»]. XII Censu de Población y Vivienda. Consultáu'l 18 de xunetu de 2011.
* [[Miguel León-Portilla|{{Versalita|León-Portilla}}, Miguel]] (2003) [1979]. [https://web.archive.org/web/20120616170738/http://www.revistakatharsis.org/vencíos.pdf ''Visión de los vencíos'']. Ciudá de Méxicu: Universidá Nacional Autónoma de Méxicu. Consultada'l 31 d'avientu de 2011.
* {{Versalita|Luna Parra}}, Adriana (coord., 1992): ''Selmana Santa en Iztapalapa.'' Ciudá de Méxicu: Universidá Autónoma Metropolitana Unidá Iztapalapa, El Xuglar, Delegación Iztapalapa.
* {{Versalita|Montaño}}, María Cristina (1984). ''La tierra de Ixtapalapa: lluches sociales : dende les chinampas hasta'l tresformamientu urbanu.'' Ciudá de Méxicu: Universidá Autónoma Metropolitana Unidá Iztapalapa.
* [[Carlos Montemayor|{{Versalita|Montemayor}}, Carlos]] (coord., 2009). ''Diccionariu del náhuatl nel español de Méxicu''. 2ª ed. [[Ciudá de Méxicu]]: [[GDF]]-[[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu|UNAM]].
* {{Versalita|Ortega Mendoza}}, Tanya Vanessa (s/f): ''Iztapalapa: referentes d'identidá social.'' Versión electrónica na páxina del ICESI. Méxicu.
* {{Versalita|Ramírez González}}, Beatriz (1999). ''La parroquia de San Lucas Evanxelista: hestoria d'un pueblu.'' Ciudá de Méxicu: Universidá Autónoma Metropolitana Unidá Iztapalapa.
* {{Versalita|Rodríguez Demorizi}}, Emilio (1971). ''Los dominicos y les encomiendes d'indios de la isla Española''. Santu Domingu: Academia Dominicana de la Hestoria.
* {{Versalita|[[Serviciu Meteorolóxicu Nacional (Méxicu)|Serviciu Meteorolóxicu Nacional]] de la [[Comisión Nacional de l'Agua]]}} (SMN, 2011). {{enllaz rotu|1=[http://smn.cna.gob.mx/climatologia/normales/estacion/df/NORMAL09051.TXT «Estación 00009026 Morelos 77. Normales climatolóxiques (1971-2000)»] |2=http://smn.cna.gob.mx/climatologia/normales/estacion/df/NORMAL09051.TXT |bot=InternetArchiveBot }}. Consultáu'l 26 d'avientu de 2011.
* {{Versalita|Tena}}, Rafael. [http://www.ejournal.unam.mx/ecn/ecnahuatl40/ECN040000006.pdf «La cronoloxía de la ''Tira de la pelegrinación''»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200822115303/http://www.ejournal.unam.mx/ecn/ecnahuatl40/ECN040000006.pdf |date=2020-08-22 }}. ''Estudios de Cultura Náhuatl'' (40):121-129. Consultáu'l 27 d'avientu de 2011.
* {{Versalita|Ugalde Morales,}} Francisco Javier y {{Versalita|Pómpara Padilla}}, José Antonio (2009). «Historia del home de Santa María Aztahuacan». ''Revista Española d'Ortodoncia'', 39(4): 327-334.
* {{Versalita|[http://www.educacion.df.gob.mx/ Secretaría d'Educación del Distritu Federal]}} (SEDU, 2007: 159-169). «Ciudá de Méxicu. Crónica de les sos delegaciones».
* Excelsior en llinia {{Versalita|[http://www.excelsior.com.mx/node/860396#imaxe-4]}} Arturo Pandorial (2012)

== Enllaces esternos ==
* {{commonscat}}
* [http://www.iztapalapa.df.gob.mx/ Páxina de l'Alministración Delegacional de Iztapalapa]
* [http://webarchive.loc.gov/all/20020808031049/http://www.df.gob.mx/ Páxina del Gobiernu del Distritu Federal]

{{Tradubot|Iztapalapa}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Iztapalapa]]
[[Categoría:Toponimia náhuatl de la Ciudá de Méxicu]]</text>
      <sha1>jiji3ckqf1gyekl6pxwqxdp4yz34bhk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Iveco</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150612</id>
    <revision>
      <id>4488235</id>
      <parentid>4445717</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T23:41:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43958" sha1="fuot41yfa65ck0v08t18x9cqo7ubqde" xml:space="preserve">{{Organización}}

'''Iveco S.p.A.''' ye un grupu industrial italianu que la so sede ta en [[Turín]], [[Italia]], filial de [[CNH Industrial]]. Diseña, constrúi y comercializa vehículos comerciales llixeros, medios y pesaos, vehículos de cantera y obres, autobuses urbanos ya interurbanos, y vehículos especiales p'aplicaciones como estinción de quemes, misiones a campu traviés, militares y defensa civil.

El nome Iveco apaeció per primer vegada en [[1975]] tres la fusión de marques italianes, franceses y alemanes.&lt;ref&gt;Bonfiglioli Consulting: Il Lean Thinking dalla produzione alla progettazione. Pensara snello in ufficio tecnico per anovara la progettazione y diventare più competitivi. 5 casi italiani di successo, 2010: Milán – p. 103&lt;/ref&gt;

Les sos plantes de producción tán allugaes n'[[Europa]], [[China]], [[Rusia]], [[Australia]], [[África]], [[Arxentina]] y [[Brasil]], y cuenta con unos 5.000 puntos de venta y asistencia en más de 160 países. La producción mundial de la compañía xube a unos 150.000 vehículos comerciales y el so volume de facturación ye d'unos 10 mil millones d'euros.&lt;ref&gt;Informe Añal de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/investor_relations/financial_reports/bilanci/FiatDocuments/FI_Relazione_finanziaria_annuale_2011_FINALE_NIS_ENG.pdf – p. 19&lt;/ref&gt;

== Historia ==
Iveco foi creada por Fiat S.p.A. el 1 de xineru de 1975 y ye productu de la fusión de cinco compañíes que funcionaben n'Italia, Francia y Alemaña: [[Fiat Veicoli Industriali]] (asitiada en [[Turín]]), [[Officine Meccaniche|OM]] ([[Brescia]]), [[Lancia Veicoli Speciali]] ([[Bolzano]]), [[Unic]] ([[Trappes]]) y [[Iveco Magirus|Magirus]] ([[Ulm]]).

Nos primeros años la sociedá tuvo centrada na so racionalización, integrando y optimizando los procesos granibles que, enantes, funcionaren de manera autónoma, y la rede de ventes, pero calteniendo les marques orixinales. De 1975 a [[1979]], la gama de Iveco tomaba 200 modelos básicos y 600 versiones, que diben dende les 2,7 tonelaes de MMA hasta les más de 40 [[tonelaes]] de los vehículos pesaos, ensin escaecer los autobuses y los [[motores]].&lt;ref&gt;Massimo Condolo: IVECO 1975–2005, 2005 Fondazione Negri&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Raffaele Sanguineti, Carlo Felice Zampini Salazar: IVECO Story. The world of Transport, 1994 Norden Publishing House Ltd. – p. 144&lt;/ref&gt;

En [[1978]] Iveco llanzó'l so primer productu de la gama de vehículos llixeros cola marca Iveco, el [[Iveco Daily|Daily]].&lt;ref&gt;Informe Añal de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/investor_relations/financial_reports/bilanci/FiatDocuments/FI_Relazione_finanziaria_annuale_2011_FINALE_NIS_ENG.pdf – p. 103&lt;/ref&gt; Esti vehículu foi concebíu orixinalmente como un vehículu industrial pequeñu, fiable y con una estructura sólida. En [[1980]] Iveco construyó'l primer motor turbo diésel pa vehículos industriales pesaos. Asina nacieron los modelos ''TurboDaily'', ''[[Iveco Turbostar|Turbostar]]'' y ''[[Iveco Turbotech|Turbotech]]'', destinaos al tresporte pesáu&lt;ref&gt;Condolo: IVECO 1975–2005, 2005 Fondazione Negri – p. 28–29&lt;/ref&gt; y que collecharon una bona acoyida n'[[Europa]] representando un ésitu pal calter entamador del grupu.

Na década de 1980, la estratexa corporativa taba fuertemente empobinada a la promoción de la [[marca]], lo que lu llevó a patrocinar eventos deportivos como los [[Xuegos Olímpicos de Moscú 1980|Xuegos Olímpicos]] de [[1980]] en [[Moscú]], la [[Copa Davis]] en [[1982]], les espediciones de [[Jacques Cousteau]] al [[Amazones (Brasil)|Amazones]] en [[1983]] y el [[Raid Pigafetta]], nel que'l Iveco-Fiat 75 PC 4x4 foi'l primeru en dar la vuelta completa al mundu.&lt;ref&gt;Raffaele Sanguineti, Carlo Felice Zampini Salazar: IVECO Story. The world of Transport, 1994 Norden Publishing House Ltd. – p. 188-193&lt;/ref&gt; Tamién se crearon dos nueves divisiones: motores diésel p'autobuses y vehículos d'estinción de quemes.&lt;ref&gt;Raffaele Sanguineti, Carlo Felice Zampini Salazar: IVECO Story. The world of Transport, 1994 Norden Publishing House Ltd. – p. 204&lt;/ref&gt;

En [[1984]] Iveco llanzó'l TurboStar,&lt;ref&gt;John Carroll, Peter James Davies: Tractor &amp; Trucks, 2007 Hermes House – p. 7&lt;/ref&gt; un vehículu pesáu de carretera que se convirtió en tou un ésitu de ventes n'Italia y nun importante protagonista del mercáu européu, del que se vendieron 50.000 unidaes en siete años.&lt;ref&gt;Raffaele Sanguineti, Carlo Felice Zampini Salazar: IVECO Story. The world of Transport, 1994 Norden Publishing House Ltd. – p. 202&lt;/ref&gt;

En [[1985]] Iveco fabricó'l primera motor diésel llixeru con inyeición direuta.&lt;ref&gt;Sitiu web oficial de Fiat Industrial {{cita web |url=http://fiatindustrial.com/it-IT/group/history/iveco/Pagine/iveco_1985_1994.aspx |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=25 de payares de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120704035507/http://fiatindustrial.com/it-IT/group/history/iveco/Pagine/iveco_1985_1994.aspx |fechaarchivu=4 de xunetu de 2012 }}&lt;/ref&gt;

En [[1986]] creóse Iveco Ford Truck Ltd. por aciu una [[sociedá mercantil|asociación]] a partes iguales realizada con [[Ford Motor Company|Ford]], que se fixo cargu de la producción y les ventes de los principales vehículos de les games Iveco y Ford Cargu.&lt;ref name=&quot;John Carroll_1&quot;&gt;John Carroll, Peter James Davies: The Complete Book of Tractor &amp; Trucks, 2000 Lorenz Books – p. 408&lt;/ref&gt;

A mediaos de los 1980, [[Astra]], empresa fabricante de volquetes y vehículos de cantera y obres de Plasencia, pasa a formar parte del Grupu Iveco.&lt;ref&gt;Massimo Condolo: IVECO 1975–2005, 2005 Fondazione Negri – p. 11&lt;/ref&gt;

En [[1989]] fabricóse'l primera motor diésel con EGR p'amenorgar les emisiones contaminantes compatible colos vehículos comerciales y esi mesmu añu llanzóse'l nuevu Daily yá forníu con esti motor.&lt;ref name=&quot;John Carroll_1&quot;&gt;John Carroll, Peter James Davies: The Complete Book of Tractor &amp; Trucks, 2000 Lorenz Books – p. 408&lt;/ref&gt;

A principios de los [[años 1990]], por cuenta de la gama avieyada y del progresu de la competencia, la empresa entra en crisis, lo qu'obliga a la compañía a una reorganización.

En [[1990]], Iveco adquirió'l 60% de les aiciones de la compañía industrial española ENASA, a la que pertenecía'l fabricante de vehículos industriales [[Pegaso (automóviles)|Pegaso]]. Esto marcó un pasu bien importante na historia de Iveco yá que se convirtió nun importante parte nos mercaos de los países europeos. Con esta alquisición, Iveco amplió la cantidá de plantes industriales, estableciéndose en [[Barcelona]], en [[Valladolid]] (1.200 trabayadores) y en [[Madrid]], toes elles n'[[España]].

Nesos años siguió espandiéndose: en 1991 adquirió la compañía inglesa Seddon Atkinson, qu'apurrió la so amplia esperiencia en vehículos especiales pal sector de la construcción y de recoyida de residuos.&lt;ref name=&quot;Massimo Condolo_1&quot;&gt;Massimo Condolo: IVECO 1975–2005, 2005 Fondazione Negri – p. 10&lt;/ref&gt; Esi mesmu añu, inauguróse la primer llinia de montaxe del TurboDaily en Nanjing Motor Corporation, China.&lt;ref&gt;Raffaele Sanguineti, Carlo Felice Zampini Salazar: IVECO Story. The world of Transport, 1994 Norden Publishing House Ltd. – p. 230&lt;/ref&gt; En [[1992]], Iveco adquier la compañía Ital (el [[International Trucks Australia limited]]). Tamién se dar# en la creación de Iveco Mercosur, construyendo una planta en [[Brasil]] en [[1997]].

Na década de 1990, los vehículos EuroCargo, EuroTech, EuroTrakker y EuroStar representaron una renovación total de la gama.&lt;ref name=&quot;John Carroll_1&quot;&gt;John Carroll, Peter James Davies: The Complete Book of Tractor &amp; Trucks, 2000 Lorenz Books – p. 408&lt;/ref&gt; El EuroCargo y el EuroTech fueron nomaos “Truck of the Year” en [[1992]] y en [[1993]] respeutivamente y foi la primer vegada qu'esta reconocencia otorgar a un mesmu fabricante mientres dos años consecutivos.&lt;ref&gt;Massimo Condolo: IVECO 1975–2005, 2005 Fondazione Negri – p. 146 – 147&lt;/ref&gt;

En [[1995]] Iveco robló un alcuerdu con Yuejin Motor Corporation de [[Nankín]] pa constituyir la sociedá Naveco destinada a la producción de vehículos llixeros y motores diésel. Mentanto, la división de vehículos d'estinción de quemes robló un alcuerdu col Grupu Sinopec pal ensamblaxe de vehículos especiales con estintores d'espluma en [[China]]. En [[1996]] les actividaes d'estinción de quemes n'Alemaña se estructuraron so la compañía Iveco Magirus Brandschutztechnik GmbH.&lt;ref name=&quot;fiatindustrial_1&quot;&gt;Sitiu web oficial de Fiat Industrial {{cita web |url=http://fiatindustrial.com/it-IT/group/history/iveco/Pagine/iveco_1995_2004.aspx |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=25 de payares de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120704035533/http://fiatindustrial.com/it-IT/group/history/iveco/Pagine/iveco_1995_2004.aspx |fechaarchivu=4 de xunetu de 2012 }}&lt;/ref&gt; Al añu siguiente, la llegada d'una compañía austriaca, [[Löhr]], impulsó estes actividaes, pasando a ser Löhr Magirus.&lt;ref name=&quot;Massimo Condolo_1&quot;&gt;Massimo Condolo: IVECO 1975–2005, 2005 Fondazione Negri – p. 10&lt;/ref&gt; La planta italiana de [[Foggia]] batió'l récor de 2,5 millones de motores fabricaos en 20 años y en [[1999]], la producción de sistemes de propulsión diésel algamaron el so mayor volume de producción: 405.000 unidaes.
[[Ficheru:Iveco Stralis ITOY 2003.jpg|thumb|left|250px|Iveco Stralis.]]

En [[1997]], dar# en crear &quot;Transolver&quot;, una institución financiera y d'atención al veceru. En 1998 presentóse'l Cursor 8, siguíu al añu siguiente pol Cursor 10, el primer motor diésel con turbina de xeometría variable y el primer motor diésel Common Rail pa vehículos industriales pesaos.&lt;ref name=&quot;fiatindustrial_1&quot;/&gt; El 125° aniversariu de la presentación del primer Magirus Leiter&lt;ref&gt;John Carroll, Peter James Davies: The Complete Book of Tractor &amp; Trucks, 2000 Lorenz Books – p. 430&lt;/ref&gt; celebróse xunto cola entrega del Magirus con escalera estensible númberu 5.000 fabricáu dende la Segunda Guerra Mundial.&lt;ref name=&quot;fiatindustrial_1&quot;/&gt;

Nel añu [[2000]] el modelu [[Iveco Daily|Daily]] recibió'l premiu &quot;International Van of the Year&quot;. La nueva versión del modelu [[Iveco Daily|Daily]] foi compensáu nuevamente como &quot;Van del añu&quot; en [[2005]]. El vehículu pa tresporte pesáu más recién ye'l modelu [[Iveco Stralis|Stralis]], una evolución del [[Iveco Eurostar|Eurostar]], que foi compensáu como &quot;Camión del Añu&quot; en [[2003]]. Esi mesmu añu,Iveco adquirió la totalidá d'[[Irisbus]], que orixinalmente formaba parte d'una joint venture con [[Renault]].&lt;ref&gt;Petr Pavlinek: A Successful Transformation?: Restructuring of the Czech Automobile Industry, 2008: Springer – p. 151&lt;/ref&gt;

En [[2004]] creóse la marca Iveco Motors, convirtiéndose na empresa matriz pa la producción de los motores, y al añu siguiente foi incorporada a l'acabante fundar Fiat Powertrain Technologies. A finales de [[2004]] entró a valir l'alcuerdu ente Iveco y la compañía china Saic (Shanghai Automotive Industry Corporation).&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.fptindustrial.com/FPTPressReleases/IT-IT/2005-2008/SAIC_24luglio2006.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924015047/http://www.fptindustrial.com/FPTPressReleases/IT-IT/2005-2008/SAIC_24luglio2006.pdf |fechaarchivu=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;

En [[2006]] Iveco patrocinó los [[Xuegos Olímpicos]] de Turín con una flota constituyida por 1.200 autobuses Iveco Irisbus.&lt;ref&gt;http://www.fiatspa.com/en-US/media_center/FiatDocuments/2006/GENNAIO/01_12_2006_FIAT_Y_-Y_OLIMPIADI_comunicato_stampa.ing.pdf&lt;/ref&gt; Al añu siguiente, Iveco foi'l patrocinador d'[[All Blacks]], l'equipu de [[rugbi]] de Nueva Zelanda.&lt;ref&gt;http://www.repubblica.it/2007/01/motori/gennaio-07/iveco-allblacks/iveco-allblacks.html&lt;/ref&gt;

En [[2009]] Iveco convertir nel provisor de Camiones y Vehículos comerciales pal [[Moto GP]],&lt;ref&gt;Sitiu web oficial de MotoGP http://www.motogp.com/en/sponsors&lt;/ref&gt; amás de siguir col so esponsorización histórica del equipu [[Ferrari|Ferrari Racing]], al qu'apurre los vehículos pa tresportar los [[monoplaces]] de les carreres del [[Campeonatu Mundial de Fórmula 1]].&lt;ref&gt;Sitiu web oficial de Ferrari http://www.ferrari.com/italian/formula1/partner/fornitori_ufficiali/Pages/fornitori-ufficiali.aspx&lt;/ref&gt;

El 1 de xineru de [[2011]] constituyóse [[Fiat Industrial S.p.A.|Fiat Industrial]], incorporando [[CNH]], Iveco y [[FPT Industrial]].&lt;ref&gt;Sitiu web oficial de Fiat Industrial {{cita web |url=http://fiatindustrial.com/it-IT/group/history/Pagine/la_storia.aspx |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=25 de payares de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130113165337/http://www.fiatindustrial.com/it-IT/group/history/Pagine/la_storia.aspx |fechaarchivu=13 de xineru de 2013 }}&lt;/ref&gt; En [[setiembre]] d'esi mesmu añu, inauguróse'l Fiat Industrial Village en Turín, un centru multifuncional propiedá de Fiat Industrial creáu pa los servicios de venta, asistencia y presentación de los productos de les marques Iveco, New Holland y FPT Industrial.&lt;ref&gt;Sitio web de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/it-IT/media_center/press_release/FiatDocuments/20110919_FIV_IT.pdf&lt;/ref&gt;

El 15 de [[xineru]] de [[2012]], Iveco ganó la 33ª edición del [[rally Dakar]] col equipu [[Petronas]] [[De Rooy]] y el conductor holandés Gerard De Rooy, al volante d'un Iveco Powerstar. Siguiendo a De Rooy diben los conductores Stacey y Biasion al volante de dos Iveco Trakker Evolution 2, forníos con un motor C13 FPT Industrial con más de 900 CV.&lt;ref&gt;Sitiu web oficial del Dakar {{cita web |url=http://www.dakar.com/dakar/2012/us/stage-14/rankings/overall-trucks.html |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=30 de payares de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/2012/http://www.dakar.com/dakar/2012/us/stage-14/rankings/overall-trucks.html |fechaarchivu=5 de xunetu de 2017 }}&lt;/ref&gt;

== Marques ==

=== Iveco ===
'''Iveco''' ye la marca comercial de los vehículos industriales llixeros, medios y pesaos. La gama de vehículos llixeros componer del Nuevu Daily nes sos versiones que van dende les 2,8 t hasta les 7 t y traición 4x4. La gama de vehículos medios inclúi'l Eurocargo, disponible nes versiones de 7 t a 19 t y traición 4x2 o 4x4. El Stralis y el Trakker, de 19 t a 72 t, componen la gama de vehículos pesaos con versiones de dos, trés o cuatro eje con traición integral o en dos ruedes.&lt;ref&gt;Sitiu web oficial de Iveco www.iveco.com&lt;/ref&gt;
{{AP|Iveco}}

=== Iveco Bus ===
[[Iveco Bus]] ye una marca especializada en vehículos pal tresporte de pasaxeros que tomaba dende los minibuses hasta los autobuses pal [[tresporte urbanu]] ya interurbanu y los autobuses turísticos. Conocida enantes como Irisbus, el 24 de [[mayu]] de [[2013]] hubo un rellanzamientu de la marca col nuevu nome de Iveco Bus.&lt;ref&gt;Comunicáu de prensa http://www.iveco.com/en-us/press-room/release/Pages/ Iveco-Bus-the-new-Iveco-brand-dedicated-to-collective-transport.aspx&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sitiu web oficial de Iveco Irisbus http://www.irisbus.com/Pages/HomePage.aspx&lt;/ref&gt;
{{AP|Iveco Bus}}

=== Heuliez Bus ===
{{AP|Heuliez Bus}}

=== Iveco Astra ===
[[Iveco Astra]] ye una marca dedicada a los vehículos off-road pal sector de la construcción y la [[minería]]. Fabrica vehículos pesaos de carretera y touterrén, según unidaes tractoras pesaes pal tresporte per carretera y vehículos loxísticos, incluyendo vehículos blindaos pa les fuercies armaes. La compañía foi fundada en [[1946]], pero forma parte de Iveco dende [[1986]].&lt;ref&gt;Sitiu web oficial de Iveco Astra http://www.astraspa.com/&lt;/ref&gt;
{{AP|Iveco Astra}}

=== Iveco Magirus ===
[[Iveco Magirus]] ye la marca dedicada a los vehículos d'estinción de [[quemes]] y los sos equipamientos. Iveco Magirus tamién fabrica escaleres estensibles, sector nel que ye líder mundial. Foi fundada en [[1894]] por [[Conrad Magirus]], xefe de bomberos de Ulm, Alemaña, quien tamién inventó les escaleres pa los vehículos d'estinción de quemes.&lt;ref&gt;http://www.iveco-magirus.de/&lt;/ref&gt;
{{AP|Iveco Magirus}}

=== Iveco Defence Vehicles ===
[[Iveco Defence Vehicles]] ye la marca especializada na producción y venta de vehículos militares y de defensa. Tien la so sede en [[Bolzano]], onde se produz el Iveco LMV, unu de los vehículos más famosos de la marca emplegáu por munchos exércitos europeos y d'otros continentes.&lt;ref&gt;Sitio web de Army-technology.com http://www.army-technology.com/contractors/vehicles/iveco/&lt;/ref&gt;
{{AP|Iveco Defence Vehicles}}

=== Iveco Capital ===
Iveco Capital ye la división financiera de Iveco, qu'ayuda a los sos veceros na compra de los vehículos.&lt;ref&gt;Sitiu web oficial de Iveco Capital {{cita web |url=http://www.iveco.com/ivecocapital/content/index_ivecocapital.html |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=27 d'ochobre de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121029021716/http://www.iveco.com/ivecocapital/content/index_ivecocapital.html |fechaarchivu=29 d'ochobre de 2012 }}&lt;/ref&gt;

=== Sociedaes ===
Iveco cuenta con una estensa rede de sociedaes, especialmente nel mercáu chinu, ente les que s'inclúin:
* Naveco, especializada en vehículos medios y llixeros&lt;ref&gt;Informe Añal de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/investor_relations/financial_reports/bilanci/FiatDocuments/ FI_Relazione_finanziaria_annuale_2011_FINALE_NIS_ENG.pdf – p.99&lt;/ref&gt;
* Saic-Iveco Hongyan (SIH), especializada en vehículos pesaos&lt;ref&gt;Informe Añal de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/investor_relations/financial_reports/bilanci/FiatDocuments/ FI_Relazione_finanziaria_annuale_2011_FINALE_NIS_ENG.pdf – p. 99&lt;/ref&gt;
* Saic-Iveco FPT Hongyan (SFH), especializada en motores pa vehículos pesaos&lt;ref&gt;Informe Añal de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/investor_relations/financial_reports/bilanci/FiatDocuments/ FI_Relazione_finanziaria_annuale_2011_FINALE_NIS_ENG.pdf – p. 111&lt;/ref&gt;

== Iveco nel mundu ==

=== Arxentina ===
Iveco tien una filial n'[[Arxentina]] dende hai más de 40 años. Tien oficines comerciales na [[Ciudá Autónoma de Buenos Aires]] y un centru industrial na [[Provincia de Córdoba (Arxentina)|Provincia de Córdoba]], na llocalidá de [[Estación Ferreyra|Ferreyra]]. Cuenta con más de 900 emplegaos ente dambes sedes.

Dende la so planta de [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]] abastez al mercáu llocal como asina tamién a países del [[Mercosur]], otres naciones d'América Llatina y Oriente. La planta cunta cola certificación [[ISO 9001:2008]] (Calidá) y OHSAS:18001 (Seguridá ya Hixene). Coles mesmes, atópase dientro del programa de Grupu Fiat denomináu World Class Manufacturing, trabayando sobre los sistemes calidable, caltenimientu, costos y loxística.

==== Inversiones ====
Iveco [[Arxentina]] anunció inversiones de 20 millones de pesos, destinaes a doblar la capacidá instalada y los actuales volúmenes de producción de la so gama de vehículos pesaos y medianos na so planta de [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]].

Con estes inversiones, Iveco [[Arxentina]], únicu productor de camiones nel país, proyeuta pasar a una producción a réxime de 20.000 unidaes añales, el doble de les 10.000 unidaes alcanzaes en [[2007]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.agencianova.com/nota.asp?n=2008_4_16&amp;id=49963&amp;id_tiponota=6 |títulu=Axencia Nova Iveco anunció inversiones, incorporación de personal y aumentu de la so producción |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304193623/http://www.agencianova.com/nota.asp?n=2008_4_16&amp;id=49963&amp;id_tiponota=6 |fechaarchivu=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;

Inclusive, cola entrada en vixencia de la norma anticontaminación Euro V n'Arxentina, llanzóse la llinia Ecoline ,&lt;ref&gt;https://www.16valvulas.com.ar/iveco-presento-una-nueva-generacion-de-vehiculos-so-el conceutu-ecoline/&lt;/ref&gt; onde s'anovó'l portfolio de productos.

==== Modelos producíos por IVECO n'Arxentina ====
Iveco 90E14 / 90E15 / 120E15 / 120E17 / 140E18 / 140E20 / 150E20 N - T / 160E18 GNC / 160E21 / 160E23 N - T / 160E23 Rec / 160E25 / 170E21 / 170E22 4185-4815 / 170E24 / 170E25 / 180E32 / 180E33 / 
180E35 / 230E22 / 230E24 / 240E25 / 260E25 / EuroTech 200E37 H / EuroTrakker 200E41 H / 320E18 / 380 E37 / 380T38 / 380T42 / 450E32 T / EuroTech 440E42 / EuroTech 450E37 / EuroTech 450E32 TY (6x2) / 
Eurotech 450E41 / EuroTrakker 450E41 HT / 720E42 / Eurotech Cursor 190E31 / EuroTech Cursor 450E31T / MP 450E42 TZ / MP 720E42 HT / 720T42 / 450S38T / AT 450S42T / AT 570 S38T / AT 570 S42 TZ / AT 740S42 / 200S38 / ATN 200 S41 / AT 200 S42 / ATN 490 S38T / ATN 490 S39T / ATN 490 S41T / ATN 490 S42T / ATN 490 S46T / ATN 740 S46TZ / Powerstar 450E37.

CC170E22 / 118E20 - 4815 / Iveco 118E22-4815 / CC 170E24

EURO V
Tector Attack 170E22/170E22T / 170E28 / 240E28 / 260E28 / 450C33T / 180C33 / 200S36 / 200S44 / 460S36T / 490S44T / 530S36T / 600S44T / 800S48TZ / Trakker 410T44 / 410T48
EURO V Autoshift
Tector 170E30T / Tector 170E30N 4x2 / Tector 240E30 6x2 / Tector 260E30 6x4

=== Rusia ===
Nel añu de 1994, y sobre el marcu de les privatizaciones del conglomeráu industrial soviéticu agora en manes de la Federación Rusa; la fábrica &quot;[[UralAZ]]&quot;, xunto col conglomeráu italianu automotríz Iveco fundaríen una empresa conxunta pa la producción de camiones pesaos, una sociedá a la que se llamaría darréu &quot;Iveco/UralAZ&quot;; y que más palantre sería redenominada &quot;Iveco-AMT&quot;.&lt;ref&gt;http://www.iveco-uralaz.ru/eng/&lt;/ref&gt;

=== Serbia ===
{{AP|Zastava Kamioni}}
[[Ficheru:P3260401.JPG|thumb|250px|Iveco Daily.]]

== Estáu financieru ==
En 2012 los ingresos netos de Iveco xubieron a 8,9 mil millones d'euros.[46] Apurrióse un total de 153.384 vehículos, rexistrando un aumentu del 18,3% con al respective de 2010.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20131021141023/http://www.cnhindustrial.com/en-US/investor_relations/financial_information/annual_reports/FiatDocuments/FI_2012_Annual_Report.pdf p. 84&lt;/ref&gt;

== Producción de motores y vehículos híbridos ==
Los motores utilizaos por Iveco son producíos por [[FPT Industrial]], filial del grupu Fiat Industrial S.p.A. dedicada a al diseñu, desenvolvimientu, fabricación y comercialización de motores pa vehículos industriales, marinos y xeneradores llétricos. N'Europa los sos trés principales plantes son: [[SOFIM]] Foggia, [[Italia]] (8140-series); Iveco-[[Turín]], [[Italia]] (8000 y NEF-series); y Bourbon-Lancy, [[Francia]] (Cursor-serie).
{{AP|FPT Industrial}}

== Proyeutos d'innovación y sostenibilidá ==

=== Responsabilidá social ===
Iveco collabora dende 2005 con [[Transaid]], una organización internacional ensin ánimu d'arriquecimientu d'[[Inglaterra]]. En 2011 donó dellos [[Stralis]] 4x2 al National Institute of Transport de [[Dar es Salaam]] de [[Tanzania]], destinaos a la formación de conductores de vehículos pesaos coles mires d'amenorgar l'índiz de mortalidá de la carreteres del [[África subsaḥariana]].&lt;ref&gt;Memoria de Sostenibilidá de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/sustainability/Documents/files/
 fi_eng_sostenibilita_sfogliabile_ott.pdf – p. 173
&lt;/ref&gt; Iveco tamién patrocina un llaboratoriu teunolóxicu dedicáu a los vehículos industriales llamáu TechPro2, n'asociación con CNOS-FAP (Centru Nacional d'Obres Salesianes – Formación pa l'actualización profesional).&lt;ref&gt;Memoria de Sostenibilidá de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/sustainability/Documents/files/ fi_eng_sostenibilita_sfogliabile_ott.pdf&lt;/ref&gt;

=== Concesionariu ecolóxicu en Brasil ===
En 2011 Iveco inauguró'l so primera concesionariu ecu-sostenible en Brasil. La sede del nuevu concesionariu “Jundiaí Mercalf” ta en [[Jundiaí]], aproximao a 80 km de [[São Paulo]], una zona bien soleyera que dexa utilizar la lluz solar pa producir enerxía. L'edificiu cunta con un techu especial revistíu con una superficie de yerba, asitiada de la mesma sobre delles capes de material recicláu y una d'asfaltu, que ye capaz d'amenorgar hasta seis graos la temperatura interno del salón d'exhibiciones. Dichu techu tamién ta dotáu de tubos especiales pa enriar y recoyer les agües pluviales.&lt;ref&gt;Memoria de Sostenibilidá de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/sustainability/Documents/files/
 fi_eng_sostenibilita_sfogliabile_ott.pdf – p. 111
&lt;/ref&gt;

=== Movilidá sostenible ===

==== Motores Euro VI con teunoloxía SCR ====
Los motores Iveco pertenecientes a la gama Cursor y Tector cumplen la próxima normativa [[Euro VI]]&lt;ref&gt;Memoria de Sostenibilidá de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/sustainability/Documents/files/
 fi_eng_sostenibilita_sfogliabile_ott.pdf – p. 76
&lt;/ref&gt; gracies a la teunoloxía High Efficiency SCR (HI-eSCR).&lt;ref&gt;Memoria de Sostenibilidá de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/sustainability/Documents/files/
 fi_eng_sostenibilita_sfogliabile_ott.pdf – p.28
&lt;/ref&gt; Esta teunoloxía optimiza'l procesu de combustión y post-tratamientu de los gases d'escape, amenorgando'l consumu y ameyorando notablemente la eficiencia de la conversión de les emisiones de [[NOx]].&lt;ref&gt;Memoria de Sostenibilidá de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/sustainability/Documents/files/
 fi_eng_sostenibilita_sfogliabile_ott.pdf – p. 75
&lt;/ref&gt;

==== Propulsores llétricos ====
Iveco desenvolvió y construyó'l primer [[Iveco Daily|Daily]] con propulsión llétrica en 1986;&lt;ref&gt;Raffaele Sanguineti, Carlo Felice Zampini Salazar: IVECO Story. The world of Transport, 1994 Norden Publishing House Ltd. – p. 330&lt;/ref&gt; darréu amplió la gama incluyendo los camiones y los autobuses urbanos.&lt;ref&gt;International Energy Agency, Organisation for Economic Co-Operation and Development: Hydrogen and Fuel Cells, 2004 OECD Publishing – p. 143&lt;/ref&gt; Iveco presentó'l Nuevu Daily con [[propulsión llétrica]] y cero emisiones nel qu'un sistema de bateríes, cola ayuda d'un [[inversor]], alimenta un [[motor llétricu]] asíncrono trifásicu capaz de mover direutamente'l vehículu y recuperar la enerxía de frenáu.&lt;ref name=&quot;fiatindustrial_2&quot;&gt;Memoria de Sostenibilidá de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/sustainability/Documents/files/
 fi_eng_sostenibilita_sfogliabile_ott.pdf – p. 81
&lt;/ref&gt; El vehículu funciona con dos a cuatro bateríes de Na/NiCl2 (sodiu-níquel-cloru), con una tensión nominal de 278 [[voltios]].&lt;ref name=&quot;fiatindustrial_2&quot;/&gt; La velocidá máxima ta llindada electrónicamente a 70 km/h y el vehículu percuerre de 90 a 130 km cola batería dafechu cargada, dependiendo del númberu de bateríes y del tipu de misión.&lt;ref name=&quot;fiatindustrial_2&quot;/&gt;

==== Traición híbrida diésel-llétrica paralela ====
La solución híbrida paralela incorpora un [[motor diésel]] y un motor llétricu que pueden utilizase por separáu o al empar, lo que dexa al vehículu trabayar tantu en contestos urbanos como non urbanos.&lt;ref&gt;Sitiu web oficial de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/innovation/iveco/Pages/technology_highlights.aspx&lt;/ref&gt; En 2010 Iveco introdució esta teunoloxía nel Eurocargo Ibrido, un vehículu comercial pal mercáu européu con propulsión llétrica-diésel paralela destináu a la entrega y recoyida de mercancíes nos centros de les ciudaes. La carga útil amenórgase tan solo de 200 kg en comparanza colos modelos con motores diésel, pero puede aforrase hasta un 30% nel ciclu urbanu.&lt;ref&gt;Memoria de Sostenibilidá de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/sustainability/Documents/files/ fi_eng_sostenibilita_sfogliabile_ott.pdf – p. 82 Sitiu web oficial de Iveco http://web.iveco.com/en-us/press-room/kit/Pages/ E3-Diesel%E2%80%93ElectricParallelHybridTraction.aspx&lt;/ref&gt; El Eurocargo híbridu ta disponible en dos versiones:
# la versión de 7,5 tonelaes monta un motor Tector Diésel FPT Industrial con 16 válvules y 4 cilindros Euro V, con una potencia máxima de 160 CV (118 kW), que se combina con un motor xenerador llétricu de 60 CV (44 kW), un cambéu automáticu de 6 velocidaes y un grupu de bateríes d'iones de litiu (Li-Ion) con una capacidá nominal de 1,8 kWh.&lt;ref name=&quot;web.iveco_1&quot;&gt;Sitiu web oficial de Iveco {{cita web |url=http://web.iveco.com/en-us/press-room/kit/Pages/E3-Diesel%E2%80%93ElectricParallelHybridTraction.aspx |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=2 de payares de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120701223103/http://web.iveco.com/en-us/press-room/kit/Pages/E3-Diesel%E2%80%93ElectricParallelHybridTraction.aspx |fechaarchivu=1 de xunetu de 2012 }}&lt;/ref&gt;
# la versión de 12 tonelaes monta un motor FPT Industrial Tector con 16 válvules y 4 cilindros EEV con una potencia máxima de 180 CV (132 kW), que se combina con un motor xenerador llétricu de 60 CV (44 kW), con cambéu automáticu de 6 velocidaes y un grupu de bateríes d'iones de litiu (Li-Ion) con una capacidá nominal de 1,8 kWh.&lt;ref name=&quot;web.iveco_1&quot;/&gt;

==== Traición híbrida diésel-llétrica en serie pal tresporte de pasaxeros ====
Iveco tuvo trabayando nesti sector dende 1990 con autobuses de 6, 7, 4 y 12 metros pal tresporte urbanu de pasaxeros. La teunoloxía híbrida en serie lleva un motor diésel, más pequeñu que'l de los vehículos tradicionales, que funciona como cargador de bateríes.&lt;ref&gt;Raffaele Sanguineti, Carlo Felice Zampini Salazar: IVECO Story. The world of Transport, 1994 Norden Publishing House Ltd. – p. 216-217&lt;/ref&gt;

==== CNG – Gas natural comprimío ====
La gama Iveco de vehículos llixeros, medios y pesaos puede funcionar con [[gas natural]]. El metanu dexa amenorgar el consumu hasta nun 38% por kg tresportáu con respectu al consumu de los motores diésel cola mesma carga útil y la mesma alloña percorrida. Amás, en comparanza colos motores diésel Euro VI, los motores de metanu amenorguen les emisiones NOx nun 60% y l'emisión de partícules nun 70% aproximao.&lt;ref&gt;Oecd: Can Cars come clean? Strategies for low emission vehicles?, 2004 OECD Publishing – p. 166&lt;/ref&gt;

==== LNG – Gas natural llicuao ====
N'abril de 2012 Iveco presentó'l so primer vehículu con esta teunoloxía: el Stralis LNG. A diferencia de los vehículos con teunoloxía CNG, la teunoloxía LNG dexa una mayor autonomía, pudiendo percorrer hasta 750 quilómetros col depósitu llenu y amenorgar l'tara del vehículu, lo que trai un aumentu de la capacidá de carga. La principal diferencia ente estos dos teunoloxíes mora nel tipu d'almacenamientu del gas natural emplegáu, que nesti casu caltener n'estáu líquidu a una temperatura de -125 °C en depósitos criogénicos; depués calezse nun [[intercambiador de calor]] de manera que cuando llega al motor yá s'atopa en [[estáu gaseosu]].&lt;ref&gt;Informe Añal de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/investor_relations/financial_reports/bilanci/FiatDocuments/ FI_Relazione_finanziaria_annuale_2011_FINALE_NIS_ENG.pdf – p. 51&lt;/ref&gt; Tamién amenorga los niveles de ruíu de 3 a 6 decibelios con al respective de un vehículu análogu que monte un motor diésel.&lt;ref&gt;Sitiu web oficial de Iveco http://web.iveco.com/en-us/press-room/release/Pages/RAITRakkerLNG.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120701223119/http://web.iveco.com/en-us/press-room/release/Pages/RAITRakkerLNG.aspx |date=2012-07-01 }}&lt;/ref&gt;

==== Iveco Trakker bicombustible – Prototipu etanol-diésel ====
Iveco creó'l primera [[prototipu]] de vehículu bicombustible alimentáu por diésel y etanol. Esta teunoloxía foi desenvuelta por Iveco en collaboración con FPT Industrial y [[Bosch]].&lt;ref name=&quot;fiatindustrial_3&quot;&gt;Memoria de Sostenibilidá de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/sustainability/Documents/files/fi_eng_sostenibilita_sfogliabile_ott.pdf – p. 80&lt;/ref&gt; El prototipu emplega un camión Trakker con motor Cursor 9 Common Rail de 360 CV&lt;ref name=&quot;fiatindustrial_3&quot;/&gt; que puede ser alimentáu por un amiestu de [[combustible]] con un porcentaxe de 40-60% de etanol-diésel.&lt;ref name=&quot;biofuelsdigest_1&quot;&gt;http://www.biofuelsdigest.com/bdigest/2011/05/18/40-ethanol-60-diesel-buses-offer-6-fuel-savings-says-iveco/&lt;/ref&gt; El prototipu foi probáu por Raízen, una joint venture constituyida ente'l productor brasilanu d'azucre de caña Cuesan y la petrolera [[Royal Dutch Shell|Shell]].&lt;ref name=&quot;biofuelsdigest_1&quot;/&gt; En 2011 Iveco foi gallardoniada por esti prototipu col “Prêmio Top Etanol” na teunoloxía pal usu de combustibles alternativos.&lt;ref&gt;Memoria de Sostenibilidá de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/sustainability/Documents/files/
 fi_eng_sostenibilita_sfogliabile_ott.pdf – p. 80
&lt;/ref&gt;

==== Sistemes de calefaición y aire acondicionáu ====
Nel Iveco Daily instalóse un prototipu de bomba de calor pa vehículos llétricos ya híbridos. El sistema esfrez o calez el habitáculo tresmitiendo'l calor a baxes temperatures xeneráu polos sistemes de propulsión. Les estratexes de control, de la mesma, embriven la demanda d'enerxía col fin d'amenorgar l'impautu nel consumu.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.ice-project.webs.upv.es/images/public/Paper_IIE-UPV_EAEC_2011.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304060930/http://www.ice-project.webs.upv.es/images/public/Paper_IIE-UPV_EAEC_2011.pdf |fechaarchivu=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;

== Vehículos comerciales ==
* [[Iveco Daily|Daily]]
* [[Iveco Trakker|Trakker]]
* [[Iveco Stralis|Stralis]]
* [[Iveco EcoStralis|EcoStralis]]
* [[Iveco Eurostar|Eurostar]]
* [[Iveco Powerstar|Powerstar]]
[[Ficheru:Astra66.40 trainoart.jpg|thumb|250px|Iveco Astra]]
* [[Iveco Eurotech|Eurotech]]
* [[Iveco Eurocargo|Eurocargo]]
* [[Iveco Tector|Tector]]
* [[Iveco Cavallino|Cavallino]]
* [[Iveco Acco|Acco]]

== Vehículos especiales ==
* [[Iveco Magirus]]
* [[Iveco Massif|Massif]]

== Vehículos militares ==
* [[Iveco LMV]]

== Fábriques ==
* '''Alemaña''', Ulm: Fabricación de camiones de bomberos so la marca [[Iveco Magirus]]. {{coord|48.359221|9.935408}}
* '''Arxentina''', Ferreyra, Córdoba: Fabricación de camiones medios y pesaos so la marca Iveco. {{coord|-31.45012|-64.12126}}
* '''Australia''', Dandenong: Fabricación de camiones llixeros, medios y pesaos so la marca Iveco. {{coord|-38.002551|145.230603}}
* '''Brasil''', Sete Lagoas: Fabricación de camiones llixeros, medios y pesaos so la marca Iveco. {{coord|-19.36748|-44.203116}}
* '''China'''
** Nanjing: Fabricación de camiones llixeros y medios so la marca Iveco. Pertenez a la [[joint venture]] ente'l grupu Iveco y [[Nanjing Automotive Corporation]]. {{coord|32.093469|118.818002}}
** Chongging: Fabricación de camiones pesaos so la marca Hongyan. Pertenez a la [[joint venture]] SAIC-Iveco Hongyan (Chongqing Hongyan Motor Company, Ltd.). {{coord|29.686338|106.531634}}
* '''España'''
** Madrid: Fabricación de camiones pesaos so la marca Iveco. Perteneció a [[ENASA]] y nella fabricaben los automóviles [[Pegaso (automóviles)|Pegaso]]. {{coord|40.44591|-3.550397}}
** Valladolid: Fabricación de camiones llixeros so la marca Iveco. Perteneció a [[Sociedá Anónima de Vehículos Automóviles|SAVA]]. {{coord|41.636951|-4.711375}}
* '''Etiopía''', Addis Abeba: Fabricación de camiones medios y pesaos so la marca Iveco. Perteneciente a Automotive Manufacturing Co. of Ethiopia (AMCE). {{coord|9.014444|38.80489}}
* '''Francia'''
** Annonay: Fabricación d'autobuses y autocares so la marca [[Irisbus]]. Perteneció a [[ISOBLOC]] y darréu a [[Renault Véhicules Industriels]] (RVI). {{coord|45.251382|4.666208}}
** Rorthais: Fabricación d'autobuses urbanos so la marca [[Irisbus]]. Perteneció a [[Heuliez Bus]]. {{coord|46.903269|-0.691586}}
* '''Italia'''
** Bolzano: Fabricación de vehículos militares para [[Iveco Defence Vehicles]]. {{coord|46.48098|11.33263}}
** Brescia: Fabricación de camiones de bomberos so la marca [[Magirus]]. {{coord|45.552316|10.201614}}
** Brescia: Fabricación de camiones medios so la marca Iveco. {{coord|45.552902|10.207987}}
** Piacenza: Fabricación de vehículos especiales so la marca [[Iveco Astra]]. {{coord|45.040374|9.74048}}
** Suzzara: Fabricación de vehículos comerciales llixeros so la marca Iveco. {{coord|44.995812|10.758754}}
** Vittorio Veneto: Fabricación de vehículos militares para [[Iveco Defence Vehicles]]. {{coord|45.969851|12.311203}}
* '''República Checa''', Vysoke Myto: Fabricación d'autobuses y autocares so la marca [[Irisbus]]. Perteneció a [[Karosa]]. {{coord|49.957531|16.147837}}
* '''Rusia''', Miass: Fabricación de camiones pesaos so la marca [[Iveco AMT]]. Pertenez a una joint venture ente'l Grupu Iveco y [[UralAZ]]. {{coord|55.092461|60.124845}}
* '''Venezuela''', La Victoria: Fabricación de camiones llixeros, medios y pesaos so la marca Iveco. {{coord|10.21659|-67.325622}}

== Ex fábriques ==
* '''Alemaña'''
** Görlitz: Fabricación de camiones de bomberos so la marca [[Magirus]]. Zarrada en 2012. {{coord|51.145648|14.996723}}
** Weisweil: Fabricación de camiones de bomberos so la marca [[Magirus]]. Zarrada en 2012. {{coord|48.200723|7.680692}}

* '''Austria''', Graz: Fabricación de camiones de bomberos so la marca [[Magirus]]. Zarrada en 2012. {{coord|47.089633|15.573367}}
* '''España''', Barcelona: Fabricación d'autobuses so la marca [[Irisbus]] y componentes so la marca [[Componentes Mecánicos, S.A.]] (COMESA). Perteneció a [[ENASA]] y nella fabricaben los camiones [[Pegaso (automóviles)|Pegaso]]. Zarrada en 2011. {{coord|41.325745|2.131727}}
* '''Francia''', Chambery: Fabricación de camiones de bomberos so la marca [[Magirus]]. Perteneció a la empresa [[CAMIVA]]. Zarrada en 2012. {{coord|45.573382|5.960408}}
* '''Italia''', Valle Ufita: Fabricación d'autobuses urbanos so la marca [[Irisbus]]. Zarrada en 2012. {{coord|41.066894|15.116486}}
* '''Libia''', Tajoura: Fabricación de minibuses y camiones llixeros y pesaos so la marca [[Libya Trucks And Buses Co.]] (TBCo). Zarrada en 2011.

== Ver tamién ==
* [[CNH Industrial]]
* [[FPT Industrial]]
* [[Fiat Professional]]

== Premios ==
{| {{tablaguapa}}
|-
! Añu
!País
! Productu
!Premiu
|-
| 2014
|
| New Daily
| Van Of The Year 2015&lt;ref&gt;Van of the Year Official website http://www.van-of-the-year.com/winners.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171006162700/http://www.van-of-the-year.com/winners.html |date=2017-10-06 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2012
|
| Stralis Hi-Way
| Truck of the Year 2013&lt;ref&gt;Truck of the Year Official website http://www.truck-of-the-year.com/&lt;/ref&gt;
|-
| 2012
| España |
Nuevu Daily
| Light Commercial Vehicle of the Year&lt;ref&gt;Iveco Official website http://web.iveco.com/en-us/press-room/release/Pages/Dailypremi.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204165553/http://web.iveco.com/en-us/press-room/release/Pages/Dailypremi.aspx |date=2012-02-04 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2012
| Alemaña |
Nuevu Daily
| Premiu Européu a la Sostenibilidá del Tresporte&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://web.iveco.com/en-us/press-room/release/Pages/Dailypremi.aspx |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120204165553/http://web.iveco.com/en-us/press-room/release/Pages/Dailypremi.aspx |fechaarchivu=2012-02-04 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2011
| Brasil
|
| Premiu teunoloxía “Top Ethanol”&lt;ref&gt;Fiat Industrial 2011 Sustainability Report http://www.fiatindustrial.com/en-US/sustainability/Documents/files/fi_eng_sostenibilita_sfogliabile_ott.pdf – p. 80&lt;/ref&gt;
|-
| 2010
| China |
Genlyon
| Truck of the Year 2010&lt;ref&gt;Truck of the Year Official Website http://www.truck-of-the-year.com/winners.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140928010834/http://www.truck-of-the-year.com/winners.html |date=2014-09-28 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2010
| Italia |

| “Prize of Prizes” n'Innovación&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://web.iveco.com/en-us/press-room/release/Pages/Ivecowinsthe%E2%80%9CPrizeofPrizes%E2%80%9DforInnovation.aspx |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120701223315/http://web.iveco.com/en-us/press-room/release/Pages/Ivecowinsthe%E2%80%9CPrizeofPrizes%E2%80%9DforInnovation.aspx |fechaarchivu=2012-07-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2009
| Reinu Xuníu
| Daily (alimentáu con gas)
| Green Van of the Year 2009 na categoría de combustibles alternativos de los Fleet Van Awards&lt;ref name=&quot;Bonfiglioli Consulting_1&quot;&gt;Bonfiglioli Consulting: Il Lean Thinking dalla produzione alla progettazione. Pensara snello in ufficio tecnico per anovara la progettazione y diventare più competitivi. 5 casi italiani di successo, 2010: Milano – p. 104&lt;/ref&gt;
|-
| 2009
| Brasil
| Tector
| Truck of the Year 2010&lt;ref&gt;Iveco Official website http://web.iveco.com/en-us/press-room/release/Pages/IvecoTectorisBrazilian%E2%80%9CTruckoftheYear%E2%80%9D.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120701223304/http://web.iveco.com/en-us/press-room/release/Pages/IvecoTectorisBrazilian%E2%80%9CTruckoftheYear%E2%80%9D.aspx |date=2012-07-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2008
| Reinu Xuníu
| Daily
| Best Light Truck 2008 en Dir Fleet World Honours&lt;ref name=&quot;Bonfiglioli Consulting_1&quot;&gt;Bonfiglioli Consulting: Il Lean Thinking dalla produzione alla progettazione. Pensara snello in ufficio tecnico per anovara la progettazione y diventare più competitivi. 5 casi italiani di successo, 2010: Milano – p. 104&lt;/ref&gt;
|-
| 2007
| España |
Daily
| Light Commercial Vehicle of the Year Award&lt;ref name=&quot;Bonfiglioli Consulting_1&quot;&gt;Bonfiglioli Consulting: Il Lean Thinking dalla produzione alla progettazione. Pensara snello in ufficio tecnico per anovara la progettazione y diventare più competitivi. 5 casi italiani di successo, 2010: Milano – p. 104&lt;/ref&gt;
|-
| 2007
| Reinu Xuníu
| Daily
| Best Light Truck 2007&lt;ref name=&quot;Bonfiglioli Consulting_1&quot;&gt;Bonfiglioli Consulting: Il Lean Thinking dalla produzione alla progettazione. Pensara snello in ufficio tecnico per anovara la progettazione y diventare più competitivi. 5 casi italiani di successo, 2010: Milano – p. 104&lt;/ref&gt;
|-
| 2007
| Italia |

| Performance Key Award&lt;ref&gt;Fiat Industrial Official website http://www.fiatindustrial.com/it-IT/group/awards/Documents/Fiatindustrial_Iveco_ITA.pdf&lt;/ref&gt;
|-
| 2000
|
| Gama de vehículos Daily pal tresporte |
Van of the Year 2000&lt;ref&gt;Van of the year website http://van-of-the-year.com/winners.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150501162126/http://www.van-of-the-year.com/winners.html |date=2015-05-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1998
| Australia |

| Australian Truck of the Year 1998
|-
| 1995
|
| EuroClass HD
| International Coach of the Year&lt;ref&gt;Fiat Industrial Official website {{cita web |url=http://fiatindustrial.com/it-IT/group/history/iveco/Pagine/iveco_1985_1994.aspx |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=25 de payares de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120704035507/http://fiatindustrial.com/it-IT/group/history/iveco/Pagine/iveco_1985_1994.aspx |fechaarchivu=4 de xunetu de 2012 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1993
|
| EuroTech
| Truck of the Year&lt;ref name=&quot;truck-of-the-year_1&quot;&gt;Truck of the Year website http://www.truck-of-the-year.com/winners.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140928010834/http://www.truck-of-the-year.com/winners.html |date=2014-09-28 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1992
|
| EuroCargo
| Truck of the Year&lt;ref name=&quot;truck-of-the-year_1&quot;/&gt;
|-
|}

== Bibliografía ==
{{cita llibru |apellíu=ADEFA |nome=Asociacion de fabriques de automotores |enllaceautor=Asociacion de fabriques de automotores |títulu=Historia de la industria automovilística na Arxentina |añu=2010 |allugamientu=Buenos Aires |editorial=Grupu Maori SA|oclc=6665685}}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Iveco vehicles}}
* [http://www.iveco.com Sitiu web oficial de Iveco]


{{Tradubot|Iveco}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Autobús]]
[[Categoría:Empreses de defensa d'Italia]]
[[Categoría:Fabricantes de camiones]]
[[Categoría:Fiat Group]]
[[Categoría:Iveco]]</text>
      <sha1>fuot41yfa65ck0v08t18x9cqo7ubqde</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Campaña de los U-Boote</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151913</id>
    <revision>
      <id>4488336</id>
      <parentid>4483932</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:07:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53899" sha1="b3rnz5smiw1lflegfthelhy5nwv8ymg" xml:space="preserve">{{Ficha de conflictu militar 
|imaxe = HMS Louis stranded Suvla Bay 1915.jpg
|descripción_imaxe = Un convói siendo atacáu, semeya tomada en 1915 a bordu del HMS ''Louis''.
|fecha = [[28 de xunetu]] de [[1914]] - [[11 de payares]] de [[1918]] 
|llugar Tolos océanos del mundu; destaquen el [[Atlánticu Norte]] y el [[mar Mediterraneu]]
|resultáu = Victoria aliada |casus
= Empiezu de la [[Primer Guerra Mundial]] y apertura de les hostilidaes nel mar.
|combatientes1 = '''[[Potencies Centrales]]''':&lt;br /&gt; {{bandera|Imperiu alemán}} [[Imperiu Alemán]]&lt;br /&gt;{{bandera|Imperio austrohúngaru}} [[Imperiu Austrohúngaru]] &lt;br /&gt;{{bandera|Imperiu otomanu}} [[Imperiu Otomanu]]&lt;br /&gt;{{bandera|Bulgaria}} [[Reinu de Bulgaria]]
|combatientes2 = '''[[Aliaos de la Primer Guerra Mundial|Aliaos]]''': &lt;br /&gt;{{bandera|Francia}} [[Tercer República Francesa|Francia]]&lt;br /&gt;{{bandera|Estaos Xuníos|1912}} [[Estaos Xuníos]]&lt;br /&gt;{{bandera|Brasil}} [[Brasil]]&lt;br /&gt;{{bandera|Italia|1861-estáu}} [[Reinu d'Italia (1861-1946)|Reinu d'Italia]]&lt;br /&gt;{{bandera|Grecia|real}} [[Reinu de Grecia]]&lt;br /&gt;{{bandera|Reinu Xuníu}} [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda]]
:{{bandera2|Australia}}&lt;br /&gt;{{bandera|Canadá|1868}} [[Canadá]]&lt;br /&gt;{{bandera|India|Británica}} [[Raj Británicu|India Británica]]&lt;br /&gt;{{bandera2|Nueva Zelanda}}&lt;br /&gt;{{bandera|Sudáfrica|1910}} [[Unión Sudafricana]] 

|comandante1 = {{bandera|Imperiu alemán}} [[Hugo von Pohl]]&lt;br /&gt;{{bandera|Imperiu alemán}} [[Gustav Bachmann]]&lt;br /&gt;{{bandera|Imperiu alemán}} [[Henning von Holtzendorff]]&lt;br /&gt;{{bandera|Imperiu alemán}} [[Reinhard Scheer]]
|comandante2 = {{bandera|Reinu Xuníu}} [[John Arbuthnot Fisher|Lord Fisher]]&lt;br /&gt;{{bandera|Reinu Xuníu}} [[Sir Henry Jackson]]&lt;br /&gt;{{bandera|Reinu Xuníu}} [[Sir John Jellicoe]]&lt;br /&gt;{{bandera|Reinu Xuníu}} [[Sir Rosslyn Wemyss]]&lt;br /&gt;{{bandera|Brasil}} [[Pedro Frontin]]
|soldaos1 = 
|soldaos2 = 
|baxes1 = '''Soldaos'''&lt;br /&gt;Muertos: 5000 marineros&lt;br /&gt;178 submarinos fundíos
|baxes2 = '''Soldaos'''&lt;br /&gt;Muertos: 15&amp;nbsp;000 marineros&lt;br /&gt;5000 buques fundíos
|campaña= del Mar del Norte (1914-1918)
|campaña2 = Primer Guerra Mundial
}}'''
La '''Campaña de los U-Boote''' foi una campaña naval nel marcu de la [[Primer Guerra Mundial]] desenvuelta ente 1914 y 1918. Nella llucharon pel llau de les [[Potencies Centrales]] los [[U-Boote]], nome que recibíen los submarinos alemanes, y el restu de la flota de superficie alemana, la [[Marina Imperial alemana|Marina Imperial Alemana]]. Pel llau de la [[Entente Cordiale]] destacó la [[Real Armada Británica]]. Esta campaña tomó un calter mundial, desenvolviéndose por tolos mares del mundu, destacando'l [[Atlánticu Norte]] y el [[mar Mediterraneu]]. L'oxetivu fundamental de dambos combatientes yera'l bloquéu marítimu al so enemigu y la cancelación de les sos rutes comerciales.&lt;ref&gt;Paul Y. Fontenoy: ''Convói System''. The Encyclopedia of World War I: ''A Political, Social and Military History''. Volume 1. Spencer C. Tucker, editorial Santa Barbara: ABC-CLIO, 2005)&lt;/ref&gt;

L'[[Imperiu Alemán]] recurría a les importaciones p'alimentar a la so población, según la producción d'alimentos y productos químicos como fertilizantes, mientres el Reinu Xuníu recurría a elles pa la importación d'alimentos y materies primes pa la so industria. Poro, estes potencies trataron de bloquiase ente sigo. Los británicos yeren dueños de los mares dende faía más d'un sieglu, cuntando con mayores y meyores navíos de superficie que cualesquier otra nación; a esto había qu'añader un vastu [[Imperiu británicu|imperiu colonial]] que tomaba una sesta parte de toles tierres remanecíes. Pela so parte los alemanes disponíen de la Kaiserliche Marine, una moderna y numberosa flota de superficie y un gran númberu de submarinos (U-Boote).

Mientres el desenvolvimientu de la guerra los intentos alemanes por bloquiar Gran Bretaña colos sos submarinos fueron en devanéu, mientres l'[[Imperiu Británicu]] sí consiguió caltener un esitosu bloquéu sobre les costes alemanes, contribuyendo de manera decisiva a la so derrota militar en 1918. Mientres tola guerra namái hubo una batalla naval d'importancia, la [[batalla de Xutlandia]].&lt;ref&gt;Claude R. Sasso and Spencer C. Tucker: ''Kolchak, Aleksandr Vasiliyevich (1874–1920)''. The Encyclopedia of World War I: ''A Political, Social and Military History''. Volume 1&lt;/ref&gt;

== La campaña inicial (1914) ==

=== Mar del Norte: fase inicial ===
[[Ficheru:Submarine U-14 (LOC) (6358166395).jpg|220px|miniaturadeimagen|derecha|Vista del submarín alemán U-14]]
N'agostu de 1914, una flotilla de diez submarinos zarpó de la so base de [[Heligoland]] p'atacar buques de guerra de la [[Real Armada Británica]] nel [[Mar del Norte]], siendo la primera patrulla submarina de la hestoria.&lt;ref&gt;Gibson &amp; Prendergast, p. 2&lt;/ref&gt; El so oxetivu yera fundir los buques insinia de la flota del [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda|Reinu Xuníu]] y amenorgar asina la superioridá numbérica que la gran flota británica tenía en comparanza cola [[Flota d'Alta Mar|Flota d'Alta Mar alemana]].La primer salida nun tuvo gran repercusión, pos namái se llevó a cabu un ataque, cuando'l [[SM U-15 (1912)|SM ''U-15'']] llanzó un torpedu contra'l [[HMS Birmingham (1913)|HMS ''Birmingham'']] que nin siquier atinó al blancu, ente que dos de los diez submarinos perdiéronse.

Más palantre, los U-Boote algamaron l'ésitu, cuando'l [[SM U-21 (1913)|SM ''U-21'']] fundió'l cruceru [[HMS Pathfinder (1904)|HMS ''Pathfinder'']]. En setiembre, el [[SM U-9|SM ''U-9'']] [[Aición del 22 de setiembre de 1914|fundió a tres cruceros]], l'[[HMS Aboukir (1900)|HMS ''Aboukir'']], l'[[HMS Hogue (1900)|HMS ''Hogue'']], y l'[[HMS Cressy (1899)|HMS ''Cressy'']], provocando la muerte de 1459 marineros británicos nun namái ataque.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.worldwar1.co.uk/cressy.htm | títulu = Fundimientu de los HMS Aboukir, Cressy y Hogue pol U-9 | obra = World War 1 Naval Combat | fechaaccesu = 27 de mayu de 2007}}&lt;/ref&gt;
Dempués, llegaron más ésitos. N'ochobre'l ''U-9'' fundió'l cruceru [[HMS Hawke (1891)|HMS ''Hawke'']], Y l'últimu día del añu l'U-24 fundió l'acorazáu [[HMS Terrible (1898)|HMS ''Terrible'']], un [[pre-Dreadnought]]. A la fin de la campaña inicial fueren fundíos nueve [[buques de guerra]], perdiéndose cinco submarinos.&lt;ref&gt;Tarrant, p. 10 y 11&lt;/ref&gt;

=== El mar Mediterraneu: la etapa inicial ===
[[Ficheru:SMU-5 Trapp.jpg|220px|miniaturadeimagen|derecha|El capitán Georg Ludwig von Trapp xunto a la so tripulación nel so submarín]]
La fase inicial de la [[Batalla naval|campaña submarina]] nel [[Mar Mediterraneu|Mediterraneu]] desenvolver poles aiciones de la [[KuK Kriegsmarine|Marina Austrohúngara]] (KUK) y la fuercia de submarinos contra los franceses, que taben bloquiando'l [[estrechu de Otranto]]. Al empiezu de les hostilidaes la marina Austru-Húngara tenía siete submarinos n'activu: 5 n'activu y 2 d'entrenamientu; toos ellos yeren de tipu costeru, con una autonomía llindada, aptos pal so usu nel Adriáticu. Sicasí tuvieron una serie d'ésitos. El 21 d'avientu de 1914 el [[SM U-12 (1914)|SM ''U-12'']] torpedio al acorazáu [[dreadnought]] [[Jean Bart (1913)|''Jean Bart'']], lo que-y fixo retirar se, y el 27 d'abril 1915 el [[SM U-5 (1910)|SM ''U-5'']] sol mandu de [[Georg Ludwig von Trapp]] fundió al [[cruceru acorazáu]] francés [[Léon Gambetta (1901)|''Léon Gambetta'']], con una gran perda de vides humanes. Pero los buques de la KuK fueron incapaces d'interferir nel tráficu comercial de los aliaos nel [[Mar Mediterraneu|Mediterraneu]] más allá del estrechu de Otranto.

=== Guerra submarina ===
[[Ficheru:First and second battleship squadrons and small cruiser of the - NARA - 533188-2 restored.jpg|220px|miniaturadeimagen|derecha|Los Escuadrones I y II de la Flota d'Alta Mar nel puertu de Kiel mientres la Primer Guerra Mundial]]
En 1914 la gran ventaya del [[submarín]] yera la so capacidá de somorguiase pos los buques de superficie nun tenía medios pa detectar un [[submarín]] so l'agua y muncho menos p'atacalo. Inclusive anque puduieran, los submarinos disponíen de torpedos, una arma que podía fundir un buque de guerra blindáu con un solu disparu. Les sos desventaxes yeren menos evidentes, pero fuéronse desvelando mientres la campaña. Un submarín somorguiáu taba práuticamente ciegu ya inmóvil; los submarinos d'aquella dómina teníen una velocidá llindada so l'agua y una baxa resistencia polo que precisaben tar en posición antes d'un ataque. En superficie la so velocidá d'alredor de 15 nuedos yera tamién menor que la [[velocidá de cruceru]] de la mayoría de buques de guerra y un terciu menos que la de los acorazaos más modernos.&lt;ref&gt;Jane, p. 39-41, 124&lt;/ref&gt;

Los U-Boote anotáronse una serie d'ésitos impresionantes, y fueron capaces de conducir a la Royal Navy dende la so base en busca d'un llugar seguru, pero l'armada alemana nun pudo esplotar esta ventaya tanto como pudiera esperase. Amás, nos dos remanes principales de superficie d'esti periodu, el submarín nun pudo tener nengún efeutu y la [[Flota d'Alta Mar]] foi incapaz de ''mandar'' a la [[Royal Navy]] a una trampa submarina. Anque los buques de guerra viaxaben a baxa velocidá les maniobres en zigzag torgaben a los submarinos montar un ataque esitosu contra un [[buque de guerra]] que viaxara d'esta manera.

=== Los ataques a buques mercantes ===
Los primeros ataques a los [[buque mercante|buques mercantes]] empecipiárense n'ochobre de 1914. Nesi momentu nun esistía un plan pa una ofensiva submarina contra'l comerciu de los Aliaos. Reconocióse que'l [[submarín]] tenía dellos inconvenientes pa poder constituyir una arma eficaz contra'l [[comerciu]], unu de los mayores inconvenientes que se presentaben yera'l refugu de los países neutrales a estos ataques. Nos seis primeros meses de [[guerra]] los submarinos fundieren 19 barcos, un total de 43&amp;nbsp;000 tonelaes de rexistru brutu.&lt;ref&gt;Tarrant, p. 148&lt;/ref&gt;

== Guerra contra'l comerciu (1915) ==
[[Ficheru:German Submarine Zone February 1915 SGW Vol V.png|230px|miniaturadeimagen|derecha|Mapa coles llendes de la zona de guerra fita per Alemaña en 1915]]

=== La guerra submarina ensin restricciones ===
A principios de 1915, tolos combatientes perdieren la ilusión de que la guerra podía ser ganada rápido y empezaron a considerar midíes más dures col fin de llograr ventaya sobre l'adversariu.

Los británicos, col so poder apolmonante nel mar, establecieren un bloquéu naval a [[Alemaña]] darréu dempués d'españar la guerra n'agostu de 1914. A principios de payares de 1914 declaróse que'l Mar del Norte yera una zona de guerra, polo tanto un buque que s'enfusara facer sol so propiu riesgu.&lt;ref&gt;Tucker, Spencer; Priscilla Mary Roberts (2005). ''World War I''. ABC-CLIO. páxs. 836–837. ISBN 1-85109-420-2.&lt;/ref&gt; El bloquéu foi inusualmente restrictivu una y bones inclusive los productos alimenticios yeren consideraos como ''contrabandu de guerra''. Los alemanes considerar como un flagrante intentu de matar de fame al pueblu alemán pa consiguir la so sumisión y quixo tomar represalies col intentu de bloquéu de les costes britániques.

Alemaña nun podía vencer cola so flota a la potente flota británica asina que se pensó que la única manera posible de vencer al [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda]] sería imponer un bloquéu al traviés de los submarinos. El canciller alemán [[Theobald von Bethmann Hollweg]] pensó qu'esti bloquéu submarín, basáu en ''disparar ensin previu avisu'', podría enoxar a [[Estaos Xuníos]] y al restu de países neutrales. Sicasí foi incapaz de contener les presiones pa tomar tal midida.

En respuesta a la declaración británica en payares de 1914 de que tol [[Mar del Norte]] yera una zona de guerra, el 4 de febreru de 1915 l'almirante [[Hugo von Pohl]], comandante de la [[Flota d'Alta Mar|Flota d'Alta Mar alemana]] publicó un avisu nel ''Deutscher Reichsanzeiger'' (Gaceta Imperial Alemana):

* Les agües alredor de [[Gran Bretaña]] ya [[Irlanda]], incluyendo la totalidá de la [[Canal de la Mancha]] declárense como una zona de guerra. Del 18 de febreru d'equí p'arriba tolos buques mercantes enemigos que s'atopen nesta zona van ser destruyíos ensin distinciones de la bandera que porte o los sos pasaxeros.
* Los buques neutrales tamién cuerren un seriu riesgu nesta zona agora en guerra porque de cara a los peligros de la guerra nel mar y l'autorización británica del 31 de xineru del usu de buques neutrales, non siempres ye posible prevenir ataques contra les naves enemigues.&lt;ref name=TF&gt;Potter, Elmer Belmont; Roger Fredland, Henry Hitch Adams (1981). ''Sea Power: A Naval History''. Naval Institute Press. p. 223. ISBN 0-87021-607-4.&lt;/ref&gt;

Col tiempu, estes midíes fadríen que naciones non europees como [[Brasil]] o [[Estaos Xuníos]] entraren na guerra.

La fuercia alemano submarina taba principalmente fondiada en Oostende, [[Bélxica]], dando a los submarinos un meyor accesu a les rutes marítimes alredor d'Inglaterra. Los alemanes fixeron usu d'esta ventaya y con 20 submarinos empezaron el bloquéu naval. En xineru, antes de la declaración de ''guerra submarina ensin restricciones'', el bloquéu submarín consiguiera fundir 43&amp;nbsp;550 tonelaes de tresporte marítimu. El númberu de fundimientos aumento de forma constante con 168&amp;nbsp;200 tonelaes fundíes n'agostu. Atacando ensin previu avisu los submarinos alemanes fundieron cerca de 100&amp;nbsp;000 tonelaes per mes, un permediu de cuasi 2 barcos diarios.&lt;ref name=TF/&gt;

El 10 d'abril de 1915 el vapor británicu ''Harpalyce'', un barcu de socorru con bandera belga y claramente identificáu como tal foi torpediáu ensin previu avisu pol [[SM UB-4|SM ''UB-4'']] cerca del faru ''North Hinder'', nes llendes de la franxa de mar en guerra declarada por von Pohl. El barcu fuera unviáu polos [[Estaos Xuníos]] pa llevar alimentos a los belgues, que sufríen un severu riesgu de fame. El so fundimientu indignó a los ciudadanos d'Estaos Xuníos, yá enoxaos pola muerte de [[Leon C. Thrasher]] (afogóse cuando'l ''Falaba'' foi fundíu'l 28 de marzu de 1915 pol [[SM U-28 (1914)|SM ''U-28'']]).&lt;ref&gt;Compton-Hall, p. 196&lt;/ref&gt;

=== RMS Lusitania ===
{{AP|Fundimientu del RMS Lusitania}}
{{Imaxe múltiple |
 posición_tabla = right
 | direición = horizontal
 | títulu= 
 | foto1 = Lusitania 1907.jpg | anchu1 = 190 | testu1 = El RMS ''Lusitania'' nel so viaxe inaugural en Nueva York en 1907
 | semeya2 = Bundesarchiv DVM 10 Bild-23-61-17, Untergang der &quot;Lusitania&quot;.jpg | anchu2 = 240 | testu2 = Dibuxu conceptual del fundimientu alemán del RMS ''Lusitania''
}}
El 7 de mayu de 1915 el cruceru de pasaxeros [[RMS Lusitania|RMS ''Lusitania'']] foi torpediáu pol [[SM U-20 (1912)|SM ''U-20'']] a 8 milles (13 quilómetros) de la Old Head de Kinsale, [[Irlanda]] y fundióse en namái 18 minutos. De les 1959 persones a bordu, 1198 morrieron, 128 d'ellos ciudadanos de los Estaos Xuníos.

Tres l'incidente'l gobiernu alemán trató de xustificase con una serie d'argumentos, de los qu'anguaño entá s'alderica la so veracidá, amenando una indignación masiva nel Reinu Xuníu y EE.UU al puntu de que los británicos consideraron la entrada d'Estaos Xuníos na guerra. Sicasí'l Presidente [[Woodrow Wilson]] negar a tal ''desaxeración'' a pesar de la gran perda de vides humanes causada pol fundimientu del ''Lusitania''.

Cuando Alemaña empezó la so campaña submarina contra'l Reinu Xuníu, [[Woodrow Wilson|Wilson]] alvirtiera de que los EE.XX. consideraríen al gobiernu alemán puramente responsable de cualquier violación del derechu d'Estaos Xuníos. Sofitáu pol [[Departamentu d'Estáu]] sol mandu de [[Robert Lansing]], Wilson dexó clara la so posición en trés notes al gobiernu alemán: la primera unviada'l 13 de mayu, el 9 de xunu la segunda y el 21 de xunetu la tercera.

La primer nota afirmaba'l derechu de los americanos a viaxar como pasaxeros en [[buque mercante|buques mercantes]] y llamó a los alemanes a abandonar la guerra submarina contra buques comerciales, independientemente del pabellón que navegara.
Na segunda nota Wilson tornó los argumentos d'Alemaña, que remanaba que'l bloquéu británicu yera illegal y que l'ataque al [[RMS Lusitania]] nun foi un ataque cruel y mortal contra civiles inocentes sinón que se torpedió porque'l [[RMS Lusitania]] llevaba munición y armes. William Jennings Bryan consideró la segunda nota de Wilson demasiáu provocadora y arrenunció a protestar.
La tercer nota del el 21 de xunetu dio un ultimátum nel sentíu de que los [[Estaos Xuníos|EE.UU]] nun dexaríen más ataques ''deliberadamente contrarios'' a los sos buques. Ente que'l públicu d'Estaos Xuníos y el mesmu país nun taben preparaos pa la [[guerra]], el camín a una eventual declaración de guerra estableciérase de resultes del fundimientu del [[RMS Lusitania]].

=== Submarinos minadores ===
[[Ficheru:German UC-1 class submarine.jpg|240px|miniaturadeimagen|derecha|Tripulación d'un sumergible alemán clase UC-1 en cubierta. Introducíu en 1915, los sumergibles d'esta clase fueron emplegaos como minadores]]
L'apaición de campos minaos na mariña oriental de [[Gran Bretaña]] en xunu de 1915 foi esconcertante pa la [[Royal Navy]] por cuenta de que les agües taben bien poblaes de barcos y yera cuasi imposible que barcos minadores s'hubieren infiltrado neses agües asina que s'atribuyó primeramente a los barcos de pesca neutrales. Sicasí'l 2 de xunetu quedó llancáu nuna de les sableres el submarín [[SM UB-2|SM ''UB-2'']] y cuando foi rescatáu atopóse que'l submarín taba forníu con dolce mines en seis rampa de llanzamientu.&lt;ref&gt;Gibson &amp; Prendergast, p. 50&lt;/ref&gt;

El 21 d'agostu'l [[SM UB-5|SM ''UB-5'']] convertir nel primer submarín minador n'enfusar pola Canal, llanzando 12 mines en Boulogne, una de les cualos fundió'l barcu de vapor ''William Dawson'' esi mesmu día. El ''UB-5'' punxo 6 mines más fuera de Boulogne y Folkestone el 7 de setiembre. Amás asitiáronse mines na mariña sureste colos submarinos [[SM UB-1|SM ''UB-1'']], [[SM UB-3|SM ''UB-3'']], [[SM UB-6|SM ''UB-6'']] Y [[SM UB-7|SM ''UB-7'']].

=== Fundimientu del SS ''Arabic'' ===
[[Ficheru:Arabic (ship) LOC det.4a15792.jpg|240px|miniaturadeimagen|derecha|El SS ''Arabic'' en 1905]]
El 19 d'agostu de 1915 l'U-24 fundió'l buque de llinia de la [[White Star Line]], [[SS Arabic|SS ''Arabic'']], camín d'[[Estaos Xuníos]] y a 50 milles (80 km) al sur de Kinsale. El submarín llanzó un únicu torpedu qu'afectó a la llinia de popa, fundiéndose en 10 minutos, cola perda de 44 pasaxeros y la tripulación de los que 3 yeren d'Estaos Xuníos. Arriendes de la especulación de que los Estaos Xuníos podríen romper rellaciones con Alemaña, el 28 d'agostu'l canciller dio nueves órdenes a los comandantes de los submarinos y tresmitió a [[Washington D. C.|Washington]]. Ente les nueves órdenes destacaba qu'hasta nuevu avisu tolos buques de pasaxeros namái podíen ser fundíos dempués de l'alvertencia y l'abandonu de los pasaxeros y tripulaciones. Esto resultó ser inaceptable pal Altu Mandu Naval y el 18 de setiembre flotillas d'alta mar retirar de la guerra contra'l [[comerciu]].

=== Operaciones nos Dardanelos ===
La marina alemana unvió los sos primeros submarinos al [[Mar Mediterraneu|Mediterraneu]] en respuesta a la invasión anglo-francesa de los [[Dardanelos]]. Dempués fíxose evidente que los sos aliaos austrohúngaros nun podíen faer enforma contra la [[Triple Entente|Entente]] cola so pequeña fuercia submarino que sicasí resultó bien útil na defensa del [[Adriáticu]]. Los primeros submarinos unviaos, l'U-21, dos barcos costeros y l'U-7 y l'U-8 tuvieron ésitos iniciales. L'U-21 fundió los [[pre-dreadnought]] de la [[Royal Navy]], HMS ''Triumph'' y HMS ''Majestic'' los díes 25 y 27 de mayu respeutivamente nel so camín a [[Constantinopla]] pero atopar con graves llimitaciones nos Dardanelos onde un ensame de pequeñes embarcaciones y l'amplia rede antisubmarina acutaron los sos movimientos.

A finales de xunu de 1915 los alemanes habíen aconceyáu 3 submarinos del tipu I en Pola, 2 de los cualos diben ser tresferíos a la Marina Austrohúngara. Tamién fueron montaos 3 del Tipu I pal allugamientu de mines submarines pero ordenó convertíselos en medios de tresporte pa llevar pequeñes cantidaes de cebera al [[Imperiu Otomanu]].

=== Operaciones nel Mediterraneu ===
El [[Mar Mediterraneu|Mediterraneu]] yera un teatru curiosu pa les operaciones del almiraltazgo alemán; una proporción significativa de les importaciones britániques pasaben pol Mediterraneu y el so control yera fundamental pal comerciu francés ya italianu. La meyor baza d'[[Imperiu Alemán|Alemaña]] yera que los submarinos podríen operar con eficacia nél inclusive na seronda y nel iviernu, cuando les males condiciones climátiques del Atlánticu atrabancaben les operaciones nel Mar del Norte. A lo último, el Mediterraneu ufiertaba la ventaya de que los buques neutrales nun s'enfrentaríen a los submarinos al contrariu que los buques d'Estaos Xuníos o los buques brasilanos.&lt;ref&gt;Halpern, p. 381&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Austro-Hungarian Dreadnoughts At Pula.jpg|230px|miniaturadeimagen|left|Dreadnoughts austrohúngaros en Pola, [[Imperiu Austrohúngaru]] (actual [[Croacia]]), en 1915]]
[[Ficheru:U9Submarine.jpg|230px|miniaturadeimagen|derecha|El submarín alemán U-9]]
Mientres tol branu los alemanes axuntaren una fuercia de 4 barcos en [[Cattaro]] pa les operaciones contra'l comerciu nel Mediterraneu. La campaña poner en marcha n'ochobre de 1915 cuando'l [[SM U-33|SM ''U-33'']] y el [[SM U-39|SM ''U-39'']], siguíos más tarde pol [[SM U-35|SM ''U-35'']], recibieron la orde d'atacar la zona de [[Tesalónica]] y Kavalla. Esi mes 18 barcos fueron fundíos faciendo un total de 63&amp;nbsp;848 tonelaes. Decidióse esi mesmu mes que más refuerzos teníen de ser llamaos a reforzar la campaña, darréu'l [[SM U-38|SM ''U-38'']] embarcar pa Cattaro. Puesto que Alemaña nun taba inda en guerra col [[Reinu d'Italia (1861-1946)|Reinu d'Italia]] los submarinos alemanes recibieron la orde d'abstenese d'atacar les naves italianes nel Mediterraneu oriental, onde los italianos podríen esperase una aición contraria namái de submarinos alemanes. Cuando s'operaba nel oeste, hasta la llinia de [[Cabu Matapán]], Los submarinos alemanes saleaben so la bandera austrohúngara. Un fundimientu ensin previu avisu fixo qu'esta política fuera adoptada yá que los grandes buques mercantes podríen ser atacaos sol barruntu de ser tresportes o cruceros auxiliares enemigos.

El almirantazgo alemán decidió tamién que los submarinos del Tipu II seríen ideales pal serviciu nel Mediterraneu. Puesto que yeren demasiáu grandes pa ser unviáu en seiciones per [[ferrocarril]] a [[Pola]], como se faía col tipu I, decidió unviase los materiales pa la so construcción y a los trabayadores alemanes. Esto traducióse nuna escasez de trabayadores pa completar los submarinos qu'operaríen n'agües alemanes, pero viose como un sacrifico necesariu gracies a los ésitos nel Mediterraneu en payares, cuando 44 barcos fueron fundíos faciendo un total de 155&amp;nbsp;882 tonelaes. El total n'avientu baxó a 17 buques (73&amp;nbsp;741 tonelaes) que yera más de la metá del tonelaxe total fundíu en tolos teatros d'operaciones del momentu.

En payares de 1915, el ''U-38'' causó un incidente diplomáticu cuando fundió'l barcu italianu ''Ancona'' coles mesmes que saleaba (el [[submarín]]) so la bandera d'Austria; la perda de 40 ciudadanos d'Estaos Xuníos aumentaron la tensión, amás el fundimientu realizárase ensin previu avisu, asina que esta política foi abandonada hasta la continuación de la guerra submarina ensin restricciones en 1917. Otru submarín con ''falsa bandera'', causó otru incidente en marzu de 1916 incidente que resultó decisivu na decisión del [[Reinu d'Italia (1861-1946)|Reinu d'Italia]] de declarar la guerra al [[Imperiu Alemán]] n'agostu de 1916.&lt;ref&gt;Halpern, p. 382&lt;/ref&gt;

=== Contramedidas de los Aliaos ===
[[Ficheru:Anacapa flaps.jpg|230px|miniaturadeimagen|derecha|El USS ''Anacapa'' ye un exemplu de buque-Q, reparar los sos cañones ocultos de 3&quot;]]
Les contramedidas aliaes mientres esti periodu tuvieron un ésitu desigual.
Midíes de defensa tales como armar a los buques mercantes o aconseya-yos que al detectar un [[submarín]] fueren truñalo p'asina forzalo a somorguiase fueron los más efectivos.&lt;ref&gt;Messimer, p. 31&lt;/ref&gt; De los buque armaos pa la autodefensa pasar a armar a los buques col fin de dedicase a fundir a los submarinos; 2 submarinos fueron fundíos asina en 1915. El siguiente pasu fueron los [[Buques-Q]] armaos y dotaos de mecanismos pa despintar l'armamentu. Una variante de la idea yera dotar a les pequeñes embarcaciones con una escolta de submarinos. En 1915 dos submarinos fueron fundíos por buques armaos y 2 más polos submarinos que los acompañaben.

Otres midíes fueron menos efectives, magar se fixeron esfuercios pa utilizar redes p'atopar submarinos somorguiaos y esplosivos pa destruyilos esta midida resultó bien ineficaz.&lt;ref&gt;Messimer, p. 40 y p. 50&lt;/ref&gt; Tamién s'intentó cerrar les rutes como la del Estrechu de Dóver con redes y campos de mines, la llamada ''Tromba de Dóver'', establecer campos minaos alredor de les bases de submarinos, etc. Estes midíes riquíen un enorme gastu d'esfuerciu y de material razón pola que tuvieron poco ésitu. Tan solo 2 submarinos fueron fundíos por estes midíes en 1915.&lt;ref&gt;Tarrant, p. 24&lt;/ref&gt;

Al empiezu d'esti periodu los británicos teníen una marina mercante de 21 millones de tonelaes. En seis meses de guerra submarina ensin restricciones los submarinos fundieron ¾ millones de tonelaes de buques aliaos, lo qu'apenes causó esmornia na flota mercante británica qu'al pie de la creación de nuevos barcos y la prinda d'otros, había más que compensáu esta perda. Esti fracasu y les diverses restricciones impuestes a los U-Boote na zona del Atlánticu llevaron al fracasu d'esta campaña anque siguió amosándose eficaz nel [[Mar Mediterraneu|Mediterraneu]] y n'otros llugares, onde había menos riesgu d'ofender a los [[País neutral|neutrales]].

=== Les cargues de fondura ===
L'usu de les carga de fondura foi suxeríu per primer vegada en 1910 y convirtióse en práuticu cuando la [[Royal Navy]] y el so Comandante en Xefe y Almirante de la Flota, Sir George Callaghan, pidió la so producción en 1914. El trabayu de diseñu foi realizáu por [[Herbert Taylor]] y la Escuela de Mines de [[Portsmouth]] que llograron desenvolver la primera [[carga de fondura]] efectiva, el ''tipu D,'' tando disponible dende xineru de 1916.

Los buques anti-submarinos llevaben nuna primer fase namái dos cargues de fondura que yeren llanzaes dende una rampla pola popa del buque. El primer ésitu foi'l fundimientu del [[SM U-68|SM ''U-68'']] en Kerry, [[Irlanda]], el 22 de marzu de 1916 pol buque ''Farnborough''. Alemaña dio cuenta de la esistencia de les cargues de fondura dempués de los ataques infructuosos del [[SM U-67|SM ''U-67'']] el 15 d'abril de 1916 y del [[SM U-69|SM ''U-69'']] el 20 d'abril. Los [[SM UB-29|SM ''UB-29'']] y [[SM UC-19|SM ''UC-19'']] fueron los únicos submarín fundíos por cargues de fondura mientres 1916.&lt;ref&gt;Tarrant, V.E.: ''The O-Boat Offensive 1914–1945'', New York, New York: Sterling Publishing Company, 1989, ISBN 1-85409-520-X, p. 27&lt;/ref&gt;

== La Flota d'Alta Mar alemana; la llucha nel Mediterraneu, América y l'Árticu (1916) ==

=== Sofitu a la Flota d'Alta Mar ===
En 1916, la marina alemana buscó una nueva manera d'usar los submarinos pa erosionar la superioridá numbérica de la [[Royal Navy]]; realizáronse operaciones p'atraer a la [[Royal Navy]] escontra una [[trampa]] submarina. Por cuenta de que los submarinos yeren muncho más lentos que los buques de superficie, estes operaciones riquíen llinies d'U-boote en patrulla que emboscarían a la flota de combate enemiga cuando esta maniobrara escontra'l señuelo.&lt;ref&gt;Halpern, p. 329&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:HMS Lion (1910).jpg|240px|miniaturadeimagen|derecha|Imaxe de la batalla de Xutlandia, vista del HMS ''Lion'']]
Delles d'estes operaciones realizar en [[marzu]] y [[abril]] de 1916, ensin ésitu. Irónicamente nel qu'acabaría siendo'l mayor enfrentamientu naval de la guerra namái intervinieron buques de superficie ([[Batalla de Xutlandia]]). En mayu de 1916 la participación de los U-boote foi cuasi nula; axuntáronse les flotillas pa la so reorganización y solo participaron en pequeños combates casuales; yá nun volvería haber submarinos cerca de les zones de conflictu. Una nueva serie d'operaciones n'agostu y [[ochobre]] de 1916 fueron igualmente infructuoses y la estratexa foi abandonada en favor de la continuación de la [[guerra]] contra'l [[comerciu]].

Los británicos yeren conscientes del riesgu de les trampes de los U-boote a la [[Royal Navy]] a pesar de que nun teníen forma de saber ónde podríen atopase estes trampes. Sicasí [[John Jellicoe]] desenvolviera una respuesta táctica al problema (que, nesti casu, nunca foi probada). Frente a la flota alemana que se diba, él asumiría una trampa submarina y al negase a siguir mover a alta velocidá escontra un llau pa faer que los submarinos salieren a la superficie p'abrir fueu, momentu nel que se-yos atacaría, pos taríen indefensos.&lt;ref&gt;Halpern, páxs. 37-38&lt;/ref&gt;

=== Agües del Mediterraneu ===
Mientres 1916 siguió la guerra contra'l comerciu nel [[Mar Mediterraneu|Mediterraneu]]. Les contramedidas aliaes fueron en gran midida ineficaces, los complexos alcuerdos de cooperación ente les armaes dio como resultancia diversos tracamundios y males coordinaciones ente los [[aliaos de la Primer Guerra Mundial|aliaos]] ente que les meyores contramedidas contra l'[[submarín|amenaza submarina]] yeren bien ineficaces.
[[Ficheru:SM U 35 mediterranean 800px.jpg|230px|miniaturadeimagen|derecha|L'U-35, el submarín comandado pol mayor as alemán de la guerra submarina, Lothar von Arnauld de la Perière]]
[[Ficheru:Deutschland chesapeake bay.jpg|230px|miniaturadeimagen|derecha|Fotografía de 1916 del submarín alemán ''Deutschland'']]
Namái dos submarinos fueron prindaos en tol tiempu que tuvieron en funcionamientu; mentanto los [[barcu mercante|mercantes]] sufrieron enormes perdes. En 1916 los aliaos perdieron 415 buques o un total del 1&amp;nbsp;045&amp;nbsp;058 tonelaes, La metá de tolos barcos aliaos fundíos en tolos teatros mientres tola guerra.

Ocho de los dolce rustas [[submarín|submarinos]] sirvian na flotilla Polar, ente ellos el comandante que más tonelaxe consiguiera fundir, [[Lothar von Arnauld de la Perière]].

=== Agües d'América ===
En 1916 los alemanes completaron dos [[buque mercante|buques mercantes]] submarinos. L'oxetivu yera utilizalos pal tresporte de mercancíes d'altu valor a les naciones neutrales, como los [[Estaos Xuníos|EE.UU]], qu'inda calteníen una estricta neutralidá y taba preparáu pal [[comerciu]] con [[Alemaña]] como con cualesquier otra [[nación]]. El primeru d'estos buques, el [[Submarín Deutschland (1916)|''Deutschland'']], saleó nel branu de 1916 y tuvo un impautu favorable na opinión pública d'[[Estaos Xuníos|EE.UU]]. Esti buque fixo un segundu viaxe na seronda d'esi mesmu añu con un gran ésitu. El so hermanu, el ''Bremen'', foi menos afortunáu pos sumió nel so viaxe inaugural siendo la causa de la so perda entá desconocida.

Una impresión menos favorable causó'l [[SM U-53|SM ''U-53'']] comandado por [[Hans Rose]]. Dempués de recargar en [[Newport]], [[Rhode Island]], Rose atacó a buques aliaos na mariña de [[Canadá]] y los [[Estaos Xuníos]]. Anque esti atopar n'agües internacionales y Rose siguió escrupulosamente el derechu internacional l'aición foi vista como una falta a los [[Estaos Xuníos|EE.UU]], sobremanera cuando los [[buque de guerra|buques de guerra]] d'EE.XX. viéronse obligaos a permanecer al marxe ente que los [[buque mercante|buques mercantes]] yeren fundíos a escasa distancia.&lt;ref&gt;Grey, p. 164&lt;/ref&gt;

=== Agües del Árticu ===
Na seronda de 1916 los submarinos de la flotilla d'alta mar atacaron buques con destín al [[Imperiu Rusu]]. Cinco submarinos operaben nel [[Mar de Barents]] ente [[Cabu Norte]] y Kola. Amás, dos barcos de la clase U-1 asitiaron mines, estableciendo campos minaos nel [[Mar Blancu]]. Estos submarinos llograron fundir 34 buques (19 d'ellos de [[Noruega]]).

== Continuación de la guerra submarina ensin restricciones (1917) ==
[[Ficheru:German Submarine War Zone Announced 1 February 1917.jpeg|230px|miniaturadeimagen|derecha|Nueves zones de guerra decretaes per Alemaña pa la so guerra submarina ensin restricciones de 1917]]
El 22 d'avientu de 1916 l'almirante [[Reinhard Scheer]] propunxo sitiar y bloquiar de nuevu al [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda]] col fundimientu mensual de 600&amp;nbsp;000 tonelaes en barcos fundíos per mes; esta propuesta sosteníase sobre la base d'un estudiu de febreru de 1916 ellaboráu por [[Richard Fuss]] que postulara que si la marina británica fundir a un ritmu tal que'l [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda|Reinu Xuníu]] nun pudiera reemplazar los barcos fundíos, esta se rendiria en seis meses, muncho primero de que los d'Estaos Xuníos pudieren entrar na [[guerra]] de manera activa. Scheer taba tan seguro d'esta nueva estratexa qu'aseguró al [[Káiser]]:
{{Cita|Doi la mio pallabra a La vuesa Maxestá como oficial que soi, que nin un americanu va aterrizar nel continente.&lt;ref&gt;Steffen, Dirk. ''[http://www.gwpda.org/naval/holtzendorffmemo.htm von Holtzendorff's Avantu, 22 December 1916]''. World War I Document Archive.&lt;/ref&gt;}}

El 9 de xineru de 1917, el [[Káiser]] axuntar col [[canciller]] [[Bethmann Hollweg]] y los líderes militares en [[Schloss Pless]] p'aldericar les midíes pa resolver la cada vez más aveseda situación del [[Imperiu Alemán]] na [[guerra]]. La so campaña militar en [[Tercer República Francesa|Francia]] estancárase y coles divisiones aliaes superando en númberu a los alemanes por 190 a 150, había una posibilidá real d'una esitosa ofensiva aliada. Mentanto la marina alemana taba bloquiada nel so puertu de [[Kiel]] y el bloquéu británicu, que causara una escasez de comida, taba provocando muertes por [[desnutrición]]. El personal militar encamentó al [[Káiser]] a dar llibertá d'aición a la flota de submarinos contra les unviaes al [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda|Reinu Xuníu]], [[Paul von Hindenburg|Hindenburg]] asesoró al [[Káiser]] de que:
''La guerra tien de llevase al so fin per cualesquier mediu, asina seya posible''.
El Káiser [[Guillermu II d'Alemaña|Guillermu II]] robló l'autorización pa volver a entamar el 1 de febreru de 1917 la guerra submarina ensin restricciones contra'l [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda]]. El canciller Hollweg, que s'opunxera a esta decisión, dixo:
{{Cita|''Alemaña ta acabada''.&lt;ref&gt;Schmidt, Donald Y. (2005). ''The Folly of War: American foreign policy, 1898–2005''.&lt;/ref&gt;}}

Alemaña tenía 105 submarinos llistos pa entrar n'aición el 1 de febreru de 1917; 46 pertenecíen a la [[Flota d'Alta Mar]], 23 taben en [[Flandes]], 23 nel [[Mar Mediterraneu|Mediterraneu]], 10 nel [[Mar Bálticu]] y 3 en [[Constantinopla]]. Amás, la industria alemano tenía entá capacidá de suministrar otros 120 [[submarín|submarinos]] pa reemplazar a los fundíos. La campaña nos sos principios foi un ésitu atayante: ente [[febreru]] y [[marzu]] fundir al mes cerca de 500&amp;nbsp;000 tonelaes, 860&amp;nbsp;000 n'abril, mes nel hubo tantes perdes de barcos que les reserves de [[trigu]] del Reinu Xuníu amenorgar a una duración máxima de 6 selmanes. En mayu les perdíes fueron de 600&amp;nbsp;000 tonelaes y en xunu de 700&amp;nbsp;000; en toos estos meses [[Imperiu Alemán|Alemaña]] namái había perdíu 9 submarinos.&lt;ref name=ALS&gt;Morrow, John Howard (2005). ''The Great War: An Imperial History''. Routledge. p. 202. ISBN 0-415-20440-2.&lt;/ref&gt;

Al empezar esta nueva guerra submarina'l 3 de febreru de 1917, el presidente d'Estaos Xuníos [[Woodrow Wilson|Wilson]], rompió rellaciones col [[Imperiu Alemán]] y declaró la [[guerra]] el 6 d'abril d'esi mesmu añu.

=== Respuesta aliada ===
La ''nueva política'' de guerra submarina ensin restricciones foi primeramente un ésitu. En [[xineru]] de 1917, antes d'empezar esta nueva estratexa, Reinu Xuníu perdió 49 buques; en [[febreru]], cuando empezó la guerra ensin restricciones, la cifra aumentó a 105 y en marzu a 147. Esto suponía que más d'unu de cada cuatro buques con destín a les [[Islles Britániques]] yera fundíu.
[[Ficheru:HMS Cardiff leading the German high seas fleet.jpg|thumb|230px|derecha|Barcos de guerra de la [[Flota d'Alta Mar|Flota d'alta Mar alemana]]]]

El almirantazgo británicu nun pudo responder con eficacia a la ofensiva alemana. A pesar del ésitu y la seguridá que demostraren los convóis de tropes de primeres de la guerra, el almirantazgo negar a instaurar esti sistema yá que consideraba que ralentizaba a los barcos y que nun daba nenguna seguridá adicional. Esta midida foi refugada ya inclusive fecha risión por [[Capitan|capitanes]], [[Almirante|almirantes]] y marineros, hasta que'l 27 d'abril de 1917 el almirantazgo aprobó'l sistema de [[Convoy|convoy]]; el primeru salió escontra [[Xibraltar]] el 10 de mayu.&lt;ref name=ALS/&gt;

N'abril un [[contralmirante]] d'Estaos Xuníos, [[William Sims]], llegó a [[Londres]]. Quedó ablayáu al ser informáu polos británicos de que l'[[Imperiu Alemán]] ganaría la guerra si los submarinos siguíen operando d'esta manera.&lt;ref name=ALS/&gt;
[[Ficheru:AE2 (AWM H17538).jpg|230px|miniaturadeimagen|left|El submarín australianu AE2 mientres la Primer Guerra Mundial]]
[[Ficheru:WWI convoy approaching Brest.jpg|230px|miniaturadeimagen|derecha|Un convói aliáu cruciando l'Atlánticu fotografiáu'l 1 de payares de 1918 dende'l USS ''Rambler'']]
Otru de los países que más sufrió'l ''azote'' de los submarinos foi [[Brasil]]; munchos de los sos mercantes con camín de Gran Bretaña yeren fundíos lo que llevó a que la marina de guerra d'esi país patrullara a lo llargo de les rutes siguíes polos sos mercantes. Esta midida namái fizo que los barcos brasilanos enfusar en zones patrullaes polos submarinos lo que-y fixo perder munchos barcos. Por esta y otres razones [[Brasil]] tamién declaró la guerra a les [[Potencies Centrales|Potencies centrales]].&lt;ref&gt;Scheina (2003), páxs. 35–36&lt;/ref&gt;

Ente [[mayu]] y [[xunu]] establecióse un sistema regular de convóis trasatlánticos, por cuenta de esto a partir de [[xunetu]] les perdes mensuales nun volvieron superar les 500&amp;nbsp;000 Tonelaes; aun así caltúvose percima de les 300&amp;nbsp;000. El sistema de convóis foi un ésitu inmediatu, amás estornó a los submarinos, que se dirixeron a atacar a preses más fáciles; tamién alzó'l númberu de submarinos destruyíos, alzándolos de 5 a 10 submarinos fundíos al mes. [[Imperiu Alemán|Alemaña]] respondió intentando aumentar la producción de submarinos y paralizando la construcción de dellos buques de superficie, sicasí la producción nun pudo ser aumentada, por cuenta de la escasez de [[materies primes]].&lt;ref name=ALS/&gt;

=== Les primeres aiciones navales d'Estaos Xuníos ===

Dellos combates non concluyentes producir mientres la [[Primer Guerra Mundial]]. Güei sábese que l'Armada d'Estaos Xuníos foi responsable del fundimientu de dos a cuatro submarinos mientres la so etapa de neutral. El 15 d'ochobre de 1917 un destructor d'Estaos Xuníos foi severamente estropiáu por un torpedu d'un submarín alemán, el submarín siguió hostigando a la Marina de EE.UU hasta qu'abandonó polos disparu recibíos.

== L'últimu añu (1918) ==
[[Ficheru:HMS Britannia (1904) sinking on 9 November 1918.jpg|240px|miniaturadeimagen|derecha|Vista del HMS ''Britannia'' en siendo torpediáu'l 9 de payares de 1918]]
A finales de 1917, les perdes de buques [[aliaos de la Primer Guerra Mundial|aliaos]] xubíen a más de 6 millones de tonelaes pal conxuntu del añu. Sicasí les perdes baxaren a alredor de 300&amp;nbsp;000 tonelaes y nunca volvería a los niveles de la primavera de 1917;&lt;ref name=KL&gt;Tarrant, p. 149&lt;/ref&gt; foi entós cuando les perdes aliaes salieron de niveles críticos, sicasí les perdes d'U-Boote aumentaron alarmantemente y solo nos últimos trés meses de 1917 perdiéronse 61 submarinos, cuasi la metá de la flota submarina.&lt;ref&gt;Tarrant, páxs. 43 y 60&lt;/ref&gt;

La respuesta lóxica al [[Convói|sistema de convóis]], que concentraba les sos fuercies na defensa, pasaba por concentrar se de manera similar na fuercia ofensivo. Los U-Boote nun tuvieron ésitu mientres la [[Primer Guerra Mundial]] nel desenvolvimientu d'una estratexa contra los convóis; intentóse operar en grupu, pero en mayu de 1918 un grupu de seis submarinos atopar con un convói y a pesar de que los submarinos consiguieron fundir tres barcos, el grupu perdió dos submarinos. Demostróse entós que non yá los U-boote nun consiguieren exercer un control eficaz sobre les rutes marines, sinón que les sos perdes aumentaben mes a mes.&lt;ref&gt;Halpern, p. 427&lt;/ref&gt;

=== U-Boote ===
A la fin de la guerra l'altu mandu alemán decidió llevar la guerra submarina escontra la mariña de los [[Estaos Xuníos|EE.UU]] usando los grandes submarinos del Tipu U-151 basaos nel ''Deutschland'', que llevaba 2 tubos lanzatorpedos forníos con 18 [[torpedu|torpedos]] y dos cañones de 105 mm en cubierta teniendo amás una autonomía d'alredor de 46&amp;nbsp;300 quilómetros (25&amp;nbsp;.000 milles náutiques). En 1916 fueren construyíos siete, orixinalmente como grandes U-boote mercantes pa la unviada de material escontra y dende distintos puntos d'[[Alemaña]], 6 fueron reacondicionados pa la guerra submarina en 1917. Fueron los submarinos más grandes de la [[Primer Guerra Mundial]].

=== Campaña d'Estaos Xuníos ===

El 14 d'abril de 1918, el [[SM U-1511|SM ''U-151'']] partió del puertu de Kiel al mandu de [[Heinrich von Nostitz]]. La so misión yera atacar a los barcos d'Estaos Xuníos; el 21 de mayu, llegó a la [[badea de Chesapeake]] onde asitió mines nel [[cabu de Delaware]] amás de cortar los [[cables telegráficos]] somorguiaos que xuníen [[Nueva York]] con [[Nueva Escocia]]. El 25 de mayu fundió 3 buques y el 2 de xunu de 1918, fecha conocida por dellos historiadores como ''Domingo Negru'', l'U-151 fundió seis buques y estropió a otros dos. 13 persones morrieron en toos estos naufraxos.&lt;ref&gt;[http://njscuba.net/sites/site_black_sunday.html Black Sunday – Victims of U-151] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090302224930/http://njscuba.net/sites/site_black_sunday.html |date=2009-03-02 }}. Scuba Diving – New Jersey &amp; Long Island New York.&lt;/ref&gt; El 20 de xunetu tres una travesía de 94 díes y el fundimientu de 23 buques (61&amp;nbsp;000 tonelaes), amás del allugamientu de delles mines, el submarín punxo camín de [[Kiel]] cubriendo una distancia total de 17&amp;nbsp;566 km.&lt;ref&gt;Gibson, p. 308&lt;/ref&gt;

Afalaos polos ésitos del ''U-151'', el [[SM U-156|SM ''U-156'']] o'l [[SM U-117|SM ''U-117'']] y dellos otros submarinos como'l [[SM U-140|SM ''U-140'']] fueron unviaos a misiones similares pero nesi momentu [[Estaos Xuníos]] yá taba llistu pa ello, prueba d'ello foi cuando cerca de la mariña d'Estaos Xuníos el submarín ''U-156'' fundir tres cutir una [[mina marina|mina]]. A pesar de que la eficacia d'estes misiones taba amenorgándose, cuando acabó la [[guerra]] otros 3 submarinos taben nesi momentu cruciando'l [[Océanu Atlánticu|Atlánticu]].

=== Contramedidas Final ===
[[Ficheru:SMS Bayern sinking.jpg|230px|miniaturadeimagen|derecha|L'acorazáu alemán [[SMS Bayern]] fundir na base británica de [[Scapa Flow]] en siendo echáu a pique pola so propia tripulación tres la rindición alemana y l'internamientu de la so flota (''ver [[fundimientu de la flota alemana en Scapa Flow]]'')]]
En 1918 les midíes de los aliaos contra los submarinos por fin habíense vueltu eficaces:

Les [[Avión|aeronaves]] empezaron a xugar un papel cada vez más eficaz na vixilancia de grandes árees. Magar tuvieron poco efeutu cuando s'atacaba (namái un U-Boote foi confirmáu como fundíu polos [[ataque aereu|ataques aéreos]]) la presencia d'aviones obligaba al [[submarín]] a buciar, quedase ciegu ya inmóvil y arriesgase a ser detectáu al salir a la superficie. Mientres 1918 nun hubo convóis escoltaos por patrullar aérees; solo perdióse un [[barcu]] y los U-boote viéronse obligaos cada vez más a operar na nueche o más allá del algame de les [[avión|aeronaves]].&lt;ref&gt;Halpern, p. 424-427&lt;/ref&gt;
En 1918 la USN embarcar nun plan xigantescu pa crear una barrera al traviés de les rutes de salida del [[Mar del Norte]]. Pensar nel allugamientu de más de 70&amp;nbsp;000 mines nel branu de 1918. De setiembre a payares de 1918, seis submarinos fueron fundíos por esta midida.&lt;ref&gt;Halpern, p. 438-441&lt;/ref&gt;

La RN tamién desenvolvió'l [[submarín]] de la clase-R, diseñáu como un buque cazador con una alta velocidá so l'agua y un sistema de hidrófonos bien sofisticaos. Estos llegaron demasiáu tarde pa entrar n'aición.
A finales del añu, les perdes de buques aliaos fueron de 2 y ¾ millones de TRB pal conxuntu del añu, l'arma submarina perdió 69 submarinos en 1918, el so peor añu.&lt;ref name=KL/&gt;

=== Participación d'Estaos Xuníos nel Mar Mediterraneu ===

Mientres la Gran Guerra, l'Armada d'[[Estaos Xuníos]] foi esplegada nel [[Atlánticu]] y el [[Mar Mediterraneu|Mediterraneu]] col oxetivu principal de lluchar contra los submarinos alemanes y escoltar a los convóis. Munches fueron les escaramuzas que se dieron nel [[Mar Mediterraneu|Mediterraneu]] anque namái se produció una aición importante. Un cruceru auxiliar d'[[Estaos Xuníos]] estropió gravemente un [[submarín]] mientres una aición el 4 d'abril de 1918. Como resultancia, los alemanes navegaron direutamente camín d'[[España]] pa fundir el cruceru. Cazadores de submarinos d'Estaos Xuníos tamién participaron nuna batalla contra forzar austrohúngares mientres la guerra. Anque la participación d'Estaos Xuníos nel [[Mar Mediterraneu|Mediterraneu]] diose orixinalmente como una llucha empobinada cuasi puramente a la llucha contra los submarinos, tamién hubo batalles ente [[acorazáu|acorazaos]] o grupos de [[destructor]]es.

== Participación xaponesa ==
A partir d'abril de 1917, l'[[Imperiu Xaponés]], un aliáu del [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda|Reinu Xuníu]], unvió un total de 14 destructores al [[Mar Mediterraneu|Mediterraneu]]. Yeren buques fondiaos en [[Malta]] que xugaron un papel importante na escolta de convóis pa protexelos contra los submarinos enemigos. Los barcos xaponeses fueron bien efectivos en patrulles y actividaes anti-submarines.&lt;ref&gt;Falls, Cyril (1961). ''The Great War''. New York: Capricorn Books. p. 295.&lt;/ref&gt; Mientres esti tiempu 9 [[submarinos]] de la marina [[Imperiu austrohúngaru|Austrohúngara]] fueron fundíos, 5 fueron fundíos por unidaes de la [[Regia Marina|marina italiana]] (l'U-13, l'U-10, l'U-16, l'U-20, Y el U-23), unu poles unidaes franceses (l'U-30) y otru por unidaes de la [[Marina Británica|Royal Navy]] (l'U-3) ente que nengún foi fundíu pola armada xaponesa, que perdió un destructor, el ''Sakaki'', torpediáu pol U-27.

== Participación brasilana ==
El 21 d'avientu de 1917 el gobiernu británicu pidió qu'una fuercia naval brasilana xunir a los combates. El gobiernu británicu pidió amás, qu'ésta tuviera baxu control de la [[Real Armada Británica]]; [[Brasil]] unvió un escuadrón integráu polos [[Cruceru de batalla|cruceros]] ''Rio Grande do Sul'' y ''Badea'', los [[Destructor|destructores]] ''Paraíba'', ''Rio Grande do Norte'', ''Piauí'', y ''Santa Catarina'', el barcu de sofitu ''Belmonte'' y el remolcador d'alta mar ''Laurindo Pitta''; estos barcos formaron la denominada ''División Naval d'operaciones de guerra'' (Divisão em Operações Naval de Guerra). El DNOG zarpó'l 31 de xunetu 1918 del puertu Fernando de Noronha escontra [[Sierra Lleona]], Llegando a [[Freetown]] el 9 d'agostu y a [[Dakar]] el 23 d'agostu. Na nueche del 25 d'agostu la división creía que fuera atacada por un [[submarín]] cuando'l cruceru auxiliar ''Belmonte'' columbró lo que paecía ser un [[torpedu]]. Según informóse tratar d'un submarín alemán que taba a poca fondura y disparó, entós el [[destructor]] ''Rio Grande do Norte'' disparar y fundir, anque esti fundimientu nunca foi confirmáu.

El DNOG patrulló en [[Cabu Verde]] hasta que'l 3 de payares embarcar de nuevu camín de [[Xibraltar]] a onde llegó'l 10 de payares de 1918; llegó tola flota salvo los [[destructor]]es ''Rio Grande do Sul'', ''Norte'' y ''Belmonte'', que se quedaron.&lt;ref&gt;Scheina, Robert L. (2003). ''Latin America's Wars: The Age of the Professional Soldier, 1900–2001''. Brassey's. páxs. 38–39. ISBN 1-57488-452-2.&lt;/ref&gt;

== Desenllaz final ==
[[Ficheru:Bundesarchiv Bild 146-1976-067-10A, Matrosen-Aufstand.jpg|240px|miniaturadeimagen|derecha|Marineros alemanes sublevaos desfilando en 1918 mientres el llevantamientu en Kiel]]
{{VT|Llevantamientu marineru en Kiel|Fundimientu de la flota alemana en Scapa Flow}}
En 1918, les perdes d'U-boote llegaren a niveles inaceptables, y la moral de les sos tripulaciones deteriorárase drásticamente. Mientres la seronda fíxose evidente que les [[Potencies Centrales|potencies centrales]] nun podíen ganar la [[guerra]].

Los aliaos aportunaron en qu'una condición previa esencial antes de cualquier armisticiu, yera qu'[[Imperiu Alemán|Alemaña]] apurriera tolos sos submarinos. El 24 d'ochobre de 1918 tolos submarinos alemanes recibieron la orde de cesar les operaciones y tornar al so puertu. [[Aliaos (Primer Guerra Mundial)|Los aliaos]] axustaron que tolos submarinos en óptimas condiciones de navegación teníen de ser apurríos. L'últimu papel significativu desempeñáu polos submarinos na [[Primer Guerra Mundial]] foi'l llevantamientu inicial y posterior supresión del motín naval alemán d'ochobre de 1918, cuando se declaró que se ''dispararía a cualquier buque o submarín alemán que enarbolara la [[bandera colorada]]''.&lt;ref&gt;Williamson, Gordon; Darko Pavlovic (1995). ''O-Boat Crews 1914–45''. Osprey Publishing. p. 7. ISBN 1-85532-545-4.&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Primer Guerra Mundial]]
* [[Batalla del Atlánticu]] (Segunda Guerra Mundial)

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

=== Bibliografía ===
* {{cita llibru|apellíu=Gibson|nome=R.H.|autor2=Maurice Prendergast|añu=2002|títulu=The German Submarine War 1914–1918|editorial=Periscope Publishing Ltd.|isbn=1-904381-08-1}}
* {{cita llibru|apellíu=Compton-Hall|nome=Richard|enllaceautor=Richard Compton-Hall|añu=2004|títulu=Submarines at War 1914–18|editorial=Periscope Publishing Ltd.|isbn=1-55750-447-4}}
* Grey, Edwyn (1972)''The Killing Time'' Seeley ISBN 0-85422-070-4
* Grigg, John. ''Lloyd George: War Leader, 1916–1918'' Allen Lane, London 2002 ISBN 0-713-99343-X
* {{cita llibru|apellíu=Halpern|nome=Paul G.|añu=1994|títulu=A Naval History of World War I|url=https://books.google.com.br/books?id=wK4_6LF60GsC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=A+Naval+History+of+World+War+I&amp;hl=pt-BR&amp;sa=X&amp;ei=sEFRUbiHA4Sc9gSCnYCoBQ&amp;ved=0CDgQ6AEwAQ#v=onepage&amp;q=A%20Naval%20History%20of%20World%20War%20I&amp;f=false|editorial=U.S. Naval Institute|isbn=1-85728-498-4}}
* {{cita web|url=http://www.jmss.org/1998/article2.html|títulu=Total Rhetoric, Limited War: Germany's O-Boat Campaign 1917–1918|apellíu=Herwig|nome=Holger H.|fecha=Spring 1998|obra=Journal of Military and Strategic Studies|editorial=The Centre for Military and Strategic Studies|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090813224106/http://www.jmss.org/1998/article2.html|fechaarchivu=13 d'agostu de 2009}}
* Jane's ''Fighting Ships of World War I'' (1919)(reprinted 1990) Studio Editions ISBN 1-85170-378-0
* Messimer, Dwight ''Find and Destroy'' (2001) Naval Institute ISBN 1-55750-447-4
* {{cita llibru|apellíu=Scheina|nome=Robert L.|añu=2003|títulu=Latin America's Wars|url=https://books.google.com/books?id=8aWQ_7oKJfkC|lugar=Washington D.C.|editorial=Brassey's|isbn=1-57488-452-2}}
* Tarrant, VE ''The O-Boat Offensive 1914–1945'' (1989) Arms and Armour ISBN 0-85368-928-8
* {{cita llibru|apellíu=Spindler|nome=Arno|añu=1932,1933,1934,1941/1964,1966|títulu=Der Handelskrieg mit U-booten. 5 Vols|llugar=Berlin|editorial=Mittler &amp; Sohn. Vols. 4+5, dealing with 1917+18, are very hard to find: [[Guildhall Library]], London, has them all, also Vol. 1–3 in an English translation: ''The submarine war against commerce''}}
* {{cita llibru|apellíu=Beesly|nome=Patrick|añu=1982|títulu=Room 40: British Naval Intelligence 1914–1918|llugar=London|editorial=H Hamilton|isbn=978-0-241-10864-2}}
* {{cita llibru|apellíu=Roessler|nome=Eberhard|añu=1997|títulu=Die Unterseeboote der Kaiserlichen Marine|llugar=Bonn|editorial=Bernard &amp; Graefe|isbn=978-3-7637-5963-7}}
* {{cita llibru|apellíu=Schroeder|nome=Joachim|añu=2002|títulu=Die U-Boote des Kaisers|llugar=Bonn|editorial=Bernard &amp; Graefe|isbn=978-3-7637-6235-4}}
* {{cita llibru|apellíu=Koerver|nome=Hans Joachim|añu=2008|títulu=Room 40: German Naval Warfare 1914–1918. Vol I., The Fleet in Action|llugar=Steinbach|editorial=LLIRIU Reinisch|isbn=978-3-902433-76-3}}
* {{cita llibru|apellíu=Koerver|nome=Hans Joachim|añu=2009|títulu=Room 40: German Naval Warfare 1914–1918. Vol II., The Fleet in Being|llugar=Steinbach|editorial=LLIRIU Reinisch|isbn=978-3-902433-77-0}}


{{Tradubot|Campaña de los U-Boote}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Batalles navales na Primer Guerra Mundial]]</text>
      <sha1>b3rnz5smiw1lflegfthelhy5nwv8ymg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Iván Aivazovsky</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152552</id>
    <revision>
      <id>4488236</id>
      <parentid>4477348</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T23:47:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72931" sha1="p3ju0ncnbcbxzs40wmzo8zjprtldddg" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Iván Konstantínovich Aivazovsky''' (n'[[Idioma armeniu|armeniu]]:''Հովհաննես Այվազովսկի'', en [[Idioma rusu|rusu]]: ''Иван Константинович Айвазовский'') {{nym}} foi un [[pintor]] [[Pintura romántica|románticu]] [[Rusia|rusu]]. Ye consideráu unu de los meyores artistes de [[Marina (pintura)|marines]] na hestoria.&lt;ref name=&quot;pfcollect&quot;&gt;{{cita publicación|títulu =Aivazovsky's View of Venice leads Russian art auction at .6m|url =http://www.paulfrasercollectibles.com/News/Aivazovsky%27s-View-of-Venice-leads-Russian-art-auction-at-.6m/12440.page.UqvV3tJDtzl|fecha =29 de payares de 2012|agencia =Paul Fraser Collectibles|urlarchivu =https://web.archive.org/web/20140319030556/http://www.paulfrasercollectibles.com/News/Aivazovsky's-View-of-Venice-leads-Russian-art-auction-at-.6m/12440.page.UqvV3tJDtzl|fechaarchivu =[[19 de marzu]] de [[2014]]|fechaaccesu =[[28 de marzu]] de [[2017]]|idioma =inglés|cita =Aivazovsky ([[1817]]–[[1900]]) is widely regarded as one of the greatest seascape artists in history, and the work at auction certainly attests to this.|archiveurl =https://web.archive.org/web/20140319030556/http://www.paulfrasercollectibles.com/News/Aivazovsky%27s-View-of-Venice-leads-Russian-art-auction-at-.6m/12440.page.UqvV3tJDtzl|archivedate =2014-03-19}}&lt;/ref&gt; Bautizáu como '''Hovhannes Aivazián''', Aivazovsky nació nel senu d'una familia [[armenia]] nel puertu de [[Feodosia]] nel [[Mar Negru]] en [[Crimea]], viviendo ende la mayor parte de la so vida. 

En rematando colos sos estudios na [[Academia Imperial de les Artes]], Aivazovsky viaxó a Europa, y vivió por un curtiu tiempu n'[[Italia]] a principios de 1840. Darréu tornó a Rusia y foi contratáu como'l pintor principal de l'[[Armada de Rusia]]. Aivazovsky formó llazos cercanos colos militares y l'élite política del [[Imperiu Rusu]], atendiendo dacuando a operaciones militares. Foi patrocináu pol estáu, amás de ser bien envaloráu mientres tola so vida. El dichu merecedor del pincel de Aivazovsky&quot;, popularizáu por [[Anton Chekhov]], foi usáu en Rusia para &quot;describir daqué inefablemente encantador.&quot;&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu= Karlinsky |nome=Simon |enllaceautor= |títulu=Anton Chekhov's Life and Thought: Selected Letters and Commentary |url= |fechaaccesu=[[28 de marzu]] de [[2017]] |idioma=inglés|otros=Heim, Michael Henry; Karlinsky, Simon|edición= segunda|añu= [[1999]]|editor= |editorial=Northwestern University Press|allugamientu=Evanston, Illinois|isbn=0-8101-1460-7 |capítulu= |páxina=310-311|cita= }}&lt;/ref&gt; 

Siendo unu de los artistes rusos más prominentes del so tiempu, Aivazovsky tamién foi popular fora de Rusia. Tuvo numberoses esposiciones individuales n'Europa y Estaos Xuníos. Mientres la so carrera de casi 60 años, creó cerca de 6000 pintures, convirtiéndolo n'unu de los artistes más prolíficos de la so dómina.&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu=Lang|nome=David Marshall|enllaceautor= |títulu=Armenia: Cradle of Civilization |url= |fechaaccesu= |idioma=inglés|otros=|edición=primer|añu=1970|editor= |editorial=Allen &amp; Unwin|ubicación=Londres|isbn=978-0-04-956007-9 |capítulu= |páxina=245|cita= }}&lt;/ref&gt; La gran mayoría de les sos obres son marines, pero de cutiu tamién representaba escenes de batalles, temes armenies y semeyes. La mayor parte de los sos trabayos caltener en museos rusos, [[Ucraína|ucraínos]] y armenios, según en coleiciones privaes.

== Biografía== 
[[Archivu:Aivazovsky sketch.jpg|thumb|Autorretratu, 1830-1840&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Иван Айвазовский – великий маринист [Iván Aivazovsky – gran marinista]|url=http://www.km.ru/referats/334716-ivan-aivazovskii-%E2%80%93-velikii-marinist|editorial=''Kommersant'' Papers|fechaaccesu=9 d'abril de 2017|idioma=ru|fecha=30 de payares de 2013}}&lt;/ref&gt;]]

=== Antecedente ===
Iván Aivazovsky nació'l 17 de xunetu (29 nel [[Cambéu al calendariu gregorianu|nuevu calendariu]]) de 1817 na ciudá de Feodosia (Theodosia), Crimea, nel Imperiu Rusu. Nos rexistros de bautismos de la Ilesia llocal armenia St. Sargis, Aivazovsky foi inscritu como Hovhannes, el fíu de Guevorg Aivazián (Armeniu: Գէորգ Այվազեանի որդի Յօհաննեսն). Mientres los sos estudios na [[Academia Imperial de les Artes]], yera conocíu en rusu como Iván Gaivazovsky (Иванъ Гайвазовскій na escritura anterior a 1918).&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu=Petrov |nome=Pyotr|enllaceautor= |títulu=Указатель к Сборнику матеріалов для исторіи Императорской С.-Петербургской Академіи художеств за сто лѣт ея существованія [Índiz de la coleccicón de materiales para la hestoria de l'[[Academia Imperial de les Artes de San Petersburgu]] poles sos 100 años d'esistencia] |url= |fechaaccesu=[[27 de marzu]] de [[2017]]|idioma=rusu|añu=[[1887]]|editor=|editorial=M. M. Stasulevich|ubicación=San Petersburgu|isbn=|páxines=51|cita=}}&lt;/ref&gt; Fízose conocíu como Aivazovsky dende 1840, mientres taba n'Italia. Robló una carta en 1844 cola versión italiana del so nome: Giovani Aivazovsky.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.christies.com/lotfinder/books-manuscripts/aivazovksy-ivan-autograph-letter-signed-5625851-details.aspx|títulu=AIVAZOVKSY, Ivan (1817–1900). Autograph letter signed ('Giovani Aivazovsky') to Auguste Vecchy, St Petersburg, 28 August 1844, in eccentric Italian|editorial=[[Christie's]]|fechaaccesu=[[27 de marzu]] de [[2017]]}}&lt;/ref&gt;

El so padre, Konstantín (1765-1840), foi un comerciante armeniu de la rexón [[República de les Dos Naciones|polaca]] de [[Galitzia]]. La so familia emigrara dende Armenia Occidental nel sieglu XVIII. Dempués de numberoses conflictos familiares, Konstantín abandonó Galitzia por [[Moldavia]], camudándose dempués a [[Bukovina]], antes de quedase en Feodosia a principios de 1800. Yera conocíu primeramente como Guevorg Aivazián (Haivazián o Haivazi), pero camudó'l so apellíu a Gaivazovsky, al añader la terminación polaca &quot;-sky&quot;. La madre d'Aivazovsky, Ripsime, yera feodosia armenia. La pareya tuvo cinco fíos-trés muyeres y dos homes. L'hermanu mayor d'Aivazovsky, Gabriel, yera un prominente historiador y un arzobispu [[Ilesia apostólica armenia|apostólicu armeniu]].&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu=Donenko|nome=Nikolay|enllaceautor= |títulu=Православные монастыри: Симферопольская и Крымская епархия Украинской православной церкви Московского патриархата|url= |fechaaccesu=[[27 de marzu]] de [[2017]]|idioma=rusu|añu=[[2007]]|editor=Lraber Hasarakakan Gitutyunneri|editorial= Sonat|ubicación=|páxina=82|cita=О нем писал армянский епископ Гавриил (Айвазовский), брат выдающегося художника- мариниста...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://asbarez.com/49660/armenies-in-venice-to-highlight-save-venice-2004/|títulu=Armenia's in Venice to Highlight Save Venice 2004|editorial=Asbarez|fecha=[[23 de marzu]] de [[2004]]|fechaaccesu=[[27 de marzu]] de [[2017]]|idioma=inglés|cita=The great seascape painter Ivan Aivazovsky (Hovhannes Aivazian)–while visiting his brother Archbishop Gabriel Aivazovsky–immortalized the Island and the Venetian lagoon in numerous magnificent paintings.}}&lt;/ref&gt;

[[Archivu:Aivazovsky Sternberg Italian.jpg|thumb|Aivazovsky nun traxe italianu, por Vasily Sternberg, 1842]]

=== Educación ===
El mozu Aivazovsky recibió educación parroquial na Ilesia Armenia de San Sargis en Feodosia. Aprendió dibuxu con Jacob Koch, un arquiteutu llocal. Aivazovsky camudar a [[Simferópol]] cola familia del [[Gubernia de Táurida|gobernador de Táurida]] Aleksandr Kaznachéyev, y asistió al ximnasiu rusu de la ciudá.&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu=Bobkov|nome=V. V|enllaceautor= |títulu=Феодосийский Градоначальник Александр Иванович Казначеев: Основные Вехи Административной Деятельности [Alcalde de Feodosia Alexander Ivanovich Kaznacheyev: Principales finxos nes actividaes alministratives]|url=http://sn-histor.crimea.edu/arhiv/2010/uch_23_1h/04.pdf |fechaaccesu=[[28 de marzu]] de [[2017]]|idioma=rusu|añu=[[2010]]|editor=|editorial=Tavrida National V.I. Vernadsky University|allugamientu=Simferopol|issn=|páxines=39-40|cita=}}&lt;/ref&gt; En 1833, Aivazovsky llegó a la capital rusa, [[San Petersburgu]], pa estudiar na Academia Imperial de les Artes, na clase de paisaxismu de Maksim Vorobiov. En 1835, foi gallardoniáu con una medaya de plata y contratáu como asistente del pintor francés Philippe Tanneur.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu =Ayvazovskiy (Gayvazovskiy), Ivan (Oganes) Konstantinovich|url =http://www.tretyakovgallery.ru/en/collection/_show/author/_id/5|axencia =The State Tretyakov Gallery|urlarchivu =https://archive.today/20140319030125/http://www.tretyakovgallery.ru/en/collection/_show/author/_id/5|fechaarchivu =[[19 de marzu]] de [[2014]]|fechaaccesu =[[28 de marzu]] de [[2017]]|idioma =inglés|cita =}}&lt;/ref&gt; En setiembre de [[1836]], Aivazovsky conoció al poeta nacional de Rusia [[Aleksandr Pushkin]] mientres la visita a l'academia d'esti postreru.&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu=Briggs|nome=A.D.P|enllaceautor= |títulu=Alexander Pushkin: a celebration of Russia's best-loved writer|url= |fechaaccesu=[[28 de marzu]] de [[2017]]|idioma=inglés|añu=[[1999]]|editor=|editorial=Hazar Publishing|ubicación=Londres|isbn=1-874371-14-8|páxines=219|cita=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu =Sotheby's Russian Art Evening sale|url =http://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/lot.pdf.L08112.html/f/6/L08112-6.pdf|percancia =[[Sotheby's]]|urlarchivu =|fecha =[[9 de xunu]] de [[2008]]|fechaaccesu =[[28 de marzu]] de [[2017]]|idioma =inglés|cita =|archiveurl =https://web.archive.org/web/20150924141526/http://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/lot.pdf.L08112.html/f/6/L08112-6.pdf|archivedate =2015-09-24}}&lt;/ref&gt; En [[1837]], Aivazovsky inscribir a la clase de pintura de batalles de Alexander Sauerweid y participó n'exercicios de la [[Flota del Bálticu]] nel [[Golfu de Finlandia]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu =Hovhannes Aivazovsky|url =http://www.rusartnet.com/biographies/russian-artists/19th-century/late-19th-century/national-romantic/hovhannes-aivazovsky|percancia =RusArtNet.com|urlarchivu =https://web.archive.org/web/20140319030156/http://www.rusartnet.com/biographies/russian-artists/19th-century/late-19th-century/national-romantic/hovhannes-aivazovsky|fechaarchivu =[[19 de marzu]] de [[2014]]|fechaaccesu =[[28 de marzu]] de [[2017]]|idioma =inglés|cita =}}&lt;/ref&gt; N'ochobre del mesmu añu graduar de l'academia con una medaya d'oru, dos años antes de lo previsto. Aivazovsky tornó a Feodosia en 1838 y pasó dos años nel so natal Crimea. En 1839, participó n'exercicios militares nes mariñes de Crimea, onde conoció a los almirantes [[Mikhaíl Lázarev]], [[Pável Nakhímov]] y [[Vladímir Kornílov]].

=== Primer visita a Europa ===
[[Archivu:Portrait of Ivan Konstantinovich Aivazovsky 1841.png|thumb|left|Semeya de Aivazovsky por [[Alekséi Tyránov]], 1841]]

En 1840, Aivazovsky foi unviáu a estudiar n'Europa pola Academia Imperial de les Artes. Primero viaxó a [[Venecia]], pasando por [[Berlin]] y [[Viena]], visitando [[San Lazzaro degli Armeni]], onde s'atopaba una importante congregación [[Ilesia católica armenia|armenia católica]] na que vivía'l so hermanu Gabriel nesi momentu. Aivazovsky estudió manuscritos armenios y familiarizóse col arte armenio.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Khachatrian|nome=Shahen|títulu=Поэт моря&quot; [&quot;El poeta del mar&quot;]|url=http://www.smr.ru/centre/win/artists/aivaz/biogr_aivaz.htm|editorial=Center of Spiritual Culture|axencia=Leading and National Research Samara State Aerospace University|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140319042232/http://www.smr.ru/centre/win/artists/aivaz/biogr_aivaz.htm|fechaarchivu=[[19 de marzu]] de [[2014]]|fechaaccesu=[[28 de marzu]] de [[2017]]|idioma=rusu|cita=}}&lt;/ref&gt; Conoció al novelista rusu [[Nikolái Gógol]] en [[Venecia]]. Dempués dirixóse a [[Florencia]], [[Amalfi (Italia)|Amalfi]] y [[Sorrento]]. En Florencia conoció al pintor [[Aleksandr Ivánov]]. Amás, quedó en [[Nápoles]] y en [[Roma]] ente 1840 y 1842. Aivazovsky foi bien influyíu pol arte italianu, convirtiéndose los sos museos na so &quot;segunda academia&quot;. Acordies con Rogachevsky, les noticies sobro les exhibiciones esitoses n'Italia llueu llegaron a Rusia. El papa [[Gregorio XVI]] dio-y una medaya d'oru.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu =Rogachevsky|nome =Alexander|títulu =Ivan Aivazovsky (1817–1900)|url =http://www.tufts.edu/programs/mma/fah189/2003/alex/aboutframeset.htm|percancia =Tufts University|urlarchivu =https://web.archive.org/web/20140319030420/http://www.tufts.edu/programs/mma/fah189/2003/alex/aboutframeset.htm|fechaarchivu =[[19 de marzu]] de [[2014]]|fechaaccesu =[[28 de marzu]] de [[2017]]|idioma =inglés|cita =}}&lt;/ref&gt; Darréu visitó [[Suiza]], [[Alemaña]], [[Holanda]] y [[Gran Bretaña]], onde conoció al pintor inglés [[ J. M. W. Turner]], quien «tuvo tan impactáu pola pintura de Aivazovsky ''La badea de Nápoles nuna nueche a la lluz de la lluna'', que dedicó a Aivazovsky una eulogía n'italianu» Nuna esposición nel [[Louvre]], él foi l'únicu representante de Rusia. En [[Francia]] recibió una medaya d'oru de la [[Real Academia de Pintura y Escultura]]. Dempués tornó a Nápoles, pasando por [[Marsella]] y visitando nuevamente Gran Bretaña, [[Portugal]], [[España]] y [[Malta]] en 1843. Aivazovsky yera almiráu llargamente n'Europa. Retornó a Rusia por [[París]] y [[Ámsterdam]] en 1844.

=== Regresu a Rusia y primer matrimoniu ===
[[Archivu:Aivazovsky wife and daughters.png|thumb|Aivazovsky cola so primer esposa, Julia,y les sos cuatro fíes]]

Al so regresu a Rusia, Aivazovsky convirtiérase nun académicu de l'Academia Imperial de les Artes y foi nomáu'l &quot;artista oficial de l'Armada Rusa pa pintar marines, escenes costeres y batalles navales. En 1845, Aivazovsky viaxó al [[Mar Exéu]] col duque [[Constantín Nikoláyevich de Rusia|Constantín Nikoláyevich]], y visitó la capital otomana, [[Constantinopla]], y les islles griegues de [[Patmos]] y [[Rodes]].

En 1845, Aivazovsky establecer na so ciudá natal Feodosia, onde construyó una casa y un estudiu. Aisllar del mundu esterior, calteniendo un pequeñu círculu d'amigos y familares. Sicasí, la soledá xugó un papel negativu na so carrera. Pa la metá del sieglu XIX, l'arte ruso pasaba del [[Pintura romántica|romanticismu]] escontra un estilu rusu distintu de [[Pintura realista|realismu]], mientres Aivazovsky siguía pintando marines romántiques, polo qu'atraxo intenses crítiques.

En 1845 y 1846, Aivazovsky asistió a les maniobres de la [[Flota del Mar Negru]] y la Flota de Bálticu en [[Peterhof]], cerca del [[Palaciu Peterhof|palaciu imperial]]. En 1847, dióse-y el títulu de profesor de pintures marines pola Academia Imperial de les Artes, y xubíu al rangu de la nobleza. Nel mesmu añu, foi incluyíu na [[Real Academia d'Artes y Ciencies de los Países Baxos]].

En 1848, Aivazovsky casar con Julia Graves, una institutriz inglesa. Tuvieron cuatro fíes: Elena (1849), María (1851), Aleksandra (1852) y Joanne (1858). Dixebrar en 1860, y divorciáronse en 1877 con permisu de la [[Ilesia apostólica armenia|Ilesia Armenia]], yá que Graves yera [[luterana]].

=== Ascensu a la prominencia ===
[[Archivu:Ayvaz sredy voln.jpg|thumb|left|La gran mayoría de los sos trabayos respresentan el mar. Na imaxe amuésase una pintura de 1898 titulada ''Ente les foles'']]
En 1851, mientres viaxaba col zar [[Nicolás I de Rusia|Nicolás I]], Aivazovsky saleó escontra [[Sevastopol]] pa participar n'operaciones militares. Les sos escavaciones arqueolóxiques cerca de Feodosia llevar a ser escoyíu como miembru de la [[Sociedá Xeográfica Rusa]] en 1853. Nesi añu españó la [[Guerra de Crimea]] ente Rusia y l'[[Imperiu Otomanu]], polo que foi sacupáu a [[Kharkiv]]. Mientres taba a salvo, tornó a la fortaleza asitiada en Sevastopol pa pintar escenes de batalles. El so trabayu esponer en Sevastopol cuando tuvo sol control otomanu.

Ente 1856 y 1857, Aivazovsky trabayó en París y convirtióse nel primer artista rusu&lt;ref&gt;{{cita publicación|apellíu=Gomtsyan|nome=Natalia|títulu=Айвазовский и его окружение|url=http://www.golosarmenii.am/article/32461/ajvazovskij-i-ego-okruzhenie|percancia=Golos Armenii|fecha=[[11 de setiembre]] de [[2015]]|fechaaccesu=[[29 de marzu]] de [[2017]]|idioma=rusu|cita=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210507071122/https://www.golosarmenii.am/article/32461/ajvazovskij-i-ego-okruzhenie|archivedate=2021-05-07}}&lt;/ref&gt; (y el primer estranxeru) en recibir la [[Lexón d'Honor]]. En 1857, Aivazovsky visitó Constantinopla, onde se-y dio la Orde del Medjidie. Nel mesmu añu foi escoyíu miembru honorariu de la Sociedá d'Arte de Moscú. Apurrióse-y la Orde de la Redención de [[Grecia]] en 1859 y la [[Orde de San Vladimiro]] de Rusia en 1865.

Aivazovsky inauguró un estudiu d'arte en Feodosia en 1865 y dióse-y un salariu per parte de l'Academia Imperial de les Artes el mesmu añu.

=== Viaxes y premios: 1860-1880 ===
[[Archivu:Aivazovsky 1870 photo.jpg|thumb|Fotografía de Aivazovsky, 1870]]

Na década de 1860, l'artista creó delles pintures inspiraes pol nacionalismu griegu y la [[Unificación d'Italia]]. En 1868, visitó nuevamente Constantinopla y produció una serie de trabayos alrodiu de la resistncia griega contra los turcos, mientres la Rebelión cretense. En 1868, Aivazovsky viaxó pol [[Cáucasu]] y foi a la [[Armenia rusa|zona rusa d'Armenia]] per primer vegada. Pintó munchos paisaxes montascosos y en 1869 dio una exhibición en [[Tblisi]]. Depués fixo un viaxe a [[Exiptu]] y participó na ceremonia d'apertura de la [[Canal de Suez]]. Convertir nel primer artista en pintar la canal de Suez, marcando asina un na historia d'Europa, África y Asia.»&lt;ref&gt;{{cita publicación|nome = Emma|apellíu = Shaljyan|títulu = Walter and Lloréu Karabian Speak on Artist Aivazian (Aivazovsky)&quot;.|url = http://hyesharzhoom.com/wp-content/uploads/2014/03/117-HS-Vol-33-Non-3-March-2012.pdf|periódicu = Hye Sahrzoom|percancia = Armenian Studies Program California State University, Fresnu|fecha = [[marzu]] de [[2012]]|fechaaccesu = [[29 de marzu]] de [[2017]]|cita = N'efeutu, Aivazovski foi'l primer pintor en pintar la Canal de Suez|idioma = inglés}}&lt;/ref&gt;

En 1870, Aivazovsky fíxose un [[Tabla de rangos del Imperiu rusu|Conseyeru Civil Activu]], el cuartu rangu más altu de Rusia. En 1871, empecipió la construcción del muséu arqueolóxicu en Feodosia. En 1872, viaxó a [[Niza]] y Florencia pa esponer les sos pintures. En 1874, l'Academia de Belles Artes de Florencia pidió-y un autoretrato p'asitialo na [[Galería Uffizi]].&lt;ref&gt;{{cita llibru |nome=Alan|apellíu=Bird|títulu= A history of Russian painting|añu=1987|ciudá=Boston|editorial=G.K. Hall|páxina=162|isbn=978-0-8161-8911-3}}&lt;/ref&gt; El mesmu añu, Aivazovsky foi convidáu a Constantinopla pol [[Abdülaziz I|Sultán Abdülaziz]], quien darréu-y dio la Orde de Osmanieh. En [[1876]], foi nomáu miembru de l'[[Academia d'Artes de Florencia]], y convirtióse nel segundu artista rusu (dempués d'[[Orest Kiprenski]]) en pintar un autorretratu pal [[Palaciu Pitti]].

Aivazovsky foi escoyíu como miembru honorariu de l'Academia Real de Belles Artes de [[Stuttgart]] en 1878. Fixo un viaxe a Holanda y Francia, quedándose de volao en [[Frankfurt]] hasta 1879. Dempués visitó [[Múnich]] y viaxó a [[Xénova]] y Venecia pa «recoyer material sobre'l descubrimientu d'América por Cristóbal Colón.»

En 1880, Aivazovsky abrió una galería d'arte na so residencia en Feodosia; convertir nel tercer muséu del Imperiu Rusu, dempués del [[Muséu del Hermitage]] y de la [[Galería Tretiakov]]. Aivazovsky realizó una exhibición na cai [[Pall Mall]] en Londres, a la qu'asistieron el pintor inglés [[John Everett Millais]] y [[Eduardo VII del Reinu Xuníu|Eduardo VII]], el [[Príncipe de Gales]].

=== Segundu matrimoniu y vida posterior ===
{{Imaxe múltiple |
 posición_tabla = left
 | títulu =
 | foto1 = Aivazovsky by Bolotov, 1876.jpg
 | anchu1 = 150
 | testu1 = Semeya de Aivazovsky por Dmitri Bólotov (1876) | alineación_texto1 = center
 | semeya2 = Aivazovsky - Portret of wife, Anna Burnazyan-Sarkisova.jpg
 | anchu2 = 163
 | testu2 = Pintura de Aivazovsky de la so segunda esposa Anna Burnazián (1882) | alineación_texto2 = center
}}

La segunda esposa d'Aivazovsky, Anna Burnazián, foi una moza viuda armenia de 40 años d'edá.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://day.kyiv.ua/en/article/time-out/good-genius|nome=Liudmyla|apellíu=Obukhovska|títulu=To a good genius ... Feodosiia marked the 195th anniversary of Ivan Aivazovsky's birth|editorial=Dean|fecha=7 d'agostu de 2012|fechaaccesu=4 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; Aivazovsky dixo que al casase con ella en 1882, él averóse más a la so nación», refieriéndose al pueblu armeniu. En 1882, Aivazovsky visitó Moscú y San Petersburgu, y dempués percorrió'l campu de Rusia al viaxar a lo llargo del [[Volga|ríu Volga]] en 1884.

En 1885 foi promovíu al rangu de [[Tabla de rangos del Imperiu rusu|Conseyeru Priváu]]. L'añu siguiente, nel aniversariu 50 del so trabayu creativu, foi celebráu con una exhibición en San Petersburgu, y con una membresía honoraria de l'[[Academia Imperial de les Artes]].

Dempués de conocer a Aivazovsky en persona, [[Anton Chekhov]] escribió una carta a la so esposa'l [[22 de xunetu]] de [[1888]], describiéndolo de la siguiente manera:&lt;ref&gt;{{cita publicación | apellíu=Vasyanin | nome=Andrey |fecha=[[10 d'agostu]] de [[2016]] | títulu=Айвазовский на ладони | publicación=Rossiyskaya Gazeta | númberu=178| url=https://rg.ru/2016/08/10/ivan-samarin-ajvazovskij-byl-spilbergom-xix-veka.html | fechaaccesu=[[4 d'abril]] de [[2017]] | idioma=rusu}}&lt;/ref&gt; 

{{cita|Aivazovsky ye un vieyu sano y apacible de cerca de 75 años, que paez un armeniu insignificante y un obispu; esta llenu d'un sentíu de la so propia importanicia, tien manes nidies y solmena la mano como un xeneral. Nun ye bien brillosu, pero tien una personalidá complexa, digna d'un estudiu fondu. Solo nél hai combinaos un xeneral, un obispu, un artista, un armeniu, un llabrador vieyu ya inocente, y un Otelo.}}
[[Archivu:Дом, в котором жил художник И. К. Айвазовский 1845-1892.JPG|thumb|La casa en Feodosia, onde Aivazovsky vivió ente 1845 y 1892. Agora ye una galería.]]
Dempués de viaxar a París cola so esposa, en 1892 fixo un viaxe a [[Estaos Xuníos]], visitando les [[Tabayones del Niagara]] en [[Nueva York]] y [[Washington D.C.]]. En [[1896]], a los 79 años, Aivazovsky foi promovíu al rangu de Conseyeru Priváu plenu. 

Aivazovsky foi afeutáu fondamente poles [[masacres hamidianas]] que se realizaron nes zones habitaes por armenios del Imperiu Otomanu ente 1894 y 1896. Pintó una serie d'obres sobro esta tema como &quot;La espulsión del barcu turcu&quot;, y &quot;Les masacres armenies en Trebizond&quot;. El llanzó al mar les medayes que-y otorgara'l sultán otomanu y díxo-y al cónsul turcu en Feodosia: «Di-y al to sanguinario amu que desfixi de toles medayes que me dio, equí tán les sos cintes, únvia-yles, y si quier, puede botales a los mares que pinté.»

Pasó los sos años finales en Feodosia. Na década de 1890, gracies a los sos esfuercios, establecióse un [[Puertu de Feodosia|puertu comercial]] en Feodosia y xunióse a la rede ferroviaria del Imperiu Rusu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.rehs.com/Ivan_K_Aivazovsky_Bio.html|apellíu=Whitmore|nome=Janet|títulu=Ivan K. Aivazovsky|editorial=Rehs Galleries|idioma=inglés|fechaaccesu=4 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; La estación de ferrocarrial inaugurada en 1892, agora llámase ''Ayvazóvskaya'' y ye una de les dos estaciones dientro de la ciudá de Feodosia. Aivazovsky tamién suministró agua a la ciudá.&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Novouspensky |nome=Nikolay |títulu=Ivan Aivazovsky |editorial=artsstudio.com |url=http://www.artsstudio.com/reproductions/new_aivazovsky-biography.htm |deadurl=yes |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120910211018/http://www.artsstudio.com/reproductions/new_aivazovsky-biography.htm |fechaarchivu=10 de setiembre de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Моря пламенный поэт. Иван Айвазовский|url=http://tvkultura.ru/brand/show/brand_id/32708/|editorial=Russia-K|idioma=rusu|fecha=2007|cita=Благодаря ему в Феодосии был создан водопровод, построены морской торговый порт, железная дорога, возведено здание археологического музея и многое другое.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304084619/http://tvkultura.ru/brand/show/brand_id/32708/|fechaarchivu=2016-03-04}}&lt;/ref&gt;

=== Muerte ===
{{Imaxe múltiple |
 posición_tabla = right
 | direición = vertical
 | títulu =
 | foto1 = Ajwazowski grob.jpg
 | anchu1 = 255
 | testu1 =
 | semeya2 = Feodosiya tomb of Ivan Aivazovsky IMG 2968 1725.jpg
 | anchu2 = 255
 | testu2 = Tumba de Aivazovsky | alineación_texto2 = center
}}

Aivazovsky morrió'l [[19 d'abril]] ([[2 de mayu]] nel nuevu calendariu) de 1900 en Feodosia. Acordies colos sos deseos, foi soterráu nel campusantu de la Ilesia Armenia de San Sargis.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.artrenewal.org/pages/artist.php?artistid=212|títulu=Ivan Constantinovich Aivazovsky|editorial=Art Renewal Center|fechaaccesu=5 d'abril de 2017|cita=Unu de los más grandes pintores del so tiempu, Aivazovsky tresmitió'l movimientu de les foles, la tresparencia de l'agua, el diálogu ente'l mar y el cielu con una virtuosa habilidá y verosimilitud tanxible.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170502001814/http://www.artrenewal.org/pages/artist.php?artistid=212|fechaarchivu=2017-05-02}}&lt;/ref&gt; Un sarcófagu de mármol foi fechu pol escultor italianu L. Biogiolli en 1901.&lt;ref&gt;{{cita publicación|apellíu=Yefremova|nome=Svetlana|títulu=Оставил о себе бессмертную память|url=http://rk.crimea.ua/17/18/article_290.htm|axencia=Respublika Krym|fecha=24 de xunetu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140319025025/http://rk.crimea.ua/17/18/article_290.htm|fechaarchivu=29 d'avientu de 2013|idioma=rusu|archiveurl=https://archive.today/20140319025025/http://rk.crimea.ua/17/18/article_290.htm|archivedate=2014-03-19|fechaaccesu=2018-09-11}}&lt;/ref&gt; Una frase del llibru ''Historia d'Armenia'' de [[Moisés de Corene]] ta grabada n'armeniu clásicu na so llábana: Մահկանացու ծնեալ անմահ զիւրն յիշատակ եթող (Mahkanatsu tsneal anmah ziurn yishatak yetogh),&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Այվազովսկի Հովհաննես Կոստանդնի [Aivazovsky Hovhannes Konstandni]|url=http://www.gallery.am/hy/database/authors/18/|editorial=Galería Nacional d'Armenia|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140319025051/http://www.gallery.am/hy/database/authors/18/|fechaarchivu=14 d'avientu de 2013|idioma=hy}}&lt;/ref&gt; que la so traducción ye: «Nació mortal, dexó un legáu inmortal» o «Nació como un mortal, dexó la memoria inmortal de sí mesmu»&lt;ref&gt;{{cita llibru |títulu=How Did I Survive?|nome1=Artavazd M.|apellíu1=Minasyan|apellíu2=Gevorkyan|nome2=Aleksadr V.|editorial=Cambridge Scholars Publishing|allugamientu=Newcastle|añu=2008|isbn=978-1-84718-601-0|oclc=318443997|páxina=56|cita=Aivazovsky, Iván Konstantínovich (nome real: Hovannes Guevórgovich Aivazyán) (1817–1900) – gran artista y pintor rusu de marines, armeniu étnicu. Amás de les sos obres d'arte, I.A. tamién foi conocíu poles sos pervalible contribuciones al desenvolvimientu de les cultures rusa y armenia del sieglu XIX. Vivió y trabayó en Feodosia, Crimea. Foi soterráu d'alcuerdu a la so voluntá. Una inscripción na so llábana, escrita n'armeniu antiguu, tien una cita del llibru del sieglu V &quot;Historia d'Armenia&quot; de Moses Khorenatsi que diz:&quot;Nació como un mortal, dexó la memoria inmortal de sí mesmu.&quot;}}&lt;/ref&gt; Dempués de la so muerte, la so esposa Anna llevó una vida xeneralmente aisllada y morrió'l [[25 de xunetu]] de [[1944]]. Foi soterrada al llau d'Aivazovsky.

== Arte ==
Mientres la so carrera de 60 años, Aivazovsky produció más de 6000 pintures de, lo que describe una revista d'arte en llinia, «un valor bien distintu... hai obres d'arte y hai trabayos cobardes».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.the-athenaeum.org/people/detail.php?ID=2159|títulu=Ivan Constantinovich Aivazovsky|editorial=The Athenaeum: Interactive Humanities Online|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140319030255/http://www.the-athenaeum.org/people/detail.php?ID=2159|fechaarchivu=15 d'avientu de 2013}}&lt;/ref&gt; Sicasí, llegar a atribuyir más de 20 000 pintures.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Nechayev|nome=Sergey|títulu=«Стахановец» Айвазовский|url=http://www.sovsekretno.ru/articles/id/4932/|editorial=[[:ru:Совершенно секретно (газета)|Sovershenno sekretno]]|volume=26|númberu=355|fecha=25 de xunetu de 2015|idioma=rusu|cita=Считается, что кисти Айвазовского принадлежит более 6000 полотен. А приписывают ему и того больше – около 20 000 картин.}}&lt;/ref&gt; La gran mayoría de los sos trabayos representen el mar. Raramente dibuxó paisaxes, según semeyes, de los cualos creó bien pocos. Acordies con Rosa Newmarch, Aivazovsky «nunca fixo pintures con base na naturaleza, siempres de la so memoria, y bien lloñe de la mariña.» Rogachevsky escribió que «La so memoria artística yera llexendaria. Yera capaz de reproducir lo qu'había vistu solu por un periodu curtiu de tiempu, ensin nin siquier faer esbozos preliminares.» Bolton emponderó «la so habilidá pa tresmitir l'efectu del movimientu de l'agua y del reflexu del sol y de la lluz de la lluna.»
[[Archivu:Hovhannes Aivazovsky - The Ninth Wave - Google Art Project.jpg|thumb|''[[Novena fola]]'' (1850), [[Muséu Estatal Rusu]], San Petersburgu, ye considerada la obra más famosa de Aivazovsky.|300px]]

=== Exhibiciones ===
Tuvo 55 exhibiciones individuales (un númberu ensin precedentes)&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Ivan Konstantinovich Aivazovsky (1817–1900)|url=http://www.rusmuseum.ru/eng/exhib/lenta/exhibition2000/exhibition636/|editorial=Russian Museum|fechaaccesu=10 d'avientu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140202114324/http://www.rusmuseum.ru/eng/exhib/lenta/exhibition2000/exhibition636/|fechaarchivu=[[2 de febreru]] de [[2014]]}}&lt;/ref&gt; mientres tola so carrera. Ente les más notables atópense la de [[Roma]], [[Nápoles]] y [[Venecia]] ([[1841]]–[[1842]]), [[París]] ([[1843]], [[1890]]), [[Ámsterdam]] ([[1844]]), [[Moscú]] ([[1848]], [[1851]], [[1886]]), [[Sevastopol]] ([[1854]]), [[Tblisi]] ([[1868]]), [[Florencia]] ([[1874]]), [[San Petersburgu]] ([[1875]], [[1877]], [[1886]], [[1891]]), [[Frankfurt]] ([[1879]]), [[Stuttgart]] ([[1879]]), [[Londres]] ([[1881]]), [[Berlín]] ([[1885]], [[1890]]), [[Varsovia]] ([[1885]]), [[Constantinopla]] ([[1888]]), [[Nueva York]] ([[1893]]), [[Chicago]] ([[1893]]), [[San Francisco (California)|San Francisco]] (1893).

Tamién contribuyó coles esposiciones de l'[[Academia Imperial de les Artes]] ([[1836]]–[[1900]]), [[Salón de París]] ([[1843]], [[1879]]), [[Sociedá d'Exhibiciones d'Obres d'Arte]] ([[1876]]–[[1883]]), [[Sociedá d'amantes de les Artes de Moscú]] ([[1880]]), [[Exhibiciones Pan-Ruses en Moscú]] ([[1882]]) y [[Nizhny Novgorod]] ([[1896]]), Exhibiciones del mundu en París ([[1855]], [[1867]], [[1878]]), [[Londres]] ([[1863]]), [[Múnich]] ([[1879]]) y [[Chicago]] ([[1893]]) y les exhibiciones internacionales en [[Filadelfia]] ([[1876]]), [[Múnich]] ([[1879]]) y [[Berlín]] ([[1896]]).»

=== Estilu ===
[[Archivu:Stormy sea at night.jpg|thumb|''Mar tempestuoso na nueche'', 1849, [[Palaciu Pávlovsk]], San Petersburgu.|300px]]
Siendo un pintor primordialmente románticu, Aivazovsky usó dellos elementos realistes. Leek argumentó que Aivazovsky caltúvose fiel al Romanticismu mientres tola so vida, «anque empobinó les sos obres escontra'l xéneru realista.» Los sos primeros trabayos tuvieron influyíos polos sos profesores de l'Academia Imperial de les Artes, Maksim Vorobiov y Sylvester Schedrín. Pintores clásicos como [[Salvator Rosa]], [[Jacob van Ruisdael]] y [[Claudio de Lorena]] contribuyeron al procesu individual y estilu de Aivazovsky. [[Karl Briulov]], conocíu pola so pintura &quot;L'últimu día de Pompeya&quot;, «tuvo un papel importante aguiyando'l desenvolvimientu creativu propiu de Aivazovsky.» , d'alcuerdu a Bolton. Les meyores pintures de Aivazovsky nes décades de 1840 y 1850 usaben una variedá de colores y yeren tanto épiques como romántiques nes sos temes. Newmarch suxirió qu'a mediaos del sieglu XIX, les carauterístiques de romántiques nos trabayos de Aivazovsky aportaron a «cada vez más pronunciaes». Ella, al igual qu'otros académicos, consideraron &quot;Novena fola&quot; como la so meyor obra d'arte y aducieron qu'esti «paez marcar la transición ente'l color fantásticu de les sos obres iniciales, y la visión más veraz de los años posteriores». Pa 1870, les sos pintures taben apoderaes por colores delicaos; nes dos últimes décades de la so vida, Aivazovsky creó una serie de marines de tonos platiaos.

La transición distintiva nel arte ruso del Romanticismu al Realismu na metá del sieglu XIX, nun llegó a Aivazovsky, quien siempres caltendría un estilu románticu, abiertu al criticismu. Les razones propuestes pa la so inhabilidad o la so renuencia a camudar comienzaron col so allugamientu; Feodosia yera una ciudá remota nel gran Imperiu Rusu, lloñe de Moscú y San Petersburgu. La so mentalidá y cosmovisión yeren consideraes antigües, y nun correspondíen a les meyores na cultura y arte en Rusia. Vladímir Stásov solamente aceptó les sos primeres obres, ente que [[Alexandre Benois]] escribió nel so llibru ''La Historia de la pintura rusa nel sieglu XIX'' qu'a pesar de ser estudiante de Vorobiov, Aivazovsky alloñar del desenvolvimientu xeneral de la escuela paisaxista rusa.

Les obres posteriores de Aivazovsky conteníen escenes dramátiques, y taben feches usualmente nuna escala más grande. Representó «el conflictu románticu ente l'home y los elementos na forma del mar (El Arcoris, 1873), y les llamaes marines azules&quot; (La Badea de Nápoles a l'amanecida, 1897, Desastre, 1898), y paisaxes urbanos (Nueche a la lluz de lluna nel Bosphorus, 1894).»

=== Obres ===
{{AP|Cuadros d'Iván Aivazovski}}

==== Temes armenies ====
{{Imaxe múltiple |
 posición_tabla = right
 | direición = horizontal
 | títulu =
 | foto1 = Gregory the Illuminator.jpg
 | anchu1 = 154
 | testu1 = ''El bautismu de los habitantes armenios'' (1892)
 | semeya2 = Aivazovsky - Oath befory Battle of Avarayr.jpg
 | anchu2 = 150
 | testu2 = ''Xuramentu antes de la batalla de Avarayr'' (1892)
}}
Los primeros trabayos de Aivazovsky incorporaben temes armenies. El deséu remanente del artista de visitar la so tierra natal ancestral cumplir en 1868. Mientres la so visita a l'Armenia (esti) rusa (correspuende a la moderna República d'Armenia, contrariu a l'Armenia Occidental, sol control otomanu), Aivazovsky creó pintures del [[Monte Ararat]], la llanura de Ararat y el [[Llagu Sevan|Llagu Seván]]. Anque'l Monte Ararat foi representáu en pintures de munchos artistes estranxeros (la mayoría viaxeros europeos), Aivazovsky convertir nel primer artista armeniu n'ilustrar los montes bíblicos de dos picos.

Él siguió cola creación de les pintures rellacionaes a Armenia na década de 1880: Valle del Monte Ararat (1882), Ararat (1887), Descensu de Noé dende Ararat (1889). L'orixinal &quot;Valle del Monte Ararat&quot; tien la firma de Aivazovsky n'armeniu: &quot;Aivazián&quot; (Այվազեան). Nuna panorámica de Venecia titulada &quot;La visita de Lord Byron a los [[Orde Mequitarista|Mequitaristes]] na islla de San Llázaro en Venecia (1898); el primer planu de la pintura amuesa a miembros de la Congregación Armenia dándo-y una bienvenida efusiva al poeta.

El restu de les sos obres temátiques d'esti periodu inclúin semeyes escepcionales d'armenios notables, como'l so hermanu, l'arzobispu Gabriel Aivazovsky (1882), el xeneral de caballería [[Mijaíl Lorís-Mélikov]] (1888), el [[Catholicós d'Armenia|catholicós]] Mkrtich Jrimián (1895), Nakhichevan del Don, l'alcalde Аrutyún Jalabyán y otros.

&quot;El bautismu de los armenios&quot; y &quot;Xuramentu antes de la batalla de Avarayr&quot; (dambes de 1892) representen los dos eventos más memorables de l'antigua Armenia: la [[cristianización]] d'Armenia col bautismu del rei [[Tiridates III d'Armenia|Tiridates III]] (entamos del sieglu IV), y la batalla de [[Batalla de Avarayr]] nel añu 451.

== Reconocimientu ==
{{imaxe múltiple |
 posición_tabla = right
 | direición = vertical
 | títulu =
 | foto1 = &quot;Русский Музей&quot;, картинный зал, г. Санкт-Петербург.jpg
 | anchu1 = 300
 | testu1 = Delles pintures de Aivazovsky espuestes (a la izquierda) nel [[Muséu Estatal Rusu]] en San Petersburgu.
 | semeya2 = Айвазовский И.К. Волна.jpg
 | anchu2 = 300
 | testu2 = ''Fola'' (1889), una de les pintures exhibíes.
}}

Iván Aivazovsky ye unu de los pocos artistes rusos en ser reconocíos mientres la so vida.&lt;ref&gt;D'alcuerdu a Alekséi Savinov, un espertu d'arte del [[Muséu Pushkin]], ver {{cita publicación |apellíu=Smirnov|nome=Dmitriy|títulu=Олигархи покупают Айвазовского по квадратным сантиметрам [Oligarques merquen pintura de Aivazovsky por centímetros cuadraos]|url=http://www.kp.ru/daily/24275.3/470324/?geo=61|fechaaccesu=8 d'abril de 2017|axencia=[[Komsomolskaya Pravda]]|fecha=9 d'abril de 2009|idioma=ru|cita=Он был знаменит еще при жизни, он был любимым художником Николая II. Él [Aivazovsky] foi famosu mientres la so vida, yera l'artista favoritu de Nicolás II.}}&lt;/ref&gt; El ''[[Diccionariu Enciclopédicu Brockhaus y Efron]]'' describir explícitamente como'l «meyor artista rusu de marines» (лучший русский маринист) en 1890.&lt;ref&gt;{{cita llibru |títulu=[[Diccionariu Enciclopédicu Brockhaus y Efron]] Volume I|añu=1890|páxines=242–243|idioma=ru}}&lt;/ref&gt;

Anguaño ye consideráu como unu de los artistes de marines más prominentes del [[sieglu XIX]],&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=Russian Art Sale|url=http://www.christies.com/about/press-center/releases/pressrelease.aspx?pressreleaseid=4384|fechaaccesu=9 d'abril de 2017|fecha=18 de payares de 2010|axencia=[[Christie's]]|cita=Emponderáu por munchos como l'artista marítimu más grande del so tiempu, la xenialidá de Aivazovsky destácase sobremanera na so capacidá pa prindar la lluz.|idioma=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180615214310/https://www.christies.com/about-us/press-archive/details?PressReleaseID=4384&amp;lid=1&amp;mob-is-app=false|archivedate=2018-06-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |títulu=Three centuries of Russian painting|añu=2003|editorial=Kitezh Art Publishers|ubicación=San Petersburgu|isbn=978-5-86263-019-0|autor1=Chekhonin, O. |autor2=Chekhonina, Svetlana |autor3=Matafonov, Vadim Stepanovich |autor4=Ivashevskaya, Galina |edición=2da|cita= Les tradiciones del xéneru fueron desenvueltes brillantemente por Iván Aivazovsky ([[1817]]–[[1900]]), l'artista más popular del [[sieglu XIX]].}}&lt;/ref&gt; y sobremanera, unu de los meyores artistes de marines de Rusia y del mundu.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Ivan Aivazovsky, Seascape at Sunset, 1841|editorial=[[Universidá Rutgers]]|url=http://www.rci.rutgers.edu/~seell/Fall_2007/Readings/Aivazovsky_blurb.pdf|fechaaccesu=9 d'abril de 2017|cita=Ivan Aivazovski foi'l pintor rusu de marines más conocíu.|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140202122929/http://www.rci.rutgers.edu/~seell/Fall_2007/Readings/Aivazovsky_blurb.pdf|fechaarchivu=[[2 de febreru]] de [[2014]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu=Bowater|nome=Marina|títulu=Collecting Russian art &amp; antiques|añu=1990|editorial=Hippocrene Books|isbn=978-0-87052-897-2|páxina=38|cita=I. Aivazovsky (1817–1900), l'artista rusu más grande-y acuarista- meyor conocíu poles sos representaciones del Mar Negru.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Aivazovsky exhibition in St. Petersburg|url=http://en.ria.ru/culture/20050725/40970505.html|fechaaccesu=9 d'abril de 2017|fecha=25 de xunetu de 2005|axencia=[[RIA Novosti]]|cita=Aivazovsky (1817–1900)foi'l postreru y más prominene pintor románticu rusu, y la so obra ta simbolizada poles sos marines heroiques d'escenes de batalles.|idioma=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Russian Art and Architecture|url=http://www.departments.bucknell.edu/russian/Site-prior-to-Easyweb-migration/art.html|editorial=[[Bucknell University]]|añu=1999|cita=Aivazovski foi'l principal pintor de marines de Rusia.|idioma=en}}&lt;/ref&gt; Tamién foi unu de los pocos artistes rusos en volvese famosu fora de Rusia.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=В Вене открылась уникальная выставка работ Ивана Айвазовского [Una exhibición única de los trabayos d'Iván Aivazovsky foi abierta en Viena]|url=http://izvestia.ru/news/487214|fechaaccesu=16 d'avientu de 2013|axencia=[[Izvestia]]|fecha=[[17 de marzu]] de [[2011]]|idioma=ru|cita=В ХIХ веке Айвазовский, создавший за свою долгую творческую жизнь около 6 тысяч работ, пользовался огромной популярностью не только в России. Его имя было прекрасно известно любителям живописи в Европе и за океаном.&lt;br /&gt;Nel sieglu XIX, Aivazovsky, quien creó cerca de seis mil trabayos na so llarga vda creativa, foi bien popular non solo en Rusia. El so nome yera bien conocíu pa los amantes del arte n'Europa y al traviés del océanu.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Un artículu de 1892 de ''[[The New York Times]]'' describir como un &quot;artista rusu de marines famosu&quot;; vease {{cita publicación |títulu=Literary and Art Notes|url=http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=FB091FF63Y5C17738DDDAA0894DF405B8285F0D3|axencia=New York Times|fecha=3 de xunetu de 1892}}&lt;/ref&gt; En 1898, la revista Munsey escribió que Aivazovsky ye «más conocíu nel mundu enteru que cualesquier otru artista de la so nacionalidá, cola esceición del sensacional [[Vasili Vereshchaguin|Vereshchaguin]]»&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Artists and Their Work|axencia=Munsey's Magacín|fecha=[[xineru]] de [[1898]]|volume=XVIII|númberu=4|url=https://books.google.com/books?id=mcLNAAAAMAAJ&amp;pg=PA488&amp;dq=Aivazovsky&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=mGiqUse1FerMsATUmYDQCw&amp;ved=0CEgQ6AEwAwv=onepage&amp;q=Aivazovsky&amp;f=false |páxina=488|editorial=Frank Munsey|allugamientu=Nueva York|cita=Unu de los famosos veteranos de los pinceles ye Aivazovsky, el pintor rusu de marines, que'l so ochentenu aniversariu foi celebráu apocayá na so ciudá natal, Feodosia, l'antiguu puertu en Crimea, Aivazovsky, quien visitó Estaos Xuníos va dellos años, ye conocíu nel mundu más que cualesquier otru artista de la so nacionalidá, cola esceición del sensacional Verestchagin.}}&lt;/ref&gt; Anque según la historiadora d'arte Janet Whitmore, él ye relativamente desconocíu nel oeste.&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Whitmore|nome=Janet|títulu=Ivan K. Aivazovsky|url=http://www.rehs.com/Ivan_K_Aivazovsky_Bio.html|editorial=Rehs Galleries}}&lt;/ref&gt;

[[Iván Kramskói]], unu de los más prominentes artistes rusos del [[sieglu XIX]], emponderar asina: «Aivazovsky ye-ensin importar lo que digan los demás—una estrella de primer magnitú, y non solo nel nuesu país, sinón tamién na historia del arte polo xeneral.» Otru pintor rusu, Alexandre Benois. suxirió qu'«Aivazovsky estremar de la hestoria xeneral de la escuela rusa de pintura paisaxista.» El sitiu web del [[Muséu Estatal Rusu]] sigue: «Ye difícil atopar otra figura na historia del arte ruso que gocie de la mesma popularidá ente'l públicu amateur y profesionales eruditos.» [[Fiódor Dostoyevski]], contemporario de Aivazovsky, escribió que les sos pintures tán en gran demanda.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Kudryashov|nome=Konstantin|títulu=Властелин морей. Почему картины Айвазовского нравятся всем|axencia=Argumenty i Fakty|fecha=5 d'agostu de 2016|númberu=31|url=http://www.aif.ru/culture/art/vastelin_morey|idioma=ru|cita=...картины Айвазовского раскупаются нарасхват...}}&lt;/ref&gt;

Na [[Rusia]] del [[sieglu XIX]], el so nome convertir nun sinónimu d'arte y guapura. La frase dignu del pincel d'Aivazovsky&quot;, yera formar estándar de describir daqué inefablemente encantador. Foi usada per primer vegada por Anton Chekhov na so obra de [[1897]] ''[[Tíu Vania]]''. En respuesta a la entruga de Marina Timoféievna (la enfermera vieya) sobre la engarradiella ente Iván Voynitsky (&quot;Tíu Vania&quot;) y Aleksandr Serebryakov, Ilyá Teleguin diz que foi «una vista{{tag:ref|Tamién traducíu como &quot;escena&quot;, &quot;tema&quot; o &quot;imaxe&quot;|group=n.}} digna del pincel de Aivazovsky» (Сюжет, достойный кисти Айвазовского Syuzhet, dostóyniy kisti Ayvazóvskovo).&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Сюжет, достойный кисти Айвазовского|url=http://language.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_non=39667&amp;ob_non=39861|editorial=Russian Educational Portal, [[Ministeriu d'Educación y Ciencia (Rusia)|Ministeriu d'Educación y Ciencia]]|idioma=ru|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140319043600/http://language.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_non=39667&amp;ob_non=39861|fechaarchivu=[[19 de marzu]] de [[2014]]}}&lt;/ref&gt;

N'Ucraína, ye dacuando consideráu como un pintor ucraín.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Aivazovsky, Ivan|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CA%5CI%5CAivazovskyIvan.htm|editorial=Enciclopedia d'Ucraína|fechaaccesu=[[9 d'abril]] de [[2017]]|añu=[[1984]]}}&lt;/ref&gt; Foi incluyíu nun llibru de [[2001]] tituláu ''Los 100 ucraínos más grandes''.&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu=Gnatiuk|nome=Mikhail A.|títulu=Сто великих украинцев [Los 100 ucraínos más grandes]|añu=2001|editorial=Orfey|idioma=ru|allugamientu=Kiev|isbn=5-7838-1077-0|oclc=50599356|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;

=== N'Armenia ===
Aivazovsky siempres foi consideráu un artista armeniu na so tierra natal ancestral y casi siempres referíu ellí pol so nome armeniu, Hovhannes.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Hovannes Aivazovsky (Una esquisa biográfica)|axencia=The New Armenia|añu=1915|volume=8|páxines=362–363|url=https://books.google.com/books?id=TMk-AAAAYAAJ&amp;pg=PA362|nome-editor1=Arshag D.|apellíu-editor1=Mahdesian|editorial=New Armenia Publishing Company|allugamientu=Nueva York}}&lt;/ref&gt; Casi toles fontes armenies, delles ruses ya ingleses&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu=Lang|nome=David Marshall|títulu=Armenia: Cradle of Civilization|añu=1970|editorial=[[Allen &amp; Unwin]]|ubicación=Londres|isbn=978-0-04-956007-9|páxina=245|edición=1ra}}&lt;/ref&gt; referir a él como Hovhannes Ayvazovsky.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=1991–2011 – Национальная галерея Армении [1991–2011 Galería Nacional d'Armenia]|url=http://www.gallery.am/ru/History/1991-2011/|editorial=[[Galería Nacional d'Armenia]]|fechaaccesu=[[9 d'abril]] de [[2017]]|idioma=ru|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141103121520/http://www.gallery.am/ru/History/1991-2011/|fechaarchivu=2014-11-03}}&lt;/ref&gt; L'artista robló dalgunes de les sos pintures y cartes n'armeniu. Por casu, les sos firmes n'armeniu (Այվազեան, Ayvazean) y rusu (Айвазовскій, Ayvazovsky), apaecen en &quot;Valle del Monte Ararat&quot; (1882).

David Marshall Lang escribió que ye l'artista armeniu «más estraordinariu» del sieglu XIX. y el primer pintor armeniu de marines. Nació fora d'Armenia, y al igual que los sos contemporáneos, incluyendo a Guevorg Bashinjaghián, Panos Terlemezián y Vardges Sureniánts, Aivazovsky vivió fora de la so tierra natal, estrayendo influencies primaries de les escueles d'arte rusu y europees. La so creatividá y cosmovisión fueron atribuyíes a los sos raigaños armenios. Acordies con Sureniánts, él buscó crear una unión qu'axuntaría a tolos artistes armenios del mundu. El prominente poeta armeniu [[Hovhannes Tumanyan|Hovhannes Tumanyán]] escribió un poema curtiu tituláu &quot;Frente a les pintures de Aivazovsky&quot; («Այվազովսկու նկարի առջև») en 1893. Ta inspiráu nes pintures de Aivazovsky, bien probablemente de les décades de 1870 a 1890.&lt;ref&gt;{{obra citada|apellíu=Tumanyan|nome=Hovhannes|añu=1893|títulu=[[:hy:s:Այվազովսկու նկարի առջև|Այվազովսկու նկարի առջև (In front of Aiazovsky's painting)]]|idioma=hy}}. Reproducíu en {{cita llibru |títulu=Հովհաննես Թումանյան Երկերի Լիակատար Ժողովածու. Հատոր Առաջին. Քննադատություն և Հրապարակախոսություն 1887–1912 [Antoloxía de Hovhannes Tumanyán Volume 1: Criticismu y Oración 1887–1912]|fecha=1994|editorial=Academia Nacional Armenia de Ciencies|ubicación=Yereván|p=[https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D4%B9%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%AB_%D4%B5%D4%BC%D4%BA_%D5%B01.djvu/141 139]|idioma=hy}}&lt;/ref&gt;

== Influencia ==
Aivazovsky foi unu de los pintores de marines más influyentes del [[sieglu XIX]] del arte ruso.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Ayvazovskiy (Gayvazovskiy), Iván (Oganes) Konstantínovich|url=http://www.tretyakovgallery.ru/en/collection/_show/image/_id/2295|editorial=[[The State Tretyakov Gallery]]|fechaaccesu=[[9 d'abril]] de [[2017]]}}&lt;/ref&gt; Acordies col [[Muséu Estatal Rusu]], «foi'l primeru y por un llargu tiempu l'únicu representante de la pintura de marines» y «tolos demás artistes que pintaron marines yeren los sos propios estudiantes o fueron influyíos por él.»

[[Arkhip Kuindzhi|Arjip Kuindzhi]] (1841/2–1910) ye citáu pola enciclopedia Krugosvet como unu de los que foi influyíu por Aivazovsky.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Куинджи, Архип Иванович|url=http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/KUINDZHI_ARHIP_IVANOVICH.html|editorial=Krugosvet|idioma=ru|cita=Испытал особое влияние И.К.Айвазовского.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220127072313/https://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/kuindzhi-arhip-ivanovich|fechaarchivu=2022-01-27}}&lt;/ref&gt; En 1855, a la edá de 13 o 14 años, Kuindzhi visitó Feodosia pa estudiar con Aivazovsky, sicasí, él taba interesáu en pintures mistes,&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Bowlt|nome=John Y.|títulu=A Russian Luminist School? Arkhip Kuindzhi's &quot;Rede Sunset on the Dnepr&quot;|axencia=Metropolitan Museum Journal|fecha=1975|volume=10|páxines=123–125|doi=10.2307/1512704|jstor=1512704|editorial=Muséu Metropolitanu d'Arte}}&lt;/ref&gt; y nel so llugar estudió con Adolf Fessler, l'estudiante de Aivazovsky.&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu=Manin|nome=Vita|títulu=Архип Куинджи|fecha=2000|editorial=Belyĭ gorod|ubicación=Moscú|isbn=978-5-7793-0219-7|páxina=6|idioma=ru|cita=в Феодосию к знаменитому Айвазовскому. Куинджи прибыл в тихую Феодосию, по-видимому, летом 1855 года. ... Устройством Куинджи занялся Адольф Фесслер, ученик и копиист Айвазовского. Жил Архип во дворе под навесом в ...}}&lt;/ref&gt; Un artículu enciclopédicu de 1903 declaró que «anque Kuindzhi nun puede ser llamáu un estudiante de Aivazovsky, esti postreru tuvo ensin dala dulda inflúi nél nel primer periodu de la so actividá; de quien tomó enforma na manera de pintar.»&lt;ref&gt;{{cita llibru |títulu=Russian Biographical Dictionary|añu=1903|editorial=Imperial Russian Historical Society|ubicación=San Petersburgu|idioma=ru|cita=Хотя Куинджи и нельзя назвать учеником Айвазовского, но последний имел на него, несомненно, некоторое влияние в первый период его деятельности; от него он заимствовал многое в манере писать, в выборе тем, в любви к широким пространствам.}} [http://rulex.ru/01110969.htm online view]&lt;/ref&gt; L'historiador inglés [[John Ellis Bowlt]] escribió que «el sentíu elemental de la lluz y la forma acomuñaos a les puestes de sol d'Aivazovsky, nubes, y océanos influyeron permanentemente nel mozu Kuindzhi.»

Aivazovsky tamién influyó nos artistes rusos Lev Lagorio, Mijaíl Latri y Alekséi Ganzen (estos dos últimos yeren los sos nietos).

== Legáu ==
[[Archivu:Феодосия. Пам'ятник І. К. Айвазовському..JPG|thumb|Monumentu de Aivazovsky frente a la so casa (agora una galería d'arte) en Feodosia.|180px]]
La casa de Aivazovsky en Feodosia, onde fundara un muséu d'arte en 1880, ta abiertu hasta güei como la Galería Nacional d'Arte Aivazovsky. Caltiénse como la principal atraición de la ciudá, y tien la coleición de pintures (417) d'Aivazovsky más grande del mundu.

=== Honores póstumos ===
Fixéronse monumentos en memoria de Aivazovsky en Crimea, Armenia y Rusia. Una estatua del artista puede atopase frente a la Galería d'Arte de Feodosia, la so antigua casa. Una estatua de Aivazovsky y el so hermanu Gabriel ta allugada en [[Simferópol]], el centru alministrativu de Crimea.{{tag:ref|Vease la fotografía de [[:File:Памятник братьям Айвазян.jpg|la estatua de los hermanos Aivazovsky]]|group=n.}} La primer estatua de Aivazovsky na so tierra ancestral foi desvalada en 2003.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Monuments of Yerevan|url=http://www.yerevan.am/3-267-267.html|editorial=Yerevan Municipality Official Website|fechaaccesu=[[9 d'abril]] de [[2017]]}}&lt;/ref&gt; La primer y única estatua d'Aivazovsky en Rusia foi irguida en [[2007]] en [[Kronstadt]], cerca de [[San Petersburgu]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=В Кронштадте откроют первый в России памятник Ивану Айвазовскому [Primer estatua d'Iván Aivazovsky en Rusia va ser asitiada en Kronstadt]|url=http://www.1tv.ru/news/culture/93099|fechaaccesu=[[9 d'abril]] de [[2017]]|fecha=[[15 de setiembre]] de [[2007]]|axencia=Channel One Russia|idioma=ru}}&lt;/ref&gt;

Una avenida en Feodosia, cais en Moscú,&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=улица Айвазовского|url=http://www.mrm.ru/info/uzao/yasenevo/street/195|editorial=Informative Site of the City of Moscow|fechaaccesu=[[11 d'abril]] de [[2017]]|idioma=ru|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181225175442/http://www.mrm.ru/info/uzao/yasenevo/street/195|fechaarchivu=2018-12-25}}&lt;/ref&gt; Yereván,&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Ayvazovsky St Yerevan, Armenia|url=https://maps.google.com/maps?q=Ayvazovskiy+St+Yerevan,+Armenia+%E2%80%8Y&amp;hl=en&amp;ie=UTF8&amp;sll=42.036922,-71.683501&amp;sspn=2.668169,5.899658&amp;t=h&amp;hnear=Ayvazovskiy+St,+Erebuni,+Yerevan,+Armenia&amp;z=16&amp;iwloc=A|editor=[[Google Maps]]|fechaaccesu=[[11 d'abril]] de [[2017]]}}&lt;/ref&gt; y [[Minsk]],&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=улица Айвазовского|url=http://ato.by/street/18|editorial=Arreyo.by|fechaaccesu=[[11 d'abril]] de [[2017]]|idioma=ru}}&lt;/ref&gt; un caleyón en [[Kiev]]&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=пер. Айвазовского Киев, город Киев, Украина |url=https://maps.google.com/maps?q=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%BA+%D0%90%D0%B9%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE,+%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2,+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4+%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2,+%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0&amp;hl=ru&amp;ie=UTF8&amp;ll=50.4744,30.482608&amp;spn=0.003721,0.010525&amp;sll=50.473972,30.481786&amp;sspn=0.029771,0.0842&amp;oq=%D0%90%D0%B9%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE&amp;t=m&amp;hnear=%D0%BF%D0%B5%D1%80.+%D0%90%D0%B9%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE,+%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2,+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4+%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2,+%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0&amp;z=17|editorial=[[Google Maps]]|fechaaccesu=[[11 d'abril]] de [[2017]]|idioma=ru}}&lt;/ref&gt; y n'otres ciudaes pequeñes: toes tán nomaes n'honor a Aivazovsky. Un hotel de trés estrelles n'[[Odesa]], onde docenes de los sos trabayos tán espuestos, tamién foi nomada por él.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Ayvazovsky hotel|url=http://www.ayvazovsky.com.ua/en/|fechaaccesu=[[11 d'abril]] de [[2017]]|idioma=en}}&lt;/ref&gt;

La [[Xunión Soviética]] (1950),{{tag:ref|Vease l'archivu [[:File:Stamp of USSR 1586.jpg|Una estampa de [[1950]] de la Xunión Soviética representando a Aivazovsky]]|group=n.}} [[Rumanía]]([[1971]]),&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Romania 1971 Aivazovsky stamp|url=http://www.ebay.com/itm/Romania-1971-Sía-Painting-Ship-Boat-Aivazovsky-Eertvelt-Art-El mio-2971-6-Bl-x4-MNH-/261288918947?pt=LH_DefaultDomain_0&amp;hash=item3cd6087fa3|editorial=[[eBay]]|fechaaccesu=[[11 d'abril]] de [[2017]]|idioma=en}}&lt;/ref&gt; [[Madagascar]] ([[1988]]),&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Repoblika Demokratika Malagasy 1988 Paositra|url=http://content.foto.mail.ru/mail/maleyev2004/_blogs/i-2531.jpg|editorial=Semeya.Mail.Ru|fechaaccesu=[[11 d'abril]] de [[2017]]}}&lt;/ref&gt; Armenia (primero en [[1992]]),&lt;ref&gt;[http://content.foto.mail.ru/mail/maleyev2004/_blogs/i-2532.jpg 1992], [http://content.foto.mail.ru/mail/maleyev2004/_blogs/i-4763.jpg 1995]&lt;/ref&gt; Rusia (1995),&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://content.foto.mail.ru/mail/maleyev2004/_blogs/i-2533.jpg|títulu=1995 stamp}}&lt;/ref&gt; Ucraína (1999),&lt;ref&gt;[http://content.foto.mail.ru/mail/maleyev2004/_blogs/i-2534.jpg 1999], [http://content.foto.mail.ru/mail/maleyev2004/_blogs/i-2535.jpg 2005]&lt;/ref&gt; [[Abkhasia]] (1999),&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://content.foto.mail.ru/mail/maleyev2004/_blogs/i-2525.jpg|títulu=1999}}&lt;/ref&gt; [[Moldavia]] (2010),&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Иван Айвазовский – 110-летие смерти|url=http://www.moldovastamps.org/ru/xmod_o264.htm|editorial=Moldova Stamps|fechaaccesu=[[11 d'abril]] de [[2017]]|idioma=ru|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304024133/http://www.moldovastamps.org/ru/xmod_o264.htm|fechaarchivu=[[4 de marzu]] de [[2016]]}}&lt;/ref&gt; [[Kirguistán]] ([[2010]]),&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://content.foto.mail.ru/mail/maleyev2004/_blogs/i-2538.jpg|títulu=2010}}&lt;/ref&gt; [[Burundi]] (2012),&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Ivan Aivazovsky Burundi stamp|url=http://www.ebay.com/itm/BURUNDI-IVAN-AIVAZOVSKY-RUSSIAN-PAINTER-SOUVENIR-SHEET-FIRST-DAY-COVER-/380435001569?pt=LH_DefaultDomain_0&amp;hash=item5893b170y1|editorial=[[eBay]]|fechaaccesu=[[11 d'abril]] de [[2017]]|idioma=en}}&lt;/ref&gt; y [[Mozambique]] ([[2013]])&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=2013 stamp of Mozambique of Ivan Aivazovsky's pairings|url=http://www.ebay.com/itm/MOZAMBIQUE-2013-SAILBOAT-PAINTINGS-OF-IVAN-AIVAZOVSKY-SOUVENIR-SHEET-NH-/380765129420?pt=LH_DefaultDomain_0&amp;hash=item58a75ecacc|editorial=[[eBay]]|fechaaccesu=[[11 d'abril]] de [[2017]]|idioma=en}}&lt;/ref&gt; publicaron sellos postales que representen a Aivazovsky o les sos obres.&lt;ref&gt;{{cita publicación|apellíu=Kuzych|nome=Ingert|títulu=Focus on Philately: Aivazovsky stamps|url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/2000/320021.shtml|axencia=The Ukrainian Weekly|fecha=[[6 d'agostu]] de [[2000]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140319025844/http://www.ukrweekly.com/old/archive/2000/320021.shtml|fechaarchivu=[[14 d'avientu]] de [[2013]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140319025844/http://www.ukrweekly.com/old/archive/2000/320021.shtml|archivedate=2014-03-19|fechaaccesu=2018-09-11}}&lt;/ref&gt;

El [[planetoide]] [[(3787) Aivazovskij|3787 Aivazovskij]], nomáu asina por Aivazovsky, foi afayáu pol astrónomu soviéticu [[Nikolái Chernyj]] en [[1977]].&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu=Schmadel|nome=Lutz D.|títulu=Dictionary of Minor Planet Names|páxina=[https://books.google.com/books?id=aeAg1X7afOoC&amp;lpg=PA1353&amp;dq=3787%20Aivazovskij&amp;pg=PA300v=onepage&amp;q=3787%20Aivazovskij&amp;f=false 300]|edición=sesta|añu=2012|editorial=Springer Science+Business Mediu|allugamientu=Nueva York|isbn=978-3-642-29718-2}}&lt;/ref&gt;

[[Archivu:Հովհաննես Այվազովսկի 1.jpg|thumb|La estatua de Aivazovsky en Yereván, Armenia.]]

Munches de les pintures de Aivazovsky de la Galería Nacional d'Armenia atopar nel Palaciu Presidencial en Yereván.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Demonstration Areas|url=http://www.president.am/en/gallery/!prettyPhoto|sitiuweb=president.am|editorial=Oficina del presidente de la República d'Armenia}}&lt;/ref&gt;
En 2007, [[Abdullah Gül]] convertir nel presidente de [[Turquía]], redecoró el palaciu presidencial-Çankaya Köşkü n'[[Ankara]]- y traxo pintures de Aivazovsky que taben nel suétanu p'asitiales na so oficina.&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu1=Marchand|nome1=Laure|apellíu2=Perrier|nome2=Guillaume|títulu=Turkey and the Armenian Ghost: On the Trail of the Genocide|fecha=2015|editorial=McGill-Queen's University Press|isbn=978-0-7735-4549-6 |páxina=129}}&lt;/ref&gt; D'alcuerdu al Hürriyet Daily News 30 pintures de AIvazovsky tán espuestes en museos de Turquía.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Naval Museum hosts leading marine artist Aivazovsky|url=http://www.hurriyetdailynews.com/naval-museum-hosts-leading-marine-artist-aivazovsky.aspx?pageID=238&amp;nID=60566&amp;NewsCatID=432|obra=Hürriyet Daily News|fecha=[[6 de xineru]] de [[2014]]}}&lt;/ref&gt;

Realizóse una exhibición qu'incluyía 120 pintures y 55 aguafuertes de Aivazovsky na [[Galería Tretiakov]] del 29 de xunetu al 20 de payares de 2016, dedicada a él pol so CC aniversariu de la so nacencia.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Иван Айвазовский. К 200-летию со дня рождения [Ivan Aivazovsky. 200 años dende la so nacencia]|url=http://www.tretyakovgallery.ru/ru/calendar/exhibitions/exhibitions6134/|sitiuweb=tretyakovgallery.ru|editorial=Galería Tretiakov|idioma=ru|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160813095034/http://www.tretyakovgallery.ru/ru/calendar/exhibitions/exhibitions6134/|fechaarchivu=13 d'agostu de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=Tretyakov Gallery celebrates Aivazovsky's 200th birthday with exhibition|url=http://rbth.com/news/2016/07/29/tretyakov-gallery-celebrates-aivazovskys-200th-birthday-with-exhibition_616413|obra=Russia Beyond the Headlines|fecha=29 de xunetu de 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180713172645/https://www.rbth.com/news/2016/07/29/tretyakov-gallery-celebrates-aivazovskys-200th-birthday-with-exhibition_616413|archivedate=2018-07-13|fechaaccesu=2018-09-11}}&lt;/ref&gt; Nes primeres dos selmanes, la exhibición tuvo alredor de 55,000 visitantes, un númberu récor.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Medvedeva|nome=Maria|títulu=Выставка Айвазовского побила рекорд посещаемости выставки Серова|url=https://life.ru/t/%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/889071/vystavka_aivazovskogho_pobila_riekord_posieshchaiemosti_vystavki_sierova|axencia=LifeNews|fecha=11 d'agostu de 2016|idioma=ru}}&lt;/ref&gt; 38 de los sos trabayos fueron movíos de la Galería d'Arte Aivazovsky en Feodosia, lo cual provocó qu'Ucraína fixera un llamáu a un boicó internacional a la Galería Tretiakov por cuenta de que consideren a Crimea un territoriu ocupáu.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu1=Kishkovsky|nome1=Sophia|títulu=Moscow's Tretyakov Gallery under fire over Crimean loans in blockbuster show|url=http://theartnewspaper.com/news/moscow-s-tretyakov-gallery-under-fire-over-crimean-loans-in-blockbuster-show-/|obra=[[The Art Newspaper]]|fecha=19 d'agostu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170215211721/http://theartnewspaper.com/news/moscow-s-tretyakov-gallery-under-fire-over-crimean-loans-in-blockbuster-show-/|fechaarchivu=[[15 de febreru]] de [[2017]]}}&lt;/ref&gt;

=== Puyes ===
Les pintures de Aivazovsky empezaron a apaecer en puyes (mayoritariamente en Londres) a entamos del añu 2000. Munchos de los sos trabayos son traíos por oligarques rusos.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=The Oligarts: How Russia's very rich are buying up the World's very best art|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/fe-atures/the-oligarts-how-russias-very-rich-are-buying-up-the-worlds-very-best-art-944076.html|fechaaccesu=[[11 d'abril]] de [[2017]]|axencia=[[The Independent]]|fecha=[[27 de setiembre]] de [[2008]]|idioma=en}}&lt;/ref&gt;

Los valores de les sos obres xubieron constantemente nes puyes.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu1=Smale|nome1=Alison|títulu=Paradise in Russia, Plus Trouble|url=https://www.nytimes.com/2015/08/12/world/europe/paradise-in-russia-plus-trouble.html|obra=[[The New York Times]]|fecha=11 d'agostu de 2015|idioma=en}}&lt;/ref&gt; En 2004, la so pintura &quot;La [[Catedral de San Isaac]] nun día xeláu&quot;, una rara pintura d'un paisaxe urbano, foi vendida n'alredor de £1 millón (.9 millones).&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Айвазовский идет на новый рекорд|url=http://izvestia.ru/news/297055|fechaaccesu=11 d'abril de 2017|axencia=[[Izvestia]]|fecha=30 de payares de 2004|idioma=ru}}&lt;/ref&gt; En 2007, la so pintura &quot;American Shipping off the Rock of Gibraltar&quot; foi puyada por £2.71 millones, «más del cuádruplu del so valor envaloráu». Foi «el preciu más altu pagu nuna puya por Aivazovsky» hasta'l momentu.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Varoli|nome=John|títulu=Russian Sale Sets Record, 'Crazy' Prices at Christie's, London|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=aM2sa1q3O_XY&amp;refer=home|fechaaccesu=11 d'abril de 2017|fecha=14 de xunu de 2007|axencia=Bloomberg News|idioma=en}}&lt;/ref&gt; N'abril de 2012, la so pintura Vista de Constantinopla y el Bosphorus&quot; foi vendida en [[Sotheby's]] por .2 millones (£3.2 millones),&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Aivazovsky Painting Sold for Record .2 mln|url=http://en.ria.ru/art_living/20120425/173050051.html|fechaaccesu=11 d'abril de 2017|fecha=25 d'abril de 2012|axencia=[[RIA Novosti]]|idioma=en}}&lt;/ref&gt; un aumentu en diez vegaes el so valor desque tuvo nuna puya en 1995.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Adam|nome=Georgina|títulu=The Art Market: Munch and more|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/2/386d44d6-8eb9-11y1-aa12-00144feab49a.htmlaxzz2oEwi8K8R|fechaaccesu=11 d'abril de 2017|axencia=[[Financial Times]]|fecha=28 d'abril de 2012|idioma=en}}&lt;/ref&gt;

En xunu de 2015, Sotheby's retiró d'una puya a una pintura de Aivazovsky titulada &quot;Nueche n'El Cairu&quot;, que taba envalorada en £1.5–2 millones (– millones) dempués de que'l Ministeriu del Interior rusu reclamara que foi robada en 1997 d'una coleición privada en Moscú.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Sotheby's Removes Allegedly Stolen Russian Painting from Sale|url=http://www.themoscowtimes.com/article/522901.html|obra=[[The Moscow Times]]|fecha=2 de xunu de 2015|idioma=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu1=Golubkova|nome1=Katya|títulu=Sotheby's withdraws sale of Russian painting alleged stolen|url=http://www.reuters.com/article/2015/06/02/us-russia-painting-idUSKBN0OI1FA20150602|axencia=Reuters|fecha=2 de xunu de 2015|idioma=en}}&lt;/ref&gt;

=== Rangos ===
[[Tabla de rangos del Imperiu rusu]]
1870 — Conseyeru Civil Activu (Действительный статский советник)
1885 — Conseyeru Priváu (Тайный советник)
1896 — Conseyeru Priváu Activu (Действительный тайный советник)

== Premios== 
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! País
! colspan=&quot;2&quot;|Premiu 
! Añu
|-
!{{bandera|FRA}} [[Segundu Imperiu Francés]]
|[[Archivu:Legion Honneur Officier ribbon.svg|alt=rede ribbon of Legion Honneur|50x50px]]
|[[Lexón d'Honor]] (Chevalier)
|1857
|-
![[Imperiu otomanu]]
|[[Archivu:Order of the Medjidie - Ribbon bar.svg|alt=rede ribbon with green stripe of Order of the Medjidie lenta|50x50px]]
|Orde del Medjidie
|1858
|-
!{{Bandera|Grecia}} [[Reinu de Grecia]]
|[[Archivu:GRE Order Redeemer 5Class.png|alt=blue ribbon with white stripes Order Redeemer|50x50px]]
|Orde del Salvador
|1859
|-
!{{Bandera|Rusia}} [[Imperiu Rusu]]
|[[Archivu:RUS Imperial Order of Saint Vladimir ribbon.svg|alt=black and rede ribbon of Saint vladimir|50x50px]]
|[[Orde de San Vladimiro]]
|1865
|-
![[Imperiu otomanu]]
|[[Archivu:Order of Osmanieh - Ribbon bar.svg|alt=green ribbon with red stripe of Order of the Osmanie lenta|50x50px]]
|Orde de Osmanieh
|1874
|-
!{{Bandera|Polonia}} [[Zarato de Polonia]]
|[[Archivu:POL Order Orła Białego BAR.svg|alt=blue ribbon Order Orła Białego|50x50px]]
|[[Orde de l'Águila Blanca]]
|1893
|-
!{{Bandera|Rusia}} [[Imperiu Rusu]]
|[[Archivu:Band to Order St Alexander Nevsky.png|alt=rede ribbon of Order St Alexander Nevsky|50x50px]]
|[[Orde de San Alejandro Nevski]]
|1897
|-
|}

== Ver tamién ==
*[[Cultura rusa]]
[[Cultura d'Armenia]]

== Referencies ==
'''Notes'''
{{llistaref|grupu=&quot;n.&quot;}}

'''Cites'''
{{llistaref|3}}

== Bibliografía == 
{{refbegin|30em}}
{{cita llibru |apellíu=Leek |nome=Peter|enllaceautor= |títulu=Russian Painting |url= |fechaaccesu= |idioma=inglés|otros=|edición= |añu=2012|editor= |editorial=Parkstone International|allugamientu=Temptis, Nueva York|isbn= 978-1-85995-939-8 |capítulu=|cita= }}
{{cita llibru |apellíu=Ghazarian|nome=Manya|enllaceautor= |títulu=Այվազովսկի [Aivazovsky] |url= |fechaaccesu=[[27 de marzu]] de [[2017]]|idioma=armeniu|añu=[[1974]]|editor=Enciclopedia Soviética Armenia|editorial=Enciclopedia Armenia|allugamientu=[[Yereván]]|isbn=|volume=1|cita= }}
{{cita llibru |apellíu=Harutiunian|nome=Gr|enllaceautor= |títulu=Հովհաննես Այվազովսկու տոհմի ծագումնաբանությունը և ազգանվան փոփոխումը [Hovhannes Aivazovsky family genealogy and family name change] |url= |fechaaccesu=[[27 de marzu]] de [[2017]]|idioma=armeniu|añu=1965|editor=Bulletin of the Academy of Sciences of the Armenian SSR: Social Sciences|editorial=Academia Armenia de Ciencies|ubicación=[[Yereván]]|isbn=|númberu=2|cita=}}
{{cita llibru |apellíu=Mikaelian|nome=V.A.|enllaceautor= |títulu=И. К. Айвазовский и его соотечественники [H. K. Ayvazovsky y los sos compatriotes]|url= |fechaaccesu=[[27 de marzu]] de [[2017]]|idioma=rusu|añu=[[1991]]|editor=Lraber Hasarakakan Gitutyunneri|editorial= [[Academia Armenia de Ciencies]]|ubicación=[[Yereván]]|númberu=1|issn=0320-8117}}
{{cita llibru |apellíu=Sarkssian|nome=M.S.|enllaceautor= |títulu=Հովհաննես Այվազովսկին և հայ մշակույթը [Hovhannes Ayvazovsky y la cultura armenia]|url= |fechaaccesu=[[27 de marzu]] de [[2017]]|idioma=armeniu|añu=[[1963]]|editor= Patma-Banasirakan Handes|editorial= Academia Armenia de Ciencies|ubicación=[[Yereván]]|númberu=4}}
{{cita llibru |apellíu=Bolton|nome=Roy|enllaceautor= |títulu=Views of Russia &amp; Russian Works on Paper|url= |fechaaccesu=[[28 de marzu]] de [[2017]]|idioma=inglés|añu=[[2010]]|editor=|editorial=Sphinx Fine Art|ubicación=[[Londres]]|isbn=978-1-907200-05-2}}
{{cita llibru |apellíu=Newmarch|nome=Rosa|títulu=The Russian Arts|url=https://books.google.com/books?id=oe4MAQAAIAAJ&amp;pg=PA194&amp;lpg=PA194|añu=1917|editorial=Y.P. Dutton &amp; Company|allugamientu=New York}}
{{cita publicación|apellíu=Koorghinian|nome=K. N.|títulu=Հովհաննես Այվազովսկի (Ծննդյան 150-ամյակի առթիվ) [Hovhannes Ayvazovsky]|axencia=Patma-Banasirakan Handes|añu=1967|númberu=2–3|url=http://hpj.asj-oa.am/1067/|editorial=Armenian Academy of Sciences|allugamientu=Yereván|idioma=hy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304195353/http://hpj.asj-oa.am/1067/|archivedate=2016-03-04|fechaaccesu=2018-09-11}}
{{refend}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces persona}}

{{NF|1817|1900|Aivazovsky, Ivan}}
[[Categoría:Pintores de Rusia]]
[[Categoría:Pintores d'Armenia]]
[[Categoría:Pintores del Romanticismu]]
[[Categoría:Pintores marinistas]]
[[Categoría:Arte n'Armenia]]
[[Categoría:Persones d'Armenia]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]</text>
      <sha1>p3ju0ncnbcbxzs40wmzo8zjprtldddg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jacqueline Auriol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152787</id>
    <revision>
      <id>4488248</id>
      <parentid>4471390</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:26:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9118" sha1="ojjljiqu2dbtu3msxjr5uuc01obv3q5" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Jacqueline Auriol''' {{nym}} foi una [[aviadora]] [[francesa]]. Foi la primer pilotu de pruebes femenina en Francia y consiguió dellos récores mundiales de velocidá.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Jacqueline Auriol, Top French Test Pilot, 82 |nome=Douglas |apellíu=Martin|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2000/02/17/world/jacqueline-auriol-top-french-test-pilot-82.html |fecha=17 de febreru de 2000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |nome=Patricia |apellíu=Trenner |publicación=Air &amp; Space Magacín|títulu=10 Great Pilots |publicación=Smithsonian Institution|url=http://www.airspacemag.com/history-of-flight/cit-trenner.html?c=y&amp;page=6 |fecha=1 de marzu de 2003}}&lt;/ref&gt;

== Biografía ==
De soltera Jacqueline Douet, '''Jacqueline Marie-Thérèse Suzanne Douet''' yera fía d'un ricu [[Construcción naval|constructor naval]]. Dempués de cursar estudios secundarios en[[Universidá de Nantes| Nantes]], estudió Arte na [[Escuela del Louvre|École du Louvre]] en [[París]].

En 1938, casóse con Paul Auriol, fíu de [[Vincent Auriol]] (futuru Presidente de la cuarta República de Francia). Mientres la Segunda Guerra Mundial, Jacqueline Auriol collaboró cola [[Resistencia francesa]] contra la [[Ocupación de Francia poles Fuerces de la Exa|ocupación alemana de Francia]].

Como desafíu y por gustu pol deporte, Jacqueline Auriol aprendió a volar nun biplanu Stampe y llogró los diplomes de primer y segundu grau como pilotu en 1948. Decantar poles habilidaes acrobátiques y convirtióse en pilotu de pruebes.

El 11 de xunetu de 1949, foi víctima d'un tarrecible accidente nel Sena ente Meulan-en-Yvelines y les Mureaux, siendo copilotu d'un prototipu d'hidroavión, un [[S.C.A.N. 30]], construyíu pola Société de Construction Aéronavale. Mientres esti vuelu de prueba, l'avión voló bien baxu y el cascu tocó l'agua. De los trés pasaxeros que taben a bordu, Jacqueline Auriol foi quien sufrió mancaes de mayor gravedá, con múltiples quebres craneofaciales que la dexaron desfigurada. Mientres dos años pasó por múltiples intervenciones quirúrxiques de reconstrucción. Pa ocupar la so mente estudió álxebra, trigonometría, aerodinámica y otres temes necesaries pa llograr el Certificáu Cimeru de Pilotu, títulu que llogró en 1950. En 1951 llogró'l títulu estauxunidense de Pilotu d'Helicópteru, realizando la prueba con un [[Bell 47|BELL 47]]. Convertir nuna de les primeres muyeres pilotos de pruebes. 

Foi la primer aviadora d'Europa en romper la [[barrera del soníu]], pilotando un [[Dassault MD 452 Mystère II|MYSTÈRE II]], el 15 d'agostu de 1953, amás de consiguir dellos récores mundiales de velocidá.

Foi gallardoniada en cuatro causes con el [[Harmon Trophy]] en reconocencia poles sos fazañes. Allá una vegada esplicó la so pasión por volar diciendo: &quot;Siéntome tan feliz cuando toi volando. Quiciabes ye sentimientu de poder, el prestar d'apoderar una máquina tan guapa como un pura sangre. Rellacionáu con estos placeres básicos hai un sentimientu menos primitivu, el de la misión cumplida. Cada vez que trío un aeródromu, siento con pura emoción que ye'l llugar al que pertenezo&quot;.

La hestoria de la so vida vio la lluz na so autobiografía ''Vivu pa Volar'' (1970), publicada en francés y en inglés.

Jacqueline divorciar del so home en 1967 y volvióse a casóse con él en 1987. Tuvieron dos fíos. En 1983 convertir en miembru fundador de la francesa [[Académie de l'air et de l'espace]].

== Récores ==
Jacqueline Auriol rexistró los siguientes récores de velocidá :&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.fai.org/records|títulu=FAI Records|apellíu=|nome=|fecha=|website=www.fai.org|idioma=|urlarchivu=https://archive.today/20120530150456/http://www.fai.org/records|fechaarchivu=2012-05-30|dead-url=|fechaaccesu=2 d'abril de 2017}} Search for &quot;Jacqueline Auriol&quot; in the &quot;Person, Record, Year, ID..?&quot; field under &quot;Record Search&quot;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.flightglobal.com/pdfarchive/index.html|títulu=Aviation History - Browse the History of Flight from 1909|website=www.flightglobal.com|fechaaccesu=2 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt;
* '''12 mayu 1951''' - Auriol consiguió una velocidá media de 818,18 km/h (508,39 mph), ratificada pola FAI (''[[Federación Aeronáutica Internacional|Fédération Aéronautique Internationale]])'', en Francia, volando nun [[Vampiru]] británicu, nun circuitu zarráu d'unos 100 km (62,1 milles) dende [[Istres]] (pela rodiada de [[Marsella]]) hasta [[Avignon]], ida y vuelta, colo qu'arrampuñó'l récor de velocidá mundial femenín al so titular anterior, [[Jacqueline Cochran]] d'[[Estaos Xuníos]].
* '''21 avientu 1952''' - Nun [[SNCASE|Sud-Est]] Mistral (un aparatu francés desenvueltu a partir del Vampiru con un motor [[Rolls-Royce Nene|Hispano-Suiza Nene]]), Auriol rompió'l so propiu récor de 1951 nel mesmu circuitu zarráu francés volando a una media de 885,92 km/h (531,84 mph).
* '''31 mayu 1955''' - Volando un [[Dassault MD 454 Mystère IV|Mystère IVN]], Auriol rompió'l rexistru de velocidá femenín anterior que primeramente taba en manes de Jacqueline Cochrane nunos 15/25 km (9.3/15.5 milles) con un récor ratificáu pola FAI de 1.151 km/h (715,2 &lt;span&gt;mph&lt;/span&gt;).
* '''22 Jun 1962''' - A los mandos d'un [[Dassault Mirage III|Dassault Mirage IIIC]], Auriol consiguió que la FAI ratificara una velocidá media de 1.850,2 km/h (1.149,7 mph) nel circuitu zarráu de Istres, colo qu'arrampuñó de nuevu'l récor naquella categoría a Jacqueline Cochran.
* '''14 Jun 1963''' - Nun [[Dassault Mirage III|Dassault Mirage IIIR]], Auriol consiguió una velocidá media de 2.038,70 km/h (1.266,79 &lt;span&gt;mph&lt;/span&gt;) ratificada pola FAI nel circuitu zarráu de Istres. Foi'l so últimu intentu de romper el récor de velocidá femenín nel aire p'aquella distancia, y rompió el récor que Jacqueline Cochran llograra pa la mesma alloña en mayu de 1963.
El 1 de xunu de 1964, Cochran rompió'l récor de Auriol de xunu 1963, consiguiendo una velocidá media de 2.097,27 km/h (1.303,18 &lt;span&gt;mph&lt;/span&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.fai.org/records|títulu=FAI Records|apellíu=|nome=|fecha=|website=www.fai.org|idioma=|urlarchivu=https://archive.today/20120530150456/http://www.fai.org/records|fechaarchivu=2012-05-30|dead-url=|fechaaccesu=2 d'abril de 2017}} Search for &quot;Jacqueline Cochran&quot; in the &quot;Person, Record, Year, ID..?&quot; field under &quot;Record Search&quot;.&lt;/ref&gt;) sobre 100 km (62,1 milla), ratificada pola FAI, en circuitu zarráu, nun [[Lockheed F-104 Starfighter|Lockheed F-104G Starfighter]].

== Honores ==
* Foi gallardoniada con cuatro [https://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Especial:Traducci%C3%B3n_de_conteníos&amp;campaign=contributionsmenu&amp;to=ye&amp;page=Jacqueline+Auriol&amp;from=en&amp;targettitle=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FHarmon_Trophy Harmon_Trophy] en 1951, 1952, 1955 y 1956.
* Foi reconocida como ''Grand'' ''officier'' (axente Magníficu) de la [[Lexón d'Honor|Légion d'honneur]]. 
* Concedióse-y la ''Grand-Croix'' del [[Orde Nacional del Méritu (Francia)|Ordre nacional du Mérite]] en 1997&lt;ref&gt;{{Citation|títulu=ORDRE NATIONAL DU MERITE Décret du 14 mai 1997 portant élévation à la dignité de grand'croix et de grand officier|url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000749083 |idioma=French|fechaaccesu=2 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt;.
* Foi considerada [[:en:Gathering_of_Eagles_Program|Eagle]] en 1992.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.au.af.mil/au/goe/eagle_bios/1992/auriol_1992.asp |títulu=Gathering of Eagles Program |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110605224423/http://www.au.af.mil/au/goe/eagle_bios/1992/auriol_1992.asp |fechaarchivu=2011-06-05 }}&lt;/ref&gt;
* El 23 de xunu de 2003, Francia emitió un sellu de correos de 4,00 € nel so honor.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.wnsstamps.ch/en/stamps/FR043.03|títulu=FR043.03|work=Universal Postal Union|fechaaccesu=21 de xineru de 2011}}&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
*[[Jacqueline Cochran]]

== Fuentes ==
* ''Vivu pa Volar'' - Jacqueline Auriol. (1970) [[:en:Y._P._Dutton|Y. P. Dutton]] &amp; Co.: Nueva York; {{ISBN|0-525-13076-4}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.au.af.mil/au/goe/eagle_bios/1992/auriol_1992.asp Biografía nel Aire sitio web Universitariu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605224423/http://www.au.af.mil/au/goe/eagle_bios/1992/auriol_1992.asp |date=2011-06-05 }}
* Obituariu de Jacqueline Auriol nel diariu ''[http://www.ladepeche.fr/article/2000/02/13/93784-Jacqueline-Auriol--y-ciel-pour-royaume.html La Dépêche].''
* [https://www.zed.fr/en/tv/distribution/catalogue/programme/supersonic-women-a-duel-in-the-sky Muyeres supersóniques: un duelu nel cielu por Fabrice Hourlier]
{{NF|1917|2000|Auriol, Jacqueline}}

{{Tradubot|Jacqueline Auriol}}
[[Categoría:Aviadores]]
[[Categoría:Miembros de la Resistencia francesa]]
[[Categoría:Aviadores de Francia]]
[[Categoría:Pioneros y pioneres de la aviación]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]</text>
      <sha1>ojjljiqu2dbtu3msxjr5uuc01obv3q5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>McLaren F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153070</id>
    <revision>
      <id>4488290</id>
      <parentid>4445826</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:43:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14817" sha1="835b4rif88tfs2xkn7idzvdmp5qjcu1" xml:space="preserve">{{estremar|McLaren F1 Team}}
{{vehículu}}

El '''McLaren F1''' ye un [[automóvil superdeportivu]] desenvueltu pola empresa británica [[McLaren Automotive]] (perteneciente al [[McLaren Group|grupu McLaren]] xunto al equipu [[McLaren F1 Team|McLaren]] de [[Fórmula 1]]) a cargu del diseñador [[Gordon Murray]]. La primer unidá foi producida en 1992, y la postrera en 1998. Se ensamblaron un total de 106 unidaes: 64 unidaes &quot;normales&quot;, 6 LM, 3 GT y 29 GTR. Les versiones de competición participaron nes [[24 hores de Le Mans]] (siendo'l primer coche en ganar la prueba nel so debú), el [[Campeonatu Xaponés de Gran Turismos]] y el [[Campeonatu FIA GT]].

== Mecánica y equipamientu ==
[[Ficheru:1996 McLaren F1.jpg|thumb|Un McLaren F1 con una [[Puertes de caparina|puerta de caparina]] abierta.]]
[[Ficheru:1996 McLaren F1 Chassis No 63 6.1 Rear.jpg|thumb|Parte trasera d'un McLaren F1.]]
[[Ficheru:Orange McLaren F1 interior.jpg|thumb|El habitáculo triplaza del F1.]]

Tien un [[motor]] de gasolina atmosférico de 6,1 llitros de cilindrada, 12 cilindros en V a 60° y cuatro válvules por cilindru, allugáu en posición central trasera llonxitudinal y desenvueltu por [[BMW]]. Apurre una potencia de 635 CV a 7&amp;nbsp;400 RPM y un [[par motor]] máximu de 649 Nm a 5&amp;nbsp;600 rpm. El so xasis ye un monocasco de [[fibra de carbonu]], y en numberosos componentes utilízase tamién [[titaniu]], [[magnesiu]], [[kevlar]] y [[oru]]. Pesa 1.142 kg y acelera de 0 a 60 milles/h (0-97 km/h) en 3.2 segundos.&lt;ref name=ultimate&gt;{{Cita web |url=http://www.ultimatecarpage.com/car/349/McLaren-F1.html |títulu=McLaren F1 |fechaaccesu=27 de xunetu de 2012 |apellíu=Melissen |nome=Wouter |enllaceautor= |fecha= |formatu= |obra= |editor= ultimatecarpage.com |editorial= |allugamientu= |idioma=inglés |cita= }}&lt;/ref&gt;

El McLaren F1 ye relativamente pequeñu comparáu con otros superdeportivos. Tien tres places: el conductor ta allugáu nel centru del automóvil, y los dos acompañantes allugar a los llaos y un tanto más tras. Esto ye únicu ente los superdeportivos. 

El pequeñu equipu de Gordon Murray diseñó 5&amp;nbsp;000 pieces que na so mayoría yeren de fibra de carbonu, magnesiu y titaniu pa embrivir el pesu.
El motor produz enforma calor, polo que l'aire acondicionáu vien de serie y el compartimientu del motor ta recubiertu con una llámina d'oru.&lt;ref name=Owen /&gt;

El motor esfrecer por aciu una toma d'aire cimero y dos llaterales nes puertes del coche que favorecen la respiración del motor.

Nun cunta con nenguna ayuda na conducción, como control de tracción, ABS, frenos asistíos o direición asistida.

El coche incorpora un módem qu'unvia datos direutamente a McLaren. Asina se supo qu'un veceru alemán algamaba los 322&amp;nbsp;km/h (200 mph) casi a diariu nos sos viaxes al trabayu.

Cola compra incluyíense:
*Una radio estéreo llixeru.
*Un xuegu de maletes a midida.
*Una caxa de ferramientes completa pa usu de los mecánicos de McLaren nel casu de que tuvieren que movese a reparar el coche del veceru.&lt;ref name=Owen /&gt;

== Récores ==
Nel so llanzamientu, el McLaren F1 yera l'automóvil de producción más rápidu del mundu. La so velocidá máxima de 391 km/h (242 mph) clisó al [[Jaguar XJ220]], qu'hasta entós ostentaba una marca de 350 km/h. N'ochobre de 2004, el F1 foi devasáu pol [[Koenigsegg CCR]] con 395 km/h, y unos años más tarde, en 2007, pol [[Bugatti Veyron|Bugatti Veyron 16.4]] (407 km/h) y darréu pol [[SSC Ultimate Aero]] (412 km/h). En 2011 el [[Bugatti Veyron|Bugatti Veyron 16.4 Super Sport]] convertir nel posesor del títulu de coche de fabricación en serie más rápida del mundu con un nuevu récor de 431 km/h, pero Koenigsegg más tarde impunxo'l so [[Koenigsegg Agera R|Agera R]] qu'algamó 442 km/h. Sicasí, el McLaren F1 sigue siendo l'automóvil de fabricación en serie con motor atmosféricu más rápidu del mundu.

== Costos ==
El consumu de cai normal del McLaren F1 ye de 39 l/100 km (6 mpg).

La revisión de mantemiento cada 10&amp;nbsp;000 km costaba en 2014 unes 30&amp;nbsp;000 llibres esterlines.&lt;ref name=&quot;Fifth&quot;&gt;{{cita videu |títulu=Ferrari Enzo vs McLaren F1 - Fifth Gear |persona= |añu= |url=https://www.youtube.com/watch?v=2kLlmxUAB5A |mediu= |editorial=Fifth Gear |llocalización= |fechaaccesu=10 de payares de 2014 |añoacceso= |mesacceso= |tiempu=5:30 |cita= |id= }}&lt;/ref&gt;

== El F1 LM ==
{{Ficha d'automóvil
| nome = McLaren F1 LM
| imaxe = [[Ficheru:McLaren F1 LM.jpg|250px]]
| pie = El McLaren F1 LM.
| fabricante = [[McLaren Automotive]]
| periodu = 1995
| tipo = 
| configuración = [[Motor V12|Motor atmosféricu V12]] central traseru |
dimensiones = 4.365 mm / 1.820 mm / 1.120 mm / 2.718 mm
| peso = 1.062 Kg
| diseñador = Gordon Murray
}}

El McLaren F1 LM ye una versión del McLaren F1 GTR construyida pa celebrar la victoria de McLaren nes [[24 hores de Le Mans]] de 1995 y que les sos cambeos dexáben-y ser homologado pa circular pela cai.

Namái se construyeron seis unidaes, vendiéronse cinco y otra, pintada en naranxa (color col que corría Bruce McLaren) permanez na fábrica, y va ser regalada a [[Lewis Hamilton]] si llogra tres campeonatos del mundu de Fórmula 1. A esta unidá calcúlase-y un valor de tres millones d'euros.

Esta versión pesa 1062 kg (ye de 60 a 75 kg más llixera que la normal al prescindir d'aislamientu acústicu y radio). El motor produz 680 CV a 7800 rpm, tien un par de 705 Nm a 4500 rpm y los sos frenos nun son de carbonu, sinón convencionales.
Acelera de 0 a 97 km/h en 2,9 segundos y de 0 a 161 km/h en 5,9 segundos, pero la so velocidá máxima ye de 356 km/h, inferior a los 386 km/h qu'algama la versión estándar. Esto ye debíu al enorme alerón posterior.

== Especificaciones ==
{| border=&quot;0&quot; style=&quot;background:#ffffff&quot; align=&quot;top&quot; {{tablaguapa}}
|+ align=&quot;center&quot; style=&quot;background:DarkSlateBlue; color:white&quot;|'''Especificaciones del McLaren F1'''
|-
|Tipu ||Automóvil superdeportivu
|-
|Años de producción ||1992 – 1998
|-
|Fábrica ||Woking, Reinu Xuníu
|-
|Carroceru ||Peter Stevens
|-
|Inxenieru ||Gordon Murray
|-
|Diseñadores ||Gordon Murray, Peter Stevens
|-
|Aprecio || 970&amp;nbsp;000 USD
|-
|Motor ||BMW S70/2 60 Degree V12
|-
|Posición ||Central Llonxitudinal
|-
|Aspiración ||Natural
|-
|Distribución ||Per cadena. DOHC con 4 válvules per cilindru.
|-
|Desplazamientu ||6064 cc / 370.0 in³
|-
|Diámetru pistón ||86.0 mm / 3.39 in
|-
|Carrera pistón ||87.0 mm / 3.43 in
|-
|Compresión ||10.5:1
|-
|Potencia ||635 CV a 7400 rpm
|-
|Potencia específica ||103.41 CV por llitru
|-
|CV/pesu ||550.09 CV por tonelada Par motor ||649.4 Nm a 5600 rpm
|-
|Llinia colorada a ||7500 rpm
|-
|Xasis / carrocería ||Monocasco de fibra de carbonu con subestructura d'aerodinámica activa na parte de riba del frontera
|-
|Ruedes motrices ||Traseres con diferencial Torsen
|-
|Neumáticos delanteros ||Goodyear F1 P235/45ZR-17
|-
|Neumáticos traseros ||Goodyear F1 P315/45ZR-17
|-
|Frenos delanteros ||Discos furaos ventilados
|-
|Frenos traseros ||Discos furaos ventilados
|-
|Ruedes delanteres ||F 43.2 x 22.9 cm / 17.0 x 9.0 in
|-
|Ruedes traseres ||R 43.2 x 29.2 cm / 17.0 x 11.5 in
|-
|Direición ||De cremallera ensin asistencia
|-
|Peso ||1140 kg / 2513 lbs
|-
|Batalla ||2718 mm / 107.0 in
|-
|Anchor de rodadura delantera ||1568 mm / 61.7 in
|-
|Anchor de rodadura trasera ||1472 mm / 58.0 in
|-
|Llargor ||4288 mm / 168.8 in
|-
|Anchor ||1820 mm / 71.7 in
|-
|Altor ||1140 mm / 44.9 in
|-
|Tresmisión ||Manual de 6 marches tresversal con embrague de 3 discos
|-
|Rellaciones de marches ||3.23:1, 2.19:1, 1.71:1, 1.39:1, 1.16:1, 0.93:1
|-
|Rellación final ||2.37:1
|-
|Velocidá máxima || 386.4 km/h / 240.1 mph / Nuevu récor: 392.7 km/h.
|-
|0 - 60 mph (97 km/h) || 3.2 segundos
|-
|0 - 100 mph (161 km/h) || 6.7 segundos
|-
|0 - 1/4 de milla (402 m) || 11.6 segundos
|-
|}&lt;ref name=Owen&gt;{{Cita web |url=http://www.supercars.net/cars/1177.html |títulu=1992→1998 McLaren F1 |fechaaccesu=28 de xunetu de 2012 |apellíu=Owen |nome=Richard |enllaceautor= |fecha= |formatu= |obra= |editor=supercars.net |editorial= |allugamientu= |idioma= |cita= }}&lt;/ref&gt;

== Propietarios ==
=== Ralph Lauren ===
El diseñador de moda [[Ralph Lauren]] tien 3 McLaren F1.&lt;ref name=Boldride&gt;{{Cita web |url=http://www.boldride.com/blog/2012/06/exclusive-the-cars-of-the-mclaren-f1-tour/#more-8322 |títulu=The Cars of the McLaren F1 Tour |fechaaccesu=28 de xunetu de 2012 |apellíu=Godard |nome=Thierry |enllaceautor= |fecha=24 de xunu de 2012 |formatu= |obra= |editor=boldride.com |editorial= |allugamientu= |idioma=inglés |cita= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120630144211/http://www.boldride.com/blog/2012/06/exclusive-the-cars-of-the-mclaren-f1-tour/#more-8322 |fechaarchivu=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt;

=== Jay Leno ===
El cómicu y presentador [[Jay Leno]] ye un gran coleicionista de coches y tien un McLaren F1.&lt;ref name=Boldride /&gt;

=== Wyclef Jean ===
[[Wyclef Jean]] ye un raperu, actor y productor haitiano-americanu conocíu por ser miembru del esitosu tríu de hip hop The Fugees.
Tien un McLaren F1.&lt;ref name=Boldride /&gt;

=== El sultán de Brunéi ===
El sultán de Brunéi tien 8 McLaren F1.&lt;ref name=Boldride /&gt;

=== Rowan Atkinson ===
L'actor [[Rowan Atkinson]] ye conocíu pola so interpretación de ''Mr Bean''. Ye dueñu d'unu d'estos vehículos&lt;ref&gt;[http://www.fotosbuzz.com/famosos-y-los sos coches Famosos y los sos coches]&lt;/ref&gt;

El 5 d'agostu de 2011 Rowan Atkinson topetó'l so McLaren F1 contra un árbol en Cambridgeshire. Dempués del choque'l coche amburóse. Los bomberos apagar escontra les 20:30. L'actor careció una mancadura de costazu y foi conducíu n'ambulancia al ''Peterborough City Hospital''.&lt;ref name=Rowan&gt;{{Cita web |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-cambridgeshire-14414889 |títulu=Rowan Atkinson crashes McLaren F1 supercar into tree |fechaaccesu=2 d'agostu de 2012 |apellíu= |nome= |enllaceautor= |fecha=5 d'agostu de 2011 |formatu= |obra= |editor=BBC |editorial= |allugamientu= |idioma=inglés |cita= }}&lt;/ref&gt; Dos años dempués del accidente, en 2013, apaeció na revista Forges d'automovilismu col so McLaren F1 totalmente restauráu.{{ensin referencies}}

=== Elon Musk ===
[[Elon Musk]] ye co-fundador de [[Paypal]], [[Tesla Motors]] y [[SpaceX]].
Nel añu 2000 namás mercar el '''McLaren F1''' [[Elon Musk]] diba con [[Peter Thiel]] p'asistir a una xunta.
{{cita|''
Peter Thiel: So what can this do?

Elon Musk: Watch this!''
| col2=''
Peter Thiel: ¿Y qué puede faer esti coche?

Elon Musk: ¡Mira esto!
''}}
Trió l'acelerador a xeitu, el motor atmosféricu respondió instantáneamente y n'ausencia de control de tracción empecipió un trompu que lu llevó a una pequeña elevación del terrén nun ángulu de 45 graos, onde'l coche alzóse un metro xirando como un discu y cayó a plombu al suelu siguiendo na direición orixinal. Les ruedes, la suspensión, los cristales y delles partes de la carrocería quedaron estrozaos. Elon Musk salió del coche riéndose a risaes.
{{cita|''
Peter Thiel: Why are you laughing? You've just wrecked this car.

Elon Musk: You don't know the funny part. It wasn't insured.
''| col2=''
Peter Thiel:¿Por qué te ris? Acabes d'estrozar el coche. 

Elon Musk: Nun sabes lo más risondero. Nun ta aseguráu.
''}}&lt;ref name=Pando&gt;
{{cita videu |títulu= PandoMonthly Presents A Fireside Chat With Elon Musk |persona= |añu=2012 |url=http://www.youtube.com/watch?v=uegOUmgKB4Y |mediu= |editorial= |llocalización= |fechaaccesu=17 de xunetu de 2012 |añoacceso= |mesacceso= |tiempu=3' 20” |cita= |id= }} 
&lt;/ref&gt;

Dempués de que la grúa retirara'l coche allegaron a la xunta prevista.

Una vegada reparáu, Elon Musk condució 17&amp;nbsp;700 km (11&amp;nbsp;000 milles) con esti coche en viaxes de trabayu ente Los Angeles y San Francisco,&lt;ref name=Pando /&gt; y más tarde vender.

== Apaiciones en medios ==
El McLaren F1 apaeció nos siguientes videoxuegos:
*[[GTA Online]] : Nesti xuegu apaez col nome de &quot;Progen GP1&quot;
*[[Need for Speed II|Need For Speed II]] y [[Need For Speed II SE|II SE]] : Nesti xuegu ye'l más rápidu de toos y el meyor
*[[Need for Speed IV: High Stakes|Need For Speed IV: High Stakes]]: Equí fai apaición la versión &quot;GTR&quot;
*[[Need for Speed: Hot Pursuit 2|Need For Speed: Hot Pursuit 2]]: Equí apaez la versión de cai y la versión LM
*[[Need for Speed: ProStreet|Need For Speed: ProStreet]]: Solo obtenible al traviés del Booster Pack pa PC, Ps3 y Xbox 360
*[[Need for Speed: Undercover|Need For Speed: Undercover]]: apaeció nesti videoxuegu del 2008 siendo unu de los autos más rápidos del xuegu y tamién unu de los que se nos encarga robar.
*[[Need for Speed: The Run|Need For Speed: The Run]]: Equí fai apaición xunto al MP4 - 12 C
*[[Need for Speed: Rivals|Need For Speed Rivals]] : Apaez la so versión P1 , la versión MP4-12C y la so variante F1 LM , tamién apaez como auto de la policía RCPD
*[[Need for Speed: Most Wanted (videoxuegu de 2012)|Need For Speed: Most Wanted (2012)]] : Apaez nun paquete d'espansión llamáu &quot;Pack Terminal Velocity&quot;.
*[[Need for Speed: Shift|Need For Speed: Shift]] : Apaez na versión de cai.
*[[Shift 2: Unleashed|Need For Speed: Shift 2 Unleashed]] : Apaez na versión de cai.
*[[Need for Speed: World|Need For Speed: World]] : Apaez una edición especial llamada ''Elite'', xunto col MP4 - 12C. Nesti xuegu, el McLaren F1 ye'l meyor auto y el más caru.
*[[Need for Speed: Non Limits|Need For Speed: Non Limits]] : Apaez nun eventu especial.
*[[Need for Speed: Hot Pursuit|Need For Speed: Hot Pursuit 2010]]: Apaez na serie ''HyperCoches''.
*[[Real Racing 2]]: Equí apaez con pegatinas y ye como un coche de carreres
*[[Real Racing 3]]: Apaez como versión de cai, y tamién apaez la so variante, P1, P1 GTR y F1 GTR
*[[Test Drive Unlimited]]: publicáu en 2006 por [[Atari]], nesti videoxuegu apaez la so versión LM siendo un auto de Clase A y teniendo un valor de $1.150.000

== Ver tamién ==
* [[Automóviles más rápidos del mundu Automóviles más rápidos del mundu]].

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{Commonscat}}
* [http://www.mclarenautomotive.com/ Web oficial de McLaren]
* [http://www.youtube.com/watch?v=OBlY-VgLJc0 Designing the Mclaren F1]. Diseñando'l McLaren F1. Procesu de diseñu y construcción.
* [http://www.classicandperformancecar.com/features/octane_features/229200/in-their-own-words.html El McLaren F1 en detalle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090627074533/http://www.classicandperformancecar.com/features/octane_features/229200/in-their-own-words.html |date=2009-06-27 }} en ''Octane Magacín''.


{{Tradubot|McLaren F1}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Modelos de McLaren Automotive|F1]]
[[Categoría:Modelos d'automóviles deportivos]]


[[Categoría:Páxines con errores de ficheru]]</text>
      <sha1>835b4rif88tfs2xkn7idzvdmp5qjcu1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cazabombarderu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153096</id>
    <revision>
      <id>4488321</id>
      <parentid>4427648</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:59:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6502" sha1="ctk4zj40qp1zpd5l2lt3kzuapnvuql5" xml:space="preserve">{{vehículu}}
Un '''cazabombarderu''' ye un [[avión de caza]] que tamién ye capaz d'atacar oxetivos na superficie terrestre, buques incluyíos, polo que ta preparáu pa utilizar, amás d'armamentu aire-aire, armamentu aire-tierra y aire-mar. Estremar d'un [[avión d'ataque a tierra]] en que'l cazabombarderu caltién toles capacidaes d'un caza. Un cazabombarderu estremar d'un '''[[caza polivalente]]''' en que'l caza polivalente puede realizar les misiones de [[combate aereu]] y ataque a tierra per igual, ente que'l cazabombarderu fai un énfasis nel ataque terrestre con menor rol pa combate aereu.

== Historia ==
[[Ficheru:RAF Tornado GR4 Iraq.JPEG|thumb|250px|Un [[Panavia Tornado IDS]] de la [[Royal Air Force]]]]
[[Ficheru:F-15E gbu-28 release.jpg|thumb|300px|Un cazabombarderu [[F-15E Strike Eagle]] d'Estaos Xuníos llanzando una [[bomba empuesta]] [[GBU-28]]]]

Enantes, na guerra mundial y na guerra de Vietnam, un ataque aereu programáu sobre un oxetivu terrestre realizábase de normal por aciu grandes aviones [[bombarderu|bombarderos]] pesaos, con una bodega interna d'armes, que volaben escoltaos por otros aviones pequeños [[avión de caza|caces]] pa combate aire-aire contra otros aviones caza enemigos.&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos1=Davies|nome1=Peter Y.|apellíos2=Laurier|nome2=Jim|títulu=F-105 Thunderchief MiG Killers of the Vietnam War|fecha=20 d'ochobre de 2014|editorial=Osprey Publishing|isbn=978-1782008040}}&lt;/ref&gt; 

Sicasí, col pasu de los años y les distintes necesidaes, de defensa y ataque del combate modernu, agora los nuevos aviones caza recibieron delles meyores (''upgrades'') pa poder realizar los dos misiones, atacar los oxetivos enemigos como aviones bombarderos, con armes, bombes de cayida llibre, bombes empuestes y misiles, tresportaes en pilones de carga so les sos ales, mientres siguen siendo maniobrables y con capacidá, pa defendese por sigo solos en combates aéreos contra otros aviones caza, recibiendo distintes meyores pa ser catalogaos como aviones cazabombarderos. Na Segunda Guerra Mundial yá había cazabombarderos, caces de superioridá aérea con armes pesaes pa sofitar a los bombarderos tácticos a los que usualmente escoltaben, vease'l casu del míticu [[P-47 Thunderbolt]] d'Estaos Xuníos.&lt;ref&gt;{{cita web |apellíos1=National Museum of the US Air Force|títulu=Republic P-47D (Razorback Version)|url=http://www.nationalmuseum.af.mil/Visit/MuseumExhibits/FactSheets/Display/tabid/509/Article/196277/republic-p-47d-razorback-version.aspx|idioma=inglés|fechaaccesu=16 de xunu de 2016}}&lt;/ref&gt;

Los primeros aviones cazabombarderos yeren aviones caza de supremacía aérea, especialmente diseñaos pa combate aire-aire contra otros aviones caza enemigos, a los que se-yos montaben soportes de carga especiales pa bombes, cohetes ensin emponer o misiles, equipu electrónicu pa llanzar bombes y detectar los blancos enemigos. Una vegada esprendida la so carga d'armes, quedaben como aviones de caza tradicionales, capaces d'acometer les mesmes misiones qu'aquellos, armaos con un cañón y siquier dos misiles pa combate aire-aire, contra otros aviones caza.&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos1=Lavalle|nome1=A. J. C.|títulu=A Tale of two Bridges and The Battle for the skies over North Vietnam (USAF Southeast Asia Monograph Series)|fecha=1 d'avientu de 2001|editorial=Government Reprints Press|isbn=978-1931641869|fechaaccesu=16 de xunu de 2016}}&lt;/ref&gt;

Los cazabombarderos convertir nel escayu dorsal de les fuercies aérees en tolos países del mundu. La so doble capacidá d'ablayar oxetivos aéreos y tresportar pesaes cargues béliques, p'atacar blancos asignaos en tierra y atacar barcos enemigos, fai qu'un solu avión «valga por dos», reemplazando al avión diseñáu como un [[bombarderu]] puru, pa misiones d'ataque en territoriu enemigu. 

Aun así, el caza puru de supremacía aérea, pa combate aire-aire contra aviones caza, inda nun foi sustituyíu del tou, por cuenta de que por lo xeneral la necesidá d'aguantar pesaes cargues d'armes p'ataque al suelu, fai a los aviones cazabombarderos más pesaos y menos axilosos que l'avión de caza puru, llenda la so vida operativa y aumenta el costu de vuelu per hora, inclusive aballa la estructura de les ales y nun tien unes bones prestaciones de vuelu a media y baxa altitú, necesariu pa realizar les misiones d'ataque. De toes formes, anguaño nun esisten en producción caces ensin capacidá d'ataque a superficie, pa ufiertalo a la venta a otros países. 

Na actualidá, el [[caza polivalente]] ye de diseñu multipropósito, con armamentu, ordenadores y radares p'ataque a tierra, especialmente diseñáu dende'l so entamu pa poder realizar con ésitu delles misiones de combate, cola ayuda d'equipu electrónicu, ordenadores de vuelu y ales de diseñu ameyoráu, pa llograr meyores prestaciones de vuelu a media y baxa altitú, onde l'aire ye más trupu, húmedu y pesáu. Tienen nuevos sensores electrónicos montaos en pequeñes vainas aerodinámiques ''pod d'información'' con forma d'un misil y tán apostrando al avión cazabombarderu.

L'exemplu más claru de la devastación posible por cazabombarderos foi mientres el bombardéu inicial de la [[guerra de los Seis Díes]] de la Fuercia Aérea d'Israel a bases aérees d'Exiptu, nel que solo participaron aviones caces [[Mirage 5]] y [[IAI Nesher]], pero armaos con bombes de cayida llibre, destruyendo en gran midida la capacidá de combate de los países árabes.

== Exemplos de cazabombarderos ==
*Estaos Xuníos: [[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle]]&lt;ref&gt;{{cita web |apellíos1=Boeing|títulu=F-15 Strike Eagle|url=http://www.boeing.com/defense/f-15-strike-eagle/|idioma=inglés|fechaaccesu=16 de xunu de 2016}}&lt;/ref&gt;
*Xunión Europea: [[Panavia Tornado IDS]]
*Francia: [[Dassault-Breguet Super Étendard]]
*Rusia: [[Sukhoi Su-34]]&lt;ref&gt;{{cita web |apellíos1=Russia Today|títulu=Más tarrecible qu'antes: tresformen al bombarderu rusu Su-34 nun avión de guerra electrónica|url=https://actualidad.rt.com/actualidad/191256-tresformen-bombarderu-rusu-el so34-guerra-electronica|fechaaccesu=16 de xunu de 2016}}&lt;/ref&gt;
*China: [[Xian JH-7]]
*Israel: [[IAI Kfir]]

== Ver tamién ==
* [[Avión de caza]]
* [[Avión d'ataque a tierra]]
* [[Caza polivalente]]
* [[Bombarderu]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{traducíu ref|en|Strike fighter}}
{{commonscat}}

{{Tradubot|Cazabombardero}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Caces|Caces]]
[[Categoría:Bombarderos|*]]</text>
      <sha1>ctk4zj40qp1zpd5l2lt3kzuapnvuql5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Speed Demon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153138</id>
    <revision>
      <id>4488284</id>
      <parentid>4224408</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:40:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11424" sha1="2aagkss07rlnkgzirhv17a3qwzexebk" xml:space="preserve">{{Ficha de senciellu |nome =
 Speed Demon
|portada =
|artista = [[Michael Jackson]]
|tipu = [[Senciellu promocional]]
|álbum = [[Bad (álbum)|Bad]] 
|publicación = {{Fecha|12|10|1989}}
|formatu = [[Siete pulgaes|7&quot;]]
|grabación = 1987 
|xéneru = ''[[Funk rock]]'' y ''[[dancie pop]]''
|duración = 4:01
|discográfica = [[Epic Records]]
|escritor = Michael Jackson
|productor = [[Quincy Jones]] &lt;br /&gt; Michael Jackson (co-productor)
|cronoloxía = senciellos de [[Michael Jackson]]
|senciellu anterior = [[Liberian Girl]]
|senciellu actual = Speed Demon
|senciellu posterior = [[Black or White]]
|añoA = 1989
|añoAc = 1989
|añoP = 1991
|miscelánea = {{Cronoloxía extra |álbum
 = [[Bad (álbum)|Bad]]
|tipu = [[Álbum d'estudiu]]
|anterior = [[The Way You Make Me Feel]]
|num_anterior = 2
|actual = Speed Demon
|num_actual = 3
|siguiente = [[Liberian Girl]]
|num_siguiente = 4
}}
}}

'''«Speed Demon»''' ye un cantar del artista d'Estaos Xuníos [[Michael Jackson]], perteneciente al so séptimu álbum d'estudiu ''[[Bad (álbum)|Bad]]''. Jackson la [[Composición musical|compunxo]] y co-produció, ente que [[Quincy Jones]] la [[Productor discográficu|produció]].&lt;ref name=&quot;credits&quot;/&gt; Ye un cantar pop&lt;ref name=&quot;songinfo&quot;/&gt; que la so lletra referir a la [[llende de velocidá]].&lt;ref name=&quot;tnyt&quot;/&gt; Llanzóse'l 12 d'ochobre de 1989 como un [[senciellu promocional]] pal álbum y la película de 1988 ''[[Moonwalker]]''. Recibió crítiques variaes de los críticos de la música.

«Speed Demon» diba ser llanzáu orixinalmente como un senciellu comercial, pero esos planes fueron atayaos darréu.&lt;ref name=&quot;songinfo&quot;/&gt; Yera'l décimu y postreru senciellu llanzáu de ''Bad''. Llogró un ésitu comercial menor, pos recibió solo ''[[airplay]]'' menor nos Estaos Xuníos.&lt;ref name=&quot;songinfo&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.discogs.com/Michael-Jackson-Speed-Demon/release/1273407|títulu=Michael Jackson – Speed Demon|fechaaccesu=28 de xunetu de 2012|editorial=Discogs|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; A pesar de ser presentáu en ''Bad'', nun s'interpretó en nenguna de les etapes de la xira mundial del álbum.

== Antecedente == 
Michael Jackson [[Composición musical|compunxo]] y co-produció «Speed Demon», ente que [[Quincy Jones]] la [[Productor discográficu|produció]].&lt;ref name=&quot;songinfo&quot;/&gt; Figura nel séptimu álbum d'estudiu de Jackson, ''[[Bad (álbum)|Bad]]''.&lt;ref name=&quot;songinfo&quot;/&gt; Primeramente, diba ser publicáu como un senciellu oficial, pero los planes fueron cancelaos y llanzóse como un [[senciellu promocional]].&lt;ref name=&quot;songinfo&quot;/&gt; Tien una duración de cuatro minutos y un segundu.&lt;ref name=&quot;songinfo&quot;/&gt; La lletra fala avera de la [[llende de la velocidá]].&lt;ref name=&quot;tnyt&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.nytimes.com/1987/09/03/arts/critic-s-notebook-how-good-is-jackson-s-bad.html?n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fPeople%2fJ%2fJackson%2c%20Michael|títulu=Critic's Notebook; How Good Is Jackson's 'Bad'|fechaaccesu=28 de xunetu de 2012|apellíu=Pareles|nome=Jon|enllaceautor=Jon Pareles|obra=[[The New York Times]]|editorial=[[The New York Times Company]]|fecha=3 de setiembre de 1989|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Anque la pista formaba parte del álbum ''Bad'', Jackson nun la interpretó mientres el so [[Bad World Tour]], nin en nenguna de les sos otres xires.

== Respuesta crítica ==
«Speed Demon» recibió crítiques variaes de los críticos de la música. Davitt Sigerson de ''[[Rolling Stone]]'' declaró que'l conteníu «relleno» en ''Bad'' –incluyendo cantares como «Speed Demon», «[[Dirty Diana]]» y «[[Liberian Girl]]»– fechu en ''Bad'' ye «más ricu, más ''sexy'' y meyor que'l pocu memorable de ''[[Thriller (álbum)|Thriller]]'' (1982)».&lt;ref name=rollingstone&gt;{{Cita web|url=http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/bad-19871022|títulu=Michael Jackson - Bad|fechaaccesu=28 de xunetu de 2012|apellíu=Sigerson|nome=Davitt|obra=[[Rolling Stone]]|editorial=Wenner Media LLC|fecha=27 d'ochobre de 1987|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Sigerson describió a «Speed Demon» como «el cantar del coche», y comentó que'l cantar «ye un cuentu risonderu de poca potencia, nel superego de que Jackson da'l so ID nun billete».&lt;ref name=rollingstone/&gt; [[Stephen Thomas Erlewine]] d'[[Allmusic]] foi negativu escontra'l cantar, y dixo que los álbumes que «constitúin» el puntu muertu casi fatal nel discu» fueron «Speed Demon» y «[[Another Part of Me]]», que yeren «una secuencia que ta totalmente ensin cara, escarecen de melodíes y gabitos memorables».&lt;ref name=&quot;allmusicreview&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.allmusic.com/album/bad-mw0000650293|títulu=Bad: Review|fechaaccesu=28 de xunetu de 2012|apellíu=Erlewine|nome=Stephen Thomas|enllaceautor=Stephen Thomas Erlewine|obra=[[Allmusic]]|editorial=[[Macrovision]]|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Richard Cromelin de ''[[Los Angeles Times]]'' dio a ''Bad'' una crítica positiva. Comentó que «Speed Demon» sería «cero» [[audiófilo]] na grabación intro-Dimensional del coche de carrera».&lt;ref name=&quot;latimesreview&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.latimes.com/archivar-bad-review-aug31,0,7199736.story|títulu=Michael Jackson has a good thing in 'Bad'|fechaaccesu=28 de xunetu de 2012|apellíu=Cromelin|nome=Richard|obra=[[Los Angeles Times]]|editorial=[[Tribune Company]]|fecha=31 d'agostu de 1987|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Eric Snider de ''[[The St. Petersburg Times]]'' describir como un «revueltu a lo llargo y ensin fuelgu».&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://pqasb.pqarchiver.com/sptimes/access/50107954.html?dids=50107954:50107954&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=Sep+04%2C+1987&amp;author=ERIC+SNIDER&amp;pub=St.+Petersburg+Times&amp;desc=A+%60Bad'+growl+with+a+tender+musical+bite&amp;pqatl=google|títulu=A `Bad' growl with a tender musical bite|fechaaccesu=28 de xunetu de 2012|apellíu=Snider|nome=Eric|obra=[[The St. Petersburg Times]]|editorial=[[Times Publishing Company]]|fecha=4 de setiembre de 1987|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Jay Cocks de ''[[Time]]'' señaló que Jackson fixo grandes «trucos vocales» nes pistes de ''Bad'', como «Speed Demon» y «Dirty Diana», y describir como «axiloses y falambaldres como cualesquier de los sos pasos de baille».&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,965452,00.html#ixzz0dh1uYJBm|títulu=Music: The Badder They Come|fechaaccesu=28 de xunetu de 2012|apellíu=Cocks|nome=Jay|obra=[[Time]]|editorial=[[Time Inc.]]|fecha=14 de setiembre de 1987|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110604070349/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,965452,00.html#ixzz0dh1uYJBm|fechaarchivu=2011-06-04}}&lt;/ref&gt;

== Videu promocional ==
Como promoción de parte de «Speed Demon», Jackson filmó un videu promocional del cantar, qu'apaez na película de 1988 ''[[Moonwalker]]''.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.variety.com/review/VE1117793231.html?categoryid=31&amp;cs=1&amp;p=0|títulu=Moonwalker|fechaaccesu=28 de xunetu de 2012|obra=[[Variety]]|editorial=Reed Business Information|fecha=1 de xineru de 1988|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;latimesrevirem.w.&quot;&gt;{{Cita web|url=http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/66383794.html?dids=66383794:66383794&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=Jan+10%2C+1989&amp;author=DENNIS+HUNT&amp;pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+Fulltext)&amp;desc=VIDEO+REVIEW+%60Moonwalker'%3A+A+Stroll+Through+a+Super+Ego&amp;pqatl=google|títulu=Video Review 'Moonwalker': A Stroll Through a Super Ego|fechaaccesu=28 de xunetu de 2012|apellíu=Hunt|nome=Dennis|obra=[[Los Angeles Times]]|editorial=[[Tribune Company]]|fecha=10 de xineru de 1989|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; [[Will Vinton]] [[Director de videoclips|dirixó]] el videu.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://news.google.com/newspapers?id=ISYTAAAAIBAJ&amp;sjid=qwYEAAAAIBAJ&amp;pg=6909,4174433&amp;dq=michael+jackson+speed+demon&amp;hl=en|títulu=Michael Jackson Will Debú As A Raisin|fechaaccesu=28 de xunetu de 2012|apellíu=Beckett|nome=Jamie|obra=Ocala Star Banner|editorial=The New York Times Company|fecha=13 d'agostu de 1989|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; La hestoria empieza cuando Jackson trata d'evitar a los fanáticos sobre celosos (inclusive al personaxe [[Noid|The Noid]]), y amarútase d'un coneyu llamáu Spike, pero termina provocando a los fanáticos que lu escorríen. Mientres la persecución, tresformar n'otres celebridaes, incluyendo a [[Sylvester Stallone]], [[Tina Turner]] y [[Pee-Wee Herman]]. Dempués de perder finalmente a los fanáticos, quítase'l traxe, que vien a la vida y lo desafía a un baille.

A la fin, [[Clancy Brown]] diz-y que ta nuna zona de caminada llunar», y Jackson vuelve señalar a Spike, y el coneyu yá se foi. El policía entós pide sarcásticamente el so autógrafu (en contraposición a la multa») nel billete. Al igual que Jackson preparar pa salir, el peñascu frente a él tresfórmase na cabeza de Spike, quien depués asiente a él, dexando a Jackson al próximu nivel pol so propiu [[álter-ego]]. Sicasí, él paez feliz cuando sale. Dennis Hunt de ''Los Angeles Times'' comentó que los clips de «[[Bad (cantar de Michael Jackson)|Bad]]» (qu'apaez na película como «Bad''der''», con neños recreando'l clip orixinal), «Speed Demon» y «[[Leave Me Alone (cantar de Michael Jackson)|Leave Me Alone]]» son «hábiles, bien ellaboraos y con cara al futuru» pero «inda son solu videos musicales promocionales» y consideró que nun yeren «entá enartaos nuna manera particularmente imaxinativu».&lt;ref name=&quot;latimesreview&quot;/&gt; En 2010, la versión curtia del videu musical foi llanzada na [[caxa recopilatoria]] ''[[Michael Jackson's Vision]]'' (2010).&lt;ref name=&quot;latimesrevirem.w.&quot;/&gt;

== Llista de cantares ==
&lt;center&gt;
{{Llista de cantares
| despintar = non
| títulu = [[Senciellu promocional]] de [[Siete pulgaes|7&quot;]]&lt;ref name=&quot;songinfo&quot;/&gt;
| title1 = Speed Demon 
| length1 = 4:01
}}
&lt;/center&gt;

== Creitos y personal ==
{{Columnes}}
* [[Composición musical|Compuestu]] por [[Michael Jackson]]
* [[Productor discográficu|Producíu]] por [[Quincy Jones]]
* Co-producíu por [[Michael Jackson]]
* Michael Jackson: Solista y [[Corista|coros]], sintetizador vocal
* Larry Williams: Solo de saxofón de cadena musical compacta 
* Miko Brando, [[Ollie Y. Brown]], John Robinson: [[Batería (instrumentu musical)|Batería]]
* Douglas Getschal: Programación de batería 
* Bill Bottrell, David Williams: [[Guitarra|Guitarres]]
* Kim Hutchcroft: [[Saxofón]]
* Gary Grant, Jerry Hey: [[Trompeta|Trompetes]]
* Paulinho Da Costa: [[Instrumentos de percusión|Percusión]]

{{Nueva columna}}

* Christopher Currell: ''[[Synclavier]]'', efecto
* John Barnes, Michael Boddicker, Greg Phillinganes: [[Sintetizador]]es 
* Eric Persing: Programación de sintetizadores
* Intro del coche de carrera:
** Grabación dimensional por Spherical Sound, Inc.
** Soníos d'inxeniería por Ken Caillat y Tom Jones
* Arreglos rítmicos por Michael Jackson y Quincy Jones
* Arreglos vocales por Michael Jackson
* Sintetizador y arreglos de cuernu por Jerry Hey
{{Final columnes}}

Creitos afechos de Allmusic.&lt;ref name=&quot;credits&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.allmusic.com/album/bad-mw0000650293/credits|títulu=Allmusic &gt; Bad &gt; Credits|fechaaccesu=28 de xunetu de 2012|obra=Allmusic|editorial=Macrovision|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

{{Tradubot|Speed Demon}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Cantares de 1989]]
[[Categoría:Senciellos de 1989]]
[[Categoría:Cantares de Michael Jackson]]
[[Categoría:Cantares compuestos por Michael Jackson]]</text>
      <sha1>2aagkss07rlnkgzirhv17a3qwzexebk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Boeing 777</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153202</id>
    <revision>
      <id>4488347</id>
      <parentid>4477278</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:14:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93402" sha1="52u7szv8f3z8vtl12mpri3tlbg29b33" xml:space="preserve">{{vehículu}}
El '''Boeing 777''' ye un [[avión comercial]] de [[avión de reacción|reacción]], bimotor, de llargu [[algame (aeronáutica)|algame]] y [[fuselaxe anchu]] fabricáu pola compañía d'[[Estaos Xuníos]] [[Boeing Commercial Airplanes]]. Ye l'[[avión]] birreactor más grande del mundu y conocíu frecuentemente como «Triple Siete».&lt;ref name=workhorse&gt;{{cita web
 |url= http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article5898240.ece
 |títulu= Workhorse jet has been huge success with airlines that want to cut costs
 |autor= David Robertson
 |editorial= The Times
 |fecha= 13 de marzu de 2009
 |fechaaccesu= 16 d'abril de 2010
 |idioma= inglés
 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110612140321/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article5898240.ece
 |fechaarchivu= 2011-06-12
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web
 |url = http://www.ajc.com/search/content/business/delta/stories/2008/02/28/delta_0229.html
 |títulu = Delta's new Boeing 777 can fly farther, carry more |autor
 = Russell Grantham
 |editorial = The Atlanta Journal-Constitution
 |fecha = 29 de febreru de 2008
 |fechaaccesu = 16 d'abril de 2010
 |idioma = inglés
 |urlarchivu = https://archive.today/20120525100716/http://www.ajc.com/search/content/business/delta/stories/2008/02/28/delta_0229.html
 |fechaarchivu = 25 de mayu de 2012
}}&lt;/ref&gt; 

Ye'l primer avión comercial diseñáu dafechu con diseñu asistíu por ordenador.

Tien capacidá pa tresportar más de 500 pasaxeros y tien un algame dende 9695 hasta 17&amp;nbsp;370 [[km]], dependiendo del modelu. Dalgunos de les traces más distintives del 777 son qu'incorpora los motores [[turbofan]] de mayor diámetru, tien un xuegu de seis ruedes en cada [[tren d'aterrizaxe]] principal, el so [[fuselaxe]] tien una [[seición tresversal]] de forma perfectamente circular, l'acusáu «pescuezu» posterior a la [[cabina de vuelu|cabina de mandu]] y la terminación de la [[cola (avión)|cola]] en forma de [[Cuchiella (ferramienta)|cuchiella]].&lt;ref name=&quot;boeingjets&quot; /&gt; Desenvueltu en collaboración con ocho grandes [[aereollinia|aereollinies]], foi diseñáu cola cuenta de reemplazar aviones comerciales de fuselaxe anchu más antiguos y cubrir la diferencia de capacidá y algame esistente ente'l [[Boeing 767|767]] y [[Boeing 747|747]]. Foi'l primer avión comercial de [[Boeing]] con sistema de control ''[[fly-by-wire]]'', por tanto con mandos de vuelu controlaos por [[ordenador]].

El Boeing 777 fabricase con dos longitud de fuselaxe distintes. El modelu 777-200 orixinal entró en serviciu en 1995, siguíu de la versión d'algame estendíu 777-200ER que lo fixo en 1997; el modelu allargáu 777-300, que ye 10,1&amp;nbsp;[[metru|m]] más llargu, entró en serviciu en 1998. Les variantes de mayor algame 777-300ER y 777-200LR entraron en serviciu en 2004 y 2006, respeutivamente, ente que la versión de [[Aereollinia de carga|carga]], el 777F, debutó en 2009. Tanto les versiones de mayor algame como la de carga incorporen motores [[General Electric GUE90]], según [[Dispositivu de punta alar|puntes alares inclinaes]] y de mayor tamañu. Los demás modelos tán forníos con motores GUE90, o [[Pratt &amp; Whitney PW4000]], o bien [[Rolls-Royce Trent 800]]. El 777-200LR ye l'avión comercial de mayor algame qu'esiste nel mundu y tien el récor de la mayor distancia percorrida ensin escales na categoría d'aeronaves comerciales,&lt;ref name=guinness&gt;{{cita Harvard|Glenday|2007|p=89}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=772LRrecord&gt;{{cita web
 |url= http://www.highbeam.com/doc/1P1-115126417.html
 |títulu= New Boeing 777 breaks distance record
 |autor= Don Phillips
 |editorial= International Herald Tribune
 |fechaaccesu= 13 d'abril de 2012
 |idioma= inglés
 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20121105222749/http://www.highbeam.com/doc/1P1-115126417.html
 |fechaarchivu= 2012-11-05
 }}&lt;/ref&gt; cola capacidá demostrada pa volar más de media vuelta alredor del mundu.

L'aereollinia [[United Airlines]] foi la primera n'asitiar al 777 en serviciu comercial, en 1995. Hasta xunetu de 2017, 60 veceros pidieren 1939 unidaes d'esti avión incluyendo toles variantes, con 1507 d'ellos yá apurríos.&lt;ref name=&quot;777_O_D_summ&quot;&gt;{{cita web
 |url= http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=777&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=777&amp;ViewReportF=View+Report
 |títulu= 777 Model Orders and Deliveries summary
 |editorial= Boeing
 |fecha= febreru de 2010
 |fechaaccesu= 18 de marzu de 2010
 |idioma= inglés
 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20151031013801/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=777&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=777&amp;ViewReportF=View+Report
 |fechaarchivu= 2015-10-31
 }}&lt;/ref&gt; La variante más usada ye'l 777-300ER, con 748 unidaes apurríes, siendo [[Emirates]] la mayor operadora del Boeing 777, con 166 aviones de toles versiones a mediaos de xineru de 2017.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://d1fmezig7cekam.cloudfront.net/VPP/Global/Flight/Airline%20Business/AB%20home/Edit/WorldAirlinerCensus2015.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161227225106/https://d1fmezig7cekam.cloudfront.net/VPP/Global/Flight/Airline%20Business/AB%20home/Edit/WorldAirlinerCensus2015.pdf |fechaarchivu=2016-12-27 }}&lt;/ref&gt; Hasta ochobre de 2016, el Boeing 777 sufrió dolce [[Accidente d'aviación incidentes d'aviación]], incluyendo seis accidentes nos que l'avión resultó destruyíu, el [[vuelu 214 de Asiana Airlines]] en xunetu de 2013 foi'l so primer accidente fatal en 18 años de serviciu comercial.

Mientres la primer década de los años 2000, el 777 convirtióse n'unu de los modelos más vendíos del so fabricante. Debíu al aumentu del costu del combustible, les aereollinies adquirieron esti modelu de relativu baxu consumu como alternativa a otros aviones de fuselaxe anchu y utilizar cada vez más pa cubrir rutes tresoceániques de llarga distancia. Los competidores direutos al 777 nel mercáu son l'[[Airbus A330|Airbus A330-300]], l'[[Airbus A340|A340]] y l'[[Airbus A350|A350]]. El [[Boeing 787 Dreamliner|787 Dreamliner]] comparte carauterístiques de diseñu col 777.

== Desarrollu ==

=== Antecedentes ===
Nos [[años 1970]], el [[Boeing 747]], el [[McDonnell Douglas DC-10]], el [[Lockheed L-1011 TriStar]] y el [[Airbus A300]] convertir na primer xeneración d'aviones de pasaxeros construyíos col fuselaxe anchu n'entrar en serviciu.{{harvnp|Cusick|Rodrigues|2004|p=146}} En 1978, Boeing desenvolvió nuevos modelos: el bimotor [[Boeing 757|757]] pa reemplazar al venerable [[Boeing 727|727]], el [[Boeing 767|767]], col mesmu númberu de motores que l'anterior, pa competir col A300, y un 777 con 3 [[Turbofán|reactores]] concebíu pa competir col DC-10 y el L-1011.&lt;ref&gt;{{cita web |autor= Time |obra= Magacín US |url= http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,946981,00.html |títulu= Business: The 1980s Generation |idioma= inglés |fechaaccesu= 11 d'abril de 2012 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20071118220221/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C946981%2C00.html |fechaarchivu= 18 de payares de 2007 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor= The New York Times |url= http://www.nytimes.com/1990/12/19/business/new-boeing-airliner-shaped-by-the-airlines.html |títulu= New Boeing Airliner Shaped by the Airlines |idioma= inglés |fechaaccesu= 11 d'abril de 2012}}&lt;/ref&gt; Tanto'l 757 como'l 767, dirixeron a [[Boeing]] al ésitu nel mercáu colos aviones de tamañu medianu, debíu en parte a qu'en 1980 [[ETOPS]] dio la posibilidá de realización d'operaciones tresoceániques con bimotores.&lt;ref name=&quot;ETOPS&quot;&gt;{{cita Harvard|Eden|2008|p=99}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VAR&quot;&gt;{{cita Harvard|Norris|Wagner|1999|p=128}}&lt;/ref&gt; So estes regles, les [[aereollinia|aereollinies]] empezaron a operar col 767 les rutes de llarga distancia que nun riquir aviones de gran capacidá de pasaxeros.&lt;ref name=&quot;ETOPS&quot;/&gt; Más tarde, el 777 trimotor foi abandonáu por cuenta de que, según estudios de mercáu, favorecíen a les variantes 757 y 767.{{harvnp|Yenne|2002|p=33}} Boeing quedar con una diferencia salarial pola diferencia de tamañu qu'había ente'l 767-300ER y el 747-400.&lt;ref name=Eden112&gt;{{cita Harvard|Eden|2008|p=112}}&lt;/ref&gt;

Yá a finales de la [[Años 1980|década de 1980]], los modelos DC-10 y L-1011, diben averándose a la descontinuación per parte de les aereollinies, lo qu'obligaba a los fabricantes a desenvolver nuevos diseños na so sustitución.&lt;ref name=norris126/&gt; McDonnell Douglas taba trabayando nel [[MD-11]], una versión ameyorao y ampliao del DC-10, ente que [[Airbus]] taba desenvolviendo'l [[A330]] y el [[A340]].&lt;ref name=norris126&gt;{{cita Harvard|Norris|Wagner|1999|p=126}}&lt;/ref&gt; En 1986, Boeing dio a conocer les propuestes pa una versión ampliada del 767, al cual bautizóse-y col nome de 767-X, pa dirixise al mercáu como reemplazu de la primer xeneración de fuselaxe anchu, y pa complementar los modelos 767 y 747 na compañía.&lt;ref name=norris127&gt;{{cita Harvard|Norris|Wagner|1999|p=127}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VAR&quot;/&gt;&lt;ref name=Eden106&gt;{{cita Harvard|Eden|2008|p=106}}&lt;/ref&gt; La propuesta inicial cuntó coles ales d'un fuselaxe más llargu y más grande que l'actual 767, amás de la equipación de [[winglets]].&lt;ref name=norris127/&gt;&lt;ref name=norris11&gt;{{cita Harvard|Norris|Wagner|2001|p=11}}&lt;/ref&gt; Darréu, preve l'ampliación del fuselaxe, pero caltuvo la plataforma esistente del 767, la cabina, y otros elementos menores.&lt;ref name=norris127/&gt;

Les aereollinies que son veceres d'esta empresa, nun quedaron bien satisfechos coles propuestes del 767-X, una y bones ellos esperaben un fuselaxe más anchu, una configuración de pasaxeros flexible, una capacidá de curtiu algame intercontinental y un costu más baxu qu'otru 767.&lt;ref name=&quot;VAR&quot;/&gt; Los requisitos pa la posesión d'estos aviones pa les aereollinies convirtiérense en cada vez más específicos, amestando la intensificación de la competencia ente los fabricantes d'aviones.&lt;ref name=norris126/&gt; Entós, en 1988, Boeing diose cuenta de que la única solución al problema foi un nuevu diseñu, que se convertiría nel bimotor 777.{{harvnp|Norris|Wagner|1996|p=14}} La empresa optó polos dos motores de configuración que s'usaron pa determinaos modelos de diseñu del pasáu y asina consiguir beneficios al traviés d'un costu amenorgáu.{{harvnp|Norris|Wagner|1999|p=129}} El 8 d'avientu de 1989, Boeing empezó a publicar les ufiertes pa les aereollinies del 777.&lt;ref name=norris127/&gt;

=== Fase de diseñu ===
[[Ficheru:Boeing 777-200ER cockpit.jpg|thumb|upright=1.4|Cabina d'un 777-200ER d'[[American Airlines]] nel que puede apreciase la [[Cabina de cristal]].]]

A mediaos de los 80, Boeing produció propuestes por un 767 aumentáu, moteyáu'l «767-X». El 767-X tuvo un fuselaxe más llargu y ales con mayor valumbu que'l 767 actual, y dio cabida a 340 pasaxeros con un algame máximu de 7.300 nmi (13.500 km). Les aereollinies nun s'impresionaron col 767-X. Queríen algame curtiu combináu con algame intercontinental, una cabina más amplia, configurable con mayor flexibilidá, y un costu operativu más baxu que cualesquier 767 ''espurríu''. Pa 1988 Boeing diose cuenta de que la única respuesta yera un diseñu nuevu, el 777 bimotor.

El procesu de diseñu del 777 foi distintu que'l d'otres aeronaves Boeing precedentes. Per vegada primera ocho de les principales llinies aérees ([[United Airlines|United]], [[American Airlines|American]], [[Delta Air Lines|Delta]], [[All Nippon Airways|ANA]], [[British Airways|BA]], [[Japan Airlines|JAL]], [[Qantas]], y [[Cathay Pacific]]) participaron nel desenvolvimientu de l'aeronave en pro d'un nuevu pactu ''(Trabayando xuntos)'' emplegáu pol proyeutu 777”. De les 8 aereollinies que participaron nel diseñu del Boeing 777, la única que nun los tener na flota ye [[Qantas]].&lt;ref name=&quot;airl_777&quot; /&gt;

Na primer xunta “Trabayando xuntos” en xineru de 1990, una encuesta de 23 páxines foi distribuyida a les llinies aérees, preguntar que yera lo que buscaben nel nuevu diseñu. Yá para [[marzu]] de [[1990]] destinárase pal 767-X: una seición tresversal de la cabina próxima a la del [[B747|747]], 325 pasaxeros, controles ''[[fly-by-wire]]'', una «[[cabina de cristal]]» (preseos reproducíos por pantalles d'ordenador), interior flexible, y un costu un 10 % meyor, calculáu nuna base de «costu per asientu por milla» sobre los costos de los [[A330]] y [[MD-11]]. La carauterística ''ETOPS'' tamién foi una prioridá principal pa United.{{harvnp|Norris|Wagner|1996|p=13}}

El programa d'United de restauración de la so flota avieyada de [[L-1011]] y [[DC-10]] fixo un enfoque principal nos diseños de [[Boeing]]. La nueva aeronave precisaba l'habilidá de volar tres rutes principales: [[Chicago]] a [[Ḥawai]], [[Chicago]] a [[Europa]] y ensin escala dende'l &quot;[[Hot and high|altu y caliente]]&quot; [[Denver]] a [[Ḥawai]].{{harvnp|Norris|Wagner|1996|p=14}} El 15 d'ochobre de 1990 [[United Airlines]] convertir nel primer veceru cuando realizó un pidíu por 22 de los 777 propulsados por reactores [[Pratt and Whitney|Pratt &amp; Whitney]], con opciones por unos adicionales 38.&lt;ref&gt;{{cita publicación | títulu= Boeing Orders and Deliveries | url= http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=777&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=777&amp;ViewReportF=View+Report | fechaaccesu= 14 de setiembre de 2011 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20151031013801/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=777&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=777&amp;ViewReportF=View+Report | archivedate= 2015-10-31 }}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:KLM777-Sec41.png|thumb|Seición 41 nun Boeing 777. Este ye la única seición principal compartida col 767.]]
La producción de la primer aeronave empezó en xineru de [[1993]] na [[fábrica Boeing de Everett]], cercanu a [[Seattle]] ([[Estáu de Washington|Washington]]).&lt;ref name=&quot;sabbagh180&quot;&gt;''Sabbagh, p. 180''.&lt;/ref&gt; Nel mesmu mes el ''B767-X'' finalmente foi rebautizado el “B777”, y un equipu de desarrolladores d'United xunir colos equipos de les otres llinies aérees, xunto al equipu Boeing na citada fábrica.{{harvnp|Norris|Wagner|1996|p=15}} Estremaos en 240 equipos de diseñu d'hasta 40 miembros cada unu, trabayando en componentes individuales de l'aeronave, solucionáronse cuasi 1.500 cuestiones claves del diseñu.{{harvnp|Norris|Wagner|1996|p=20}}

El 777 foi la primera [[aeronave]] diseñada cuasi na so totalidá n'[[ordenador]]. Tou foi creáu con un sistema de diseñu asistíu por ordenador [[Diseñu asistíu por ordenador|CAD (Computer-aided design)]], un sistema conocíu poles sos sigles [[CATIA]], creáu por [[Grupu Dassault|Dassault Systèmes]] (que tamién fuera foi emplegáu pal [[Airbus A310|A310]]). Tou esto fixo posible armar el 777 virtualmente, nun simulacro pa buscar torgues y pa verificar los encastres ya interacciones ente los miles de partes primero que se fabricara'l primera [[prototipu]] físicu.&lt;ref name=&quot;bca_cad&quot;&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20090321124651/http://www.boeing.com/commercial/777family/pf/pf_computing.html «Computing &amp; Design/Build Processes Help Develop the 777»]&quot; - [[Boeing Commercial Airplanes]]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;

Boeing nun se convenció dafechu de les habilidaes d'esti programa, y construyó un prototipu d'una seición del fuselaxe ''Seición del fuselaxe Boeing Nᵘ41 (seición de la ñariz)'' pa comprobar los resultaos. Foi tan esitosu que la totalidá de los prototipos contemplaos fueron suspendíos.{{harvnp|Norris|Wagner|1996|p=21}}

=== Entrada al serviciu ===
[[Ficheru:United Airlines 777 N777UA.jpg|180px|thumb|El primer Boeing 777-200 en serviciu comercial a [[United Airlines]]. Nesta semeya puede vése-y desapegando.]]
Boeing apurrió'l primera 777 a l'aerollinia d'Estaos Xuníos United Airlines el 15 de mayu de 1995.{{harvnp|Birtles|1998|p=69}}&lt;ref&gt;{{cita web |autor= Business Library |url= http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_1995_May_15/ai_16824929/ |títulu= First Boeing 777 delivery goes to United Airlines |idioma= inglés |fechaaccesu= 25 de mayu de 2012 |urlarchivu= https://archive.today/20120708030328/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_1995_May_15/ai_16824929/ |fechaarchivu= 8 de xunetu de 2012 }}&lt;/ref&gt; La FAA recibió la llamada «[[Autorización ETOPS de 180 minutos]]» (ETOPS-180) pal usu del motor [[Pratt &amp; Whitney PW4084]] el 30 de mayu de 1995, polo que ye'l primer modelu en llevar una calificación ETOPS-180 na so entrada en serviciu.{{harvnp|Norris|Wagner|1999|p=139}} Pocu dempués, n'ochobre d'esi mesmu añu, aprobóse la «[[Autorización ETOPS de 207 minutos]]».&lt;ref&gt;{{cita web |autor= Albadawi |url= http://www.albadawi.be/etops.htm |títulu= ETOPS |idioma= inglés |fechaaccesu= 25 de mayu de 2012 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090716163723/http://www.albadawi.be/etops.htm |fechaarchivu= 16 de xunetu de 2009 }}&lt;/ref&gt; El primer vuelu comercial d'esta aeronave tuvo llugar el 7 de xunu de 1995 dende l'[[Aeropuertu de Londres-Heathrow]], na [[Londres|ciudá homónima]] al [[Aeropuertu Internacional de Dulles]] en [[Washington D.C.]]{{harvnp|Birtles|1998|p=80}}

El 12 de payares de 1995, Boeing apurrió'l primer modelu con motores [[General Electric GUE90-77B]] a British Airways, y esta poner al serviciu 5 díes dempués de felicidá apurre.&lt;ref name=eden115&gt;{{cita Harvard|Eden|2004|p=115}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=norris143&gt;{{cita Harvard|Norris|Wagner|1999|p=143}}&lt;/ref&gt; El serviciu inicial del avión viose afeutáu por un problema na [[caxa de cambeos]], debíu a la gastadura de los [[rodamientu|rodamientos]], lo que provocó la retirada del 777 del serviciu tresatlánticu en 1997.&lt;ref name=norris143/&gt; L'avión tornó a esti tipu de serviciu esi mesmu añu y [[General Electric]] anunció darréu meyores nel motor.&lt;ref name=norris144&gt;{{cita Harvard|Norris|Wagner|1999|p=144}}&lt;/ref&gt;

El 31 de marzu de 1996, el primer motor [[Rolls-Royce Trent 877]] apurrir a [[Thai Airways International]], principal compañía de [[Tailandia]], por que l'avión tuviera los trés motores que tenía antes.&lt;ref name=eden115/&gt;{{harvnp|Norris|Wagner|1999|p=147}} Cada combinación ente los motores de los aviones, consiguiera la certificación ETOPS-180 dende la so entrada al serviciu.{{harvnp|Norris|Wagner|1999|p=146}} En xunu de 1997, ordenáronse la compra de 323 aeronaves 777 pa 25 aereollinies, incluyendo que dellos veceros de llanzamientu satisfechos ordenaren más aviones de nuevu.&lt;ref name=&quot;Eden 2008, p. 107&quot;/&gt; Debíu al rendimientu del modelu pa les operaciones de llargu algame, les órdenes pa la compra del avión fuéronse multiplicando.&lt;ref&gt;{{cita web |autor= Bloomberg Businessweek |url= http://www.businessweek.com/magacín/content/05_45/b3958033.htm?campaign_id=tbw |títulu= Boeing Roars Ahead |idioma= inglés |fechaaccesu= 4 de xunu de 2012}}&lt;/ref&gt;

=== Producción ===
El Boeing 777 inclúi una cantidá sustancial de provisores internacionales, entepasáu namái pol [[Boeing 787]]. Esi provisores internacionales inclúin a [[Mitsubishi|Mitsubishi Heavy Industries]] y [[Kawasaki Heavy Industries]] (pa los paneles de fuselaxe), [[Subaru|Fuji Heavy Industries, Ltd.]] (ala, seición central),&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070705115614/http://www.boeing.com/companyoffices/aboutus/boejapan.html «Boeing Co. and Japan - 777 program partners»]&lt;/ref&gt; [[Hawker Siddeley|Hawker De Havilland]] (elevadores), [[ESTIL]] (estabilizador vertical)&lt;ref name=&quot;sabbagh112-114&quot;&gt;''Sabbagh, p. 112 - 114''&lt;/ref&gt; y [[Ilyushin]] (diseñu conxuntu de los compartimientos d'equipaxe).&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071211171232/http://www.boeing.com/news/releases/1998/news_release_980609b.html Boeing 777 Technical Research Center 777 joint design]&lt;/ref&gt;

El primer B777, NᵘWA001, foi presentáu'l [[9 d'abril]] de [[1994]] por una serie de 15 ceremonies mientres el día que tuvieron 100.000 invitaos.&lt;ref name=&quot;sabbagh281-284&quot;&gt;''Sabbagh, p. 281 - 284''&lt;/ref&gt; El primer vuelu realizóse'l [[14 de xunu]] de [[1994]], pilotáu pol xefe de prueba John Y. Cashman, estrenando un programa de prueba de vuelu de 11 meses; un programa más refechu enxamás vistu con otros modelos Boeing.&lt;ref&gt;{{cita web | títulu= Chronology Of The Boeing 777 Program | url= http://www.boeing.com/commercial/777family/pf/pf_milestones.html | fechaaccesu= 26 de xunetu de 2007 | urlarchivu= https://web.archive.org/web/20070905100815/http://www.boeing.com/commercial/777family/pf/pf_milestones.html | fechaarchivu= 5 de setiembre de 2007 }}&lt;/ref&gt;

El [[15 de mayu]] de [[1995]] Boeing apurrió-y la primer aeronave, NᵘWA006, a [[United Airlines|United]]. El [[30 de mayu]], l'[[Alministración Federal d'Aviación]] (FAA) aprobó un aval de 180 minutos [[ETOPS]] de tipu “ETOPS-180” a los 777-200 con motores [[Pratt and Whitney|PW4074]], dando'l finxu a estes aeronaves de ser les primeres en llevar una aprobación ETOPS-180 a la so entrada en serviciu, siguíu pola aprobación pa los motores [[General Electric|General Electric GUE90]] del [[3 d'ochobre]] de [[1996]], y colos [[Rolls-Royce Trent#Variantes|Rolls-Royce Trent 800]] sel [[10 d'ochobre]] de [[1996]]. &lt;br /&gt;
[[Ficheru:FGSPJ.jpg|thumb|Boeing 777-200ER de la compañía [[Air France]].]]
El primer vuelu comercial d'un B777 tuvo llugar el [[7 de xunu]] de [[1995]] dende l'[[Aeropuertu de Londres-Heathrow]] al [[Aeropuertu Internacional Washington-Dulles]]. El desenvolvimientu, les pruebes y la entrega del B777 foi documentáu nuna serie televisiva, ''L'Avión del Sieglu XXI: La Construcción del 777''.

Por cuenta de altos costos del [[petroleu]], les llinies aérees empezaron a ver el Boeing 777 como una alternativa d'eficiencia de combustible comparáu con otros reactores de [[fuselaxe anchu]]. Los modernos motores con incidentes de fallu desaxeradamente baxos, (por cuenta de la certificación [[ETOPS]]) y potencia aumentada, los modelos d'aviones de cuatro motores yá nun yeren necesarios, sacante nel casu d'aeronaves bien grandes como'l [[Airbus A380]] o'l [[Boeing 747]].

Anguaño, l'aereollinia [[Emirates]] ye la operadora de los Boeing 777 más grande con 91 unidaes en serviciu, 69 d'ellos de la configuración 777-300 o 777-300ER.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.planespotters.net/Airline/Emirates |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=25 de xunetu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160508212216/https://www.planespotters.net/airline/Emirates |fechaarchivu=8 de mayu de 2016 }} Retreived: September 14th, 2011.&lt;/ref&gt; Ye siguíu de cerca pola aereollinia [[United Airlines]] (incluyendo les unidaes que yeren de Continental Airlines) con 74 Boeing 777 activos.&lt;ref&gt;[http://www.planespotters.net/Airline/United-Airlines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130416225215/http://www.planespotters.net/Airline/United-Airlines |date=2013-04-16 }} Retreived: September 14th, 2011.&lt;/ref&gt;

=== Programa 777X ===

En setiembre de 2011, Boeing dio a conocer más detalles de los trés nueves versiones del B777 que taba desenvolviendo, refiriéndose al programa como “777X” y designando a caúna de les versiones como 777-8X y 777-9X.&lt;ref name=777special/&gt; El 777-9X cuntaría nun principiu con un estabilizadores horizontales más amplios en comparanza col 777-300ER y un fuselaxe allargáu en comparanza a esta última versión en {{convert|7|ft|abbr=on|sigfig=3}} algamando un llargor de 76.5 metros p'allugar hasta 407 pasaxeros.&lt;ref name=homes/&gt;&lt;ref&gt;{{cita noticia |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/boeing-studies-ultra-long-range-777-8lx-concept-368176/ |títulu= Boeing studies ultra long-range 777-8LX concept |autor= Ostrower, Jon |obra=Air Transport Intelligence via [[Flightglobal.com]] |fecha= 13 de febreru de 2012 |fechaaccesu=13 de febreru de 2012}}&lt;/ref&gt; El llargor del 777-9X devasaría los 76.3 metros del [[Boeing 747-8|747-8]], anguaño l'avión más llargu en producción. La superficie alar amontar dende los actuales 64.8 metros a 71.3 metros, amás de la incorporación de polímeros reforzaos de fibra de carbonu pa esti modelu d'avión.&lt;ref name=&quot;Boe_777_specs&quot;/&gt;&lt;ref name=777special/&gt; Amás, nos planes iniciales contemplábase tamién el descensu del pesu dende los actuales {{convert|775000|lb|kg|abbr=on}} hasta aproximao {{convert|759000|lb|kg|abbr=on}} pa la versión -9X.&lt;ref name=homes&gt;{{cita web |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/boeing-homes-in-
on-late-2012-launch-for-777-successor-369241/ |títulu=Boeing homes in on late-2012 launch for 777 successor |nome=John |apellíu=Ostrower |obra=Flight International |fecha=7 de marzu de 2012 |fechaaccesu=20 de marzu de 2012 }}&lt;/ref&gt; Boeing tamién estudiaba una versión pa reemplazar la versión 777-200LR, el modelu en construcción con mayor rangu d'algame, con un modelu llamáu 777-8LX que compartiría la mesma capacidá de combustible y pesu al despegue. El so rangu sería de 9480NM (17560 km) comparáu coles 9395NM (17.400 km) de l'actual versión -200LR,&lt;ref name=homes/&gt; y el so llargor de fuselaxe sería de {{convert|228.17|ft|abbr=on|sigfig=3}}.&lt;ref name=777special/&gt;
Les estimaciones preliminares de Boeing envaloraben que la primera de les versiones nun entraría en serviciu hasta'l 2019.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.aspireaviation.com/2011/09/14/new-boeing-777x-likely-to-be-a-highly-efficient-derivative/ |títulu=New Boeing 777X likely to be a highly efficient derivative |obra=Aspire Aviation |nome=Daniel |apellíu=Tsang |fecha=14 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=12 de payares de 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.aspireaviation.com/2012/02/09/boeing-develops-777x-to-challenge-airbus-a350/ |títulu=Boeing develops 777X to challenge Airbus A350 |obra=Aspire Aviation |nome=Daniel |apellíu=Tsang |fecha=9 de febreru de 2012 |fechaaccesu=25 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt;

En febreru de 2012, General Electric anunció'l desenvolvimientu d'estudios d'un motor más pequeñu en tamañu que los comercializaos nesos momentos pol fabricante, denominaos
GUE9X, qu'en principiu seríen destinaos pa los 777X. Tendríen el mesmu diámetru que les GUE90-115B ({{convert|128|in|cm|abbr=on|disp=or|sigfig=3}}) y un menor emburrie hasta les 99.500 llibres per motor pa los –9X y –8LX.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/gue-plans-10-fuel-burn-improvement-for-gue9x-engine-369242/ |títulu=GE plans 10% fuel burn improvement for GUE9X engine |nome=John|apellíu=Ostrower|obra=Flight International|fecha=7 de marzu de 2012|fechaaccesu=20 de marzu de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/next-generation-777-comes-into-focus-362065/ |títulu=Next generation 777 comes into focus |nome=Jon | apellíu=Ostrower |obra=Flight International |fecha=14 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=12 de payares de 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.flightglobal.comblogsflightblogger/2011/09/boeings-777-upgrades-come-into.html |títulu=Boeing's 777-9X comes into focus with a massive CFRP wing |fecha=14 de setiembre de 2011 |obra=Flightblogger |nome=Jon |apellíu=Ostrower |fechaaccesu=12 de payares de 2011 }}&lt;/ref&gt; Rolls-Royce y Pratt &amp; Whitney tamién desenvolvieren planes pa motorizar el 777X, incluyendo'l proyeutu RB3025, basáu nos motores [[Rolls-Royce Trent 1000|Trent 1000]] y [[Rolls-Royce Trent#Trent XWB|Trent XWB]], y una adautación
del motor [[Pratt &amp; Whitney PW1000G|PW1000G]] p'apurrir hasta 100.000 llibres d'emburrie.&lt;ref name=777special&gt;{{cita web |url= http://www.flightglobal.com/Features/Boeing-777-special/ |títulu=A special look at the future prospects of the Boeing 777 |obra=Flight International |fecha=marzu de 2012 |fechaaccesu=10 de marzu de 2012}}&lt;/ref&gt; A pesar de les propuestes de los otros fabricantes de motores, en marzu de 2013 el motor GUE9X de General Electric GUE9X foi'l motor escoyíu n'esclusive por Boeing pa los 777X.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.reuters.com/article/2013/03/16/us-boeing-gue-idUSBRE92Y12020130316 |títulu=Boeing selects GE as sole engine partner on next 777 plane |obra=[[Reuters]] |fecha=15 de marzu de 2013 |fechaaccesu=19 de marzu de 2013}}&lt;/ref&gt; GUE apocayá actualizó les especificaciones de la GUE9X p'acallantar les voces crítiques qu'indicaben que'l motor taba per debaxo de les carauterístiques que'l proyeutu 777X precisaba. Los cambeos de diseñu inclúin un llixeru aumentu d'emburrie hasta les 105.000 llibres per motor&lt;ref name=&quot;www.aspireaviation.com&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.aspireaviation.com/2013/10/24/boeing-widebody-dominance-777x-success/|títulu= Boeing's widebody dominance hinges on 777X success|obra= Aspire Aviation | fechaaccesu=20 de payares de 2013}}&lt;/ref&gt; y un nuevu fan con diámetru de {{convert|132|in|cm|abbr=on|sigfig=3}}, siendo'l motor con mayor fan que General Electric diseñara hasta'l momentu.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.geaviation.com/newengine/|títulu=GE9X - GUE Aviation|editorial=''General Electric''|añu=2013|fechaaccesu=1 de xunetu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130725001557/http://www.geaviation.com/newengine/|fechaarchivu=25 de xunetu de 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita videu|títulu=The New GUE9X Engine - GUE Aviation|url=http://www.youtube.com/watch?v=qVVj2ddb-
eQ|fecha=17 de xunu de 2013|fechaaccesu=1 de xunetu de 2013|publisher=''General Electric''}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.ainonline.com/aviation-news/paris-air-show/2013-06-16/gue-pushes-envelope-gue9x-new-boeing-777|títulu=GE Pushes Envelope With GUE9X for New Boeing 777|apellíu=Alcock|nome=Charles|fecha=16 de xunu de 2013|fechaaccesu=1 de xunetu de 2013|obra=Aviation International News}}&lt;/ref&gt;

N'agostu de 2012, el diariu '[[Seattle Times]]' informaba que Boeing ralentizaría los planes de desenvolvimientu del 777X, pero inda caltenía na so fueya de ruta la entrada en serviciu de la primer variante del avión en 2019.&lt;ref&gt;Gates, Dominic. [http://seattletimes.com/html/businesstechnology/2018972134_boeing777x23.html &quot;Boeing slows the pace on 777X&quot;] ''[[Seattle Times]]'', August 22, 2012. Retrieved: August 25, 2012.&lt;/ref&gt; La direutiva de Boeing dio permisu formal a los sos comerciales en mayu de 2013 pa ufiertar cualesquier de les dos variantes a los posibles veceros del avión.&lt;ref name=777xapproval&gt;{{cita web |títulu=Boeing Board Gives Approval To Offer 777X |url=http://www.aviationweek.com/Article.aspx?id=/article-xml/awx_05_01_2013_p0-575533.xml |nome=Guy |apellíu=Norris |obra=[[Aviation Week &amp; Space Technology]] |fechaaccesu=1 de xunetu de 2013 |fecha=1 de mayu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130509200913/http://www.aviationweek.com/Article.aspx?id=%2Farticle-xml%2Fawx_05_01_2013_p0-575533.xml |fechaarchivu=2013-05-09 }}&lt;/ref&gt; El 19 de setiembre de 2013, el conseyu d'alministración de [[Lufthansa]] dio lluz verde al plan de faese con 34 Boeing 777-9X pa reemplazar los 747-400s que tien na so flota, siendo asina'l primer veceru oficial del programa y el veceru de llanzamientu.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.flightglobal.com/fg-club/in-focus/lufthansa-widebody-order/|títulu=Lufthansa makes widebody move|apellíu=Gubisch|nome=Michael|fecha=ochobre de 2013|fechaaccesu=25 de payares de 2013|obra=Flight International}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu= Split Lufthansa widebody order includes firm 777X |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/split-lufthansa-widebody-order-includes-firm-777x-390732/ |nome=Michael |apellíu=Gubisch |obra=Flight Global |fechaaccesu=19 de setiembre de 2013|fecha=19 de setiembre de 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=lh777&gt;[http://boeing.mediaroom.com/2013-09-19-Boeing-Statement-on-Lufthansa-Selection-of-Boeing-777X-for-Future-Long-Haul-Fleet &quot;Boeing Statement on Lufthansa Selection of Boeing 777X for Future Long-Haul Fleet&quot;]. Boeing, September 19, 2013.&lt;/ref&gt; N'ochobre de 2013, Boeing anunció que les sos instalaciones de Charleston, Huntsville, Long Beach, Filadelfia y St. Louis amás de les sos instalaciones de Moscú daríen soporte al programa en cuestiones de diseñu y fabricación pa reforzar el llanzamientu del programa.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Boeing spreads 777X design work to Charleston, Moscow, defence sites |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/boeing-spreads-777x-design-work-to-charleston-moscow-defence-sites-392371/ |fecha=30 d'ochobre de 2013 |obra= Flight Global |fechaaccesu=31 d'ochobre de 2013}}&lt;/ref&gt;

El llanzamientu oficial del Boeing 777X producir nel [[Dubai Airshow]] en payares de 2013, anunciando un total de 259 órdenes por un valor averáu de más de 95.000 millones de dólares.&lt;ref name=wilhelm2013&gt;{{cita publicación |apellíu=Wilhelm |nome=Steve |fecha=13 de payares de 2013 |títulu=Boeing Launches 777X with Orders for 259 Jets Worth $95B |url=http://www.bizjournals.com/seattle/news/2013/11/17/boeing-launches-777x-with-orders-for.html?page=all |deadurl=no |publicación=Puget Sound Business Journal |allugamientu=Seattle,Washington |editorial=American City Business Journals |archiveurl=https://www.webcitation.org/6LEAKAETQ?url=http://www.bizjournals.com/seattle/news/2013/11/17/boeing-launches-777x-with-orders-for.html?page=all |archivedate=18 de payares de 2013 |fechaaccesu=13 de payares de 2013 |quote=The 777X launch customers include Emirates, with an order for 150 aircraft, Qatar Airways with 50, and Etihad Airways with an order for 25 jetliners. These are on top of an existing order for 34 Boeing 777X jets from Lufthansa, providing a total launch order of 259 
aircraft worth more than $95 billion. }}&lt;/ref&gt; D'alcuerdu a la información proporcionada por Boeing, este ye'l mayor programa de llanzamientu d'un nuevu avión comercial por valor en millones de dólares.&lt;ref name='BBC Dubai 1'&gt;{{cita noticia |autor=&lt;!--Staff writer(s); non by-line.--&gt; |fecha=17 de payares de 2013 |títulu=Dubai Air Show: Boeing Leads Order Books Race |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-24978226 |deadurl=no |editorial=[[BBC]] |obra=BBC News |at=Business |fechaaccesu=17 de payares de 2013 |cita=Boeing said its 777 mini-jumbo sales represented 'the largest product launch in commercial jetliner history by dollar value'.}}&lt;/ref&gt;

El programa 777X ta compuestu finalmente de forma oficial por dos versiones: el 777-9X, con mayor llargor que l'actual 777-300ER, y el 777-8X, con un llargor cuasi similar al 777-300ER pero con un rangu d'algame cimeru.&lt;ref name=norris2013/&gt; Amás de los 34 aviones del pidíu de Lufthansa a finales de 2013, Boeing recibió cuantiosos pidíos de dambes versiones nel postreru Dubai Airshow: 150 aviones per parte d'[[Emirates]], 25 aviones pa [[Etihad Airways]] y 50 aviones per parte de [[Qatar Airways]].&lt;ref name=wilhelm2013/&gt;&lt;ref name=norris2013&gt;{{cita noticia |apellíu=Norris |nome=Guy |fecha=17 de payares de 2013 |títulu=Boeing Launches 777X in Dubai Order Boom |url=http://www.aviationweek.com/Article.aspx?id=/article-xml/awx_11_17_2013_p0-637685.xml |deadurl=nun obra=Aviation Week |editorial=Penton |fechaaccesu=17 de payares de 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203073955/http://www.aviationweek.com/Article.aspx?id=%2Farticle-xml%2Fawx_11_17_2013_p0-637685.xml |archivedate=2013-12-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name='LufthansaSep13'&gt;{{cita press release |author=&lt;!--Staff writer(s); non by-line.--&gt; |fecha=19 de setiembre de 2013 |títulu=Modern, Quiet and Environmentally Efficient: Lufthansa Group Orders 59 Ultra-Modern Wide-Body Boeing 777-9X and Airbus A350-900 Aircraft |url=http://www.lufthansagroup.com/en/press/news-releases/singleview/archive/2013/september/19/article/2599.html |deadurl=no |work=Lufthansa Group |publisher=Deutsche Lufthansa AG |fechaaccesu=17 de payares de 2013 |quote=... the Supervisory Board approved the purchase of 59 ultra-modern aircraft for the Group at its meeting yesterday. 34 Boeing 777-9Xs and 25 Airbus A350-900s will be added to the Lufthansa Group's wide-body fleet. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131012071952/http://www.lufthansagroup.com/en/press/news-releases/singleview/archive/2013/september/19/article/2599.html |archivedate=12 d'ochobre de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131012071952/http://www.lufthansagroup.com/en/press/news-releases/singleview/archive/2013/september/19/article/2599.html |fechaarchivu=12 d'ochobre de 2013 }}&lt;/ref&gt; N'avientu de 2013 [[Cathay Pacific]] oficializó'l pidíu de 21 777-9X con entregues programaes ente 2021 y 2024.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Cathay Pacific orders 21 Boeing 777X planes|url=http://www.channelnewsasia.com/news/business/cathay-pacific-orders-21/929410.html|editorial=Channel News Asia|fechaaccesu=27 d'avientu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131227132944/http://www.channelnewsasia.com/news/business/cathay-pacific-orders-21/929410.html|fechaarchivu=27 d'avientu de 2013}}&lt;/ref&gt;
La última aereollinia que confirmó una compra del nuevu 777X foi la xaponesa [[All Nippon Airways]], con un pidíu mistu de 20 aviones de la versión 777-9 p'anovar tola so flota de llargu algame y abrir el so mercáu esternu.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20140327221150/http://headlines.yahoo.co.jp/hl?a=20140327-00000065-reut-bus_all&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.flightglobal.com/news/articles/ana-to-order-70-777s-787s-and-a320neos-397485/&lt;/ref&gt;

== Diseñu ==
[[Ficheru:American Airlines Boeing 777-200ER N788AN landing gear and flaps.jpg|thumb|250px|Un Boeing 777-200ER d'[[American Airlines]] con ''[[flaps]]'' y ''[[slats]]'' estendíos.]]
Boeing introdució una serie de teunoloxíes avanzaes nel diseñu del 777, incluyendo un sistema de control de vuelu ''[[fly-by-wire]]'' dafechu dixital, [[aviónica]] totalmente configurable por [[software]], [[cabina de cristal]] con pantalles [[LCD]] de visualización de datos de la firma [[Honeywell]] y, per primer vegada nun avión comercial, conexones de [[fibra óptica]] ente los equipos de aviónica.&lt;ref name=&quot;DSN&quot;&gt;{{cita web |autor= Aviation Week |url= https://web.archive.org/web/http://www.aviationweek.com/aw/generic/story.jsp?id=news/awst/2012/04/09/AW_04_09_2012_p44-442214.xml&amp;channel=comm |títulu= Wireless Comms Becoming Standard On Aircraft |idioma= inglés |fechaaccesu= 14 d'abril de 2012}}&lt;/ref&gt;{{harvnp|Birtles|1998|p=57}}{{harvnp|Norris|Wagner|1996|p=47}} La empresa fabricante utilizó nesti modelu trabayu fechu nel [[Boeing 7J7]], un [[avión rexonal]] canceláu qu'utilizaba teunoloxíes similares a les escoyíes pal 777.&lt;ref&gt;{{cita web |autor= Air &amp; Space |url= http://www.airspacemag.com/history-of-flight/prop-fan.html?c=y&amp;page=5 |títulu= The Short, Happy Life of the Prop-fan |idioma= inglés |fechaaccesu= 14 d'abril de 2012}}&lt;/ref&gt; En 2003, Boeing empezó a ufiertar la opción d'instalar na cabina de vuelu pantalles pal sistema [[Electronic Flight Bag|EFB]] (bolsa de vuelu electrónica), un dispositivu de xestión d'información electrónicu qu'ayuda a los tripulantes a realizar les xeres de xestión del vuelu amenorgando, o sustituyendo, l'usu del material de referencia en papel que'l pilotu suel llevar na so bolsa de vuelu.&lt;ref&gt;{{cita web |autor= Forbes |url= http://www.forbes.com/2003/11/05/1105boeingpinnacor.html |títulu= New Boeing 777 Boasts Breakthrough Video System |idioma= inglés |fechaaccesu= 14 d'abril de 2012}}&lt;/ref&gt;

=== Fly-by-wire ===
El 777 foi'l primer avión comercial diseñáu por Boeing con sistema de control de vuelu ''[[fly-by-wire]]'', sicasí, el fabricante d'Estaos Xuníos decidió caltener nesti modelu les [[columna de control|columnes de control]] convencionales en llugar de camudar a les [[palanca de control llateral|palanques de control llaterales]] que s'usen en munchos aviones comerciales d'[[Airbus]] y en munchos [[avión de caza|aviones de combate]] con esti sistema de control electrónicu.&lt;ref name=&quot;DSN&quot;/&gt; Xunto colos semivolantes y controles del [[timón (dispositivu)|timón]] tradicionales, la [[cabina de vuelu]] cuenta con un diseñu simplificáu que caltién semeyances colos anteriores modelos de la compañía.&lt;ref&gt;{{cita web |autor= Business Library |url= http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3126/is_n591_v50/ai_n28658541/ |títulu= Flying the Boeing 777 |idioma= inglés |fechaaccesu= 14 d'abril de 2012 |urlarchivu= https://archive.today/20120629044759/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3126/is_n591_v50/ai_n28658541/ |fechaarchivu= 29 de xunu de 2012 }}&lt;/ref&gt; El sistema ''fly-by-wire'' tamién incorpora teunoloxía de proteición de vuelu, un sistema qu'empón les órdenes del [[pilotu d'aviación|piloto]] dientro d'un marcu de parámetros de funcionamientu calculaos por [[ordenador]], actuando pa prevenir [[Entrada en pérdida|pérdida]] y maniobres demasiáu estresantes.&lt;ref name=&quot;DSN&quot;/&gt; Esti sistema puede ser paráu pol pilotu al mando si considerar necesariu.&lt;ref name=&quot;DSN&quot;/&gt;

=== Estructura y sistemes ===
[[Ficheru:Boeing-777-300 chassis .jpg|200px|thumb|left|[[Tren d'aterrizaxe]] principal de seis ruedes d'un Boeing 777-300.]]

Les [[ala (aeronáutica)|ales]] del 777 presenten un diseñu de [[perfil alar|perfil supercrítico]] con [[ala en flecha|flecha positiva]] de 31,6&amp;nbsp;[[grau sexagesimal|graos]] y optimizaes pa volar a una velocidá de cruceru de [[Númberu Mach|Mach]]&amp;nbsp;0,83 (valor amontáu a Mach 0,84 tres les pruebes de vuelu).&lt;ref&gt;{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=130}}&lt;/ref&gt; Les ales fueron diseñaes con mayor grosez y [[valumbu]] que les d'aviones comerciales anteriores, dando como resultáu que l'avión tenga más carga útil, un mayor algame, un meyor rendimientu nel despegue y una [[altitú de cruceru]] más alta.&lt;ref name=&quot;Eden 2008, p. 107&quot;&gt;{{cita Harvard|Eden|2008|p=107}}&lt;/ref&gt; Cuando'l modelu foi llanzáu al mercáu ufiertar con [[punta alar|puntes alares]] plegables opcionales, pa poder operar n'aeropuertos de dimensiones amenorgaes, pero nenguna aereollinia escoyó esta opción.&lt;ref&gt;{{cita web
 |url=https://www.caa.govt.nz/aircraft/Type_Acceptance_Reps/Boeing_777.pdf
 |títulu=Type Acceptance Report – Boeing 777
 |editorial=[[Civil Aviation Authority of New Zealand]]
 |fechaaccesu=1 d'avientu de 2008
 |idioma=inglés
 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081219112154/https://www.caa.govt.nz/aircraft/Type_Acceptance_Reps/Boeing_777.pdf
 |fechaarchivu=2008-12-19
 }}&lt;/ref&gt; Les ales tamién sirven como [[depósitu de combustible|depósitos de combustible]], pudiendo almacenar nelles hasta 181.300 [[llitru|llitros]] de combustible nes versiones de mayor algame.&lt;ref name=&quot;Boe_777_specs&quot;/&gt; Esta cantidá de combustible dexa al 777-200LR operar en rutes transpolares d'ultra llarga distancia, como la de [[Toronto]] a [[Ḥong Kong]], y ye la mesma cantidá que teóricamente dexaría a un [[Honda Civic]] dar la vuelta al [[Ecuador terrestre|ecuador]] aproximao 84 vegaes.&lt;ref name=enroute&gt;{{cita publicación
 |url=http://www.enroute.aircanada.com/en/articles/what-determines-the-kind-of-aircraft-that-will-be-used-for-a-particular-route-1
 |títulu=What determines the kind of aircraft that will be used for a particular route?
 |autor=Doug Morris
 |publicación=enRoute
 |añu=2012
 |mes=Marzu
 |idioma=inglés
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120404064458/http://www.enroute.aircanada.com/en/articles/what-determines-the-kind-of-aircraft-that-will-be-used-for-a-particular-route-1
 |archivedate=2012-04-04
 |fechaaccesu=2018-09-21
 }}&lt;/ref&gt;

La [[estructura d'aeronave|estructura del avión]] fai usu de [[material compuesto|materiales compuestos]], que entienden un nueve per cientu del so pesu estructural orixinal.{{harvnp|Norris|Wagner|1996|p=35}} Ente los elementos del avión fabricaos con materiales compuestos inclúyense'l suelu de la cabina y el [[timón de direición]]. Les seición del fuselaxe principal ye circular,{{harvnp|Norris|Wagner|1996|p=92}} y estrechar escontra tras escontra un conu de cola con forma de cuchiella qu'agospia la [[unidá d'enerxía auxiliar]].&lt;ref name=boeingjets&gt;{{cita Harvard|Norris|Wagner|1996|p=89}}&lt;/ref&gt; El 777 cuenta col [[tren d'aterrizaxe]] de mayores dimensiones y los neumáticos más grandes que s'usaron nun avión comercial de reacción.{{harvnp|Eden|2008|p=111}} Cada neumáticu del tren d'aterrizaxe de seis ruedes d'un 777-300ER puede soportar un pesu de 26.980 kg, más que los neumáticos montaos n'aviones comerciales inclusive más pesaos, como'l [[Boeing 747-400|747-400]].&lt;ref&gt;{{cita web
 |url = http://www.flightglobal.com/articles/2006/03/28/205694/adp-to-revamp-runway-at-orly.html
 |títulu = ADP to revamp runway at Orly
 |autor = Aimee Turner
 |editorial = Flight International
 |fecha = 28 de marzu de 2006
 |fechaaccesu = 2 d'abril de 2009
 |idioma = inglés
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090414031605/http://www.flightglobal.com/articles/2006/03/28/205694/adp-to-revamp-runway-at-orly.html
 |fechaarchivu = 14 d'abril de 2009
}}&lt;/ref&gt; Dispón de sistemes [[hidráulicu|hidráulicos]] de triple redundancia de los que namái se riquir unu d'ellos p'aterrizar.{{harvnp|Birtles|1998|p=66}} Tamién cunta con una [[turbina d'aire d'impautu]] nel carenado de la [[raíz alar]].{{harvnp|Birtles|1998|p=60}}

=== Interior ===
[[Ficheru:Etihad Airways Boeing 777-3FXER Coral Wedelstaedt.jpg|thumb|250px|Interior de la clase económica d'un 777-300ER d'[[Etihad Airways]] con una configuración d'asientos 3-3-3.|alt=Cabina d'Avión de pasaxeros con dos pasiellos. Cada asientu tien un monitor; les lluces rellumen dende les parés y los compartimientos d'equipaxe.]]

L'interior del 777, tamién conocíu como'l Boeing Signature Interior, cuenta con paneles curvos, compartimientos más grandes pal [[equipaxe de mano]], y [[llume indirecto]].&lt;ref name=&quot;norris143&quot;&gt;{{cita Harvard|Norris|Wagner|1999|p=143}}&lt;/ref&gt; La configuración d'asientos en primer clase son de seis asiento por fila, ente que na clase económica son de 10.&lt;ref name=norris32&gt;{{cita Harvard|Norris|Wagner|2001|pp=32}}&lt;/ref&gt; Hasta la creación del [[Boeing 787]], tenía les ventanes más grandes nun avión comercial, con unes dimensiones de 15 pulgaes (380 mm) por 10 pulgaes (250 mm).&lt;ref&gt;{{cita web |autor= HighBeam |url= http://www.highbeam.com/doc/1G1-190312953.html |títulu= CONTINENTAL PLANS DREAMLINER SEATS TO BE ROOMY, WITH A VIEW.(Business) |idioma= inglés |fechaaccesu= 20 d'abril de 2012 |urlarchivu= https://archive.today/20120629044811/http://www.highbeam.com/doc/1G1-190312953.html |fechaarchivu= 29 de xunu de 2012 }}&lt;/ref&gt; La cabina dispón de ''[[zones de flexibilidá]]'', pal allugamientu apostáu d'[[agua]], [[dispositivu llétricu|dispositivos llétricos]], [[neumáticu|neumáticos]] y otres conexones en tol espaciu interior, dexando a les aereollinies el movimientu de los asientos, les [[cocina (habitación)|cocines]] y [[cuartu de baño|baño]] con rapidez cuando afaen l'espaciu de cabina a les sos necesidaes.&lt;ref name=norris32/&gt; Amás, dellos aviones fueron forníos con interiores pa la comodidá de pasaxeros [[VIP]] mientres el despegue y l'aterrizaxe pero en desusu mientres el vuelu.&lt;ref&gt;{{cita web |autor= Lufthansa |url= http://www.lufthansa-technik.com/applications/portal/lhtportal/lhtportal.portal?_nfpb=true&amp;_pageLabel=Template7_8&amp;requestednode=421&amp;webcacheURL=TV_I%2FMedia-Relations%2FMedia-Archive%2FArchive-Press-Releases%2FPrevious-Press-Releases%2FPress-Releases-2000%2FFirst_VIP_B777.xml |títulu= Lufthansa Technik turns out first customized VIP Boeing 777 |idioma= inglés |fechaaccesu= 20 d'abril de 2012 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090615231836/http://www.lufthansa-technik.com/applications/portal/lhtportal/lhtportal.portal?_nfpb=true&amp;_pageLabel=Template7_8&amp;requestednode=421&amp;webcacheURL=TV_I%2FMedia-Relations%2FMedia-Archive%2FArchive-Press-Releases%2FPrevious-Press-Releases%2FPress-Releases-2000%2FFirst_VIP_B777.xml |fechaarchivu= 15 de xunu de 2009 }}&lt;/ref&gt; Tamién cabo destacar que los inxenieros de Boeing diseñaron un nuevu asientu de retrete con [[amortiguación hidráulica]] por que la tapa se zarru amodo una vegada termináu d'utilizar.{{harvnp|Stover|1994|p=78}}

En 2003, Boeing estableció les [[sala de descansu|sales de descansu]] pa la tripulación sobre la [[sala de control]] como una opción pa esti modelu.&lt;ref name=norris143&gt;{{cita Harvard|Norris|Wagner|1999|p=143}}&lt;/ref&gt; Asitiáu percima de la cabina principal y conectao al traviés d'escaleres, el restu del personal de vuelu tien a la so disposición na parte delantera dos asientos y dos litera, y na parte trasera disponen de lliteres múltiples.&lt;ref name=norris143/&gt; La parte interior, foi afecha pa otros aviones Boeing tanto de fuselaxe anchu, como de fuselaxe estrechu, incluyendo los modelos [[Boeing 737|737NG]], [[Boeing 747|747-400]], [[Boeing 757|757-300]], y el nuevu modelu de 767: el 767-400ER.{{harvnp|Norris|Wagner|1999|p=122}}{{harvnp|Norris|Wagner|1999|p=46}}{{harvnp|Norris|Wagner|1999|p=112}}

El 7 de xunetu de 2011, informar de que Boeing taba considerando la posibilidá de camudar la parte interior nel 777, pa ser sustituyíu per un nuevu interior similar al del 787, como parte d'un movimientu pa la instalación d'una cabina común pa toles plataformes de Boeing.&lt;ref&gt;{{cita web |autor= Flightglobal |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/boeing-eyes-common-cabin-experience-across-platforms-359264/ |títulu= Boeing eyes 'common cabin experience' across platforms |idioma= inglés |fechaaccesu= 28 d'abril de 2012}}&lt;/ref&gt;

== Variantes ==
{|{{tablaguapa}} align=right
|+Boeing 777&lt;ref name=ICAOcode&gt;{{cita web |autor= International Civil Aviation Organization |url= https://web.archive.org/web/http://legacy.icao.int/anb/ais/8643/ |títulu= ICAO Document 8643 |idioma= inglés |fechaaccesu= 29 d'abril de 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
!Códigu [[OACI]]
!Modelu
|-
|B772
|777-200/777-200ER
|-
|B77L
|777-200LR/777F
|-
|B773
|777-300
|-
|B77W
|777-300ER
|-
|B77x
|777x (en desenvolvimientu)
|}
Boeing utiliza dos carauterístiques pa definir les variantes del 777. La primera ye'l tamañu del [[fuselaxe]], que determina'l númberu de [[pasaxeru|pasaxeros]] y cantidá de [[mercancía|carga]] que ye capaz de tresportar. El 777-200 y los sos derivaos constitúin el tamañu base. Pa 1998, el diseñu básicu fuera allargáu, dando nacencia al 777-300.
La segunda carauterística ye'l [[Algame (aeronáutica)|algame]]. Boeing definió tres segmento:
* Mercáu A: de 7000 a 9500 km&lt;ref name=&quot;atb_777x&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20060103195219/http://airtransportbiz.free.fr/Aircraft/777X-1.html &quot;Boeing 777X].&quot; Mengus, A. AirTransportBiz.com (archive.org page).&lt;/ref&gt;
* Mercáu B: de 10000 a 14000 km&lt;ref name=&quot;atb_777x&quot; /&gt;
* Mercáu C: más de 14500 km&lt;ref name=&quot;atb_777x&quot; /&gt;

Estos segmentos tamién son utilizaos pa la comparanza del 777 cola so competencia, el [[Airbus]] [[Airbus A340|A340]].
Pa designar les variantes del 777, definióse amenorgar el modelu (777) y la designación de capacidá (200 ó 300), a un númberu más curtiu, como 772 o 773. Por casu, a un 777-300ER desígnase-y como &quot;B77W&quot;. Cualesquier d'estes designaciones pueden vese nos manuales de les aeronaves o nos horarios de les llinies aérees.&lt;ref&gt;[http://www.airlinecodes.co.uk/arctypes.asp IATA &amp; ICAO Aircraft Type Codes on airlinecodes.co.uk]&lt;/ref&gt;

=== 777-200 ===
[[Ficheru:Boeing 777 above clouds, crop.jpg|thumb|left|Un Boeing 777-200 col logotipu orixinal de la compañía.]]
El 777-200 foi'l modelu inicial que salió al mercáu. El primeru foi apurríu a [[United Airlines]] el 15 de mayu de 1995.&lt;ref name=&quot;Boe_777_back&quot;&gt;{{cita web |autor= Boeing |url= http://www.boeing.com/commercial/777family/background.html |títulu= About the 777 Family |idioma= inglés |fechaaccesu= 23 de mayu de 2012}}&lt;/ref&gt; Con un algame máximu de 5235 [[milla náutica|milles náutiques]] (9695 [[quilómetru|quilómetros]]), el -200 foi diseñáu principalmente a les aereollinies de vuelos nacionales d'Estaos Xuníos.&lt;ref name=&quot;Boe_700-200-200ER_specs&quot;&gt;{{cita web |autor= Boeing |url= http://www.boeing.com/commercial/777family/pf/pf_200product.html |títulu= 777-200/-200ER Technical Characteristics |idioma= inglés |fechaaccesu= 23 de mayu de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Eden112/&gt; Nueve aereollinia distintos recibieron ente elles un total de 88 -200, de los cualos, 68 siguen operando&lt;ref name=&quot;units&quot;/&gt;&lt;ref name=FI11/&gt; L'avión d'[[Airbus]] col que compite ye'l [[Airbus A330|A330-300]].&lt;ref&gt;{{cita web |autor= HighBeam |url= http://www.highbeam.com/doc/1G1-80189598.html |títulu= CONNER'S BEST BET - LET IT RIDE ON THE 777S BUT AIRLINES LLABREN'T READY TO COMMITT TO 200LR MODEL.(Business) |idioma= inglés |fechaaccesu= 23 de mayu de 2012 |urlarchivu= https://archive.today/20121208152932/http://www.highbeam.com/doc/1G1-80189598.html |fechaarchivu= 8 d'avientu de 2012 }}&lt;/ref&gt;

=== 777-200ER ===
El 777-200ER («ER» significa ''Extended Range'' y ta traducíu como ''Algame enllargáu''), ye la segunda versión en salir al mercáu de la serie -200. Orixinalmente, foi conocíu como'l 777-200IGW pol so aumentu de [[pesu brutu]].&lt;ref name=Eden113/&gt; Les meyores que se-y introducieron al -200ER son l'aumentu de capacidá de combustible y la capacidá de desapegar con mayor pesu.&lt;ref name=&quot;Boe_700-200-200ER_specs&quot;/&gt; Tien un algame máximu de 7700 [[milla náutica|milles náutiques]] (14&amp;nbsp;300 km.).&lt;ref name=Eden112/&gt;&lt;ref name=&quot;Boe_700-200-200ER_specs&quot;/&gt; Amás, tien el récor de distancies ensin aterrizar y el de máximu tiempu nuna esviación de vuelu. Esta esviación asocedió'l 17 de marzu de 2003 nun vuelu de 255 minutos d'United Airlines, con una duración de 192 minutos.&lt;ref&gt;{{cita web |autor= Air Safety Week |url= http://www.aviationtoday.com/asw/categories/commercial/Still-Tops-for-ETOPS_2351.html |títulu= Still Tops for ETOPS |idioma= inglés |fechaaccesu= 6 de xunu de 2012 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100717015602/http://www.aviationtoday.com/asw/categories/commercial/Still-Tops-for-ETOPS_2351.html |fechaarchivu= 2010-07-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor= Air Safety Week |url= http://www.aviationtoday.com/asw/categories/bga/Divert-Details_2255.html |títulu= Divert Details |idioma= inglés |fechaaccesu= 6 de xunu de 2012 |urlarchivu= https://www.webcitation.org/61DJBGcQ8?url=http://www.aviationtoday.com/asw/categories/bga/Divert-Details_2255.html |fechaarchivu= 26 d'agostu de 2011 }}&lt;/ref&gt;

El primer-200ER foi apurríu a British Airways el 6 de febreru de 1997.&lt;ref name=&quot;Boe_777_back&quot;/&gt; Singapore Airlines, unu de los mayores veceros d'esti variante, ordenó más de la metá de los sos actuales -200ER con un amenorgamientu de les especificaciones del motor d'emburrie pal so usu nes rutes de medianu llargor.&lt;ref name=777_O_D_summ/&gt;&lt;ref name=SQ&gt;{{cita web |autor= CEPA (Centre for Aviation) |url= http://www.centreforaviation.com/analysis/sia-new-long-haul-low-cost-carrier-to-start-with-400-seat-b777s-plans-16-aircraft-fleet-within-five-58111 |títulu= SIA's new long-haul LCC to start with 400-seat B777s, plans 16-aircraft fleet within four years |idioma= inglés |fechaaccesu= 6 de xunu de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor= Singapore Airlines |url= http://www.singaporeair.com/en_UK/flying-with-us/ouraircraft/ |títulu= Our Fleet |idioma= inglés |fechaaccesu= 6 de xunu de 2012 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20120324055551/http://www.singaporeair.com/en_UK/flying-with-us/ouraircraft/ |fechaarchivu= 24 de marzu de 2012 }}&lt;/ref&gt; Esti modelu ta capacitáu pa llevar motores de baxa calificación [[MTOW]] con menor potencia pal despegue, qu'amenorguen el preciu de la compra del avión y les tases d'aterrizaxe, pero tamién sirve pa rutes de llargu percorríu.&lt;ref name=SQ/&gt; A partir de xineru de 2012, hubo un total de 415 entregues a 33 veceros distintos d'esti modelu, polo que la convierte na segunda variante del 777 con más entregues a día de güei tres el -300ER.&lt;ref name=777_O_D_summ/&gt;&lt;ref name=Eden113&gt;{{cita Harvard|Eden|2008|p=113}}&lt;/ref&gt; Hasta de xunetu de 2011, 428 aviones d'esta variante taben en serviciu.&lt;ref name=FI11/&gt; L'avión Airbus col que compite ye l'[[Airbus A340]]-300.&lt;ref&gt;{{cita web |autor= Aviation Today |url= http://www.aviationtoday.com/regions/weur/3348.html |títulu= A340-300 &amp; B777-200ER Current &amp; Residual Values 'On Watch' Status |idioma= inglés |fechaaccesu= 6 de xunu de 2012 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20150429135614/http://www.aviationtoday.com/regions/weur/3348.html |fechaarchivu= 29 d'abril de 2015 }}&lt;/ref&gt;

=== 777-200LR ===
[[Ficheru:PIA B777-200LR AP-BGY.jpg|thumb|right|El primer 777-200LR construyíu, en serviciu cola aereollinia [[Pakistan International Airlines]]]]

El 777-200LR (&quot;LR&quot; pa &quot;Longer Range&quot; o “Algame mayor”) convertir na aeronave de mayor algame del mundu cuando estrenó serviciu en 2006. Boeing bautizó esti avión “WorldLiner” pola so habilidá de poder realizar vuelos d'ultra llargu algame cuasi ensin esceición, coneutar dos aeropuertos en cualquier puntu del mundu. Ye capaz de volar 9380 milles náutiques (17&amp;nbsp;370 km) en 18 hores. La versión -200LR foi diseñada pa operar rutes d'ultra llargu algame como [[Los Angeles (California)|Los Angeles]] a [[Singapur]], o [[Dallas]] a [[Tokiu]]. Amás [[Qatar Airways]] usa esti equipu pal vuelu [[Auckland]] - [[Doḥa]], que ye la ruta más llarga del mundu.

Esti modelu lluz un [[MTOW]] abondo amontáu por cuenta de tres tanques de combustible auxiliares (opcionales) nel compartimientu d'equipaxe posterior. Otros nuevos elementos inclúin les puntes de les ales más reclinadas, y un nuevu tren d'aterrizaxe con refuerzu mayor de la so estructura. &lt;br /&gt;
La entrada al serviciu del 777-200LR foi en xineru de [[2006]].
El 777-200LR orixinalmente foi propuestu cola designación 777-100X&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090119213654/http://www.boeing.com/news/releases/1995/news.release.950710-c.html &quot;Boeing Looking Ahead to 21st Century&quot;], Boeing, [[July 10]], [[1995]].&lt;/ref&gt; Fuera una versión más curtia del 777-200 análoga al [[Boeing 747SP]]. El fuselaxe más curtiu fixera posible más espaciu pa los tanques de combustible, asina estendiendo l'algame del avión. A razón d'un amenorgamientu d'asientos pa pasaxeros y siguiendo con un costu d'operación igual, representaría un costu por asientu eleváu. Col avenimientu de motores de mayor potencia, el propuestu 777-100X foi reemplazáu pol programa 777X, que depués evolucionó al yá conocíu 777-200LR.

[[Ficheru:GE90 B777-200LR.JPG|thumb|right|Un reactor [[General Electric GUE90|GUE90]] nun 777-200LR.]]

En [[payares]] de [[2005]], un 777-200LR marcó un finxu pol vuelu más llargu ensin escales d'una aeronave de pasaxeros, al volar 11&amp;nbsp;664 milles náutiques (21&amp;nbsp;602 km). Voló al este (la ruta al oeste ye de tan solo 5209 milles náutiques) dende [[Ḥong Kong]], [[China]], a [[Londres]]. La travesía duró 22 hores y 42 minutos. Foi rexistráu nel [[llibru Guinness]] y entepasó por enforma l'algame permediu d'un 777-200LR que s'envalora en 9450 [[milla náutica|nmi]].

L'equivalente más cercanu d'Airbus ye'l [[Airbus A340|A340-500]], con 700 km d'algame menos qu'un WorldLiner, pero llibre de restricciones [[ETOPS]].

=== 777-300 ===
[[Ficheru:Emirates.b777-300.a6-emv.arp.jpg|thumb|left|Un Boeing 777-300 d'[[Emirates]] aterrizando nel aeropuertu de [[London Heathrow Airport|Londres Heathrow]]]]
El modelu allargáu 777-300 foi diseñáu pal Mercáu A”, y pa reemplazar los B747-100 y -200. En comparanza a los antiguos [[B747|747]], el 777-300 tien mayor capacidá de pasaxeros, y mayor algame, mientres consume la tercer parte de combustible y tien un costu operativu 40% menor.

Lluz un llargor adicional de 10.1 metros sobre les midíes base d'un 777-200, dexando una capacidá d'hasta 550 pasaxeros nuna cabina d'una sola clase d'alta densidá, y pesa 29&amp;nbsp;000 llibres (13 [[tonelada|tonelaes]]) más.

Entró en serviciu con [[Cathay Pacific]] en mayu de 1998, siendo construyíes 60 unidaes d'esti tipu. L'algame típicu d'operaciones con 368 pasaxeros en tres clases ye de 6015 [[milles náutiques]] (11&amp;nbsp;135 km). Típicamente utiliza dalgunu de los siguientes motores: 90&amp;nbsp;000 lf (400 kN) [[Pratt &amp; Whitney PW4000|PW4090]] turboimpulsores, 92&amp;nbsp;000 lf (409 kN) [[Rolls-Royce Trent|Trent 892]] o [[General Electric GUE90|General Electric GUE90-92Bs]], 98000 lf (436 kN) PW-4098s.

Dende la introducción del [[Boeing 777#777-300ER|-300ER]] en [[2004]], toles que llinies qu'operen l'avión escoyeron la versión ER del modelu -300. Esta aeronave nun tien una equivalente na llinia d'Airbus, sicasí'l [[Airbus A340|A340-600]] ufiértase como un competidor.

=== 777-300ER ===
[[Ficheru:Singapore Airlines B773 9V-SWA takeoff.jpg|right|thumb|Un 777-300ER de [[Singapore Airlines]]]]
El 777-300ER (“Extended Range”) o (algame estendíu) ye la segunda versión con mayor algame de la llinia B777 dempués del B777-200LR, y contién munchos cambeos sobre la base del -300 incluyendo los reactores [[General Electric GUE90|GUE90-115B]] que son los de la mayor potencia del mundu, con un emburrie de 115&amp;nbsp;300 lb&lt;sub&gt;f&lt;/sub&gt; (513 kN). Otros nuevos elementos son: puntes de les ales reclinadas, un nuevu tren d'aterrizaxe, tanques de combustible nuevos (2600 [[galón|galones]]), un fuselaxe fortalecíu, nueva seición de cola, y nuevos pilones de los motores y les sos cubiertes. Amás cunta con un amontáu [[MTOW]], 775&amp;nbsp;000 llibres versus 660&amp;nbsp;000 llibres del 777-300. L'algame máximu ye de 7930 milles náutiques (14&amp;nbsp;690 [[km]]), un 34 % superior al algame del -300. El programa 777-300ER foi promovíu por [[Air France]], anque por razones polítiques [[Japan Airlines]] foi anunciáu como'l veceru d'estrenu. El primer vuelu del 777-300ER asocedió'l [[24 de febreru]] de [[2003]]. La primer entrega a Air France asocedió'l [[29 d'abril]] de [[2004]].

[[Ficheru:Air France, Boeing 777-328(ER), F-GSQC - CDG (22179854630).jpg|thumb|left|Imaxe d'un 777-300ER d'[[Air France]]]]
Desque'l -300ER foi introducíu namái seis años dempués de la primer entrega d'un -300, esistieron muncho más pidíos del -300ER sobre los del 300 (más de 400 pal &quot;ER&quot; contra 88 pal -300). L'equivalente direutu d'Airbus ye l'[[Airbus A340]].

El 777-300ER voló con un solu motor por seis hores, 29 minutos (389 minutos) sobre l'océanu Pacíficu, como parte de les sos pruebes [[ETOPS]]. Ríquense 180 minutos d'operación fiable nun solu motor pa la certificación ETOPS.

=== 777 Freighter ===
[[Ficheru:Boeing 777 Freighter test flight.jpg|thumb|El primer 777F, de [[Boeing]], a puntu de desapegar nun vuelu de prueba]]
[[Ficheru:LAN Cargo landing in Frankfurt.jpg|thumb|Boeing 777F, de [[LAN Cargo]]]]

El 777 Freighter (777F) ye una versión del 777-200 dedicada dafechu a carga, y qu'entró en serviciu a finales de 2008.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090120083646/http://boeing.com/commercial/777family/news/2005/q2/nr_050524g.html Boeing Launches New 777 Freighter]&lt;/ref&gt; Combina los elementos del 777-200LR y el 777-300ER, utilizando les meyores estructurales del -200LR y los motores 110.000 lb&lt;sub&gt;f&lt;/sub&gt; (489 kN) GUE90-110B1 combinaos colos tanques de combustible y armazón inferior del -300ER.

Con una carga máxima de 103 tonelaes, la capacidá del 777F asemeyar a la del 747-400F de 112 tonelaes. Como'l próximu modelu del 747, el [[Boeing 747-8]] va ufiertar una capacidá de carga mayor, Boeing marca'l 777F como un puntu mediu ente esti postreru pa reemplazar a los antiguos 747F y otros aviones de carga como'l [[McDonnell Douglas MD-11|MD-11F]].

El 777 trai promeses económiques ameyoraes en comparanza colos meyores aviones de carga de güei qu'entepasen les 100 tonelaes. El 777F va tener la mesma capacidá de combustible que'l 777-300ER y va tener un algame de 4895 nmi (9065 km) con una carga completa. L'algame aumenta si carga menos. Como exemplu, el 777F tien la capacidá de faer vuelos transpacíficos ensin escales.

Airbus nun tien nenguna aeronave comparable anguaño, pero tien dos modelos en desenvolvimientu con especificaciones similares a los del 777F. L'[[Airbus A330#A330-200F|A330-200F]] va tener menos capacidá de carga, pero va ser más pequeña y por siguiente va ser una alternativa más barata. El propuestu [[Airbus A350|A350-900F]] va ser un competidor más terrible anque un pocu más pequeñu que'l 777F. El MD-11F ye otru avión comparable pero con menos algame que'l 777F. Cuando'l 777F entró en serviciu en 2008 ye l'avión de carga col algame más llargu del mundu. El 747-400ERF puede llevar más carga y más lloñe que'l 777F, pero'l 747-8 que va reemplazar el 747-400ERF va tener menos algame en razón de poder llevar más carga.

=== 777 Tanker (KC-777) ===

El KC-777 foi una propuesta d'una versión [[avión cisterna|cisterna]] del 777. En setiembre de 2006, Boeing anunció públicamente que produciría esta versión si la [[Fuercia Aérea d'Estaos Xuníos]] (USAF) precisaba d'un avión cisterna más grande que'l [[KC-767]] como reemplazu de los sos aviones cisterna [[KC-135 Stratotanker]] más antiguos. Esti avión sería capaz de tresportar más carga o personal.&lt;ref&gt;{{cita web |autor= Chicago Tribune |url= http://articles.chicagotribune.com/2006-09-27/business/0609270250_1_northrop-eads-tanker-contract-president-of-tanker-programs |títulu= Boeing adds 777 to tanker mix |idioma= inglés |fechaaccesu= 23 de mayu de 2012 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20120108201032/http://articles.chicagotribune.com/2006-09-27/business/0609270250_1_northrop-eads-tanker-contract-president-of-tanker-programs |fechaarchivu= 2012-01-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor= Flightglobal |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/us-air-force-tanker-rfp-reveals-kc-777-offer-209627/ |títulu= US Air Force tanker RFP reveals KC-777 offer |idioma= inglés |fechaaccesu= 23 de mayu de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor= Boeing |url= http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2006/november/cover.pdf |títulu= Ready to fill 'er up |idioma= inglés |fechaaccesu= 23 de mayu de 2012 |formatu= PDF}}&lt;/ref&gt; Sicasí, n'abril de 2007, en llugar del KC-777, Boeing presentó una nueva versión del KC-767 a la competición [[KC-X]] de la USAF, na que resultó ganador y convirtióse nel [[Boeing KC-46]].&lt;ref&gt;{{cita web |autor= Wichita Business Journal |url= http://www.bizjournals.com/wichita/stories/2007/04/09/daily22.html |títulu= Boeing submits KC-767 tanker proposal |idioma= inglés |fechaaccesu= 23 de mayu de 2012}}&lt;/ref&gt;

=== 777X (8 o 9) ===

El 777X ye un proyeutu presentáu por [[Boeing]] que da a conocer los nuevos ameyoramientos qu'emprestaría ante la competencia, el [[Airbus A350]]. Dellos ameyoramientos seríen un menor consumu de combustible, mayor capacidá de pasaxeros, nueva teunoloxía nes ales, mayor algame y nuevos motores. El 777-8X va ser llixeramente más curtiu que'l 777-300ER actual, mientas que'l 777-9X va ser daqué más grande. Tamién se van incorporar&quot;[[winglets]]&quot; retráctiles, pa dexar que los futuros desarrollos puedan usase n'infraestructures esistentes ensin necesidá de cambeos (debíu al mayor tamañu de les ales). Prevese'l so primer vuelu nel añu 2018-2020.

== Operadores ==
[[Ficheru:Japan Airlines Boeing 777-200 Spijkers.jpg|200px|thumb|Un Boeing 777-200 de [[Japan Airlines]].]]
Los principales operadores d'esti modelu son [[ILFC]], Emirates, Singapore Airlines, United Airlines y Air France. Dende xunetu de 2011, Emirates ye la compañía que más unidaes tien, con 87 Boeing 777 na so flota.&lt;ref name=FI11/&gt; La compañía con sede en [[Dubái]] ye l'únicu veceru qu'encargó toles versiones del 777, incluyendo'l -200,-200ER, -300,-300ER, y los modelos cargueros 777F.&lt;ref&gt;{{cita web |autor= The National |url= http://www.thenational.ae/business/aviation/emirates-9bn-deal-beats-expectations |títulu= Emirates $9bn deal beats expectations |idioma= inglés |fechaaccesu= 16 d'abril de 2012}}&lt;/ref&gt; Unu de los -300ER ye'l númberu 1000 construyíu y el 102 na flota de Emirates, y esti dar a conocer nuna ceremonia de fábrica en marzu de 2012.&lt;ref name=&quot;units&quot;/&gt;

Un total de 1413 aviones (de toles variantes) atopar en serviciu de distintos importantes aereollinies de tol mundu a mediaos de xineru de 2018, especialmente con [[Emirates]] (166), [[United Airlines]] (88), [[Cathay Pacific]] (70), [[Air France]] (70), [[American Airlines]] (67), [[Qatar Airways]] (62), [[British Airways]] (58), [[All Nippon Airways]] (52), [[Singapore Airlines]] (52) y otros operadores con menos aviones.&lt;ref name=FI11/&gt;

===Órdenes y entregues===

{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align:right;&quot;
|+ Órdenes y entregues
|-
! !! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; | Órdenes !! colspan=&quot;24&quot; scope=&quot;col&quot; | Entregues
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:80px;&quot;| Modelu !! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:40px;&quot;| Total !! scope=&quot;col&quot; | Rimaes !! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:40px;&quot; | Total 
!2017
!2016!! scope=&quot;col&quot; | 2015 !! scope=&quot;col&quot; | 2014 !! scope=&quot;col&quot; | 2013 !! scope=&quot;col&quot; | 2012 !! scope=&quot;col&quot; | 2011 !! scope=&quot;col&quot; | 2010 !! scope=&quot;col&quot; | 2009 !! scope=&quot;col&quot; | 2008 !! scope=&quot;col&quot; | 2007 !! scope=&quot;col&quot; | 2006 !! scope=&quot;col&quot; | 2005 !! scope=&quot;col&quot; | 2004 !! scope=&quot;col&quot; | 2003 !! scope=&quot;col&quot; | 2002 !! scope=&quot;col&quot; | 2001 !! scope=&quot;col&quot; | 2000 !! scope=&quot;col&quot; | 1999 !! scope=&quot;col&quot; | 1998 !! scope=&quot;col&quot; | 1997 !! scope=&quot;col&quot; | 1996 !! scope=&quot;col&quot; | 1995
|-
! scope=&quot;row&quot; | 777-200
|'''88'''|| '''0''' ||'''88'''
|
||||||||||| || || || ||1|| ||3||2||1|| ||3||9||3||10||11||32||13
|-
! scope=&quot;row&quot; | 777-200ER
|'''422'''|| '''0''' ||'''422'''
|
||| || ||4||3|| ||3||4||3||19||23||13||22||29||41||55||42||63||50||48|| ||
|-
! scope=&quot;row&quot; | 777-200LR
|'''59'''||'''0'''||'''59'''
|
|||||3||1||1 ||6||9||16||11||10||2|| || || || || || || || || || ||
|-
! scope=&quot;row&quot; | 777-300
|'''60'''|| '''0''' ||'''60'''
|
||| |||| || || || || || || ||1||4||2||9||6||3||4||17||14|| || ||
|-
! scope=&quot;row&quot; | 777-300ER
|'''839'''||'''72'''||'''767'''
|65
|88||79||83||79||60||52||40||52||47||53||39||20||10|| || || || || || || || ||
|-
! scope=&quot;row&quot; | 777F
|'''168'''||'''30'''||'''138'''
|9
|11||19||13||14||19||15||22||16|| || || || || || || || || || || || || ||
|-
! scope=&quot;row&quot; | 777X
|'''326'''||'''326'''|| - 
|
||||| || || || || || || || || || || || || || || || || || || ||
|-
! scope=&quot;row&quot; | Total
|'''1962'''||'''428'''||'''1534'''
|'''74'''
|'''99'''||'''98'''||'''99'''||'''98'''||'''83'''||'''73'''||'''74'''||'''88'''||'''61'''||'''83'''||'''65'''||'''40'''||'''36'''||'''39'''||'''47'''||'''61'''||'''55'''||'''83'''||'''74'''||'''59'''||'''32'''||'''13'''
|}
Información hasta'l 31 d'avientu de 2017.&lt;ref name=777_O_D_summ/&gt;&lt;ref name=Boeing_current_year_deliveries&gt;{{cita web |url= http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm?content=displaystandardreport.cfm&amp;RequestTimeout=20000&amp;optReportType=CurYrDelv&amp;pageid=m15520 |títulu= Current Year Deliveries |publisher=Boeing|fecha= xunu de 2014 |fechaaccesu= 20 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Boe_O_D_search&gt;{{cita web |url=http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm?content=userdefinedselection.cfm&amp;pageid=m15527 |títulu= Orders and Deliveries search page |work=Boeing |fecha= xunu de 2013 |fechaaccesu= 10 de xineru de 2014}}&lt;/ref&gt;

== Incidentes y accidentes ==
{{desactualizáu}}
Hasta xunetu de 2014, el Boeing 777 sufrió dolce [[Accidente d'aviación incidentes d'aviación]],&lt;ref&gt;{{cita web
 |url=http://aviation-safety.net/database/dblist.php?Type=107
 |títulu=Boeing 777 occurrences
 |editorial=[[Aviation Safety Network]]
 |fecha= 2 d'abril de 2012
 |fechaaccesu= 17 de xunetu de 2014
 |idioma= inglés
}}&lt;/ref&gt; incluyendo cuatro accidentes nos que l'avión resultó destruyíu,&lt;ref&gt;{{cita web
 |url=http://aviation-safety.net/database/dblist.php?field=typecode&amp;var=107%&amp;cat=%1&amp;sorteer=datekey&amp;page=1
 |títulu=Boeing 777 hull losses
 |editorial=Aviation Safety Network
 |fecha= 2 d'abril de 2012
 |fechaaccesu= 5 d'abril de 2012
 |idioma= inglés
}}&lt;/ref&gt; y dos [[Piratería aérea|secuestros aéreos]], resultando na perda de 3 vides ente pasaxeros y tripulantes mientres estos sucesos.&lt;ref&gt;{{cita web
 |url=http://aviation-safety.net/database/type/type-stat.php?type=107
 |títulu=Boeing 777 Accident Statistics
 |editorial=Aviation Safety Network
 |fecha= 2 d'abril de 2012
 |fechaaccesu= 5 d'abril de 2012
 |idioma= inglés
}}&lt;/ref&gt; La primer fatalidá na que se vio implicáu un 777 foi nuna quema asocedida mientres el reabastecimiento de combustible d'unu d'estos aviones nel [[Aeropuertu Internacional de Denver]] el 5 de setiembre de 2001, mientres el cual un trabayador del personal de tierra sufrió quemadures fatales.&lt;ref name=ba2019&gt;{{cita web
 |url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20010905-1
 |títulu=British Airways Flight 2019 ground fire
 |editorial=Aviation Safety Network
 |fechaaccesu=21 de payares de 2008
 |idioma=inglés
}}&lt;/ref&gt; L'avión, operáu por [[British Airways]], sufrió daños nos paneles inferiores de l'ala y la cubierta del motor pero darréu foi reparáu y puestu de nuevu en serviciu.&lt;ref name=ba2019/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web
 |url=http://www.ntsb.gov/aviationquery/brief.aspx?ev_id=20010918X01956&amp;key=1
 |títulu=DEAN01FA157 entry
 |editorial=National Transportation Safety Board
 |fecha=24 de febreru de 2005
 |fechaaccesu=2 de xineru de 2011
 |idioma=inglés
}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Ice-Trent-800-Heat-Exchanger inset.jpg|thumb|Reproducción en llaboratoriu de la obstrucción por cristales de xelu nel [[intercambiador de calor]] combustible-aceite nun motor [[Rolls-Royce Trent 800]].&lt;ref name=&quot;FOHE&quot;/&gt;]]

El primer accidente nel que se perdió un avión 777 asocedió'l 17 de xineru de 2008, cuando'l [[Vuelu 38 de British Airways]], un 777-200ER con motores Rolls-Royce Trent 895 que volaba dende [[Beixín]] a [[Londres]] con 16 tripulantes y 136 pasaxeros, realizó un [[aterrizaxe d'emerxencia]] aproximao 300 metros antes de la pista 27L del [[Aeropuertu Internacional de Heathrow]] y esmúcióse escontra'l [[estragal movíu|estragal]] de la pista. Nel accidente hubo 47 mancaos y nengún fináu. L'impautu causó graves daños nel tren d'aterrizaxe, los [[raíz alar|encastres alares]] y los motores del avión, polo que foi retiráu de serviciu.&lt;ref name=BA080201&gt;{{cita web
 |url=http://www.investegate.co.uk/Article.aspx?id=200802010700330296N
 |títulu=Interim Management Statement
 |editorial=[[Regulatory News Service]]
 |fecha=1 de febreru de 2008
 |fechaaccesu=21 de payares de 2008
 |idioma=inglés
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=BA038report&gt;{{cita web
 |url=http://www.aaib.gov.uk/cms_resources.cfm?file=/1-2010%20G-YMMM.pdf
 |títulu=Report on the accident to Boeing 777-236ER, G-YMMM, at London Heathrow Airport on 17 January 2008
 |editorial=AAIB
 |fecha=9 de febreru de 2010
 |fechaaccesu=9 de febreru de 2010
 |idioma=inglés
}}&lt;/ref&gt; Tres la investigación, l'accidente foi atribuyíu a [[cristales de xelu]] formaos nel sistema de combustible qu'apexaron el [[intercambiador de calor]] combustible-aceite (FOHE).&lt;ref name=&quot;FOHE&quot;&gt;{{cita web
 |url=http://www.youtube.com/watch?v=EIMXfl8BIMA
 |editorial=Mayday, Discovery Channel
 |títulu=Safety Recommendation: In reply refer to: A-09-17 (Urgent) and −18
 |fecha= 11 de marzu de 2009
}}&lt;/ref&gt; Los investigadores del accidente aereu pidieron qu'esti componente de la serie de motores Trent 800 fuera rediseñáu, y el fabricante Rolls-Royce dixo que'l nuevu componente tenía de tar llistu pa marzu de 2010.&lt;ref&gt;{{cita web
 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/7941137.stm
 |títulu='High risk' of plane fault repeat
 |editorial=BBC News
 |fecha=13 de marzu de 2009
 |fechaaccesu=20 de marzu de 2009
 |idioma=inglés
}}&lt;/ref&gt; Los intercambiadores de calor rediseñados fueron instalaos nos 777 de British Airways n'ochobre de 2009.&lt;ref&gt;{{cita web
 |url=http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/ice-probable-cause-of-heathrow-crashlanding-1893650.html
 |títulu=Ice 'probable cause' of Heathrow crash-landing
 |autor=Peter Woodman
 |editorial=The Independent
 |fecha=9 de febreru de 2010
 |fechaaccesu=11 d'avientu de 2011
 |idioma=inglés
}}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- testu ensin traducir
Two other minor momentary losses of [[Jet engine#Thrust|thrust]] with Trent 895 engines occurred in February and November 2008.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.flightglobal.com/articles/2008/02/29/221923/american-investigates-as-777-engine-fails-to-respond-to-throttle.html |títulu=American investigates as 777 engine fails to respond to throttle |work=Flight International |last=Kaminski-Morrow |first=David |fecha=29 de febreru de 2008 |fechaaccesu=20 de marzu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.flightglobal.com/articles/2008/02/29/221923/american-investigates-as-777-engine-fails-to-respond-to-throttle.html|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;delta18details&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.aero-news.net/index.cfm?ContentBlockID=7cba7571-d0y2-4736-a08b-2c24fcd7f225&amp;C...11a6bd089hala|fecha=22 d'avientu de 2008 |títulu= NTSB Investigates B777 Uncommanded Engine Rollback |work=Air Safety Week |fechaaccesu =2 d'abril de 2009}}&lt;/ref&gt; The [[National Transportation Safety Board]] (NTSB) investigators concluded that, just as on BA38, the loss of power was caused by ice in the fuel clogging the fuel-oil heat exchanger. As a result, the heat exchanger was redesigned.&lt;ref name=&quot;FOHE&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=EIMXfl8BIMA |work=[[Mayday (TV series)|Mayday, Discovery Channel]] |títulu=Safety Recommendation: In reply refer to: A-09-17 (Urgent) and −18 |fecha= 11 de marzu de 2009}}&lt;/ref&gt;
--&gt;

&lt;!-- ENTAMU (testu antiguu que va ser sustituyíu pol anterior testu ensin traducir) --&gt;
* El 24 d'agostu de 2004, un 777-312 de [[Singapore Airlines]] sufrió una esplosión d'un motor al desapegar del [[Aeropuertu Internacional de Melbourne]]. El fallu foi atribuyíu a la gastadura de conductos d'alta presión nos motores [[Rolls-Royce plc|Rolls-Royce]].&lt;ref&gt;[http://www.atsb.gov.au/publications/investigation_reports/2004/AAIR/pdf/Report_200403110.pdf Aviation Safety Investigation Report - Final 200403110]&lt;/ref&gt;

* El 1 de marzu de 2005, a un 777-200ER de PIA viéronse-y llapaes alredor del so tren d'aterrizaxe principal esquierdu al aterrizar nel [[Aeropuertu de Mánchester]], [[Inglaterra]]. Evacuóse a los pasaxeros y a la tripulación y controlóse la quema. Dellos pasaxeros sufrieron mancaes leves y l'aeronave sufrió daños menores.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071203110318/http://www.aaib.dft.gov.uk/cms_resources/AP-BGL%201-06.pdf The UK Air Accidents Investigation Branch (AAIB) report on 777 AP-BGL incident]&lt;/ref&gt;

* El 1 d'agostu de 2005, un 777-200ER de [[Malaysia Airlines]] reportó midíes conflictives de sobrevelocidad y [[entrada en perda]] dempués que l'aeronave desapegara de [[Perth, Western Australia|Perth]] a [[Kuala Lumpur|Kuala Lumpur, Malaysia]]. L'avión empezó a inclinase escontra riba a 41,000 pies d'altitú, y los pilotos viéronse obligaos a executar un aterrizaxe d'emerxencia. Nun hubo mancaos.&lt;ref&gt;[http://www.atsb.gov.au/publications/investigation_reports/2005/AAIR/pdf/aair200503722_001.pdf Aviation Safety Investigation Report - Final 200503722]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.airlinesafety.com/faq/777DataFailure.htm |títulu=777 Loss of flight air data |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081222142350/http://www.airlinesafety.com/faq/777DataFailure.htm |fechaarchivu=2008-12-22 }}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- FIN --&gt;

* El 29 de xunetu de 2011, cuando un 777-200ER d'[[EgyptAir]] sufrió una quema na cabina mientres taba aparcáu nel [[Aeropuertu Internacional d'El Cairu]].&lt;ref name=SU-GBP&gt;{{cita web
 |url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20110729-0
 |títulu=EgyptAir Flight 667 ground fire
 |editorial=Aviation Safety Network
 |fechaaccesu=2 de xineru de 2012
 |idioma=inglés
}}&lt;/ref&gt; L'avión foi evacuáu correutamente ensin que se produxeren mancaos,&lt;ref name=SU-GBP/&gt; y los bomberos del aeropuertu controlaron el fueu.&lt;ref name=jacdec711&gt;{{cita web
 |url=http://www.jacdec.de/news/months/11_07.htm
 |títulu=Recent Incidents / Accidents Worldwide
 |editorial=Jet Airliner Crash Data Evaluation Centre |fecha=xunetu de 2011
 
 |fechaaccesu=2 de xineru de 2012
 |idioma=inglés
}}&lt;/ref&gt; L'avión sufrió daños estructurales y foi retiráu de serviciu.&lt;ref name=SU-GBP/&gt;&lt;ref name=jacdec711/&gt; Les investigaciones centrar nun posible fallu llétricu con un mangón de suministru nel sistema d'osíxenu de la tripulación de cabina.&lt;ref name=SU-GBP/&gt;

* El 6 de xunetu del 2013, el [[vuelu 214 de Asiana Airlines]] un 777-200 accidentar al intentar aterrizar na pista 28L del aeropuertu de San Francisco. El fuselaxe de l'aeronave amburóse dempués d'impactar contra'l cantu de la pista, amás d'esprendese la cola del aparatu, resultando nuna perda total. 2 adolescentes de 16 años d'edá provenientes de [[China]] perdieron la vida. Darréu dempués del sucesu, investigadores de seguridá aérea empecipiaron los llabores pa determinar la causa del mesmu.

* El 8 de marzu de 2014 a les 2:40, el [[vuelu 370 de Malaysia Airlines]] un 777-200 que se dirixía a Beixín perdió contautu col control de tráficu aereu, dempués de desapegar de Kuala Lumpur, con 239 pasaxeros a bordu. Los últimos datos conocíos del MH370 dempués de que sumiera del [[radar]] de los controladores aéreos a les 1.19 hores (hora de [[Kuala Lumpur]]) menos d'una hora dempués de desapegar, consisten n'ecos detectaos por radares militares (malayos pero tamién tailandeses) qu'amuesen que l'[[avión]] dio la vuelta y dirixóse al [[estrechu de Malaca]]. Hasta cuasi ocho hores dempués recibiéronse seis señales del avión nun satélite de la compañía británica [[Inmarsat]] que dexaron dibuxar dos posibles trayectories (una al norte escontra [[Asia]] central y otra al sur del [[Océanu Índicu|Índicu]]) como posibles últimes llocalizaciones del aparatu, usando analís de frecuencies por [[efeutu Doppler]]. A principios d'agostu de 2015 un pescador de la Islla de La Xunta -Océanu Índicu- topó unos restos que podríen ser del fuselaxe del aparatu.

* El 17 de xunetu de 2014, el [[vuelu 17 de Malaysia Airlines]] un 777-200ER que se dirixía dende [[Ámsterdam]] escontra [[Kuala Lumpur]] perdió contautu col control de tráficu aereu a les 14:15 (Hora Llocal). Depués confirmóse la noticia, de que l'avión con 283 pasaxeros y 15 tripulantes estrellárase na villa de [[Grabovo]] na zona ucraniana de [[Shajtarsk]] nel Área de [[Donetsk]], a 40 quilómetros de la frontera con [[Rusia]], productu d'un algame d'un [[Misil superficie-aire|misil]], del cual inda non saber la so procedencia. N'agostu de 2015 téunicos holandeses atoparon na zona del impacto restos que podríen ser d'un misil de fabricación rusa.

*El 9 de setiembre de 2015, un 777-200 de [[British Airways]] amburar na pista d'aterrizaxe, a les 16:14 hora llocal, nel [[Aeropuertu Internacional McCarran]], el vuelu BA2276, que se dirixía a [[Aeropuertu de Londres Gatwick]], tuvo d'albortar el despegue en amburándose el motor esquierdu y la parte baxa del avión, l'aeronave tenía 159 pasaxeros y 13 tripulantes a bordu, l'aparatu foi evacuáu a tiempu, magar eso, siquier 12 persones fueron llevaes a un hospital cercanu y los demás fueron llevaos a la terminal, la pista na que s'atopaba'l B777 foi cerrada, pero les otres trés siguieron n'operación, l'aeródromu de [[Las Vegas]] tamién suspendió les sos operaciones, dellos pasaxeros esplicaron que momentos antes d'evacuar al traviés de les ramples enchibles notaren un golor a quemáu al interior de la cabina. L'incidente inda ta n'investigación.{{actualizar}}

== Especificaciones ==
[[Ficheru:Boeing 777 family v1.0.png|thumb|[[Xeometría descriptiva]] del 777-200ER y el −300ER.]]
{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align:center; font-size:96%;&quot;
|-
!
!777-200 !!777-200ER !!777-200LR !!777 Freighter !!777-300 !!777-300ER
|-
!Tripulación téunica
|colspan=&quot;6&quot; | Dos pilotos
|-
!Capacidá de pasaxeros
| colspan=&quot;3&quot; | 440 (máxima) || N/A&lt;br /&gt;(carga) || colspan=&quot;2&quot; | 550 (máxima)
|-
!Llargor
| colspan=&quot;4&quot; | 63,7 [[metru|m]] || colspan=&quot;2&quot; | 73,9 m
|-
![[Valumbu]]
| colspan=&quot;2&quot; | 60,9 m || colspan=&quot;2&quot; | 64,8 m || 60,9 m || 64,8 m
|-
![[Ala en flecha|Flecha d'ales]]
| colspan=&quot;6&quot; | 31,64[[Grau sexagesimal|°]]
|-
!Altor de [[cola (avión)|cola]]
| colspan=&quot;2&quot; | 18,5 m || colspan=&quot;2&quot; | 18,6 m || colspan=&quot;2&quot; | 18,5 m
|-
!Anchor de cabina
|colspan=&quot;6&quot; | 5,87 m
|-
!Anchor de fuselaxe
| colspan=&quot;6&quot; | 6,20 m
|-
!Capacidá de carga máxima
|colspan=&quot;3&quot; | 162 [[m³]] &lt;br /&gt; 32× contenedores [[Elementu unitariu de carga|LD3]] || 653 m³ &lt;br /&gt; 37× palets || colspan=&quot;2&quot; | 216 m³ &lt;br /&gt; 44× contenedores LD3
|-
!Pesu vacíu |
134.800&amp;nbsp;[[kg]] || 138&amp;nbsp;100&amp;nbsp;kg || 145&amp;nbsp;150&amp;nbsp;kg || 144&amp;nbsp;400&amp;nbsp;kg || 160&amp;nbsp;500&amp;nbsp;kg || 167&amp;nbsp;800&amp;nbsp;kg
|-
!Pesu máximu al aterrizaxe |
201&amp;nbsp;840&amp;nbsp;kg || 213&amp;nbsp;180&amp;nbsp;kg || 223&amp;nbsp;168&amp;nbsp;kg || 260&amp;nbsp;816&amp;nbsp;kg || 237&amp;nbsp;680&amp;nbsp;kg || 251&amp;nbsp;290&amp;nbsp;kg
|-
![[Pesu máximu al despegue]] &lt;br /&gt;(MTOW)
| 247&amp;nbsp;200&amp;nbsp;kg || 297&amp;nbsp;550&amp;nbsp;kg || 347&amp;nbsp;500&amp;nbsp;kg || 347&amp;nbsp;800&amp;nbsp;kg || 299&amp;nbsp;370&amp;nbsp;kg || 351&amp;nbsp;500&amp;nbsp;kg
|-
!Velocidá de cruceru normal
| colspan=&quot;6&quot; | [[Númberu Mach|Mach]] 0,84 (905&amp;nbsp;[[km/h]]) a una altitú de cruceru de 11&amp;nbsp;000 m
|-
!Velocidá de cruceru máxima
|colspan=&quot;6&quot; | Mach 0,89 (950&amp;nbsp;km/h) a una altitú de cruceru de 11&amp;nbsp;000 m
|-
![[Algame (aeronáutica)|Algame]] máximu&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(con capacidá de carga máxima)&lt;/small&gt;
| 9700&amp;nbsp;[[km]] || 14&amp;nbsp;310&amp;nbsp;km || 17&amp;nbsp;370 km || 9070&amp;nbsp;km || 11&amp;nbsp;120&amp;nbsp;km || 14&amp;nbsp;690&amp;nbsp;km
|-
!Distancia de despegue&lt;br /&gt;(MTOW, [[International Standard Atmosphere|ISA]]+15 MSL)
| 2530 m || 3570 m || 2970 m || 2990 m || 3380 m || 3200 m
|-
!Capacidá de combustible máxima |
117&amp;nbsp;348&amp;nbsp;[[llitru|l]] || 171&amp;nbsp;176&amp;nbsp;l || colspan=&quot;2&quot; | 181&amp;nbsp;283&amp;nbsp;l || 171&amp;nbsp;176&amp;nbsp;l || 181&amp;nbsp;283&amp;nbsp;l
|-
![[Techu de vuelu]]
| colspan=&quot;6&quot; | 13&amp;nbsp;140&amp;nbsp;m (43&amp;nbsp;100&amp;nbsp;ft)
|-
![[Motor aeronáuticu|Motores]] (×2)
|
* [[Pratt &amp; Whitney PW4000|P&amp;W PW4077]] ''o''
* [[Rolls-Royce Trent 800|RR Trent 877]] ''o''
* [[General Electric GUE90|GUE GUE90-77B]]
|
* P&amp;W PW4090 ''o''
* RR Trent 895 ''o''
* GUE GUE90-94B
| colspan=&quot;2&quot; |
* GUE GUE90-110B ''o''
* GUE GUE90-115B
|
* P&amp;W PW4098 ''o''
* RR Trent 892 ''o''
* GUE GUE90-92B/GUE90-94B
|
GUE GUE90-115B
|-
![[Emburrie]] (×2)
| PW: 342&amp;nbsp;[[kN]] &lt;br /&gt;RR: 338&amp;nbsp;kN &lt;br /&gt;GUE: 342&amp;nbsp;kN || PW: 400&amp;nbsp;kN &lt;br /&gt;RR: 415&amp;nbsp;kN &lt;br /&gt;GUE: 417&amp;nbsp;kN || colspan=&quot;2&quot; | GUE −110B: 490&amp;nbsp;kN &lt;br /&gt;GUE −115B: 514&amp;nbsp;kN || PW: 436&amp;nbsp;kN &lt;br /&gt;RR: 415&amp;nbsp;kN &lt;br /&gt;GUE: 409/418&amp;nbsp;kN || GUE: 514&amp;nbsp;kN
|-
|}
&lt;br /&gt;
'''''Fuentes''': Información téunica del 777 en Boeing.com,&lt;ref name=&quot;Boe_777_specs&quot;&gt;{{cita web
 |url=http://www.boeing.com/commercial/777family/specs.html
 |títulu=Boeing 777 – Technical Information
 |editorial=Boeing
 |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2011
 |idioma=inglés
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;boeing-airport-planning777&quot;&gt;{{cita web
 |url = http://www.boeing.com/commercial/airports/777.htm
 |títulu = 777 Airplane Characteristics for Airport Planning
 |editorial = Boeing
 |fecha = mayu de 2011
 |fechaaccesu = 9 d'ochobre de 2011
 |idioma = inglés
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20110914050720/http://www.boeing.com/commercial/airports/777.htm
 |fechaarchivu = 14 de setiembre de 2011
}}&lt;/ref&gt; Frawley 2003,{{harvnp|Frawley|2003|pp=61–62}} Información téunica de la serie Trent 800 en Rolls-royce.com&lt;ref&gt;{{cita web
 |url = http://www.rolls-royce.com/civil_aerospace/products/airlines/trent800/technical.jsp
 |títulu = Trent 800 Technical data (archive)
 |editorial = Rolls-Royce
 |fecha = 2007
 |fechaaccesu = 23 de mayu de 2009
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071026200936/http://www.rolls-royce.com/civil_aerospace/products/airlines/trent800/technical.jsp
 |fechaarchivu = 26 d'ochobre de 2007
 |idioma = inglés
}}&lt;/ref&gt;''

== Ver tamién ==
* [[Competencia ente Airbus y Boeing]]
* [[Boeing 7J7]]
* {{bandera|Europa}} [[Airbus A330|Airbus A330-300]]
* {{bandera|Europa}} [[Airbus A340]]
* {{bandera|Europa}} [[Airbus A350]]
* {{bandera|Rusia}} [[Ilyushin Il-96]]
* {{bandera|Estaos Xuníos}} [[McDonnell Douglas MD-11]]
* Aviones comerciales a reaición de [[Boeing]]: [[Boeing 707|707]] • [[Boeing 717|717]] • [[Boeing 720|720]] • [[Boeing 727|727]] • [[Boeing 737|737]] • [[Boeing 747|747]] • [[Boeing 757|757]] • [[Boeing 767|767]] • '''777''' • [[Boeing 787|787]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Bibliografía ==
* {{cita llibru |apellíos=Birtles|nome=Philip|títulu=Boeing 777, Jetliner for a New Century|allugamientu=St. Paul, Minnesota|editorial=Motorbooks International|añu=1998|idioma=inglés|isbn=0760305811}}
* {{cita llibru |apellíos=Cusick|nome=Stephen|apellíos2=Rodrigues|nome2=Clarence C.|títulu=Commercial Aviation Safety|allugamientu=Nueva York|editorial=McGraw-Hill Professional|añu=2004|idioma=inglés|isbn=9780071763059}}
* {{cita llibru |apellíu=Eden|nome=Paul|títulu=Encyclopedia Of Aircraft|editorial=Bookmart Limited|añu=2004|páxines=512|idioma=inglés|isbn=9781845090135}}
* {{cita llibru |apellíos=Eden|nome=Paul|títulu=Civil Aircraft Today: The World's Most Successful Commercial Aircraft|ubicación=Londres|editorial=Amber Books Ltd.|añu=2008|idioma=inglés|isbn=1845093240}}
* {{cita llibru |apellíos=Frawley|nome=Gerard|títulu=The International Directory of Civil Aircraft 2003/2004|ubicación=Londres|editorial=Aerospace Publications|añu=2003|idioma=inglés|isbn=1875671587}}
* {{cita llibru |apellíu=Glenday|nome=Craig|títulu=Guinness World Records|ubicación=Londres/Nueva Tork|añu=2007|idioma=inglés|editorial=HiT Entertainment|isbn=9780973551440}}
* {{cita llibru |apellíos=Norris|nome=Guy|apellíos2=Wagner|nome2=Mark|títulu=Boeing 777|allugamientu=St. Paul, Minnesota|editorial=Motorbooks International|añu=1996|idioma=inglés|isbn=0760300917}}
* {{cita llibru |apellíos=Norris|nome=Guy|apellíos2=Wagner|nome2=Mark|títulu=Modern Boeing Jetliners|allugamientu=Minneapolis, Minnesota|editorial=Zenith Imprint|añu=1999|idioma=inglés|isbn=0760307172}}
* {{cita llibru |apellíos=Norris|nome=Guy|apellíos2=Wagner|nome2=Mark|títulu=Boeing 777: The Technological Marvel|allugamientu=Minneapolis, Minnesota|editorial=Zenith Imprint|añu=2001|idioma=inglés|isbn=0760300917}}
* {{cita llibru |apellíu=Stover|nome=Dawn|títulu=Popular Science Magacín|añu=1994|editorial=Bonnier Corporation|idioma=inglés|páxines=128|isbn=01617370}}
* {{cita llibru |apellíu=Yenne|nome=Bill|títulu=Inside Boeing: Building the 777|allugamientu=Minneapolis, Minnesota|añu=2002|editorial=Zeniyh Press|isbn=0760312516}}

== Enllaces esternos ==
* {{Commons|Boeing 777}}

* [https://web.archive.org/web/20071217013837/http://www.boeing.es/Redirect.do?Keyword=777 The Boeing Company: la gama Boeing 777]
** (n'inglés) [https://web.archive.org/web/20071207030019/http://boeing.com/commercial/airports/777.htm Boeing 777 Airplane Characteristics for Airport Planning]
* (n'inglés) [https://web.archive.org/web/20080120160137/http://www.flightglobal.com/articles/2008/01/01/218144/boeing-777-aircraft-profile.html Flight International: información xeneral, cronoloxía, imáxenes, videos, especificacies, “cutaway”, bloges, enllaces, forums, noticies últimes]
* [http://www.airliners.net/info/stats.main?id=106 Airliners.net: B777-200]
* [http://www.airliners.net/info/stats.main?id=107 Airliners.net: B777-300]
* (n'inglés) [http://www.777boeing.com/ 777boeing.com]

** (n'inglés) [http://www.boeing.com/commercial/777family/specs.html The Boeing Company: B777 – carauterístiques téuniques]
** (n'inglés) [[Flight International]][https://web.archive.org/web/http://www.flightglobal.com/articles/2008/01/01/218144/boeing-777-aircraft-profile.html: Boeing 777 Aircraft Profile]
** (n'inglés) [[Airliners.net]][http://www.airliners.net/info/stats.main?id=106: Aircraft info and history section]
* [https://web.archive.org/web/20090122205112/http://www.boeing.es/ViewContent.do?id=17202&amp;Year=null&amp;aContent=Datos%20sobre%20el%20Boeing%20777 The Boeing Company: Datos sobre'l Boeing 777]
* [https://web.archive.org/web/20101006180201/http://www.boeing.es/ViewContent.do?id=1506&amp;Year=null&amp;aContent=CARACTER%C3%8DSTICAS%20T%C3%89CNICAS%20777-300 The Boeing Company: carauterístiques téuniques del B777-300]
* [https://web.archive.org/web/20090122205251/http://www.boeing.es/ViewContent.do?id=17222&amp;Year=null&amp;aContent=777%20Freighter The Boeing Company: carauterístiques téuniques del B777 Cargueru ''(Freighter)'']
** (n'inglés) [https://web.archive.org/web/20110721121724/http://www.boeing.com/commercial/airports/777.htm Boeing 777 Airport planning report – Airplane Characteristics for Airport Planning]
* [https://web.archive.org/web/20101006180209/http://www.boeing.es/ViewContent.do?id=16902&amp;Year=null&amp;aContent=Cronolog%C3%ADa%20d'el%20Programa%20Boeing%20777 The Boeing Company: Cronoloxía del Programa Boeing 777]
* [http://www.aviationcorner.net/show_photo.asp?id=118061 Boeing 777-223/ER American Airlines]


{{Tradubot|Boeing 777}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Aeronaves de Boeing|777]]
[[Categoría:Aeronaves d'ala baxa]]
[[Categoría:Aviones bimotores a reaición]]
[[Categoría:Aviones comerciales de los Estaos Xuníos de los años 1990]]
[[Categoría:Boeing 777]]


[[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]]</text>
      <sha1>52u7szv8f3z8vtl12mpri3tlbg29b33</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Boeing 747</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153364</id>
    <revision>
      <id>4488345</id>
      <parentid>4482983</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:13:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61090" sha1="ts9x0qwib9jx689rxfbu0krixya4stu" xml:space="preserve">{{Revref}}
{{vehículu}}
[[Ficheru:Lufthansa, D-ABYR, Boeing 747-830 (19729747554).jpg|thumb|[[boeing 747-8]]]]

El '''Boeing 747''', comúnmente moteyáu «Jumbo», ye un [[avión comercial]] transcontinental de [[fuselaxe anchu]] fabricáu por [[Boeing]]. Ye conocíu pol so gran tamañu (foi'l mayor avión de pasaxeros mientres más de tres décades hasta que la compañía [[Airbus]] creó l'A380),&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=A380 superjumbo lands in Sydney|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7061164.stm|obra=BBC News|idioma=en|fecha=25 d'ochobre de 2007|fechaaccesu=5 de mayu de 2015}}&lt;/ref&gt; y ta ente los aviones más famosos del mundu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.airspacemag.com/flight-today/747-worlds-airliner-180951414/?all&amp;non-ist |títulu=747: The World's Airliner |work=Air &amp; Space Magacín |apellíu=Negroni |nome=Christine |fecha=xunetu de 2014 |fechaaccesu= 2 de xineru de 2015|idioma=en}}&lt;/ref&gt; Realizó'l so primer vuelu comercial en [[1970]] y foi'l primer avión con [[fuselaxe]] anchu. 

Los cuatro motores [[turbofán]] del 747 son fabricaos por [[Pratt &amp; Whitney]]. El motor [[Pratt &amp; Whitney JT9D|JT-9D]] foi estrenáu con esi avión y foi usáu darréu por otros aviones de fuselaxe anchu, como'l [[Douglas DC-10]]. La so cabina de dos pisos diolu enforma reconocencia nel sector del tresporte aereu. Con una distribución típica de tres clases de pasaxeros tresporta a 416 persones,&lt;ref&gt;http://www.boeing.com/history/products/747.page&lt;/ref&gt; ente que una disposición de dos clases puede allugar un máximu de 524 pasaxeros. El 747-8, la versión más recién en serviciu, vuela a velocidaes subsóniques de [[Númberu Mach|Mach]] 0,85 (unos 913 [[quilómetros per hora|km/h]]), y ufierta un algame de vuelu intercontinental de 8&amp;nbsp;000 [[Milla náutica|milles náutiques]] (15&amp;nbsp;000 [[quilómetru|quilómetros]]).&lt;ref&gt;[http://www.boeing.com/commercial/747family/pf/pf_400_prod.html &quot;Technical Characteristics&amp;nbsp;– Boeing 747-400&quot;], ''The Boeing Company''. Consultáu: 29 d'abril de 2006.&lt;/ref&gt;

Agoróse que'l 747 quedaríase obsoleto cuando se vendieren les primeros 400 unidaes,&lt;ref&gt;Haenggi 2003, páxs. 14-15.&lt;/ref&gt; pero'l modelu superó toles mires y, pasaes eses crítiques, la producción algamó les 1&amp;nbsp;000 unidaes en [[1993]].&lt;ref name=Sutter_p259&gt;Sutter 2006, p. 259.&lt;/ref&gt; N'avientu de [[2015|2017]] habíense construyíu 1542 aviones, con otres 12 unidaes de la variante 747-8F n'espera de ser apurríes.&lt;ref name=747_O_D_summ&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=747&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=747&amp;ViewReportF=View+Report &quot;747 Model Orders and Deliveries data.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928195003/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=747&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=747&amp;ViewReportF=View+Report |date=2018-09-28 }} ''The Boeing Company'', xineru de 2015. Consultáu: 6 de febreru de 2015.&lt;/ref&gt; La versión más recién d'esti modelu, el [[Boeing 747-8|747-8]], entró en serviciu con [[Cargolux]] (versión de carga) el 12 d'ochobre de 2011 y con [[Lufthansa]] (versión de pasaxeros) el 1 de xunu de 2012.

El 747 ye unu de los aviones más reconocibles pol públicu. A l'aeronave llamóse-y la Reina de los Cielos» (''Queen of the Skies''). Foi usada por millones de persones pa realizar vuelos internacionales. Amás, foi'l primer avión civil de fuselaxe anchu, el más grande, el más pesáu y el pioneru nel usu de motores [[turbofán]] d'alta [[rellación de derivación]], menos contaminantes y ruidosos que los [[turborreactor]]es convencionales.

== Desarrollu ==

=== Antecedentes ===
En [[1963]], la [[Fuercia Aérea de los Estaos Xuníos]] empezó a estudiar una serie de proyeutos pa una gran aeronave &quot;estratéxica&quot; de tresporte. Como'l [[Lockheed C-141 Starlifter]] atopar en desarrollu, los militares pensaron que faía falta una aeronave muncho más grande y de mayor capacidá, capaz de llevar una carga cimera que la que podíen tresportar otros aviones esistentes. Estos estudios derivaron nel encargu del diseñu del &quot;CX-X&quot; (avión de carga esperimental, ensin númberu) con una capacidá de carga de 81&amp;nbsp;600 kg, una velocidá de Mach 0.75 (805&amp;nbsp;km/h), un [[Algame (aeronáutica)|algame]] ensin repostaxe de 5000 [[milla náutica|milles náutiques]] (9260&amp;nbsp;km) y una carga útil de 52&amp;nbsp;200&amp;nbsp;kg. La unidá de carga tenía de tener 5,18&amp;nbsp;m d'anchu y 4,11&amp;nbsp;m d'altu, con 30,5&amp;nbsp;m de llargu, con accesos qu'incluyeren portones na parte frontera y la trasera del fuselaxe.&lt;ref name=Norton_C-5&gt;Norton 2003, páxs. 5–12.&lt;/ref&gt; 

Dalgunos de los primeros diseños incluyíen seis motores. Sicasí, nengún superaba al C-141 n'abondos aspeutos como por que valiera la pena desenvolvelos. Ellaboróse una nueva llista de requisitos pa un ''Sistema de Loxística Pesada'' (''Heavy Logistics System'' o ''CX-HLS'') y convocóse un concursu oficial el 27 d'abril de [[1964]]. Esta nueva llista de requisitos contemplaba solu cuatro motores. El diseñu tamién riquía del diseñu de nuevos motores, una medría de potencia significativu y menor gastu de combustible. El 18 de mayu de [[1964]] recibiéronse propuestes d'aviones de [[Boeing]], [[Douglas Aircraft Company|Douglas]], [[General Dynamics]], [[Lockheed Corporation|Lockheed]] y [[Martin Marietta]], ente que les propuestes de motores proveníen de [[General Electric]], [[Curtiss-Wright]] y [[Pratt &amp; Whitney]]. Tres una seleición, a [[Boeing]], [[Douglas Aircraft Company|Douglas]] y [[Lockheed Corporation|Lockheed]] axudicáronse-yos contratos por que realizaren estudios sobre'l cuerpu del avión y a [[General Electric]] y [[Pratt &amp; Whitney]] axudicóse-yos la motorización.&lt;ref name=Norton_C-5/&gt;

Los trés propuestes de los fabricantes d'aviones compartíen un gran númberu de carauterístiques, pero una en particular fíxose icónica nel 747. Como'l CX-HLS precisaba ser cargáu dende'l frente, una puerta tenía d'asitiase onde usualmente atopábase la cabina. Toles compañíes resolvieron esti problema poniendo la cabina sobre l'área de carga. Douglas diseñó un pequeñu habitáculo xustu delantre que s'atopaba percima del llargueru de les ales, Lockheed diseñó una especie de columna vertebral que percorría toa'l llargor del avión y que yera travesada pol llargueru de les ales, ente que Boeing combinó dambes soluciones, creando un espaciu allargáu qu'empezaba nel morru del avión y que remataba a en llugar del encastre de les ales.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Lockheed C-5 Galaxy|url=http://oea.larc.nasa.gov/PAIS/Partners/C_5.html|obra=nasa.gov|idioma=en|fechaaccesu=12 d'avientu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090813045412/http://oea.larc.nasa.gov/PAIS/Partners/C_5.html|fechaarchivu=13 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt; En [[1965]] el diseñu de Lockheed y la motorización de General-Electric fueron escoyíos pal nuevu [[Lockheed C-5 Galaxy]].&lt;ref name=Norton_C-5/&gt; La puerta del morru y la cabina elevada aplicar al diseñu del 747.&lt;ref&gt;Jenkins, Dennis R. ''Boeing 747-100/200/300/SP'' (AirlinerTech Series, Vol. 6). North Branch, MN: Specialty Press, 2000. ISBN 1-58007-026-4 páxs. 12–13.&lt;/ref&gt;

=== Propuesta como tresporte de pasaxeros ===
El 747 foi concebíu nos años 60, cuando los viaxes diben n'aumentu.&lt;ref name=Norris_Wagner_p13&gt;Norris and Wagner 1997, p. 13.&lt;/ref&gt; Esta década considérase la edá dorada de l'aviación. Esta nueva era del tresporte comercial en jet foi posible gracies a la enorme popularidá del [[Boeing 707]] y del [[Douglas DC-8]], que revolucionaron el viaxe de llargues distancies.&lt;ref name=Norris_Wagner_p13/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Boeing Multimedia Image Gallery 707|url=http://www.boeing.com/companyoffices/gallery/images/commercial/707-03.html|obra=The Boeing Company|idioma=en|fechaaccesu=12 d'avientu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130115092403/http://www.boeing.com/companyoffices/gallery/images/commercial/707-03.html|fechaarchivu=15 de xineru de 2013}}&lt;/ref&gt; En perdiendo'l contratu del CX-HLS, Boeing foi primida por [[Juan Trippe]], el presidente de [[Pan Am]] (Pan American World Airways), una de les sos aereollinies veceres más importantes, por que construyera un avión de pasaxeros que doblara la capacidá del Boeing 707. Mientres esti periodu, la conxestión aeroportuaria, empeorada pol ascendente númberu de pasaxeros que teníen de ser tresportaos n'aviones relativamente pequeños, convertir nun problema que Trippe pensaba que podría resolver con un avión muncho más grande.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Innovators: Juan Trippe|url=http://www.pbs.org/kcet/chasingthesun/innovators/jtrippe.html|obra=pbs.org|idioma=en|fechaaccesu=12 d'avientu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081228193928/http://www.pbs.org/kcet/chasingthesun/innovators/jtrippe.html|fechaarchivu=28 d'avientu de 2008}}&lt;/ref&gt;

En [[1965]], Joe Sutter foi tresferíu del equipu de desarrollu del [[Boeing 737]] a los estudios del nuevu avión de pasaxeros, que'l so númberu yá se asignó: 747.&lt;ref name=Sutter_p80-4&gt;Sutter 2006, páxs. 80-84.&lt;/ref&gt; Sutter empezó un estudiu de diseñu con Pan Am y otres aereollinies pa entender meyor los requerimientos de los veceros. Por esi entós pensábase que de poder realizase'l tresporte de pasaxeros supersónicu, un avión como'l 747 sería fácilmente superáu o se convertiría nuna pieza obsoleta.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Air travel: A supersonic future?|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/852087.stm|obra=BBC|idioma=en|fecha=17 de xunetu de 2001|fechaaccesu=12 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; Boeing respondió a esto diseñando'l 747 de tala forma que pudiera afaese fácilmente pa sirvir como avión de carga nel casu de que menguara'l so usu como avión de pasaxeros. Como cargueru, la necesidá clara yera la de poder tresportar contenedores qu'usaren les metodoloxíes del embarque marítimu, que fueron introducíos una década tras y que se convertíen claramente na nueva solución al tresporte de carga. Los contenedores estándar yeren de 2,4 x 2,4&amp;nbsp;m per delantre (un pocu más altos si considérense los puntos de suxeción) y de un llargor que variaba ente 6 y 12&amp;nbsp;m. Esto implicaba la posibilidá d'introducir dos contenedores a lo ancho y a lo alto con dos o trés d'ellos escontra'l fondu si tener en cuenta los requerimientos del proyeutu del primer CX-HLS.

N'abril de [[1966]], [[Pan Am]] encargó venticinco [[747-100]], por un valor de 525 millones de [[USD|dólares d'Estaos Xuníos]]. Mientres la llacuada de ceremonia de celebración del contratu del 747 en [[Seattle]], nel 50º Aniversariu de Boeing, [[Juan Trippe]] predixo que'l 747 diba ser «una gran arma pa la paz, con un papel que va competir col de los misiles intercontinentales nel destín de la humanidá»,&lt;ref&gt;{{cita llibru |url=https://books.google.com/books?id=rfpsBQAAQBAJ&amp;pg=PA31|títulu=The Airbus A380: A History |apellíu=Simons |nome=Graham|añu=2014 |páxina=31}}&lt;/ref&gt; acordies con Malcolm T. Stamper, unu de los direutores en xefe del programa del 747 de la dómina. Como veceru de llanzamientu,&lt;ref name=ucfc747&gt;{{cita web |títulu=The Boeing 747|url=http://www.centennialofflight.gov/essay/Aerospace/Boeing_747/Aero21.htm|obra=U.S. Centennial of Flight Commission|idioma=en|fechaaccesu=12 d'avientu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121007143215/http://www.centennialofflight.gov/essay/Aerospace/Boeing_747/Aero21.htm|fechaarchivu=7 d'ochobre de 2012|autor=Rumerman, Judy|fecha=2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=infoplease&gt;{{cita web |apellíos1=Noland|nome1=David|títulu=Passenger Planes: Boeing 747|url=http://www.infoplease.com/spot/boeing747.html|obra=infoplease.com|idioma=en|fechaaccesu=12 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; y por cuenta de la so influyencia antes de sentar la orde formal, Pan Am tenía facultaes pa influyir el diseñu y el desarrollu del 747 más allá que cualquier aereollinia d'antes o agora.&lt;ref name=Irving_p359&gt;Irving 1994, p. 359.&lt;/ref&gt;

=== Progresos de diseñu ===
[[Ficheru: B747-cockpit.jpg|miniatura|derecha|200px|Cabina d'unu de los primeres 747 producíos, alcontrada nel nivel cimeru del fuselaxe.]]
A la fin, el diseñu d'[[Configuración alar|ala alta]] del CX-HLS nun s'usó pal Boeing 747, una y bones esti diseñu sería suplantáu poles nuevu teunoloxíes de la compañía. El diseñu orixinal incluyía un fuselaxe de dos pisos del mesmu tamañu, con files d'ocho asiento y dos pasiellos na cabina de baxo, y files de 7 asientos y dos pasiellos na cabina de riba. Sicasí, esmolecíos por trazar rutes d'evacuación efeutives y nun llindar les capacidaes de carga, abandonaron esta idea a empiezos de [[1966]] en favor d'un fuselaxe más anchu. La cabina de mandu taba, poro, asitiada nun apartaz del pasiellu cimeru de manera que una compuerta frontera de carga que s'instalara pudiera incluyir el conu de la ñariz; esta carauterística de diseñu produció esta &quot;gorrumba&quot; distintiva del 747. Nos primeros modelos nun taba claru qué faer col pequeñu espaciu de tras de la cabina, yá que al suprimir el pasiellu cimeru esta &quot;gorrumba&quot; subsistió como parte del fuselaxe aerodinámicu ensin contener asientos.

Una de les teunoloxíes principales establecíes en pal gran 747 fueron los motores [[turbofán]] d'altu fluxu. La teunoloxía de los motores facer pa doblar la potencia de los primeres turbojets consumiendo un terciu menos de combustible. [[General Electric]] yera pionera nel conceutu pero taba comisionada pa producir les plantes motrices del C-5 Galaxy y entró nel mercáu tiempu dempués. [[Pratt &amp; Whitney]], sicasí, trabayaba nel mesmu conceutu y, a finales de 1966, Boeing, Pan Am y Pratt &amp; Whitney alcordaron el desarrollu d'un nuevu motor, denomináu JT-9D pal 747.

El proyeutu foi diseñáu con una nueva metodoloxía denominada analís del árbol de fallos, que dexaba calcular los efeutos d'un fallu nuna parte senciella y determinar el so impautu n'otros sistemes. Pa dirixir enfoques de seguridá y fiabilidá, el diseñu del 747 incluyó redundancia estructural, sistemes hidráulicos de respaldu, cuadruplicar el tren d'aterrizaxe principal y doblar los controles de superficies. Adicionalmente, dalgunos de los más avanzaos dispositivos d'alta elevación fueron añadíos nel nuevu diseñu por que pudiera operar nos aeropuertos esistentes. Estos incluyíen ''[[slats]]'' nel cantu d'ataque de les [[ala (aeronáutica)|ales]] que la percorríen dafechu, y un complexu sistema de flaps de trés capes nel cantu anterior de les mesmes. Esti montaxe so l'ala dexa a los flaps prindar más fluxu d'aire so ellos, polo cual amonta l'efeutu suelu” (este asocede cuando'l volume d'aire sol avión a baxes altitúes déxa-y llexar» con mayor facilidá, y cuasi siempres ye proporcional al área de les ales d'un avión).

Boeing alcordó apurrir el primer 747 a Pan Am a finales de [[1969]]. La fecha d'entrega dexaba solamente 28 meses, dos terceres partes del tiempu normal. L'horariu taba tan apertáu que les persones que trabayaben pal proyeutu fueron moteyaes &quot;The Incredibles&quot; (''The Incredibles''). Desenvolver l'avión foi un retu téunicu y financieru tan trabayosu, que na alministración del mesmu dixeron que tuvieron que «apostar la compañía cuando la empecipiaron.

[[Ficheru: Boeing 747 prototype.JPG|thumb|El prototipu de 747, ''City of Everett'', nel Muséu del Vuelu en [[Seattle (Washington)|Seattle]], [[Washington (estáu)|Washington]].]]

=== Planta de producción ===
Por cuenta de que Boeing nun tenía una planta lo suficientemente grande pa ensamblar esti avión, tuvo que construyir una. La compañía consideró posibles allugamientos en más de 50 ciudaes, y finalmente inclinóse por faer una nueva planta a unos 48&amp;nbsp;km al norte de la ciudá de [[Seattle]] nun sitiu axuntu a la base militar [[Aeropuertu de Paine Field|Paine Field]] cerca d'[[Everett (Washington)|Everett]] ([[Washington (estáu)|Washington]]). Mercaron un área de 780 acres (316 hectárees) en xunu de [[1966]].

El presidente de Boeing, [[William M. Allen]] llamó a Malcom T. Stamper, daquella a la cabeza de la división de turbines de la compañía, por qu'inspeccionara la construcción de la [[fábrica Boeing de Everett|fábrica en Everett]] y empezara la construcción del 747. Pa nivelar el suelu, tuviéronse que mover más de 3,1 millones de metros cúbicos de tierra. Disponer de tan pocu tiempu que'l modelu de comprobaciones a escala real del 747 foi construyíu primero que'l techu de la fábrica que diba sobre él. La planta ye l'edificiu col mayor volume interno enxamás construyíu hasta agora.

=== Desarrollu y etapa de prueba ===
Primero que el primer 747 fuera ensamblado, empezaron les pruebes de munchos componentes y sistemes. Una prueba importante tenía que ver cola evacuación de 560 voluntarios dientro del fuselaxe del modelu de pruebes usando les escotilles d'escape d'emerxencia del avión. La primer evacuación a escala real tomó dos minutos y mediu, entepasando los 90&amp;nbsp;segundos que determinaba l'[[Alministración Federal d'Aviación]] (Federal Aviation Administration, FAA), y munchos voluntarios resultaron mancaos. Evacuaciones de prueba posteriores llograron el tiempu envaloráu de los 90 segundos pero causaben munchos perxudicaos. La parte más complicada yera la evacuación de la división cimera; los pasaxeros voluntarios, en cuenta de usar la resbaladera convencional, escapaben usando arneses agabitaos a una cuerda.

Boeing construyó un dispositivu d'entrenamientu inusual conocíu como ''Waddell's Wagon'' (en referencia a un pilotu de pruebes de 747, Jack Waddell) o «Mantis Relixosa» que consistía nun modelu de cabina montáu nel techu d'un camión qu'allugaba andamios y otres estructures. Mientres el primer 747 siguía construyéndose, el dispositivu dexaba a los pilotos la práutica de maniobres de rodaxe dende l'altor real a la que diría montada la cabina del avión, que daquella (y entá anguaño) yera bastante inusual.

El [[30 de setiembre]] de [[1968]], el primer 747 salió del edificiu d'ensamblaxe na planta de Everett, precediendo les ruedes de prensa y les auxiliares de tripulación uniformadas que representaben a caúna de les 26 aereollinies qu'encargaron l'avión.

Mientres los meses siguientes, realizáronse los preparativos pal primer vuelu, que tuvo llugar el [[9 de febreru]] de [[1969]], colos pilotos de pruebes [[Jack Waddel]] y [[Brien Wygle]] nos controles y con [[Jess Wallick]] como inxenieru de vuelu. A pesar de dellos pormenores con unu de los flaps, el vuelu comprobó que'l 747 maniobrábase bárbaro. L'avión resultó ser por demás inmune al “[[valumbu del holandés]]” (''Dutch roll''), un fenómenu nel qu'asoceden dos movimientos alternativos simultáneamente (por casu al mover el morru a un llau coles mesmes que l'avión alabea en direición opuesta), y al cual yeren bien vulnerables los primeres jets d'ales grandes.

Depués de delles etapes del programa de vuelos de prueba, les pruebes de vibración de superficies (flutter testing) amosaron que les ales bazcuyaben so ciertes condiciones. L'inconveniente resolvióse parcialmente amenorgando la rixidez de dellos componentes de l'ala. Sicasí, una vibración severa d'alta velocidá foi resuelta usando contrapesos d'[[uraniu aprobetáu]] (DU) como llastre nel esterior de les barquillas de los motores nos primeres 747. Anque esta midida yera relativamente común, causaba esmoliciones cuando unu d'estos aviones estrellábase, como nel casu del vuelu 358 de [[China Airlines]] en [[Wanli]] en [[1991]], y el vuelu 1862 d'[[El Al]] n'[[Ámsterdam]] en [[1992]].

El programa de vuelos de prueba tuvo atrabancáu por problemes colos motores Pratt &amp; Whitney JT9D del avión. Les dificultaes incluyíen perdes nos motores causaes por movimientos rápidos nes palanques de control y distorsión de les cubiertes de les turbines dempués d'un curtiu periodu de serviciu. Los problemes retrasaron la entrega de los 747 per dellos meses y dexaron varaos a cerca de 20 aviones na planta d'[[Everett (Washington)|Everett]] mientres esperaben la so instalación. El programa sufrió un grave retrasu cuando unu de los cinco aviones de prueba sufrió serios daños mientres un intentu d'aterrizaxe nel aeropuertu de [[Renton Municipal]], llugar onde s'atopa la planta de Boeing de [[Renton]]. L'avión de prueba atopar mientres la so prueba de vuelu con equipu anováu y cabina recién instalada cuando'l pilotu Ralph C. Cokely salir de la curtia pista y rompió el tren d'aterrizaxe. Sicasí estes dificultaes nun detuvieron a Boeing pa llevar unu de los sos aviones de prueba al 28º [[Espectáculu Aereu de París]] a mediaos de [[1969]], onde foi amosáu per primer vegada al públicu xeneral. El 747 llogró'l so certificáu de aeronavegabilidad de la FAA n'avientu de [[1969]], quedando llistu pa la so entrada en serviciu.

L'altu costu de desarrollu del 747 y de la planta de Everett llevaron a que Boeing empeñar con un consorciu bancariu. Mientres los meses previos a la entrega del primer avión, la compañía tuvo que solicitar repetidamente fondos adicionales pa completar el proyeutu. De ser refugaos, la empresa nun sobreviviría. Finalmente, la inversión tuvo ésitu y Boeing púnxose al mandu de un monopoliu de producción de grandes aviones de pasaxeros mientres munchos años.

=== Entrada en serviciu ===
[[Ficheru: Boeing 747 spiral staircase.jpg|thumb|Nos 747-100 y 747-200, una escalera de cascoxu comunicaba la cabina principal cola cabina cimera.]]
[[Ficheru: Avianca 747-124 HK-2000 Eldorado.JPG|thumb|[[Avianca]] convertir na primer operadora n'[[América Llatina]] n'usar de forma continua un ''[[Jumbo jet]]''. ]]

El [[15 de xineru]] de [[1970]], la Primer Dama de los [[Estaos Xuníos]] [[Pat Nixon]] bautizó'l primera 747 de Pan Am nel Aeropuertu Internacional Dulles (depués renomáu Washington Dulles International Airport) en presencia del presidente de Pan Am [[Najeeb Halaby]]. En cuenta de xampán, l'avión foi alboráu con agua colorao, azul y blanca. El 747 entró en serviciu'l [[22 de xineru]] de [[1970]], nuna ruta de Pan Am dende [[Nueva York]] hasta [[Londres]]. El vuelu foi entamáu pa la nueche del 21 de xineru, pero un recalentamientu de los motores fizo que l'avión destináu pa esti llabor nun pudiera usase. Atoparon un sustitutu que fizo l'históricu vuelu con más de seis hores de retrasu a otru día.

El 747 tuvo una entrada en serviciu bastante cómoda, en contraposición a les esmoliciones de quien cuntaben que munchos aeropuertos nun diben poder afaer un avión tan grande. Presentáronse dellos problemes téunicos, pero yeren relativamente pequeños y pudieron resolvese fácilmente. Dempués de la introducción del avión con Pan Am, otres aereollinies que mercaren el 747 empezaron a usalo col fin de caltenese competitives ante'l veceru inaugural. Boeing envaloró que la metá de les primeres ventes de 747 fueron a aereollinies que riquíen el llargu algame del avión en cuenta de la so mayor carga útil. Como'l 747 tenía como potencial el menor costu operativu por asientu solamente si yera enllenáu na so totalidá, los costos por asientu amontábense rápido si la ocupación baxaba. Esto debía a que'l consumu de combustible d'un 747 moderadamente cargáu, que tuviera'l 70 per cientu de los sos asientos ocupaos, usaba más del 95 per cientu del combustible riquíu por un 747 dafechu fletáu.

Los problemes económicos nos [[Estaos Xuníos]] y otros países dempués de la [[crisis del petroleu de 1973]] fixeron que'l tráficu de pasaxeros menguara considerablemente, y munches aereollinies atoparon que nun teníen pasaxeros suficientes pa emplegar el 747 de forma económica, y reemplazar colos más pequeños y apocayá introducíos [[Douglas DC-10]] y [[Lockheed L-1011 TriStar]], que tamién son aviones de fuselaxe anchu (y depués el bimotor [[Boeing 767]] y el [[Airbus A300]]). [[American Airlines]] trató d'atraer más veceros quitando dellos asientos pa poner una barra con pianu, y finalmente apostraron los sos 747 al serviciu de carga hasta qu'en [[1983]] camudaron les sos 747 con Pan Am polos DC-10; Delta Air Lines tamién sustituyó los sos 747 depués de dellos años de serviciu.

Los vuelos internacionales qu'evitaben los aeropuertos tradicionales y aterrizaben en ciudaes más pequeñes volviéronse más comunes mientres los años ochenta, dando más cuota de mercáu al 747 como avión de pasaxeros. Sicasí, munches aereollinies de carga siguieron usando'l 747 en rutes sobre'l Pacíficu. En Xapón, configuráronse rutes nacionales de 747 pa mover a la máxima cantidá de pasaxeros.

El 747 rápido algamó un estatus d'iconu, apaeciendo en delles películes como ''[[Aeropuertu (película)|Aeropuertu]]'', ''[[Air Force One (película)|Air Force One]]'' y ''Decisión Crítica''.

=== Desenvolvimientos posteriores ===
[[Ficheru: NEGOCIOS EN EL AIRE.JPG|thumb|Los modelos de la serie 300 y 400 carauterizar por una cabina cimera allargada, denominada ''big top'' n'inglés.]]

Depués del modelu inicial 747-100, Boeing desenvolvió la variante -100B con mayor [[pesu máximu al despegue]] y la versión -100SR (''Short Range'' o de Curtiu Algame) con mayor capacidá de pasaxeros. Amontar el pesu máximu de despegue dexó al avión poder llevar más combustible y tener mayor algame. El modelu -200 que lo siguió entró en serviciu en 1971. Ésti incorporaba motores más potentes y mayor pesu de despegue. Produciéronse versiones de pasaxeros, carga y usu combináu. A mediaos de los años setenta apaeció'l 747SP (Special Performance) una versión d'algame máximu allargáu que se caracterizaba pol so fuselaxe curtiu.

La llinia del 747 tuvo un desarrollu más notable cola apaición del 747-300 en 1980. El -300 surdió d'estudios de Boeing p'amontar la capacidá de pasaxeros pal 747. Soluciones como tanques de punta d'ala y un segundu pisu que s'estendiera a lo llargo de tol fuselaxe fueron refugaes. La primer designación pa la versión -300 foi 747SUD (''stretched upper deck'' o compartimientu superior allargáu) y depués 747-200 SUD, siguida por 747EUD, primero que la designación 747-300 fuera usada. El modelu -300 producir por primer vegada en [[1983]]. Incluyía un allargamientu de la parte cimera del fuselaxe (SUD), una velocidá de cruceru mayor y más acomodación pa pasaxeros. Produciéronse les versiones de pasaxeros, Short Range (algame curtiu) y delles combinaciones de pasaxeros-carga.

En [[1985]] empezó'l desarrollu del 747-400. La nueva variante tendría una cabina con un novedosu tableru de vidriu (''glass cockpit'') que dexaba qu'a la tripulación de la cabina fora de dos persones en cuenta de trés. Los costos de desarrollu alzáronse, y los retrasos na entrega de la producción dábense na midida na que les aereollinies ordenaben les nueves teunoloxíes. Una mano d'obra d'insuficiente esperiencia y pocu confiable mientres esti tiempu contribuyó a los primeros problemes na producción del 747-400, que finalmente entró en serviciu en 1989.

[[Ficheru: Giant planes comparison.svg|thumb|Una comparanza de tamaños de cuatro aviones enormes: L'históricu [[Hughes H-4 Hercules]] (en ''beige''), el hexarreactor soviéticu/ucranianu [[Antonov An-225]] (en verde), el [[Airbus A380]] (en rosado) y el [[Boeing 747-8]] (n'azul claro).]]

Dende la llegada del 747-400, propunxéronse dellos tipos d'allargamientu pal 747. Boeing anunció los diseños de les versiones allargaes 747-500X y -600X en [[1996]]. Sicasí'l desarrollu d'estes nueves variantes costaría más de 5.000 millones de dólares, y nun hubo demasiáu interés en llanzar el programa. Boeing ufiertó tamién el más modestu 747X y 747X Stretched que llegaríen l'añu 2000 pa compensar la competencia del Airbus A3XX. Sicasí, la familia 747X tampoco atraxo enforma interés en ser desenvuelta. Boeing pasó del 747X a realizar estudios que dexaren desenvolver el Sonic Cruiser en (un tresporte de pasaxeros supersónicu) y depués de ponelo n'espera, llanzó'l 787. Nel 747-400ER delles idees del estudiu de desarrollu del 747X. Tres l'abandonu de delles variantes propuestes, munchos analistes de la industria volviéronse escépticos colos nuevos desarrollos de Boeing. Sicasí, a empiezos de 2004, Boeing anunció planes sólidos de faer un 747 Advanced que finalmente se concretaron. Similar a lo entamao col 747X, el 747 Advanced usaría teunoloxía del 787 pa modernizar el diseñu y los sos sistemes.

El 747 caltúvose como l'avión de pasaxeros más grande hasta la entrada en serviciu del [[Airbus A380]] qu'empezó a operar en [[2007]]. En [[1991]], batióse la marca de 1.087 pasaxeros que fueron tresportaos en 747 como parte de la Operación Solomón. El 747F (''Freighter'') foi l'avión de carga de serviciu regular más pesáu antes de la puesta en serviciu del [[Antonov An-124]] soviéticu en [[1984]]. El 747-400ER retomó esti títulu nel añu 2000. L'avión cargueru Antonov An-225 ''Myria'' (basáu nel An-124 y con dos motores más qu'ésti) caltiénse entá como l'avión más grande del mundu por dellos factores (incluyendo les más altes midíes de pesu máximu de despegue y llargu total). El Hughes H-4 Hércules sigue siendo l'avión de mayor [[valumbu]], pero voló solamente una vegada. Solo produciéronse dos Antonov An-225 y solo unu d'ellos siguió volando hasta [[2007]], ente que el 747 y el Airbus A380 facer pa una producción masiva.

Dellos aviones 747 afixéronse a usos especiales. Un 747-100 de propiedá de General Electric ye usáu como modelu de pruebes pa los sos motores como'l General Electric GEnx. Un prototipu d'aeronave de bomberos foi construyida por [[Evergreen International]]. Finalmente'l 747 foi reemplazáu pol nuevu diseñu de la “Y3” (la última etapa del proyeutu al llargu plazu Yellowstone de renovación teunolóxica que preve'l reemplazu d'aviones actuales de la familia Boeing).

== Diseñu ==
[[Ficheru: Japan Airlines 747-400 Economy cabin.jpg|thumb|Clase económica na cabina principal d'un Boeing 747-400 de Japan Airlines con una disposición de 3-4-3 asientos per fila.]]

El Boeing 747 ye un gran jet de pasaxeros, de fuselaxe anchu (tien dos pasiellos) con cuatro motores montaos nes ales. Les ales tienen un gran ángulu d'ales en flecha de 37.5 graos pa un cruceru rápido y eficiente, que va de Mach 0.84 a 0.88 dependiendo de la variante (polo cual ye'l Boeing de pasaxeros y carga más rápidu). Esti ángulu tamién-y dexó al 747 caber nos hangares esistentes. La capacidá de pasaxeros va dende los 366 pasaxeros, afechos en files de trés nuna banda, cuatro nel centru y tres asiento na otra banda en clase económica, y una configuración 2-3-2 en primer clase nel compartimientu principal. El compartimientu cimeru tien una configuración de 3-3 en clase económica y 2-2 en primer clase.

Asitiada sobre'l compartimientu principal, la cabina sobresalía y creaba una gorrumba que fizo distintivu al 747. La cabina fíxose asina pa dexar l'apertura de la ñariz nes variantes de carga. L'espaciu detrás de la cabina pudo utilizase como salón o como espaciu pa más asientos. La versión SUD tuvo disponible opcionalmente na variante 747-100B y foi estándar a partir del 747-300.

[[Ficheru: Cargolux B747-400F.jpg|thumb|left|Un 747-400F de [[Cargolux]] cola compuerta de morru dafechu abierta]]

El pesu máximu de despegue del 747 diba dende los 333&amp;nbsp;400&amp;nbsp;kg pa la versión -100, hasta los 440&amp;nbsp;000&amp;nbsp;kg) pa la versión -8. El so algame amontóse de 5200 milles náutiques (9800&amp;nbsp;km) nel -100, a 8000 [[milla náutica|milles náutiques]] (14&amp;nbsp;815 km) nel –8I.

[[Ficheru: jalcargo b747-400 ja401j arp.jpg|thumb|Vista en planu horizontal d'un Boeing 747-400 de [[Japan Airlines|JAL Cargo]]]]

Los 747 tienen munchos componentes de redundancia estructural incluyendo cuatro sistemes hidráulicos y un tren d'aterrizaxe principal de cuatro brazos con 16 ruedes, qu'aproven un aterrizaxe nidiu y seguridá en casu d'españíos nes ruedes. Esti tren de ruedes redundante déxa-y aterrizar con dos brazos de ruedes ensin necesidá d'usar los otros dos si atópense funcionando mal. Adicionalmente, el 747 cuenta con superficies de control estremaes y sofisticaos flaps de trés capes qu'embriven la velocidá de los aterrizaxes y déxen-y al avión aterrizar en pistes comunes. Pa tener motores de repuestu, los primeres 747 podíen afaer un quintu motor apagáu so l'ala del avión ente'l primer motor funcional y el fuselaxe.

== Variantes ==
El 747-100 foi la variante orixinal, llanzada en 1966, siguíu del 747-200 en 1968. El 747-300 foi llanzáu en 1980 y el 747-400 en 1985. Más apocayá, el 747-8 foi anunciáu en 2005. Fueron producíes delles versiones de cada variante, y munches de les primeres variantes fueron producíes simultáneamente. La [[Organización d'Aviación Civil Internacional]] (ICAO) clasifica les variantes utilizando un códigu embrivíu formáu pola combinación del númberu de modelu y el designador la variante (por casu &quot;B741&quot; pa tolos modelos -100).&lt;ref&gt;http://www.icao.int/publications/DOC8643/Pages/Search.aspx&lt;/ref&gt;

=== 747-100 ===
La primer versión del Boeing 747, el 747-100, salió de la cadena de montaxe de Everett pal so primer vuelu'l [[9 de febreru]] de [[1969]], siendo certificáu n'avientu del mesmu añu. El 747-100 entra en serviciu en xineru de 1970, pol so primer veceru, Pan Am. 

Los aviones de la clase 100 pueden percorrer más de 9000&amp;nbsp;[[km]] ensin recargar. Los primeres 747-100 construyir con seis ventanes de la cubierta cimera (trés pel llau) p'afaer árees del salón de riba. Más tarde, como les aereollinies empezaron a utilizar la cubierta cimera p'asientos de pasaxeros premium en llugar d'espaciu de salón, Boeing ufiertó una cubierta cimera de diez ventanes como una opción. El -100 taba forníu con motores Pratt &amp; Whitney JT9D-3A. Anque nun se desenvolvió nenguna versión de carga d'esti modelu, munchos 747-100 atoparon una secundària vida convertíos en cargueros. Un total de 167 747-100s fueron construyíos

=== 747-100SR ===
La variante 747-100SR (Short Range – Radio Curtiu) ye creada pa vuelos bien curtios. Con una capacidá de 570 pasaxeros nuna única clase, foi creáu pal mercáu de [[Xapón]], onde los sos vuelos tán sobresaturados. 

Respondiendo a les solicitúes de les aereollinies xaponeses d'un avión de gran capacidá pa sirvir les rutes nacionales ente les principales ciudaes, Boeing desenvolvió'l 747SR (Short Range - Radio Curtiu) como una versión de curtiu algame del 747-100, con menor capacidá de combustible y mayor capacidá de carga útil. El 747SR tenía una vida útil de 52 000 vuelos mientres 20 años d'operación, comparáu colos 24 600 vuelos en 20 años pa la norma 747. El modelu inicial 747SR, el -100SR, tenía una estructura reforzada y un tren d'aterrizaxe pa soportar el estrés adicional atropáu d'un mayor númberu de despegues y aterrizaxes. El sofitu estructural adicional foi construyíu nes ales, el fuselaxe y el tren d'aterrizaxe, xunto con un amenorgamientu del 20 per cientu en capacidá de combustible.

=== 747SP ===
El desarrollu del 747SP provieno d'una solicitú conxunta ente Pan American World Airways y Iran Air, que buscaba un avión de gran capacidá con abondu algame pa cubrir les rutes Nueva York-Oriente Mediu de Pan Am y la ruta Tehran-Nueva York prevista por Iran Air . La ruta Teḥrán-Nueva York, cuando se llanzó, foi'l vuelu comercial más llargu ensin escales del mundu. El 747SP ye 14.73 m más curtiu que'l 747-100. Seiciones de fuselaxe fueron esaniciaes a proa y popa de l'ala, y la seición central del fuselaxe foi rediseñada. Los flaps del SP usaben una configuración simplificada d'una sola ranura. El 747SP, en comparanza coles variantes anteriores, tenía un estrechamientu del fuselaxe cimeru en popa, un timón de doble gonciu y estabilizadores verticales y horizontales más llargos. La potencia foi apurrida polos motores Pratt &amp; Whitney JT9D-7 (A / F / J / FW) o Rolls-Royce RB211-524.

El 747SP recibió'l certificáu'l 4 de febreru de 1976 y entró en serviciu colos veceros de llanzamientu Pan Am y Iran Air esi mesmu añu. L'avión foi escoyíu peles llinia aérees que deseyaben sirvir los aeropuertos importantes con pistes curties. En 1987, Boeing reabrió la llinia de producción 747SP dempués de cinco años pa construyir un postreru 747SP pa una orde del gobiernu de los Emiratos Árabes Xuníos . Amás del usu comercial, modificóse un 747SP pal esperimentu SOFIA de la NASA / Centro Aeroespacial Alemán. Iran Air yera l'últimu operador civil del tipu; El so postreru 747-SP (EP-IAC) foi retiráu en xunu de 2016.

=== 747-200 ===
Ente que el 747-100 propulsado polos motores Pratt &amp; Whitney JT9D-3A ufiertaba abonda carga útil y rangu pa les operaciones doméstiques n'Estaos Xuníos, yera marxinal nes rutes internacionales llargues. La demanda d'aviones de mayor algame con mayor carga útil rápido condució a la meyora de -200, qu'ufiertó motores más potentes, MTOW aumentáu, y mayor algame que'l -100. Dellos principios de los 200 caltuvieron la configuración de tres ventanes del -100 na cubierta cimera, pero la mayoría construyir con una configuración de diez ventanes en cada llau. El modelu 747-200 foi producíu en versiones de pasaxeros (-200B), cargueros (-200F), convertibles (-200C) y combi (-200M). [142]

El 747-200B foi la versión básica de pasaxeros, con mayor capacidá de combustible y motores más potentes; Entró en serviciu en febreru de 1971. Nos sos primeros trés años de producción, el -200 foi forníu con motores Pratt &amp; Whitney JT9D-7 (primeramente l'únicu motor disponible). L'algame con una carga de pasaxeros completa empezó en más de 5.000 nmi (9.300 km) y aumentó a 6.000 nmi (11.000 km) con motores posteriores. La mayoría -200B tenía una cubierta cimera internamente espurrida, dexando hasta 16 asientos del pasaxeru. El modelu de carga, el 747-200F, podía fornise con o ensin una puerta de carga llateral, y tenía una capacidá de 95.3 tonelaes y un MTOW d'hasta 378.000 kilogramos. Entró en serviciu en 1972 con Lufthansa. La versión convertible, el 747-200C, podía ser convertida ente un pasaxeru y un cargueru o usada en configuraciones entemecíes, y ufiertó asientos desprendibles y una puerta de carga na ñariz. El -200C tamién podría ser forníu con una puerta de carga llateral opcional na cubierta principal.

El modelu combi, el 747-200M, podía tresportar carga na seición trasera de la cubierta principal al traviés d'una puerta llateral de carga. Una partición móvil na cubierta principal dixebró l'área de carga na parte posterior de los pasaxeros na parte delantera. El -200M podía tresportar hasta 238 pasaxeros nuna configuración de tres clases con carga tresportada na cubierta principal. El modelu tamién se conocía como'l Combi 747-200. Un total de 12 convertíos 747-200s fueron construyíos.

Dempués de llanzar el -200 colos motores Pratt &amp; Whitney JT9D-7, el 1 d'agostu de 1972 Boeing anunció que llegara a un alcuerdu con General Electric pa certificar el 747 con motores de la serie CF6-50 p'aumentar el potencial mercáu de l'aeronave. Rolls-Royce empezó'l diseñu del motor RB211-524B con una orde de llanzamientu de British Airways pa cuatro aviones. La opción de los motores RB211-524B foi anunciada'l 17 de xunu de 1975. El -200 foi'l primer 747 p'apurrir una opción de motor de los trés principales fabricantes de motores.

Un total de 393 de les versiones 747-200 fueren construyíos cuando la producción terminó en 1991. D'éstos, 225 yeren -200B, 73 yeren -200F, 13 yeren -200C, 78 yeren -200M, y 4 yeren militares. Munchos 747-200 siguen en funcionamientu, anque la mayoría de los grandes operadores retirar de les sos flotes y vender a operadores más pequeños. Los grandes tresportistes aceleraron la retirada de la flota dempués de los ataques del 11 de setiembre y el consiguiente amenorgamientu de la demanda de viaxes aéreos, desguazando dalgunos y convirtiendo
a otros en cargueros.

=== 747 Supertanker ===
{{AP|Evergreen 747 Supertanker}}
Una variante de 747-200 ye'l Supertanker. Esti modelu foi modificáu pola empresa d'Estaos Xuníos [[Evergreen International Aviation]] como [[avión contraincendios]] capaz d'operar con 94&amp;nbsp;850 llitros de [[Axente estintor de quemes|retardante]].

=== 747-300 ===
El 747-300 tien una cubierta cimera 7,11 m más llarga que la de -200. La cubierta cimera espurrida tien dos puertes de salida d'emerxencia y ye la diferencia más visible ente'l modelu -300 y los modelos anteriores. Antes de ser fechu estándar nel 747-300, la cubierta cimera espurrida foi ufiertada primeramente como retrofit, y apaeció en dos aviones xaponeses 747-100SR. El 747-300 introdució una nueva escalera recta a la cubierta cimera, en cuenta de la escalera de cascoxu de les variantes anteriores, que crea espaciu pa más asientos. Los cambeos aerodinámicos menores dexaron que la velocidá de cruceru del -300 algamara Mach 0.85 comparáu con Mach 0.84 nos modelos -200 y -100, ente que caltién el mesmu pesu del despegue. El -300 podría ser forníu colos mesmos Pratt &amp; Whitney y Rolls-Royce como nel -200, según actualizáu General Electric CF6-80C2B1 motores.

Swissair asitió la primer orde pal 747-300 el 11 de xunu de 1980. La variante alicó la designación 747-300, que fuera utilizada primeramente nun estudiu de diseñu que nun algamar la producción. El 747-300 voló per primer vegada'l 5 d'ochobre de 1982, y la primer entrega del foi'l 23 de marzu de 1983. Amás del modelu de pasaxeros, produciéronse otros dos versiones (-300M, -300SR). El 747-300M cuenta con capacidá de carga na parte trasera de la cubierta principal, similar al -200M, pero cola cubierta cimera espurrida puede tresportar más pasaxeros. El 747-300SR, un modelu domésticu de gran capacidá y curtiu algame, foi producíu pa los mercaos xaponeses con una capacidá máxima de 584 asientos. Nun se construyó nenguna versión de carga de producción del 747-300, pero Boeing empezó los cambeos de modelos de pasaxeros -300 en cargueros nel añu 2000. 

Apurriéronse un total de 81 aviones de la serie 747-300, 56 pa usu de pasaxeros, 21 -300M y 4 -300SR. En 1985, apenes dos años dempués de la entrada en serviciu del -300, el tipu foi reemplazáu pol anunciu del más avanzáu 747-400. El postreru 747-300 foi apurríu en setiembre de 1990 a Sabena. Ente que unos 300 veceros siguieron operando'l tipu, delles compañíes grandes reemplazaron les sos 747-300 con 747-400. Air France, Air India, Pakistan International Airlines y Qantas fueron dalgunos de los postreros grandes operadores pa operar el 747-300. El 29 d'avientu de 2008, Qantas voló'l so últimu serviciu programáu 747-300 de Melbourne a Los Angeles vía Auckland. En xunetu de 2015, Pakistan International Airlines retiró'l so postreru 747-300 dempués de 30 años de serviciu.

=== 747-400 ===
El 747-400 ye un modelu ameyoráu con un algame mayor. Tien estensiones d'ala de 1,8 m y winglets de 1,8 m, lo qu'ameyora la eficiencia de combustible del tipu nun cuatro per cientu en comparanza coles versiones anteriores 747. El 747-400 introdució una nueva cabina de cristal diseñada pa una tripulación de vuelu de dos en cuenta de trés, con un amenorgamientu nel númberu de diales, calibres y períes de 971 a 365 al traviés del usu de la electrónica. El tipu tamién cunta con tanques de combustible de cola, motores ameyoraos, y un nuevu interior. El mayor algame foi utilizáu por delles compañíes aérees pa evitar les paraes tradicionales de combustible, como Anchorage. Les plantada motrices inclúin el Pratt &amp; Whitney PW4062, General Electric CF6-80C2 y Rolls-Royce RB211-524.

El -400 ufiertar en pasaxeros (-400), cargueru (-400F), combi (-400M), nacional (-400D), pasaxeru de rangu estendíu (-400ER), y el rangu estendíu cargueru (-400ERF) versiones. Les versiones de pasaxeros caltienen la mesma cubierta cimera que la de -300, ente que la versión de cargueru nun tien una cubierta cimera estendida. El 747-400D foi construyíu pa operaciones de curtiu algame con una capacidá máxima de 624 asientos.

La versión pasaxeru entró en serviciu per primer vegada en febreru de 1989 col veceru de llanzamientu Northwest Airlines na ruta de Minneapolis a Phoenix. La versión combi entró en serviciu en setiembre de 1989 con KLM, ente que la versión cargueru entró en serviciu en payares de 1993 con Cargolux. El 747-400ERF entró en serviciu con Air France n'ochobre de 2002, ente que el 747-400ER entró en serviciu con Qantas, el so únicu veceru, en payares de 2002. 

En marzu de 2007, Boeing anunció que nun tenía planes de producir otres versiones de pasaxeros del -400. La última versión de pasaxeros del 747-400 foi apurrida n'abril de 2005 a China Airlines. Dalgunos de los postreros 747-400 construyíos fueron apurríos cola llibrea de Dreamliner xunto col interior modernu de la firma del Boeing 777. Un total de 694 de los aviones de la serie 747-400 fueron apurríos.

=== 747LCF ===
El 747-400LCF o Dreamlifter ye un cambéu diseñáu por Boeing de los 747-400 esistentes a una configuración más grande pa tresportar subconxuntos del 787 Dreamliner. Evergreen Aviation Technologies Corporation de Taiwán foi contratáu pa completar los cambeos de 747-400 en Dreamlifters en Taoyuan. L'avión voló per primer vegada'l 9 de setiembre de 2006 nun vuelu de prueba. El cambéu de cuatro aeronaves completar en febreru de 2010. Los Dreamlifters fueron puestos en serviciu tresportando subconxuntos pal programa 787 a la planta Boeing en Everett, Washington, pal so montaxe final. L'aeronave ta certificada pa tresportar namái tripulantes esenciales y non pasaxeros.

=== 747-8 ===
Boeing anunció una nueva variante del 747 pa competir col [[Airbus A380]] el 14 de payares de 2005. El 747-8 utiliza la mesma teunoloxía del motor y de la cabina que'l 787. La variante ta diseñada pa ser más silenciosa, más económica y más respetuosa col mediu ambiente. El fuselaxe del 747-8 allargar dende los 70,8 hasta los 76,4 m. La enerxía ye suministrada polos motores General Electric GEnx-2B67.

El cargueru 747-8, o 747-8F, derivar del 747-400ERF. La variante tien un 16 per cientu más de capacidá de carga útil que la so predecesora, lo que-y dexa tresportar otros siete contenedores de carga aérea estándar, con una capacidá máxima de carga útil de 140 tonelaes de carga. Al igual qu'en versiones anteriores, el 747-8F cunta con una puerta na ñariz y una puerta llateral na cubierta principal, amás d'una puerta llateral na cubierta inferior ( &quot;banduyu&quot;) p'ayudar a la carga y descarga. El 747-8F fixo'l so vuelu inaugural el 8 de febreru de 2010. La variante recibió conxuntamente el certificáu de tipu modificáu de la FAA y l'Axencia Europea de Seguridá Aérea (AESA) el 19 d'agostu de 2011. El -8F foi apurríu primero a Cargolux el 12 d'ochobre de 2011.

La versión pa pasaxeros, denominada 747-8 Intercontinental o 747-8I, ta diseñada pa tresportar hasta 467 pasaxeros nuna configuración de 3 clases y volar más de 8.000 nmi (15.000 km) a Mach 0.855. Como un deriváu del yá común 747-400, el 747-8 tien el beneficiu económicu d'una formación similar y partes intercambiables. El primer vuelu de prueba del tipu asocedió'l 20 de marzu de 2011. El 747-8 superó al Airbus A340-600 como l'avión de pasaxeros más llargu del mundu. El primer -8I foi apurríu en mayu de 2012 a Lufthansa. El 747-8 recibió 138 pidíos totales, incluyendo 88 pal -8F y 50 pal -8I a partir d'ochobre de 2016.

== Accidentes ya incidentes ==
{{AP|Principales accidentes ya incidentes d'aviones Boeing 747|l1=Principales accidentes ya incidentes d'aviones Boeing 747}}
Hasta l'añu [[2015]], el Boeing 747 tuvo arreyáu en 122 incidentes,&lt;REF&gt;[http://aviation-safety.net/database/dblist.php?Type=104 Incidentes d'aviones Boeing 747, nel sitiu ''web'' Aviation Safety Network, 17 d'ochobre de 2008.]&lt;/REF&gt; incluyendo la perda de 48 aviones,&lt;REF&gt;[http://aviation-safety.net/database/dblist.php?field=typecode&amp;var=104%&amp;cat=%1&amp;sorteer=datekey&amp;page=1 Perdes de Boeing 747, Aviation Safety Network, 17 d'ochobre de 2008.]&lt;/REF&gt; lo que resulta nuna cifra combinada de 2.850 finaos. Hubo 35 [[piratería aérea|secuestros d'aviones]] 747, que causaron un total de 882 muertes.&lt;REF&gt;{{cita web |url=http://aviation-safety.net/database/type/type-stat.php?type=104 |títulu=Estadístiques d'accidentes de Boeing 747 |sitiuweb=Aviation Safety Network |idioma=inglés |fecha=5 d'avientu de 2007 |fechaaccesu=19 d'ochobre de 2008}}&lt;/REF&gt;

Unos pocos accidentes fueron atribuyíos a errores de diseñu del propiu 747. El [[accidente de Los Rodeos|desastre de Tenerife]] deber a un error del pilotu y a un fallu nes comunicaciones, ente que los accidentes de los [[vuelu 123 de Japan Airlines]] y [[vuelu 611 de China Airlines]] deber a arreglos desavenientes. Pela so parte, el [[Vuelu 811 d'United Airlines]], que sufrió una [[descompresión esplosiva]] a bordu el 24 de febreru de 1989 llevó a la [[NTSB]] (''National Transportation Safety Board'') a emitir l'encamientu de que les puertes de carga de los 747-200 similares a les del avión del incidente sían rediseñaes.

El [[vuelu 1862 d'El Al]] foi una catástrofe aérea que tuvo llugar el 4 d'ochobre de 1992 n'[[Ámsterdam]], [[Países Baxos]]. L'avión de carga, procedente de [[Nueva York]], [[EEXX]] realizó una escala nel aeropuertu internacional de [[Schiphol]] pa cargar combustible nos sos depósitos y realizar diverses operaciones en tierra. Tres esta parada téunica, programóse'l so vuelu pa siguir el so viaxe hasta [[Tel Aviv]], pero unos minutos dempués de desapegar, perdió los dos motores de l'ala derecha, esperimentó perda de control y estrellóse nun vecinderu d'Ámsterdam llamáu [[Bijlmermeer]]. Tres la investigación afayó un defectu de diseñu qu'afectaba a tolos 747.

En 1983, el [[vuelu 007 de Korean Air]] foi baltáu polos aviones de combate [[Xunión Soviética|soviéticos]] depués d'ingresar nel territoriu de la URSS. Una de les consecuencies d'esi valtamientu foi que l'entós presidente d'Estaos Xuníos [[Ronald Reagan]] decidió dexar na aviación civil los hasta entós puramente militares [[GPS]] ''(Global Positioning System'', Sistema d'Allugamientu Global) pa evitar errores de navegación similares.

[[Ficheru:Twa 800 in-flight breakup.jpg|right|thumb|Prinda d'una animación de la CIA del vuelu 800.]]
[[Ficheru:TWA800reconstruction.jpg|miniaturadeimagen|171x171px|Restos del vuelu 800 de TWA]]

Dempués de que'l 747-100 del [[vuelu 800 de TWA]] esplotara nel aire'l 17 de xunetu de 1996, la [[Alministración Federal d'Aviación|FAA]] ([[Alministración Federal d'Aviación]] de los [[Estaos Xuníos|EE.&amp;nbsp;UU.]]) propunxo la instalación d'un nuevu sistema de inertizado nel tanque central de combustible de los grandes aviones, p'amenorgar la concentración del osíxenu del aire y amenorgar la posibilidá d'una esplosión de los vapores de combustible cuando'l tanque atópase cuasi vacíu. En xunetu de 2008, dempués de dellos años d'investigaciones creóse una reglamentación al respeutu. Espérase que'l nuevu sistema, que solo pesa unos 90&amp;nbsp;kg, cueste ente 100&amp;nbsp;000 y 450&amp;nbsp;000 [[dólar d'Estaos Xuníos|dólares]] por aeronave.&lt;ref&gt;«Airlines ordered to cut fuel-tank explosion risk.» («Les aereollinies recibieron la orde de menguar el riesgu de la esplosión de tanque de combustible.») ''Wall Street Journal'', 17 de xunetu de 2008, páx. B5. Nota: Los aviones cargueros y los pequeños ''jets'' rexonales de pasaxeros nun van tar suxetos a esta nueva disposición.&lt;/ref&gt;

El [[vuelu 102 de National Airlines|penúltimu incidente]] grave que se presentó foi nel añu 2013, exactamente'l día 29 del mes d'abril: un B747-400F (cargueru) operáu por [[National Airlines (N8)|National Airlines]]; dempués del despegue l'avión entró en perda y estrellóse. Morrieron los sos 7 tripulantes. Créese que l'accidente foi provocáu pol movimientu d'una carga mal afecha que modificó'l centru de gravedá del avión y amás estropió los controles de vuelu de la parte trasera.

El 16 de xineru de 2017 producióse'l [[vuelu 6491 de MyCargo Airlines|últimu accidente]] aereu mortal na ciudá de Biskek, capital de Kirguistán, protagonizáu por un 747 de la compañía Turkish Airlines Cargo.

== Especificaciones ==
[[Ficheru:Boeing 747 family v1.0.png|thumb|[[Xeometría descriptiva]] de la familia d'aeronaves Boeing 747.]]
{| style=&quot;text-align: center; font-size:95%;&quot; {{tablaguapa}}
|-
! Midíes || 747-100 || 747-200B || 747-300 || 747-400&lt;br /&gt;747-400ER || 747-8I
|-
| Tripulación na cabina (del pilotu) || colspan=&quot;3&quot;| Trés || colspan=&quot;2&quot;| Dos
|-
| Capacidad de pasaxeros típica || colspan=&quot;2&quot; |550 (máximu)&lt;br /&gt;452 (2 clases)&lt;br /&gt;366 (3 clases) || colspan=&quot;2&quot; |660 (máximu)&lt;br /&gt;524 (2 clases)&lt;br /&gt;416 (3 clases) || 467 (3 clases)
|-
| Llargor || colspan=&quot;4&quot; | 70,66 [[metru|m]] || 76,4 m
|-
| Valumbu || colspan=&quot;3&quot; | 59,64 m || 64,4 m || 68,5 m
|-
| Altor || colspan=&quot;3&quot; | 19,3 m || 19,4 m || 19,4 m
|-
| Pesu vacíu || 162.400 kg || 174.000 kg || 178.100 kg || 178.750 kg&lt;br /&gt;'''ER:''' 184.600 kg || 186.000 kg
|-
| Pesu máximu de despegue || 333.400 kg || colspan=&quot;2&quot; | 378.000 kg || 397.000 kg&lt;br /&gt;'''ER:''' 413.000 kg || 440.000 kg
|-
| Velocidá cruceru&lt;br /&gt;(a una altitú de 35.000 [[pie (unidá)|pies]], unos 10.500 m) || colspan=&quot;3&quot; | [[Númberu Mach|Mach]] 0,84&lt;br /&gt;893 km/h, 481 [[nuedu (unidá)|nuedos]]) || [[Númberu Mach|Mach]] 0,85&lt;br /&gt;(913 km/h, 493 nuedos)&lt;br /&gt;'''ER:''' Mach 0,855&lt;br /&gt;(916 km/h, 495 nuedos)|| Mach 0,855&lt;br /&gt;(916 km/h, 495 nuedos)
|-
| Velocidá máxima || colspan=&quot;3&quot; | 0,89 Mach&lt;br /&gt;(945 km/h, 510 nuedos) || Mach 0,92&lt;br /&gt;(978 km/h, 528 nuedos) ||
|-
| Carrera de despegue con pesu máximu* || colspan=&quot;2&quot; | 3.190 m || 3.320 m || 3.018 m&lt;br /&gt;'''ER:''' 3.090 m || 3.090 m
|-
| Autonomía con pesu máximu al despegue || 5.300 [[milla náutica|nmi]]&lt;br /&gt;(9.800 km) || 6.850 nmi&lt;br /&gt;(12.700 km) || 6.700 nmi&lt;br /&gt;(12.400 km) || 7.260 nmi&lt;br /&gt;(13.450 km)&lt;br /&gt;'''ER:''' 7.670 nmi&lt;br /&gt;(14.205 km) || 8.000 nmi&lt;br /&gt;(14.815 km)
|-
| Máxima capacidá de combustible || 183.380 [[llitru|s]] || colspan=&quot;2&quot; | 199.160 llitros || 216.840 llitros&lt;br /&gt;'''ER:''' 241.140 llitros || 243.120 llitros
|-
| Motorización (x 4) || Pratt &amp; Whitney JT9D-7A&lt;br /&gt;Rolls-Royce RB211-524B2 || PW JT9D-7R4G2&lt;br /&gt;[[General Electric CF6|GUE CF6-50Y2]]&lt;br /&gt;RR RB211-524D4 || PW JT9D-7R4G2&lt;br /&gt;[[General Electric CF6|GUE CF6-80C2B1]]&lt;br /&gt;RR RB211-524D4 || P&amp;W PW 4062&lt;br /&gt;[[General Electric CF6|GUE CF6-80C2B5F]]&lt;br /&gt;RR RB211-524G/H&lt;br /&gt;'''ER:''' [[General Electric CF6|GUE CF6-80C2B5F]] || GUE GEnx-2B67
|-
| Emburrie unitariu || | PW 207 [[newton (unidá)|kN]]&lt;br /&gt;RR 223 kN || PW 244 kN&lt;br /&gt;GUE 234 kN&lt;br /&gt;RR 236 kN || PW 244 kN&lt;br /&gt;GUE 247 kN)&lt;br /&gt;RR 236 kN || PW 282 kN&lt;br /&gt;GUE 276 kN&lt;br /&gt;RR 265/270 kN&lt;br /&gt;'''ER:''' GUE 276 kN || 296 kN
|}
Fuentes: 
* [http://www.boeing.com/commercial/747family/specs.html Especificaciones oficiales de Boeing pa la familia B-747], The Boeing Company.
* [https://web.archive.org/web/20061007192024/http://www.boeing.com/commercial/airports/747.htm ''747 airplane characteristics for airport planning''] (&quot;Carauterístiques del avión 747 pal planiamientu aeroportuario&quot;), Boeing.

== Órdenes y entregues ==
{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align:right; font-size:96%;&quot;
|-
! Añu !! Total 
!2017!! 2016 !! 2015 !! 2014 !! 2013 !! 2012 !! 2011 !! 2010 !! 2009 !! 2008 !! 2007 !! 2006
|-
! Pidíos
| '''1554''' 
| -2
| 17 || 2|| 0 || 12 || 1 || -1 || -1 || 2 || 3 || 21 || 72
|-
! Entregues
| '''1542''' 
|14|| 9 || 18 || 19 || 24 || 31 || 9 || 0 || 8 || 14 || 16 || 14
|}

{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align:right; font-size:96%;&quot;
|-
! Añu !! 2005 !! 2004 !! 2003 !! 2002 !! 2001 !! 2000 !! 1999 !! 1998 !! 1997 !! 1996 !! 1995 !! 1994 !! 1993 !! 1992 !! 1991 !! 1990 !! 1989 !! 1988 !! 1987 !! 1986 
|-
! Pidíos
| 43 || 10 || 4 || 17 || 16 || 26 || 35 || 15 || 36 || 56 || 32 || 16 || 2 || 23 || 31 || 122 || 56 || 49 || 66 || 84 
|-
! Entregues
| 13 || 15 || 19 || 27 || 31 || 25 || 47 || 53 || 39 || 26 || 25 || 40 || 56 || 61 || 64 || 70 || 45 || 24 || 23 || 35 
|}

{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align:right; font-size:96%;&quot;
|-
! Añu !! 1985 !! 1984 !! 1983 !! 1982 !! 1981 !! 1980 !! 1979 !! 1978 !! 1977 !! 1976 !! 1975 !! 1974 !! 1973 !! 1972 !! 1971 !! 1970 !! 1969 !! 1968 !! 1967 !! 1966
|-
! Pidíos
| 42 || 23 || 24 || 14 || 23 || 49 || 72 || 76 || 42 || 14 || 20 || 29 || 29 || 18 || 7 || 20 || 30 || 22 || 43 || 83
|-
! Entregues
| 24 || 16 || 22 || 26 || 53 || 73 || 67 || 32 || 20 || 27 || 21 || 22 || 30 || 30 || 69 || 92 || 4 || &amp;ndash; || &amp;ndash; || &amp;ndash;
|}
* Información de Boeing al 31 d'avientu de 2017.&lt;ref name=747_O_D_summ/&gt;&lt;ref name=Boe_Orders_summ&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm?content=displaystandardreport.cfm&amp;RequestTimeout=500&amp;optReportType=AnnOrd&amp;pageid=m15521 &quot;Recent Orders&quot;]. ''The Boeing Company'', abril de 2014. Consultáu: 26 de mayu de 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Boe_O_D_search&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm?content=userdefinedselection.cfm&amp;pageid=m15527 &quot;Orders and Deliveries search page&quot;]. ''The Boeing Company'', abril de 2014. Consultáu: 26 de mayu de 2014.&lt;/ref&gt;

=== Resume del modelu 747 ===
{{Multicol|100%}}
{| style=&quot;text-align:center;&quot; {{tablaguapa}}
|+ &lt;!-- '''Orders and deliveries by model''' --&gt;
! Serie del modelu!!|Pidíos||Entregues||Pendientes
|-
!747-100
|167||167||
|-
!747-100B
|9||9||
|-
!747-100SR
|29||29||
|-
!747-200B
|225||225||
|-
!747-200C
|13||13||
|-
!747-200F
|73||73||
|-
!747-200M
|78||78||
|-
!747-300
|56||56||
|-
!747-300M
|21||21||
|-
!747-300SR
|4||4||
|-
!747-400
|442||442||
|-
!747-400D 
|19||19||
|-
!747-400ER
|6||6||
|-
!747-400ERF
|40||40||
|-
!747-400F
|126||126||
|-
!747-400M
|61||61||
|-
!747-8
|47||47||
|-
!747-8F
|89||77||12
|- 
!747-Y4A |3||3|| 

|-
!747-Y4B 
|1||1||
|-
!747SP
|45||45||
|-
!747 Total 
!|1554||1542||12
|}
* Información de Boeing al 31 d'avientu de 2017.&lt;ref&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=747&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=747&amp;ViewReportF=View+Report 747 Model Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928195003/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=747&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=747&amp;ViewReportF=View+Report |date=2018-09-28 }}. ''Active.boeing.com''.&lt;/ref&gt;
{{multicol-break}}
{| {{tablaguapa}}
|+ &lt;!-- '''Model variants by ICAO code''' --&gt;
|-
!Códigu [[International Civil Aviation Organization|ICAO]]&lt;ref name=ICAOcode&gt;[http://www.icao.int/publications/DOC8643/ &quot;ICAO Document 8643.&quot;] ''[[International Civil Aviation Organization]].'' Consultáu: 6 de febreru de 2011.&lt;/ref&gt;
!Serie del modelu
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''B741'''
|747-100&lt;br/&gt;747-100B
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''B742'''
|747-200&lt;br/&gt;747-200B&lt;br/&gt;747-200C&lt;br/&gt;747-200F&lt;br/&gt;747-200M&lt;br/&gt;[[Boeing E-4|E-4A]]&lt;br/&gt;E-4B&lt;br/&gt;[[Boeing VC-25|VC-25]]
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''B743'''
|747-300&lt;br/&gt;747-300M
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''B744'''
|[[747-400]]&lt;br/&gt;747-400ER&lt;br/&gt;747-400ERF&lt;br/&gt;747-400F&lt;br/&gt;747-400M
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''B74D'''
|747-400D
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''B74S'''
|[[Boeing 747SP|747SP]]
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''B74R'''
|747-100SR&lt;br/&gt;747-100BSR&lt;br/&gt;747-100BSR SUD
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''BLCF'''
|[[Boeing 747 Large Cargo Freighter|747-400LCF Dreamlifter]]
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''BSCA'''
|[[Shuttle Carrier Aircraft|747 Shuttle Carrier Aircraft]]
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''B748'''
|[[Boeing 747-8|747-8F]]&lt;br/&gt;747-8I
|-

{{multicol-break}}
{{multicol-end}}
{{clear}}

== Ver tamién ==
* [[Boeing E-4]]
* [[Boeing 747SP]]
* [[Shuttle Carrier Aircraft]]
* [[Boeing VC-25]]
* [[Boeing 747-400]]
* [[Boeing 747-8]]
* [[Boeing YAL-1]]
* [[Boeing 747 LCF]]
* {{bandera|Europa}} [[Airbus A380]]
* {{bandera|Europa}} [[Airbus A340|Airbus A340-600]]
* {{bandera|XRSS}}{{bandera|Ucraína}} [[Antonov An-124]]
* {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Boeing 777]]
* {{bandera|Estaos Xuníos}} [[C-5 Galaxy]]
* Aviones comerciales a reacción de [[Boeing]]: [[Boeing 707|707]] • [[Boeing 717|717]] • [[Boeing 720|720]] • [[Boeing 727|727]] • [[Boeing 737|737]] • '''747''' • [[Boeing 757|757]] • [[Boeing 767|767]] • [[Boeing 777|777]] • [[Boeing 787|787]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
* {{Commons|Boeing 747|Boeing 747}}
* [http://www.aviationcorner.net/show_photo.asp?id=57947 Boeing 747 d'Aereollinies Arxentines]

{{Tradubot|Boeing 747}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Aeronaves de Boeing|747]]
[[Categoría:Aeronaves d'ala baxa]]
[[Categoría:Aeronaves]]
[[Categoría:aviones d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>ts9x0qwib9jx689rxfbu0krixya4stu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jane Luu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158617</id>
    <revision>
      <id>4488263</id>
      <parentid>4255355</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T03:38:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5441" sha1="jkwps2ep52tkhok7a5agwq66f4nhhtt" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Jane X. Luu''' ({{lang-vi|Lưu Lệ Hằng}}; {{nym|paréntesis=non}}) ye una [[astronomía|astrónoma]] d'[[Estaos Xuníos]] d'orixe vietnamín.

Luu nació en 1963 en [[Vietnam del Sur]] d'un padre que trabayaba como traductor pal Exércitu de los EE.XX.&lt;ref name=Luu&gt;[http://www.marciabartusiak.com/uploads/8/5/8/9/8589314/odyssey_of_jane_luu.pdf The remarkable odyssey of Jane Luu]&lt;/ref&gt; El so padre enseñó-y el [[idioma francés|francés]] dende una edá temprana.&lt;ref name=&quot;interv&quot;&gt;[http://imagiverse.org/interviews/janeluu/jane_luu_21_03_03.htm An Interview With...Jane Luu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820203040/http://imagiverse.org/interviews/janeluu/jane_luu_21_03_03.htm |date=2016-08-20 }}, 2003&lt;/ref&gt;

Luu emigró a los [[Estaos Xuníos]] como abellugáu en 1975, mientres la cayida del gobiernu de Vietnam del Sur. Ella y la so familia establecer en [[Kentucky]], onde tenía parientes.&lt;ref name=&quot;interv&quot;/&gt; Una visita al [[Jet Propulsion Laboratory]] dio-y el deséu d'estudiar astronomía.&lt;ref name=autogenerated2&gt;{{Cita web |url=http://www.imagiverse.org/interviews/janeluu/jane_luu_21_03_03.htm |títulu=Jane Luu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120204074846/http://www.imagiverse.org/interviews/janeluu/jane_luu_21_03_03.htm |fechaarchivu=2012-02-04 }}&lt;/ref&gt; Estudió na [[Universidá de Stanford]], onde llogró la so llicenciatura en 1984.&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.stanfordalumni.org/news/magazine/1998/mayjun/classnotes/featurealum2.html May/June 1998 Feature Alum, Jane Luu, '84]&lt;/ref&gt;

Como tesis d'estudiante de la [[Universidá de California en Berkeley]]&lt;ref&gt;http://swiss.csail.mit.edu/users/wisdom/estrasolar/Brown.pdf&lt;/ref&gt; y l'[[Institutu de Teunoloxía de Massachusetts]], trabayó con [[David Jewitt]], p'afayar el [[Petrina de Kuiper]].&lt;ref name=autogenerated2 /&gt; En 1992, dempués de cinco años d'observación, atoparon el primer oxetu na Petrina de Kuiper, utilizando'l telescopiu de 2,2 metros de la [[Universidá de Ḥawai]] en [[Mauna Kea]].&lt;ref&gt;[http://www.ifa.hawaii.edu/88inch/2.2-meter-public.htm University of Hawaii 2.2-meter telescope - Public Information&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Luu/&gt; Esti oxetu ye [[(15760) 1992 QB1]], que moteyaron &quot;Smiley&quot;.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt; La [[Sociedá Astronómica Americana]] dio-y el Gran Premiu d'Astronomía Annie J. Cannon en 1991. En 1992, Luu recibió una beca del [[Telescopiu espacial Hubble|Hubble]] na [[Universidá de California]] en [[Berkeley (California)|Berkeley]].&lt;ref&gt;{{cita llibru|url=https://books.google.com/books?id=PYVRCE0VGs8C&amp;pg=PA219&amp;dq=%225430+Luu%22&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=XQrLT6mmI6PI2gW5pcnaCw&amp;ved=0CDoQ6AEwAg#v=onepage&amp;q=%225430%20Luu%22&amp;f=false|títulu=Beyond Beyond Pluto: Exploring the Outer Limits of the Solar System|autor=John Keith Davies|editorial=[[Cambridge University Press]]|páxines=219|añu=2001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru | títulu = Marquis Who's Who | añu = 2006}}&lt;/ref&gt; El [[asteroide]] [[(5430) Luu]] lleva'l so nome.&lt;ref&gt;{{cita llibru|url=https://books.google.com/books?id=PYVRCE0VGs8C&amp;pg=PA219&amp;dq=%225430+Luu%22&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=XQrLT6mmI6PI2gW5pcnaCw&amp;ved=0CDoQ6AEwAg#v=onepage&amp;q=%225430%20Luu%22&amp;f=false|títulu=Beyond Pluto: Exploring the Outer Limits of the Solar System|autor=John Keith Davies|editorial=Cambridge University Press|páxines=219|añu=2001|fechaaccesu=1 de xunu de 2012}}&lt;/ref&gt;

== Asteroides qu'hai codescubierto ==

Luu hai codescubierto dellos asteroides:
* [[10370 Hylonome]]
* [[(15760) 1992 QB1|(15760) 1992 QB&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;]]
* [[(15809) 1994 JS]]
* [[(15836) 1995 DA2|(15836) 1995 DA&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]]
* [[(15874) 1996 TL66|(15874) 1996 TL&lt;sub&gt;66&lt;/sub&gt;]]
* [[(15875) 1996 TP66|(15875) 1996 TP&lt;sub&gt;66&lt;/sub&gt;]]
* [[(19308) 1996 TO66|(19308) 1996 TO&lt;sub&gt;66&lt;/sub&gt;]]
* [[(20161) 1996 TR66|(20161) 1996 TR&lt;sub&gt;66&lt;/sub&gt;]]
* [[(24952) 1997 QJ4|(24952) 1997 QJ&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;]]
* [[(24978) 1998 HJ151|(24978) 1998 HJ&lt;sub&gt;151&lt;/sub&gt;]]
* [[(26375) 1999 DE9|(26375) 1999 DE&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;]]
* [[(33001) 1997 CU29|(33001) 1997 CU&lt;sub&gt;29&lt;/sub&gt;]]
* [[(58534) 1997 CQ29|(58534) 1997 CQ&lt;sub&gt;29&lt;/sub&gt;]]
* [[(59358) 1999 CL158|(59358) 1999 CL&lt;sub&gt;158&lt;/sub&gt;]]
* [[(60608) 2000 EE173|(60608) 2000 EE&lt;sub&gt;173&lt;/sub&gt;]]
* [[66652 Borasisi]]
* [[(79360) 1997 CS29|(79360) 1997 CS&lt;sub&gt;29&lt;/sub&gt;]]
* [[(79969) 1999 CP133|(79969) 1999 CP&lt;sub&gt;133&lt;/sub&gt;]]
* [[(79978) 1999 CC158|(79978) 1999 CC&lt;sub&gt;158&lt;/sub&gt;]]
* [[(79983) 1999 DF9|(79983) 1999 DF&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;]]

== Honores y premios ==
* 1991 [[Annie J. Cannon Award in Astronomy]]
* 2012 [[Premiu Shaw]] n'astronomía&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&amp;twoid=92&amp;threeid=208&amp;fourid=327 |títulu=The Shaw Prize in Astronomy 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171020000000/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&amp;twoid=92&amp;threeid=208&amp;fourid=327 |fechaarchivu=2017-10-20 }}&lt;/ref&gt;
* 2012 [[Premiu Kavli]] n'astrofísica&lt;ref name=Kavliprize&gt;{{Cita web |url=http://www.kavlifoundation.org/2012-kavli-prize |títulu=Kavli Prize 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170722052713/http://www.kavlifoundation.org/2012-kavli-prize |fechaarchivu=2017-07-22 }}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{traducíu ref|en|Jane Luu}}

{{NF|1963||Luu, Jane}}


{{Tradubot|Jane Luu}}

[[Categoría:Científicos y científiques d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Astrónomos y astrónomes d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Descubridores d'asteroides]]</text>
      <sha1>jkwps2ep52tkhok7a5agwq66f4nhhtt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Janet Rowley</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158628</id>
    <revision>
      <id>4488278</id>
      <parentid>4461738</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:37:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5786" sha1="theqdgga67zzrh01exh7x4062rhhtpr" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Janet Davidson Rowley''' (Davidson de soltera y Rowley de casada) {{nym}} foi una [[xenetista]] d'Estaos Xuníos reconocida por identificar la [[translocación cromosómica]] que causa la [[leucemia]] y otros tipos de cánceres. Los descubrimientos de Rowley dexaron el desenvolvimientu de melecines empobinaes a les anomalíes xenétiques específiques del [[cáncer]].&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Janet Rowley interviewed by Francis Collins|url=http://www.laskerfoundation.org/awards/show/tumor-suppressor-gen-as-a-cause-of-cancer/#janet-d-rowley|fechaaccesu=30 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.uchicago.edu/article/2013/12/17/janet-rowley-cancer-genetics-pioneer-1925-2013 Janet Rowley, cancer genetics pioneer, 1925-2013]&lt;/ref&gt; 

Recibió'l [[Premiu Internacional Canadá Gairdner]] en 1996, el [[Premiu Albert Lasker por Investigación Médica Básica]] en 1998, la [[Medaya Nacional de Ciencia]] en 1998, el [[Premiu Xapón]] en 2012, el Premiu Hope Funds for Cancer Research y ta nel [[National Women's Hall of Fame]].&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Dr Janet Davison Rowley|url=https://cfmedicine.nlm.nih.gov/physicians/biography_282.html|fechaaccesu=31 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=1998 Lasker Award to Janet Rowley|url=http://www.uchospitals.edu/news/1998/19980920-rowley-lasker.html|fechaaccesu=31 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;natureobit&quot;&gt;{{cita publicación | apellíu1 = Druker | nome1 = Brian J. | enlaceautor1 =| títulu = Janet Rowley (1925–2013) Geneticist who discovered that broken chromosomes cause cancer| doi = 10.1038/505484a | publicación = Nature | volume = 505 | númberu = 7484 | páxina = 484 | añu = 2014 | pmid = 24451535| pmc = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;naturemedicine&quot;&gt;{{cita publicación | apellíu1 = Novak | nome1 = K. 
| títulu = Profile: Janet Rowley 
| doi = 10.1038/nm0106-10 
| publicación = Nature Medicine 
| volume = 12 
| númberu = 1 
| páxina = 10 
| añu = 2006 
| pmid = 16397540 
| pmc = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación | pmid = 24757717
| añu = 2014
| autor1 = Olopade
| nome1 = O. I.
| títulu = Obituary: Janet Davison Rowley 1925–2013
| publicación = Cell
| volume = 156
| númberu = 3
| páxines = 390–1
 | doi=10.1016/j.cell.2014.01.015
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación | pmid = 24654260
| añu = 2014
| autor1 = Goss
| nome1 = K. H.
| títulu = Janet Davidson Rowley (1925–2013)
| publicación = Cancer Cell
| volume = 25
| númberu = 1
| páxines = 1–2
| apellíu2 = Le Beau
| nome2 = M. M.
 | doi=10.1016/j.ccr.2013.12.020
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación | pmid =
| añu = 2014
| autor1 = Kreuzer
| nome1 = K. A.
| títulu = In memoriam Janet D. Rowley (1925–2013) and John M. Goldman (1938–2013)
| publicación = European Journal of Haematology
| volume = 92
| númberu = 4
| páxina = 275
| apellíu2 = Borregaard
| nome2 = N
| doi = 10.1111/ejh.12295
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación | pmid = 24588512
| añu = 2014
| autor1 = Hokland
| nome1 = P
| títulu = Janet Rowley 1925–2013: A rock star of haematology and genetics
| publicación = British Journal of Haematology
| volume = 165
| númberu = 3
| páxines = 269–70
| doi = 10.1111/bjh.12808
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación | pmid = 24503847
| añu = 2014
| autor1 = Greaves
| nome1 = M
| títulu = Retrospective. Janet Rowley (1925–2013)
| publicación = Science
| volume = 343
| númberu = 6171
| páxina = 626
| doi = 10.1126/science.1251005
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación | pmid = 24496781
| añu = 2014
| autor1 = Mitelman
| nome1 = F
| títulu = Janet D. Rowley 1925–2013
| publicación = Gen, Chromosomes and Cancer
| volume = 53
| númberu = 4
| páxines = 275–6
| doi = 10.1002/gcc.22156
}}&lt;/ref&gt;

== Vida personal ==
Janet Davison nació'l 5 d'abril de 1925 en Nueva York, fía de Hurford y Ethel Davison, pero la so familia camudar a [[Chicago]] antes de los sos 2 años d'edá.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Introduction to Janet D Rowley|url=https://www.nature.com/articles/2401686|fechaaccesu=31 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt; En 1948 casóse con otru estudiante de medicina, Donald Rowley, depués en profesor de patoloxía na [[Universidá de Chicago]]. Fixo la so residencia nel Hospital Marín del Serviciu de Salú Pública de los Estaos Xuníos en Chicago. Tuvieron cuatro fíos. Pasó los siguientes 20 años criándolos mientres trabayaba tres díes a la selmana en dellos sitios, incluyida una clínica de Chicago pa neños con [[síndrome de Down]].

== Trayeutoria profesional ==
Rowley recibir en 1946 y en 1948 terminó'l so máster na escuela de medicina de la Universidá de Chicago. El presidente [[Jimmy Carter]] nomar miembru del Conseyu Consultivu Nacional del Cáncer (1979-84). El presidente [[Bill Clinton]] dio-y la Medaya Nacional de la Ciencia en 1998. De 2002 a 2009, foi miembru del Conseyu Presidencial de [[Bioética]] del presidente [[George W. Bush]]. En 2009, el presidente [[Barack Obama]] apurrió-y la Medaya de la Llibertá Presidencial.

== Premios y reconocencies ==
[[Ficheru:President Barack Obama waits in the Blue Room of the White House for the start of an East Room ceremony to present 16 individuals the Presidential Medal of Freedom on Aug. 12, 2009.jpg|thumb|[[Obama]] apurre la Medaya de la Llibertá a Dowley en 2009.]]
*[[Premiu Internacional Canadá Gairdner]] 1996, 
* [[Premiu Albert Lasker por Investigación Médica Básica]] 1998, 
* [[Medaya Nacional de Ciencia]] 1998, 
* [[Premiu Xapón]] 2012, 
* Premiu Hope Funds for Cancer Research 
* Medaya de la Llibertá, 2009.
* [[National Women's Hall of Fame]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces persona}}

{{NF|1925|2013|Rowley, Janet}}

{{Tradubot|Janet Rowley}}
[[Categoría:Científicos y científiques]]
[[Categoría:Xenetistes]]
[[Categoría:Premiu Lasker]]</text>
      <sha1>theqdgga67zzrh01exh7x4062rhhtpr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jeanne Baret</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158638</id>
    <revision>
      <id>4488371</id>
      <parentid>4102864</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T06:35:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6918" sha1="bqfq65vavzak9exigijwh8jriqxrjb0" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Jeanne Baret''' o '''Jeanne Barret''' ([[pseudónimu]] '''Jean Baré''') {{nym}} foi una botánica francesa, la primer muyer en circunnavegar el mundu, amarutada d'home.&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|1=[http://fundadores.wikimujeres.net/wiki/jeanne-baret &quot;Jeanne Baret&quot;] |2=http://fundadores.wikimujeres.net/wiki/jeanne-baret |bot=InternetArchiveBot }}. En: Wikimujeres. [[Ministeriu d'Educación d'España]]. Consultáu'l 7 de febreru de 2012.&lt;/ref&gt;

== Espedición alredor del globu ==
En 1766, Jeanne Baret embarcóse como asistente del botánicu [[Philibert Commerson]]&lt;ref&gt;[http://noticiasdelaciencia.com/not/3424/la reconocencia científica_a_la_primer_muyer_que_dio_la vuelta_al mundu/ La reconocencia científica a la primer muyer que dio la vuelta al mundu]. Noticies de la Ciencia y la Teunoloxía. Consultáu'l 7 de febreru de 2012.&lt;/ref&gt; na primer circunnavegación francesa del mundu, na que se realizó un catálogu d'especies de tol planeta.

La espedición emplegó dos barcos de guerra franceses, al mandu de [[Louis Antoine de Bougainville]], nos que nun taba dexada la presencia de muyeres polo qu'hubo d'amarutase d'home, mientres los trés años de travesía (1766-1769). Anque embarcada de incógnito, finalmente foi afayada la so condición de muyer en 1768. Ye obligada a desembarcar na Islla Mauriciu xunto a Commerson el cual morrería ellí en [[1773]].

Sola y ensin recursos, Jeanne abrió un cabaré en [[Puertu Lluis]]. Conoció a un oficial naval francés, natural de Perigord, Jean Dubernat, con quien se casó'l 17 de mayu de 1774 na Catedral de S. Luis. La pareya tornó a Francia, completando asina la [[vuelta al mundu]].

== Contribuciones científiques ==
La pareya de botánicos recoyó más de 6.000 muestres d'especies vexetales de los llugares que visitaron: [[Brasil]], l'[[estrechu de Magallanes]], [[Tahití]], y les islles [[Madagascar|de Madagascar]], y [[Islla Mauriciu|Mauriciu]]. Ente les contribuciones de Jeanne Baret atópase la primer descripción de la [[vide]].

A la so vuelta d'Islla Mauriciu, Jeanne traxo les muestres botániques de Commerson, 30 caxes que conteníen daqué más de 5.000 especies, incluyendo 3.000 descrites como nueves. Recibió la so parte del heriedu de Commerson, y el rei [[Lluis XVI]] reconoció los sos méritos como asistente del botánicu, felicitar pol so bon comportamientu, describiéndola como &quot;muyer estraordinaria&quot; y dexándo-y una renta vitalicia.

A pesar de les sos contribuciones científiques, la hestoria caltener mientres sieglos estremada de too reconocencia pol so llabor y namái yera recordada como amante de Commerson.

== Reconocencia pública ==
La reconocencia del so papel como primer muyer en circunnavegar el globu y los sos trabayos científicos quedaron escurecíos hasta la publicación del llibru ''El descubrimientu de Jeanne Baret'' (2010), de la escritora Glynis Ridley.

Mientres el viaxe, Commerson dedicó-y un arbustu de la familia [[Meliaceae]], ''Baretia bonnafidia''. Sicasí, la planta camudaría más tarde el so nome pol de ''Turraea heterophylla'', que sería sinónimu de ''Turraea floribunda''.&lt;ref&gt;Nel ''[[International Plant Names Index]]'' nun apaez llistáu'l xéneru '''Baretia''' o '''Barretia''', y polo tanto nenguna especie con esi nome.&lt;/ref&gt;

El biólogu Eric Tapín, de la [[Universidá d'Utah]] y la [[Universidá de Cincinnati]], honró la so alcordanza, aplicando'l so nome a una nueva especie vexetal recién descubierta, ''Solanum baretiae'', de la familia [[Solanaceae]], emparentada cola [[papa]].&lt;ref&gt;
{{cita publicación|idioma=inglés|nome1=Eric J.|apellíu2=Tapín|apellíu2=Glynis|nome2=Ridley|apellíu3=Lynn|nome3=Boh|títulu=A new species of Solanum named for Jeanne Baret, an overlooked contributor to the history of botany|publicación=PhytoKeys|editorial=|serie=|volume=8|titre volume=|númberu=|fecha=3 de xineru de 2012|páxines=37-47 |issn= |isbn= |formatu= |url=http://www.pensoft.net/journals/phytokeys/article/2101/a-new-species-of-solanum-named-for-jeanne-baret-an-overlooked-contributor-to-the-history-of-botany |publicación=PhytoKeys |doi=10.3897/phytokeys.8.2101 |fechaaccesu=6 de xineru de 2012 |id= |libellé= |COinS=}}&lt;/ref&gt; El so compañeru d'espedición Philip Commerson yá diera nome a más de 70 especies (como'l xéneru ''[[Commersonia]]'' o numberoses especies col epítetu ''commersonii'').

=== Otros [[epónimu|epónimos]] ===
* ([[Araliaceae]]) ''[[Polyscias]] baretiana'' &lt;small&gt;[[Bernardi]]&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Candollea 29(1): 147 1974 (IK)&lt;/ref&gt;

* ([[Asteraceae]]) ''[[Chrysanthemum]] barretii'' &lt;small&gt;[[Alvaro do Santos Mariña|Mariña]] ex Menezes&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Brotéria. Sér. Bot. 1927, xxiii. 75; Mariña, in Broteria, Ser. Bot. 1927 xxiii. 123 (IK)&lt;/ref&gt;

* ([[Crassulaceae]]) ''[[Sempervivum]] barretii'' &lt;small&gt;[[Menezes]]&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Brotéria. Sér. Bot. 1922 xx. 115 (IK)&lt;/ref&gt;

== Bibliografía ==
* [[Fanny Deschamps]], ''La Bougainvillée'', Albin Michel, París, 1982 {{ISBN|978-2253039044}}
* [[Carole Christinat]], ''« Une femme globe-trotter avec Bougainville: Jeanne Barret 1740-1807 »'', ''Annales de Bourgogne'', t. 67, p. 41-45, Dijon, 1995 {{ISSN|003-3901}} tamién en: ''Revue française d'histoire d'outre-mer'', tome 83, p. 83-95, París, 1996 {{ISSN|0300-9513}}
* [[John Dunmore]], ''Jeanne Baret, First Woman around the World (1766-1768)'', Auckland, Heritage Press, 2002
* [[Jean-Jacques Antier]], ''La prisonnière des mers du sud'', Presses de Citar, París, 2009 {{ISBN|978-2-258-07985-4}}
* [[Glynis Ridley]], ''The Discovery of Jeanne Baret'', Harper Collins Publishers, 2011 {{ISBN|9780730493129}}
* [[Hubert Verneret]], ''-y travesti de l'Étoile'', Éditions de l'Armancon, 2011 {{ISBN|2844791611}}

== Ver tamién ==
* [[botánicos y epónimos]]
* [[Primeros viaxes d'esploración científica]]

== Notes y referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* Artículu en [http://www.lemonde.fr/planete/article/2012/01/06/le-nom-retrouve-de-jeanne-baret-premiere-circumnavigatrice-et-botaniste_1626379_3244.html Monde] (7 de xineru de 2012)
* {{enllaz rotu|1=[http://amis.univ-reunion.fr/Conference/presentation/288/ conferencia'l 29 d'abril de 2008 de los ''Amis de l'Université de La Réunion''] |2=http://amis.univ-reunion.fr/Conference/presentation/288/ |bot=InternetArchiveBot }}
* Jeanne Baret (Barret) (1740-1807), [http://www.pays-de-bergerac.com/pages/culture-patrimoine/personnages-celebres/jeanne-baret/index.asp Pays de Bergerac: Culture et patrimoine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105050047/http://www.pays-de-bergerac.com/pages/culture-patrimoine/personnages-celebres/jeanne-baret/index.asp |date=2017-01-05 }}

{{NF|1740|1807|Baret, Jeanne}}
{{Tradubot|Jeanne Baret}}
[[Categoría:Botánicos y botániques de Francia]]
[[Categoría:Esploradores de Francia]]
[[Categoría:Naturalistes de Francia]]
[[Categoría:Científicos y científiques de Francia]]</text>
      <sha1>bqfq65vavzak9exigijwh8jriqxrjb0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jill Farrant</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158655</id>
    <revision>
      <id>4488388</id>
      <parentid>4256285</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T08:53:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6380" sha1="6hxz0rqy7d18lh8una2vgv5a6u8fat0" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Jill Farrant''' {{nym}} ye una profesora de bioloxía molecular y bioloxía celular na [[Universidá de Ciudá del Cabu]], Sudáfrica. Ye especialista en [[Planta reviviscente|plantes reviviscentes]], esto ye, que vuelven al so estáu normal dempués d'un estáu de seca enllargáu al rehidratarlas.&lt;ref name=&quot;MCB&quot;&gt;{{Cita web|títulu = Professor Jill M. Farrant|url = http://www.mcb.uct.ac.za/Staff/JMF/index.htm|editorial = Molecular and Cell Biology|fechaaccesu = 31 de mayu de 2012|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120827042528/http://www.mcb.uct.ac.za/Staff/JMF/index.htm|fechaarchivu = 27 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt; 

== Investigación ==
Farrant interesar en plantes que resucitaben cuando de neña vio una &quot;planta muerta&quot; devuelta a la vida dempués de llover. A los nueve años, en 1970, Farrant escribió nel so diariu: &quot;La planta muerta nes roques taba viva pero pá nun me creería&quot;

Investigó l'habilidá de ciertes especies de plantes capaces de sobrevivir ensin agua mientres llargos periodos de tiempu.&lt;ref name=&quot;UN&quot;&gt;{{Cita web|títulu = UN and L'Oreal announce winners of women in science award|url = http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=40335&amp;Cr=science&amp;Cr1=|editorial = UN News Centre|fechaaccesu = 31 de mayu de 2012|fecha = 8 de payares de 2011}}&lt;/ref&gt; &quot;Toles plantes -esplica- tienen xenes qu'activen la tolerancia a la desecación, pero la mayoría usen estos xenes solamente cuando fabriquen granes. Les plantes que resuciten pueden tamién activar o desactivar estos xenes nes sos fueyes y raigaños siempres que la seca apaeza.&quot;&lt;ref&gt;{{Cita web|apellíu = Bisseker|nome = Claire|títulu = Raising the dead|url = http://www.fm.co.za/Article.aspx?id=159538|editorial = FM|fechaaccesu = 1 de xunu de 2012|fecha = 24 de payares de 2011|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20190730064924/http://www.fm.co.za/Article.aspx%3Fid%3D159538|fechaarchivu = 2019-07-30}}&lt;/ref&gt; L'oxetivu de la so busca ye atopar aplicaciones que dexen el desenvolvimientu de cultivos tolerantes a la seca p'alimentar poblaciones en climes grebos y secos,&lt;ref name=&quot;agora&quot;&gt;{{Cita web|títulu = Who is Jill Farrant|url = http://agora.forwomeninscience.com/index.php/2012/03/who-is-jill-farrant/|editorial = Agora|fechaaccesu = 31 de mayu de 2012|fecha = 29 de marzu de 2012|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120618093059/http://agora.forwomeninscience.com/index.php/2012/03/who-is-jill-farrant|fechaarchivu = 2012-06-18}}&lt;/ref&gt; especialmente n'África. La so investigación podría tener tamién aplicaciones melecinales. Cree nos cultivos que pueden sobrevivir llargos periodos de tiempu ensin agua van tresformar en temes más importantes asina'l cambéu climáticu (seca creciente) impacte na agricultura.&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu = Jill Farrant wins major global award for her contribution to life sciences|url = http://theearthisround.co.za/uct_contact/articles/201201/jill-farrant-wins-major-global-award-for-her-contribution-to-life-sciences/index.html|editorial = The Earth is Round|fechaaccesu = 1 de xunu de 2012|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120901212413/http://theearthisround.co.za/uct_contact/articles/201201/jill-farrant-wins-major-global-award-for-her-contribution-to-life-sciences/index.html|fechaarchivu = 1 de setiembre de 2012}}&lt;/ref&gt;

Anguaño investiga'l potencial de tresformar [[Eragrostis tef]], una yerba añal, nun cultivu. Les granes de Eragrostis tef son una fonte importante d'alimentu n'[[Etiopía]].&lt;ref name=&quot;M&amp;G&quot;&gt;{{Cita web|títulu = Resurrection plant could save us|url = http://www.mg.co.za/article/2010-06-24-resurrection-plant-could-save-us|editorial = Mail &amp; Guardian|fechaaccesu = 1 de xunu de 2012|fecha = 24 de xunu de 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;M&amp;G2&quot;&gt;{{Cita web|títulu = Tapping into the secrets of plants|url = http://mg.co.za/article/2010-11-05-tapping-into-the-secrets-of-plants|editorial = Mail &amp; Guardian|fechaaccesu = 1 de xunu de 2012|fecha = 5 de payares de 2010}}&lt;/ref&gt; Según Farrant, &quot;de la mesma manera que los humanos cruciaron especies al traviés de los sieglos pa crear avena, maíz y trigu, asina tamién podemos llograr plantes tolerantes a la desecación, cultivos resistentes a la seca de la familia [[Eragrostis]] ensin tener que dir al traviés de los trexénicos.&quot;&lt;ref name=&quot;M&amp;G&quot;/&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;22&quot;&gt;&lt;/span&gt;

== Trayeutoria&lt;ref name=Maverick&gt;{{cita noticia|apellíu=Davis|nome=Rebecca|títulu=Jill Farrant: The Resurrection Plant - and Woman|url= http://dailymaverick.co.za/article/2012-04-12-jill-farrant-the-resurrection-plant-and-woman|fechaaccesu=31 de mayu de 2012| newspaper=Daily Maverick|fecha=12 d'abril de 2012}}&lt;/ref&gt; ==
* Llicenciatura, MSc, y PhD na [[Universidá de KwaZulu-Natal]], [[Durban]], Sudáfrica.
* Ganó'l Premiu NRF President pa investigadores que, sobre la base de potencial escepcional demostráu nel so trabayu doctoral, son posibles futuros líderes internacionales nel so campu.
* Ganó la Medaya de Plata SAAB por Excelencia en Botánica.
* Ye socia de la Royal Society of Southern Africa de la Universidá de Ciudá del Cabu y de Oppenheimer Memorial Trust Foundation.
* En 2010 ganó'l Premiu del Departamentu de Ciencia y Teunoloxía por ser la científica más destacada.
* Foi presidenta de l'Asociación sudafricana de Botánicos (2009–2010).

== Premios ==
* 2010 Premiu Harry Oppenheimer Fellowship Award pola so investigación en plantes que resuciten.&lt;ref name=&quot;Business Day&quot;&gt;{{Cita web|apellíu = Blaine|nome = Sue|títulu = 'Resurrection plants' expert wins award|url = http://www.businessday.co.za/Articles/Content.aspx?id=110374|editorial = Business Day|fechaaccesu = 31 de mayu de 2012|fecha = 31 de mayu de 2010|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120306040058/http://www.businessday.co.za/Articles/Content.aspx?id=110374|fechaarchivu = 2012-03-06}}&lt;/ref&gt; 

* 2012 Premiu L'Oréal-UNESCO de Muyeres na Ciencia.&lt;ref name=&quot;UN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;agora&quot;/&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=2YYdgqZaXCc Videu de planta de la resurrección.]
* [https://www.youtube.com/watch?v=RU4uwdWgnmg Conferencia &quot;Breaking de Walls of Famine&quot; nel Falling Walls de Berlín en 2013.]

{{NF|1961||Farrant}}


{{Tradubot|Jill Farrant}}

[[Categoría:Botánicos y botániques de Sudáfrica]]


[[Categoría:Científicos y científiques de Sudáfrica]]</text>
      <sha1>6hxz0rqy7d18lh8una2vgv5a6u8fat0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jimena Canales</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158657</id>
    <revision>
      <id>4488390</id>
      <parentid>4467186</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T09:17:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13570" sha1="k60t4c2dxhh2oeul4ik8tkvxb2vebql" xml:space="preserve">{{Tradubot|Jimena Canales}}
{{persona}}
'''Jimena Canales''' {{nym}} ye una [[física]], historiadora de les ciencies y escritora [[Méxicu|mexicana]] que tamién tien nacionalidá d'[[Estaos Xuníos]]&lt;ref name=&quot;fas.harvard_1&quot;&gt;http://www.fas.harvard.edu/~hsdept/bios/documents/CV_Jimena_Canales.pdf&lt;/ref&gt; .

==Carrera==
Al rematar los sos estudios como física ya inxeniera nel [[Institutu Teunolóxicu y d'Estudios Cimeros de Monterrey]] en 1995, llogró una maestría n'Historia de les Ciencies na [[Universidá de Harvard]] y darréu, un doctoráu na Historia de les Ciencies na mesma universidá nel 2003. Nel 2004 trabayó como profesor asistente nel departamentu d'Historia de les Ciencies na [[Universidá de Harvard]] y nel 2013 foi xubida a profesor asociáu.&lt;ref&gt;http://www.thecrimson.com/article/2004/5/12/history-of-science-reinvents-tutorials-the/. http://www.thecrimson.com/column/bargain-hunting-fall-2010/article/2010/9/5/class-science-title-professors/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150602083951/http://www.thecrimson.com/column/bargain-hunting-fall-2010/article/2010/9/5/class-science-title-professors/ |date=2015-06-02 }}. http://www.thecrimson.com/article/2010/11/2/music-sound-timbre-sheldon/&lt;/ref&gt; Nel 2012 foi escoyida como miembru del Internationale Kolleg für Kulturtechnikforschung und Medienphilosophie y nel branu trabayó como profesor visitante na Escuela de Branu pa Medios na [[Universidá de Princeton]] nel departamentu alemán.&lt;ref&gt;http://www.ikkm-weimar.de/en/fellows/former-fellows/jimena-canales/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402133404/http://www.ikkm-weimar.de/en/fellows/former-fellows/jimena-canales/ |date=2015-04-02 }}. http://german.princeton.edu/ssms/academic-staff-2/academic-staff-2012/jimena-canales/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310185323/http://german.princeton.edu/ssms/academic-staff-2/academic-staff-2012/jimena-canales/ |date=2016-03-10 }}&lt;/ref&gt; Dende'l 2013 y hasta 2017 ocupar la cátedra de “Thomas M. Siebel Chair” nel departamentu d'Historia na [[Universidá d'Illinois n'Urbana-Champaign]].&lt;ref&gt;http://finance.yahoo.com/news/siebel-chair-history-science-illinois-203000632.html. http://www.businesswire.com/news/home/20141030006706/en/Siebel-Chair-History-Science-Illinois-Named#.VQ4gSMaRk7A. https://illinois.edu/blog/view/1109/118404#blogue-feature {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402115657/https://illinois.edu/blog/view/1109/118404#blogue-feature |date=2015-04-02 }} {{cita web |url=http://www.history.illinois.edu/news/newsletters/documents/HistoryNewsletter2014.pdf |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=4 de mayu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402174642/http://www.history.illinois.edu/news/newsletters/documents/HistoryNewsletter2014.pdf |fechaarchivu=2 d'abril de 2015 }}. http://www.trustees.uillinois.edu/trustees/agenda/November-14-2013/003-nov-Appointments.pdf&lt;/ref&gt; Ye autora de diversos testos periodísticos sobre la historia de la modernidá; especializándose nel arte, la ciencia y la teunoloxía y collaboró col filósofu [[Bruno Latour]] y l'artista [[Olafur Eliasson]].&lt;ref&gt;http://www.e-flux.com/journal/some-experiments-in-art-and-politics/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502194723/http://www.e-flux.com/journal/some-experiments-in-art-and-politics/ |date=2015-05-02 }}. {{cita web |url=http://futurenows.net/entry/institut-fur-raumexperimente/ |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=4 de mayu de 2015 |urlarchivu=https://archive.today/20150324074646/http://futurenows.net/entry/institut-fur-raumexperimente/ |fechaarchivu=24 de marzu de 2015 }}&lt;/ref&gt;

=== Llibros&lt;ref&gt;http://press.princeton.edu/titles/10445.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/T/bo6922088.html&lt;/ref&gt; ===
# El físicu y el filósofu: Einstein, Bergson y l'alderique que camudó la nuesa comprensión del tiempu. (The Physicist and the Philosopher: Einstein, Bergson and the Debate that Changed Our Understanding of Time.)- 2016 http://press.princeton.edu/titles/10445.html 
# Una décima de segundu: Una historia ([[University of Chicago Press]]: Hardcover 2009, Kindle 2010, Paperback 2011) (A Tenth of a Second: A History): http://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/T/bo6922088.html

== Premios y reconocencies ==
Source:&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.history.illinois.edu/news/newsletters/documents/HistoryNewsletter2014.pdf |títulu=Archived copy |fechaaccesu=4 de mayu de 2015 |deadurl=yes |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402174642/http://www.history.illinois.edu/news/newsletters/documents/HistoryNewsletter2014.pdf |fechaarchivu=2 d'abril de 2015 |df= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.jimenacanales.org/lectures-and-awards/|títulu=Lectures and Awards|obra=jimenacanales.org|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402145646/http://www.jimenacanales.org/lectures-and-awards/|fechaarchivu=2015-04-02}}&lt;/ref&gt;
* The Guardian's Top 10 Books About Time&lt;ref&gt;https://www.theguardian.com/books/2018/jan/10/top-10-books-about-time?CMP=twt_gu&lt;/ref&gt; 
* Books of the Year 2016&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.thetablet.co.uk/books/10/9279/books-of-the-year |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170202020157/http://www.thetablet.co.uk/books/10/9279/books-of-the-year |fechaarchivu=2017-02-02 }}&lt;/ref&gt;
* 25 Top Intellectuals&lt;ref&gt;https://www.esglobal.org/los-25-intelectuales-estan-redefiniendo-pensamientu-iberoamericanu/&lt;/ref&gt;
* Best Science Books for 2015&lt;ref&gt;https://www.brainpickings.org/2015/12/09/the-physicist-and-the-philosopher-einstein-bergson-jimena-canales/&lt;/ref&gt;
* Independent's Top Reads of 2015&lt;ref&gt;http://www.independent.ie/entertainment/books/book-reviews/irish-writers-pick-their-top-reads-of-2015-34308841.html&lt;/ref&gt;
* Science Friday's Best Science Books of 2015&lt;ref&gt;http://www.sciencefriday.com/segments/the-best-science-books-of-2015/&lt;/ref&gt; 
* Charles A. Ryskamp Award from the [[American Council of Learned Societies]]&lt;ref&gt;https://www.acls.org/research/fellow.aspx?cid=56478196-578d-y111-bd9y-000c293a51f7&lt;/ref&gt;
* University of Chicago Press Bevington Prize (2008)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.press.uchicago.edu/books/list/bevingtonFund.html|títulu=Books Supported by the Bevington Fund|fecha=5 de mayu de 2015|obra=uchicago.edu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170818131602/http://www.press.uchicago.edu/books/list/bevingtonFund.html|fechaarchivu=2017-08-18}}&lt;/ref&gt; 
* Prize for Young Scholars (2005), awarded by the International Union of History and Philosophy of Science, History of Science&lt;ref&gt;http://www.icohtec.org/publications/newsletter/2012-02-icohtec-newsletter.pdf&lt;/ref&gt;
===Artículos y Capítulos&lt;ref name=&quot;fas.harvard_1&quot;/&gt;===
# &quot;Preseos d'Autu-Rexistro y la cámara fotográfica,&quot; En Blackwell compañeru a la Historia de la Ciencia, editáu por Bernhard Lightman (John Wiley &amp; Sons, 2016). 
# &quot;Reló de tiempu / tiempu vivíu&quot; En Time: A Vocabulary of the Present, editáu por Amy Elías y Joel Burges (NYU Press, de próxima publicación). 
# &quot;Los medios de la Relatividá: Einstein y Teunoloxíes de Telecomunicación,&quot; Teunoloxía y Cultura (xineru de 2015). 
# &quot;L'arte operacional,&quot; En Visibility Machines: Harun Farocki y Trevor Paglen (Universidá de Maryland Prensa: xineru de 2014), p. 37-54: http://www.artbook.com/9781890761196.html
# &quot;Discursu de Redes d'Einstein,&quot; Zeitschrift für Medien- und Kulturforschung (mayu de 2015) p. 11-39: http://www.ingentaconnect.com/content/meiner/zmk/2014/00002014/00000001/art00002?crawler=true
# Harold Edgerton: &quot;Doc&quot; y los sos cuadiernos de llaboratoriu, &quot;Aperture 211 (2013), 72-73: {{Enllaz rotu|1= |2=http://www.aperture.org/blog/harold-y-edgerton-doc-edgerton-and-his-laboratory-notebooks/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} 
# &quot;Ñariz de Cleopatra y el Desenvolvimientu de la Historia Universal,&quot; En Uncomfortable Objects, editáu por Mariana Castillo Deball (Berlín: Bom Dia, 2012). 
# “Los Pequeños ayudantes: Alrodiu de los Demonios, Ánxeles y otros axentes,&quot; Interdisciplinary Science Reviews 37 (2012). (Con Markus Krajewski). 
# &quot;Nunca y niundes&quot;, en Above and Below, ed. Sharon Harper (Radius Llibros, Santa Fe: 2012).
# &quot;Niemals und Nirgendwo,&quot; en Above and Below, ed. Sharon Harper (Radius Llibros, Santa Fe: 2012). Traducción al alemán. 
# &quot;Fuercia Flash: Una Historia Visual del Poder, Derechu y Lluz,&quot; Seeing With Eyes Closed, ed. Elena Agudio y Ivana Franke (Fibo Druck und Design, Munich: 2011), p. 34-41.

===Periódicos y revistes&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.e-flux.com/announcements/september-2014-2/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160803033530/http://www.e-flux.com/announcements/september-2014-2/ |fechaarchivu=2016-08-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jimenacanales_1&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.jimenacanales.org/news-reviews/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402125952/http://www.jimenacanales.org/news-reviews/ |fechaarchivu=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;===
# &quot;Living Color: Jimena Canales sobre l'Arte de Eliot Porter&quot;, Artforum 54 (1) (seronda 2014): 334-341: https://artforum.com/inprint/issue=201407&amp;id=47843

# “Les Ficciones d'Einstein.” Investigación y Ciencia 453 (xunu de 2014): 50-51: http://www.investigacionyciencia.es/revistas/investigacion-y-ciencia/numeros/2014/6/les ficciones-de-einstein-12114
# “Presentación de La Guerra del Tiempu: Einstein, Bergson y Poincaré: Un Debate Científico y Filosófico,” Revista d'Occidente (ochobre de 2010): 5-7 http://www.revistasculturales.com/articulos/97/revista-de-occidente/1335/1/presentacion.html
# 
“El Duelu del Tiempu,” ABCD: Les Artes y les Lletres, 16 de xineru de 2010, 932: 18-19: http://hemeroteca.abc.es/detalle.stm 
# “Pieles Criminales,” ABCD: Les Artes y les Lletres (13‑19 de setiembre de 2008): 6‑7 http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/cultural/2008/09/13/006.html 
# “Ornamientu y Crime: Tatuaxes, Antropoloxía Criminal, y Arquiteutura Moderna”, Celeste (2001): 30‑32.

===Catálogos d'exhibición&lt;ref&gt;http://dssmhi1.fas.harvard.edu/emuseumdev/code/emuseum.asp?emu_action=collection&amp;collection=118&amp;collectionname=Exhibit%202008--The%20Matter%20of%20Fact&amp;currentrecord=1&amp;moduleid=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402152049/http://dssmhi1.fas.harvard.edu/emuseumdev/code/emuseum.asp?emu_action=collection&amp;collection=118&amp;collectionname=Exhibit%202008--The%20Matter%20of%20Fact&amp;currentrecord=1&amp;moduleid=1 |date=2015-04-02 }}. http://dssmhi1.fas.harvard.edu/emuseumdev/code/emuseum.asp?emu_action=collection&amp;collection=188&amp;collectionname=Exhibit%202009--The%20Matter%20of%20Fact%202.0&amp;currentrecord=1&amp;moduleid=1&lt;/ref&gt;===
# “Poniendo fechos nel so llugar correutu”, en The Matter of Fact 2.0 (Catalogo d'exhibición, Coleición de Harvard de Preseos Científicos Históricos, 2009). 
# “Introducción.” En The Matter of Fact (Catalogo d'exhibición, Coleición de Harvard de Preseos Científicos Históricos, 2008) p. 2-3.
# “Cultures of Astronomy,” In Time, Life and Matter (Catalogo d'exhibición, Coleición de Harvard de Preseos Científicos Históricos, 2007), p. 7: http://chsi.harvard.edu/docs/TLM_Guide.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402133125/http://chsi.harvard.edu/docs/TLM_Guide.pdf |date=2015-04-02 }}

===Películes/Radio/Internet&lt;ref name=&quot;fas.harvard_1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;jimenacanales_1&quot;/&gt;===

# “L'Amor Contemporáneo” Audiu, Fundación Juan March, Madrid:http://www.march.es/conferencies/anteriores/voz.aspx?id=2791

# “Einstein Bergson: Dialogo en grabaciones atopaes,” película de 10 min (Guión por Jimena Canales, dirixida por Jeremy Blatter, música orixinal por William Sammons) Amosada nel Centru Pompidou, Paris (xunu de 2010): https://vimeo.com/13235559

==Premios&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.history.illinois.edu/news/newsletters/documents/HistoryNewsletter2014.pdf |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=4 de mayu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402174642/http://www.history.illinois.edu/news/newsletters/documents/HistoryNewsletter2014.pdf |fechaarchivu=2 d'abril de 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.jimenacanales.org/lectures-and-awards/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402145646/http://www.jimenacanales.org/lectures-and-awards/ |fechaarchivu=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;==
# Charles A. Ryskamp Award at the American Council for Learned Societies&lt;ref&gt;https://www.acls.org/research/fellow.aspx?cid=56478196-578d-y111-bd9y-000c293a51f7&lt;/ref&gt;
# University of Chicago Press 2008, Premiu Bevington&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.press.uchicago.edu/books/list/bevingtonFund.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170818131602/http://www.press.uchicago.edu/books/list/bevingtonFund.html |fechaarchivu=2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
# Premiu a Mozos Investigadores 2005, dau pola Unión Internacional d'Historia y Filosofía de la Ciencia, Historia de la Ciencia.&lt;ref&gt;http://www.icohtec.org/publications/newsletter/2012-02-icohtec-newsletter.pdf&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* http://www.jimenacanales.org

{{NF|el sieglu XX||Canales, Jimena}}
[[Categoría:Físicos y físiques d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Físicos y físiques de Méxicu]]
[[Categoría:Historiadores de Méxicu]]
[[Categoría:Epistemólogos de Méxicu]]
[[Categoría:Escritores d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Escritores de Méxicu]]
[[Categoría:Escritores de divulgación científica]]
[[Categoría:Persones de Ciudá de Méxicu]]</text>
      <sha1>k60t4c2dxhh2oeul4ik8tkvxb2vebql</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karen Hallberg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158710</id>
    <revision>
      <id>4488300</id>
      <parentid>4422453</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:48:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3779" sha1="bz32aojase64jogt1l2zs44wg7j08fl" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Karen Hallberg''', [[Rosario (Arxentina)|Rosario]] , 10 de mayu de 1964 ye una física d'[[Arxentina]]. Desempeñar nel [[Centru Atómicu Bariloche]] y llogró una gran variedá de premios pola so trayeutoria.

Tamién representa al so país natal en dellos organismos internacionales de física.
==Mocedá==
Nació en Rosario y darréu la so familia treslladar a [[Jujuy]] onde realizó la so formación básica nel Colexu Nacional &quot;Teodoro Sanchez de Bustamante&quot; d'esa ciudá. El so padre, l'agrimensor Ronaldo Hallberg consiguió un trabayu de xerente nuna empresa minera.

Darréu treslladóse a la so ciudá natal pa realizar los sos estudios universitarios na [[Universidá Nacional de Rosario]] onde cursó dos años d'Inxeniería Electrónica, aprobó l'exame d'ingresu al institutu Balseiro onde completó la so formación en física recibiendo de llicenciada nesa especialidá en 1987 y nesa mesma institución realizó'l doctoráu tamién en física rematándolo en 1992.
===Reina de guapura===
Non yá ye conocida poles sos conocencies de física, ser tamién por ser Reina Nacional de los Estudiantes a los 16 años, certame que participó representando a la provincia de Jujuy en 1980. El cetru de reina apurrir [[Daniela Cardone]].
===Matrimoniu y fíos===
Mientres estudiaba rellacionar con un compañeru d'estudios con quién casóse a los 23 años y tuvieron dos fíos, Tania y Kevin. Kevin darréu treslladóse a Xapón pa trabayar en [[Google Maps]] y Tania aniciar en Buenos Aires pa cursar la carrera de medicina.

==Trayeutoria==
Tien al so cargu grupos d'investigación nel Centru Atómicu Bariloche y da clases l'institutu Balseiro. Dio clases y conferencies n'otres instituciones como'l Centru Atómicu Constituyentes, y amás dirixe a dellos tenistes de carreres de posgráu y doctoraos.

A nivel internacional ye representante del so país nel Centru Llatinoamericanu de Física dende 2010, amás ye vicepresidente de la Comisión de Baxes Temperatures de la IUPAP (Unión Internacional de Ciencies Pures y Aplicaes) y miembru del Centru Nacional de Competencia ya Investigación dependiente del Conseyu Nacional de Ciencies suizu. Y representa tamién a l'Arxentina en Comisión Directiva de les Conferencies Pugwash sobre Ciencia y Asuntos Mundiales [http://www.pugwash.org www.pugwash.org].

===Premios===
Nel 2005 llogró la [[Beca Guggenheim|beca John Simon Guggenheim]], esti llogru na so carrera valió-y un reconocencia del Senáu de la Nación Arxentina por aciu la declaración 2497/05.

La fundación [[L'Oreal]] y el [[CONICET]] otorgar una mención en 2008 nel premiu que lleva'l nome de les dos entidaes nomaes pol trabayu ''Propiedaes cuántiques y de tresportes de sistemes nanoscopicos y moleculares''.

Amás foi reconocida nel [[Institutu Aspen|Aspen]] Ideas Scholar, Aspen Ideas Festival na ciudá d'Estaos Xuníos d'Aspen, en 2012

== Referencies ==
{{llistaref}}
*{{Enllaz rotu|1= |2=http://cabtes55.cnea.gov.ar/sol%C3%ADos/personales/hallberg/currksl.pdf |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
*{{Enllaz rotu|1= |2=https://www.lanacion.com.ar/1324453-la-fisica-que-foi-reina-de-belleza |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} *{{Enllaz rotu|1= |2=https://www.infobae.com/2005/07/28/200188-una |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} científica arxentina-distinguida-eeuu/

*{{Enllaz rotu|1= |2=http://www.jujuyalmomento.com/post/32687/jujena-bella-y-cient%C3%ADfica |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}


{{Tradubot|Karen Hallberg}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Físicos y físiques d'Arxentina]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía NF]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]]

[[Categoría:Persones de Rosario (Arxentina)]]</text>
      <sha1>bz32aojase64jogt1l2zs44wg7j08fl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sandra Cauffman</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159411</id>
    <revision>
      <id>4488362</id>
      <parentid>4223302</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5449" sha1="lj90wnjzpybtqmoaix5j4j3de8k5382" xml:space="preserve">{{persona
|padres
= [[Charles Samuel Alba Puma]] &lt;br /&gt;[[Maria Rojas Montero (Mary Alba)]]
|deportes = [[Remu]] &lt;br /&gt;[[Yoga]]
|ocupación = Inxeniera |cónyuge
 = Stephen Cauffman
|LinkedIn = [https://www.linkedin.com/in/sandra-cauffman-6681665]
|fíos = Ryan Cauffman, Steve Cauffman}}

'''Sandra Cauffman''' {{nym}} ye una especialista n'Inxeniería Llétrica y Física costarricense destacada pol so trabayu na [[NASA]] en distintos cargos. El so perfil foi destacáu por ONX Muyeres,&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://beijing20.unwomen.org/es/news-and-events/stories/2014/5/woa-costa-rica-sandra-cauffman|títulu=Sandra Cauffman: De Costa Rica a Marte|fechaaccesu=26 de mayu de 2016|sitiuweb=Beijing+20}}&lt;/ref&gt; por ser un exemplu positivu pa muyeres, especialmente, nueves y neñes. 

== Biografía ==
Cauffman nació en Costa Rica nun llar uniparental de bien escasos recursos en Hatillo, fía de María Jerónima Rojas.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.nacion.com/ocio/revista-dominical/Sandra-Cauffman-Duena-destino_0_1383061709.html|títulu=Sandra Cauffman: Dueña del so destín|fechaaccesu=26 de mayu de 2016|sitiuweb=La Nación}}&lt;/ref&gt; Pola situación económica de la so familia, viose obligada a trabayar dende una edá temprana p'ayudar a la so familia. 

La so madre encargar d'educala y ufierta-y oportunidaes pa estudiar. Al graduase con bones notes decidió ingresar a la [[Universidá de Costa Rica]]. Nel momentu que desea ingresar a esta casa d'enseñanza, pol machismu imperante de la dómina, el conseyeru d'ingresu a carrera indicólu que nun podía estudiar Inxeniería Llétrica por ser muyer y díxo-y que &quot;la inxeniería de muyeres ye la Inxeniería Industrial&quot;, según rellata la especialista al periódicu La Nación.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.nacion.com/vivir/ciencia/Tica-Sandra-Cauffman-puestu-NASA_0_1562643763.html|títulu=Tica Sandra Cauffman asume altu cargu en NASA|fechaaccesu=26 de mayu de 2016|sitiuweb=www.nacion.com}}&lt;/ref&gt; Por ello, Cauffman ingresó a Inxeniería Industrial y cursó 7 semestres, pero'l so interés siguía ensin ser esta inxeniería. 

La madre de Sandra casárase con un americanu cuando Sandra tenía 14 años y él habíase convertíu nel so padre adoptivu. Cuando tenía 21 años, la familia de Cauffman camudar a Estaos Xuníos por razones económiques, personales y oportunidaes educatives.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://ticotal.cr/talentu-destacao/talentos-destacaos-anteriores/sandra-cauffman-msc.html|títulu=Sandra Cauffman. MSc: Ticotal|fechaaccesu=26 de mayu de 2016|sitiuweb=ticotal.cr}}&lt;/ref&gt; En dichu país, ingresa finalmente a la carrera qu'ella deseyaba realmente estudiar. Mientres tola so formación, Cauffman estudia y trabaya pa pagase los sos estudios. 

== Educación ==
Sandra Cauffman cunta con un ampliu curriculum académicu, tanto nacional como internacional:
* En 1995 llogró'l so títulu de Maestría n'Inxeniería Llétrica en George Mason University.&lt;ref name=&quot;Perfil Sandra_1&quot;&gt;{{Cita web|url=https://www.linkedin.com/in/sandra-cauffman-6681665|títulu=Perfil Sandra Cauffman LinkedIn|fechaaccesu=8 de mayu de 2016}}&lt;/ref&gt;
* En 1987 se gradúa de bachilleratu en Física y n'Inxeniería Llétrica igualmente en George Mason University.&lt;ref name=&quot;Perfil Sandra_1&quot;/&gt;
* Ente 1980 y 1983 aprobó 7 semestres d'Inxeniería Industrial na Universidá de Costa Rica.&lt;ref name=&quot;Perfil Sandra_1&quot;/&gt;

== Trabayu na NASA ==
Sandra Cauffman trabayó en distintes misiones de la NASA. Enantes desempeñábase como subdireutora de proyeutu de la [[MAVEN|Misión d'Evolución Atmosférica y Volátil de Marte]],&lt;ref&gt;{{Obra citada|títulu=NASA {{!}} MAVEN Profiles: Sandra Cauffman|apellíu=NASA Goddard|url=https://www.youtube.com/watch?v=JNEQUVPQUpA|fechaaccesu=26 de mayu de 2016|fecha=26 d'abril de 2012}}&lt;/ref&gt; trabayu pol cual empezó a ser llargamente reconocida en Costa Rica. Depués, trabayó con subdireutora del Programa de Sistema de Satélites Geoestacionarios GOES-R. Na actualidá, trabaya como subdireutora de la División de Ciencies Terrestres de l'Alministración Nacional de l'Aeronáutica y del Espaciu (NASA).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Esti trabayu consiste en xestionar misiones pal desenvolvimientu de la teunoloxía, la ciencia aplicada, la investigación, la execución de misiones y operaciones.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://revistaimage.com/sandra-cauffman-la-logica-estrellar/|títulu=Sandra Cauffman y la lóxica de les estrelles|fechaaccesu=8 d'agostu de 2016}}&lt;/ref&gt;

== Proyeición Social ==
Cauffman tien interés nuna proyeición social que dexe a más nueves costarricenses, especialmente muyeres, averase a les ciencies. Apocayá, convidó a la Fundación Monge a que seis nuevos costarricenses y a una moza herediana, estudiante d'inxeniería química na Universidá de Costa Rica, por que pudieren asistir a la NASA pal llanzamientu d'un satélite.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.nacion.com/vivir/ciencia/estudiantes-NASA-guardar-lanzamiento-satelite_0_1547045358.html|títulu=Seis estudiantes de Costa Rica van viaxar a NASA pa guardar llanzamientu de satélite|fechaaccesu=26 de mayu de 2016|sitiuweb=La Nación}}&lt;/ref&gt; 

== Referencies ==
{{llistaref}}
{{NF|1962||Cauffman, Sandra}}


{{Tradubot|Sandra Cauffman}}

[[Categoría:NASA]]
[[Categoría:Inxenieros ya inxenieres de Costa Rica]]
[[Categoría:Físicos y físiques de Costa Rica]]
[[Categoría:Científicos y científiques de Costa Rica]]
[[Categoría:Persones de San Xosé]]</text>
      <sha1>lj90wnjzpybtqmoaix5j4j3de8k5382</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jess Glynne</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159950</id>
    <revision>
      <id>4488377</id>
      <parentid>4459451</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T08:04:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43501" sha1="1zs3y2xv05tc3he0axz4e01731ue91w" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Jessica Hannah Glynne''' {{nym}}, meyor conocida como '''Jess Glynne''', ye una cantante y compositora [[Reinu Uníu|británica]]. Como intérprete, foi reconocida pola so poderosa y conmovedora voz.&lt;ref name=&quot;amy - inflúi&quot; /&gt;

Empecipió la so carrera musical en 2013, al xunise a una compañía de xestión y estudió na Academia Británica de Música Contemporánea, perteneciente a l'[[Access to Music]], antes de roblar un contratu con [[Atlantic Records]]. Al añu siguiente, algamó la fama cuando participó como vocalista en «[[Rather Be]]» de [[Clean Bandit]] que tuvo ésitu internacional ya ingresó nel primer puestu na [[UK Singles Chart|llista de senciellos]] del Reinu Uníu, igual que «[[My Love (cantar de Route 94)|My Love]]» de [[Route 94]]. Depués, publicó trés senciellos más —«[[Hold My Hand (cantar de Jess Glynne)|Hold My Hand]]», «[[Not Letting Go]]» con [[Tinie Tempah]] y «[[Don't Be So Hard on Yourself]]»— que tamién ingresaron nel primer puestu y empató el récor de [[Cheryl Cole|Cheryl]] pola mayor cantidá de senciellos númberos unu por una artista británica. Darréu, en 2018 superó la marca con «These Days» de [[Rudimental]] en collaboración con [[Macklemore]] y [[Dan Caplen]] y «[[I'll Be There (cantar de Jess Glynne)|I'll Be There]]», con un total de siete canciones. 

Glynne publicó dos álbumes d'estudiu, ''[[I Cry When I Laugh]]'' (2015) y ''[[Always in Between]]'' (2018). El primeru d'estos consta d'ocho canciones que s'asitiaron ente los diez principales na llista de senciellos británica, un récor na hestoria de la [[Official Charts Company]]. Dende'l llanzamientu de la so carrera, cuntó cola reconocencia de la industria musical y críticos poles sos dotes vocales y polos sos amiestos de diversos xéneros musicales, y foi gallardoniada con numberosos premios, ente los qu'inclúi'l [[Premios Grammy|Grammy]].

== Biografía ==
=== Infancia ===

Jessica Hannah Glynne nació'l 20 d'ochobre de 1989 nel Hospital Royal Free n'[[Hampstead (Londres)|Hampstead]], [[Londres]].&lt;ref name=&quot;frank&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;empiezos&quot;/&gt; La so madre, Alexandra (de soltera Ingram), trabayó como [[A&amp;R]] en [[Atlantic Records]] y el so padre, Laurence Glynne, ye un executivu de bienes raíz.&lt;ref name=&quot;empiezos&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;amy - inflúi&quot;&gt;{{cita web|autor1=Mclean, Craig|títulu=Jess Glynne: ‘I don’t know what I want now — to be with a guy, with a girl, be with anyone’|url=http://www.standard.co.uk/showbiz/starinterviews/jess-glynne-i-don-t-know-what-i-want-now-to-be-with-a-guy-with-a-girl-be-with-anyone-10247413.html|obra=Evening Standard|idioma=inglés|fecha=14 de mayu de 2014|fechaaccesu=15 de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sex&quot;/&gt; Los sos güelos yeren xudíos y realizaron cambeos d'apellíos p'amarutar el so orixe.&lt;ref name=&quot;empiezos&quot;/&gt; A pesar d'eso, se -y inculcó les bases del xudaísmu y asistió a la Sinagoga de Woodside Park.&lt;ref name=&quot;empiezos&quot;/&gt; Creció en [[Muswell Hill]], al norte de Londres, xunto cola so hermana mayor Rachel.&lt;ref name=&quot;empiezos&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;amy - inflúi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;álbum debú&quot;/&gt;&lt;ref name=her&gt;{{cita web|apellíos1=Hampp|nome1=Andrew|títulu=Ryn Weaver, Kiesza &amp; Jess Glynne Share Their Journeys to Coachella: Exclusive|url=https://www.billboard.com/articles/columns/music-festivals/6538610/ryn-weaver-kiesza-jess-glynne-talk-coachella|obra=Billboard|idioma=inglés|fecha=17 d'abril de 2015|fechaaccesu=23 de setiembre de 2018}}&lt;/ref&gt; 

Empezó a practicar el cantar a una curtia edá, dempués de que los sos padres inducir a escuchar cantantes pop, ''[[soul]]'' y [[R&amp;B contemporaneu|R&amp;B]], como [[Whitney Houston]], [[Mariah Carey]] y [[Aretha Franklin]].&lt;ref name=&quot;álbum debú&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cuartu senciellu&quot;/&gt; El so interés pola música viose más aguiyáu cuando los sos padres llevaron a casa l'álbum ''[[Frank (álbum)|Frank]]'' d'[[Amy Winehouse]],&lt;ref name=&quot;frank&quot;&gt;{{cita web|autor1=Llee, Kimberly|títulu=A Q&amp;A With Jess Glynne|url=http://theodysseyonline.com/cornell-university/chatting-with-jess-glynne/190178|obra=Odyssey|editorial=Olympia Media Group|idioma=inglés|fecha=12 d'ochobre de 2015|fechaaccesu=19 de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt; y el so padre motivar a realizar actuaciones musicales como l'artista.&lt;ref name=&quot;amy - inflúi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cuartu senciellu&quot;/&gt; Cuando tenía quince años, realizó una prueba pa la serie de televisión ''[[The X Factor (Reinu Uníu)|The X Factor]]'', gracies a una tía que la inscribió; sicasí, retirar del procesu d'audición dempués de surdir un desalcuerdu con una productora del programa.&lt;ref name=&quot;collaboraciones&quot;&gt;{{cita web|autor1=Stroude, Will|títulu=Jess Glynne: ‘I could throw water at people to plug my album’|url=https://attitude.co.uk/article/jess-glynne-i-could-throw-water-at-people-to-plug-my-album/3082/|obra=Attitude|idioma=inglés|fecha=24 de xunetu de 2014|fechaaccesu=17 de xineru de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181001070348/https://attitude.co.uk/article/jess-glynne-i-could-throw-water-at-people-to-plug-my-album/3082/|fechaarchivu=2018-10-01}}&lt;/ref&gt; En 2008, remató los sos estudios nel Colexu Fortismere, onde participó en delles exhibiciones de talentu y recibió lleiciones de música.&lt;ref name=&quot;empiezos&quot;/&gt;

=== Entamos de la so carrera ===

Cuando terminó la escuela, llogró dellos trabayos p'ayudar financieramente mientres escorría'l so suañu de ser artista.&lt;ref name=&quot;empiezos&quot;&gt;{{cita web|autor1=Lester, Paul|títulu=Jess Glynne: The chart-topper who lives with her mum|url=http://www.thejc.com/arts/music/120857/jess-glynne-the-chart-topper-who-lives-her-mum|obra=The Jewish Chronicle|idioma=inglés|fecha=24 de xunetu de 2014|fechaaccesu=16 de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt; Depués de realizar un viaxe por [[América del Sur]], [[Asia]] y [[Australia]], ingresó nuna compañía de xestión de música que la preparó pa la so futura carrera.&lt;ref name=&quot;empiezos&quot;/&gt; Asina empezó a escribir cantares sobre la so «vida y esperiencies», inspiraes en [[Lauryn Hill]], y pa perfeccionar el so arte pidía encamientos a los [[Productor discográficu|productores]] de la empresa.&lt;ref name=&quot;empiezos&quot;/&gt; Reconoció que de primeres tuvo delles torgues», pero facer esforciase más.&lt;ref name=&quot;empiezos&quot;/&gt; Per otru llau, fixo un cursu per un añu na Academia Británica de Música Contemporánea, perteneciente a l'[[Access to Music]], en Londres.&lt;ref name=&quot;amy - inflúi&quot;/&gt; Ellí conoció a la so collaboradora habitual Jin Jin, quien-y presentó al productor Bless Beats y xuntos grabaron delles demos.&lt;ref name=&quot;amy - inflúi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hom&quot;&gt;{{cita web|apellíos1=Smyth|nome1=David|títulu=Interview: Mobo shortlisted singer Jess Glynne on being pop's brightest newcomer|url=https://www.standard.co.uk/go/london/music/interview-mobo-awards-shortlisted-singer-jess-glynne-on-being-pops-brightest-newcomer-9750333.html|obra=London Evening Standard|idioma=inglés|fecha=23 de setiembre de 2014|fechaaccesu=24 de setiembre de 2018}}&lt;/ref&gt; Por aquella dómina, siguía buscando'l so soníu y dempués de realizar cien canciones, compunxo «Home» cola qu'afirma habelo atopáu.&lt;ref name=&quot;hom&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|apellíos1=Corner|nome1=Lewis|apellíos2=Parker Williams|nome2=Amie|títulu=Jess Glynne interview: 'I had to write 100 songs to find my sound'|url=http://www.digitalspy.com/music/interviews/a663969/jess-glynne-interview-i-had-to-write-100-songs-to-find-my-sound/|obra=Digital Spy|idioma=inglés|fecha=15 d'agostu de 2015|fechaaccesu=24 de setiembre de 2018}}&lt;/ref&gt; La capacidá vocal de Glynne nuna demo gustó-y a Joe Gossa, copresidente de Black Butter Records, y roblaron un contratu editorial en 2013.&lt;ref name=&quot;amy - inflúi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;álbum debú&quot;/&gt; Gossa dixo: «La so voz allorióme. Había una intensidá nella. Puede falar de coses cotidianes d'esta manera que ye a cencielles épica».&lt;ref name=&quot;álbum debú&quot;/&gt; Una emplegada del sellu tuvo un amoríu con Glynne, pero pocu tiempu dempués rompió con ella.&lt;ref name=sex /&gt; 

N'agostu de 2013, Glynne robló un contratu de grabación con [[Atlantic Records]] ya influyida pola rotura empezó a componer los cantares del so álbum debú, ''[[I Cry When I Laugh]]''.&lt;ref name=&quot;amy - inflúi&quot;/&gt; La compañía entamó una sesión de grabación con [[Gorgon City]] y compunxeron parte de «Right Here», que remataron tiempu dempués.&lt;ref name=&quot;inic2&quot;&gt;{{cita web|autor1=Gracie, Bianca|títulu=Jess Glynne Talks Breaking Out As A Solu Star, Her Forthcoming Debú LP &amp; Dolly Parton: Idolator Interview|url=http://www.idolator.com/7586043/jess-glynne-idolator-interview-hold-my-hand|obra={{Ensin cursiva|Idolator.com}}|editorial=SpinMedia|idioma=inglés|fecha=27 de marzu de 2015|fechaaccesu=14 d'ochobre de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20240127215145/https://www.idolator.com/7586043/jess-glynne-idolator-interview-hold-my-hand|fechaarchivu=2024-01-27}}&lt;/ref&gt; Una de los primeros cantares que compunxo pal discu foi «Don't Be So Hard on Yourself», en qu'espresa'l so estáu d'ánimu al ingresar al estudiu de grabación.&lt;ref name=&quot;amy - inflúi&quot;/&gt; El so despecho tamién inspiró cantares como «Hold My Hand» y «Take Me Home».&lt;ref name=&quot;álbum debú&quot;/&gt; Nes sos propies pallabres: «Taba pasando por una rotura bastante dura, pero coles mesmes taba empezando a vivir los mios suaños de trabayar nel mio álbum debú. Entós traté de poner toa esa enerxía na mio música y enfoqué no positivo. Nel estudiu, escribiría sobre la esperanza, allegría y felicidá como una forma de lliberar tou lo que sentía nel mio corazón. [''I Cry When I Laugh''] ye esencialmente la mio propia guía de autoayuda».&lt;ref name=&quot;frank&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;rs diez&quot;&gt;{{cita web|títulu=10 New Artists You Need to Know: October 2015|url=http://www.rollingstone.com/music/lists/10-new-artists-you-need-to-know-october-2015-20151028/el-dusty-20151027|obra=Rolling Stone|idioma=inglés|fecha=28 d'ochobre de 2015|fechaaccesu=19 de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt; L'álbum cuntó con aportaciones d'[[Emeli Sandé]] y [[Naughty Boy]].&lt;ref name=&quot;cuartu senciellu&quot;/&gt;

=== Collaboraciones y ''I Cry When I Laugh'' ===

En 2013, [[Route 94]] pidió a Glynne emprestar la so voz y reescribir un cantar so, llamada «[[My Love (cantar de Route 94)|My Love]]», que contenía una ''[[sample]]'' que tenía prohibíu usar.&lt;ref name=&quot;primeros ésitos&quot;&gt;{{cita web|autor1=Hannah, Andrew|títulu=The 405 meets Jess Glynne|url=http://www.thefourohfive.com/music/news/article/jess-glynne-interviewed-140|obra=The 405|idioma=inglés|fecha=31 de xunetu de 2014|fechaaccesu=16 de xineru de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160127115214/http://www.thefourohfive.com/music/news/article/jess-glynne-interviewed-140|fechaarchivu=2016-01-27}}&lt;/ref&gt; «My Love» apaeció nel álbum recopilatorio ''Annie Mac Presents'' d'[[Annie Mac]] n'ochobre de 2013.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Stream Route 94’s ‘My Love’, from Radio 1 DJ Annie Mac’s latest compilation|url=http://www.factmag.com/2013/09/26/stream-route-94s-my-love-from-radio-1-dj-annie-macs-latest-compilation/|obra=Fact|idioma=inglés|fecha=26 de setiembre de 2013|fechaaccesu=17 de xineru de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt; [[Clean Bandit]] quedó cautivada cuando escuchó «My Love» y contautar por que punxera la so voz en «[[Rather Be]]».&lt;ref name=&quot;primeros ésitos&quot;/&gt; Glynne de primeres tenía duldes, porque nunca cantara un cantar ensin participar na composición; sicasí, decidió grabar les voces.&lt;ref name=&quot;primeros ésitos&quot;/&gt; Según Jack Patterson, de Clean Bandit, «hai una verdadera sotileza d'emoción na so voz. Puedes escuchar la fraxilidá de la so personalidá, pero coles mesmes hai una potencia bruta».&lt;ref name=&quot;álbum debú&quot;/&gt;

«Rather Be», publicáu como un senciellu en xineru de 2014, dio a Glynne el so primer númberu unu na [[UK Singles Chart|llista de senciellos local]], calteniéndose en dicha posición mientres cuatro selmanes consecutives&lt;ref name=&quot;primeros ésitos&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|autor1=Copsey, Rob|títulu= The Official Top 40 Biggest Selling Singles of 2014|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/the-official-top-40-biggest-selling-singles-of-2014__7580/|editorial=Official Charts Company|idioma=inglés|fecha=1 de xineru de 2015|fechaaccesu=18 de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt; y recibió la certificación de triple platín de la [[British Phonographic Industry|BPI]],&lt;ref name=&quot;bpi&quot;&gt;Pa visualizar la certificación, han de siguise los siguientes pasos:
* Ingresar el nome del álbum o del senciellu en «Search BRIT Certification», y * 
Primir «Search»:
{{cita web|url=https://www.bpi.co.uk/brit-certified/|títulu=BRIT Certified|fechaaccesu=26 d'agostu de 2018|editorial=British Phonographic Industry|idioma=inglés|urlarchivu=https://archive.today/20181021092428/https://www.bpi.co.uk/brit-certified/|fechaarchivu=2018-10-21}}&lt;/ref&gt; polo que figura como unu de los senciellos más vendíos de la hestoria.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=The best-selling singles of all time on the Official UK Chart|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/the-best-selling-singles-of-all-time-on-the-official-uk-chart__21298/|obra={{Ensin cursiva|Official Chart Company}}|idioma=inglés|fecha=14 de xunu de 2018|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2018}}&lt;/ref&gt; Amás ingresó ente los primeros cinco puestos nes llistes d'Europa y Oceanía,&lt;ref name=&quot;rather be - llistes&quot;&gt;{{cita web|títulu=Rather Be by Clean Bandit and Jess Glynne|url=https://acharts.co/song/83092|obra={{Ensin cursiva|aCharts.co}}|idioma=inglés|fechaaccesu=18 de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt; y el númberu diez na [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] de los Estaos Xuníos.&lt;ref name=&quot;álbum debú&quot;/&gt; El cantar llegó al primer puestu na Hot Dance/Electronic Song y recibió tres discos de platín de la RIAA.&lt;ref&gt;{{cita web|apellíos1=Murray|nome1=Gordon|títulu=Calvin Harris Digs 'Deep' in Dance/Electronic Songs Debú|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6649179/calvin-harriss-how-deep-is-your-love-dance-charts|obra=Billboard|idioma=inglés|fecha=30 de xunetu de 2015|fechaaccesu=25 de setiembre de 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=RIAA July 2016 Awards|url=https://www.riaa.com/wp-content/uploads/2016/08/RIAA_JULY_2016_AWARDS.pdf|obra={{Ensin cursiva|Recording Industry Association of America}}|idioma=inglés|fecha=28 de xunetu de 2016|fechaaccesu=25 de setiembre de 2018}}&lt;/ref&gt; Dempués d'esti ésitu, Route 94 publicó «My Love» como un senciellu n'abril y tamién consiguió'l númberu unu nel Reinu Uníu.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Route 94 scores first UK number one with 'My Love'|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/route-94-knocks-pharrell-williams-off-top-of-charts-with-my-love-9180294.html|obra=The Independent|idioma=inglés|fecha=9 de marzu de 2014|fechaaccesu=17 de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;primeros ésitos&quot;/&gt; Tantu «Rather Be» como «My Love» recibieron nominaciones nos Premios Brit de 2015 al meyor senciellu británicu&lt;ref name=&quot;brit 2015&quot;&gt;{{cita web|títulu=Brit awards 2015: the full list of winners|url=http://www.theguardian.com/music/2015/feb/25/brit-awards-2015-the-full-list-of-winners|obra=The Guardian|idioma=inglés|fecha=25 de febreru de 2015|fechaaccesu=17 dw xineru de 2016}}&lt;/ref&gt; y el primeru d'estos ganó'l [[Premiu Grammy a la meyor grabación dance|Grammy a la meyor grabación dance]] esi mesmu añu.&lt;ref name=&quot;amy - inflúi&quot;/&gt; Holly Williams de Contactmusic.com calificó «Rather Be» como «brillosa» y allabó la so «falta de sobreelaboración», alegando que ye unu de los motivos pol que se destacar, auníu a la voz de Glynne qu'acordies con él ye la pieza central del cantar».&lt;ref&gt;{{cita web|autor1=Williams, Holly|títulu=Clean Bandit - Rather Be Feat. Jess Glynne Single Review|url=http://www.contactmusic.com/clean-bandit/music/clean-bandit-rather-be|editorial=Contactmusic.com|idioma=inglés|fecha=23 de xineru de 2014|fechaaccesu=20 de xineru de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180827005346/http://www.contactmusic.com/clean-bandit/music/clean-bandit-rather-be|fechaarchivu=2018-08-27}}&lt;/ref&gt; ''Billboard'' asitiar nel puestu cuatro de la so llista de los diez meyores cantares de 2014.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=The 10 Best Songs of 2014|url=https://www.billboard.com/articles/events/year-in-music-2014/6405564/10-best-songs-of-2014|obra=Billboard|idioma=inglés|fecha=11 d'avientu de 2014|fechaaccesu=25 de setiembre de 2018}}&lt;/ref&gt; 

[[Ficheru:Jess Glynne O2 Shepherds Bush Empire.jpg|160px|miniaturadeimagen|left|Jess Glynne nun conciertu benéficu a finales de payares de 2015.]]

El so primer senciellu como solista, «Right Here», producíu por [[Gorgon City]], llanzar en xunetu de 2014&lt;ref name=&quot;inic2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Listen: Jess Glynne - “Right Here”|url=https://www.thelineofbestfit.com/new-music/discovery/jess-glynne-right-here|obra=The Line of Best Fit|idioma=inglés|fecha=15 de mayu de 2015|fechaaccesu=14 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; ya ingresó en delles llistes d'ésitos mundialmente, incluyendo'l númberu seis nel Reinu Uníu.&lt;ref name=&quot;r. h. uk&quot;&gt;{{cita web|autor1=Moss, Liv|títulu=Jess Glynne announces UK tour dates|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/jess-glynne-announces-uk-tour-dates__7310/|obra={{Ensin cursiva|Official Charts Company}}|idioma=inglés|fecha=14 de xunetu de 2014|fechaaccesu=14 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; Glynne apaeció en dellos festivales de música británica a mediaos de 2014, como Bestival, Glastonbury, Lovebox, Summer Series en Somerset House, V Festival y Wireless.&lt;ref name=collaboraciones /&gt; N'ochobre realizó una xira de conciertos pol Reinu Uníu,&lt;ref name=&quot;r. h. uk&quot;/&gt; y un mes dempués Clean Bandit estrenó la so segunda collaboración con Glynne, «[[Real Love (cantar de Clean Bandit y Jess Glynne)|Real Love]]»,&lt;ref&gt;{{cita web|autor1=Corner, Lewis|títulu=Clean Bandit premiere brand new single 'Real Love' with Jess Glynne|url=http://www.digitalspy.com/music/news/a600363/clean-bandit-premiere-brand-new-single-real-love-with-jess-glynne/|obra=Digital Spy|idioma=inglés|fecha=1 d'ochobre de 2014|fechaaccesu=14 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; y asitióse nel puestu dos na llista británica.&lt;ref&gt;{{cita web|autor1=Myers, Justin|títulu=Band Aid 30's Do They Know It's Christmas goes straight in at Number 1 with bumper sales|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/band-aid-30s-do-they-know-its-christmas-goes-straight-in-at-number-1-with-bumper-sales__7288/|obra={{Ensin cursiva|Official Charts Company}}|idioma=inglés|fecha=23 de payares de 2014|fechaaccesu=14 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; El cantar entró nos cuarenta principales nos llistaos d'ésitos de dellos países europeos y n'Australia tamién tuvo popularidá,&lt;ref name=&quot;aus chart - r.l&quot;&gt;{{cita web|títulu=Justin Bieber continues to dominate the Singles Chart, as Lana Del Rey takes it straight to the top on debú with ‘Honeymoon’, on this week’s ARIA Charts|url=http://www.aria.com.au/documents/ARIAChartsmediarelease26September2015.pdf|editorial=Australian Recording Industry Association|idioma=inglés|fecha=26 de setiembre de 2015|fechaaccesu=14 d'ochobre de 2016|urlarchivu=http://archive.today/4JoDd|fechaarchivu=14 d'ochobre de 2016|p=2}}&lt;/ref&gt; y consiguió la certificación de platín,&lt;ref name=&quot;aus certi&quot;&gt;{{cita web|títulu=ARIA Charts – Accreditations – 2015 Singles|url=http://www.aria.com.au/pages/SingleAccreds2015.htm|editorial=Australian Recording Industry Association|idioma=inglés|fecha=2015|fechaaccesu=15 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; al igual que nel Reinu Uníu.&lt;ref name=&quot;bpi&quot;/&gt;

El senciellu «[[Hold My Hand (cantar de Jess Glynne)|Hold My Hand]]», el so segundu como artista principal, entró nel númberu unu nel Reinu Uníu a finales de marzu de 2015, onde pasó tres selmanes,&lt;ref&gt;{{cita web|autor1=Myers, Justin|títulu=Jess Glynne holds off Nick Jonas to claim third week at Number 1|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/jess-glynne-holds-off-nick-jonas-to-claim-third-week-at-number-1__8914/|editorial=The Official Charts|idioma=inglés|fecha=12 d'abril de 2015|fechaaccesu=17 de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt; y convirtióse nel segundu cantar más esitosa comercialmente de Glynne nel so país natal dempués de «Rather Be».&lt;ref name=&quot;dec10&quot;&gt;{{cita web|autor1=Copsey, Rob|títulu=The Official Top 40 biggest songs by British acts of the decade so far|url= http://www.officialcharts.com/chart-news/the-official-top-40-biggest-songs-by-british-acts-of-the-decade-so-far__14180/|editorial=Official Charts Company|idioma=inglés|fecha=24 de marzu de 2016|fechaaccesu=2 de setiembre de 2016}}&lt;/ref&gt; «Not Letting Go», una collaboración con [[Tinie Tempah]] siguió en xunu y ganó-y a l'artista'l so cuartu númberu unu na llista de senciellos británica.&lt;ref name=&quot;cuartu senciellu&quot;&gt;{{cita web|autor1=Moss, Liv|títulu=Jess Glynne interview: &quot;Amy Winehouse gave me the confidence to do this|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/jess-glynne-interview-amy-winehouse-gave-me-the-confidence-to-do-this__10404/|editorial=Official Charts Company|idioma=inglés|fecha=11 d'agostu de 2015|fechaaccesu=17 de xineru de 2015}}&lt;/ref&gt; A mediaos de 2015, tuvo qu'atayar delles presentaciones en vivu, incluyendo una actuación musical nel [[festival de Glastonbury]] y una serie de conciertos como telonera de [[John Legend]] per Reinu Uníu, por cuenta de una operación nes sos cuerdes vocales pa extirpar un pólipu.&lt;ref name=&quot;álbum debú&quot;&gt;{{cita publicación|autor1=Rubin, Courtney|títulu=Jess Glynne Finds Her Voice After Overcoming 'Traumatic, Terrifying' Throat Surgery|url=http://www.billboard.com/articles/news/magacín-feature/6693273/jess-glynne-i-laugh-when-i-cry-interview-throat-surgery-sam-smith-clean-bandit|obra=Billboard|editorial=Prometheus Global Media|idioma=inglés|fecha=19 de setiembre de 2015|fechaaccesu=17 de xineru de 2016|volume=127|serie=27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|autor1=Jess Glynne|títulu=Jess Glynne to have vocal surgery after pulling out of Isle of Wight Festival|url=https://www.bbc.co.uk/newsbeat/article/33138719/jess-glynne-to-have-vocal-surgery-after-pulling-out-of-isle-of-wight-festival|obra={{Ensin cursiva|BBC Newsbeat}}|idioma=inglés|fecha=15 de xunu de 2016|fechaaccesu=17 de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt; N'agostu, antes del llanzamientu del álbum, estrayer el senciellu «[[Don't Be So Hard on Yourself]]» ya ingresó na primer posición na llista de senciellos local, colo qu'empató'l récor de [[Cheryl Cole|Cheryl]] pola mayor cantidá de senciellos númberos unu por una artista británica, con un total de cinco tarrezas.&lt;ref name=&quot;álbum debú&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cuartu senciellu&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Jess Glynne 'emotional' at matching Cheryl's chart record|url=https://www.bbc.co.uk/newsbeat/article/34018870/jess-glynne-emotional-at-matching-cheryls-chart-record|obra={{Ensin cursiva|Newsbeat}}|editorial=BBC|idioma=inglés|fecha=21 d'agostu de 2015|fechaaccesu=17 de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt;

El so álbum, ''[[I Cry When I Laugh]]'', debutó con crítiques mistes nos periódicos cuando salió a la venta'l 21 d'agostu de 2015 y ocupó el primer puestu na [[UK Albums Chart|llista d'álbumes británica]].&lt;ref name=&quot;cuartu senciellu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;icwil crit&quot;&gt;{{cita web|títulu=Reviews for I Cry When I Laugh by Jess Glynne|url=http://www.metacritic.com/music/i-cry-when-i-laugh/jess-glynne|obra={{Ensin cursiva|Metacritic}}|editorial=CBS Interactive|idioma=inglés|fecha=2015|fechaaccesu=20 de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;1er uk albums&quot;&gt;{{cita web|títulu=Jess Glynne tops UK album chart with debú|url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-34087809|obra={{Ensin cursiva|BBC News}}|idioma=inglés|fecha=28 d'agostu de 2015|fechaaccesu=17 de xineru de 2015}}&lt;/ref&gt; ''I Cry When I Laugh'' degoló'l millón de copies nel país natal de l'artista y valió-y la certificación de triple platín.&lt;ref name=bpi /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|apellíos1=Paine|nome1=Andre|títulu='We're bringing her back with a bang': Warner Music's Derek Allen on the return of Jess Glynne|url=http://www.musicweek.com/talent/read/we-re-bringing-her-back-with-a-bang-warner-music-s-derek-allen-on-the-return-of-jess-glynne/072455|obra=Music Week|idioma=inglés|fecha=inglés|fechaaccesu=14 de mayu de 2018}}&lt;/ref&gt; En setiembre, participó na docena serie de ''[[The X Factor (Reinu Uníu)|The X Factor]]'' nel segmentu «Casa de los xueces» como convidada de Cheryl,&lt;ref&gt;{{cita web|autor1=Daly, Emma|títulu= X Factor Judges' Houses Jess Glynne to join Cheryl Fernandez-Versini in Rome|url=http://www.radiotimes.com/news/2015-09-30/jess-glynne-confirmed-as-cheryls-guest-judge-at-x-factor-judges-houses|obra=RadioTimes|idioma=inglés|fecha=30 de setiembre de 2015|fechaaccesu=17 de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt; y presentó'l documental ''The Brit Invasion'', producida pola revista ''[[Vice (revista)|Vice]]'', que documentó la puxanza de la música [[Electronic dance music|dance]] británica nos Estaos Xuníos.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Watch Our Brand New Documentary 'The Brit Invasion' Right Now|url=https://thump.vice.com/en_uk/article/qkakd3/watch-our-brand-new-documentary-the-brit-invasion-right-now|editorial=Thump|idioma=inglés|fecha=14 de setiembre de 2015|fechaaccesu=23 d'ochobre de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180702095158/https://thump.vice.com/en_uk/article/qkakd3/watch-our-brand-new-documentary-the-brit-invasion-right-now|fechaarchivu=2018-07-02}}&lt;/ref&gt; Nesi mesmu mes, realizó una xira de conciertos nos Estaos Xuníos pa promover ''I Cry When I Laugh'',&lt;ref name=&quot;xira setiembre&quot;&gt;{{cita web|autor1=Cliff, Aimee|títulu= Jess Glynne Proves She's Here To Stay On &quot;Ain't Got Far To Go&quot;|url=http://www.thefader.com/2015/06/22/jess-glynne-aint-got-far-to-go-acoustic|obra=The Fader|idioma=inglés|fecha=22 de xunu de 2015|fechaaccesu=21 de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt; y depués llevó a cabu múltiples presentaciones nel Reinu Uníu ente ochobre y payares.&lt;ref&gt;{{cita web|autor1=Nash, Heather|títulu= Jess Glynne annunces huge autum tour - tickets|url=http://www.gigwise.com/news/101038/jess-glynne-announces-huge-autumn-tour-dates|obra=Gigwise|idioma=inglés|fecha=9 de xunu de 2015|fechaaccesu=17 de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt; El senciellu benéficu «Take Me Home» pa la [[BBC]] ''Children in Need'',&lt;ref name=&quot;take me home&quot;&gt;{{cita web|títulu=Jess Glynne sings Children in Need single|url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-34709575|obra=BBC News|editorial=BBC|idioma=inglés|fecha=3 de payares de 2015|fechaaccesu=17 de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt; estrenáu en payares, pasó a ser el quintu senciellu de ''I Cry When I Laugh'' y l'octavu polo xeneral de l'artista asitiáu ente los diez primeros puestos d'esi llistáu musical, n'ingresando na sesta posición.&lt;ref name=&quot;se.se&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|autor1=Myers, Justin|títulu=The albums that spawned the most Top 10 singles|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/the-albums-that-spawned-the-most-top-10-singles__15388/|editorial=Official Charts Company|idioma=inglés|fecha=9 d'ochobre de 2018|fechaaccesu=17 d'ochobre de 2018}}&lt;/ref&gt; En febreru de 2016, interpretó un popurrí de tres canciones del álbum nos Premios Brit y tuvo nomada en tres categoríes.&lt;ref&gt;{{cita web|apellíos1=Katz|nome1=Jessie|títulu=Jess Glynne Performs Medley of Her Biggest Songs at 2016 Brit Awards|url=https://www.billboard.com/articles/news/6889468/jess-glynne-performs-medley-of-her-biggest-songs-at-2016-brit-awards|obra=Billboard|idioma=inglés|fecha=24 de febreru de 2016|fechaaccesu=23 de setiembre de 2018}}&lt;/ref&gt; Un postreru senciellu del discu, «Ain't Got Far to Go», salió a la venta esi mesmu mes,&lt;ref name=&quot;se.se&quot;&gt;{{cita web|autor1=Corner, Lewis|títulu=Jess Glynne will release 'Ain't Got Far to Go' as her next single|url=http://www.digitalspy.com/music/news/a779603/jess-glynne-will-release-aint-got-far-to-go-next-single/|obra=Digital Spy|idioma=inglés|fecha=11 de xineru de 2016|fechaaccesu=26 de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt; y hasta finales del añu, siguió cola promoción del álbum per Norteamérica y Europa.&lt;ref&gt;{{cita web|autor1=Rosen, Christopher|títulu=Jess Glynne was 'brought to tears' filming new video for 'Take Me Home'|url=http://www.ew.com/article/2015/10/31/jess-glynne-take-me-home-video|obra=Entertainment Weekly|idioma=inglés|fecha=31 d'ochobre de 2015|fechaaccesu=17 de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hometour&quot;&gt;{{cita web|autor1=Levine, Nick|títulu=Jess Glynne announces first UK and Ireland arena tour|url=http://www.nme.com/news/music/nme-124-1200754|obra=NME|idioma=inglés|fecha=13 de xunu de 2016|fechaaccesu=11 de payares de 2016}}&lt;/ref&gt;

=== ''Always in Between'' ===

A principios de 2017, Glynne empezó a componer los cantares del so segundu álbum d'estudiu en [[Los Angeles]] y, magar grabó bona parte del discu en menos de siete selmanes, taba acorviada pola redolada y nun sabía en qué direición diba la so música. N'agostu, dempués de tomase un tiempu pa vivir nueves esperiencies, sintióse preparada pa volver a entamar la grabación y pidió a la so A&amp;R dexala dir a un llugar estremáu onde tuviera la sensación de llibertá, polo que se foi al campu [[Inglaterra|inglés]] colos sos collaboradores más cercanos y nuna selmana lo finiquitaron.&lt;ref name=coun /&gt; L'últimu cantar qu'escribió pal álbum, «[[I'll Be There (cantar de Jess Glynne)|I'll Be There]]», sirvió como senciellu principal y entró nel númberu unu na llista musical británica,&lt;ref name=coun /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|apellíos1=Paul|nome1=Sexton|títulu=Jess Glynne Lands Seventh O.K. Non. 1 Single With 'I'll Be There'|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8461206/jess-glynne-seventh-uk-non-1-single-ill-be-there|obra=Billboard|idioma=inglés|fecha=16 de xunu de 2018|fechaaccesu=26 de setiembre de 2018}}&lt;/ref&gt; igual que «[[These Days (cantar de Rudimental)|These Days]]», un cantar de [[Rudimental]] en collaboración con [[Macklemore]], [[Dan Caplen]] y Glynne que publicó en xineru de 2018.&lt;ref&gt;{{cita web|apellíos1=Copsey|nome1=Rob|títulu=Rudimental claim third Number 1 on Official Singles Chart with These Days: “Yes yes yes!”|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/rudimental-claim-third-number-1-on-official-singles-chart-with-these-days-yes-yes-yes-__22440/|obra={{Ensin cursiva|Official Charts Company}}|idioma=inglés|fecha=30 de mayu de 2018|fechaaccesu=25 de setiembre de 2018}}&lt;/ref&gt; «These Days» figura como unu de los senciellos más esitosos del añu nel Reinu Uníu y llogró dos discos de platín de la BPI.&lt;ref name=&quot;sen7&quot;&gt;{{cita web|apellíos1=Copsey|nome1=Rob|títulu=The Official Top 40 biggest songs of 2018 so far|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/the-official-top-40-biggest-songs-of-2018-so-far__22432/|obra={{Ensin cursiva|Official Charts Company}}|idioma=inglés|fecha=5 de xunetu de 2018|fechaaccesu=25 de setiembre de 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=bpi /&gt; Amás, algamó les primeres diez asities en países como Australia, Alemaña, Irlanda, Noruega y Suecia.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=These Days by Rudimental featuring Glynne and Macklemore|url=https://acharts.co/song/111454|obra={{Ensin cursiva|Music Chart}}|idioma=inglés|fechaaccesu=15 d'ochobre de 2018}}&lt;/ref&gt; Glynne tamién punxo la so voz nel senciellu «Mind on It» de [[Yungen]] y coescribió «[[Lullaby (cantar de Sigala)|Lullaby]]» de [[Sigala]] en collaboración con [[Paloma Faith]].&lt;ref&gt;{{cita web|apellíos1=Cabooter|nome1=James|apellíos2=Mayers|nome2=Sam|títulu=Kylie Minogue WILL make a pop comeback with help from Sigala|url=https://www.dailystar.co.uk/showbiz/690456/Kylie-Minogue-pop-comeback-Sigala-charts|obra=Daily Star|idioma=inglés|fecha=21 de marzu de 2018|fechaaccesu=20 d'ochobre de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181020053044/https://www.dailystar.co.uk/showbiz/690456/Kylie-Minogue-pop-comeback-Sigala-charts|fechaarchivu=2018-10-20}}&lt;/ref&gt; «[[All I Am]]» foi publicáu n'agostu como'l segundu senciellu del álbum y entró na séptima posición na llista d'ésitos local.&lt;ref&gt;{{cita web|apellíos1=Sexton|nome1=Paul|títulu=Rod Stewart Scores Ninth Solo Non. 1 Album in O.K With 'Blood Red Roses'|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8478473/rod-stewart-ninth-solo-number-1-album-uk-blood-red-roses|obra=Billboard|idioma=inglés|fecha=5 d'ochobre de 2018|fechaaccesu=15 d'ochobre de 2018}}&lt;/ref&gt;

Atlantic Records publicó'l segundu álbum d'estudiu de Glynne, ''[[Always in Between]]'', el 12 d'ochobre de 2018&lt;ref name=&quot;alwaystour&quot;&gt;{{cita web|apellíos1=Copsey|nome1=Rob|títulu=Jess Glynne announces new album Always In Between and UK arena tour|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/jess-glynne-announces-new-album-always-in-between-and-uk-arena-tour__23271/|obra={{Ensin cursiva|Official Chart Company}}|idioma=inglés|fecha=29 de xunu de 2018|fechaaccesu=26 de setiembre de 2018}}&lt;/ref&gt; ya ingresó nel primer puestu na llista d'álbumes del Reinu Uníu y na cuarta n'Irlanda.&lt;ref&gt;{{cita web|apellíos1=Ainsley|nome1=Helen|títulu=Jess Glynne scores second Number 1 album with Always In Between|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/jess-glynne-scores-second-number-1-album-with-always-in-between__24505/|obra={{Ensin cursiva|Official Charts Company}}|idioma=inglés|fecha=19 d'ochobre de 2018|fechaaccesu=20 d'ochobre de 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|apellíos1=White|nome1=Jack|títulu=Nathan Carter claims sixth Top 3 album as A Star Is Born scores second week at Number 1|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/nathan-carter-claims-sixth-top-3-album-as-a-star-is-born-scores-second-week-at-number-1__24493/|obra={{Ensin cursiva|Official Charts Company}}|idioma=inglés|fecha=19 d'ochobre de 2018|fechaaccesu=20 d'ochobre de 2018}}&lt;/ref&gt; Clasificáu dientro de los xéneros pop, ''soul'', R&amp;B y electrónica, l'álbum nun prestó enforma a los críticos, polo que recibió baxes calificaciones.&lt;ref name=rsrevalbe /&gt;&lt;ref name=ttrealinbe&gt;{{cita web|apellíos1=Hodgkinson|nome1=Will|títulu=Pop review: Jess Glynne: Always In Between|url=https://www.thetimes.co.uk/article/pop-review-jess-glynne-always-in-between-gp5qsv686|obra=The Times|idioma=inglés|fecha=12 d'ochobre de 2018|fechaaccesu=22 d'ochobre de 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|apellíos1=Petridis|nome1=Alexis|títulu=Jess Glynne: Always in Between review – earworm everywoman's predictable pop|url=https://www.theguardian.com/music/2018/oct/11/jess-glynne-always-in-between-review-earworm-everywomans-ready-meal-pop|obra=The Guardian|idioma=inglés|fecha=11 d'ochobre de 2018|fechaaccesu=22 d'ochobre de 2018}}&lt;/ref&gt; Anque, Will Hodgkinson de ''[[The Times]]'' escribió que «tamién va ser un ésitu».&lt;ref name=ttrealinbe /&gt; [[Ed Sheeran]] y Glynne primeramente habíen compuestu «[[Woman Like Me]]» pal discu, pero l'artista decidió dá-yla a [[Little Mix]], quien la incluyeron en ''[[LM5 (álbum)|LM5]]'' (2018).&lt;ref&gt;{{cita web|apellíos1=Kazi|nome1=Safeeyah|títulu=Speaking to Ed Sheeran is ‘like therapy’, admits Jess Glynne|url=https://www.standard.co.uk/showbiz/celebrity-news/speaking-to-ed-sheeran-is-like-therapy-admits-jess-glynne-a3965751.html|obra=London Evening Standard|fecha=18 d'ochobre de 2018|fechaaccesu=21 d'ochobre de 2018}}&lt;/ref&gt; L'otru cantar que compunxeron, «[[Thursday (cantar)|Thursday]]», salió a la venta'l mesmu día que l'álbum como un senciellu y entró les primeres cuarenta asities na llista musical británica.&lt;ref&gt;{{cita web|apellíos1=McCarthy|nome1=Lauren|títulu=Singer Jess Glynne Reveals the Secret to Her Signature Rede Curls|url=https://www.wmagazine.com/story/jess-glynne-tour-hair-style-cut-color-skin-tips|obra=W|idioma=inglés|fecha=15 d'ochobre de 2018|fechaaccesu=21 d'ochobre de 2018}}&lt;/ref&gt; A finales de 2018, va realizar una xira de conciertos pol Reinu Uníu ya Irlanda pa promover el discu.&lt;ref name=&quot;alwaystour&quot;/&gt;

== Arte ==
=== Inflúis ===

[[Ficheru:Amy Winehouse -Virgin Festival, Pimlico, Baltimore, Maryland-4August2007.jpg|160px|miniaturadeimagen|derecha|Amy Winehouse foi una de les artistes que más inspiró a Glynne na so infancia.]]

Glynne creció escuchando una variedá de xéneros como'l ''[[soul]]'', [[R&amp;B contemporaneu|R&amp;B]] y pop que los sos padres solíen poner en casa.&lt;ref name=&quot;álbum debú&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;primeros ésitos&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cuartu senciellu&quot;/&gt; Cita a [[Amy Winehouse]] como la so más grande influencia y reconocer como la figura crucial pa convertise nuna artista.&lt;ref name=&quot;amy - inflúi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;frank&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cuartu senciellu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;frank ocean&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|autor1=Davison, Rebecca|títulu=Jess Glynne reveals she had a relationship with a woman who left her 'broken-hearted and in a dark place'|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-3086473/Jess-Glynne-reveals-relationship-woman.html|obra=Daily Mail|idioma=inglés|fecha=18 de mayu de 2015|fechaaccesu=16 de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt; [[Aretha Franklin]], [[Etta James]], [[Sam Cooke]], [[Destiny's Child]], [[Mariah Carey]], [[Mavis Staples]], [[Mary J. Blige]], [[Whitney Houston]] y [[Beyoncé]] influyeron nes sos capacidaes vocales.&lt;ref name=&quot;amy - inflúi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;álbum debú&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;primeros ésitos&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cuartu senciellu&quot;/&gt; Cuenta que [[Lauryn Hill]] ye la so mayor influencia cuando escribe cantares y col so álbum ''[[The Miseducation of Lauryn Hill]]'' dio-y el coraxe pa componer sobre la so vida personal.&lt;ref name=&quot;primeros ésitos&quot;/&gt; Tamién afirma que pa los sos cantares tomó como referencia la forma de componer de los artistes de rap [[Eminem]], [[Jay Z]] y [[Kendrick Lamar]].&lt;ref name=&quot;amy - inflúi&quot;/&gt; Coles mesmes, inspirar nes grabaciones de [[Prince]] y [[Frank Ocean]] cuando realizó'l so álbum debú, ''I Cry When I Laugh''.&lt;ref name=&quot;cuartu senciellu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;frank ocean&quot;&gt;{{cita web|autor1=Langford, Georgina|títulu= Meet Jess Glynne, The Girl Who's Going To Soundtrack Your Summer|url=http://www.mtv.co.uk/jess-glynne/news/exclusive-meet-jess-glynne-the-girl-whos-going-to-soundtrack-your-summer|obra={{Ensin cursiva|MTV UK}}|idioma=inglés|fecha=4 d'abril de 2014|fechaaccesu=17 de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt;

=== Estilu musical ===

La música de Glynne foi descrita como ''soul'', R&amp;B, pop y EDM.&lt;ref name=&quot;cuartu senciellu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;rs diez&quot; /&gt; Múltiples críticos tamién noten les influencies del ''country'' nos sos cantares, como «Hold My Hand» y «I'll Be There».&lt;ref name=inic2 /&gt;&lt;ref name=&quot;coun&quot; /&gt; Al respeutu, Glynne comentó que magar nun ye una amante d'esti xéneru, por un tiempu escuchó [[Keith Urban]] y [[Gavin DeGraw]], polo que pensaba que salía a amenorgar ensin nenguna intención.&lt;ref name=&quot;coun&quot;&gt;{{cita web|apellíos1=Nolan|nome1=Feeney|títulu=Jess Glynne on Ditching the Studio to Write Her New Album in the Countryside: 'I Felt a Little Lost'|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8459693/jess-glynne-ill-be-there-new-album|obra=Billboard|idioma=inglés|fecha=6 de xunu de 2018|fechaaccesu=25 de setiembre de 2018}}&lt;/ref&gt; Coles mesmes, reconoz que la melodía de «Hold My Hand» ye similar a «[[9 to 5 (cantar de Dolly Parton)|9 to 5]]» de [[Dolly Parton]].&lt;ref name=inic2 /&gt; Hazel Cills escribió pa ''Spin'' que '' I Cry When I Laugh'' «suena como un discu gospel faltu de Jesús, la espiritualidá de Glynne ye una esploración optimista del amor propio y l'arreglu d'un corazón rotu. La mayor parte del discu siéntese encadenáu al pianu».&lt;ref name=&quot;hit1&quot;&gt;{{cita web|apellíos1=Cills|nome1=Hazel|títulu=Review: Jess Glynne Needs More Church in Her Wild on ‘I Cry When I Laugh’|url=https://www.spin.com/2015/09/review-jess-glynne-i-cry-when-i-laugh/|obra=Spin|idioma=inglés|fecha=15 de setiembre de 2015|fechaaccesu=26 de setiembre de 2018}}&lt;/ref&gt;

Glynne ye una vocalista [[contraltu]].&lt;ref name=&quot;rs diez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;cont1&quot; /&gt; El reporteru Mclean Craig, de ''[[Evening Standard]]'', atopó nella semeyances con Amy Winehouse, alegando que dambes artistes amás de cantar cantares sentíos, tienen «voces potentes».&lt;ref name=&quot;amy - inflúi&quot;/&gt; La sonoridá de la so voz, tamién foi comparada cola de [[Taylor Dayne]].&lt;ref name=&quot;álbum debú&quot;/&gt; Per otru llau, Maura Johnston de ''Boston Globe'', escribió que: «Les comparances con Adele y Amy Winehouse probablemente van llover, pero esa interpretación ye superficial; Glynne ye menos murnia que la tormentosa cantante de &quot;Rolling in the Deep&quot; [Adele] y camuda l'inxeniu cáusticu que percorrió los ésitos de Winehouse por un optimismu lo suficientemente mancáu como para nun paecer inocente».&lt;ref name=&quot;cont1&quot;&gt;{{cita web|apellíos1=Johnston|nome1=Maura|títulu=Jess Glynne, ‘I Cry When I Laugh’|url=https://www.bostonglobe.com/arts/music/2015/09/10/album-review-jess-glynne-cry-when-laugh/X1mA5VpG27Wn2puVlh1kAN/story.html|obra=Boston Globe|idioma=inglés|fecha=10 de setiembre de 2015|fechaaccesu=26 de setiembre de 2018}}&lt;/ref&gt; ''Q'' magacín cunta que: «La voz de Glynne ye una arma poderosa pa llograr la sumisión de l'audiencia, pero rápido conviértese nun eslabón débil, faciendo que [[Florence Welch]] suene como [[Vashti Bunyan]]».&lt;ref&gt;{{cita publicación|publicación=Q Magacín|fecha=25 d'agostu de 2015|páxines=112}}&lt;/ref&gt; Pela so parte, Maura Johnston de ''Rolling Stone'' escribió que «tien una voz ronca, pero nidiu, marcada por un vibrato inquietu».&lt;ref name=rsrevalbe&gt;{{cita web|apellíos1=Johnston|nome1=Maura|títulu=Review: Jess Glynne Is Full of Soul on ‘Always In Between’|url=https://www.rollingstone.com/music/music-album-reviews/jess-glynne-always-in-between-review-737017/|obra=Rolling Stone|idioma=inglés|fecha=19 d'ochobre de 2018|fechaaccesu=20 d'ochobre de 2018}}&lt;/ref&gt;

== Imaxe pública == 
=== Sexualidá ===

Según Georgette Culley y Dora Allday, del diariu ''[[The Sun]]'', «la honestidá de Glynne sobre'l so rellación haber convertíu nun iconu de la comunidá gai».&lt;ref name=&quot;sex&quot;/&gt; Sicasí, Glynne amuésase ronciega a etiquetar la so sexualidá y afirma que: «Tuvi namorada d'un home y una muyer, asina que nun puedo dicir que sería unu o l'otru. Trátase de la persona. Si ta bien, comprometeré, pero la mio esperiencia definitivamente estropióme. Agora, de quien sía que me namore, namoro. Nun creo qu'haya una necesidá de poneme una etiqueta, nun siento que sía tan importante. Nun siento que tenga de pone-y un nome a lo que soi, soi solu yo». Antes de conocer a l'axente de la discográfica Black Butter, quien inspiró gran parte ''I Cry When I Laugh'', Glynne tuvo esperiencies heterosexuales na so adolescencia.&lt;ref name=&quot;sex&quot;&gt;{{cita web|apellíos1=Culley|nome1=Georgette|apellíos2=Allday|nome2=Dora|títulu=Why Jess Glynne still lives with mum and dái despite her Non1 hits and millions|url=https://www.thesun.co.uk/tvandshowbiz/6776661/why-jess-glynne-still-lives-with-mum-and-dái-despite-her-non1-hits-and-millions/|obra=The Sun|idioma=inglés|fecha=14 de xunetu de 2018|fechaaccesu=23 de setiembre de 2018}}&lt;/ref&gt;

== Discografía ==

* ''[[I Cry When I Laugh]]'' (2015)
* ''[[Always in Between]]'' (2018)

== Xires ==

* «Take Me Home Tour» (2016)&lt;ref name=&quot;hometour&quot;/&gt;
* «Always in Between Tour» (2018)&lt;ref name=&quot;alwaystour&quot;/&gt;

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.allmusic.com/artist/jess-glynne-mn0003173810 Jess Glynne] en AllMusic {{en}}

{{NF|1989||Glynne, Jess}}


{{Tradubot|Jess Glynne}}

[[Categoría:Cantantes n'inglés]]
[[Categoría:Cantantes de pop d'Inglaterra]]
[[Categoría:Cantautores d'Inglaterra]]
[[Categoría:Ganadores del premiu Grammy]]
[[Categoría:Contraltos del Reinu Xuníu]]</text>
      <sha1>1zs3y2xv05tc3he0axz4e01731ue91w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anousheh Ansari</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162067</id>
    <revision>
      <id>4488272</id>
      <parentid>4323603</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:33:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13970" sha1="emp2vfpiowscmsf989npw7tutuaata7" xml:space="preserve">{{persona}}
[[Ficheru:Anousheh Ansari.jpg|200px|right]]
'''Anousheh Ansari''' {{nym}} ye una inxeniera iranino-americana cofundadora y presidenta de ''Prodea Systems'' Inc, una participante en vuelos espaciales del [[programa espacial rusu]]. Los sos llogros anteriores inclúin negocios como cofundadora y CEO de Telecom Technologies, Inc. (TTI). La familia Ansari ye tamién el patrocinador del [[Premiu Ansari X Prize]]. El 18 de setiembre de 2006, pocos díes dempués del so cumpleaños númberu 40, convertir na primer [[muyer]] [[musulmán|musulmana]] en dir al [[Espaciu esterior|espaciu]].&lt;ref name=&quot;Pride in space as Iran cheers first Muslim's journey to the stars&quot;/&gt; Ansari, ye'l cuartu turista espacial autu financiáu, y la primer muyer en volar autu financiada a la [[Estación Espacial Internacional]]. Voló nes misiones [[Soyuz TMA-9]] y [[Soyuz TMA-8]], pasando un tiempu nel espaciu de 10d, 21h y 04m.

== Primeros años ==
Nacida en [[Mashhad]], [[Irán]], Anousheh y los sos padres, treslladáronse pocu dempués a [[Teḥrán]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://ece.gmu.edu/alumni_news.htm|títulu=Alumni news|editorial=[[George Mason University]]|añu=2001|fechaaccesu=22 de setiembre de 2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060901092159/http://ece.gmu.edu/alumni_news.htm|fechaarchivu=1 de setiembre de 2006}}&lt;/ref&gt; Anousheh foi testigu de la revolución iranina en 1979. Emigró a los Estaos Xuníos en 1984 cuando yera una adolescente.&lt;ref name=&quot;Female space tourist blasts off&quot;&gt;{{cita noticia | url= https://www.cnn.com/2006/TECH/space/09/18/space.female.tourist/index.html| títulu= Female space tourist blasts off | editorial=[[CNN]] | fecha=18 de setiembre de 2006 | fechaaccesu=18 de setiembre de 2006}}&lt;/ref&gt; Amás del so [[Idioma persa|persa]] nativu, fala con fluidez n'Inglés y Francés, y adquirió una conocencia de rusu pa la so esperiencia nel vuelu espacial
.&lt;ref&gt;WARREN Y. LEARY, [http://www.nytimes.com/2006/09/12/science/space/12tourist.html?_r=1&amp;ref=science&amp;oref=slogin ''She Dreamed of the Stars; Now She'll Almost Touch Them''], NY Times , September 12, 2006&lt;/ref&gt;

Recibió un títulu de [[Bachelor of Science]] na [[Universidá George Mason]] y la so maestría na [[Universidá George Washington]].&lt;ref name=&quot;Failure Was Never an Option for Mason Alumna&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.gmu.edu/alumni/spirit/00fall/ansari.html|títulu=Failure Was Never an Option for Mason Alumna|obra=George Mason University alumni newsletter|autor=Emily Yaghmour|fechaaccesu=27 d'agostu de 2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060909173407/http://www.gmu.edu/alumni/spirit/00fall/ansari.html|fechaarchivu=9 de setiembre de 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;GINA SUNSERI, [http://abcnews.go.com/Technology/story?id=2455201&amp;page=1
''First Female Space Tourist Takes Off''] ABC News, 18 de sept. 2006
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pride in space as Iran cheers first Muslim's journey to the stars&quot;&gt;{{cita noticia |títulu= Pride in space as Iran cheers first Muslim's journey to the stars|autor=Andrew Buncombe |fecha=18 de setiembre de 2006}}&lt;/ref&gt;

Dempués de graduase, Anousheh empezó a trabayar en [[WorldCom]], onde conoció al so futuru maríu, Hamid Ansari. Casar en 1991.&lt;ref name=&quot;First female space tourist poised for launch&quot;&gt;{{cita noticia |títulu= First female space tourist poised for launch | editorial=CNN .com | fecha=15 de setiembre de 2006 | fechaaccesu=15 de setiembre de 2006}}&lt;/ref&gt; Ansari ta arguyosa de los sos raigaños perses.&lt;ref&gt;&quot;Anousheh Ansari Proud of Being Iranian Muslim &quot;, 2008-12-10. Fars news agency. excerpt: &quot;I have always advertised my Persian roots and I'm proud to do so. I always start my story by telling everyone that I was born in Iran and show the map of Iran with my place of birth, Mashhad.&quot;[https://archive.today/20120630083703/english.farsnews.com/newstext.php?nn=8709201466] accessed May 26, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Ovi Magacín&quot;, Interview with Anousheh Ansari: Iran's first space explorer by Kourosh Ziabari, 2008-12-18. Vistu 26 de mayu de 2009, [http://www.ovimagazine.com/art/3857] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110112752/http://www.ovimagazine.com/art/3857 |date=2016-11-10 }}.&lt;/ref&gt;

== Vuelu espacial ==
[[Ficheru:Anousheh Ansari in the ISS.jpg|thumb|Ansari con una planta que creció nel Módulu de Serviciu [[Zvezda (módulu)|Zvezda]] de la Estación Espacial Internacional.]]
Ansari espresó que nun se considera una &quot;turista espacial&quot;, y prefier el títulu de &quot;participante espacial&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.esa.int/esaHS/SEMD58BE8YE_index_0.html|títulu=Space for Business Newsletter article de febreru 2007: &quot;I am NOT a tourist&quot;}} febreru 2007&lt;/ref&gt;

Ansari ye miembru de la Fundación X PRIZE Vision Circle. Xunto col so cuñáu, Amir Ansari, fixo una contribución de dellos millones de dólares pa la fundación de la X PRIZE el 5 de mayu de 2004, nel 43º aniversariu del vuelu espacial sub-orbital [[Alan Shepard]]. El Premiu X camudó'l so nome oficialmente al Premiu Ansari X, n'honor de la so donación.

La compañía d'inversión de la familia Ansari, tamién llamada PRODEA, anunció una asociación con [[Space Adventures]], Ltd. y l'[[Axencia Espacial Federal Rusa]] (FSA) pa crear una flota de vehículos de vuelu espacial suborbital (el Space Adventures Explorer) pa usu comercial mundial.&lt;ref name=&quot;Space Tourism Pioneers, Space Adventures and the Ansari X PRIZE Title Sponsors, to Provide First Suborbital Spaceflight Tourism Vehicles &quot;&gt;{{cita web|url=http://www.prnewswire.com/cgi-bin/stories.pl?ACCT=104&amp;STORY=/www/story/02-16-2006/0004283899&amp;EDATE=|títulu=Space Tourism Pioneers, Space Adventures, and the Ansari X PRIZE Title Sponsors to Provide First Suborbital Spaceflight Tourism Vehicles |obra=[[PR Newswire]]|fechaaccesu=27 d'agostu de 2006}}&lt;/ref&gt;

Ansari formóse como respaldu de [[Daisuke Enomoto]] pa un vuelu de la Soyuz a la Estación Espacial Internacional, al traviés de Space Adventures, Ltd.&lt;ref name=&quot;Iranian Woman Blazes Trail Into Space&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.space-travel.com/reports/Iranian_Woman_Blazes_Trail_Into_Space_999.html|títulu=Iranian Woman Blazes Trail Into Space|obra=[[Spacedaily.com]]|fechaaccesu=27 d'agostu de 2006|urlarchivu=https://archive.today/20060808063618/http://www.space-travel.com/reports/Iranian_Woman_Blazes_Trail_Into_Space_999.html|fechaarchivu=8 d'agostu de 2006}}&lt;/ref&gt; El 21 d'agostu de 2006, Enomoto taba médicamente inhabilitáu pa volar la misión TMA-9 que se disponíen a llanzar el mes siguiente. A otru día, Ansari foi alzada a la tripulación principal.&lt;ref name=&quot;replace&quot;&gt;{{cita web|url=http://en.rian.ru/world/20060822/53002090.html|títulu=Iranian-born American approved to replace Japanese space tourist|obra=[[Novosti]]|fechaaccesu=22 d'agostu de 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/expedition14/exp14_advancer.html|títulu=NASA Expedition 14 Overview|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210510091909/https://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/expedition14/exp14_advancer.html|fechaarchivu=2021-05-10}}&lt;/ref&gt;

Cuando se-y preguntar qué esperaba consiguir nel so vuelu espacial, Ansari dixo, &quot;esperamos inspirar a toos, especialmente a los mozos, muyeres, neñes y moces de tol mundu, y en países d'Oriente Mediu que nun apurren a les muyeres les mesmes oportunidaes qu'a los homes, nun arrenunciar a los sos suaños y escorrelos ... Puede paecer imposible pa ellos dacuando. Pero creo que pueden faer realidá los sos suaños si guardar nos sos corazones, y busquen oportunidaes de faer qu'eses oportunidaes asocedan.&quot;&lt;ref name=&quot;Space.com interview with Anousheh Ansari&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.space.com/missionlaunches/060915_ansari_qna.html|títulu=Interview with Anousheh Ansari, the First Female Space Tourist|fechaaccesu=19 de setiembre de 2006}}&lt;/ref&gt; El día antes de la so partida, foi entrevistada na televisión nacional d'Irán pal programa d'astronomía Sky Night.&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.iranian.com/Kasraie/2004/October/Ansari/index.html|títulu=Up, Up, and Away!}}&lt;/ref&gt; Los anfitriones deseyáron-y ésitu y diéron-y les gracies en nome de los iraninos. Ansari, dio-yos les gracies tamién.&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.spacescience.ir/eng-Anousheh_Ansari.htm|títulu= Full Coverage of Anousheh's journey to space|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20070927193654/http://www.spacescience.ir/eng-Anousheh_Ansari.htm|fechaarchivu= 27 de setiembre de 2007}}&lt;/ref&gt;

Ansari desapegó na nave [[Soyuz TMA]]-9 col comandante de la misión Mikhail Tyurin (RSA) y l'inxenieru de vuelu, [[Miguel López-Alegría|Michael López-Allegría]] (NASA) a les 04:59 (UTC) el llunes 18 de setiembre de 2006 dende [[Baikonur]], [[Kazakstán]]. Ansari convertir nel cuartu (y la primer muyer) [[turista espacial]]. El so contratu nun dexaba la divulgación de la cantidá paga, pero los turistes espaciales anteriores pagaren alredor de $20 millones de dólares. La nave espacial acoplar cola Estación Espacial Internacional (ISS) el miércoles 20 de setiembre de 2006 a les 05:21 (UTC).&lt;ref&gt;{{cita noticia| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5355022.stm | títulu=&quot;Lift-off for woman space tourist &quot; | editorial=[[BBC News Online]] | fecha=18 de setiembre de 2006 | fechaaccesu = 22 de setiembre de 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita noticia| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5362944.stm | títulu=&quot;Space tourist, new crew board ISS&quot; | editorial=BBC News Online | fecha=20 de setiembre de 2006| fechaaccesu=22 de setiembre de 2006}}&lt;/ref&gt; Ansari aterrizó ensin problemes a bordu de la Soyuz TMA-8 el 29 de setiembre de 2006 a les 01:13 UTC nes estepes de Kazakstán (90 quilómetros al norte de Arkalyk) col astronauta Jeffrey Williams y la cosmonauta rusu Pavel Vinogradov.&lt;ref name=&quot;INTERVIEW: From space, a new view of an Iranian&quot;&gt;{{cita noticia |títulu=INTERVIEW: From space, a new view of an Iranian |obra=[[Yahoo]] |url=http://asia.news.yahoo.com/060916/3/2pzp7.html |fechaaccesu=18 de setiembre de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061109130949/http://asia.news.yahoo.com/060916/3/2pzp7.html |fechaarchivu=9 de payares de 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061109130949/http://asia.news.yahoo.com/060916/3/2pzp7.html |archivedate=2006-11-09 }}&lt;/ref&gt; Recibió roses coloraes d'un funcionariu ensin identificar, y un besu sorpresa del so home, Hamid.&lt;ref&gt;{{cita web| url=http://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/expedition13/exp13_undocking.html | títulu=&quot;Space Station Crew Back on Earth&quot; | editorial=[[NASA]] | fecha=28 de setiembre de 2006 | fechaaccesu = 30 de setiembre de 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita noticia| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5390902.stm | títulu=&quot;Space tourist in Earth touchdown&quot; | editorial=BBC News Online | fecha=29 de setiembre de 2006 | fechaaccesu = 30 de setiembre de 2006}}&lt;/ref&gt; Los equipos de rescate treslladaron a Kustanai pa la ceremonia de bienvenida con helicópteros.&lt;ref&gt;{{cita noticia |títulu=&quot;American female space tourist returns&quot; | editorial=[[The Detroit News]] | fecha=29 de setiembre de 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita noticia| url= http://icwales.icnetwork.co.uk/0100news/0700world/tm_objectid=17841909&amp;method=full&amp;siteid=50082&amp;headline=space-triumph-prompts-new-line-in-underwear-name_page.html | títulu=&quot;Space triumph prompts new line in underwear&quot; | editorial=[[Western Mail|icWales, The Western Mail]] | fecha=29 de setiembre de 2006 | fechaaccesu = 30 de setiembre de 2006}}&lt;/ref&gt;

Mientres la so estancia d'ocho díes a bordu de la Estación Espacial Internacional, Ansari comprometer a realizar una serie d'esperimentos en nome de l'[[Axencia Espacial Europea]]. Llevó a cabu cuatro esperimentos:&lt;ref name=&quot;IESA experiments with spaceflight participant Ansari to ISS&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.esa.int/esaCP/SEMQRH7LURE_index_0.html|títulu=IESA experiments with spaceflight participant Ansari to ISS|fechaaccesu=22 de setiembre de 2006}}&lt;/ref&gt;

* Investigar los mecanismos detrás de l'anemia.
* Cómo inflúin los cambeos nos músculos nel llombu baxu.
* Consecuencies de la radiación espacial nos miembros de la tripulación de la ISS y de les distintes especies de microbios que fixeron un llar pa ellos na estación espacial.

Tamién se convirtió na primer persona en publicar un blogue dende l'espaciu.{{ensin referencies}}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}

* [http://www.anoushehansari.com/ Personal website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208194318/http://www.anoushehansari.com/ |date=2017-12-08 }}
* [http://spaceblog.xprize.org/ Anousheh Ansari Space Blogue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004182227/http://spaceblog.xprize.org/ |date=2006-10-04 }}
* [http://www.flickr.com/photos/spaceexplorer/ Space Explorer, Anousheh's space album on Flickr]
* [http://www.spacefacts.de/bios/astronauts/english/ansari_anousheh.htm Spacefacts biography of Anousheh Ansari]
* [http://www.space-tourists-film.com/ Space Tourists, a documentary filme from Christian Frei with Anousheh Ansari]
* [https://web.archive.org/web/20080117221704/http://www.ncwit.org/resources.profiles.php?source=&amp;action=display&amp;interview_id=256&amp;year=2007&amp;month=11 Entrepreneurial Heroes] - podcast interview with [[NCWIT]]
* [https://web.archive.org/web/20140421175359/http://anousheh_ansari.spacescience.dir/ Anousheh Ansari] en SpaceScience.dir (en persa)
* [http://ovimagazine.com/art/3857 Interview with Anousheh Ansari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210501161319/http://ovimagazine.com/art/3857 |date=2021-05-01 }}
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/click_online/archive/7968022.stm A 'passion' for space travel BBC/Click Videu Interview with Anousheh Ansari]
{{NF|1966||Ansari}}

{{Tradubot|Anousheh Ansari}}

[[Categoría:Astronautes d'Irán]]
[[Categoría:Turistes espaciales]]
[[Categoría:Inxenieros ya inxenieres d'Irán]]
[[Categoría:Persones d'Irán]]
[[Categoría:Persones d'Irán]]</text>
      <sha1>emp2vfpiowscmsf989npw7tutuaata7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Michele Knotz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162220</id>
    <revision>
      <id>4488298</id>
      <parentid>4399766</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:47:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4755" sha1="9al0yf2lq83nwkyrl59wlahgf1f36b0" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Michele Knotz''' {{nym}} ye una [[Actor de voz|actriz de voz]] d'Estaos Xuníos que trabaya pa los estudios de doblaxe de [[Nueva York]], tales como TAJ Productions, Headline Sound y Central Park Media.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://animecons.com/tv/extras/michele_knotz.shtml|títulu=Michele Knotz Interview|editorial=AnimeCons|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121206221211/http://animecons.com/tv/extras/michele_knotz.shtml|fechaarchivu=6 d'avientu de 2012}} (n'inglés)&lt;/ref&gt; Anguaño atópase grabando en Cine y Video DuArt, onde fai les voces de dellos personaxes nel anime de [[Pokémon]].

Nacida en [[Nueva Jersey]], estudió interpretación na [[Universidá DeSales]] en Center Valley, [[Pennsylvania]] enantes de que la tresfirieran a estudiar producción de televisión y radio na Universidá de Marywood en [[Scranton (Pennsylvania)|Scranton]], [[Pennsylvania]]. Knotz foi la ganadora del concursu de [[2003]] la voz d'Anime Idol y actuando nel yá desapaecíu Nueva York Big Apple Anime Fest y debutó nel papel de Hajime Yagi en [[Narue non Sekai|Narue no Sekai]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.newsarama.com/tv/080812-AniShortsVoiceActing.html|títulu=Animated Shorts: Adventures in Voice Acting|editorial=Newsarama|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110623041641/http://www.newsarama.com/tv/080812-AniShortsVoiceActing.html|fechaarchivu=2011-06-23}} (n'inglés)&lt;/ref&gt; Dende [[2006]], foi la voz de la enfermera Joy y Jessie del Team Rocket en [[Pokémon]].

== Anime ==
* ''Dark Passages'' - voz de Lilith
* ''Electro Cute!'' - Milk Carton/Calc
* ''[[Genshiken]]'' - Oguie Chika&lt;ref name=AnimeNextGuests /&gt;
* ''[[Battle Vixens|IkkiTousen: Dragon Destiny]]'' - Chou'un Shiryuu
* ''[[Kujibiki Unbalance]]'' - Koyuki Asagiri
* ''[[Magical Witch Punie-chan]]'' - Potaru Tanaka, Inumi
* ''[[The Mastermind of Mirage Pokémon]]'' - [[Misty (Pokémon)|Misty]], [[Team Rocket (anime)#Jessie|Jessie]] y [[May (Pokémon)|May]]&lt;ref name=AnimeNextGuests&gt;{{cita web|url=http://animecons.com/tv/extras/michele_knotz.shtml|títulu=Guests|editorial=AnimeNEXT|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121206221211/http://animecons.com/tv/extras/michele_knotz.shtml|fechaarchivu=6 d'avientu de 2012}} (n'inglés)&lt;/ref&gt;
* ''[[Musti (serie de televisión)|Musti]]'' - Musti
* ''[[Once Upon a Time (serie de televisión)|Once Upon A Time]]'' - Narrator
* ''Pikachu’s Island Adventure'' - Squirtle, Cacnea
* ''[[Pokémon (anime)|Pokémon]]'' — May (temporada 9 y 11), Jessie (temporada 9-presente), [[Nurse Joy]] (temporada 9-13), Piplup y [[Pokédex]] (temporada 10-13), Snivy (temporada 14-presente).
* ''[[Pokémon: Mystery Dungeon|Pokémon Mystery Dungeon: Team Go-Getters Out Of The Gate!]]'' - [[Chikorita]]&lt;ref name=AnimeNextGuests /&gt;
* ''[[Queen's Blade]]'' - Tomoe, Airi&lt;ref name=AnimeNextGuests /&gt;
* ''[[Shootfighter Tekken]]'' - Takako&lt;ref name=AnimeNextGuests /&gt;
* ''Tarchin and Friends'' - Tarchin, Yellow Crayon, Cloud 2, Various
* ''[[To Heart]]'' - Matsumoto&lt;ref name=AnimeNextGuests /&gt;
* ''[[The Third: The Girl with the Blue Eye]]'' - Cindy, Rozali, The Fairy&lt;ref name=AnimeNextGuests /&gt;
* ''Timmy and Toby’s Guessing Games'' - Toby
* ''[[The World of Narue]]'' - Hajime Yagi&lt;ref name=AnimeNextGuests /&gt;

== Películes de Rol ==
* ''[[Pokémon Ranger y el Templu del Mar]]'' - May, Jessie y Manaphy
* ''[[Pokémon: The Rise of Darkrai]]'' - Jessie and Piplup
* ''[[Pokémon: Giratina and the Sky Warrior]]'' - Jessie y Piplup
* ''[[Pokémon: Arceus and the Jewel of Life]]'' - Jessie y Piplup
* ''[[Pokémon: Zoroark: El Maestru d'Ilusiones]]'' - Jessie y Piplup
* ''[[Pokémon: Negru—Victini y Reshiram y Blanco—Victini y Zekrom]]'' - Jessie

== Videoxuegos de rol ==
* ''Castle Dracula: The Video Game'' - Grace
* ''[[Captain Sabertooth]]'' - Sirikit
* ''Heathcliff: The Fast and the Furriest'' - various characters
* ''[[PokéPark Wii: Pikachu's Adventure]]'' - [[Piplup]], [[Squirtle]], [[Jirachi]], [[Chikorita]], Bulbasaur, Latios, Latias, Torchic, Bidoof, Oddish, Psyduck, Mudkip, Kirlia, Sneasel, Prinplup, Drifloon y Manaphy
* ''[[PokéPark 2: Wonders Beyond]]'' - [[Piplup]], [[Snivy]], Cottonee, Minccino, Woobat, Swoobat, Petilil, Klink, Klang, Klinklang, y many others
* ''[[Street Fighter X Tekken]]'' - [[Roll (Mega Man)|Roll]], Alisa Bosconovitch
* ''[[Super Smash Bros. Brawl]]'' - [[Entrenador Pokémon|Pokémon Trainer]], [[Squirtle]], [[Piplup]], [[Torchic]], [[Jirachi]], [[Manaphy]] &amp; [[Gardevoir]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.micheleknotz.com/ Páxina oficial] (n'inglés)
* {{ann|people|id=20941}} (n'inglés)
* {{IMDb nome|id=1690044}} (n'inglés)


[[Categoría:Pokémon]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía NF]]</text>
      <sha1>9al0yf2lq83nwkyrl59wlahgf1f36b0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hispanidá</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165661</id>
    <revision>
      <id>4488297</id>
      <parentid>4428654</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:47:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35755" sha1="p4lnyhev5z82uu7rd6zu8ymgr5t8jiq" xml:space="preserve">'''Hispanidá''' ye una espresión que puede referise tantu a la comunidá y conxuntu de pueblos [[Hispanos|hispánicos]] como al grupu de carauterístiques llingüístiques y culturales qu'estos comparten ente sigo.&lt;ref&gt;{{Cita enciclopedia|títulu=HISPANIDÁ|enciclopedia=El Pequeño Larousse Ilustráu 2002: En Color|apellíu=Pascual Foronda|nome=Eladio|url=https://books.google.ca/books/about/El_peque%C3%B1o_Larousse_ilustráu_2002.html?id=flLzAAAACAAJ&amp;redir_esc=y|editor=Larousse &amp; Company, 2001|isbn=9803670484, 9789803670481|páxina=522}}&lt;/ref&gt; El términu esiste dende antiguu pero foi resignificado pol filósofu español [[Miguel de Unamuno]] en 1909 y retomáu nel periodu d'enteguerres por corrientes tantu [[nacionalismu|nacionalista]] como de [[derecha política|derecha]] y [[reaccionariu|reaccionaries]]. Identificar a partir d'entós col [[catolicismu]] y venceyaríase cola noción significada pol [[Día de la Raza]].

== Etimoloxía ==
Etimológicamente, la pallabra «hispanidá» deriva de [[Hispania]], nome que los [[Imperiu romanu|romanos]] dieron a la [[península ibérica]].

== Historia del términu ya idea d'Hispanidá ==
La pallabra &quot;hispanidá&quot; esiste dende antiguu. Atopóse nel ''Tractado de orthographía y accentos nos trés llingües principales'' d'[[Alejo Venegas]], impresu en 1531, utilizada con un significáu qu'alude al estilu de la espresión llingüística. Con un significáu similar incluyir el ''[[Diccionariu de la Real Academia Española]]'' na so edición de 1803, definiéndola como sinónimu de &quot;hispanismu&quot;, a la que de la mesma define como &quot;manera de falar peculiar de la llingua española&quot;.&lt;ref name=&quot;Filosofía-Hispanidá&quot;&gt;{{cita publicación|url=http://www.filosofia.org/ave/002/b033.htm|títulu=Hispanidad|publicación=Filosofía n'Español|añu=|volume=|númberu=|allugamientu=Buenos Aires|fechaaccesu=15 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Mb-guadalupe extremadura.jpg|thumb|upright=0.75|El 12 d'ochobre de 1928 la [[Virxe de Guadalupe (Estremadura, España)|Virxe de Guadalupe]] foi proclamada «Reina de la Hispanidá» pol Primáu d'España (legáu especial de [[Pío XI]]) en presencia d'[[Alfonso XIII]].]]
A principios del [[sieglu XX]] la pallabra surdió con nuevos significaos, atribuyéndose al filósofu español [[Miguel de Unamuno]] el so reintroducción en 1909.{{Sfnm|Marcilhacy|2014|1p=75|González Cueves|2003|2p=244|Arenal|2011|3p=30}} El 11 de marzu de 1910 Unamuno utilizar nun artículu publicáu nel diariu ''[[La Nación (Arxentina)|La Nación]]'' de [[Buenos Aires]] tituláu &quot;Sobre la argentinidad&quot;, pa comentar elogiosamente el llibru ''La restauración nacionalista'' del pensador [[Unión Cívica Radical|radical]] arxentín [[Ricardo Rojas]] (el mesmu Rojas publicaría en 1916 un llibru tituláu ''La argentinidad'').&lt;ref&gt;{{cita llibru|nome=Ricardo|apellíu=Rojas|títulu=La argentinidad|añu=1916|edición=1ª|editorial=Llibrería La Facultá de Juan Roldán|allugamientu=Buenos Aires}}&lt;/ref&gt; Ellí comparó la pallabra &quot;hispanidá&quot; con otres espresiones equivalentes como &quot;argentinidad&quot;, &quot;americanidad&quot;, &quot;españolidá&quot; y &quot;italianidad&quot;.&lt;ref name=&quot;Filosofía-Hispanidá&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru|nome=Miguel|apellíu=De Unamuno|apellíu-editor=Oiumette|nome-editor=Víctor|títulu=De patriotismu espiritual. Artículos en &quot;La Nación&quot; de Buenos Aires (1901-1914)|añu=1997|edición=1ª|editorial=Universidá de Salamanca|ubicación=Salamanca|isbn=847481880X|páxina=24}}&lt;/ref&gt; Unamuno acomuñó la espresión a la variedá de pueblos que falen el mesmu [[idioma español]], fechu al que llinda la idea de &quot;raza&quot;, y confier-y un sentíu igualitariu cuestionando la idea de &quot;Madre Patria&quot; asignada a España pa sostener qu'habría que falar de &quot;hermanes&quot; pa referise a les repúbliques suramericanes &quot;y dexanos de primacías y maternidaes&quot;.&lt;ref name=&quot;Unamuno-Adelantu&quot;&gt;{{cita llibru|url=|títulu=Miguel de Unamuno. Estudios sobre la so obra|volume=II|nome-editor=Ana|apellíu-editor= Chaguaceda Toledanu|nome=Jean-Claude|apellíu=Rabaté|capítulu=Miguel de Unamuno frente a les conmemoraciones del 12 d'ochobre|añu=2005|editorial=Universidá de Salamanca|ubicación=Salamanca|páxina=247|isbn=8478006834}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Zacarias de Vizcarra.jpg|thumb|left|165px|El sacerdote [[Zacarías de Vizcarra]] espublizaría'l términu en 1926]]
Sicasí, el desenvolvimientu del términu nun se produciría hasta la década de 1920, efectuáu por intelectuales influyíos pol pensamientu de [[Charles Maurras]];{{Sfn|Colom González|2013|p=9}} l'escritor español [[José María Salaverría]], residente n'Arxentina ente 1910 y 1913, reivindicaría, anque de forma non esplícita, yá escontra 1914 una idea de comunidá hispánica comparable a la d'Hispanidá que se desenvolvería darréu, anque'l otorgamiento bien d'un calter d'hermandá o bien el d'un lideralgu español d'esta comunidá ye una cuestión ambigua na so obra.{{Sfn|González Allende|2009|pp=65-67}} El términu ''«Hispanidá»'' sería rescatáu pol sacerdote español [[Zacarías de Vizcarra]],{{Sfn|Ramón Solans|2014|p=364|ps=«Zacarías de Vizcaya»{{sic}}}} residente en [[Buenos Aires]], y qu'en 1926 propunxo en [[Buenos Aires]] que tenía de camudase'l términu «Fiesta de la Raza» pol de «Fiesta de la Hispanidá».{{Sfnm|González Cueves|2003|1p=244|Marcilhacy|2014|2p=75}} Llegóse sicasí a defender que l'orixe del sentíu modernu d'Hispanidá nun correspondería a Vizcarra.{{Sfn|Sepúlveda Muñoz|2005|p=160}} Mientres el [[reináu d'Alfonso XIII]] la [[Virxe de Guadalupe (España)|Virxe de Guadalupe]] sería coronada canónicamente como «Reina de la Hispanidá» n'España, celebrándose cada 12 d'ochobre'l Día de la Hspanidad en [[Guadalupe (Cáceres)|Guadalupe]].{{Sfn|Pastor|2010|p=259}} A finales de la década l'escritor vanguardista [[Ernesto Giménez Caballero]] empezaría a ellaborar una narrativa neo-imperialista de la Hispanidá na ''[[La Gaceta Lliteraria]]''.{{Sfn|Friedman|2011|pp=38-39}} La doctrina de la Hispanidá convertir nun pivós fundamental del pensamientu [[reaccionariu]] n'España.{{Sfn|Juan-Navarro|2006|p=392}}
{{Imaxe múltiple|semeya1=Ramiro de Maeztu, de Indalecio Ojanguren (Azpeitia, 1934).jpg|testu1=[[Ramiro de Maeztu]] en 1934|semeya2=Defensa Hispanidad.jpg|testu2=Portada de la 1ª edición de ''Defensa de la Hispanidá'' (1934), de Ramiro de Maeztu.|direición=vertical|anchu=165}}
{{VT|Día de la Raza}}
Darréu, yá nos años de la Segunda República española, el lliteratu [[Ramiro de Maeztu]], que fuera embaxador de la [[dictadura de Primo de Rivera]] d'España n'Arxentina ente 1928 y 1930,{{Sfn|Núñez Seixas|2013|p=870}} retomaría'l conceutu d'hispanidá: l'interés que-y amenaron los temes rellacionaes con América{{Sfn|Martínez de Velasco Farinós|1981|p=180}} según el contautu que caltuviera mientres la so estancia n'Arxentina colos participantes de los llamaos [[Pontificia_Universidá_Católica_Arxentina_Santa_María_de_los_Buenos_Aires#Cursos_de_Cultura_Cat.C3.B3lica| Cursos de Cultura Católica]] pa Universitarios, representantes del pensamientu nacional, católicu y antiliberal del cleru del país y de que la so plantía de profesores Vizcarra formara parte,{{Sfn|González Calleja|2007|p=612}} ayudaríen a conformar les idees sobre la hispanidá qu'afiguraría nos sos pensamientos escritos, como los espuestos na ''Defensa de la Hispanidá'' (1934).

Maeztu equivocadamente atribuyiría a Vizcarra l'acuñamientu del términu, que correspondería a Unamuno.{{Sfn|González Cueves|2003|p=244}} Na Hispanidá de Maeztu cristalizaríen los aspeutos de índole cristiana y humanista qu'identificaríen a los pueblos hispánicos, engarraos al racionalismu, al lliberalismu y a la democracia, ayenos estos postreros según el planteamientu de Maeztu al ''ethos'' hispánicu.{{Sfn|González Calleja|2007|p=619}} La obra de Maeztu, que xunía de manera inesorable» catolicismu ya Hispanidá, influyiría notablemente tanto a los nacionalistes arxentinos,{{Sfn|Saboríu|2007|pp=425-426}} como al primer franquismu y l'estrema derecha española.{{Sfn|Rodríguez Jiménez|1994|p=45}}Anque proclamadamente antirracista por cuenta del so raigón católica, el igualitarismu racial na Hispanidá de Maeztu acutar al ámbitu de la salvación ultraterrena.{{Sfn|Álvarez Chillida|2014|pp=111-112}}
[[Ficheru:Goma y Thomas.JPG|thumb|left|165px|[[Isidro Gomá]] defendería les idees de Vizcarra y Maeztu.{{Sfn|Martini|2015|p=58}}]]
El [[12 d'ochobre]] de [[1934]], tando n'[[Arxentina]] el Primáu d'España arzobispu [[Isidro Gomá Tomás]], pronunció mientres la celebración oficial de la fiesta nel [[Teatru Colón (Arxentina)|Teatru Colón]] una declaración titulada ''Apoloxía de la Hispanidá'' tomando les idees de Maeztu.{{Refn|group=nota|Acordies con [[Stephen G. H. Roberts]] esti discursu supondría l'enllaz ente les idees de Maeztu y los fundamentos de la ideoloxía puesta en práctica pola dictadura de Franco.{{Sfn|Roberts|2004|p=62}}}} 

La doctrina de la Hispanidá articulada por Maeztu conectaría colos movimientos de reaición del continente americanu contrarios tanto al [[Imperialismu d'Estaos Xuníos|espansionismu d'Estaos Xuníos]] como a los movimientos revolucionarios d'izquierdes;{{Sfn|Delgado Gómez-Escalonilla|1992|p=122}} dende la [[años 1930|década del 30]], en dellos países el conceutu de ''Hispanidá'' foi utilizáu pa conformar corrientes ''hispanistes'' de [[derecha]] [[católicu|católica]] que tuvieron rellacionaes colos grupos antidemocráticos, los [[golpe d'estáu|golpes d'estáu]] y les [[dictadura|dictadures]], que s'estendieron pola mayoría de los países de fala hispana. 

{{Caxa de cita|«América ye la obra d'España. Esta obra d'España lo ye esencialmente de catolicismu. Depués hai rellación d'igualdá ente hispanidá y catolicismu, y ye llocura tou intentu de hispanización que lo refugue.»{{Sfnm|Roberts|2004|1p=62|Colom González|2006|2p=64}}|Fragmentu de «Apoloxía de la Hispanidá» d'[[Isidro Gomá Tomás]] (Buenos Aires, 1934), recoyíu en ''[[Aición Española]]'' (1 de payares de 1934).&lt;ref&gt;[http://www.filosofia.org/hem/193/acc/y64193.htm ''Apoloxía de la Hispanidá'', por arzobispu Isidro Gomá Tomás, Teatru Colón de Buenos Aires, 12 d'ochobre de 1934]&lt;/ref&gt;|Isidro Gomá|anchu=165px|alliniación=esquierda}} 

La narrativa de la Hispanidá figuró con un papel destacáu nel mensaxe del [[bandu subleváu]] mientres la [[Guerra Civil española]],{{Sfn|Pasamar|2010|p=197}} emplegándose como ferramienta bélico.{{Sfn|Pardo Sanz|1992|p=211}} Nuna conferencia celebrada en 1938 en Buenos Aires, otru contribuidor al conceutu d'Hispanidá, el filósofu y propagandista franquista [[Manuel García Morente]], convertiría al xeneral Franco nel salvador del legáu de la Hispanidá frente a un exércitu invisible» unviáu yá en 1931 pola Internacional comunista de Moscú.{{Sfn|Nicolás Marín|1998|pp=39-40}} García Morente sintetizaría la esencia de la Hispanidá nel ideal arcaizante del «[[caballeru cristianu]]», metá monxu metá soldáu,{{Sfn|Colom González|2006|p=66}} figura que tuvo ciertu percorríu afigurada nes páxines de los primeros llibros de testu del franquismu.{{Sfn|Núñez Seixas|2006|p=205}} El médicu español [[Antonio Vallina-Nájera]], recuperaría'l conceutu d'Hispanidá de Maeztu y Vizcarra,{{Sfn|Capuano|Carli|2012|pp=6,7}} non biologicista sinón cultural, na so obra ''Euxenesia de la Hispanidá y Rexeneración de la Raza'' (1937); na obra defendería la consecución de la rexeneración nacional por aciu tutelar xurídica del Estáu, favoreciendo un marcu justificador de l'apropiación de menores.{{Sfn|Capuano|Carli|2012|pp=11-12}} La [[Virxe del Pilar]], que la so fiesta taba venceyada yá a la llamada Fiesta de la Raza, acabaría siendo considerada n'España «símbolu de la Hispanidá», y xuniríase mientres el [[nacionalcatolicismu]] de la [[dictadura franquista]] a la idea de patriotismu y a les esencies hispániques».{{Sfn|Cenarro|1997|pp=92, 97 y 98}}

Franco crearía'l 2 de payares de 1940 el [[Conseyu de la Hispanidá]]{{Sfnm|Payne|1987|1p=360|Barbeito|1989|2p=117}}{{Sfn|Rolland|Ragon|1992|p=29}} organismu, que, anque se llegara por momentos a pretender que constituyera una suerte d'institución supranacional,{{Sfn|Barbeito|1989|p=118}} llindar a un conseyu de 74 miembros nomaos pol réxime al que-y foi encamentada la coordinación de les rellaciones con Llatinoamérica.{{Sfn|Payne|1987|p=360}} La Hispanidá constituyir nel orixe d'un nacionalismu espansivo, primero imperialista y dempués cultural.{{Sfn|Marcilhacy|2014|p=101}}{{Refn|group=nota|El franquismu emplegó la idea d'Hispanidá p'añader un nivel espiritual que trescendiera fronteres históriques y xeográfiques a la idea imperial d'España.{{Sfn|Locker|2014|p=661}}}} Amás de como elementu identitario nacional y baluarte del catolicismu, el franquismu emplegaría la Hispanidá como «tarxeta de presentación» d'España de cara a les rellaciones internacionales.{{Sfn|Calle Velasco|2004|p=170}} El Conseyu de la Hispanidá tresformar en 1946 nel llamáu [[Institutu de Cultura Hispánica]], esperimentando de la mesma una transición del perfil anterior más bien falanxista a unu predominantemente católicu{{Sfn|Fernández de Miguel|2012|p=360}} nel marcu d'un cambéu xeneral na proyeición de la doctrina de la Hispanidá ente 1945 y 1957, con [[Alberto Martín-Artajo]] a la cabeza del ministeriu español d'Asuntos Esteriores, emplegando mientres esti periodu un discursu de índole «defensiva», dexando tras les menciones a imperiu y raza (biolóxica).{{Sfn|Sepúlveda Muñoz|2005|p=174}} Darréu, mientres el [[Segundu franquismu]] —menos constreñido pola comunidá internacional—, pasar con [[Fernando María Castiella]] al mandu de la cartera d'Esteriores a proyeutar dende les instituciones franquistes una retórica más ofensiva, anque ensin algamar los estremos del periodu de [[Serrano Súñer]] como ministru d'Esteriores.{{Sfn|Sepúlveda Muñoz|2005|pp=174-175}}

En 1938 y 1940 el [[Nicaragua|nicaragüense]] [[Pablo Antonio Cuadra]] publicó en Buenos Aires y Madrid respeutivamente, el so llibru ''Escontra la Cruz del Sur'', nel qu'afonda escurrir hispanistes de Ramiro de Maeztu, les monárquiques antidemocrátiques d'[[Eugenio Vegues Latapie]] y del &quot;nacionalismu integral&quot; de [[Charles Maurras]]. Alzando lo más alto los valores del catolicismu, el nacionalismu y de la hispanidá, Corte desenvolvió un pensamientu empobináu a refugar el [[lliberalismu]], el [[indixenismu]], la [[democracia]] y l'equivocadamente llamáu [[imperialismu]] d'[[Estaos Xuníos]]:
{{cita|América foi formada a base de la Cruz y de la Espada. De la Cruz, arma de la Catolicidá, y de la Espada, arma de la Hispanidá; y si La Cruz y la Espada yeren abolíes como signos sostenedores del espíritu d'unidá de les nueses tierres, vendría —como vieno—, la disolución y el caos llevantando la masa amorfo sobre la cual opera la conquista, ye dicir el bárbaru.&lt;ref&gt;{{cita publicación| autor = Sarmiento, Alicia Inés| títulu = La hispanidá y lo nacional nel pensamientu de Pablo Antonio Cuadra (Nicaragua, 1912–2001)| añu = 2004| publicación = Cuaderno del CILHA, Universidá Nacional de Cuyo| volume = 6| númberu = 6, 2º semestre| url = http://ffyl.uncu.edu.ar/IMG/pdf/13-ALI_1.RTF.pdf| urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070610033701/http://ffyl.uncu.edu.ar/IMG/pdf/13-ALI_1.RTF.pdf| fechaarchivu = 10 de xunu de 2007}}&lt;/ref&gt;}}

Yá na década de 1930 l'escritor conservador mexicanu [[Alfonso Xuncu]] exercería d'activu propagandista de la Hispanidá.{{Sfn|Urías Horcasitas|2010b|p=615}} Unu de los elementos clave de la ideoloxía del mexicanu [[Partíu Aición Nacional|panista]] [[Efraín González Lluna]] foi, arguyeciéndose del mestizaje, la hispanidá, concebida en términos una comunidá d'estaos soberanos xuníos, defensores de los sos valores frente a amenaces esternes, como sería, pal autor, el comunismu.{{Sfn|Gómez Peralta|2010|p=172}} Otres figures crítiques col [[Méxicu posrevolucionario]] nes que dexó buelga la doctrina de la Hispanidá fueron [[Miguel Palombar y Vizcarra]], [[Jesús Guisa y Azevedo]], [[Salvador Abascal Infante|Salvador Abascal]] y [[Salvador Borrego]].{{Sfn|Urías Horcasitas|2010a|p=196}} El [[Sinarquismu mexicanu|sinarquismu]] vio na Hispanidá un componente fundamental de la vitalidá de la nación mexicana.{{Sfn|Ard|2003|p=44}}
[[Ficheru:Monumentos Varios Ciudad Universitaria-Madrid (3) (11983027004).jpg|thumb|right|Monumentu a la Hispanidá realizáu por Agustín de la Herrán Matorras inauguráu en 1971 en Madrid, qu'efectúa una alegoría eufemística de la conquista.{{Sfn|Marcilhacy|2014|pp=99-100}}]]
La idea d'hispanidá tamién apaecería con nueves acepciones recoyida por autores del [[exiliu republicanu español]], como [[Fernando de los Ríos]], [[Joaquín Xirau]], [[Eduardo Nicol]] o [[Américo Castro]].{{Sfn|Sánchez Cuervo|2014|pp=17, 25 y 30}} [[Salvador de Madariaga]], tamién exiliáu, defendería, per otra parte, a la hispanidá como un factor positivu de cara a la ontogenia cultural, poniendo en valor el mestizaje producíu en contraste col exemplu anglosaxón.{{Sfn|Rojas Mix|1997|p=187}}

N'Arxentina, que foi unu de los escasos estaos amigables cola dictadura franquista nel periodu darréu posterior a la Segunda Guerra mundial, Perón defendiera la idea d'hispanidá, destacando los raigaños hispánicos d'Arxentina; sicasí, el peronismu empezaría a desvenceyase de la idea nel periodu 1950-1954, sustituyéndola nel so mensaxe pol conceutu de «Llatinidá».{{Sfn|Rein|1991}}

En [[Colombia]] [[Eduardo Carranza]] incorporó la idea d'Hispanidá na so obra.{{Sfn|Carranza|2006|pp=6-7}} En Chile, [[Jaime Eyzaguirre]] fadría lo propio na so obra.{{Sfn|Campos Harriet|1983|p=49}}

En 1958 España renombró la celebración del día de la Raza a «Día de la Hispanidá».{{Sfn|Marcilhacy|2014|p=100}} Pocu dempués empezaron a apaecer les primeres organizaciones panhispániques como l'[[Asociación d'Academies de la Llingua Española]].

== Ver tamién ==
{{Columnes}}
* [[Panhispanismu]]
* [[Países o territorios amestaos históricamente a los estaos ibéricos]]
* [[Imperiu español]]
* [[Nacionalismu español]]
* [[Hispanu]]
* [[Iberofonía]]
* [[Distribución xeográfica del idioma español]]
* [[Fiesta nacional d'España]]
* [[Fiesta de la Hispanidá (Guadalupe)]]

== Notes ==
{{llistaref|group=nota}}

== Referencies ==
{{llistaref|3}}

== Bibliografía ==
{{refcomienza|2}}
* {{Cita publicación|publicación=Imaxinarios y representaciones d'España mientres el franquismu otros=En: Stéphane Michonneau y [[Xosé Manoel Núñez Seixas|Xosé M. Núñez-Seixas]] (Eds.)|editorial=[[Casa de Velázquez]]|añu=2014|isbn=978-84-15636-65-6|issn=1132-7340|títulu=Epígono de la Hispanidá. La españolidá de la colonia de Guinea mientres el primer franquismu|páxines=103-126|nome=Gonzalo|enllaceautor=Gonzalo Álvarez Chillida|apellíu={{Versalita|Álvarez Chillida}}}}
* {{cita llibru|títulu=An Eternal Struggle: How the National Action Party Transformed Mexican Politics|nome=Michael J.|apellíu={{Versalita|Ard}}|editorial=Praeger|allugamientu=Westport y Londres|añu=2003|isbn=0-275-97831-1}}
* {{cita llibru|títulu=Política esterior d'España y rellaciones con América Llatina: iberoamericanidad, europeización y atlantismu na política esterior española|enllaceautor=Celestino del Arenal|nome=Celestino del apellíu={{Versalita|Arenal}}|editorial=Fundación Carolina y Sieglu XXI d'España Editor|lugar=[[Madrid]] y [[Tres Canto]]|añu=2011|isbn=978-84-323-1486-5}}
* {{Cita publicación|títulu=El Conseyu de la Hispanidá|nome=Mercedes|apellíu={{Versalita|Barbeito Díez}}|publicación=Espacio, tiempu y forma. Serie V, Historia contemporánea|issn=1130-0124|volume=2|añu=1989|páxines=113-140|editorial=[[Universidá Nacional d'Educación a Distancia]]|llugar=[[Madrid]]}}
* {{Cita publicación|publicación=Baldrayos d'hispanidá. España, Cuba, Puertu Ricu y Filipines, na perspeutiva de dos cambeos de sieglu otros=En: Mariano Esteban de Vega, Francisco de Luis Martín y Antonio Morales Moya (Eds.)|editorial=[[Universidá de Salamanca|Ediciones Universidá de Salamanca]]|añu=2004|isbn=84-7800-609-5|allugamientu=[[Salamanca]]|títulu=Hispanoamericanismu. De la fraternidá cultural a la defensa de la Hispanidá|páxines=151-172|nome=María Dolores del apellíu={{Versalita|Calle Velasco}}}}
* {{Cita publicación|títulu=Cristianismu ya Hispanidá na obra de Jaime Eyzaguirre|apellíu={{Versalita|Campos Harriet}}|nome=Fernando|enllaceautor=Fernando Campos Harriet|publicación=Boletín de l'Academia Chilena de la Hestoria|issn=0716-5439|editorial=[[Academia Chilena de la Hestoria]]|volume=50|añu=1983|páxina=49-58}}
* {{Cita publicación|títulu=Antonio Vallina Nagera (1889-1960) y l'euxenesia na España Franquista. Cuando la ciencia foi l'argumentu pa l'apropiación de la descendencia|nome=Claudio Francisco|apellíu={{Versalita|Capuano}}|nome2=Alberto J.|apellíu2={{Versalita|Carli}}|url=http://www.raco.cat/index.php/RevistaBioeticaDerecho/article/viewFile/258986/346279|issn=1886-5887|publicación=Revista de Bioética y Derechu|númberu=26|añu=2012|páxines=3-12|llugar=[[Barcelona]]|editorial=[[Universidá de Barcelona]]}}
* {{Cita publicación|títulu=La Hispanidá en Colombia: Eduardo Carranza y l'Institutu de Cultura Hispánica|nome=Jerónimo|apellíu={{Versalita|Carranza}}|páxines=2-15|volume=43|númberu=73|añu=2006|llugar=[[Bogotá]]|publicación=Boletín Cultural y Bibliográficu|editorial=[[Bancu de la República de Colombia|Bancu de la República]]|issn=0006-6184|url=http://publicaciones.banrepcultural.org/index.php/boletin_cultural/article/view/486/488}}
* {{Cita publicación|publicación=Revista de historia Jerónimo Zurita|volume=72|páxines=91-102|issn=0044-5517|títulu=La Reina de la Hispanidá: Fascismu y Nacionalcatolicismu en Zaragoza. 1939-1945|añu=1997|nome=Ángela|apellíu={{Versalita|Cenarro}}|url=http://ifc.dpz.es/recurso/publicaciones/16/10/4cenarro.pdf|editorial=[[Institución Fernando'l Católicu]]}}
* {{Cita publicación|títulu=El hispanismu reaccionariu. Catolicismu y nacionalismu na tradición antiliberal española|nome=Francisco|apellíu={{Versalita|Colom González}}|publicación=L'altar y el tronu. Ensayos sobre'l catolicismu políticu llatinoamericanu|otros=En: Francisco Colom y Ángel Rivero (Eds.)|allugamientu=Rubí y Bogotá|editorial=Anthropos Editorial y [[Universidá Nacional de Colombia]]|añu=2006|isbn=84-7658-801-1|url=https://books.google.es/books?id=Y9ko_gqOHQcC}}
* {{Cita publicación|nome=Francisco|apellíu={{Versalita|Colom González}}|títulu=Political Catholicism and the Secular State: a Spanish Predicament|publicación=Recode Working Paper Series|volume=20|editorial=European Science Foundation - Research Networking Programme|añu=2013|url=http://digital.csic.es/bitstream/10261/89594/1/Political%20Catholicism%20and%20the%20Secular%20State%20(Francisco%20Colom)|issn=2242-3559}}
* {{cita llibru|títulu=Imperiu de papel: aición cultural y política esterior mientres el primer franquismu|enllaceautor=Lorenzo Delgado Gómez-Escalonilla|nome=Lorenzo|apellíu={{Versalita|Delgado Gómez-Escalonilla}}|ubicación=Madrid|añu=1992|editorial=[[Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques]]|isbn=84-00-07243-X}}
* {{cita llibru|títulu=L'enemigu yanqui: Les raices conservadores del antiamericanismu español|nome=Daniel|apellíu={{Versalita|Fernández de Miguel}}|editorial=Genueve Ediciones|lugar=[[Zaragoza]]|añu=2012|isbn=978-84-940186-3-3}}
* {{Cita publicación|enllaceautor=Michael Friedman|nome=Michal|apellíu={{Versalita|Friedman}}|publicación=Journal of Spanish Cultural Studies|volume=12|númberu=1|añu=2011|páxines=35-60|issn=1463-6204|títulu=“Reconquering 'Sepharad': Hispanism and proto-Fascism in Giménez Caballero's Sephardist Crusade|llugar=[[Abingdon-on-Thames|Abingdon]]|editorial=[[Routledge]]}}
* {{Cita publicación|publicación=Estudios políticos|issn=0185-1616|númberu=20|añu=2010|títulu=L'humanismu políticu de Efraín González Lluna|nome=Héctor|apellíu={{Versalita|Gómez Peralta}}|url=http://www.scielo.org.mx/pdf/ep/n20/n20a10.pdf}}
* {{Cita publicación|títulu=From the self to the nation, willpower in José María Salaverría|nome=Iker|apellíu={{Versalita|González-Allende}}|publicación=Romance notes|issn=0035-7995|volume=49|númberu=1|añu=2009|páxines=61-69|editorial=[[Universidá de Carolina del Norte|University of North Carolina]]|url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1039&amp;context=modlangspanish}}
* {{Cita publicación|publicación=[[Hispania. Revista Española d'Historia]]|añu=2007|volume=62|númberu=226|páxines=599-642|issn=0018-2141|títulu=El Hispanismu autoritariu español y el movimientu nacionalista arxentín: balance de mediu sieglu de rellaciones polítiques ya intelectuales|enllaceautor=Eduardo González Calleja|nome=Eduardo|apellíu={{Versalita|González Calleja}}|lugar=[[Madrid]]|editorial=[[Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques]]. [[Institutu d'Historia]]}}
* {{cita llibru|títulu=Maeztu: biografía d'un nacionalista español|enllaceautor=Pedro Carlos González Cueves|nome=Pedro Carlos|apellíu={{Versalita|González Cueves}}|editorial=Marcial Pons Historia|añu=2003|llugar=[[Madrid]]|isbn=84-95379-65-1}}
* {{Cita publicación|títulu=&quot;Una sola fe nuna sola llingua&quot;: La Hispanidá como coartada ideolóxica nel pensamientu reaccionariu español|nome=Santiago|apellíu={{Versalita|Juan-Navarro}}|publicación=[[Hispania (revista)|Hispania]]|volume=89|númberu=2|añu=2006|páxines=392-399|issn=0018-2133|llugar=[[Walled Lake]]|editorial=American Association of Teachers of Spanish and Portuguese}}
* {{Cita publicación|nome=Tobias|apellíu={{Versalita|Locker}}|añu=2014|títulu=The Baroque in the Construction of a National Culture in Francoist Spain: An Introduction|publicación=Bulletin of Spanish Studies: Hispanic Studies and Researches on Spain, Portugal and Latin America|volume=91|númberu=5|páxines=657-671|issn=1475-3820|editorial=[[University of Glasgow|University of Glasgow. Department of Hispanic Studies]]}}
* {{Cita llibru|enllaceautor=Ramiro de Maeztu|nome=Ramiro de|apellíu={{Versalita|Maeztu}}|títulu=Defensa de la Hispanidá editorial=Homo Legens|añu=2006|isbn=84-934595-3-4}}
* {{Cita publicación|publicación=Imaxinarios y representaciones d'España mientres el franquismu otros=En: Stéphane Michonneau y [[Xosé Manoel Núñez Seixas|Xosé M. Núñez-Seixas]] (Eds.)|editorial=[[Casa de Velázquez]]|añu=2014|isbn=978-84-15636-65-6|issn=1132-7340|títulu=La Hispanidá sol franquismu. L'americanismu al serviciu d'un proyeutu nacionalista|páxines=73-102|nome=David|apellíu={{Versalita|Marcilhacy}}}}
* {{Cita publicación|apellíu={{Versalita|Martínez de Velasco Farinós}}|nome=Ángel|títulu=Rellaciones hispanu-peruanes mientres la dictadura de Primo de Rivera: el centenariu d'Ayacucho|editorial=[[Serviciu de Publicaciones (Universidá Complutense de Madrid)|Universidá Complutense de Madrid]]|llugar=[[Madrid]]|publicación=Quintu centenariu|issn=0211-6111|volume=2|añu=1981|páxines=175–196|url=http://revistas.ucm.es/index.php/QUCE/article/view/QUCE8181220175A/1887}}
* {{Cita publicación|publicación=La razón histórica. Revista hispanoamericana d'Historia de les Idees|issn=1989-2659|títulu=Monseñor Isidro Gomá y Tomás en Buenos Aires. Afitamientu de la doctrina de la Hispanidá nel Congresu Eucarísticu Internacional de 1934|nome=Osvaldo Rodolfo|apellíu={{Versalita|Martini}}|llugar=[[Alguazas]]|volume=29|añu=2015|editorial=IPS. Institutu de Política social}}
* {{Cita publicación|títulu=Crisis y añoranza del Imperiu mientres el franquismu: la presión de la memoria|nome=María Encarna|apellíu={{Versalita|Nicolás Marín}}|publicación=Anal d'Historia Contemporánea|volume=14|llugar=[[Murcia]]|editorial=[[Universidá de Murcia]]|páxines=33-45|añu=1998|issn=0212-6559}}
* {{Cita publicación|títulu=Fuera l'invasor!: nacionalismos y movilización bélica mientres la guerra civil española (1936-1939)|editorial=Marcial Pons Hestoria|enllaceautor=Xosé Manoel Núñez Seixas|nome=Xosé Manoel|apellíu={{Versalita|Núñez Seixas}}|añu=2006|isbn=84-96467-37-6|ubicación=Madrid}}
* {{Cita publicación|publicación=Revista d'Indies|añu=2013|volume=73|númberu=259|páxines=857-874|issn=0034-8341|títulu=Notes sobre Los españoles en Rosario (1934): Una vindicación republicana de la inmigración española na Arxentina|nome=Xosé M.|apellíu={{Versalita|Núñez Seixas}}|enllaceautor=Xosé M. Núñez Seixas|llugar=[[Madrid]]|editorial=[[Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques]]}}
* {{Cita publicación|apellíu={{Versalita|Pardo Sanz}}|nome=Rosa María|títulu=Hispanoamérica na política nacionalista, 1936-1939|publicación=Espacio, tiempu y forma. Serie V, Historia contemporánea|volume=5|añu=1992|páxines=211-238|llugar=[[Madrid]]|editorial=[[Universidá Nacional d'Educación a Distancia]]|url=http://e-spacio.uned.es/fez/eserv/bibliuned:ETFSerie5-6AC846DE-16E3-EA6A-F9EE-E46E3A6093BA/Documento.pdf|issn=1130-0124}}
* {{Cita publicación|nome=Gonzalo|apellíu={{Versalita|Pasamar}}|enllaceautor=Gonzalo Pasamar Alzuria|títulu=Apologia and Criticism. Historians and the History of Spain, 1500-2000|editorial=Peter Lang|issn=1661-4720|isbn=978-3-03911-920-2|llugar=[[Berna]]|añu=2010}}
* {{Cita publicación|issn=0185-1659|publicación=Cuicuilco|volume=17|númberu=48|añu=2010|títulu=El marianismu en Méxicu: una mirada a la so llarga duración|nome=Marialba|apellíu={{Versalita|Pastor}}|llugar=[[Ciudá de Méxicu]]|editorial=[[Escuela Nacional d'Antropoloxía y Hestoria]]|url=http://www.scielo.org.mx/pdf/cuicui/v17n48/v17n48a13.pdf}}
* {{cita llibru|títulu=The Franco Regime, 1936–1975|enllaceautor=Stanley G. Payne|apellíu={{Versalita|Payne}}|añu=1987|nome=Stanley G.|editorial=[[Universidá de Wisconsin|The University of Wisconsin Press]]|llugar=[[Madison (Wisconsin)|Madison]]|isbn=0-299-11070-2}}
* {{cita llibru|apellíu={{Versalita|Ramón Solans}}|nome=Francisco Javier|títulu=«La Virxe del Pilar diz...»: usos políticos y nacionales d'un cultu marianu na España contemporánea|añu=2014|isbn=978-84-16028-43-6|llugar=[[Zaragoza]]|editorial=[[Universidá de Zaragoza|Prenses de la Universidá de Zaragoza]]}}
* {{Cita publicación|nome=Raanan|apellíu={{Versalita|Rein}}|títulu=Delgado Gómez-Escalonilla, Lorenzo (1988). «Diplomacia franquista y política cultural escontra Iberoamérica, 1939–1953». Madrid, Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques|publicación=Estudio Interdisciplinarios d'América Llatina y el Caribe|enllaceautor=Raanan Rein|volume=1|númberu=2|añu=1990|url=http://eial.tau.ac.il/index.php/eial/article/view/1305/1331|editorial=[[Universidá de Tel-Aviv]]|llugar=[[Tel-Aviv]]|issn=0792-7061|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180919034719/http://eial.tau.ac.il/index.php/eial/article/view/1305/1331|archivedate=2018-09-19|fechaaccesu=2018-10-31}}
* {{Cita publicación|nome=Raanan|apellíu={{Versalita|Rein}}|títulu=Hispanidad y oportunismu políticu: el casu peronista|publicación=Estudio Interdisciplinarios d'América Llatina y el Caribe|enllaceautor=Raanan Rein|volume=2|númberu=2|añu=1991|url=http://eial.tau.ac.il/index.php/eial/article/view/1280/1306|editorial=[[Universidá de Tel-Aviv]]|llugar=[[Tel-Aviv]]|issn=0792-7061|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180929022028/http://eial.tau.ac.il/index.php/eial/article/view/1280/1306|archivedate=2018-09-29|fechaaccesu=2018-10-31}}
* {{Cita publicación|títulu=La géographie au service de l'hispanité: La relecture de l'histoire de l'Amérique latine dans l'Espagne des premières années du franquisme|nome=Denis|apellíu={{Versalita|Rolland}}|nome2=Pierre|apellíu2={{Versalita|Ragon}}|publicación=Matériaux pour l'histoire de notre temps|añu=1992|volume=27|númberu=1|páxines=29-36|url=http://www.persee.fr/doc/mat_0769-3206_1992_num_27_1_410626|issn=1952-4226}}
* {{Cita publicación|títulu=&quot;Hispanidá&quot;: el desenvolvimientu d'una polémica noción na obra de Miguel de Unamuno|apellíu={{Versalita|Roberts}}|nome=Stephen G. H.|añu=2004|editorial=[[Universidá de Salamanca|Ediciones Universidá de Salamanca]]|llugar=[[Salamanca]]|publicación=Cuaderno de la Cátedra Miguel de Unamuno|volume=39|issn=0210-749X|url=http://gredos.usal.es/jspui/bitstream/10366/72931/1/Hispanidá_el desenvolvimientu_de_una_polemi.pdf}}
* {{cita llibru|títulu=Reaccionarios y golpistes: la estrema derecha n'España : del tardofranquismu al afitamientu de la democracia, 1967-1982|editorial=[[Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques]]|allugamientu=[[Madrid]]|enllaceautor=José Luis Rodríguez Jiménez|nome=José Luis|apellíu={{Versalita|Rodríguez Jiménez}}|añu=1994|isbn=84-00-07442-4}}
* {{cita llibru|títulu=Los cien nomes d'América: eso qu'afayó Colón|nome=Miguel|apellíu={{Versalita|Rojas Mix}}|enllaceautor=Miguel Rojas Mix|editorial=[[Universidá de Costa Rica|Editorial Universidá de Costa Rica]]|añu-orixinal=1991|añu=1997|llugar=[[San Xosé (Costa Rica)|San Xosé]]|isbn=84-264-1209-2}}
* {{Cita publicación|títulu=Por Dios y pola Patria: l'ideariu del nacionalismu católico arxentín de la década de 1970|nome=Jorge|apellíu={{Versalita|Saboríu}}|editorial=[[Universidá de Salamanca|Ediciones Universidá de Salamanca]]|llugar=[[Salamanca]]|volume=25|añu=2007|páxines=421-444|publicación=Studia historica. Historia contemporánea|issn=0213-2087|url=http://gredos.usal.es/xmlui/bitstream/handle/10366/80236/%C2%ABPor_Dios_y_pola patria%C2%BB_l'ideariu_de.pdf|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304193235/http://gredos.usal.es/xmlui/bitstream/handle/10366/80236/%C2%ABPor_Dios_y_pola patria%C2%BB_l'ideariu_de.pdf|fechaarchivu=4 de marzu de 2016}}
* {{Cita publicación|apellíu={{Versalita|Sánchez Cuervo}}|nome=Antolín|títulu=La metamorfosis de la hispanidá sol exiliu español republicanu de 1939|publicación=Desafío|añu=2014|volume=26|númberu=2|páxines=17-42|issn=0124-4035|llugar=[[Bogotá]]|url=http://www.scielo.org.co/pdf/desa/v26n2/v26n2a02.pdf|editorial=[[Editorial Universidá del Rosario]]}}
* {{Cita publicación|títulu=El suañu de la madre patria: hispanoamericanismu y nacionalismu|publicación=Dambos mundos|issn=1885-3943|nome=Isidro|apellíu={{Versalita|Sepúlveda Muñoz}}|añu=2005|isbn=84-96467-04-X|editorial=Fundación Carolina. Centru d'Estudios Hispánicos ya Iberoamericanos y Marcial Pons Historia|llugar=[[Madrid]]}}
* {{Cita publicación|títulu=‘Méjico' vistu pol conservadorismu hispanófilo: l'alderique en redol al indixenismu (1948-1955)|publicación=Historia y Política|apellíu={{Versalita|Urías Horcasitas}}|nome=Beatriz|issn=1575-0361|númberu=24|ubicación=Madrid|añu=2010|editorial=[[Serviciu de Publicaciones (Universidá Complutense de Madrid)|Universidá Complutense de Madrid]], [[Universidá Nacional d'Educación a Distancia]] y [[Centru d'Estudios Políticos y Sociales]]|páxines=189-211}}
* {{Cita publicación|apellíu={{Versalita|Urías Horcasitas}}|nome=Beatriz|añu=2010b|títulu=Una pasión antirrevolucionaria: el conservadorismu hispanófilo mexicanu (1920-1960)|publicación=Revista mexicana de sociología|volumen=72|númberu=4|páxines=599-628|issn=0188-2503|url=http://www.scielo.org.mx/pdf/rms/v72n4/v72n4a4.pdf|allugamientu=Ciudá de Méxicu|editorial=[[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu]]; Institutu d'Investigaciones Sociales}}
{{reftermina}}


{{Tradubot|Hispanidad}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Hispanidá| Hispanidá]]</text>
      <sha1>p4lnyhev5z82uu7rd6zu8ymgr5t8jiq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Historia del interlingua</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165671</id>
    <revision>
      <id>4488363</id>
      <parentid>4444518</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:22:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18441" sha1="14nzmsewcvgtrcdbt56mg94irvy9j7s" xml:space="preserve">La '''Historia del interlingua''' entiende la formación del idioma y la hestoria de la comunidá de falantes.

El creitu final hai de dir a la heredera d'Estaos Xuníos Alice Vanderbilt Morris (1874–1950) quien s'interesó na llingüística y nel movimientu pol idioma auxiliar internacional a principios de los [[años 1920|años venti]]. En 1924, Morris y el so home [[Dave Hennen Morris]], establecieron la IALA ([[International Auxiliary Language Association]]) en [[Nueva York]]. El so oxetivu yera l'estudiu de les llingües auxiliares internacionales dende una base científica.&lt;ref name=&quot;Falk, Julia S 1995&quot;&gt;Julia S. Falk: «Words without grammar: linguists and the international language movement in the United States», artículu en ''Language and Communication'', 15 (3): páxs.&amp;nbsp;241-259. Pergamon, 1995.&lt;/ref&gt;

Les investigaciones sobre'l problema de la llingua auxiliar progresaron en delles instituciones:
el International Research Council, el
American Council on Education, el
American Council of Learned Societies, les
varies asociaciones pa la meyora de la ciencia (n'Estaos Xuníos, Francia, Italia y Reinu Uníu) y otros grupos d'especialistes. Morris creó la IALA como una continuación del so trabayu.&lt;ref name=&quot;iala1971_foreword&quot;&gt;Mary-Connell Bray: «Foreword» [1951], en ''Interlingua-english: a dictionary of the international language'', Nueva York: Frederick Ungar Publishing Company, segunda edición, 1971. ISBN 0-8044-0188-8. OCLC 162319. Consultáu'l 5 de marzu de 2007.&lt;/ref&gt;
Desenvolvió'l programa d'investigación de la IALA consultando a [[Edward Sapir]], [[William Edward Collinson]] y [[Otto Jespersen]].&lt;ref name=&quot;Falk, Julia S 1995&quot;/&gt;

== International Language Association ==
La IALA convertir nel sofitu principal de la corriente principal de la llingüística d'Estaos Xuníos, fundando, por casu, los estudios semánticos de totalidá ente llingües (1930) y el fenómenu de clasificación (1944). La mesma Morris editó los estudios de llingüística comparativa sobre'l fenómenu de '''ending-point''' de Sapir y [[Morris Swadesh]] en 1932 y l'estudiu de la indicación de Collinson en 1937. Anque los Morris y la so familia apurrieron la mayor parte del financiamiento de la IALA, tamién recibió sofitu de grupos tan prestixosos como [[Carnegie Corporation]], la [[Ford Foundation]] y la [[Rockefeller Foundation]].&lt;ref name=&quot;gopsill1990&quot;&gt;{{cita llibru |apellíu=Gopsill|nome=F. P.|títulu=International languages: a matter for interlingua|añu=1990|editorial=British Interlingua Society|allugamientu=[[Sheffield]], [[Inglaterra|England]]|isbn=0-9511695-6-4|oclc=27813762}}&lt;/ref&gt;

Nos sos primeros años, la IALA ocupar de tres tarea:
* atopar otres organizaciones nel mundu con oxetivos similares, *
crear una llibrería de llibros sobre llingües y interlingüística, *
comparar les llingües auxiliares internacionales esistentes, incluyendo'l [[esperantu]], [[esperantu II]], [[ido]], [[latino sine flexione]], [[novial]] y [[idioma occidental|occidental]].

Escorriendo l'oxetivu final, llevó a cabo estudio paralelos d'estes llingües con estudios compartivos de llingües nacionales, so la direición d'investigadores d'universidaes europees y d'Estaos Xuníos.&lt;ref name=&quot;iala1971_foreword&quot;/&gt;
Tamién preparó conferencies colos defensores d'eses llingües, aldericando carauterístiques y oxetivos de les sos llingües representaes. Con una &quot;regla de concesión&quot; que riquía a los participantes faer un ciertu númberu de concesiones, los primeros alderiques na IALA pasaron de caldiaos a esplosivos.&lt;ref name=&quot;gopsill1990&quot;/&gt;

Nel Segundu Congresu Internacional de Interlingua, lleváu a cabu en Xinebra en 1931, la IALA empezó a abrir nuevos caminos. A la so conferencia asistieron reputaos llingüistes, 27 de los cualos roblaron una carta de sofitu al programa d'investigación de la IALA. Otros ocho añadieron la so firma nel tercer congresu, lleváu a cabu en Roma en 1933.&lt;ref name=&quot;gopsill1990&quot;/&gt;

Tamién en 1933, el profesor Herbert N. Shenton de la Syracuse University, entamó un estudiu intensivu de los problemes atopaos coles llingües artificiales cuando s'usaben en congresos internacionales. Esi mesmu añu, el doctor Edward L. Thorndike publicó un testu sobre les velocidaes relatives de deprendimientu de les llingües construyíes &quot;naturales&quot; y &quot;modulares&quot;. Tanto Shenton como Thorndike tuvieron una gran influencia nel trabayu de la IALA dende esi momentu.&lt;ref name=&quot;iala1971_foreword&quot;/&gt;

En 1937, los primeros pasos escontra la finalización del idioma interlingua fueron llevaos a cabu cuando un comité de 24 eminentes llingüistes de 19 universidaes publicaron ''Some criteria for an international language and commentary''. sicasí, l'españíu de la [[Segunda Guerra Mundial]] en 1939 torgó los pretendíos alcuentros biañales del comité.&lt;ref name=&quot;gopsill1990&quot;/&gt;

== Desenvolvimientu de la nueva llingua ==
Orixinalmente, l'asociación nun s'estableció pa crear la so propia llingua. El so oxetivu yera identificar cual yera la llingua auxiliar yá esistente que meyor afacer a la comunicación internacional, y cómo promovela d'una forma más efectiva. Sicasí, dempués de diez años d'investigación, más y más miembros de la IALA concluyeron que nenguna de les llingües auxiliares esistentes yeren bones para dicha xera. En 1937, pa sorpresa de la comunidá interlingüística mundial, los miembros tomaron la decisión de crear una nueva llingua.&lt;ref name=&quot;Profunde recerca duce a un lingua&quot;&gt;Gopsill, F. P., and Sexton, Brian, [http://www.interlingua.com/historia/diverse/hestoria-2.htm &quot;Profunde recerca duce a un lingua&quot;], ''Historia de interlingua'', 2001, revised 2006.&lt;/ref&gt;

Nesi puntu, la mayor parte del alderique fuera ambiguu na decisión d'utilizar pallabres naturalistes (ej.: novial y occidental) o sistemátiques (ej.: esperantu y alloriáu). Mientres los años de la guerra, los defensores d'una llingua naturalista ganaron. El primer sofitu foi'l papel del doctor Thorndike; el segundu foi una concesión de los defensores de les llingües sitemáticas al dicir que miles de pallabres taben presenten en munches ―o inclusive na mayoría― de les llingües europees. El so argumentu foi que la derivación sistemática de pallabres yera un [[llechu de Procrusto]], que forzaba al aprendiz a escaecer y volver aprender un nuevu sistema de derivación cuando un vocabulariu que podía usase yá esistía. Esto convención a los defensores de les llingües sistemátiques, y la IALA asumió dende esi momentu la posición de qu'una llingua naturalista sería meyor.

Col españíu de la [[Segunda Guerra Mundial]], les actividaes d'investigación de la IALA se transladaron de [[Liverpool]] a [[Nueva York]], onde Y. Clark Stillman estableció un nuevu equipu d'investigación.&lt;ref name=&quot;iala1971_foreword&quot;/&gt;
Stillman, cola ayuda del doctor [[Alexander Gode]], desenvolvió una téunica prototípica: una metodoloxía oxetiva pa escoyer y estandarizar vocabulariu basada na comparanza de llingües de control.&lt;ref name=&quot;gopsill1990&quot;/&gt;
En [[1943]] Stillman abandonó p'ayudar na guerra y Gode convertir nel Direutor Interín d'Investigación. En 1945, la IALA publicó un Informe Xeneral ―na so mayoría'l trabayu de Morris― que presentaba trés modelos pa la llingua de la IALA:

* El modelu P yera un modelu naturalista que nun intentaba regularizar el vocabulariu prototípicu.
* El modelu Y yera un pocu esquemáticu na llinia del occidental.
* El modelu K yera moderadamento esquemáticu na llinia del alloriáu (menos esquematizado que l'esperantu).&lt;ref name=&quot;Profunde recerca duce a un lingua&quot;/&gt;

Ente 1946 y 1948 el llingüista francés André Martinet foi direutor d'investigación. Nesti periodu la IALA siguió desenvolviendo modelos y realizando encuestes pa determinar la forma óptima de la llingua resultante. Una encuesta inicial midió reacciones a los trés modelos de 1945. En 1946, IALA unvió una estensa encuesta a más de 3,000 docentes d'idiomes y profesionales rellacionaos en trés continentes.&lt;ref name=&quot;Gopsill, F. P. 2006&quot;&gt;Gopsill, F. P., and Sexton, Brian, [http://www.interlingua.com/historia/diverse/historia-3.htm &quot;Le natura, si – un schema, non&quot;], ''Historia de interlingua'', 2001, revised 2006.&lt;/ref&gt;

=== Los cuatro modelos ===
{| border=0
|- valign=top
| &amp;nbsp; || Modelu&amp;nbsp;P || &amp;nbsp; || altamente&amp;nbsp;naturalista || &amp;nbsp; || ''Jo habe nascite, o dea cum le oculos azure, de parentes barbare, inter le bone et virtuose Cimmerios''
|- valign=top
| &amp;nbsp; || Modelu&amp;nbsp;M || &amp;nbsp; || moderadamente&amp;nbsp;naturalista || &amp;nbsp; ||''Io have nascit, o dea con le ocules azur, de parentes barbar, inter le bon y virtuos Cimmerios ''
|- valign=top
| &amp;nbsp; || Modelu&amp;nbsp;C || &amp;nbsp; || llevemente&amp;nbsp;esquemáticu || &amp;nbsp; ||''Yo hai nascet, o deessa con le ocules azur, de parentes barbar, inter le bon y virtuose Cimerios ''
|- valign=top
| &amp;nbsp; || Modelu&amp;nbsp;K || &amp;nbsp; || moderadamente&amp;nbsp;esquemáticu || &amp;nbsp; ||''Yo naskeba, o dea kon le okuli azure, de parenti barbare, inter le bone y virtuose Kimerii ''
|- valign=top
| &amp;nbsp; || colspan=3 | (Interlingua moderna) || &amp;nbsp; ||''Io hai nascite, o dea con le oculos azur, de parentes barbar, inter le bon y virtuose Cimmerios''
|- valign=top
| &amp;nbsp; || colspan=3 | (Inglés) || &amp;nbsp; ||'I was born, O goddess with the blue eyes, of barbarian relations, among the good and virtuous Cimmerians'
|}

El modelu P nun camudó dende 1945; el modelu M yera relativamente modernu en comparanza col relativamente clásicu P. El modelu K foi llixeramente modificáu en direición al [[ido]].

Los resultaos del estudiu fueron chocantes. Los dos modelos más esquemáticos (C y K) fueron refugaos, el K de forma apolmonante. De los dos modelos naturalistes, el M atraxo de dalguna forma más sofitu que'l P. Teniendo en cuenta los prexuicios nacionales (por casu, los franceses favorecíen nes encuestes de forma desproporcianda el modelu M), la IALA decidió nun compromisu ente los modelos M y P, con dellos elementos del C.

== Finalización ==
Cuando Martinet tomó una posición nel [[Universidá de Columbia]] en 1948, Gode llevó a cabu la última fase del desenvolvimientu del interlingua. La so xera yera combinar los elementos de los Modelos M y P, evitar los defectos vistos en dambos poles comunidá encuestada y reparalos con elementos del modelu C tal que yera necesariu; y al empar desenvolver el vocabulariu.

El vocabulariu y la conxugación verbal del idioma interlingua presentar por primer vegada en 1951 cuando la IALA publicó l'acabada ''Interlingua grammar'' y el ''Interlingua-english dictionary'' (IED) de 27.000 pallabres. En 1954, la IALA publicó un manual introductoriu tituláu ''Interlingua a prime vista''.

== Ésitu, cayente y resurdimientu ==
Una primer aplicación práctica del idioma interlingua foi'l boletín científicu de noticies ''Spectroscopia Molecular'', publicáu ente 1952 y 1980.&lt;ref&gt;Thomas Breinstrup: [http://www.interlingua.com/historia/publicationes/spectroscopia.htm «Un revolution in le mundo scientific»] (‘una revolución nel mundu científicu). Consultáu'l 16 de xineru de 2007.&lt;/ref&gt;
En 1954 utilizóse'l interlingua nel Segundu Congresu Cardiolóxicu Mundial (en [[Washington DC]]), pa los resumes escritos y les interpretaciones orales. Nunos pocos años, atopó un usu similar n'otros nueve congresos médicos. Ente mediaos de los [[años 1950|años cincuenta]] y finales de los [[años 1970|setenta]], unos trenta revistas científiques (sobremanera de medicina) tuvieron sumarios d'artículos en interlingua. ''Science Service'', l'editor de ''Science Newsletter'' nesa dómina, publicó una columna mensual en interlingua dende principios de los años cincuenta hasta la muerte de Gode en 1970. En 1967 la poderosa [[Organización Internacional pa la Estandarización]], que nomaliza la terminoloxía, votó casi de forma unánime p'adoptar interlingua como la base de los sos diccionarios.&lt;ref name=&quot;gopsill1990&quot;/&gt;

La IALA cerró les sos puertes en 1953 pero nun s'eslleió de forma oficial hasta 1956 o más tarde.&lt;ref name=&quot;esterhill2000&quot;&gt;Frank Esterhill: [http://www.interlingua.org/html/copy_of_ii-history.htm#_ednref19 ''Interlingua Institute: a history''.] Nueva York: Interlingua Institute, 2000.&lt;/ref&gt;
El so papel na promoción del interlingua tomar Science Service,&lt;ref&gt;[http://www.interlingua.com/historia/diverse/hestoria-3.htm «Le natura, si – un schema, non»], artículu de F. P. Gopsill, y B. C. Sexton. Consultáu'l 16 de xineru de 2007.&lt;/ref&gt; que punxo a Gode a la cabeza de la so nueva [[Interlingua Division]].&lt;ref&gt;[http://www.interlingua.com/historia/biographias/gode.htm Biographias: Alexander Gottfried Friedrich Gode-von Aesch]. Consultáu'l 16 de xineru de 2007&lt;/ref&gt;
[[Hugh Edward Blair]], un compañeru y amigu de Gode, convertir nel so asistente.&lt;ref&gt;[http://www.interlingua.com/historia/biographias/blair.htm Biographias: Hugh Edward Blair.] Consultáu'l 16 de xineru de 2007.&lt;/ref&gt;
En 1970 fundóse una organización socesora, el Interlingua Institute&lt;ref&gt;[http://www.interlingua.com/historia/diverse/organisationes.htm Portrait del organisationes de interlingua.] Consultáu'l 16 de xineru de 2007.&lt;/ref&gt; pa promover l'idioma interlingua nos Estaos Xuníos y Canadá. El nuevu institutu sofitó'l trabayu d'otres organizaciones llingüístiques, faciendo contribuciones investigadores considerables y produciendo resumes en interlingua pa publicaciones médiques y d'investigación. Unu de los sos mayores llogros fueron dos inmensos volúmenes sobre sicopatoloxía producíos pola American Phytopathological Society en 1976 y 1977.&lt;ref name=&quot;esterhill2000&quot; /&gt;

El Interlingua Institute foi al debalu mientres a la temporada de les muerte de Blair en 1967 y Gode en 1970. Según Esterhill,&lt;ref name=&quot;esterhill2000&quot;/&gt; sicasí, la publicación se desaceleró namái de volao na década de 1960 y alicó pocu dempués, nel tiempu de la segunda edición de 1971 del IED. El creciente interés n'Europa podría compensar les lluches asocedíes nos [[Estaos Xuníos]].

L'idioma interlingua atraxera a munchos de los antiguos adherentes d'otros proyeutos de llingües internacionales, sobremanera occidental y alloriáu. El exoccidentalista Ric Berger fundó la UMI (Union Mundial pro Interlingua) en 1955&lt;ref name=&quot;interlingua.com&quot;&gt;[http://www.interlingua.com/historia/diverse/organisationes.htm Portrait del organisationes de interlingua.] Consultáu'l 16 de xineru de 2007.&lt;/ref&gt; y a finales de los [[años 1950|años cincuenta]] l'interés n'Europa pol interlingua superara al de los [[Estaos Xuníos]]. La cobertoria mediática de la dómina yera más fuerte nel norte y este d'[[Europa]]. La frecuente cobertoria europea siguió hasta la fecha, uniéndos a ella l'atención en Suramérica a principios de los noventa.&lt;ref&gt;[http://www.interlingua.com/historia/publicationes/pressa.htm Interlingua in le pressa.] Consultáu'l 17 de xineru de 2007.&lt;/ref&gt;

Empezando na década de los 80, la UMI llevó a cabo conferencies internacionales cada dos años (con una asistencia d'ente 50 y 100 persones de primeres) y llanzó un programa de publicaciones que finalmente produció 100 volúmenes. Otros trabayos en interlingua fueron publicaos por prenses universitaries en [[Suecia]] ya [[Italia]], y na década de los 90, en [[Brasil]] y [[Suiza]].&lt;ref&gt;[http://www.interlingua.com/llibros/pt.htm Bibliographia de interlingua.] Consultáu'l 16 de xineru de 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interlingua.com/historia/biographias/stenstrom.htm Biographias: Ingvar Stenström.] Consultáu'l 16 de xineru de 2007&lt;/ref&gt;
Delles escueles escandinaves llevaron a cabo proyeuto qu'usaben el interlingua pa enseñar el vocabulariu científicu ya intelectual internacional.

En 2000 el Interlingua Institute foi eslleíu metanes disputes de fondos cola UMI; la American Interlingua Society, establecida al añu siguiente, asocedió al institutu y respondió a un nuevu interés emerxente en [[Méxicu]].&lt;ref name=&quot;interlingua.com&quot;/&gt;

== Tres el [[Cortina de Fierro|Telón d'Aceru]] ==
El interlingua foi faláu y promovíu na Xunión Soviética, a pesar de la persecución y esfuercios pa suprimir información sobre la llingua. N'[[Alemaña del Este]], oficiales del gobiernu confiscaron cartes y revistes que la UMI unviaba a Walter Raédler, el representante del idioma interlingua nesa zona.&lt;ref&gt;&quot;Interlingua usate in le posta&quot;. [http://www.interlingua.com/historia/diverse/stampaspostal.htm Historia de Interlingua], 2001, revisáu en 2006.&lt;/ref&gt;
En [[Checoslovaquia]], [[Július Tomin]] recibió cartes amenazantes dempués de que se publicar el so primer artículu en interlingua.&lt;ref&gt;Thomas Breinstrup: &quot;Persecutate pro parlar interlingua&quot;, en ''[[Panorama in Interlingua]]'', 1995, nᵘ&amp;nbsp;5.&lt;/ref&gt;
A pesar de la persecución continua, convertir nel representante checu del interlingua, enseñar nel sistema escolar y foi autor d'una llarga serie de llibros y artículos.&lt;ref&gt;[http://www.interlingua.com/historia/biographias/tomin.htm Biographias: Július Tomin], artículu n'Historia de Interlingua, 2001.] Revised 2006.&lt;/ref&gt;

== L'idioma interlingua na actualidá ==
Anguaño, l'interés nel interlingua estendióse del mundu científicu al públicu xeneral. Individuos, gobiernos y compañíes privaes usen interlingua pa enseñar, viaxar, publicaciones n'internet y comucación al traviés de les barreres llingüístiques. El interlingua ye promovíu internacionalmente pola [[Union Mundial pro Interlingua]]. Los periódicos y los llibros producir poles organizaciones nacionales, como la [[Societate American pro Interlingua]], la [[Svenska Sällskapet för Interlingua]] y la [[União Brasileira pró Interlíngua]].

Na actualidá, ''Panorama In Interlingua'' ye la principal de munches publicaciones periódiques. Ye una revista de 28 páxines publicáu cada dos meses que cubre eventos d'actualidá, ciencia, editoriales y interlingua.

Gracies a internet, interlingua vio un resurdir na última década, con un númberu de falantes que se multiplica por diez, según delles estimaciones.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.interlingua.com/ Páxina web de la UMI]
* [https://www.youtube.com/watch?v=tPfFJhFQwmQ Historia de Interlingua]

{{Tradubot|Historia del interlingua}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Interlingua]]
[[Categoría:Historia d'idiomes|Interlingua]]</text>
      <sha1>14nzmsewcvgtrcdbt56mg94irvy9j7s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>American Hustle</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167069</id>
    <revision>
      <id>4488337</id>
      <parentid>4469781</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15102" sha1="1f5oqlj9b0flqtrd7a0hsqu47wf68nr" xml:space="preserve">{{película}}

'''''American Hustle''''' ye una [[película]] de [[2013]] dirixida por [[David O. Russell]] y escrita por Russell y Eric Warren Singer basada nuna operación ABSCAM del [[FBI]] nos 70s y 80s. Estrenóse'l [[13 d'avientu]] del [[2013]]. Nos papeles principales atópense [[Christian Bale]] como Irving Rosenfeld, [[Amy Adams]] como Sydney Prosser y [[Bradley Cooper]] como Richard DiMaso. Mientres, [[Jeremy Renner]], [[Jennifer Lawrence]] y [[Louis C.K.]] participen en roles secundarios.

Dende'l so estrenu la película recibió allabancies de la crítica especializada y del públicu. Recibió diez nominaciones a los [[Premiu Óscar]], ente les que destaca la de [[Óscar a la meyor película|meyor película]], [[Óscar al meyor direutor|meyor direutor]] pa Russell, [[Óscar al meyor guión orixinal|meyor guión orixinal]], y nos cuatro categoríes d'interpretaciones ([[Óscar al meyor actor|meyor actor]] pa Bale, [[Óscar a la meyor actriz|meyor actriz]] pa Adams, [[Óscar al meyor actor de repartu|meyor actor de repartu]] pa Cooper y [[Óscar a la meyor actriz de repartu|meyor actriz de repartu]] pa Lawrence). Llogró siete nominaciones a los [[Globos d'Oru]], de les que finalmente ganó 3 premios ([[Globu d'Oru a la meyor película - Comedia o musical|Meyor película - Comedia o musical]], [[Globu d'Oru a la meyor actriz - Comedia o musical| Meyor actriz - Comedia o musical]] pa Adams y [[Globu d'Oru a la meyor actriz de repartu|Meyor actriz de repartu]] pa Lawrence).

== Argumentu ==
En 1974, l'empresariu de mal pelo Irving Rosenfeld ([[Christian Bale]]) conoz a la stripper Sydney Prosser ([[Amy Adams]]) nuna fiesta y conviértense n'amantes, a pesar del matrimoniu de Irving cola inestable Rosalyn Rosenfeld ([[Jennifer Lawrence]]), quien se niega a divorciase amenaciando con llevase al so fíu, Danny, lloñe d'él. Irving tamién ye un estafador, y Sydney convertir na so compañera, qu'asonsaña ser una aristócrata británica llamada &quot;Edith Greensly&quot; col fin d'atraer a los inversores, que'l so dineru Irving malversa. Una de les sos víctimes resulta ser un axente del [[FBI]], Richie DiMaso ([[Bradley Cooper]]), que promete lliberar si Irving ayúdalu a detener a otros cuatro artistes de la estafa. Richie siéntese atraíu por Sydney, quien desenvuelve una rellación con él, anque ensin revelar la so verdadera identidá.

Irving tien a unu de los sos amigos asonsañando ser un xeque árabe ricu, en busca de posibles inversiones n'[[América]]. Cuando un sociu so suxer que'l xeque faiga negocios con Carmine Polito ([[Jeremy Renner]]) el recién alcalde electu de [[Nueva Jersey]], que llegalizó apocayá los xuegos d'azar en [[Atlantic City]] y ta teniendo problemes p'axuntar el dineru necesario pa la renovación de la ciudá, Richie diseña un plan p'atrapar a Polito y solicita una tresferencia de $2 millones a una cuenta controlada pol FBI al so xefe, Stoddart Thorsen ([[Louis C.K.]]), que niégase. Sydney convence a una secretaria, Brenda ([[Colleen Camp]]), por que tresfiera el dineru de llombu de Thorsen. Cuando'l xefe de Thorsen, Anthony Amado ([[Alessandro Nivola]]), allaba a la so iniciativa, Thorsen nun ta en condiciones d'atayar la operación. Richie depués entama una xunta con Polito ya intenta grabar aceptar sobornos. Polito empieza a abarruntar y vase, pero Irving rescata la operación al convencelo de que'l xeque ye llexítimu.

Irving y Rosalyn cenen con Polito y la so esposa, Dolly ([[Elisabeth Röhm]]), y Irving y Polito vuélvense amigos, dexando a Irving col sentimientu de culpa sobre la so participación na combalechadura. Polito dempués entama una xunta col xeque nuna fiesta, y Richie fai qu'otru axente, Paco Hernández ([[Michael Peña]]), fáigase pasar por xeque. Irving vese obligáu a llevar a Rosalyn a la fiesta, y faise amiga d'un mafiosu, Pete Musane ([[Jack Huston]]), ente que Irving, Polito y el xeque axuntar col xefe de Musane, Victor Tellegio ([[Robert De Niro]]), quien quier abrir un casino en Atlantic City, y convence a Polito pa sobornar a dellos funcionarios del gobiernu pa entainar la ciudadanía d'Estaos Xuníos del xeque y asina asegurar el so negociu, amás de solicitar una tresferencia de $10 millones pa demostrar la llexitimidá del Xeque. Richie más tarde graba a Polito sobornando a los funcionarios del gobiernu.

Thorsen negar a da-y a Richie los $10 millones, polo que Richie atacar, y Irving esmolezse que Tellegio vaya tres él y Sydney una vegada qu'afaye la estafa. Mentanto, Rosalyn empieza un romance con Pete y menta la participación de Irving col FBI. Irving ye secuestráu por Pete, y promete da-y a Tellegio $2 millones pa demostrar la llexitimidá del xeque. Más tarde enfréntase a Rosalyn, quien anuncia que quier divorciase pa tar con Pete, y afirma qu'arremente se -y escapó lo del FBI col fin de motivar a Irving a desenvolver un plan.

Sydney revela la so verdadera identidá a Richie y ruempe con él, realcontrándose con Irving. Más tarde axúntense col supuestu abogáu de Tellegio, Alfonse Simone ([[Paul Herman]]) y Richie graba a Simone falar de les sos operaciones illegales. Brenda tresfier los $2 millones a la cuenta de Tellegio, y Richie, ansiosu de gloria, celebra la evidencia qu'adquirió. Irving diz-y a Polito alrodiu de la estafa, y Polito se congoxa, alegando qu'él namái quería ameyorar New Jersey y foi Irving quien lo arreyó. Richie más tarde entérase de que Irving y Sydney robaron los $2 millones y Alfonse en realidá yera l'amigu de Irving, Ed Malone. Irving axusta devolver el dineru y salvar al FBI de la vergüenza en cuenta de inmunidá pa él y Sidney y un amenorgamientu de la pena de Polito. Thorsen acepta y esanicia a Richie de la operación. El so papel na operación ignorar en gran midida y permanez nel anonimatu. Tellegio perdona a Irving y Sidney pola so contribución col FBI, yá que-y torgaben aceptar el sobornu, lo que dexaría al FBI procesalo. Irving y Sidney van vivir xuntos y mientres Rosalyn va vivir con Pete. Comparten la custodia de Danny, y Irving y Sidney utilicen un préstamu bancariu p'abrir un negociu de venta de pintures llexítimes.

== Repartu ==
* [[Christian Bale]] como Irving Rosenfeld (basáu en Melvin Weinberg)
* [[Amy Adams]] como Sydney Prosser / Lady Edith Greensly (basada en Evelyn Knight)
* [[Bradley Cooper]] como Axente Richard &quot;Richie&quot; DiMaso (basáu en Anthony Amoroso, Jr.)
* [[Jennifer Lawrence]] como Rosalyn Rosenfeld (basada en Cynthia Marie Weinberg)
* [[Jeremy Renner]] como Carmine Polito (basáu en Angelo Errichetti)
* [[Louis C.K.]] como Stoddard Thorsen
* [[Jack Huston]] como Pete Musane
* [[Saïd Taghmaoui]] como'l Xeque de Irving / Al de Queens 
* [[Shea Whigham]] como Carl Elway
* [[Alessandro Nivola]] como Anthony Amado
* [[Elisabeth Röhm]] como Dolly Polito (basada en Dolores &quot;Dodie&quot; Errichetti)
* [[Paul Herman]] como Alfonse Simone
* [[Robert De Niro]] como Victor Tellegio
* [[Anthony Zerbe]] como Senador de New Jersey (basáu nel senador Harrison A. &quot;Pete&quot; Williams)
* [[Erica McDermott]] como asistente de Carl Elway
* [[Colleen Camp]] como Brenda

== Producción ==

=== Desarrollu ===
La película empezó como un guión de Eric Warren Singer tituláu American Bullshit. Foi incluyíu nel # 8 de la [[Black List]] de guiones ensin producir de 2010. La producción establecer en [[Columbia Pictures]] con Charles Roven y Richard Suckle produciendo al traviés d'[[Atles Entertainment]], que primeramente consideró a [[Ben Affleck]] pa dirixir delantre de [[David O. Russell]] quien finalmente robló un contratu pa dirixir la película. Russell re-escribió'l guión de Singer, reemplazando los personaxes con caricatures de les sos respeutives figures de la vida real.

=== Filmación ===
El rodaxe empezó'l 8 de marzu de 2013. La película foi rodada pela redolada de [[Boston]], Massachusetts (en [[Worcester (Massachusetts)|Worcester]]), y na ciudá de Nueva York. El rodaxe suspendióse arriendes de los [[Atentáu del maratón de Boston]] . Dempués de que se llevantó'l bloquéu, la película vuelve al so rodaxe Boston y pasó los sos últimos díes de la producción na ciudá de [[Nueva York]].

== Premios y nomamientos ==

=== [[Premiu Óscar]] ===
{| {{tablaguapa}}
|-
! Añu || Categoría || Nomáu || Resultáu
|-
| rowspan=10|2014 || colspan=2| [[Óscar a la meyor película|Meyor película]] || {{Celda|Nomada}}
|-
| [[Óscar al meyor direutor|Meyor direutor]] || [[David O. Russell]] || {{Celda|Nomáu}}
|-
| [[Óscar al meyor actor|Meyor actor]] || [[Christian Bale]] ||{{Celda|Nomáu}}
|-
| [[Óscar a la meyor actriz|Meyor actriz]] || [[Amy Adams]] ||{{Celda|Nomada}}
|-
| [[Óscar al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]] || [[Bradley Cooper]] ||{{Celda|Nomáu}}
|-
| [[Óscar a la meyor actriz de repartu|Meyor actriz de repartu]] || [[Jennifer Lawrence]] ||{{Celda|Nomada}}
|-
|[[Óscar al meyor diseñu de vestuariu|Meyor vestuariu]] ||Michael Wilkinson||{{Celda|Nomáu}}
|-
| [[Óscar al meyor montaxe|Meyor montaxe]] || [[Jay Cassidy]]&lt;br /&gt;Crispin Struthers&lt;br /&gt;Alan Baumgarten|| {{Celda|Nomáu}}
|-
|[[Óscar al meyor guión orixinal|Meyor guión orixinal]] ||Eric Warren Singer&lt;br /&gt;[[David O. Russell]]||{{Celda|Nomáu}}
|-
|[[Óscar al meyor diseñu de producción|Meyor diseñu de producción]] ||Judy Becker||{{Celda|Nomáu}}
|-
|}

=== Premios [[Premiu Globu d'Oru|Globu d'Oru]] ===
{| {{tablaguapa}}
|-
! Añu || Categoría || Nomáu || Resultáu
|-
|rowspan=&quot;7&quot;|2014||colspan=2| [[Globu d'Oru a la meyor película - Comedia o musical|Meyor película - Comedia o musical]]||{{Celda|Ganador}}
|-
|[[Globu d'Oru al meyor direutor|Meyor direutor]]||[[David O. Russell]]||{{Celda|Nomáu}}
|-
| [[Globu d'Oru a la meyor actriz - Comedia o musical|Meyor actriz - Comedia o musical]]||[[Amy Adams]]||{{Celda|Ganador}}a
|-
| [[Globu d'Oru al meyor actor - Comedia o musical|Meyor actor - Comedia o musical]] ||[[Christian Bale]]||{{Celda|Nomáu}}
|-
| [[Globu d'Oru al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]] ||[[Bradley Cooper]]||{{Celda|Nomáu}}
|-
| [[Globu d'Oru a la meyor actriz de repartu|Meyor actriz de repartu]] ||[[Jennifer Lawrence]]||{{Celda|Ganador}}a
|-
| [[Globu d'Oru al meyor guión|Meyor guión]] ||Eric Warren Singer &lt;br /&gt; [[David O. Russell]] ||{{Celda|Nomaos}}
|-
|}

=== [[Premios BAFTA]] ===
{| {{tablaguapa}}
|-
! Añu || Categoría || Nomáu || Resultáu
|-
|rowspan=&quot;10&quot;|[[Premios BAFTA 2013|2014]]||colspan=2|[[BAFTA a la meyor película|Meyor película]]||{{Celda|Nomada}}
|-
|[[BAFTA al meyor direutor|Meyor direutor]]||[[David O. Russell]]||{{Celda|Nomáu}}
|-
|[[BAFTA al meyor actor|Meyor actor]]||[[Christian Bale]]||{{Celda|Nomáu}}
|-
|[[BAFTA a la meyor actriz|Meyor actriz]]||[[Amy Adams]]||{{Celda|Nomada}}
|-
|[[BAFTA a la meyor actriz de repartu|Meyor actriz de repartu]]||[[Jennifer Lawrence]]||{{Celda|Ganadora}}
|-
|[[BAFTA al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]]||[[Bradley Cooper]]||{{Celda|Nomáu}}
|-
|[[BAFTA al meyor guión orixinal|Meyor guión orixinal]]||[[Eric Singer]]&lt;br /&gt;[[David O. Russell]]||{{Celda|Ganador}}
|-
|[[BAFTA al meyor maquillaxe y peluquería|Meyor maquillaxe y peluquería]]||Evelyne Noraz&lt;br /&gt;Lori McCoy-Bell||{{Celda|Ganadora}}
|-
|[[BAFTA al meyor diseñu de vestuariu|Meyor diseñu de vestuariu]]||Michael Wilkinson||{{Celda|Nomáu}}
|-
|[[BAFTA al meyor diseñu de producción|Meyor diseñu de producción]]||Judy Becker&lt;br /&gt;Heather Loeffler||{{Celda|Nomáu}}
|-
|}

=== [[Broadcast Film Critics Association|Critics' Choice Movie Awards]] ===
{| {{tablaguapa}}
|-
! Añu || Categoría || Nomáu || Resultáu
|-
|rowspan=&quot;11&quot;|2014||colspan=2|Meyor película||{{Celda|Nomada}}
|-
|colspan=2|Meyor comedia ||{{Celda|Ganadora}}
|-
|colspan=2|Meyor Repartu||{{Celda|Ganador}}
|-
|Meyor actor||[[Christian Bale]]||{{Celda|Nomáu}}
|-
|Meyor actor de repartu||[[Bradley Cooper]] ||{{Celda|Nomáu}}
|-
|Meyor actriz de repartu||[[Jennifer Lawrence]]||{{Celda|Nomada}}
|-
|Meyor direutor||[[David O. Russell]]||{{Celda|Nomáu}}
|-
|Meyor guión orixinal||[[David O. Russell]]&lt;br /&gt; Eric Singer||{{Celda|Nomáu}}
|-
|Meyor diseñu de vestuario||Michael Wilkinson ||{{Celda|Ganador}}
|- 
|Meyor actriz nuna comedia||[[Amy Adams]] ||{{Celda|Ganadora}}
|- 
|Meyor actor nuna comedia||[[Christian Bale]] ||{{Celda|Nomáu}}
|- 
|}

=== [[Premios del Sindicatu d'Actores]] ===
{| {{tablaguapa}}
|-
! Añu || Categoría || Nomáu || Resultáu
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|2013||colspan=2|[[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor repartu|Meyor repartu]] ||{{Celda|Ganador}}
|-
|| [[Premiu del Sindicatu d'Actores a la meyor actriz de repartu|Meyor actriz de repartu]] || [[Jennifer Lawrence]] ||{{Celda|Nomada}}
|- 
|}

=== [[Premios Satellite]] ===
{| {{tablaguapa}}
|-
! Añu || Categoría || Nomáu || Resultáu
|-
|rowspan=&quot;8&quot;|2014 ||colspan=2| Meyor película ||{{Celda|Nomada}} 
|-
|Meyor direutor||[[David O. Russell]]||{{Celda|Nomáu}}
|- 
|Meyor actriz protagonista||[[Amy Adams]]||{{Celda|Nomada}}
|- 
|Meyor actor protagonista||[[Christian Bale]]||{{Celda|Nomáu}}
|- 
|Meyor actriz secundaria||[[Jennifer Lawrence]]||{{Celda|Nomada}}
|- 
|Meyor actor secundaria||[[Bradley Cooper ]]||{{Celda|Nomáu}}
|-
|Meyor guión orixinal||[[David O. Russell]]&lt;br /&gt;Eric Singer||{{Celda|Ganador}}
|-
|Meyor montaxe||[[Jay Cassidy]]&lt;br /&gt;Crispin Struthers||{{Celda|Ganador}}
|-
|}

=== [[Premios del sindicatu de productores]] ===
{| {{tablaguapa}}
|-
! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Candidatu''' || '''Resultáu'''
|-
|2014||colspan=2|Meyor Producción d'una Película||{{Celda|Nomada}}
|-
|}

=== [[Premios del sindicatu de direutores]] ===
{| {{tablaguapa}}
|-
! Añu || Categoría || Candidata || Resultáu
|-
|2014||Meyor direutor||[[David O. Russell]]||{{Celda|Nomáu}}
|-
|}

=== Premios SIBA ===
{| {{tablaguapa}}
! &quot;Añu&quot; || &quot;Categoría&quot; || &quot;Candidatu&quot; || &quot;Resultáu&quot;
|-
|2013||Meyor Película||American Hustle||{{Celda|Nomada}}
|-
|2013||Meyor Película-Comedia||American Hustle||{{Celda|Ganadora}}
|-
|2013||Meyor Direutor||[[David O. Russell]]||{{Celda|Nomáu}}
|-
|2013||Meyor Guión||American Hustle||{{Celda|Nomáu}}
|-
|2013||Meyor Repartu||[[Christian Bale]], [[Amy Adams]], [[Bradley Cooper]], [[Jeremy Renner]] y [[Jennifer Lawrence]]||{{Celda|Ganador}}
|-
|2013||Meyor Actriz-Comedia||[[Amy Adams]]||{{Celda|Nomada}}
|-
|2013||Meyor Actriz Secundaria||[[Jennifer Lawrence]]||{{Celda|Ganadora}}
|-
|}

=== Círculu de Críticos de Nueva York ===
Meyor película, guión y actriz secundaria (Jennifer Lawrence)

=== American Film Institute ===
Top 10 - Meyores películes del añu

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
* Crítica de ''[http://www.cultture.com/59774-critica-de-la-gran-estafa-americana La Gran Estafa Americana]'' en [http://www.cultture.com/ Cultture].
{{filmaffinity|896227}}

{{Tradubot|American Hustle}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Películes ganadores del Globu d'Oru a la meyor película de comedia o musical]]
[[Categoría:Películes d'Entertainment One]]
[[Categoría:Películes candidates al premiu Óscar a la meyor película]]</text>
      <sha1>1f5oqlj9b0flqtrd7a0hsqu47wf68nr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gosford Park</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167121</id>
    <revision>
      <id>4488338</id>
      <parentid>4290458</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:08:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11421" sha1="pj5zm3l91fpatj3rwkg2cxe4c6ocp4o" xml:space="preserve">{{referencies|t=20151024214704|cine}}
{{película}}

'''''Gosford Park''''' ye una película realizada nel añu 2001 por [[Robert Altman]]. El guión foi escritu por [[Julian Fellowes]], basándose nuna idea del propiu [[Robert Altman|Altman]] y de [[Bob Balaban]]. Ta interpretada por un repartu coral qu'inclúi a [[Michael Gambon]], [[Maggie Smith]], [[Helen Mirren]], [[Kristin Scott Thomas]], [[Jeremy Northam]], [[Bob Balaban]], [[Ryan Phillippe]], [[Stephen Fry]], [[Kelly Macdonald]], [[Clive Owen]], [[Eileen Atkins]], [[Emily Watson]], [[Camiya Rutherford]], [[Tom Hollander]], [[Alan Bates]], [[Derek Jacobi]] y [[Richard E. Grant]].

La hestoria ta ambientada nuna casona del campu inglés mientres una fin de selmana del añu 1932. Un grupu de persones de l'alta sociedá británica y dos invitaos d'Estaos Xuníos (acompañaos toos polos sos criaos) axuntar na casa de Sir William McCordle pa una cacería de fin de selmana de faisanes. Mientres la segunda nueche asocede un asesinatu. A partir d'esti fechu desenvuélvese una hestoria que combina elementos de la novela d'asesinatos (al estilu d'[[Agatha Christie]]) cola crítica a l'alta sociedá.

L'oxetivu central de la película ye amosar el sistema de clases británicu mientres los [[Años 1930|años 30]]. Nesi aspeutu, ''Gosford Park'' sigue la tradición de la película ''[[La regla del xuegu]]'' ([[Jean Renoir]], [[1939]]), lo mesmo que de la serie de [[televisión]] de los años 70 ''[[Enriba y embaxo]]''. Na película apaecen munches hestories entecruzándose qu'amuesen les complexes rellaciones ente los personaxes, tantu ente los de riba (los invitaos nobles) como ente los de baxo (los criaos), y, inclusive, ente dambos grupos. Por casu, la película amuesa una sutil mirada a la moralidá sexual mientres los años 30, según tamién toca la tema de la homosexualidá, ya inclusive menta la decadencia del [[Imperiu Británicu]] y la desapaición del sistema de clases. Anque la trama de la película ye ficticia, el personaxe d'[[Ivor Novello]] ta basáu nun actor del mesmu nome.

La escena de tiru al faisán ye un homenaxe a la película ''[[La regla del xuegu]]'' (1939).

'''Cita''': ''Té a los cuatro. Cena a los ocho. Asesinatu a medianueche''.

== Argumentu ==
Constance, condesa de Trentham ([[Maggie Smith]]), y la so doncella, Mary Maceachran ([[Kelly Macdonald]]), viaxen a Gosford Park mientres el fin de selmana. Nel camín, atopar col actor Ivor Novello ([[Jeremy Northam]]), el productor de cine d'Estaos Xuníos Morris Weissman ([[Bob Balaban]]) y el criáu de Weissman, Henry Denton ([[Ryan Phillippe]]). Na casa, son recibíos por Sir William McCordle ([[Michael Gambon]]), Lady Sylvia McCordle ([[Kristin Scott Thomas]]) y la so fía, Isobel ([[Camiya Rutherford]]). Los otros güéspedes son hermanes de Lady Sylvia, Louisa, Lady Stockbridge ([[Geraldine Somerville]]) y Lady Lavinia Meredith ([[Natasha Wightman]]) y el so home, Raymond, Lord Stockbridge ([[Charles Dance]]) y el comandante Anthony Meredith ([[Tom Hollander]]). Tamién asisten l'Honorable Freddie Nesbitt ([[James Wilby]]) y la so esposa, Mabel ([[Claudie Blakley]]); el pretendiente de Isobel, Lord Rupert Standish ([[Laurence Fox]]), y el so amigu Jeremy Blond ([[Trent Ford]]).

El comandante Meredith ta en dificultaes financieres y trai a colación la tema con Sir William, quien-y revela que ta rescindiendo la so inversión nel nuevu esquema de Meredith. Sir William tamién tien la intención de dexar de pagar el subsidiu a Lady Trentham. Mary y el valet de Lord Stockbridge, Parks ([[Clive Owen]]), siéntense atraíos l'unu al otru. Denton fai una serie d'entrugues alrodiu de la vida nel serviciu de Parks y revela qu'él foi criáu nun orfanatu. Denton atopar a Lady Sylvia y, mientres la nueche, dir al so cuartu.

Mientres el rodaxe faisán Sir William ta llevemente mancáu por un disparu rasu. El comandante Meredith ruégalu a Sir William nun volver salir de la inversión. Mientres la cena, Lady Sylvia ataca a Sir William, dando a entender que yera un especulador de la [[Primer Guerra Mundial]]. La cabeza de la doncella, Elsie ([[Emily Watson]]), alzar nel so defensa, lo que revela la so rellación. Sir William va a la biblioteca, onde l'ama de llaves, la señora Wilson ([[Helen Mirren]]), trái-y el café. Él esixe un vasu de güisqui nel so llugar. Lady Sylvia pregúnta-y al Sr. Novello pa entretener a los invitaos. George ([[Richard E. Grant]], primer llacayu), Parks, el Sr. Nesbitt y el comandante Meredith sumen y un desconocíu va a la biblioteca y apuñala a Sir William. El comandante Meredith y el Sr. Nesbitt nun ufierten una esplicación de la so desapaición, ente que George foi a buscar la lleche pol serviciu de café y Parks foi a buscar bolses d'agua caliente. Lady Stockbridge va a la biblioteca y los sos berros lleven a toos a l'habitación.

L'inspector Thomson ([[Stephen Fry]]) y l'Axente Dexter ([[Ron Webster]]) lleguen pa investigar l'asesinatu. Dexter suxer que Sir William yá taba muertu cuando foi apuñaláu. Denton confiesa a Jennings ([[Alan Bates]]), el mayordomu, que nun ye una ayuda de cámara, sinón un actor d'Estaos Xuníos pa preparar pa un papel nuna película. A la mañana siguiente, Lady Sylvia va pol so paséu pela mañana, ella sospriende al Inspector Thomson. Barnes ([[Adrian Scarborough]]) escucha al comandante Meredith dici-y a lady Lavinia que la muerte de Sir William foi una suerte pa ellos, una y bones la inversión ye segura. Barnes diz-y al inspector Thomson, quien entruga a Meredith.

La Sra. Croft ([[Eileen Atkins]]) diz-y a la criada, Bertha ([[Teresa Churcher]]), que Sir William yera conocíu por seducir a les muyeres que trabayen nes sos fábriques. Si una muyer queda embarazada, Sir William ufiertó dos opciones: quedase col ñácaru y perder el so trabayu, o dar al ñácaru y caltener el so trabayu. Los que dieron a los sos ñácaros díxose-yos que les adopciones fueren dispuestes con bones families. En realidá, Sir William pagó orfanatos pa llevar a los neños. Mary va a l'habitación de Parks y diz-y qu'ella sabe qu'él ye l'asesín. Parks diz-y qu'él afayó que Sir William yera'l so padre, entró nel serviciu y trató de llograr un emplegu con daquién del so círculu. Parks diz-y a Mary que nun envelenó a Sir William y Mary sollíviase, como Parks namái apuñaló'l cadabre.

Mary escucha a Lady Sylvia y Lady Trentham aldericando por qué la Sra. Croft y la señora Wilson son enemigues. Lady Sylvia cree que la tensión ente elles anicia nel fechu de que la señora Wilson agora supera a la Sra. Croft. Lady Trentham pregunta si la Sra. Wilson nunca se casó y Lady Sylvia respuende que'l so nome yera una vegada Parks o Parker. Mary va a la Sra. Wilson y la vieya revéla-y qu'ella envelenó a Sir William col fin de protexer al so fíu, yá que sabía que Parks taba ellí pa matar a Sir William. Tamién revela qu'ella y la Sra. Croft son hermanes. Dempués de falar con Dorothy ([[Sophie Thompson]]), la señora Wilson dir a la so habitación y ye consolada pola Sra. Croft. Los veceros salen y Lady Sylvia entra en Gosford Park, ente que Jennings cierra la puerta.

== Intérpretes ==
*Sir [[Michael Gambon]] - Sir William McCordle
*Dame [[Maggie Smith]] - Constance, Condesa de Trentham
*Dame [[Helen Mirren]] - Mrs Wilson
*[[Kristin Scott Thomas]] - Lady Sylvia McCordle
*[[Jeremy Northam]] - [[Ivor Novello]]
*[[Bob Balaban]] - Morris Weissman
*[[Alan Bates]] - Jennings
*[[Richard E. Grant]] - George
*Dame [[Eileen Atkins]] - Mrs Croft
*[[Emily Watson]] - Elsie
*[[Stephen Fry]] - Inspector Thompson
*[[Kelly Macdonald]] - Mary Maceachran
*[[Clive Owen]] - Robert Parks
*[[Ryan Phillippe]] - Henry Denton
*[[Tom Hollander]] - Teniente-Comandante Anthony Meredith
*[[Geraldine Somerville]] - Louisa, Lady Stockbridge
*[[Charles Dance]] - Raymond, Lord Stockbridge
*[[Sophie Thompson]] - Dorothy
*[[Meg Wynn Owen]] - Lewis
*[[Derek Jacobi]] - Probert
*[[James Wilby]] - Freddie Nesbitt
*[[Camiya Rutherford]] - Isobel McCordle
*[[Claudie Blakley]] - Mabel Nesbitt
*[[Natasha Wightman]] - Lady Lavinia Meredith
*[[Teresa Churcher]] - Bertha
*[[Jeremy Swift]] - Arthur
*[[Ron Webster]] - Policía Dexter

== Premios ==

=== [[Premios Óscar de 2001|Premios Óscar]] ===
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot; 
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Actor''' || '''Resultáu'''
|-
|2001||colspan=2|[[Óscar a la meyor película]]|| Candidatu
|-
|2001||[[Óscar al meyor direutor]] || [[Robert Altman]] || Candidatu
|-
|2001|| [[Óscar a la meyor actriz de repartu]] || [[Helen Mirren]]|| Candidata
|-
|2001|| [[Óscar a la meyor actriz de repartu]] || [[Maggie Smith]]|| Candidata
|-
|'''2001'''||'''[[Óscar al meyor guión orixinal]]'''||'''[[Julian Fellowes]]'''||'''Ganador'''
|-
|2001|| [[Óscar al meyor diseñu de vestuariu]] || Colleen Atwood || Candidata
|-
|2001|| [[Óscar a la meyor direición artística]] || John Myhre || Candidata
|}

=== [[Premios BAFTA]] ===
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot; 
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Película''' || '''Resultáu'''
|-
|'''2001'''||colspan=2|[[BAFTA a la meyor película británica]]||'''Ganadora'''
|-
|2001|| [[BAFTA al meyor direutor]]||[[Robert Altman]]||Candidatu
|-
|2001||[[BAFTA al meyor direutor, guionista o productor británicu novel]]||Julian Fellowes ||Candidatu
|-
|2001||[[BAFTA a la meyor actriz de repartu]]||[[Maggie Smith]]||Candidata
|-
|2001||[[BAFTA a la meyor actriz de repartu]]||[[Helen Mirren]]||Candidata
|-
|2001||[[BAFTA al meyor guión orixinal]]||Julian Fellowes ||Candidatu
|-
|2001||[[BAFTA al meyor diseñu de producción]]||Stephen Altman ||Candidatu
|-
|'''2001'''||''' [[BAFTA al meyor diseñu de vestuariu]]''' ||''' Jenny Beavan''' ||'''Ganadora'''
|-
|2001||[[BAFTA al meyor maquillaxe y peluquería]]||Sallie Jaye &lt;br /&gt;Jan Archibald||Candidatos
|-
|}

=== [[Premios del Sindicatu d'Actores|Premios SAG]] ===
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot; 
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Película''' || '''Resultáu'''
|-
|'''2001'''||colspan=2|'''[[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor repartu|Premiu SAG a la Meyor Repartu]]'''||'''Ganadora'''
|-
|'''2001'''||'''[[Premiu del Sindicatu d'Actores a la meyor actriz de repartu|Premiu SAG a la meyor actriz de repartu]]'''||'''[[Helen Mirren]]'''||'''Ganadora'''
|-
|}

{{Tradubot|Gosford Park}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons}}

{{control d'autoridaes}}

[[Categoría:Películes dramátiques del Reinu Xuníu]]
[[Categoría:Películes dramátiques]]
[[Categoría:Películes de misteriu]]
[[Categoría:Películes rodaes nel Reinu Uníu]]
[[Categoría:Ganadores del premiu Óscar al meyor guión orixinal]]
[[Categoría:Películes ganadores del premiu del Sindicatu d'Actores al meyor repartu]]
[[Categoría:BAFTA a la meyor película británica]]
[[Categoría:Películes candidates al premiu Óscar a la meyor película]]</text>
      <sha1>pj5zm3l91fpatj3rwkg2cxe4c6ocp4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Javier Pérez Capdevila</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168930</id>
    <revision>
      <id>4488368</id>
      <parentid>4481861</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T06:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31415" sha1="iouo8hvn7jtvwvexh7a7q18rari2spr" xml:space="preserve">{{Estandarizar}}
{{persona 
|imaxe = Jpc2018.jpg
}}

'''Javier Pérez-Capdevila''' ye un distinguíu científicu cubanu de sonadía internacional qu'aplica les matemátiques a la xestión ambiental, la xestión de la conocencia, la economía y la contabilidá, ente otros campos de la ciencia y de la vida. 

Ye Asesor Senior del Ministeriu de Ciencia, Teunoloxía y Mediu Ambiente; Delegación de Guantánamo, Cuba, Profesor Titular de la Universidá de Guantánamo y Doctor en Ciencies Económiques. Foi decoráu cola Orde Finlay, el más importante dau poner Conseyu d'Estáu del so país a un científicu, según el gran premiu de l'Academia de les Ciencies, ente otres decoraciones y distinciones. Faiga contribuciones en diversos campos de la ciencia, demostrando muncha habilidá y capacidá de contribución teórica, que s'aplica darréu na práctica. Ye una persona humanista y pacifista, conocida por compartir la so conocencia, solidaridá y amor póneslo el so país, lo que fai que'l so país, que fai que la so ciencia dedicar al beneficiu de la humanidá.

== Síntesis biográfica ==
Nació'l 7 de febreru de 1963 na ciudá de Guantánamo, capital de la provincia tocaya. Completó tolos sos estudios, incluyíos estudiantes universitarios na so provincia natal, gradiándose na universidá como llicenciáu n'Educación na especialidá matemática, nel entós Institutu Pedagóxicu Superior, en 1985; onde por primer y única vegada qu'un alumnu toma tolos premios que si axudiquen nuna graduación. Asina, foi'l meyor graduáu en deportes y cultura, na práctica docente, como asistente d'estudiante, como instructor ensin titular y, poques gracies, el meyor posgrado. Recibió'l so títulu de bachilleratu de manes del Comandante en Jefe Fidel Castro Ruz, en ceremonia realizada na Habana, nel teatru &quot;Karl Marx&quot; en xunu de 1985, por cuenta de la primer graduación de llicenciaos n'Educación en profesor especialidad primaria, a la que si convidaron les vanguardies d'otres especialidaes. La so vida de trabayu, que tien más de 30 años d'esperiencia, yá que yera un asistente d'alumnu ya instructor non si formar, pasó como un matemáticu, educación executiva, profesor universitariu na unidá d'analís y enclinos na actividá de control especialista en salú y ciencia y teunoloxía, Ministeriu de ciencia, teunoloxía y Mediu Ambiente (CITMA), onde anguaño dirixe la Unidá de ciencia y teunoloxía, calteniendo los sos llazos cola Universidá, onde impartió cursos na graduación, máster y doctoráu. Dende bien nuevu, como estudiante universitariu, destacó nel campu de la investigación científica, llogrando múltiples premios y menciones a nivel provincial y nacional.&lt;ref name=&quot;uno&quot;/&gt;

== Principales contribuciones científiques ==
* Construída a operación mestura de conxuntos fuzzy, onde os elementos de diferentes natureza novos elementos con determinados graos de adhesión obtidos.&lt;ref name=&quot;ocho&quot; /&gt;
[[File:JP TH.jpg|dereita||miniatura|En Cartagena de Indias con Thomas Hertel (EEUU-Universidade de Purdue) en 2016]]
* Crítica y ye'l primeru en publicar la manera nel que l'analís SWOT realízase (Fortes, debilidaes, oportunidaes y amenaces), a partir del usu d'opciones llindaes para evaluación d'impautos y pesu igual ente toles fuercies, debilidaes, oportunidaes y amenaces, ye un modelu que nun encaxar realidá&lt;ref name = &quot;nueve&quot; /&gt;. Tamién propón un nuevu procedimientu para realizar esti analís, onde tamién resolvió'l problema de la inconsistencia que podría surdir nos votos de los espertos, creando asina un nuevu modelu más afechu a la realidá.

* A partir del conceutu d'índiz o tasa d'adecuación dau por Jaume Gil Aluja, en 1996, munchos llama coeficiente puede asoceder na adautación, que Pérez Capdevila resueltu introduciendo conceutos de matemátiques aburuyáu Sobreponderaçõye en correspondencia, desempate para coeficientes igual adecuación y conxuntu tiebreak para coeficientes igual d'adecuación, que define con precisión, y algama asina'l llazu d'un númberu indefiníu de casos con coeficientes igual adecuación, arredondio, poro, una teoría sobro l'adecuación de los candidatos pa un perfil prefixado.&lt;ref name=&quot;diez&quot; /&gt;

* Nel nivel d'organización, por aciu l'amiestu de conxuntos difusos eo métodu teóricu d'analís y síntesis estudios definiciones cronolóxiques de potencies, y ufierta una nueva definición d'estos (competencies(organización)), lo que facilita midida A partir d'esti fechu científicu, Pérez Capdevila constrúi un algoritmu trabayar pa midir les habilidaes de perceición humana y construyir mapes (definiéndose los), ufierta una clasificación de les persones a partir de los elementos de les sos competencies, ufierta un métodu para correllacionar habilidaes y salarios, y construyir un simulador que xune habilidaes cola productividá y calidá del trabayu.&lt;ref name = &quot;catorce&quot; /&gt;&lt;ref name = &quot;quince&quot; /&gt;&lt;ref name = &quot;dieciseis&quot; /&gt;&lt;ref name = &quot;diecisiete&quot; /&gt;

* Un contribuíu outras definicións dentro da área de coñecemento de matemática distorsionado como conxunto harmónica distorsionado, conxuntos difusos relacionados, distorsionado conxuntos transmutatorios, a transmutación dun conxunto difuso, transmutado conxunto difuso, valor sintética dos elementos do conxunto fuzzy e respeuto ao set difuso de transmutación O e conxunto confuso composto.&lt;ref name = &quot;dieciocho&quot; /&gt;
*[[File: JP FC.jpg|miniatura| Na Habana con Fidel Castro Díaz-Balart, Viceepresidente da Academia de Ciencias de Cuba e asesor científico do Consello Presidetne Estado (2014)]] Para aplicar la conocencia matemática para faer analís costu-beneficiu d'especies exótiques invasores, realizó importantes contribuciones teóriques y práutiques. Introdució los conceutos y definiciones de beneficiu individual d'una especie exótica invasora, beneficiu coleutivu d'especies exótiques invasores, l'analís de costu-beneficiu, a priori, un analís costu-beneficiu especies exótiques invasores hala posteriori d'una especie exótica invasora, qu'introduz un nuevu métodu para l'analís de costu-beneficiu, según para la decisión sobro les alternatives a adoptar.&lt;ref name=&quot;diecinueve&quot; /&gt;

* Contribución dos nuevos conceutos:. Torna potenciales ya inmigración potencial, l'aplicación va ayudar efeutivamente nel procesu de repoblación de los montes cubanos&lt;ref name=&quot;veinte&quot; /&gt;

* Él condució'l primer estudiu de perceiciones de ciencia y teunoloxía que si producieron en Cuba, nel contestu provincia de Guantánamo, onde mora, y destacó como un investigador con contribuciones importantes nel primeru estudiu qu'evalúa la sostenibilidá en Cuba , en collaboración con delles universidaes cubanes y españoles.&lt;ref name=&quot;ventiún&quot; /&gt;

[[File: JP AG.jpg|dereita||miniatura|Perez Capdevila na Universidade d'Alcalá de Henares (2015) co profesor Antonio Gómez Sal]]
[[File: JP MIN.jpg|dereita||miniatura|O ministro de Ciencia, Teunoloxía e Medio Ambiente de Cuba: Elba Rosa Pérez Montoya en 2014]]
[[File: JP NK.jpg|dereita||miniatura| Nicolas Kemper e Pérez Capdevila na Universidade das Ciencias Informáticas de Cuba, en 2013]]

== Llibros ==

# REFERENCIES PARA ANALISES DEL DESENVOLVIMIENTU SOSTENIBLE. Xunu 2013. Universidá d'Alcalá de Henares, Serviciu de Publicaciones. España. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-84-15595-86-1&lt;/nowiki&gt;. (Coautor) 
# EVALUACIÓN DEL DESENVOLVIMIENTU EN CONCEYOS EN CUBA. BARACOA, publicáu pola Universidá d'Alcalá de Henares en 2013. (Autor principal) 
# LLANA CIENCIA Y LLANA TECNOLOXÍA DENDE UNA ÓPTICA POPULAR. Febreru de 2011. Editorial Academia. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-959-270-198-4&lt;/nowiki&gt;. (Autor principal) 
# LA ERA DEL CONOCEMENTO. Setiembre de 2003. Editorial El Mar y el Monte. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-959-7041-89-4&lt;/nowiki&gt;. (Autor únicu)  
# MANUAL D'ESPERIMENTACIÓN PEDAGÓXICA. ICCP. Febreru de 1995. (Autor únicu) 
[[File:JP EM.jpg|dereita||miniatura|Con el Excelentísimo Señor Juan Francisco Montalbán Carrasco, Embajador de España en Cuba (2015)]]

== Artículos publicaos más recién (Dende 2010) ==
# Habitual expressions and actions obstructive fuera scientific research. Revista &quot;EduSol&quot;. Vol. 18, Nel. 65, Setiembre-avientu de 2018. ISSN 1729-8091. &lt;Ref name = &quot;ventidós&quot; /&gt;
# Interdependencia ente calidá de clase y promoción na Universidá. Revista &quot;EduSol&quot;. Vol. 17, Nel. 58, xineru-marzu de 2017. ISSN 1729-8091. &lt;Ref name = &quot;ventidós&quot; /&gt;
# Diferencies ente política y ciencia en Cuba. Revista &quot;Conocencia, ciencia y llibertá&quot;. Vol. 11, n. 2. Añu 2016. ISSN: 1794-7154. &lt;Ref name = &quot;venticinco&quot; /&gt;
# Analís críticu d'un documentu normativu. Estándar cubanu 3000. Revista &quot;Ciencies Holguín&quot;. Vol. 22, N º 3, xunetu-setiembre de 2016. ISSN 1027-2127. &lt;Ref name = &quot;ventitrés&quot; /&gt;
# Sobro l'amiestu de conxuntos difusos y exemplos d'aplicación na xestión. &quot;Revista Economic Panorama&quot;. Volume 23, añu 2015. ISSN 0122-8900.
# Analís de la rellación costu-beneficiu de les especies exótiques invasores. Revista &quot;Home, ciencia y teunoloxía&quot; Vol. 19, n. ° 1, xineru-marzu páxs. 58-65, 2015. ISSN: 1028-0871.
# [[File: JP IC.jpg|dereita||miniatura|Con Presidente da Academia de Ciencias de Cuba Ismael Clark, na Habana, 2013]] Contribuciones teóriques a la matemática fuzzy. Revista &quot;Advanced Scientific&quot; Vol. 17, Nel 1. (xineru-abril de 2014), páxs. 16-24. ISSN 1029-3450.
# Ataques contra publicaciones científiques. Revista &quot;Conocencia, ciencia y llibertá&quot;. Vol. 8, nel.1. Añu 2013. ISSN: 1794-7154. &lt;Ref name = &quot;venticuatro&quot; /&gt;
# Montes solos precisen compañía. Revista &quot;Home, Ciencia y Teunoloxía&quot;. Nᵘ 68. Añu 2013. ISSN 1028-0871.
# Una teoría de l'adecuación. Revista &quot;Avanzáu Científicu&quot; Vol. 16 Núm. 1. (xineru-abril de 2013). ISSN 1029-3450.
# Midida de competencies ya impautu monetariu sobro pagos salariales. Revista &quot;Ciencia na to PC&quot;. 2, (abril-xunu de 2012). ISSN 1027-2887.
# Competencies llaborales: eliminación del conceutu, métodu pa valorales, midi-y y carauterizar les persones. Revista &quot;Avanzáu Científicu&quot; Vol. 15 Núm. 1. (xineru-abril de 2012). ISSN 1029-3450.
# Una ferramienta pa construyir mapes de competencia. Revista &quot;Ciencies Estratéxiques&quot;, Númberu xunetu-avientu de 2011, páxs. 203-211. ISSN 1794-8347.
# Aplicación de AHP (Procesu de xerarquía analítica) pa priorizar metodoloxíes de construcción de mapes de competencia. Revista &quot;Innovación Teunolóxica&quot;. Vol. 17, n. º 4 (avientu de 2011). ISSN 1025-6504.
# [[File: JP JM.jpg|dereita||miniatura|Con José Manuel De Miguel Garcinuño, profesor da Universidade Complutense de Madrid, na viaxe de campo por Baracoa, Guantanamo 2012]] Muertes y resurrección del analís SWOT. Revista &quot;Avanzáu Científicu&quot; Vol. 14 Núm. 2. (Mayu-Agostu 2011). ISSN 1029-3450.[https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/3701384.pdf PDF]
# JPC-Macofuzzy: una metodoloxía pa construyir mapes de competencia. Revista &quot;ENLLACE&quot;, Vol. 17, n. 100. (mayu a xunu de 2011). ISSN 1025-0271.
# De mapes de conocencies a mapes de competencia. Revista &quot;Advanced Scientific&quot; Vol. 13 Núm. 1. (xineru-abril de 2010). ISSN 1029-3450.

== Eventos científicos internacionales (Dende 2010) ==
# Seminariu: Ferramientes para una xestión sostenible cómo conferenciante internacional en Colombia (setiembre de 2017)
# XI Convención Internacional sobro Mediu Ambiente y Desenvolvimientu como Conferenciante (xunetu de 2017)
# Conferencies, seminarios y talleres individuales na Universidá de Cartagena (abril-mayu ​​de 2016).
# III Seminariu científicu internacional &quot;Formación y desenvolvimientu llocal&quot; (2015). Altavoz
# III Xornaes científiques metodolóxicas sobro xestión de la calidá y acreditación de la educación cimera (2015). Altavoz
# Conferencia internacional COMPUMAT 2013. Autor y orador. Cuba 
# Curso de taller: evaluación en sostenibilidade. Altavoz Universidad de Cartagena, 2013
# [[File: JP LR.jpg|dereita||miniatura|En 2013 Luís Ramiro Piñeiro, presidente da Sociedade de Matemáticas e Ciencia da Computación]] IX Convención Internacional sobro Mediu Ambiente y Desenvolvimientu, Cuba (2013), ponente y moderador de la sesión científica.&lt;ref name = &quot;trentaytres&quot; /&gt;
# IV Simposio sobro Investigación contable na Rexón del Caribe en Cartagena de Indias, Colombia (2013) cómo conferenciante internacional. &lt;Ref name = &quot;trentaycuatro&quot; /&gt;
# III Congresu Internacional d'Economía, Bucaramanga 2012. Colombia. Como orador internacional. &lt;Ref name = &quot;trentaycinco&quot; /&gt;
# II Competitividá y Prospectivu Simposio 2012. Santu Tomás d'Aquino. Como orador internacional
# I Congresu Nacional de Xestión Ambiental y Midida de la Sostenibilidá. En 2012. Universidá de Cartagena de Indias, Colombia. Como orador internacional convidáu.
# VIII Convención Internacional sobro Mediu Ambiente y Desenvolvimientu 2011. Cuba. (Autor y altavoz)&lt;ref name = &quot;trentayseis&quot; /&gt;
# III Simposio sobro Investigación contable na Rexón del Caribe en Cartagena de Indias, Colombia (2011) cómo conferenciante internacional.
# Convocatoria Internacional de Pedagoxía 2011 cómo profesor de cursos previos y posteriores.
# Taller de Marcu Lóxicu Nacional pal Proyeutu Internacional d'Especies Aliencas Invasores. (Abril de 2010)
# Universidá Internacional Convención 2010 cómo Profesor de Cursu previa al eventu.
[[File: JP EMP.png|dereita||miniatura|Con Eduardo Mantilla Pinilla, profesor na Universidade San Tomás d'Aquino e Industrial de Santander en Bucaramanga, Colombia (2017)]]
[[File: JP LA.jpg|dereita||miniatura|En 2013 Lilliam Álvarez, secretario executivo da Academia de Ciencias de Cuba]]
[[File: JP OSE.jpg|dereita||miniatura|En España de 2011, o Director da sostibilidade do país]]

== Principales premios científicos ==
* Premiu de integralidade científica. &lt;Ref name = &quot;cuatro&quot; /&gt;
* Varios premios relevantes no Foro de Ciencia e Teunoloxía en diferentes niveis.
* Premiu Anual de Ciencia nos anos 2003, 2004, 2008, 2011 e 2015 en Guantánamo.
* Premiu Relevante nos Congresos Internacionais &quot;Universidad 2004&quot; e &quot;Universidade 2014&quot; (Eventos básicos).
* Premiu Nacional da Academia de Ciencias de Cuba, que é o maior premiu concedido pola Academia de Ciencias de Cuba para os científicos cubanos resultados relevantes con impautos obvios. &lt;Ref name = &quot;cinco&quot; /&gt;&lt;ref name = &quot;seis&quot;/&gt;
* [[File: JPCACH.jpg|dereita||miniatura|Carbal Adolfo Herrera, presidente de Colombia Research Contabilidade da Rede para o Desenvolvemento en Cartagena de Indias, Colombia (2017)]] varios premios en eventos científicos nacionais de estudantes universitarios.

== Decoraciones y distinciones ==
* Orden &quot;Carlos J. Finlay&quot;: ye la mayor reconocencia científica concedíu en Cuba. Esti premiu ye revisáu poner Conseyu d'Estáu de la República de Cuba a ciudadanos cubanos y estranxeros en reconocencia de realizaciones de destaque para contribuciones pervalibles pal desenvolvimientu de les ciencies naturales o sociales, científicos o d'investigación que fixeron contribuciones escepcionales para la meyora de la les ciencies y para el beneficiu de la humanidá.&lt;ref name = &quot;siete&quot; /&gt;
* Distinción Juan Tomes Roig, que foi concedida hai más de 30 años de serviciu, en reconocencia de los méritos alcanzaos como un trabayador venceyáu al trabayu científicu en diversos ramos de la economía y na vida social del país.
* Selo conmemorativo &quot;Antonio Bachiller y Morales&quot;: El más altu premiu dau pola Sociedá Cubana de Ciencies de la Información. Dada a este pola alministración correspondiente conocencia científica, tantu nel campu de la teoría y contribuciones práutiques.
* Seal honoríficu &quot;constructores del futuru&quot;: Concedíu poner presidente nacional de la Mocedá Téuniques Brigaes de Cuba escepcionalmente figures prominentes de la manera como la ciencia.
* Premiu especial del Ministru d'Educación: El más altu premiu dau poner Ministeriu d'Educación en Cuba.
* Profesor honorariu de la Fundación CONFENALCO de Colombia.
* Miembru honorariu de la Rede d'Investigación de Contabilidá Colombiana pal Desenvolvimientu.
* Distinción académica del profesor visitante dau poner Conseyu Cimeru de Unuiversida de Cartagena, Colombia

== Principales proyeutos de ciencia, teunoloxía ya innovación nos que participó nel sieglu XXI ==
* Proyeutu de collaboración internacional de Zun-Zun NGO: emplegu como indicador de sostenibilidá social nel conceyu de Guantánamo. (Project Manager) 2013-2017. (Project Manager) 2013-2017.&lt;ref name = &quot;ventidós&quot; /&gt;&lt;ref name = &quot;ventisiete&quot; /&gt;&lt;ref name = &quot;ventiséis&quot; /&gt;
* Proyeutu GEF Internacional / PNUD. Ameyorar la prevención, control y xestión d'especies exótiques invasores n'ecosistemes vulnerables en Cuba (Investigación y coordinador de modelaxe matemátiques y evaluación económica) 2012-2016.&lt;ref name = &quot;ventiocho&quot; /&gt;
* Proyeutu de cooperación internacional AECI: Definición d'una Valoración Integrada de la Sostenibilidá en Cuba (Cómo investigador y sofita coordinador del sistema &quot;.. Valoración del desenvolvimientu nos conceyos Conceyu de Baracoa Cuba) 2010-2013.&lt;ref name =&quot;ventinueve&quot; /&gt;&lt;ref name = &quot;trenta&quot; /&gt;
* Proyeutu de collaboración internacional AECID: Desenvolvimientu rural y xéneru (Investigador para la construcción y midida d'indicadores) 2010-2013. &lt;Ref name = &quot;trentayuno&quot; /&gt;
* Proyeutu nacional GECYT: REDE Capital Humanu (cómo coordinador ya investigador provincial) 2007-2010. &lt;Ref name = &quot;trentaydos&quot; /&gt;
* Proyeutu Nacional ANPP: Xestión Integrada de la Franxa Costera Meridional (Investigador para la Construcción y Midida d'Indicadores).
* Proyeutu provincial CITMA: preseos cuantitativos para la xestión (direutor de proyeutu) 2003-2006.

== Actividá d'arbitraxe científicu ==
# Miembru del Comité Asesor de la 3ª Conferencia Internacional sobro Ciencia, Inxeniería, Derechu y Xestión (Dubai, 2017). &lt;Ref name = &quot;trentaysiete&quot; /&gt;
# Editor Acomuñáu de &quot;International Journal of Applied Research&quot; de AkiNik Publications (Factor d'Impautu: RJIF 5.2). &lt;Ref name = &quot;tres&quot; /&gt;
# Miembru del Conseyu Editorial de la Revista de Matemátiques&quot; de l'Asociación d'Investigación Científica (A SCIREA. &lt;Ref name = &quot;dos&quot; /&gt;
# Editor Acomuñáu de la Revista Internacional d'Investigación y Desenvolvimientu Multidisciplinar de les Publicaciones Gupta (Factor d'Impautu: RJIF 5.72 y Index Copérnico: 67.48).
# Editor Acomuñáu de &quot;International Journal of Academic Research and Development&quot; de AkiNik Publications (Factor d'Impautu: RJIF 5.2).
# Miembru del Conseyu Editorial de la Revista Internacional de Ciencia Aplicada&quot; de les Publicaciones d'Escoyer.
# Revisador de la Revista Internacional de Xestión y Sistemes Fuzzy.
# Árbitru de la Revista EDUCARA de la Universidá Nacional de Costa Rica.
# Árbitru de la Revista &quot;Saber, Ciencia y Llibertá&quot; de la Universidá Llibre de Colombia.
# Árbitru de la revista &quot;Home, Ciencia y Teunoloxía&quot; del Centru d'Información y Xestión Teunolóxica-Ministeriu de Ciencia, Teunoloxía y Mediu Ambiente, Delegación de Guantánamo, Cuba. Árbitru del periódicu # EduSol de la Universidá de Guantánamo, Cuba.

== Galería de semeya ==
&lt;gallery&gt;
File: JP UL.jpg | Con Zilath Romero, Direutor do Centro de Investigación da Universidade Libre de Colombia, Cartagena Sesiunali e outros profesores destacados
File: JP ESP.jpg | Con profesores da Universidade d'Alcalá de Henares
File: JP COL.jpg| Na Universidade de Cartagena de Indias, Colombia: Adolfo Carbal (Colombia), Andrés Escobar (Colombia), Pérez Capdevila (Cuba), adriela Fernández (EUA) e Thomas Hertel (EUA)
File: JP MEX.jpg | Reunión con profesores mexicanos da Universidade de Culiacán
File: PROFES_U_CARTAGENA.jpg | Con profesores de contabilidade da Universidade de Cartagena de Indias
&lt;/gallery&gt;

== Fontes utilizaes ==
* {{Enllaz rotu|1=Thomson Reuters |2=http://www.researcherid.com/rid/N-8272-2015 |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://orcid.org/0000-0002-7159-3072 ORCID]
* [http://www.gtmo.inf.cu/?p=399#more-399 Recibe o científico de Guantánamo Orde Carlos J. Finlay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170108123319/http://www.gtmo.inf.cu/?p=399#more-399 |date=2017-01-08 }}
* {{Enllaz rotu|1=Recóllense personalidades y entidaes de Guantánamo |2=http://www.venceremos.co.cu/pags/varias/portada/dia-ciencia-cubana_3024288.htm |date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.radiocubana.cu/index.php/eventos-de-radio-y-tv Eventos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210818074035/https://www.radiocubana.cu/index.php/eventos-de-radio-y-tv |date=2021-08-18 }}
* {{Enllaz rotu|1=Nota 1 de AIN a Prensa Latina |2=http://pera.prensalatina.com.mx/pipermail/ain/2014-July/010914.html |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* {{Enllaz rotu|1=Nota 2 de AIN a Prensa Latina |2=http://pera.prensalatina.com.mx/pipermail/ain/2014-March/005262.html |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.gtmo.inf.cu/?p=15 Premiu Nacional da Academia de Ciencias de Cuba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170107150623/http://www.gtmo.inf.cu/?p=15 |date=2017-01-07 }}
* {{Enllaz rotu|1=Premiu da Academia ao profesor |2=http://herenciasculturales.wordpress.com/2013/04/01/premiu-academia-para-el-profe/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.cubatv.cu/video/ffabe55c7b2011e3b750001422ff22f0/entregan-orden-carlos-j-finlay-personalidades-de-la-ciencia/ Carlos J Finlay despacho que concede] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603072912/http://www.cubatv.cu/video/ffabe55c7b2011e3b750001422ff22f0/entregan-orden-carlos-j-finlay-personalidades-de-la-ciencia/ |date=2016-06-03 }}
* [http://globedia.com/justo-reconocimiento-profe Recoñecemento xusto de &quot;O Profe&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190212011913/http://globedia.com/justo-reconocimiento-profe |date=2019-02-12 }}
* [http://www.gentedecanaveral.com/2012/04/iii-congreso-internacional-de-economia-en-la-santo-tomas/ III Congreso Internacional de Economía na St Thomas III Congreso Internacional de Economía de Santo Tomás]
* [http://www.ustabuca.edu.co/ustabmanga/invitados PERSONAS INTERNACIONAIS ao III Congreso Internacional de Economía nos hóspedes internacionais de Santo Tomás] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181121120504/http://www.ustabuca.edu.co/ustabmanga/invitados |date=2018-11-21 }}
* [http://www.vanguardia.com/santander/area-metropolitana/154702-la-santo-tomas-sera-sede-del-tercer-congreso-internacional-de-ec O St Thomas acollerá o III Congreso Internacional de Economía] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181127110357/http://www.vanguardia.com/santander/area-metropolitana/154702-la-santo-tomas-sera-sede-del-tercer-congreso-internacional-de-ec |date=2018-11-27 }}
* [https://dialnet.unirioja.es/servlet/autor?codigo=2945629 DIALNET]
* [http://www.redalyc.org/autor.oa?id=4475 Redalyc]
* [Http://www.vanguardia.com/santander/area-metropolitana/154702-la-santo-tomas-sera-sede-del-tercer-congreso-internacional-de-ec Conferencia Internacional sobre Economía] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181127110357/http://www.vanguardia.com/santander/area-metropolitana/154702-la-santo-tomas-sera-sede-del-tercer-congreso-internacional-de-ec |date=2018-11-27 }}
* [http://www.granma.cu/granmad/2010/05/14/nacional/artic19.html Guantanamo Innova 2010]
* [http://www.unilibrectg.edu.co/Descarga/PDF/SemanaInvesU2014.pdf Semana de Investigación Unilibrista] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170216214057/http://www.unilibrectg.edu.co/Descarga/PDF/SemanaInvesU2014.pdf |date=2017-02-16 }}
* [http://venceremos.cu/guantanamo-noticias/483-intercambian-investigadores-de-las-ciencias-economicas-y-sociales Cambiar investigadores en economía e ciencias sociais]
* [http://www.venceremos.cu/guantanamo-noticias/2418-en-guantanamo-v-feria-guantanamo-innova Guantanamo Innova 2015]
* [http://tu.tv/videos/especies-exoticas-invasoras-pago-de-inc Conference at the International Environment Convention (Part 1)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170216214502/http://tu.tv/videos/especies-exoticas-invasoras-pago-de-inc |date=2017-02-16 }}
* [http://tu.tv/videos/especies-exoticas-invasoras-pago-de-inc_1 Conferencia sobre a Convención Internacional do Ambiente (Parte 2)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170216214449/http://tu.tv/videos/especies-exoticas-invasoras-pago-de-inc_1 |date=2017-02-16 }}
* [https://www.ecured.cu/Javier_P%C3%A9rez_Capdevila EcuRed]
* [http://www.venceremos.cu/guantanamo-noticias/8694-sinfonia-inconclusa-para-un-conjunto-borroso Sinfonía inacabada para un conxunto borroso]
* [http://www.usbcartagena.edu.co/noticias?start=600 News-Universidade de San Buenaventura-Cartagena Seccional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170320060418/http://www.usbcartagena.edu.co/noticias?start=600 |date=2017-03-20 }}
* [http://www.usbcartagena.edu.co/noticias/1104-los-contadores-celebraron-su-dia Os Contadores celebran o seu Día-Universidade de San Buenaventura] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170320060422/http://www.usbcartagena.edu.co/noticias/1104-los-contadores-celebraron-su-dia |date=2017-03-20 }}
* [https://portal.uah.es/portal/page/portal/secretaria_general/Memorias/MEMORIA%20UAH%20CURSO%202014-15.pdf INFORME ANUAL UAH-Universidade de Alcalá]
* [https://www.researchgate.net/publication/303483147_Modelos_para_la_evaluacion_del_desarrollo_sostenible Modelos para a avaliación do desenvolvemento sostible]
* [http://www.unilibrectg.edu.co/Descarga/PDF/SemanaInvesU2014.pdf Semana de Investigación Unilibrista] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170216214057/http://www.unilibrectg.edu.co/Descarga/PDF/SemanaInvesU2014.pdf |date=2017-02-16 }}

== Referencies ==
{{llistaref|30em|refs=
&lt;ref name=&quot;uno&quot;&gt;
[https://www.ecured.cu/Javier_P%C3%A9rez_Capdevila ECURED]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;dos&quot;&gt;
[http://www.scirea.org/journal/EditorialBoard?JournalID=11000 Science Research Association]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tres&quot;&gt;
[http://www.allresearchjournal.com/board.php International Journal of Applied Research - Editorial Board]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;cuatro&quot;&gt;
[http://cu.globedia.com/justo-reconocimiento-profe Justo reconocimiento para &quot;El Profe&quot;]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;cinco&quot;&gt;
[http://www.gtmo.inf.cu/?p=15 Premiu de la ACC]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;seis&quot;&gt;
[http://herenciasculturales.wordpress.com/2013/04/01/premiu-academia-para-el-profe/ Premiu Academia para &quot;El Profe&quot;]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;siete&quot;&gt;
[http://www.gtmo.inf.cu/?p=399#more-399 Recibe científico guantanamero Orden Carlos J. Finlay]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ocho&quot;&gt;
[https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/5792288.pdf En Dialnet: On the mixture of fuzzy sets and examples of application in management]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;nueve&quot;&gt;
[https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/3701384.pdf En Dialnet: Óbito y resurrección del análisis DAFO]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;diez&quot;&gt;
[https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4324634.pdf En Dialnet: Una teoría de la adecuación]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;catorce&quot;&gt;
[http://www.redalyc.org/articulo.oa?id=181324082009 En Redalyc: Medición de competencias e impacto monetario sobre el pago del salario]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;quince&quot;&gt;
[https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/3920458.pdf En Redalyc: Una herramienta para construir mapas de competencias]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;dieciseis&quot;&gt;
[http://www.redalyc.org/articulo.oa?id=151322415005 En Dialnet: Competencias laborales: remozamiento del concepto, método para valuarlas, medirlas y carauterizar a las personas]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;diecisiete&quot;&gt;
[https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/5074514.pdf En Dialnet: Desde los mapas de conocimientos hacia los mapas de competencias]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;dieciocho&quot;&gt;
[https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4783036.pdf En Dialnet: Aportes teóricos a la Matemática Borrosa]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;diecinueve&quot;&gt;
[http://cienciagtmo.cug.co.cu/index.php/http/article/view/611/pdf_233 En Hombre, Ciencia y Tecnología: Análisis de la rellación coste-beneficio de las especies exóticas invasoras]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;veinte&quot;&gt;
[http://cienciagtmo.cug.co.cu/index.php/http/article/view/520/pdf_153 En Hombre, Ciencia y Tecnología: Las solitarias montañas necesitan compañía]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ventiún&quot;&gt;
[https://www.ecured.cu/Ciencia_y_tecnolog%C3%ADa_desde_una_%C3%B3ptica_popular En EcuRed: Ciencia y tecnología desde una óptica popular]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ventidós&quot;&gt;
[https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/5792288.pdf En Revista Edusol: Iterdependencia entre calidad de la clase y la promoción en la Universidad]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ventitrés&quot;&gt;
[http://www.redalyc.org/articulo.oa?id=181546432003 En Revista Ciencias Holguín: Análisis crítico de un documento normativo. Norma Cubana 3000]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;venticuatro&quot;&gt;
[https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/5109379.pdf En Revista Saber, Ciencia y Libertad: Atentados contra las Publicaciones científicas]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;venticinco&quot;&gt;
[http://www.sabercienciaylibertad.com/ojs/index.php/scyl/article/view/204/187 En Revista Saber, Ciencia y Libertad: Differences between politics and science in Cuba]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ventiséis&quot;&gt;
[http://www.gtmo.inf.cu/proyectouct Proyeuto UCT Páxina de proyeuto sobre el empleo para jóvenes]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ventisiete&quot;&gt;
[http://www.venceremos.cu/guantanamo-noticias/5824-joven-toma-un-empleo Joven, toma un empleo]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ventiocho&quot;&gt;
[http://www.snap.cu/index.php/ct-menu-item-248/ct-menu-item-251 Proyeuto de EEI]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ventinueve&quot;&gt;
[http://www.librosprometeo.com/libro/ver/id/1092859/titulo/REFERENCIAS-PARA-UN-ANALISIS-DEL-DESARROLLO-SOSTENIBLE.html Libro del proyeuto de sostenibilidad]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;trenta&quot;&gt;
[https://www.researchgate.net/publication/303483147_Modelos_para_la_evaluacion_del_desarrollo_sostenible Modelos para la evaluación del desarrollo sostenible Capítulo de libro del proyeuto de sostenibilidad]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;trentayuno&quot;&gt;
[http://www.aecid.co.cu/download.asp?filetype=BOL&amp;fileName=BoletinAECID-SEMlac_2_13.pdf Integrarse en la localidad]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;trentaydos&quot;&gt;
[http://www.gecyt.cu/redcapitalhumano/grupo_gestor/coordinadores.pdf Coordinadores de la Red Capital Humano de Cuba]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;trentaytres&quot;&gt;
[http://www.cubambiente.com/Programa.pdf IX Convención de Medio Ambiente y Desarrollo]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;trentaycuatro&quot;&gt;
[http://www.mineducacion.gov.co/cvn/1665/w3-article-318186.html IV Simposio de Investigación Contable Región Caribe Universidad de Cartagena]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;trentaycinco&quot;&gt;
[http://www.ustabuca.edu.co/ustabmanga/invitados INVITADOS INTERNACIONALES al III Congreso Internacional de Economía en la Santo Tomás Invitados Internacionales]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;trentayseis&quot;&gt;
[http://hobbiesenred.havanatrends.com/pdf/VIII_Convencion_MAD.pdf VIII Convención Internacional sobre Medio Ambiente y Desarrollo]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;trentaysiete&quot;&gt;
[http://www.selmconf.com/Committee.aspx 3rd International Conference on Science, Engineering, Law and Management]&lt;/ref&gt;
}}

{{Control d'autoridaes}}

{{ORDENAR:Pérez Capdevila, Javier}}
[[Categoría:Matemáticos y matemátiques]]
[[Categoría:Economistes d'América]]
[[Categoría:‎Pedagogos y pedagogues de Cuba‎]]
[[Categoría:Profesores de Cuba‎]]
[[Categoría:‎Polímates]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía NF]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]]</text>
      <sha1>iouo8hvn7jtvwvexh7a7q18rari2spr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rodrigo Cuevas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177609</id>
    <revision>
      <id>4488367</id>
      <parentid>4373521</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:38:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sahaquiel9102</username>
        <id>9918</id>
      </contributor>
      <origin>4488367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10302" sha1="re06ucf3pm7z6v662sa3iqy755kz1j9" xml:space="preserve">{{revisáu|t=20200107180203}}
{{persona}}
'''Rodrigo Cuevas González''' {{nym}} ye un artista multidisciplinar, [[cantante]], [[compositor]], [[acordionista]], [[percusionista]] y [[DJ]] [[Asturies|asturianu]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cita web |url=https://mas.lne.es/muelologia/rodrigo-cuevas.html |títulu=Rodrigo Cuevas |fechaaccesu=16 d'agostu de 2019 |sitiuweb=Muelología |idioma=castellán |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190816021600/https://mas.lne.es/muelologia/rodrigo-cuevas.html |fechaarchivu=2019-08-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.lne.es/vida-y-estilo/gente/2018/12/10/pilona-mueve-cuadriceps-ritmo-rodrigo/2394065.html |títulu=Piloña mueve el cuádriceps al ritmo de Rodrigo Cuevas |fechaaccesu=16 d'agostu de 2019 |editorial=La Nueva España |sitiuweb=www.lne.es |idioma=castellán |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190816021600/https://www.lne.es/vida-y-estilo/gente/2018/12/10/pilona-mueve-cuadriceps-ritmo-rodrigo/2394065.html |fechaarchivu=2019-08-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=“¿Transgresor, yo? ¡Pero si soy un complaciente cabaretero!”|url=https://elpais.com/ccaa/2019/01/08/madrid/1546947407_274621.html|periódicu=El País|fecha=9 de xineru de 2019|fechaaccesu=16 d'agostu de 2019|issn=1134-6582|idioma=castellán|nome=Fernando|apellíos=Neira|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190816021558/https://elpais.com/ccaa/2019/01/08/madrid/1546947407_274621.html|archivedate=2019-08-16}}&lt;/ref&gt;

== Biografía ==
Rodrigo Cuevas estudió pianu y tuba nel [[Conservatoriu Superior de Música d'Uviéu]]. Darréu, estudió [[Sonoloxía]] na [[Escuela Superior de Música de Cataluña]] (Esmuc) en [[Barcelona]].&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cita web |url=https://www.lne.es/sociedad/2017/04/30/rodrigo-cuevas-asturiano-mes-marzo/2096798.html |títulu=Rodrigo Cuevas, &quot;Asturiano del mes&quot; de marzo por su fusión de folclore y vanguardia |fechaaccesu=16 d'agostu de 2019 |editorial=La Nueva España |sitiuweb=www.lne.es |idioma=castellán |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190816021557/https://www.lne.es/sociedad/2017/04/30/rodrigo-cuevas-asturiano-mes-marzo/2096798.html |fechaarchivu=2019-08-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cita web |url=http://ccelima.org/el-mundo-por-montera/ |títulu=CCELIMA {{!}} El mundo por montera en Temporada Alta |fechaaccesu=16 d'agostu de 2019 |sitiuweb=CCELIMA |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190816021600/http://ccelima.org/el-mundo-por-montera/ |fechaarchivu=2019-08-16 }}&lt;/ref&gt;

Treslladóse a vivir a Galicia, primero a [[Santiago de Compostela|Santiago]] y darréu a l'aldega d'A lama, onde paso ocho años. Ellí, de la mano de los vecinos, descubrió per primer vegada la música tradicional gallega, el so baille ya idioma.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=Br68yE4EtX0#t=1720 |títulu=Tanxugueiras conversan con Rodrigo Cuevas (YouTube - 28:40 - 31:30) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220129071620/https://www.youtube.com/watch?app=desktop&amp;v=Br68yE4EtX0#t=1720 |fechaarchivu=2022-01-29 }}&lt;/ref&gt; Nesta dómina formo el dúu [[La Dolorosa Compañía]] que se caracterizaba pola so interpretación de la copla ''freak-pop''. La Dolorosa Compañía taba formada por [[Lúa Gándara]] y el mesmu Rodrigo Cuevas al acordión. Dambos tomaben los nomatos de Jimena Fernández y Fernando Jiménez, respectivamente.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.lne.es/oviedo/2013/02/15/disfraz-mascara/1368775.html |títulu=Disfraz y máscara |fechaaccesu=16 d'agostu de 2019 |editorial=La Nueva España |sitiuweb=www.lne.es |idioma=castellán |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190816021556/https://www.lne.es/oviedo/2013/02/15/disfraz-mascara/1368775.html |fechaarchivu=2019-08-16 }}&lt;/ref&gt;

Na so música y espectáculos, Rodrigo Cuevas incorpora bases electróniques a la música tradicional amás de vistir un paxellu rural entemecíu con estilu de cabaretera y “pin-up”.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cita publicación|títulu=El Freddie Mercury del folclore asturiano que revolucionó Internet|url=https://elpais.com/elpais/2016/06/28/tentaciones/1467105614_463341.html|periódicu=El País|fecha=29 de xunu de 2016|fechaaccesu=16 d'agostu de 2019|issn=1134-6582|idioma=castellán|nome=Sergio C.|apellíos=Fanjul|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191021024307/https://elpais.com/elpais/2016/06/28/tentaciones/1467105614_463341.html|archivedate=2019-10-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://lasoga.org/rodrigo-cuevas-seguire-lo-me-la-gana-lo-aunque-le-deje-gustar-la-gente/ |títulu=Rodrigo Cuevas: «Seguiré haciendo lo que me dé la gana, que es lo que hay que hacer. Aunque le deje de gustar a la gente» |fechaaccesu=16 d'agostu de 2019 |apellíu=Src='https://Secure.gravatar.com/Avatar/18f9faea4b004dfac4cdef5a4d083358?s=250 |fecha=26 de xunu de 2017 |sitiuweb=La Soga {{!}} Revista Cultural |idioma=castellán |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190816021559/https://lasoga.org/rodrigo-cuevas-seguire-lo-me-la-gana-lo-aunque-le-deje-gustar-la-gente/ |fechaarchivu=2019-08-16 }}&lt;/ref&gt;

Ye conocíu como'l &quot;Freddy Mercury&quot; del folclor asturianu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Reconocencies ==
En 2017 recibió'l [[Premios AMAS|Premiu AMAS]] al meyor artista revelación.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.europapress.es/asturias/noticia-rodrigo-cuevas-estrena-nuevo-espectaculo-mundo-montera-sabado-laboral-20170228112951.html |títulu=Rodrigo Cuevas estrena su nuevo espectáculo 'El mundo por montera' este sábado en Laboral |fechaaccesu=16 d'agostu de 2019 |apellíu=Press |nome=Europa |fecha=28 de febreru de 2017 |sitiuweb=www.europapress.es |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190816023819/https://www.europapress.es/asturias/noticia-rodrigo-cuevas-estrena-nuevo-espectaculo-mundo-montera-sabado-laboral-20170228112951.html |fechaarchivu=2019-08-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://premiosamas.com/premios-amas/categoria/?catego=21+Artista+o+grupo+revelaci%F3n|títulu=Categoría: Artista o grupo revelación|fecha=|editor=Premios AMAS|fechaaccesu=21 d'abril de 2026|llingua=es}}&lt;/ref&gt;

En marzu de 2017 foi nomáu Asturianu del Mes por [[La Nueva España]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

En 2018 foi premiáu col Urogallo al personaxe popular pel Centru Asturianu de Madrid.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.lne.es/asturias/2019/08/07/premiados-urogallos-centro-asturiano-madrid/2512478.html |títulu=Los premiados con los Urogallos del Centro Asturiano de Madrid, &quot;un ejemplo a seguir&quot; |fechaaccesu=16 d'agostu de 2019 |editorial=La Nueva España |sitiuweb=www.lne.es |idioma=castellán |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190816023817/https://www.lne.es/asturias/2019/08/07/premiados-urogallos-centro-asturiano-madrid/2512478.html |fechaarchivu=2019-08-16 }}&lt;/ref&gt;

En 2019 recibió una Residencia de Producción del Programa d'Artes Escéniques en Residencia de [[Llaboral Ciudá de la Cultura]] de Xixón pol so show ''Trópico de Covadonga''.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cita web |url=https://www.europapress.es/asturias/noticia-rodrigo-cuevas-ensaya-nuevo-espectaculo-tropico-covadonga-teatro-laboral-20190527130250.html |títulu=Rodrigo Cuevas ensaya su nuevo espectáculo, 'Trópico de Covadonga', en el Teatro de la Laboral |fechaaccesu=16 d'agostu de 2019 |apellíu=Press |nome=Europa |fecha=27 de mayu de 2019 |sitiuweb=www.europapress.es |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190529221248/https://www.europapress.es/asturias/noticia-rodrigo-cuevas-ensaya-nuevo-espectaculo-tropico-covadonga-teatro-laboral-20190527130250.html |fechaarchivu=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;

En 2019 recibió'l [[Premiu GAVA]] de l'[[Asociación Clúster de la Industria Creativa, Cultural y Audiovisual d'Asturies]] al Meyor Presentador de TV pola so participación nel programa ''El Camino''.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.rtpa.es/sociedad:--IV-Gala-de-los-Premios-GAVA_111557613555.html |títulu=IV Gala de los Premios GAVA |fechaaccesu=16 d'agostu de 2019 |sitiuweb=www.rtpa.es |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190816023820/https://www.rtpa.es/sociedad:--IV-Gala-de-los-Premios-GAVA_111557613555.html |fechaarchivu=2019-08-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://acicca.com/gala-gava-2019/ |títulu=Gala GAVA 2019 |fechaaccesu=16 d'agostu de 2019 |apellíu=monica.redaccion |sitiuweb=Acicca |idioma=castellán |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190816023820/http://acicca.com/gala-gava-2019/ |fechaarchivu=2019-08-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.lne.es/vida-y-estilo/gente/2019/05/09/premios-gava-audiovisual-asturiano-entregaran/2469062.html |títulu=Los premios &quot;Gava&quot; del audiovisual asturiano se entregarán el sábado |fechaaccesu=16 d'agostu de 2019 |editorial=La Nueva España |sitiuweb=www.lne.es |idioma=castellán |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190816023820/https://www.lne.es/vida-y-estilo/gente/2019/05/09/premios-gava-audiovisual-asturiano-entregaran/2469062.html |fechaarchivu=2019-08-16 }}&lt;/ref&gt;

En 2022 diéron-y el premiu ''El Ojo Crítico'' al meyor cantar na categoría de música moderna, dau por [[Radio Nacional d'España]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.asturies.com/noticies/cuevas-celebral-premiu-el-ojo-critico-de-rne-como-un-reconocimientu-a-toles-persones-que |títulu=Cuevas celebra’l Premiu ‘El Ojo Crítico’ de RNE como “un reconocimientu a toles persones que siguen falando a los sos fíos n’asturianu” |fecha=31 de mayu de 2022 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220531131651/http://www.asturies.com/noticies/cuevas-celebral-premiu-el-ojo-critico-de-rne-como-un-reconocimientu-a-toles-persones-que |fechaarchivu=2022-05-31 }}&lt;/ref&gt;

En 2023 el [[Ministeriu de Cultura d'España]] dió-y el [[Premiu Nacional de les Músiques Actuales]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.culturaydeporte.gob.es/actualidad/2023/10/231009-pn-musicas-actuales.html |títulu=Rodrigo Cuevas, Premio Nacional de las Músicas Actuales 2023 |idioma=es |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20231029120128/https://www.culturaydeporte.gob.es/actualidad/2023/10/231009-pn-musicas-actuales.html |fechaarchivu=2023-10-29 }}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{páxina web oficial}}

{{NF|1985||Cuevas, Rodrigo}}
{{referencies correxíes|percent=75}}

[[Categoría:Cantantes d'Asturies]]
[[Categoría:Cantantes n'asturianu]]
[[Categoría:Cantantes en castellanu]]
[[Categoría:Persones d'Uviéu]]</text>
      <sha1>re06ucf3pm7z6v662sa3iqy755kz1j9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Usuariu:Omarete/Llista de persones que falen asturianu</title>
    <ns>2</ns>
    <id>187864</id>
    <revision>
      <id>4488267</id>
      <parentid>4487394</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:05:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>32147</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>4488267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88602" sha1="0rt9539lnnpghu3wujizhhw67hcwdf8" xml:space="preserve">{{Wikidata list
|sparql= SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P1412 wd:Q29507.}
|wdedit=yes
|sort=P19
|columns=label:Article,description,P21:Gender,P106,P569,P19,P570
|thumb=
}}
{| class='wikitable sortable wd_can_edit'
! Article
! description
! Gender
! ocupación
! fecha de nacimientu
! llugar de nacimientu
! data de la muerte
|- class='wd_q160894'
|class='wd_label'| [[pueblu español]]
| 
|class='wd_p21'| 
|class='wd_p106'| 
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q333648'
|class='wd_label'| [[Favila]]
|class='wd_desc'| rei d&amp;#39;Asturies ente 737 y 739
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[monarca]]
|class='wd_p569'| 700s
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 739
|- class='wd_q3323319'
|class='wd_label'| [[Xera (grupu)|Xera]]
| 
|class='wd_p21'| 
|class='wd_p106'| 
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q5854331'
|class='wd_label'| [[Fabriciano González García]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[periodista]]
|class='wd_p569'| 1868
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 1950
|- class='wd_q13147147'
|class='wd_label'| [[Esther Fonseca]]
|class='wd_desc'| cantante española
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[cantante]]
|class='wd_p569'| 20th century
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13147202'
|class='wd_label'| [[Francisco Rodríguez García]]
|class='wd_desc'| tamboriteiru asturianu (1914-1990)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q327321|albañil]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q154549|carpinteru]]''&lt;br/&gt;[[músicu]]
|class='wd_p569'| 1914
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 1990
|- class='wd_q13147268'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q13147268|Indecencia]]''
| 
|class='wd_p21'| 
|class='wd_p106'| 
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q20605159'
|class='wd_label'| [[José Antonio Fernández Alonso]]
|class='wd_desc'| políticu español
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q33514527'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q33514527|Aitor García Corte]]''
|class='wd_desc'| Alcalde de Bimenes (2015- )
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q59094265'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q59094265|Xesús G. Rato]]''
|class='wd_desc'| traductor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[médicu]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q66011662'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q66011662|Félix Ferreiro Currás]]''
|class='wd_desc'| maestru y académicu de la llingua asturiana (1941-2019)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[profesor]]
|class='wd_p569'| 1941
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 2019-07-26
|- class='wd_q70112361'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q70112361|Ramón Blanco]]''
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q12374149|músicu de rock]]''&lt;br/&gt;[[compositor de cantares]]
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q70112829'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q70112829|Olegario Méndez]]''
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q12374149|músicu de rock]]''&lt;br/&gt;[[compositor de cantares]]
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q70499433'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q70499433|Velino Blanco]]''
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q12374149|músicu de rock]]''&lt;br/&gt;[[compositor de cantares]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q67378332|rock guitarist]]''
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q115253949'
|class='wd_label'| [[Matilde de Soignie]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[profesor]]
|class='wd_p569'| 1851-03-13
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| No/unknown value
|- class='wd_q131143572'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q131143572|David Artime Coto]]''
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q139427897'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q139427897|Gago Rodríguez Gago]]''
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q13418253|filólogu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| 
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q131414344'
|class='wd_label'| [[Aurora Bermúdez Nava]]
|class='wd_desc'| maestra y escritora asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[profesor]]
|class='wd_p569'| 1965
|class='wd_p19'| [[A Caridá (parroquia)|A Caridá]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q61059155'
|class='wd_label'| [[Damián Barreiro]]
|class='wd_desc'| escritor y periodista asturianu (1984-2025)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[periodista]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q73306227|television writer]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q17125263|youtuber]]''
|class='wd_p569'| 1984-08-09
|class='wd_p19'| [[A Estrada]]
|class='wd_p570'| 2025-02-06
|- class='wd_q20604985'
|class='wd_label'| [[José Antonio Fernández Vior]]
|class='wd_desc'| profesor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[profesor]]
|class='wd_p569'| 1953
|class='wd_p19'| [[A Veiga]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q25580551'
|class='wd_label'| [[Cuno Corquera]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1918–2002)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1918
|class='wd_p19'| [[Ables (parroquia)|Ables]]
|class='wd_p570'| 2002
|- class='wd_q8843264'
|class='wd_label'| [[Esther Prieto]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1960
|class='wd_p19'| [[Arenas (parroquia)|Arenas]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q20605146'
|class='wd_label'| [[Héctor Pérez Iglesias]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1978
|class='wd_p19'| [[Arlós]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q5726782'
|class='wd_label'| [[Bernardo Guardado]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[músicu]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q87285943|trabayador de fábrica]]''
|class='wd_p569'| 1913
|class='wd_p19'| [[Avilés]]
|class='wd_p570'| 1982
|- class='wd_q9028731'
|class='wd_label'| [[Xosé Manuel García González]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1853–1938)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1853-11-28
|class='wd_p19'| [[Avilés]]&lt;br/&gt;[[Gozón]]
|class='wd_p570'| 1938-02-09
|- class='wd_q13148158'
|class='wd_label'| [[Xelu Gutiérrez Morán]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1969
|class='wd_p19'| [[Avilés]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13148175'
|class='wd_label'| [[Xosé Nel Riesgo]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1963
|class='wd_p19'| [[Avilés]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q33868179'
|class='wd_label'| [[Miguel Solís Santos]]
|class='wd_desc'| escritor y dibuxante asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q15296811|dibuxante]]''
|class='wd_p569'| 1956
|class='wd_p19'| [[Avilés]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13147765'
|class='wd_label'| [[Maximino Solís Lada]]
|class='wd_desc'| cantante español
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]''
|class='wd_p569'| 1942-01-29
|class='wd_p19'| [[Ayer]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q75992582'
|class='wd_label'| [[Genaro Alonso]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|filólogu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1958649|inspeutor d'enseñu]]''
|class='wd_p569'| 1955
|class='wd_p19'| [[Ayer]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q5196156'
|class='wd_label'| [[Lluis Antón González]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[direutor de cine]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569'| 1955-06-13
|class='wd_p19'| [[Baíña (parroquia)|Baíña]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q2777685'
|class='wd_label'| [[Aurelio González Ovies]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[poeta]]&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4853732|escritor de lliteratura infantil]]''
|class='wd_p569'| 1964-02-09
|class='wd_p19'| [[Bañugues]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q129393201'
|class='wd_label'| [[Xosé María Rodríguez]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1956
|class='wd_p19'| [[Bimeda (parroquia)|Bimeda]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q108196440'
|class='wd_label'| [[Blanca Fernández Quintana]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana y profesora d&amp;#39;asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[profesor]]
|class='wd_p569'| 1994-02-08
|class='wd_p19'| [[Bimenes]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q15963292'
|class='wd_label'| [[Lorenzo Rodríguez-Castellano]]
|class='wd_desc'| filólogu y bibliotecariu asturianu (1905–1986)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q13418253|filólogu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q182436|bibliotecariu]]''&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569'| 1905
|class='wd_p19'| [[Bisuyu (parroquia de Cangas del Narcea)|Bisuyu]]
|class='wd_p570'| 1986
|- class='wd_q20605066'
|class='wd_label'| [[Henrique G. Facuriella]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[periodista]]
|class='wd_p569'| 1980
|class='wd_p19'| [[Blimea (parroquia)|Blimea]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q5858719'
|class='wd_label'| [[Ánxel Álvarez Llano]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[poeta]]
|class='wd_p569'| 1958
|class='wd_p19'| [[Bo (parroquia)|Bo]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q8246823'
|class='wd_label'| [[Bernardo Acevedo y Huelves]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1849–1920)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[poeta]]
|class='wd_p569'| 1849
|class='wd_p19'| [[Bual]]
|class='wd_p570'| 1920-09-07
|- class='wd_q20016335'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q20016335|Benjamín López González]]''
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1918–1964)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1918-11
|class='wd_p19'| [[Bual]]
|class='wd_p570'| 1964-11-13
|- class='wd_q108667234'
|class='wd_label'| [[Miguel Rodríguez Monteavaro]]
|class='wd_desc'| filólogu, escritor y músicu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q13418253|filólogu]]''&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;[[músicu]]&lt;br/&gt;[[profesor universitariu]]
|class='wd_p569'| 1990
|class='wd_p19'| [[Bual]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q5982844'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q5982844|Luis Aurelio Álvarez]]''
|class='wd_desc'| escritor español
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1916-03-08
|class='wd_p19'| [[Buenos Aires]]
|class='wd_p570'| 1996
|- class='wd_q13146712'
|class='wd_label'| [[Anabel Santiago]]
|class='wd_desc'| cantante y política española
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[cantante]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|políticu]]''
|class='wd_p569'| 1981-06-18
|class='wd_p19'| [[Buenos Aires]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13146950'
|class='wd_label'| [[Consuelo Vega]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1961-09-24
|class='wd_p19'| [[Bustiyé]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q12402480'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q12402480|Víctor García García]]''
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2551347|maquis]]''
|class='wd_p569'| 1908-09-20
|class='wd_p19'| [[Bárzana (parroquia de Quirós)|Bárzana]]
|class='wd_p570'| 1948-04
|- class='wd_q16532884'
|class='wd_label'| [[El Polenchu]]
|class='wd_desc'| cantante asturianu (1909–2004)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[cantante]]
|class='wd_p569'| 1909
|class='wd_p19'| [[Bédavo]]
|class='wd_p570'| 2004-10-10
|- class='wd_q11020006'
|class='wd_label'| [[Francisco Xavier Frías Conde]]
|class='wd_desc'| escritor español
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1965
|class='wd_p19'| [[Béjar]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q2824722'
|class='wd_label'| [[Adolfo Camilo Díaz]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''&lt;br/&gt;[[dramaturgu]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q14467526|llingüista]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2462658|mánager]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1607826|editor]]''
|class='wd_p569'| 1963
|class='wd_p19'| [[Caborana (parroquia)|Caborana]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q4892208'
|class='wd_label'| [[Carlos Rubiera]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|políticu]]''
|class='wd_p569'| 1956-02-02
|class='wd_p19'| [[Cabueñes]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3069597'
|class='wd_label'| [[Fernán Coronas]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1884-1939)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1884-08-07
|class='wd_p19'| [[Cadavéu (parroquia)|Cadavéu]]
|class='wd_p570'| 1939-01-28
|- class='wd_q56678968'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q56678968|Juan Sebastian Quintero Santacruz]]''
|class='wd_desc'| esperantista y maestru colombianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[profesor]]&lt;br/&gt;[[esperantista]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q41546637|wikimedista]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''
|class='wd_p569'| 1991
|class='wd_p19'| [[Cali]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q125848484'
|class='wd_label'| [[Oliva Armayor|Oliva Armayor González]]
|class='wd_desc'| maestra y escritora asturiana (1924-2021)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[profesor]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569'| 1924
|class='wd_p19'| [[Caliao]]
|class='wd_p570'| 2021-05-15
|- class='wd_q5008096'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q5008096|Paula Echevarría]]''
|class='wd_desc'| actriz asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[Modelu (moda)|modelu]]&lt;br/&gt;[[actor]]
|class='wd_p569'| 1977-08-07
|class='wd_p19'| [[Candás (parroquia)|Candás]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q17415838'
|class='wd_label'| [[Vicente Santarúa]]
|class='wd_desc'| pintor y escultor asturianu (1936-2024)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[pintor]]&lt;br/&gt;[[escultor]]&lt;br/&gt;[[profesor]]
|class='wd_p569'| 1936-11-23
|class='wd_p19'| [[Candás (parroquia)|Candás]]
|class='wd_p570'| 2024-02-26
|- class='wd_q13147162'
|class='wd_label'| [[Fariñas]]
|class='wd_desc'| gaiteru asturianu (1918–1990)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| 
|class='wd_p569'| 1918-01-28
|class='wd_p19'| [[Cangas del Narcea]]
|class='wd_p570'| 1990-10-12
|- class='wd_q131341126'
|class='wd_label'| [[Mario Gómez Gómez]]
|class='wd_desc'| médicu, militar y escritor asturianu (1872-1932)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[médicu]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q47064|militar]]''&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569'| 1872-01-23
|class='wd_p19'| [[Cangas del Narcea]]
|class='wd_p570'| 1932-04-26
|- class='wd_q617455'
|class='wd_label'| [[Berta Piñán]]
|class='wd_desc'| escritora y política asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[poeta]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|políticu]]''
|class='wd_p569'| 1963-03-26
|class='wd_p19'| [[Cangues d'Onís]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13147172'
|class='wd_label'| [[Fernando Fernández Rosete]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1874-02-09
|class='wd_p19'| [[Cangues d'Onís]]
|class='wd_p570'| No/unknown value
|- class='wd_q13148153'
|class='wd_label'| [[Xabiero Cayarga]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1967
|class='wd_p19'| [[Cangues d'Onís]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q137781178'
|class='wd_label'| [[Pilar Fidalgo Pravia]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''
|class='wd_p569'| 1955
|class='wd_p19'| [[Caraques]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q23939814'
|class='wd_label'| [[Manuel Antonio Arias García]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1913–1986)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1913
|class='wd_p19'| [[Courias (parroquia de Pravia)|Courias]]
|class='wd_p570'| 1986
|- class='wd_q5863223'
|class='wd_label'| [[Florina Alías]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana (1921–1999)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1921
|class='wd_p19'| [[Cualloto]]
|class='wd_p570'| 1999
|- class='wd_q110653916'
|class='wd_label'| [[Xosé Ramón Iglesias|Xosé Ramón Iglesias Cueva]]
|class='wd_desc'| profesor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[profesor]]
|class='wd_p569'| 1956
|class='wd_p19'| [[Cualloto]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3330175'
|class='wd_label'| [[Ignaciu Llope]]
|class='wd_desc'| escritor, psiquiatra y políticu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q211346|psiquiatra]]''
|class='wd_p569'| 1962
|class='wd_p19'| [[Cuideiru]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13147238'
|class='wd_label'| [[Guzmán Marqués]]
|class='wd_desc'| músicu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[músicu]]
|class='wd_p569'| 20th century
|class='wd_p19'| [[Cuideiru]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q131839243'
|class='wd_label'| [[Elvira Bravo|Elvira Bravo Fernández-Ahúja]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q17303149|profesor de pianu]]''&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569'| 1892-12-03
|class='wd_p19'| [[Cuideiru (parroquia)|Cuideiru]]
|class='wd_p570'| 1986
|- class='wd_q9096754'
|class='wd_label'| [[Xuacu Amieva]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q21550382|gaiteru]]''&lt;br/&gt;[[músicu]]
|class='wd_p569'| 1954-10-12
|class='wd_p19'| [[El Mazucu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q1813126'
|class='wd_label'| [[Corín Tellado]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q6625963|novelista]]''
|class='wd_p569'| 1927-04-25
|class='wd_p19'| [[El Porto (Valdepares)|El Porto]]
|class='wd_p570'| 2009-04-11
|- class='wd_q134375429'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q134375429|César Rubín]]''
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1920-2008)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1920-11-02
|class='wd_p19'| [[El Yenu la Cuba]]
|class='wd_p570'| 2008-02-15
|- class='wd_q13147305'
|class='wd_label'| [[Xulio Concepción Suárez]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1948
|class='wd_p19'| [[Erías (parroquia)|Erías]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q9014823'
|class='wd_label'| [[José Suárez Arias-Cachero]]
|class='wd_desc'| políticu y empresariu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;[[empresariu]]
|class='wd_p569'| 1962
|class='wd_p19'| [[Felechosa]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q15966549'
|class='wd_label'| [[Pablo Texón]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1977-04-23
|class='wd_p19'| [[Felechosa]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13147256'
|class='wd_label'| [[Humberto Gonzali]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[poeta]]
|class='wd_p569'| 1961
|class='wd_p19'| [[Figareo (parroquia)|Figareo]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13147117'
|class='wd_label'| [[El Xarreru La Cuesta]]
|class='wd_desc'| gaiteru asturianu (1887–1959)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| 
|class='wd_p569'| 1887
|class='wd_p19'| [[Fitoria]]
|class='wd_p570'| 1959
|- class='wd_q9029978'
|class='wd_label'| [[María Cotiello]]
|class='wd_desc'| actriz asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[actor]]
|class='wd_p569'| 1982-11-21
|class='wd_p19'| [[Grillero]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13147810'
|class='wd_label'| [[Norino'l Gaiteru]]
|class='wd_desc'| gaiteru asturianu (1917–2011)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q21550382|gaiteru]]''
|class='wd_p569'| 1917-09-17
|class='wd_p19'| [[L'Alcargu]]
|class='wd_p570'| 2011-09-24
|- class='wd_q3329909'
|class='wd_label'| [[Pablo Rodríguez Medina]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[poeta]]
|class='wd_p569'| 1978
|class='wd_p19'| [[L'Entregu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13146909'
|class='wd_label'| [[Chechu García]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1970
|class='wd_p19'| [[L'Entregu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q20605252'
|class='wd_label'| [[Pablo Xuan Manzano Rodríguez]]
|class='wd_desc'| profesor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q121594|profesor]]''
|class='wd_p569'| 1948-07-22
|class='wd_p19'| [[L'Entregu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q43419'
|class='wd_label'| [[María Josefa Canellada]]
|class='wd_desc'| romanista, dialectóloga, folclorista y narradora asturiana (1912–1995)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[profesor universitariu]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|filólogu]]''
|class='wd_p569'| 1912
|class='wd_p19'| [[L'Infiestu (parroquia)|L'Infiestu]]
|class='wd_p570'| 1995-05-07
|- class='wd_q137732739'
|class='wd_label'| [[Enrique Carballeira|Enrique Carballeira Melendi]]
|class='wd_desc'| escritor, ilustrador, dibuxante de cómic y comunicador asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[ilustrador]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q715301|historietista]]''
|class='wd_p569'| 1970-03-26
|class='wd_p19'| [[L'Infiestu (parroquia)|L'Infiestu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q130379369'
|class='wd_label'| [[Onofre Rojo Asenjo]]
|class='wd_desc'| astrofísicu asturianu (1923-2024)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[astrofísicu]]&lt;br/&gt;[[físicu nuclear]]&lt;br/&gt;[[profesor universitariu]]&lt;br/&gt;[[investigador]]&lt;br/&gt;[[pedagogu]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569'| 1923-05-31
|class='wd_p19'| [[La Cabaña Lloreo]]
|class='wd_p570'| 2024-09
|- class='wd_q5906042'
|class='wd_label'| [[Héctor Braga]]
|class='wd_desc'| cantante y musicólogu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[cantante]]&lt;br/&gt;[[compositor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q14915627|musicólogu]]''
|class='wd_p569'| 1980-10-07
|class='wd_p19'| [[La Felguera (Llangréu)|La Felguera]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q20605575'
|class='wd_label'| [[Marisa Valle Roso]]
|class='wd_desc'| cantante y compositora asturiana de tonada
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]''
|class='wd_p569'| 1987-12-22
|class='wd_p19'| [[La Felguera (Ceis)|La Felguera]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q71672834'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q71672834|Gregorio Colmenero Fernández]]''
|class='wd_desc'| militante de la resistencia asturianu (1923–1949)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q2551347|maquis]]''
|class='wd_p569'| 1923
|class='wd_p19'| [[La Felguera (Llangréu)|La Felguera]]
|class='wd_p570'| 1949-04-20
|- class='wd_q5196640'
|class='wd_label'| [[Bernaldo de Quirós]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q189290|oficial]]''
|class='wd_p569'| 1678
|class='wd_p19'| [[La Pola (parroquia)|La Pola]]
|class='wd_p570'| 1710
|- class='wd_q3242464'
|class='wd_label'| [[Lisardo Lombardía]]
|class='wd_desc'| médicu, periodista y promotor musical asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q10550018|culture personality]]''
|class='wd_p569'| 1955-02-10
|class='wd_p19'| [[La Pola Llaviana (parroquia)|La Pola Llaviana]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q30346516'
|class='wd_label'| [[Francisco Javier Valdés y Noriega]]
|class='wd_desc'| obispu católicu asturianu (1851-1913)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q250867|sacerdote católicu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q611644|obispu católicu]]''
|class='wd_p569'| 1851-03-11
|class='wd_p19'| [[La Pola Llaviana (parroquia)|La Pola Llaviana]]
|class='wd_p570'| 1913-01-22
|- class='wd_q52675979'
|class='wd_label'| [[Daniel García Granda]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1972
|class='wd_p19'| [[La Pola Siero]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q105748193'
|class='wd_label'| [[Teresa Cónsul]]
|class='wd_desc'| monxa y escritora asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[monxa]]&lt;br/&gt;[[dramaturgu]]
|class='wd_p569'| 18th century
|class='wd_p19'| [[La Pola Siero]]
|class='wd_p570'| 1834-09-28
|- class='wd_q25422432'
|class='wd_label'| [[Manuel García de Viedma Hitos]]
|class='wd_desc'| entomólogu asturianu (1931–1988)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[entomólogu]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q350979|zoólogu]]''&lt;br/&gt;[[inxenieru forestal]]
|class='wd_p569'| 1931-10-06
|class='wd_p19'| [[La Rebollá (parroquia)|La Rebollá]]
|class='wd_p570'| 1988-02-02
|- class='wd_q25930461'
|class='wd_label'| [[Francisco de la Vega]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[poeta]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569'| 1893-03-08
|class='wd_p19'| [[La Robellada (San Antoniu)|La Robellada]]
|class='wd_p570'| 1957-06-15
|- class='wd_q20604916'
|class='wd_label'| [[Antón de Cogollu]]
|class='wd_desc'| gaiteru asturianu (1883-1959)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q21550382|gaiteru]]''
|class='wd_p569'| 1883
|class='wd_p19'| [[Les Regueres]]
|class='wd_p570'| 1959-12-30
|- class='wd_q13147808'
|class='wd_label'| [[Nori Redondo]]
|class='wd_desc'| cantante asturiana (1939-2024)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[cantante]]
|class='wd_p569'| 1939-12-12
|class='wd_p19'| [[Llabra (parroquia)|Llabra]]
|class='wd_p570'| 2024-05-06
|- class='wd_q2581755'
|class='wd_label'| [[Martín López-Vega]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[poeta]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569'| 1975
|class='wd_p19'| [[Llanes]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q107365827'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q107365827|Ángel García Peláez]]''
|class='wd_desc'| sacerdote y poeta asturianu (1858–1896)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[sacerdote]]&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;[[poeta]]
|class='wd_p569'| 1858-08-19
|class='wd_p19'| [[Llanes]]
|class='wd_p570'| 1895-08-15
|- class='wd_q134691096'
|class='wd_label'| [[Marta Elola]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[historiador]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q131417411|pandereteru]]''&lt;br/&gt;[[cantante]]
|class='wd_p569'| 1975-12-24
|class='wd_p19'| [[Llanes]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q431834'
|class='wd_label'| [[Pablo Antón Marín Estrada]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q876864|editing staff]]''&lt;br/&gt;[[periodista]]
|class='wd_p569'| 1966-06-17
|class='wd_p19'| [[Llangréu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3330072'
|class='wd_label'| [[Rafael Palacios]]
|class='wd_desc'| políticu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''
|class='wd_p569'| 1963-11-22
|class='wd_p19'| [[Llangréu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q9013986'
|class='wd_label'| [[José León Delestal]]
|class='wd_desc'| periodista, escritor y dramaturgu asturianu (1921–1989)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[dramaturgu]]&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;[[periodista]]&lt;br/&gt;[[poeta]]
|class='wd_p569'| 1921
|class='wd_p19'| [[Llangréu]]
|class='wd_p570'| 1989-11-29
|- class='wd_q9048044'
|class='wd_label'| [[Mánfer de la Llera]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1918–2005)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1918-04-07
|class='wd_p19'| [[Llangréu]]
|class='wd_p570'| 2005-04-06
|- class='wd_q61059154'
|class='wd_label'| [[Xesús González Rato]]
|class='wd_desc'| médicu y traductor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[médicu]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''
|class='wd_p569'| 1973-11-01
|class='wd_p19'| [[Llangréu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q116083834'
|class='wd_label'| [[Aitana Castaño Díaz]]
|class='wd_desc'| periodista y escritora asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[periodista]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569'| 1980
|class='wd_p19'| [[Llangréu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q126953351'
|class='wd_label'| [[Solinca Turbón]]
|class='wd_desc'| poeta y narradora asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[poeta]]
|class='wd_p569'| 1981-12-08
|class='wd_p19'| [[Llangréu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q131746812'
|class='wd_label'| [[Próspero Morán]]
|class='wd_desc'| escritor, periodista y profesor universitariu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[periodista]]&lt;br/&gt;[[profesor universitariu]]
|class='wd_p569'| 1962
|class='wd_p19'| [[Llangréu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q5982817'
|class='wd_label'| [[Luis Arias Argüelles-Meres]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1957–2021)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[profesor]]
|class='wd_p569'| 1957-02-16
|class='wd_p19'| [[Llaniu]]
|class='wd_p570'| 2021-01-20
|- class='wd_q14026688'
|class='wd_label'| [[Adrián Barbón]]
|class='wd_desc'| 9ᵘ Presidente del Principáu d&amp;#39;Asturies
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;[[abogáu]]
|class='wd_p569'| 1979-01-04
|class='wd_p19'| [[Llaviana]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13147766'
|class='wd_label'| [[Miguel Ramos Corrada]]
|class='wd_desc'| filólogu asturianu (1949–2013)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q13418253|filólogu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2504617|romanista]]''&lt;br/&gt;[[profesor universitariu]]
|class='wd_p569'| 1949-10-12
|class='wd_p19'| [[Llerandi (parroquia)|Llerandi]]
|class='wd_p570'| 2013-08-20
|- class='wd_q28501398'
|class='wd_label'| [[Héctor García Gil]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q14467526|llingüista]]''&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q5758653|profesor d'enseñanza secundaria]]''
|class='wd_p569'| 1974-06-06
|class='wd_p19'| [[Llión|Lleón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3781357'
|class='wd_label'| [[Antón de Marirreguera]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q250867|sacerdote católicu]]''
|class='wd_p569'| 1605
|class='wd_p19'| [[Llorgozana]]
|class='wd_p570'| 1660s
|- class='wd_q123172051'
|class='wd_label'| [[Burilo|Míguel Fernandi García]]
|class='wd_desc'| periodista, cantante y llocutor de radio y televisión asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q2722764|llocutor radiofónicu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2986228|comentarista deportivu]]''&lt;br/&gt;[[cantante]]&lt;br/&gt;[[periodista]]
|class='wd_p569'| 1979
|class='wd_p19'| [[Lluanco (parroquia)|Lluanco]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q12392878'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q12392878|Marcelino Fernández Villanueva]]''
|class='wd_desc'| políticu asturianu (1914–1999)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[mineru]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2551347|maquis]]''
|class='wd_p569'| 1914-03-15
|class='wd_p19'| [[Lluniego (parroquia)|Lluniego]]
|class='wd_p570'| 1999-06-03
|- class='wd_q12388609'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q12388609|Florentino Menéndez]]''
|class='wd_desc'| militante de la resistencia asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q2551347|maquis]]''&lt;br/&gt;[[mineru]]
|class='wd_p569'| 1922
|class='wd_p19'| [[Los Cuarteles de Peñarrubia]]
|class='wd_p570'| 1948-05-19
|- class='wd_q3321388'
|class='wd_label'| [[Ramón d'Andrés]]
|class='wd_desc'| escritor español
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|filólogu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q121594|profesor]]''
|class='wd_p569'| 1959-05-28
|class='wd_p19'| [[Madrid]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q20017104'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q20017104|León Castillo]]''
|class='wd_desc'| escritor español
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[profesor]]
|class='wd_p569'| 1889-01-13
|class='wd_p19'| [[Madrid]]
|class='wd_p570'| 1954-08-08
|- class='wd_q117151958'
|class='wd_label'| [[Adrián Carbayales|Q117151958]]
|class='wd_desc'| escritor español en llingua asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1985
|class='wd_p19'| [[Madrid]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q2919830'
|class='wd_label'| [[Teodoro Cuesta]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1829–1895)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[poeta]]
|class='wd_p569'| 1829-11-09
|class='wd_p19'| [[Mieres]]
|class='wd_p570'| 1895-02-01
|- class='wd_q5196482'
|class='wd_label'| [[Xaviel Vilareyo]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[poeta]]
|class='wd_p569'| 1967
|class='wd_p19'| [[Mieres]]
|class='wd_p570'| 2015-05-19
|- class='wd_q5197154'
|class='wd_label'| [[Ana Vanessa Gutiérrez]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q947873|presentador de televisión]]''&lt;br/&gt;[[poeta]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|políticu]]''
|class='wd_p569'| 1980-03-05
|class='wd_p19'| [[Mieres]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13147303'
|class='wd_label'| [[Juanín de Mieres]]
|class='wd_desc'| cantante de tonada asturianu (1905–2003)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]''
|class='wd_p569'| 1905-10-14
|class='wd_p19'| [[Mieres]]
|class='wd_p570'| 2003-09-13
|- class='wd_q17413489'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q17413489|Guillermo Morán García]]''
|class='wd_desc'| militante de la resistencia asturianu (1919–1949)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q2551347|maquis]]''&lt;br/&gt;[[mineru]]
|class='wd_p569'| 1919
|class='wd_p19'| [[Mieres]]
|class='wd_p570'| 1949-04-20
|- class='wd_q19965856'
|class='wd_label'| [[Josefina Argüelles]]
|class='wd_desc'| cantante asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[cantante]]
|class='wd_p569'| 1947-09-16
|class='wd_p19'| [[Mieres]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q56425286'
|class='wd_label'| [[José Ángel Gayol]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1977-08-11
|class='wd_p19'| [[Mieres]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q63263278'
|class='wd_label'| [[Julián Burgos|Julián Burgos Pascual]]
|class='wd_desc'| escritor, monologuista y estudioso de la llingua asturiana (1926–2019)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1926-04-01
|class='wd_p19'| [[Mieres]]
|class='wd_p570'| 2019-04-19
|- class='wd_q96624629'
|class='wd_label'| [[Alberto Vázquez García]]
|class='wd_desc'| dibuxante y documentalista asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q1925963|artista gráficu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q15296811|dibuxante]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q11814411|documentalista]]''
|class='wd_p569'| 1969-03-14
|class='wd_p19'| [[Mieres]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q115859617'
|class='wd_label'| [[Casimiro Fernández]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1950
|class='wd_p19'| [[Mieres]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q131746994'
|class='wd_label'| [[María Luz Pontón]]
|class='wd_desc'| escritora, política y presentadora asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[profesor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2722764|llocutor radiofónicu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q947873|presentador de televisión]]''
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| [[Mieres]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q104889710'
|class='wd_label'| [[Montserrat Garnacho]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1952-12-02
|class='wd_p19'| [[Mieres del Camín]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3571042'
|class='wd_label'| [[Xosé Lluis García Arias]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|filólogu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2504617|romanista]]''&lt;br/&gt;[[dialeutólogu]]
|class='wd_p569'| 1945-05-06
|class='wd_p19'| [[Montecieḷḷu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q113954742'
|class='wd_label'| [[Andrés Fernández Menéndez]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 2003
|class='wd_p19'| [[Morcín]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3186219'
|class='wd_label'| [[José Campo Castañón]]
|class='wd_desc'| escritor y poeta asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[poeta]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569'| 1921-06-21
|class='wd_p19'| [[Morea (parroquia)|Morea]]
|class='wd_p570'| 1992-05-16
|- class='wd_q19965857'
|class='wd_label'| [[José Requejo Castañón]]
|class='wd_desc'| cantante asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q6901699|monologuista]]''
|class='wd_p569'| 1915
|class='wd_p19'| [[Morea]]
|class='wd_p570'| 1993
|- class='wd_q10952082'
|class='wd_label'| [[Xosé Miguel Suárez Fernández]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''
|class='wd_p569'| 1965
|class='wd_p19'| [[Mántaras]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q5698424'
|class='wd_label'| [[Antonio García Oliveros]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1900–1985)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1900-06-09
|class='wd_p19'| [[Navia]]
|class='wd_p570'| 1985-12-27
|- class='wd_q12382729'
|class='wd_label'| [[Alejandro Antúñez Vázquez]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| 
|class='wd_p569'| 1933
|class='wd_p19'| [[Navia]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13146910'
|class='wd_label'| [[Chucha de Nembra]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]''
|class='wd_p569'| 1940-06
|class='wd_p19'| [[Nembra]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q8196938'
|class='wd_label'| [[Amable González Abín]]
|class='wd_desc'| escritor y poeta asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[poeta]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569'| 1862-08-24
|class='wd_p19'| [[Nueva (parroquia)|Nueva]]
|class='wd_p570'| 1911-03-21
|- class='wd_q55836832'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q55836832|Benito Canella Meana]]''
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| 
|class='wd_p569'| 1808
|class='wd_p19'| [[Oviñana]]
|class='wd_p570'| 1882
|- class='wd_q2351336'
|class='wd_label'| [[Eva González Fernández|Eva González]]
|class='wd_desc'| escritora española
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1918-01-17
|class='wd_p19'| [[Palacios del Sil]]
|class='wd_p570'| 2007-06-25
|- class='wd_q9069875'
|class='wd_label'| [[Roberto González-Quevedo]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[antropólogu]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569'| 1953
|class='wd_p19'| [[Palacios del Sil]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3320048'
|class='wd_label'| [[Xuan Bello]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1965-2025)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[poeta]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''
|class='wd_p569'| 1965-07-10
|class='wd_p19'| [[Paniceiros]]
|class='wd_p570'| 2025-07-29
|- class='wd_q20605171'
|class='wd_label'| [[José Remis Vega]]
|class='wd_desc'| gaiteru asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[músicu]]
|class='wd_p569'| 1880
|class='wd_p19'| [[Piloña]]
|class='wd_p570'| 1963
|- class='wd_q31747897'
|class='wd_label'| [[Dolores Sánchez Buergo|Dolores Sánchez Buego]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[poeta]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569'| 1937-01-17
|class='wd_p19'| [[Piñeres (Pría)|Piñeres]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q5999277'
|class='wd_label'| [[Marisa Vallejo]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1964
|class='wd_p19'| [[Po (Llanes)|Po]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q47455281'
|class='wd_label'| [[Elías Veiga]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1972
|class='wd_p19'| [[Presnes]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q30608183'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q30608183|Manuel Rodríguez Suárez]]''
|class='wd_desc'| guerrilleru antifranquista asturianu (?-1947)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q2551347|maquis]]''
|class='wd_p569'| No/unknown value
|class='wd_p19'| [[Principáu d'Asturies]]
|class='wd_p570'| 1947-04-21
|- class='wd_q67519001'
|class='wd_label'| [[Elías García Sánchez|Elías García]]
|class='wd_desc'| músicu folk asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[músicu]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q16145150|profesor de música]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1225716|ornitólogu]]''
|class='wd_p569'| 1968
|class='wd_p19'| [[Principáu d'Asturies]]
|class='wd_p570'| 2019-09-14
|- class='wd_q13148181'
|class='wd_label'| [[Xulín de Lluza]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1930s
|class='wd_p19'| [[Proaza]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3781336'
|class='wd_label'| [[Pepín de Pría]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q3214532|plower]]''
|class='wd_p569'| 1864-12-14
|class='wd_p19'| [[Pría]]
|class='wd_p570'| 1928-12-27
|- class='wd_q13147744'
|class='wd_label'| [[Manolo Ponteo]]
|class='wd_desc'| cantante asturianu de tonada (1935–2001)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[cantante]]
|class='wd_p569'| 1935-08-15
|class='wd_p19'| [[Quexu]]
|class='wd_p570'| 2001-01-25
|- class='wd_q20605239'
|class='wd_label'| [[Xandru Martino Ruz]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|filólogu]]''&lt;br/&gt;[[profesor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q6625963|novelista]]''
|class='wd_p569'| 1966
|class='wd_p19'| [[Ribeseya]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q72195910'
|class='wd_label'| [[Yolanda Huergo]]
|class='wd_desc'| política asturiana (1971–2020)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''
|class='wd_p569'| 1971-05-30
|class='wd_p19'| [[Roces (Xixón)|Roces]]
|class='wd_p570'| 2020-08-06
|- class='wd_q112582222'
|class='wd_label'| [[Gemma Álvarez Delgado]]
|class='wd_desc'| política asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''
|class='wd_p569'| 1974
|class='wd_p19'| [[Rospaso]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q1337419'
|class='wd_label'| [[Emilio Alarcos Llorach]]
|class='wd_desc'| llingüista asturianu, caderalgu eméritu de la Universidá d&amp;#39;Uviéu, miembru de la Real Academia Española y de l&amp;#39;Academia de la Llingua Asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q14467526|llingüista]]''&lt;br/&gt;[[profesor universitariu]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|filólogu]]''&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2504617|romanista]]''
|class='wd_p569'| 1922-04-22
|class='wd_p19'| [[Salamanca]]
|class='wd_p570'| 1998-01-26
|- class='wd_q42908982'
|class='wd_label'| [[Raquel Fernández Menéndez]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| [[Salas]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3326376'
|class='wd_label'| [[Lluis Xabel Álvarez]]
|class='wd_desc'| filósofu y escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4964182|filósofu]]''
|class='wd_p569'| 1948-08-14
|class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q9096770'
|class='wd_label'| [[Xurde Álvarez]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1973-01-15
|class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13147245'
|class='wd_label'| [[Helena Trexu]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1945
|class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13147869'
|class='wd_label'| [[Pepe'l Pantuxu de Sama]]
|class='wd_desc'| cantante de tonada asturianu (1900–1953)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]''
|class='wd_p569'| 1900
|class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]]
|class='wd_p570'| 1953
|- class='wd_q29582273'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q29582273|Fermín Gutierrez Lada]]''
|class='wd_desc'| militante de la resistencia asturianu (1916–1953)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q2551347|maquis]]''
|class='wd_p569'| 1916
|class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]]
|class='wd_p570'| 1953-10-10
|- class='wd_q125142405'
|class='wd_label'| [[Valentín Ochoa Rodríguez]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1879-1951)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1879
|class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]]
|class='wd_p570'| 1951
|- class='wd_q20605523'
|class='wd_label'| [[Pablo X. Suárez]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1981
|class='wd_p19'| [[Samartindianes]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q161793'
|class='wd_label'| [[Manuel Asur]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[poeta]]
|class='wd_p569'| 1947-10-12
|class='wd_p19'| [[Samartín del Rei Aurelio]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q20604813'
|class='wd_label'| [[Xulio Arbesú]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1957
|class='wd_p19'| [[Samartín del Rei Aurelio]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q129811289'
|class='wd_label'| [[Marcelino Gutiérrez González]]
|class='wd_desc'| periodista asturianu (1975-2024)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[periodista]]
|class='wd_p569'| 1975
|class='wd_p19'| [[Samartín del Rei Aurelio]]
|class='wd_p570'| 2023-09-24
|- class='wd_q13147296'
|class='wd_label'| [[Josefina Martínez Álvarez]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[profesor universitariu]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569'| 1937-04-11
|class='wd_p19'| [[San Cloyo (parroquia)|San Cloyo]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q132831177'
|class='wd_label'| [[Xuan Cándano]]
|class='wd_desc'| periodista y escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[periodista]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569'| 1959
|class='wd_p19'| [[San Esteban (Muros)|San Esteban]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q20605400'
|class='wd_label'| [[Gerardo Orviz]]
|class='wd_desc'| cantante asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]''
|class='wd_p569'| 1929
|class='wd_p19'| [[Santa Bárbola]]
|class='wd_p570'| 2021-05-10
|- class='wd_q136512338'
|class='wd_label'| [[Benito González Orviz]]
|class='wd_desc'| flaire asturianu (1855-1910)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q117936754|misioneru católicu]]''&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569'| 1855-06-25
|class='wd_p19'| [[Santa Bárbola]]
|class='wd_p570'| 1910-04-15
|- class='wd_q9049180'
|class='wd_label'| [[Nel Amaro]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1946-12-24
|class='wd_p19'| [[Santa Rosa (parroquia)|Santa Rosa]]
|class='wd_p570'| 2011-04-04
|- class='wd_q13147126'
|class='wd_label'| [[Enriqueta González Rubín]]
|class='wd_desc'| escritora y periodista asturiana (1832–1877)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[periodista]]
|class='wd_p569'| 1832-04-17
|class='wd_p19'| [[Santianes del Agua]]
|class='wd_p570'| 1877-11-09
|- class='wd_q134021821'
|class='wd_label'| [[Santos Monestina]]
|class='wd_desc'| pintor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[pintor]]
|class='wd_p569'| 1963-01-19
|class='wd_p19'| [[Santolaya (Cabranes)|Santolaya]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3753874'
|class='wd_label'| [[Xulio Vixil]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1964-07-30
|class='wd_p19'| [[Santuyano (parroquia de Bimenes)|Santuyano]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13146771'
|class='wd_label'| [[Ataúlfo Lada Camblor]]
|class='wd_desc'| cantante asturianu de tonada (1921-2009)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]''&lt;br/&gt;[[mineru]]
|class='wd_p569'| 1921-03-20
|class='wd_p19'| [[Serrapio (parroquia)|Serrapio]]
|class='wd_p570'| 2009-01-05
|- class='wd_q13148174'
|class='wd_label'| [[Xosé Antón González Riaño]]
|class='wd_desc'| profesor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[profesor]]
|class='wd_p569'| 1956
|class='wd_p19'| [[Siero]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13147992'
|class='wd_label'| [[Ruma Barbero]]
|class='wd_desc'| dibuxante asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q15296811|dibuxante]]''
|class='wd_p569'| 1971-02-03
|class='wd_p19'| [[Somió]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q23020442'
|class='wd_label'| [[Gorka Magunazelaia]]
|class='wd_desc'| futbolista español
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[Xugador de fútbol|futbolista]]
|class='wd_p569'| 1992-03-02
|class='wd_p19'| [[Sopela|Sopelana]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q20604854'
|class='wd_label'| [[Xulio Berros]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1963
|class='wd_p19'| [[Sotrondio]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q20605020'
|class='wd_label'| [[Ana Rosa Fernández]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1965
|class='wd_p19'| [[Sotrondio]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q55185591'
|class='wd_label'| [[Gonzalo González Barreñada|Gonzalo G. Barreñada]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[poeta]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q6625963|novelista]]''
|class='wd_p569'| 1973-04-27
|class='wd_p19'| [[Sotrondio]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q125823631'
|class='wd_label'| [[Ana Pereira]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1978-07-26
|class='wd_p19'| [[Sotrondio]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q135188749'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q135188749|Pedro A. Zurita]]''
| 
|class='wd_p21'| 
|class='wd_p106'| [[esperantista]]&lt;br/&gt;[[profesor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q16532929|alministrativu]]''
|class='wd_p569'| 1940s
|class='wd_p19'| [[Sotu Cangues]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q2890324'
|class='wd_label'| [[Vicente Díaz]]
|class='wd_desc'| cantante de tonada asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]''
|class='wd_p569'| 1948-12-13
|class='wd_p19'| [[Sotu'l Barcu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q9028833'
|class='wd_label'| [[Mari Luz Cristóbal Caunedo]]
|class='wd_desc'| cantante asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[cantante]]
|class='wd_p569'| 1948-08-30
|class='wd_p19'| [[Tinéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13147291'
|class='wd_label'| [[Jesús Evaristo Casariego]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[xurista]]&lt;br/&gt;[[periodista]]&lt;br/&gt;[[historiador]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q117804633|requeté soldier]]''
|class='wd_p569'| 1913-11-07
|class='wd_p19'| [[Tinéu]]
|class='wd_p570'| 1990-09-16
|- class='wd_q13148087'
|class='wd_label'| [[Tino Pérez del Rufo]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1940
|class='wd_p19'| [[Tinéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q116986389'
|class='wd_label'| [[Silvia Quesada]]
|class='wd_desc'| cantante asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[cantante]]
|class='wd_p569'| 1986
|class='wd_p19'| [[Tinéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q83006'
|class='wd_label'| [[David Villa]]
|class='wd_desc'| futbolista asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[Xugador de fútbol|futbolista]]
|class='wd_p569'| 1981-12-03
|class='wd_p19'| [[Tiuya (parroquia)|Tiuya]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13148062'
|class='wd_label'| [[Tante Blanco]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[músicu]]&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q6901699|monologuista]]''
|class='wd_p569'| 1957
|class='wd_p19'| [[Tolivia (parroquia)|Tolivia]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q46320758'
|class='wd_label'| [[Ana Medina Zarabozo]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1984
|class='wd_p19'| [[Torín]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3326336'
|class='wd_label'| [[Xesús Cañedo Valle]]
|class='wd_desc'| políticu asturianu (1958-2026)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''
|class='wd_p569'| 1958-12-09
|class='wd_p19'| [[Trubia (L'Abadía Cenero)|Trubia]]
|class='wd_p570'| 2026-01-01
|- class='wd_q3781342'
|class='wd_label'| [[Xandru Fernández]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q48930480|profesor de filosofía]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''&lt;br/&gt;[[poeta]]
|class='wd_p569'| 1970-01-22
|class='wd_p19'| [[Turón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q5660535'
|class='wd_label'| [[Antón García]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|filólogu]]''
|class='wd_p569'| 1960-08-23
|class='wd_p19'| [[Tuña (parroquia)|Tuña]]&lt;br/&gt;[[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q25999248'
|class='wd_label'| [[Pablo Suárez García]]
|class='wd_desc'| investigador y escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[investigador]]&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''
|class='wd_p569'| 1973
|class='wd_p19'| [[Udrión]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q11934004'
|class='wd_label'| [[Lourdes Álvarez|Lourdes Álvarez García]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q23906216|looter]]''
|class='wd_p569'| 1961-07-26
|class='wd_p19'| [[Urbiés (parroquia)|Urbiés]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q5507856'
|class='wd_label'| [[Fulgencio Argüelles]]
|class='wd_desc'| escritor y sicólogu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[psicólogu]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569'| 1955-01-06
|class='wd_p19'| [[Uriés]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q379756'
|class='wd_label'| [[Quini]]
|class='wd_desc'| futbolista asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[Xugador de fútbol|futbolista]]
|class='wd_p569'| 1949-09-23
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 2018-02-27
|- class='wd_q4891783'
|class='wd_label'| [[Xuan María Acebal]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1815-1895)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[poeta]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569'| 1815-03-08
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 1895-02-11
|- class='wd_q4892132'
|class='wd_label'| [[Manuel Fernández de Castro y Menéndez Hevia]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q250867|sacerdote católicu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q611644|obispu católicu]]''
|class='wd_p569'| 1834
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 1905
|- class='wd_q5668135'
|class='wd_label'| [[Constantino Cabal]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[antropólogu]]&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;[[periodista]]
|class='wd_p569'| 1877-05-16
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 1967-12-09
|- class='wd_q5941163'
|class='wd_label'| [[José Luis Campal]]
|class='wd_desc'| críticu lliterariu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q4263842|críticu lliterariu]]''
|class='wd_p569'| 1965
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q5947795'
|class='wd_label'| [[Inaciu Iglesias]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[empresariu]]
|class='wd_p569'| 1966-07-12
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q6099753'
|class='wd_label'| [[Ramón Lage]]
|class='wd_desc'| cantante asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[cantante]]
|class='wd_p569'| 1973-06-09
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q9009939'
|class='wd_label'| [[Ismael González Arias]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1958-11-15
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q9011525'
|class='wd_label'| [[Jerónimo Granda]]
|class='wd_desc'| cantautor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[cantautor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q947873|presentador de televisión]]''
|class='wd_p569'| 1945-01-01
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q9023770'
|class='wd_label'| [[Llorienzu Novo Mier]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1917-03-28
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 1990-06-30
|- class='wd_q9096764'
|class='wd_label'| [[Xulio Viejo]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1968
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q10953121'
|class='wd_label'| [[Toli Morilla]]
|class='wd_desc'| cantautor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[cantautor]]
|class='wd_p569'| 1961-10-09
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q11134461'
|class='wd_label'| [[Arturu Xosé Bermeyu]]
|class='wd_desc'| políticu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''
|class='wd_p569'| 
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13146828'
|class='wd_label'| [[Botón (cantante)|José María Martínez Suárez]]
|class='wd_desc'| cantante asturianu (1892–1942)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[cantante]]
|class='wd_p569'| 1892-07-19
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 1942-07-28
|- class='wd_q13146917'
|class='wd_label'| [[Claverol]]
|class='wd_desc'| cantante asturianu (1892–1950)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[cantante]]
|class='wd_p569'| 1892-10-29
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 1950-03-16
|- class='wd_q13146967'
|class='wd_label'| [[Cuchichi|José Menéndez Carreño]]
|class='wd_desc'| cantante de tonada asturianu (1890–1978)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]''
|class='wd_p569'| 1890-08-12
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 1978-12-03
|- class='wd_q13147167'
|class='wd_label'| [[Federico Fierro Botas]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1942–2002)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1942-11-30
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 2002-06-26
|- class='wd_q13148177'
|class='wd_label'| [[Xuan Nel Expósito]]
|class='wd_desc'| músicu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[músicu]]
|class='wd_p569'| 1968-05-15
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13148178'
|class='wd_label'| [[Xuan Santori]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1968-07-24
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q17620225'
|class='wd_label'| [[Adriana Lastra]]
|class='wd_desc'| política asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''
|class='wd_p569'| 1979-03-30
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q20532842'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q20532842|Marcelino Rodríguez Fernández]]''
|class='wd_desc'| militar asturianu (1915–1946)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q212948|partisanu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2251335|maestru]]''
|class='wd_p569'| 1915-07-07
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 1946-06-26
|- class='wd_q20605340'
|class='wd_label'| [[Miranda (cantante)|Miranda]]
|class='wd_desc'| cantante de tonada asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[cantante]]
|class='wd_p569'| 1897-07-03
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 1975-03-22
|- class='wd_q20605431'
|class='wd_label'| [[El Quexanu]]
|class='wd_desc'| cantante de tonada asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]''
|class='wd_p569'| 1929-09-20
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q33515255'
|class='wd_label'| [[Víctor Suárez Piñero]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[profesor]]&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q58428578|activista polos derechos llingüísticos]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q41546637|wikimedista]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|políticu]]''
|class='wd_p569'| 1988
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q52356543'
|class='wd_label'| [[Nicolás Bardio]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q6625963|novelista]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1238570|politólogu]]''
|class='wd_p569'| 1987-02-19
|class='wd_p19'| [[Uviéu (ciudá)|Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q55837889'
|class='wd_label'| [[Perfecto Fernández Usatorre]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1847-1911)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1847
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 1911-01-23
|- class='wd_q59242002'
|class='wd_label'| [[Aida Fernández Escudero]]
|class='wd_desc'| escritora y profesora asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[profesor]]
|class='wd_p569'| 1985
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q63979201'
|class='wd_label'| [[Víctor Fernández Coalla]]
|class='wd_desc'| Xestor cultural y coach asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q3104508|xestor cultural]]''&lt;br/&gt;[[pedagogu]]&lt;br/&gt;[[historiador]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1607826|editor]]''
|class='wd_p569'| 1966-09-21
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q66605382'
|class='wd_label'| [[Xaime Martínez]]
|class='wd_desc'| escritor y cantante asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[cantante]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|filólogu]]''
|class='wd_p569'| 1993-12-25
|class='wd_p19'| [[Uviéu (ciudá)|Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q73733144'
|class='wd_label'| [[Rodrigo Cuevas]]
|class='wd_desc'| cantante asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[cantante]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q713200|performer]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q15214752|cabaretista]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3075052|folclorista]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q19509201|activista LGBTI]]''&lt;br/&gt;[[compositor]]&lt;br/&gt;[[acordionista]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4351403|percusionista]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q947873|presentador de televisión]]''
|class='wd_p569'| 1985
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q92101121'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q92101121|Miguel Gallego Gómez]]''
|class='wd_desc'| inxenieru y traductor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q2267418|inxenieru industrial]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|traductor]]''
|class='wd_p569'| 1983-10-24
|class='wd_p19'| [[Uviéu (ciudá)|Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q97179122'
|class='wd_label'| [[Francisco Casariego Hernández-Vaquero]]
|class='wd_desc'| historiador, escritor y periodista asturianu (1919‑2010)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[periodista]]&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;[[historiador]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|políticu]]''
|class='wd_p569'| 1919
|class='wd_p19'| [[Uviéu (ciudá)|Uviéu]]
|class='wd_p570'| 2010-05-12
|- class='wd_q109401520'
|class='wd_label'| [[Xosé Bolado]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1946-2021)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1946
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 2021-05-20
|- class='wd_q121288183'
|class='wd_label'| [[Julio Ramos]]
|class='wd_desc'| cantautor y políticu asturianu (1949–2023)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[cantautor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q15627169|sindicalista]]''
|class='wd_p569'| 1949
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 2023-08-05
|- class='wd_q122416065'
|class='wd_label'| [[Chus Solís]]
|class='wd_desc'| fabricante de gaites asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q21550382|gaiteru]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q122434348|fabricante de gaites]]''
|class='wd_p569'| 1973-12-24
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q125823645'
|class='wd_label'| [[Abel Martínez]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| 
|class='wd_p569'| 1976
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q137373637'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q137373637|José María Bances Álvarez]]''
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[abogáu]]
|class='wd_p569'| 1935-12-05
|class='wd_p19'| [[Uviéu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q14026757'
|class='wd_label'| [[Aníbal José Vázquez Fernández]]
|class='wd_desc'| políticu asturianu (1954-2023)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;[[mineru]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q15627169|sindicalista]]''
|class='wd_p569'| 1954-11-28
|class='wd_p19'| [[Uxo (parroquia)|Uxo]]
|class='wd_p570'| 2023-11-12
|- class='wd_q6039908'
|class='wd_label'| [[Nené Losada Rico]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1921-11-10
|class='wd_p19'| [[Valdés]]
|class='wd_p570'| 2009-04-11
|- class='wd_q50530830'
|class='wd_label'| [[María Esther García López]]
|class='wd_desc'| poeta y escritora n&amp;#39;asturianu y en castellanu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[poeta]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569'| 1948-12-08
|class='wd_p19'| [[Valdés]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q136682879'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q136682879|Samuel Fernandi]]''
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q779815|direutor d'animación]]''
|class='wd_p569'| 1991
|class='wd_p19'| ''[[:d:Q6159246|Valle del Nalón]]''
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q5941646'
|class='wd_label'| [[José Luis Rendueles]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[poeta]]
|class='wd_p569'| 1972
|class='wd_p19'| [[Vega (Xixón)|Vega]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q46459468'
|class='wd_label'| [[Fernando Padilla Palicio]]
|class='wd_desc'| Direutor Xeneral de Planificación Llingüística y Normalización del Principáu d&amp;#39;Asturies
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[profesor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1501800|direutor xeneral]]''
|class='wd_p569'| 1957-01-01
|class='wd_p19'| [[Veguín]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q25367930'
|class='wd_label'| [[Santiago García Granda]]
|class='wd_desc'| químicu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q15142825|cristalógrafu]]''&lt;br/&gt;[[investigador]]
|class='wd_p569'| 1955
|class='wd_p19'| [[Verdicio]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q9093342'
|class='wd_label'| [[Vicente Prado]]
|class='wd_desc'| músicu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[músicu]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q21550382|gaiteru]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q6901699|monologuista]]''
|class='wd_p569'| 1964-05
|class='wd_p19'| [[Viella (parroquia de Siero)|Viella]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3330042'
|class='wd_label'| [[Xune Elipe]]
|class='wd_desc'| cantante asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[cantante]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569'| 1962
|class='wd_p19'| ''[[:d:Q6162665|Villalegre]]''
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q559658'
|class='wd_label'| [[José Ángel Hevia]]
|class='wd_desc'| músicu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[músicu]]
|class='wd_p569'| 1967-10-11
|class='wd_p19'| [[Villaviciosa]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3330151'
|class='wd_label'| [[Xosé Caveda y Nava]]
|class='wd_desc'| escritor y políticu asturianu (1796–1882)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1792450|historiador del arte]]''
|class='wd_p569'| 1796
|class='wd_p19'| [[Villaviciosa]]
|class='wd_p570'| 1882
|- class='wd_q5701521'
|class='wd_label'| [[Apolinar de Rato y Hevia]]
|class='wd_desc'| escritor español (1830–1894)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[abogáu]]
|class='wd_p569'| 1829
|class='wd_p19'| [[Villaviciosa (parroquia)|Villaviciosa]]
|class='wd_p570'| 1884-05-22
|- class='wd_q13147754'
|class='wd_label'| [[María Teresa Villaverde]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana (1882–1934)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1882-12-21
|class='wd_p19'| [[Villaviciosa]]
|class='wd_p570'| 1934-06
|- class='wd_q8198010'
|class='wd_label'| [[Ana Cano]]
|class='wd_desc'| filóloga asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q13418253|filólogu]]''&lt;br/&gt;[[profesor universitariu]]
|class='wd_p569'| 1950-05-12
|class='wd_p19'| [[Viḷḷarín (Veigas)|Viḷḷarín]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q19965853'
|class='wd_label'| [[Diamantina Rodríguez]]
|class='wd_desc'| cantante asturiana (1920–2021)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[cantante]]
|class='wd_p569'| 1920-09-14
|class='wd_p19'| [[Viḷḷaxime]]
|class='wd_p570'| 2021-04-21
|- class='wd_q282498'
|class='wd_label'| [[Gaspar Melchor de Xovellanos]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4964182|filósofu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q188094|economista]]''&lt;br/&gt;[[abogáu]]&lt;br/&gt;[[xurista]]
|class='wd_p569'| 1744-01-05
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 1811-11-27
|- class='wd_q318546'
|class='wd_label'| [[Abelardo Fernández]]
|class='wd_desc'| futbolista y entrenador asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[Xugador de fútbol|futbolista]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q628099|entrenador de fútbol]]''
|class='wd_p569'| 1970-04-19&lt;br/&gt;1970-03-19
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q541075'
|class='wd_label'| [[Alberto Álvarez Peña]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1966
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3142789'
|class='wd_label'| [[Xuan Xosé Sánchez Vicente]]
|class='wd_desc'| políticu y escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2504617|romanista]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|filólogu]]''
|class='wd_p569'| 1949-02-01
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3330135'
|class='wd_label'| [[Xuan Pertierra Argiz]]
|class='wd_desc'| políticu asturianu (1958–2009)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''
|class='wd_p569'| 1958-08-30
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 2009-08-12
|- class='wd_q3395726'
|class='wd_label'| [[Inaciu Galán]]
|class='wd_desc'| periodista y escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[periodista]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569'| 1986-06-06
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q3943033'
|class='wd_label'| [[Vicente García Oliva]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1944-07-03&lt;br/&gt;1944
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q5392118'
|class='wd_label'| [[Alberto Varillas|Alberto Fernández Varillas]]
|class='wd_desc'| músicu y cantante folk asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[músicu]]
|class='wd_p569'| 1969
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q8962378'
|class='wd_label'| [[Francisco González Prieto]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1859–1937)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q635734|archiveru]]''
|class='wd_p569'| 1859
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 1937
|- class='wd_q8963535'
|class='wd_label'| [[Gaspar Meana]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q715301|historietista]]''&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569'| 1960
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q9018524'
|class='wd_label'| [[Xosefa Xovellanos]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana (1745–1807)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[poeta]]
|class='wd_p569'| 1745-06-04
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 1807-06-07
|- class='wd_q9033136'
|class='wd_label'| [[Milio Rodríguez Cueto]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1962
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q9066431'
|class='wd_label'| [[Ramón Lluís Bande]]
|class='wd_desc'| escritor, músicu y direutor de cine asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[direutor de cine]]&lt;br/&gt;[[periodista]]&lt;br/&gt;[[poeta]]
|class='wd_p569'| 1972
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q11015686'
|class='wd_label'| [[Emilio Robles Muñiz]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1877–1938)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1877-10-06
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 1938-03-06
|- class='wd_q11681019'
|class='wd_label'| [[David Rivas]]
|class='wd_desc'| escritor, políticu y economista asturianu (1957-2024)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q188094|economista]]''
|class='wd_p569'| 1957-12-04
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 2024-12-15
|- class='wd_q12386432'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q12386432|Consuelo Alonso González]]''
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q1856852|vendedor ambulante de periódicos]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q17010072|militante]]''
|class='wd_p569'| 1898
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 1938-05-13
|- class='wd_q13146717'
|class='wd_label'| [[Andrés Solar]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1955–1984)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1955-08-25
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 1984-12-27
|- class='wd_q13147219'
|class='wd_label'| [[Gerardo Ruiz Alonso]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q7623230|entrenador de fuerza y acondicionamientu]]''
|class='wd_p569'| 1956-11-29
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13147756'
|class='wd_label'| [[María Teresa González]]
|class='wd_desc'| escritora española
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[poeta]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569'| 1950-11-28
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 1995-05-23
|- class='wd_q13147885'
|class='wd_label'| [[Pilar Sánchez Vicente]]
|class='wd_desc'| historiadora, escritora y documentalista asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[historiador]]&lt;br/&gt;[[documentalista]]&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q11814411|documentalista]]''
|class='wd_p569'| 1961-11-11
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q13147945'
|class='wd_label'| [[Quique Faes]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1975
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q17478192'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q17478192|Pablo Und Destruktion]]''
|class='wd_desc'| músicu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[músicu]]
|class='wd_p569'| 1984-02-20
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q20605225'
|class='wd_label'| [[Marta Mori]]
|class='wd_desc'| escritora española
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[profesor universitariu]]
|class='wd_p569'| 1965
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q20605458'
|class='wd_label'| [[Pablo Rodríguez Alonso]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[profesor]]
|class='wd_p569'| 1979
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q20605540'
|class='wd_label'| [[Alfredo Truán Álvarez]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q1114448|cartoonist]]''&lt;br/&gt;[[pintor]]&lt;br/&gt;[[caricaturista]]
|class='wd_p569'| 1895
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 1964
|- class='wd_q20605595'
|class='wd_label'| [[Xabel Vegas]]
|class='wd_desc'| músicu español
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[músicu]]
|class='wd_p569'| 1978-06-12
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q20614454'
|class='wd_label'| [[Alfredo Ignacio Álvarez Menéndez]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q14467526|llingüista]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2505739|hispanista]]''&lt;br/&gt;[[profesor universitariu]]
|class='wd_p569'| 1958
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q21293215'
|class='wd_label'| [[Sofía Castañón]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[periodista]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;[[direutor de cine]]
|class='wd_p569'| 1983-11-01
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q42293485'
|class='wd_label'| [[Arsenio González Álvarez]]
|class='wd_desc'| actor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[actor]]&lt;br/&gt;[[dramaturgu]]
|class='wd_p569'| 1931-01-28
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 2017-10-18
|- class='wd_q42909138'
|class='wd_label'| [[Sabel Tuñón Ces]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1963
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q54861324'
|class='wd_label'| [[Carlos Magdalena]]
|class='wd_desc'| horticultor y botánicu asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q3140857|horticultor]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2374149|botánicu]]''
|class='wd_p569'| 1972-09-18
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q64831520'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q64831520|Ángeles Huerta]]''
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[direutor de cine]]&lt;br/&gt;[[guionista]]
|class='wd_p569'| 1974
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q79796915'
|class='wd_label'| [[Alberto Alonso Blanco]]
|class='wd_desc'| tresformista asturianu (1928–1976)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q9304839|tresformista]]''
|class='wd_p569'| 1928-05-29
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 1976-04-19
|- class='wd_q98609618'
|class='wd_label'| [[Xosé Lluis Rodríguez Alberdi]]
|class='wd_desc'| escritor y maestru de Llingua Asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[profesor]]
|class='wd_p569'| 1955-04-12
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q118383824'
|class='wd_label'| [[Sabel de Fausta]]
|class='wd_desc'| escritora asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1934
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q118489664'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q118489664|Olaya Suárez]]''
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q326653|contable]]''
|class='wd_p569'| 1993-12-31
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q123258157'
|class='wd_label'| [[Naciu Varillas]]
|class='wd_desc'| periodista y escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[periodista]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569'| 1975
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q125823542'
|class='wd_label'| [[Xon de la Campa|Xon de la Campa Valdés]]
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| 
|class='wd_p569'| 1973
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q130881415'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q130881415|Rosario Trabanco]]''
|class='wd_desc'| actriz de teatru asturiana (1904-1985)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| ''[[:d:Q2259451|actor de teatru]]''
|class='wd_p569'| 1903
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 1985
|- class='wd_q131278984'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q131278984|Marisa López Diz]]''
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[poeta]]&lt;br/&gt;[[profesor]]&lt;br/&gt;[[cantante]]
|class='wd_p569'| 1970
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q135261231'
|class='wd_label'| [[Arantza Margolles|Arantxa Margolles]]
|class='wd_desc'| periodista asturiana
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]''
|class='wd_p106'| [[periodista]]&lt;br/&gt;[[historiador]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q3621491|arqueólogu]]''
|class='wd_p569'| 1982-12-11
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q136400930'
|class='wd_label'| [[Carlos X. Blanco|Carlos Xavier Blanco Martín]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1966
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q136763292'
|class='wd_label'| [[José Napoleón Acebal]]
|class='wd_desc'| abogáu y escritor asturianu (1806-1879)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[abogáu]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
|class='wd_p569'| 1806
|class='wd_p19'| [[Xixón]]
|class='wd_p570'| 1879
|- class='wd_q9032833'
|class='wd_label'| [[Miguel Rojo]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[biólogu]]
|class='wd_p569'| 1957
|class='wd_p19'| [[Zarracín]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q97853754'
|class='wd_label'| [[Házael González]]
|class='wd_desc'| escritor español
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q3330547|cronista]]''&lt;br/&gt;[[ensayista]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4263842|críticu lliterariu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1086863|columnista]]''
|class='wd_p569'| 1976-02-18
|class='wd_p19'| [[Zarréu (parroquia)|Zarréu]]
|class='wd_p570'| 
|- class='wd_q68817521'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q68817521|Artur Saternus]]''
| 
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[periodista]]
|class='wd_p569'| 1892-05-10
|class='wd_p19'| [[Świętochłowice]]
|class='wd_p570'| 1970-06-24
|- class='wd_q3573525'
|class='wd_label'| [[Anxelu]]
|class='wd_desc'| escritor asturianu (1899–1987)
|class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]''
|class='wd_p106'| [[escritor]]
|class='wd_p569'| 1899
|class='wd_p19'| [[Ḷḷena]]
|class='wd_p570'| 1987
|}
{{Wikidata list end}}</text>
      <sha1>0rt9539lnnpghu3wujizhhw67hcwdf8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nadja Auermann</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188640</id>
    <revision>
      <id>4488301</id>
      <parentid>4261983</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:49:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3878" sha1="rlvtvqs2t5wlpp6n2ekx3jqljyrajq3" xml:space="preserve">{{revisáu|t=20200510101155}}
{{persona}}
'''Nadja Auermann''' {{nym}}&lt;ref name=&quot;fmd&quot;&gt;{{fashionmodel|id=Nadja_Auermann|name=Nadja Auermann}}&lt;/ref&gt; ye una modelu y actriz [[Alemaña|alemana]]. El diseñador [[Valentino Garavani|Valentino]] una vegada comentó sobro la so paecencia física con [[Marlene Dietrich]].&lt;ref&gt;''Review/Fashion; Glamour a la Dietrich From Valentino'', [[New York Times]], 4 d'ochobre se 1994, pg. B9.&lt;/ref&gt; Una columnista de moda del [[The New York Times|New York Times]], Guy Trebay, escribió sobro ella, citándola como &quot;cara de doncella de xelu y piernes de saltador de piértiga&quot;. Una vegada tuvo'l récord [[Guinness]] a la modelu coles piernes más llargues.

== Vida y carrera ==
En 1989, Auermann foi afayada nun café en Berlín, que la llevó a roblar un contratu cola axencia ''Karin Modeling'' en [[París]] esi mesmu añu. En 1991, dexó Karin pa xunise a [[Elite Model Management]]. Entós llogró la so primer sesión de semeyes con ''[[Vogue Paris]]'', arriendes d'apaecer n'anuncios de [[Benetton]]. En setiembre de 1994, Auermann apaeció na portada de ''[[Vogue]]'' y ''[[Harper's Bazaar]]'', a lo que ''[[The New York Times]]'' comentó &quot;un trunfu asemeyáu a ganar les dos piernes de la Triple Corona de [[Thoroughbred Racing]]&quot;.&lt;ref&gt;''Noticed; On-the-Cover Coup'', New York Times, August 28, 1994, pg. A39.&lt;/ref&gt;

Desfiló para [[Chloé]], [[Givenchy]], [[Salvatore Ferragamo]], [[Louis Vuitton]], Valentino, [[Chanel]], [[Hermès]], [[Dolce &amp; Gabbana]], [[Viktor &amp; Rolf]], [[Prada]], [[Jean-Paul Gaultier|Jean Paul Gaultier]], [[Versace]], [[Giles Deacon]], [[Vivienne Westwood]], [[Gianfranco Ferré]], [[Fendi]], [[Jil Sander]], [[Christian Dior]], y [[Yves Saint Laurent]].

Auermann apaeció n'anuncios de Prada, [[Chanel]], Dolce &amp; Gabbana, [[Christian Dior]], [[Gianfranco Ferré]], [[Versace]], [[Donna Karan]], Karl Lagerfeld, [[Cartier]], [[Fendi]], [[Yves Saint Laurent]], [[Giorgio Armani]], Valentino, H&amp;M, Blumarine, y [[Hermès]]. Tamién foi vocera internacional de [[Shiseido]] a finales de los 90s.&lt;ref name=&quot;nymag&quot;&gt;{{cita publicación|url=http://nymag.com/fashion/models/nauermann/nadjaauermann|títulu=Nadja Auermann|work=[[New York (revista)|New York]]|fechaaccesu=23 d'abril de 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200810181955/https://nymag.com/fashion/models/nauermann/nadjaauermann/|archivedate=2020-08-10}}&lt;/ref&gt;

Amás de les sos apaiciones en campañes, Auermann apaeció en 100 portaes en tol mundu&lt;ref name=&quot;nymag&quot; /&gt;, incluyendo la American, British, French, Italian and German editions of ''Vogue'' d'Estaos Xuníos, británica, francesa, italiana y alemana, ''[[W]]'', ''Elle'', ''[[Esquire]]'', ''[[Harper's Bazaar]]'' y ''[[i-D]]''.&lt;ref name=&quot;fmd&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nymag&quot; /&gt;

Al traviés de la so carrera, Auermann trabayó pa reconocíos fotógrafos. Incluyendo a Steven Meisel, Helmut Newton, Mario Testino, Richard Avedon, Patrick Demarchelier, Irving Penn, Herb Ritts, Craig McDean, Steven Klein, Inez van Lamsweerde and Vinoodh Matadin, Mario Sorrenti, Paolo Roversi, Juergen Teller y Peter Lindbergh, que la reconoció como la so musa.&lt;ref name=&quot;dna models&quot;&gt;{{cita publicación|url=http://www.dnamodels.com/women-main-board/nadja-auermann/|títulu=Nadja Auermann|work=[[DNA Model Management]]|fechaaccesu=14 de febreru de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140121213503/http://www.dnamodels.com/women-main-board/nadja-auermann|fechaarchivu=21 de xineru de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140121213503/http://www.dnamodels.com/women-main-board/nadja-auermann|archivedate=2014-01-21}}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{Traducíu ref|en|Nadja Auermann|trad=total}}
{{enllaces persona}}

{{NF|1971||Auermann, Nadja}}

[[Categoría:Modelos d'Alemaña]]
[[Categoría:Actores y actrices d'Alemaña]]
[[Categoría:Persones de Berlín]]</text>
      <sha1>rlvtvqs2t5wlpp6n2ekx3jqljyrajq3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Wikidata/Finaos de recién/imáxenes</title>
    <ns>4</ns>
    <id>190484</id>
    <revision>
      <id>4488222</id>
      <parentid>4488202</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T22:10:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>32147</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>4488222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5096" sha1="iwjbjvf2kpbioo6mkok1orjnohj2rep" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;__NOINDEX__&lt;/noinclude&gt;
Última anovación: {{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}.
{{Wikidata list
|1=Wikipedia:Wikidata/Finaos de recién/imáxenes
|sparql=SELECT ?item ?dob ?dod ?img (CONCAT(&quot; &lt;small&gt;&quot;,str(ROUND(FLOOR((?dod - ?dob)/365.2425))),&quot;&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;&quot;) as ?s3)
{
SELECT ?item ?stct ?slct (?stct + ?slct*2 as ?rank) (SAMPLE(?img1) as ?img) (MAX(?dod1) as ?dod) (SAMPLE(?dob1) as ?dob)
{
	?item wdt:P570 ?dod1
	FILTER ( ?dod1 &gt; &quot;2022-01-01T00:00:00Z&quot;^^xsd:dateTime)
	FILTER ( ?dod1 &gt; (now()-&quot;P32D&quot;^^xsd:duration) &amp;&amp; ?dod1 &lt; now() )
	?item wdt:P18 ?img1 .
  	FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P1087 [] }
	?item wdt:P31 wd:Q5 .
  	?item wikibase:statements ?stct ; wikibase:sitelinks ?slct .
    OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob1 }
    FILTER EXISTS {
    ?article schema:about ?item .
    ?article schema:isPartOf &lt;https://ast.wikipedia.org/&gt; .
  }
}
GROUP BY ?item ?stct ?slct
ORDER BY DESC(?rank) ?item
LIMIT 8
}
ORDER BY DESC(?dod)
|section=
|columns=P18,label,P570,P20,qid,?s3
|thumb=130
|min_section=
|links=local
|row_template=Wikidata list/gallery
|skip_table=1
|autolist=fallback
|short = true
|chart=true
|references=all
}}
{{Wikidata list/gallery
| p18 = [[Ficheru:MaríaNieves-TangoArgentino.jpg|center|130px]]
| label = [[María Nieves Rego|María Nieves]]
| p570 = 2026-04-19&lt;ref name=&quot;ref_2757653f241220ad6a6b5a1af0aebeef1a272b03ad44f4cca35bf7b3eb2154d7&quot;&gt;https://www.perfil.com/noticias/actualidad/murio-maria-nieves-una-bailarina-de-tango-magica-e-inolvidable.phtml&lt;/ref&gt;
| qid = Q15890628
| s3 = &lt;small&gt;91&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list/gallery
| p18 = [[Ficheru:Desmond Morris (1969).jpg|center|130px]]
| label = [[Desmond Morris]]
| p570 = 2026-04-19&lt;ref name=&quot;ref_82522f93bb8a241ed4fddd83912f15691238bb66e9d395ca030506531f133133&quot;&gt;https://www.nytimes.com/2026/04/20/science/desmond-morris-dead.html&lt;/ref&gt;
| p20 = ''[[:d:Q216038|Naas]]''
| qid = Q311132
| s3 = &lt;small&gt;98&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list/gallery
| p18 = [[Ficheru:Nathalie Baye Cannes 2019.jpg|center|130px]]
| label = [[Nathalie Baye]]
| p570 = 2026-04-17&lt;ref name=&quot;ref_0cd087c9bfb7a78fc54e2e11d60f325d3b4756759351e0d0b5426096b214a152&quot;&gt;https://www.leparisien.fr/culture-loisirs/cinema/lactrice-nathalie-baye-est-morte-a-lage-de-77-ans-18-04-2026-KVJXVKEN2FGWBJW3ZTUA44SA5Q.php&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_7f695fdafed18bbc910c15cdecbe0dccdceeb1d9a71c5f589f6649d58bd6d2fc&quot;&gt;https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/04/18/nathalie-baye-actrice-aux-cent-roles-est-morte_6681131_3382.html&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_1def53f6a32f48a39e306f8dc529efbba80f35393a89906b3b667dbf77d210ce&quot;&gt;https://nos.nl/artikel/2610952-franse-actrice-nathalie-baye-77-overleden&lt;/ref&gt;
| p20 = [[París]]
| qid = Q106573
| s3 = &lt;small&gt;77&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list/gallery
| p18 = [[Ficheru:Moya Brennan - backstage at Glastonbury 2011.JPG|center|130px]]
| label = [[Moya Brennan|Q238941]]
| p570 = 2026-04-13&lt;ref name=&quot;ref_bfa4410513e36b8b8d6ec646c740d8fa9a800f1887c9ca192c745f1da9bb1ef6&quot;&gt;https://www.donegaldaily.com/lead-stories/moya-brennan-beloved-first-lady-of-celtic-music-dies-aged-73-630076&lt;/ref&gt;
| p20 = ''[[:d:Q693164|Gweedore]]''
| qid = Q238941
| s3 = &lt;small&gt;73&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list/gallery
| p18 = [[Ficheru:2019-06-11, Toledo, 6990, Seminario Defensa (cropped) Diego Carcedo.jpg|center|130px]]
| label = [[Diego Carcedo]]
| p570 = 2026-04-05&lt;ref name=&quot;ref_021c29b98aab1df777f096b2b865ee93adf55c5ffd497e105d0c44bdc95df386&quot;&gt;https://www.eldebate.com/cultura/20260405/muere-86-anos-diego-carcedo-maestro-reporterismo-referente-rtve_403388.html&lt;/ref&gt;
| p20 = [[Madrid]]&lt;ref name=&quot;ref_021c29b98aab1df777f096b2b865ee93adf55c5ffd497e105d0c44bdc95df386&quot;&gt;https://www.eldebate.com/cultura/20260405/muere-86-anos-diego-carcedo-maestro-reporterismo-referente-rtve_403388.html&lt;/ref&gt;
| qid = Q5805947
| s3 = &lt;small&gt;86&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list/gallery
| p18 = [[Ficheru:MaryBethHurt02.JPG|center|130px]]
| label = [[Mary Beth Hurt]]
| p570 = 2026-03-28&lt;ref name=&quot;ref_b6665801d63b07d39658cccf67388edf1e634be4538d325b28c4fa1570d31079&quot;&gt;https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/mary-beth-hurt-dead-world-according-to-garp-interiors-1236551313/&lt;/ref&gt;
| p20 = [[Jersey City]]&lt;ref name=&quot;ref_b6665801d63b07d39658cccf67388edf1e634be4538d325b28c4fa1570d31079&quot;&gt;https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/mary-beth-hurt-dead-world-according-to-garp-interiors-1236551313/&lt;/ref&gt;
| qid = Q271460
| s3 = &lt;small&gt;79&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list/gallery
| p18 = [[Ficheru:James Tolkan (2025).jpg|center|130px]]
| label = [[James Tolkan]]
| p570 = 2026-03-26&lt;ref name=&quot;ref_059081fe7ad4af8cae009e427e8696074e3ea601452dccc0b2417c3405cd12ac&quot;&gt;https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/james-tolkan-dead-back-to-the-future-top-gun-1236549260/&lt;/ref&gt;
| p20 = ''[[:d:Q2663981|Saranac Lake]]''&lt;ref name=&quot;ref_059081fe7ad4af8cae009e427e8696074e3ea601452dccc0b2417c3405cd12ac&quot;&gt;https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/james-tolkan-dead-back-to-the-future-top-gun-1236549260/&lt;/ref&gt;
| qid = Q783369
| s3 = &lt;small&gt;94&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list end}}</text>
      <sha1>iwjbjvf2kpbioo6mkok1orjnohj2rep</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>4488373</id>
      <parentid>4488222</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T07:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>32147</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>4488373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5104" sha1="797752oi30423b8yi2zwcib9n8q5uxs" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;__NOINDEX__&lt;/noinclude&gt;
Última anovación: {{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}.
{{Wikidata list
|1=Wikipedia:Wikidata/Finaos de recién/imáxenes
|sparql=SELECT ?item ?dob ?dod ?img (CONCAT(&quot; &lt;small&gt;&quot;,str(ROUND(FLOOR((?dod - ?dob)/365.2425))),&quot;&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;&quot;) as ?s3)
{
SELECT ?item ?stct ?slct (?stct + ?slct*2 as ?rank) (SAMPLE(?img1) as ?img) (MAX(?dod1) as ?dod) (SAMPLE(?dob1) as ?dob)
{
	?item wdt:P570 ?dod1
	FILTER ( ?dod1 &gt; &quot;2022-01-01T00:00:00Z&quot;^^xsd:dateTime)
	FILTER ( ?dod1 &gt; (now()-&quot;P32D&quot;^^xsd:duration) &amp;&amp; ?dod1 &lt; now() )
	?item wdt:P18 ?img1 .
  	FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P1087 [] }
	?item wdt:P31 wd:Q5 .
  	?item wikibase:statements ?stct ; wikibase:sitelinks ?slct .
    OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob1 }
    FILTER EXISTS {
    ?article schema:about ?item .
    ?article schema:isPartOf &lt;https://ast.wikipedia.org/&gt; .
  }
}
GROUP BY ?item ?stct ?slct
ORDER BY DESC(?rank) ?item
LIMIT 8
}
ORDER BY DESC(?dod)
|section=
|columns=P18,label,P570,P20,qid,?s3
|thumb=130
|min_section=
|links=local
|row_template=Wikidata list/gallery
|skip_table=1
|autolist=fallback
|short = true
|chart=true
|references=all
}}
{{Wikidata list/gallery
| p18 = [[Ficheru:MaríaNieves-TangoArgentino.jpg|center|130px]]
| label = [[María Nieves Rego|María Nieves]]
| p570 = 2026-04-19&lt;ref name=&quot;ref_2757653f241220ad6a6b5a1af0aebeef1a272b03ad44f4cca35bf7b3eb2154d7&quot;&gt;https://www.perfil.com/noticias/actualidad/murio-maria-nieves-una-bailarina-de-tango-magica-e-inolvidable.phtml&lt;/ref&gt;
| qid = Q15890628
| s3 = &lt;small&gt;91&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list/gallery
| p18 = [[Ficheru:Desmond Morris (1969).jpg|center|130px]]
| label = [[Desmond Morris|Q311132]]
| p570 = 2026-04-19&lt;ref name=&quot;ref_82522f93bb8a241ed4fddd83912f15691238bb66e9d395ca030506531f133133&quot;&gt;https://www.nytimes.com/2026/04/20/science/desmond-morris-dead.html&lt;/ref&gt;
| p20 = ''[[:d:Q216038|Naas]]''
| qid = Q311132
| s3 = &lt;small&gt;98&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list/gallery
| p18 = [[Ficheru:Nathalie Baye Cannes 2019.jpg|center|130px]]
| label = [[Nathalie Baye]]
| p570 = 2026-04-17&lt;ref name=&quot;ref_0cd087c9bfb7a78fc54e2e11d60f325d3b4756759351e0d0b5426096b214a152&quot;&gt;https://www.leparisien.fr/culture-loisirs/cinema/lactrice-nathalie-baye-est-morte-a-lage-de-77-ans-18-04-2026-KVJXVKEN2FGWBJW3ZTUA44SA5Q.php&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_7f695fdafed18bbc910c15cdecbe0dccdceeb1d9a71c5f589f6649d58bd6d2fc&quot;&gt;https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/04/18/nathalie-baye-actrice-aux-cent-roles-est-morte_6681131_3382.html&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_1def53f6a32f48a39e306f8dc529efbba80f35393a89906b3b667dbf77d210ce&quot;&gt;https://nos.nl/artikel/2610952-franse-actrice-nathalie-baye-77-overleden&lt;/ref&gt;
| p20 = [[París]]
| qid = Q106573
| s3 = &lt;small&gt;77&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list/gallery
| p18 = [[Ficheru:Moya Brennan - backstage at Glastonbury 2011.JPG|center|130px]]
| label = [[Moya Brennan|Q238941]]
| p570 = 2026-04-13&lt;ref name=&quot;ref_bfa4410513e36b8b8d6ec646c740d8fa9a800f1887c9ca192c745f1da9bb1ef6&quot;&gt;https://www.donegaldaily.com/lead-stories/moya-brennan-beloved-first-lady-of-celtic-music-dies-aged-73-630076&lt;/ref&gt;
| p20 = ''[[:d:Q693164|Gweedore]]''
| qid = Q238941
| s3 = &lt;small&gt;73&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list/gallery
| p18 = [[Ficheru:2019-06-11, Toledo, 6990, Seminario Defensa (cropped) Diego Carcedo.jpg|center|130px]]
| label = [[Diego Carcedo]]
| p570 = 2026-04-05&lt;ref name=&quot;ref_021c29b98aab1df777f096b2b865ee93adf55c5ffd497e105d0c44bdc95df386&quot;&gt;https://www.eldebate.com/cultura/20260405/muere-86-anos-diego-carcedo-maestro-reporterismo-referente-rtve_403388.html&lt;/ref&gt;
| p20 = [[Madrid]]&lt;ref name=&quot;ref_021c29b98aab1df777f096b2b865ee93adf55c5ffd497e105d0c44bdc95df386&quot;&gt;https://www.eldebate.com/cultura/20260405/muere-86-anos-diego-carcedo-maestro-reporterismo-referente-rtve_403388.html&lt;/ref&gt;
| qid = Q5805947
| s3 = &lt;small&gt;86&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list/gallery
| p18 = [[Ficheru:MaryBethHurt02.JPG|center|130px]]
| label = [[Mary Beth Hurt]]
| p570 = 2026-03-28&lt;ref name=&quot;ref_b6665801d63b07d39658cccf67388edf1e634be4538d325b28c4fa1570d31079&quot;&gt;https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/mary-beth-hurt-dead-world-according-to-garp-interiors-1236551313/&lt;/ref&gt;
| p20 = [[Jersey City]]&lt;ref name=&quot;ref_b6665801d63b07d39658cccf67388edf1e634be4538d325b28c4fa1570d31079&quot;&gt;https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/mary-beth-hurt-dead-world-according-to-garp-interiors-1236551313/&lt;/ref&gt;
| qid = Q271460
| s3 = &lt;small&gt;79&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list/gallery
| p18 = [[Ficheru:James Tolkan (2025).jpg|center|130px]]
| label = [[James Tolkan]]
| p570 = 2026-03-26&lt;ref name=&quot;ref_059081fe7ad4af8cae009e427e8696074e3ea601452dccc0b2417c3405cd12ac&quot;&gt;https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/james-tolkan-dead-back-to-the-future-top-gun-1236549260/&lt;/ref&gt;
| p20 = ''[[:d:Q2663981|Saranac Lake]]''&lt;ref name=&quot;ref_059081fe7ad4af8cae009e427e8696074e3ea601452dccc0b2417c3405cd12ac&quot;&gt;https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/james-tolkan-dead-back-to-the-future-top-gun-1236549260/&lt;/ref&gt;
| qid = Q783369
| s3 = &lt;small&gt;94&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list end}}</text>
      <sha1>797752oi30423b8yi2zwcib9n8q5uxs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Wikidata/Finaos de recién/llista</title>
    <ns>4</ns>
    <id>190487</id>
    <revision>
      <id>4488223</id>
      <parentid>4488201</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T22:11:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>32147</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>4488223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12318" sha1="skcjz8cs78nchi9utvo9ecyuewtucwu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;__NOINDEX__&lt;/noinclude&gt;
Última anovación: {{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}.
{{Wikidata list
|1=Wikipedia:Wikidata/Finaos de recién/llista
|sparql=SELECT ?item ?dod ?stct ?slct
{
	?item wdt:P570 ?dod
	FILTER ( ?dod &gt; &quot;2022-01-01T00:00:00Z&quot;^^xsd:dateTime)
	FILTER ( ?dod &gt; (now()-&quot;P32D&quot;^^xsd:duration) &amp;&amp; ?dod &lt; now() )
	?item wdt:P31 wd:Q5 .
}
ORDER BY DESC(?dod) ?item
|columns=item,P18,label,P569:Nacimientu,P570:Muerte,description:descripción,P106,P39,P27,P19,P20
|thumb=128
|autolist=fallback
|summary=itemnumber
|links=local
|references=all
}}
{| class='wikitable sortable'
! item
! imaxe
! label
! Nacimientu
! Muerte
! descripción
! ocupación
! cargu
! país de nacionalidá
! llugar de nacimientu
! llugar de la muerte
|-
| [[:d:Q15890628|Q15890628]]
| [[Ficheru:MaríaNieves-TangoArgentino.jpg|center|128px]]
| [[María Nieves Rego|María Nieves]]
| 1938&lt;ref name=&quot;ref_7d2be0d41e3e070d322e3e74db28dc07788157999622a6f219686a488170ede0&quot;&gt;''[[:d:Q23833686|Catalog of the German National Library]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;1934-09-06&lt;ref name=&quot;ref_dab59b7ded2d7ec521be86a8c15c6fa5d6c9fbb7e185c1e626303b33577a9783&quot;&gt;https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb17128349t&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_13106dcd30f035422c232a0bb8f4673b9af91abf56475dec13402af39bee216d&quot;&gt;https://www.todotango.com/english/artists/biography/798/Maria-Nieves/&lt;/ref&gt;
| 2026-04-19&lt;ref name=&quot;ref_2757653f241220ad6a6b5a1af0aebeef1a272b03ad44f4cca35bf7b3eb2154d7&quot;&gt;https://www.perfil.com/noticias/actualidad/murio-maria-nieves-una-bailarina-de-tango-magica-e-inolvidable.phtml&lt;/ref&gt;
| baillarina de balé arxentina
| ''[[:d:Q805221|baillarín de balé]]''&lt;br/&gt;[[coreógrafu]]&lt;ref name=&quot;ref_5608daa6822c73216d1f03633d8e39a2346bcb4ee3a083d77789e374a309ed28&quot;&gt;https://www.argentina.gob.ar/noticias/adios-maria-nieves&lt;/ref&gt;
| 
| [[Arxentina]]&lt;ref name=&quot;ref_66a0d796f8ba4ac2c8c3e99d75b40ee7ea8eaec0c571984d6fff7578d7b6dcd6&quot;&gt;https://data.bnf.fr/ark:/12148/cb17128349t&lt;/ref&gt;
| [[Buenos Aires]]&lt;ref name=&quot;ref_7d2be0d41e3e070d322e3e74db28dc07788157999622a6f219686a488170ede0&quot;&gt;''[[:d:Q23833686|Catalog of the German National Library]]''&lt;/ref&gt;
| 
|-
| [[:d:Q311132|Q311132]]
| [[Ficheru:Desmond Morris (1969).jpg|center|128px]]
| [[Desmond Morris]]
| 1928-01-24&lt;ref name=&quot;ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b&quot;&gt;''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_75f410066e7f65c92af7e5e0cb4798bd37f034883b838792a166eee2264e9e11&quot;&gt;''[[:d:Q17299517|RKDartists]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_8b0a327cfc00f7c0d07d4d61a30e67b8df5171572af575b03421261860e5f2fa&quot;&gt;''[[:d:Q29861311|SNAC]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_7ed18971eda0d85c91db4f5fac9a99c611d97fb8d71bd5aefd996b13a5d40bf2&quot;&gt;''[[:d:Q237227|Brockhaus Enzyklopädie]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_362e8e207d7b021b6f215e0338864fde1b2a1e51a3712c51e72d3c7e86616b21&quot;&gt;''[[:d:Q24255573|Benezit Dictionary of Artists]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_8c99c49a7fa983c35c3aa1c422e3167238d01d64329cfb24e6fa98bfafb1d3cb&quot;&gt;''[[:d:Q41640909|Artists of the World Online]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_0b6394c9b71b4096d2093e1c96ed71f61a31b392bc22d3542305c22bb29142a2&quot;&gt;''[[:d:Q2877812|Babelio]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_d93dab851f5a062783f73c103680ec63bc8865c6c5d40177ae8b6d19640a9a63&quot;&gt;''[[:d:Q107343683|Munzinger Personen]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-19&lt;ref name=&quot;ref_82522f93bb8a241ed4fddd83912f15691238bb66e9d395ca030506531f133133&quot;&gt;https://www.nytimes.com/2026/04/20/science/desmond-morris-dead.html&lt;/ref&gt;
| zoólogu británicu
| [[escritor]]&lt;ref name=&quot;ref_0be77b4b7d79ed60e88791ba092a1b79fa5b1227d42eb42faf6aee2af3dfb92d&quot;&gt;''[[:d:Q2359213|Goodreads]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;''[[:d:Q1371378|etnólogu]]''&lt;br/&gt;[[pintor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q16831721|etólogu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q16825962|primatólogu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q350979|zoólogu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q947873|presentador de televisión]]''&lt;br/&gt;[[ilustrador]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q19356916|sociobiólogu]]''
| 
| [[Reinu Xuníu]]
| [[Swindon]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q7261605|Purton]]''&lt;ref name=&quot;ref_0be77b4b7d79ed60e88791ba092a1b79fa5b1227d42eb42faf6aee2af3dfb92d&quot;&gt;''[[:d:Q2359213|Goodreads]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_7c2c0d4c827e70bb31faa817c593e493b59b0fd44fe9b758363c8a6b57302870&quot;&gt;http://desmond-morris.com/biography.php&lt;/ref&gt;
| ''[[:d:Q216038|Naas]]''
|-
| [[:d:Q106573|Q106573]]
| [[Ficheru:Nathalie Baye Cannes 2019.jpg|center|128px]]
| [[Nathalie Baye]]
| 1948-07-06&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_8b0a327cfc00f7c0d07d4d61a30e67b8df5171572af575b03421261860e5f2fa&quot;&gt;''[[:d:Q29861311|SNAC]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_cdef21979db91033a066302059358f4e4b21f930674db43f61ff78468b210334&quot;&gt;''[[:d:Q15706812|filmportal.de]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_db600c583c11c1f4a3f0618664504bb3e8c69966ec7f858aab6e941ad0d589eb&quot;&gt;''[[:d:Q61356138|FemBio database]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_cd05ff4b2e7c80737dcfea926f6951432d0720738c84d35ef2684788cb398210&quot;&gt;''[[:d:Q98769076|GeneaStar]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_beb08c37302db59faae18def7df503aa49faa56692d5237f49cc8cdcaf6046c9&quot;&gt;''[[:d:Q83365652|Roglo]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_db3d99a1e40222a7836ff836e6dfdb5b473e884559e7f11b491d3144e21f587b&quot;&gt;''[[:d:Q3407324|Proleksis Encyclopedia]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-17&lt;ref name=&quot;ref_0cd087c9bfb7a78fc54e2e11d60f325d3b4756759351e0d0b5426096b214a152&quot;&gt;https://www.leparisien.fr/culture-loisirs/cinema/lactrice-nathalie-baye-est-morte-a-lage-de-77-ans-18-04-2026-KVJXVKEN2FGWBJW3ZTUA44SA5Q.php&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_7f695fdafed18bbc910c15cdecbe0dccdceeb1d9a71c5f589f6649d58bd6d2fc&quot;&gt;https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/04/18/nathalie-baye-actrice-aux-cent-roles-est-morte_6681131_3382.html&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_1def53f6a32f48a39e306f8dc529efbba80f35393a89906b3b667dbf77d210ce&quot;&gt;https://nos.nl/artikel/2610952-franse-actrice-nathalie-baye-77-overleden&lt;/ref&gt;
| actriz francesa
| [[actor de voz]]&lt;ref name=&quot;ref_bc3a85658e8a28e65af625fa996b59966ba6a9d097cdf31fe7dc3db6bc6ea2b7&quot;&gt;''[[:d:Q1516429|Unifrance]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;''[[:d:Q2259451|actor de teatru]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10800557|actor de cine]]''&lt;br/&gt;[[baillarín]]
| 
| [[Francia]]
| [[Mainneville]]&lt;ref name=&quot;ref_6bd7f343ec86bf162b9bf98e2a22ba28c4226ad3dc2f3301b0707a2e32285c09&quot;&gt;http://www.debate.org/reference/jean-yves-berteloot&lt;/ref&gt;
| [[París]]
|-
| [[:d:Q2512502|Q2512502]]
| 
| [[Kazuo Imanishi]]
| 1941-01-12
| 2026-04-16&lt;ref name=&quot;ref_767ce8c390707bffbd9f39d1603100c5c00e057fa16e268ba4826567bb69169c&quot;&gt;https://www.sanfrecce.co.jp/news/team/12243&lt;/ref&gt;
| futbolista xaponés
| [[Xugador de fútbol|futbolista]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q628099|entrenador de fútbol]]''
| 
| [[Xapón]]
| [[Hiroshima]]
| [[Hiroshima]]
|-
| [[:d:Q238941|Q238941]]
| [[Ficheru:Moya Brennan - backstage at Glastonbury 2011.JPG|center|128px]]
| [[Moya Brennan|Q238941]]
| 1952-08-04&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-13&lt;ref name=&quot;ref_bfa4410513e36b8b8d6ec646c740d8fa9a800f1887c9ca192c745f1da9bb1ef6&quot;&gt;https://www.donegaldaily.com/lead-stories/moya-brennan-beloved-first-lady-of-celtic-music-dies-aged-73-630076&lt;/ref&gt;
| música irlandesa
| [[cantante]]&lt;br/&gt;[[compositor de cantares]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q3127709|arpista]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q12362622|filántropu]]''&lt;br/&gt;[[compositor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q855091|guitarrista]]''&lt;br/&gt;[[productor musical]]
| 
| [[República d'Irlanda]]
| ''[[:d:Q693164|Gweedore]]''
| ''[[:d:Q693164|Gweedore]]''
|-
| [[:d:Q3367014|Q3367014]]
| 
| [[Frank Stack]]
| 1937-10-31&lt;ref name=&quot;ref_2515a038bf5d14233e38e713969cb159123804e15e066817ab8ec55c6d0e81d7&quot;&gt;https://www.degruyter.com/view/AKL/_37773d22-509f-497b-b05c-aaa6e039ce6a&lt;/ref&gt;
| 2026-04-12&lt;ref name=&quot;ref_e2787a782a0a79fa82b74387173e4bd46e21d53071250473451e9e477ea3939d&quot;&gt;https://www.dailycartoonist.com/index.php/2026/04/14/frank-stack-rip/&lt;/ref&gt;
| historietista d&amp;#39;Estaos Xuníos
| ''[[:d:Q715301|historietista]]''&lt;br/&gt;[[pintor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q10862983|aguafuertista]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q15296811|dibuxante]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1114448|cartoonist]]''
| 
| [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]
| [[Houston]]&lt;ref name=&quot;ref_aaff9d5de55b30489e1441fd299f17dd53502cde5fde5efc16832d4770589af4&quot;&gt;''[[:d:Q135933563|Dictionary of Erotic Artists (2010)]]''&lt;/ref&gt;
| 
|-
| [[:d:Q5805947|Q5805947]]
| [[Ficheru:2019-06-11, Toledo, 6990, Seminario Defensa (cropped) Diego Carcedo.jpg|center|128px]]
| [[Diego Carcedo]]
| 1940-03-24
| 2026-04-05&lt;ref name=&quot;ref_021c29b98aab1df777f096b2b865ee93adf55c5ffd497e105d0c44bdc95df386&quot;&gt;https://www.eldebate.com/cultura/20260405/muere-86-anos-diego-carcedo-maestro-reporterismo-referente-rtve_403388.html&lt;/ref&gt;
| periodista, presentador y escritor asturianu (1940-2026)
| [[periodista]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q947873|presentador de televisión]]''&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1371925|llocutor]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q131572781|radio employee]]''&lt;ref name=&quot;ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;''[[:d:Q6051619|publicista]]''&lt;ref name=&quot;ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''&lt;/ref&gt;
| 
| [[España]]
| [[Sobrecueva]]
| [[Madrid]]&lt;ref name=&quot;ref_021c29b98aab1df777f096b2b865ee93adf55c5ffd497e105d0c44bdc95df386&quot;&gt;https://www.eldebate.com/cultura/20260405/muere-86-anos-diego-carcedo-maestro-reporterismo-referente-rtve_403388.html&lt;/ref&gt;
|-
| [[:d:Q20745630|Q20745630]]
| 
| [[Deborah Dultzin Kessler]]
| 1945-10-09
| 2026-03-30&lt;ref name=&quot;ref_cee35d2fa510e61d11409f04f5d026f6fa49e924a9066f34b6fb7d0cb2dd7d67&quot;&gt;https://diariojudio.com/comunidad-judia-mexico/notas-luctuosas/descanse-en-paz-la-sra-debora-dorita-dultzin-kessler-zl/520952/&lt;/ref&gt;
| astrofísica mexicana (1945-2026)
| [[astrofísicu]]&lt;br/&gt;[[investigador]]
| 
| [[Méxicu]]
| [[Monterrey]]
| 
|-
| [[:d:Q271460|Q271460]]
| [[Ficheru:MaryBethHurt02.JPG|center|128px]]
| [[Mary Beth Hurt]]
| 1946-09-26&lt;ref name=&quot;ref_f2c80df09e95b58628606a2c8a10b00cd8a6048c2ebdae04cf3f20d42f6c2393&quot;&gt;''[[:d:Q31964|Internet Broadway Database]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-03-28&lt;ref name=&quot;ref_b6665801d63b07d39658cccf67388edf1e634be4538d325b28c4fa1570d31079&quot;&gt;https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/mary-beth-hurt-dead-world-according-to-garp-interiors-1236551313/&lt;/ref&gt;
| actriz d&amp;#39;Estaos Xuníos (1946-2026)
| ''[[:d:Q10800557|actor de cine]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10798782|actor de televisión]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2259451|actor de teatru]]''&lt;br/&gt;[[actor]]&lt;ref name=&quot;ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_3e7c2394e0e1423b4735d47c254394535cdb2fb25f4a7ec7e9ff506261ea01b6&quot;&gt;https://lortelaward.com/featured-actress&lt;/ref&gt;
| 
| [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]
| ''[[:d:Q913495|Marshalltown]]''
| [[Jersey City]]&lt;ref name=&quot;ref_b6665801d63b07d39658cccf67388edf1e634be4538d325b28c4fa1570d31079&quot;&gt;https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/mary-beth-hurt-dead-world-according-to-garp-interiors-1236551313/&lt;/ref&gt;
|-
| [[:d:Q783369|Q783369]]
| [[Ficheru:James Tolkan (2025).jpg|center|128px]]
| [[James Tolkan]]
| 1931-06-20&lt;ref name=&quot;ref_8b0a327cfc00f7c0d07d4d61a30e67b8df5171572af575b03421261860e5f2fa&quot;&gt;''[[:d:Q29861311|SNAC]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_f2c80df09e95b58628606a2c8a10b00cd8a6048c2ebdae04cf3f20d42f6c2393&quot;&gt;''[[:d:Q31964|Internet Broadway Database]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_da9896ec5589fa9ffe53a54c8b84174c08b1a2aa95f7d112cc52e89cd90a0648&quot;&gt;''[[:d:Q112122720|WorldCat Entities]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-03-26&lt;ref name=&quot;ref_059081fe7ad4af8cae009e427e8696074e3ea601452dccc0b2417c3405cd12ac&quot;&gt;https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/james-tolkan-dead-back-to-the-future-top-gun-1236549260/&lt;/ref&gt;
| actor d&amp;#39;Estaos Xuníos (1931-2026)
| [[actor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q10798782|actor de televisión]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10800557|actor de cine]]''&lt;br/&gt;[[direutor de televisión]]
| 
| [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]
| ''[[:d:Q2645447|Calumet]]''
| ''[[:d:Q2663981|Saranac Lake]]''&lt;ref name=&quot;ref_059081fe7ad4af8cae009e427e8696074e3ea601452dccc0b2417c3405cd12ac&quot;&gt;https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/james-tolkan-dead-back-to-the-future-top-gun-1236549260/&lt;/ref&gt;
|-
| [[:d:Q16913180|Q16913180]]
| 
| [[Marina Yatsún]]
| 1982-04-21
| 2026-03-24
| piragüista rusa (1982-2026)
| ''[[:d:Q13382566|piragüista]]''
| 
| [[Rusia]]
| [[Moscú]]
| 
|}
----
&amp;sum; 11 items.
{{Wikidata list end}}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}</text>
      <sha1>skcjz8cs78nchi9utvo9ecyuewtucwu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>4488372</id>
      <parentid>4488223</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T07:11:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>32147</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>4488372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12712" sha1="1s56fnzrsjruxhdzg1oue4k1tuhs575" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;__NOINDEX__&lt;/noinclude&gt;
Última anovación: {{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}.
{{Wikidata list
|1=Wikipedia:Wikidata/Finaos de recién/llista
|sparql=SELECT ?item ?dod ?stct ?slct
{
	?item wdt:P570 ?dod
	FILTER ( ?dod &gt; &quot;2022-01-01T00:00:00Z&quot;^^xsd:dateTime)
	FILTER ( ?dod &gt; (now()-&quot;P32D&quot;^^xsd:duration) &amp;&amp; ?dod &lt; now() )
	?item wdt:P31 wd:Q5 .
}
ORDER BY DESC(?dod) ?item
|columns=item,P18,label,P569:Nacimientu,P570:Muerte,description:descripción,P106,P39,P27,P19,P20
|thumb=128
|autolist=fallback
|summary=itemnumber
|links=local
|references=all
}}
{| class='wikitable sortable'
! item
! imaxe
! label
! Nacimientu
! Muerte
! descripción
! ocupación
! cargu
! país de nacionalidá
! llugar de nacimientu
! llugar de la muerte
|-
| [[:d:Q15890628|Q15890628]]
| [[Ficheru:MaríaNieves-TangoArgentino.jpg|center|128px]]
| [[María Nieves Rego|María Nieves]]
| 1938&lt;ref name=&quot;ref_7d2be0d41e3e070d322e3e74db28dc07788157999622a6f219686a488170ede0&quot;&gt;''[[:d:Q23833686|Catalog of the German National Library]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;1934-09-06&lt;ref name=&quot;ref_dab59b7ded2d7ec521be86a8c15c6fa5d6c9fbb7e185c1e626303b33577a9783&quot;&gt;https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb17128349t&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_13106dcd30f035422c232a0bb8f4673b9af91abf56475dec13402af39bee216d&quot;&gt;https://www.todotango.com/english/artists/biography/798/Maria-Nieves/&lt;/ref&gt;
| 2026-04-19&lt;ref name=&quot;ref_2757653f241220ad6a6b5a1af0aebeef1a272b03ad44f4cca35bf7b3eb2154d7&quot;&gt;https://www.perfil.com/noticias/actualidad/murio-maria-nieves-una-bailarina-de-tango-magica-e-inolvidable.phtml&lt;/ref&gt;
| baillarina de balé arxentina
| ''[[:d:Q805221|baillarín de balé]]''&lt;br/&gt;[[coreógrafu]]&lt;ref name=&quot;ref_5608daa6822c73216d1f03633d8e39a2346bcb4ee3a083d77789e374a309ed28&quot;&gt;https://www.argentina.gob.ar/noticias/adios-maria-nieves&lt;/ref&gt;
| 
| [[Arxentina]]&lt;ref name=&quot;ref_66a0d796f8ba4ac2c8c3e99d75b40ee7ea8eaec0c571984d6fff7578d7b6dcd6&quot;&gt;https://data.bnf.fr/ark:/12148/cb17128349t&lt;/ref&gt;
| [[Buenos Aires]]&lt;ref name=&quot;ref_7d2be0d41e3e070d322e3e74db28dc07788157999622a6f219686a488170ede0&quot;&gt;''[[:d:Q23833686|Catalog of the German National Library]]''&lt;/ref&gt;
| 
|-
| [[:d:Q311132|Q311132]]
| [[Ficheru:Desmond Morris (1969).jpg|center|128px]]
| [[Desmond Morris|Q311132]]
| 1928-01-24&lt;ref name=&quot;ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b&quot;&gt;''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_75f410066e7f65c92af7e5e0cb4798bd37f034883b838792a166eee2264e9e11&quot;&gt;''[[:d:Q17299517|RKDartists]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_8b0a327cfc00f7c0d07d4d61a30e67b8df5171572af575b03421261860e5f2fa&quot;&gt;''[[:d:Q29861311|SNAC]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_7ed18971eda0d85c91db4f5fac9a99c611d97fb8d71bd5aefd996b13a5d40bf2&quot;&gt;''[[:d:Q237227|Brockhaus Enzyklopädie]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_362e8e207d7b021b6f215e0338864fde1b2a1e51a3712c51e72d3c7e86616b21&quot;&gt;''[[:d:Q24255573|Benezit Dictionary of Artists]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_8c99c49a7fa983c35c3aa1c422e3167238d01d64329cfb24e6fa98bfafb1d3cb&quot;&gt;''[[:d:Q41640909|Artists of the World Online]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_0b6394c9b71b4096d2093e1c96ed71f61a31b392bc22d3542305c22bb29142a2&quot;&gt;''[[:d:Q2877812|Babelio]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_d93dab851f5a062783f73c103680ec63bc8865c6c5d40177ae8b6d19640a9a63&quot;&gt;''[[:d:Q107343683|Munzinger Personen]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_da9896ec5589fa9ffe53a54c8b84174c08b1a2aa95f7d112cc52e89cd90a0648&quot;&gt;''[[:d:Q112122720|WorldCat Entities]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_b640002439b98e825334a6069d5dbb69e08c308d8df6dc6019d1c97c5a7ce977&quot;&gt;''[[:d:Q47757534|IdRef]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-19&lt;ref name=&quot;ref_82522f93bb8a241ed4fddd83912f15691238bb66e9d395ca030506531f133133&quot;&gt;https://www.nytimes.com/2026/04/20/science/desmond-morris-dead.html&lt;/ref&gt;
| zoólogu británicu
| [[escritor]]&lt;ref name=&quot;ref_0be77b4b7d79ed60e88791ba092a1b79fa5b1227d42eb42faf6aee2af3dfb92d&quot;&gt;''[[:d:Q2359213|Goodreads]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;''[[:d:Q1371378|etnólogu]]''&lt;br/&gt;[[pintor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q16831721|etólogu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q16825962|primatólogu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q350979|zoólogu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q947873|presentador de televisión]]''&lt;br/&gt;[[ilustrador]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q19356916|sociobiólogu]]''
| 
| [[Reinu Xuníu]]
| ''[[:d:Q7261605|Purton]]''&lt;ref name=&quot;ref_0be77b4b7d79ed60e88791ba092a1b79fa5b1227d42eb42faf6aee2af3dfb92d&quot;&gt;''[[:d:Q2359213|Goodreads]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_7c2c0d4c827e70bb31faa817c593e493b59b0fd44fe9b758363c8a6b57302870&quot;&gt;http://desmond-morris.com/biography.php&lt;/ref&gt;
| ''[[:d:Q216038|Naas]]''
|-
| [[:d:Q106573|Q106573]]
| [[Ficheru:Nathalie Baye Cannes 2019.jpg|center|128px]]
| [[Nathalie Baye]]
| 1948-07-06&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_8b0a327cfc00f7c0d07d4d61a30e67b8df5171572af575b03421261860e5f2fa&quot;&gt;''[[:d:Q29861311|SNAC]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_cdef21979db91033a066302059358f4e4b21f930674db43f61ff78468b210334&quot;&gt;''[[:d:Q15706812|filmportal.de]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_db600c583c11c1f4a3f0618664504bb3e8c69966ec7f858aab6e941ad0d589eb&quot;&gt;''[[:d:Q61356138|FemBio database]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_cd05ff4b2e7c80737dcfea926f6951432d0720738c84d35ef2684788cb398210&quot;&gt;''[[:d:Q98769076|GeneaStar]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_beb08c37302db59faae18def7df503aa49faa56692d5237f49cc8cdcaf6046c9&quot;&gt;''[[:d:Q83365652|Roglo]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_db3d99a1e40222a7836ff836e6dfdb5b473e884559e7f11b491d3144e21f587b&quot;&gt;''[[:d:Q3407324|Proleksis Encyclopedia]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-17&lt;ref name=&quot;ref_0cd087c9bfb7a78fc54e2e11d60f325d3b4756759351e0d0b5426096b214a152&quot;&gt;https://www.leparisien.fr/culture-loisirs/cinema/lactrice-nathalie-baye-est-morte-a-lage-de-77-ans-18-04-2026-KVJXVKEN2FGWBJW3ZTUA44SA5Q.php&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_7f695fdafed18bbc910c15cdecbe0dccdceeb1d9a71c5f589f6649d58bd6d2fc&quot;&gt;https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/04/18/nathalie-baye-actrice-aux-cent-roles-est-morte_6681131_3382.html&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_1def53f6a32f48a39e306f8dc529efbba80f35393a89906b3b667dbf77d210ce&quot;&gt;https://nos.nl/artikel/2610952-franse-actrice-nathalie-baye-77-overleden&lt;/ref&gt;
| actriz francesa
| [[actor de voz]]&lt;ref name=&quot;ref_bc3a85658e8a28e65af625fa996b59966ba6a9d097cdf31fe7dc3db6bc6ea2b7&quot;&gt;''[[:d:Q1516429|Unifrance]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;''[[:d:Q2259451|actor de teatru]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10800557|actor de cine]]''&lt;br/&gt;[[baillarín]]&lt;br/&gt;[[actor]]&lt;ref name=&quot;ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''&lt;/ref&gt;
| 
| [[Francia]]
| [[Mainneville]]&lt;ref name=&quot;ref_6bd7f343ec86bf162b9bf98e2a22ba28c4226ad3dc2f3301b0707a2e32285c09&quot;&gt;http://www.debate.org/reference/jean-yves-berteloot&lt;/ref&gt;
| [[París]]
|-
| [[:d:Q2512502|Q2512502]]
| 
| [[Kazuo Imanishi]]
| 1941-01-12
| 2026-04-16&lt;ref name=&quot;ref_767ce8c390707bffbd9f39d1603100c5c00e057fa16e268ba4826567bb69169c&quot;&gt;https://www.sanfrecce.co.jp/news/team/12243&lt;/ref&gt;
| futbolista xaponés
| [[Xugador de fútbol|futbolista]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q628099|entrenador de fútbol]]''
| 
| [[Xapón]]
| [[Hiroshima]]
| [[Hiroshima]]
|-
| [[:d:Q238941|Q238941]]
| [[Ficheru:Moya Brennan - backstage at Glastonbury 2011.JPG|center|128px]]
| [[Moya Brennan|Q238941]]
| 1952-08-04&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-13&lt;ref name=&quot;ref_bfa4410513e36b8b8d6ec646c740d8fa9a800f1887c9ca192c745f1da9bb1ef6&quot;&gt;https://www.donegaldaily.com/lead-stories/moya-brennan-beloved-first-lady-of-celtic-music-dies-aged-73-630076&lt;/ref&gt;
| música irlandesa
| [[cantante]]&lt;br/&gt;[[compositor de cantares]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q3127709|arpista]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q12362622|filántropu]]''&lt;br/&gt;[[compositor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q855091|guitarrista]]''&lt;br/&gt;[[productor musical]]
| 
| [[República d'Irlanda]]
| ''[[:d:Q693164|Gweedore]]''
| ''[[:d:Q693164|Gweedore]]''
|-
| [[:d:Q3367014|Q3367014]]
| 
| [[Frank Stack]]
| 1937-10-31&lt;ref name=&quot;ref_2515a038bf5d14233e38e713969cb159123804e15e066817ab8ec55c6d0e81d7&quot;&gt;https://www.degruyter.com/view/AKL/_37773d22-509f-497b-b05c-aaa6e039ce6a&lt;/ref&gt;
| 2026-04-12&lt;ref name=&quot;ref_e2787a782a0a79fa82b74387173e4bd46e21d53071250473451e9e477ea3939d&quot;&gt;https://www.dailycartoonist.com/index.php/2026/04/14/frank-stack-rip/&lt;/ref&gt;
| historietista d&amp;#39;Estaos Xuníos
| ''[[:d:Q715301|historietista]]''&lt;br/&gt;[[pintor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q10862983|aguafuertista]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q15296811|dibuxante]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1114448|cartoonist]]''
| 
| [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]
| [[Houston]]&lt;ref name=&quot;ref_aaff9d5de55b30489e1441fd299f17dd53502cde5fde5efc16832d4770589af4&quot;&gt;''[[:d:Q135933563|Dictionary of Erotic Artists (2010)]]''&lt;/ref&gt;
| 
|-
| [[:d:Q5805947|Q5805947]]
| [[Ficheru:2019-06-11, Toledo, 6990, Seminario Defensa (cropped) Diego Carcedo.jpg|center|128px]]
| [[Diego Carcedo]]
| 1940-03-24
| 2026-04-05&lt;ref name=&quot;ref_021c29b98aab1df777f096b2b865ee93adf55c5ffd497e105d0c44bdc95df386&quot;&gt;https://www.eldebate.com/cultura/20260405/muere-86-anos-diego-carcedo-maestro-reporterismo-referente-rtve_403388.html&lt;/ref&gt;
| periodista, presentador y escritor asturianu (1940-2026)
| [[periodista]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q947873|presentador de televisión]]''&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1371925|llocutor]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q131572781|radio employee]]''&lt;ref name=&quot;ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;''[[:d:Q6051619|publicista]]''&lt;ref name=&quot;ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''&lt;/ref&gt;
| 
| [[España]]
| [[Sobrecueva]]
| [[Madrid]]&lt;ref name=&quot;ref_021c29b98aab1df777f096b2b865ee93adf55c5ffd497e105d0c44bdc95df386&quot;&gt;https://www.eldebate.com/cultura/20260405/muere-86-anos-diego-carcedo-maestro-reporterismo-referente-rtve_403388.html&lt;/ref&gt;
|-
| [[:d:Q20745630|Q20745630]]
| 
| [[Deborah Dultzin Kessler]]
| 1945-10-09
| 2026-03-30&lt;ref name=&quot;ref_cee35d2fa510e61d11409f04f5d026f6fa49e924a9066f34b6fb7d0cb2dd7d67&quot;&gt;https://diariojudio.com/comunidad-judia-mexico/notas-luctuosas/descanse-en-paz-la-sra-debora-dorita-dultzin-kessler-zl/520952/&lt;/ref&gt;
| astrofísica mexicana (1945-2026)
| [[astrofísicu]]&lt;br/&gt;[[investigador]]
| 
| [[Méxicu]]
| [[Monterrey]]
| 
|-
| [[:d:Q271460|Q271460]]
| [[Ficheru:MaryBethHurt02.JPG|center|128px]]
| [[Mary Beth Hurt]]
| 1946-09-26&lt;ref name=&quot;ref_f2c80df09e95b58628606a2c8a10b00cd8a6048c2ebdae04cf3f20d42f6c2393&quot;&gt;''[[:d:Q31964|Internet Broadway Database]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-03-28&lt;ref name=&quot;ref_b6665801d63b07d39658cccf67388edf1e634be4538d325b28c4fa1570d31079&quot;&gt;https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/mary-beth-hurt-dead-world-according-to-garp-interiors-1236551313/&lt;/ref&gt;
| actriz d&amp;#39;Estaos Xuníos (1946-2026)
| ''[[:d:Q10800557|actor de cine]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10798782|actor de televisión]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2259451|actor de teatru]]''&lt;br/&gt;[[actor]]&lt;ref name=&quot;ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_3e7c2394e0e1423b4735d47c254394535cdb2fb25f4a7ec7e9ff506261ea01b6&quot;&gt;https://lortelaward.com/featured-actress&lt;/ref&gt;
| 
| [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]
| ''[[:d:Q913495|Marshalltown]]''
| [[Jersey City]]&lt;ref name=&quot;ref_b6665801d63b07d39658cccf67388edf1e634be4538d325b28c4fa1570d31079&quot;&gt;https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/mary-beth-hurt-dead-world-according-to-garp-interiors-1236551313/&lt;/ref&gt;
|-
| [[:d:Q783369|Q783369]]
| [[Ficheru:James Tolkan (2025).jpg|center|128px]]
| [[James Tolkan]]
| 1931-06-20&lt;ref name=&quot;ref_8b0a327cfc00f7c0d07d4d61a30e67b8df5171572af575b03421261860e5f2fa&quot;&gt;''[[:d:Q29861311|SNAC]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_f2c80df09e95b58628606a2c8a10b00cd8a6048c2ebdae04cf3f20d42f6c2393&quot;&gt;''[[:d:Q31964|Internet Broadway Database]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_da9896ec5589fa9ffe53a54c8b84174c08b1a2aa95f7d112cc52e89cd90a0648&quot;&gt;''[[:d:Q112122720|WorldCat Entities]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-03-26&lt;ref name=&quot;ref_059081fe7ad4af8cae009e427e8696074e3ea601452dccc0b2417c3405cd12ac&quot;&gt;https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/james-tolkan-dead-back-to-the-future-top-gun-1236549260/&lt;/ref&gt;
| actor d&amp;#39;Estaos Xuníos (1931-2026)
| [[actor]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q10798782|actor de televisión]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10800557|actor de cine]]''&lt;br/&gt;[[direutor de televisión]]
| 
| [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]
| ''[[:d:Q2645447|Calumet]]''
| ''[[:d:Q2663981|Saranac Lake]]''&lt;ref name=&quot;ref_059081fe7ad4af8cae009e427e8696074e3ea601452dccc0b2417c3405cd12ac&quot;&gt;https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/james-tolkan-dead-back-to-the-future-top-gun-1236549260/&lt;/ref&gt;
|-
| [[:d:Q16913180|Q16913180]]
| 
| [[Marina Yatsún]]
| 1982-04-21
| 2026-03-24
| piragüista rusa (1982-2026)
| ''[[:d:Q13382566|piragüista]]''
| 
| [[Rusia]]
| [[Moscú]]
| 
|}
----
&amp;sum; 11 items.
{{Wikidata list end}}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}</text>
      <sha1>1s56fnzrsjruxhdzg1oue4k1tuhs575</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Adautaciones de les aventures de Sherlock Holmes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>211862</id>
    <revision>
      <id>4488296</id>
      <parentid>4322858</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:46:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12272" sha1="618cl5d9454p3rwi6mkrt90b2a4dndr" xml:space="preserve">[[Ficheru:Sherlock_Holmes_poster_1916.jpg|miniaturadeimagen|Cartelu de l'adautación teatral protagonizada por William Gillette.]]
Esti artículu allista las distintes '''adautaciones d'aventures de Sherlock Holmes''' clasificaes por mediu. [[Sherlock Holmes]] ye un detective priváu ficticiu que foi creáu pol novelista Sir [[Arthur Conan Doyle]] y utilizáu por él en dellos de los sos escritos de [[ficción]].

== Nel cine ==
[[Ficheru:Basil_Rathbone_Sherlock_Holmes.jpeg|derecha|miniaturadeimagen|Basil Rathbone nel rol de Sherlock Holmes]]
Ye'l personaxe de ficción que más foi representáu nel [[Cine|séptimu arte]], con más de 260 películes onde foi'l personaxe principal.{{ensin referencies}}

Dende'l principiu del séptimu arte, yá a [[Arthur Conan Doyle|Conan Doyle]] repunábale que la mayoría de vegaes les investigaciones de Holmes nel cine situáronse na dómina na que'l filme realizábase, y non na [[dómina victoriana]], que yera la dómina na que trescurríen les noveles orixinales. Aprovechando esti error de partida, surdió más tarde mientres la [[Segunda Guerra Mundial]], l'usu del personaxe per parte de los americanos y británicos con fines de propaganda. Les obres más recientes oriéntense a recrear l'ambiente de la [[dómina victoriana]].

Al mesmu tiempu, munches películes sírvense de Holmes como un arquetipu de detective. Ye de destacar que'l primer filme ([[Cine mudu|mudu]]) basáu nél (''Sherlock Holmes Baffled'') ye una [[parodia]], onde s'presenta un personaxe anónimu con casquete y fumando pipa.

La interpretación del actor británicu [[Peter Cushing]] ye considerada una de les meyores na pantalla grande.{{ensin referencies}} La figura ascética d'esti actor volvióse indisociable, a los güeyos de los [[Cinéfilu|cinéfilos]], como la del personaxe qu'encarnó en ''The Hound of the Baskevilles'', de [[Terence Fisher]], nel añu 1959.

Pela so parte ,nos años 1940, l'actor británicu [[Basil Rathbone]] interpretólu n'aproximadamente 26 filmes, polo que ye otra de les referencia ineludibles y tamién unu de los más recordaos que lo interpretaren dalguna vegada, siendo xeneralmente'l que la xente más acomuña'l personaxe en cuestión.

=== Principales películes ===
* 1900/1903 : ''[[Sherlock Holmes Baffled]]'', curtiu mudu d'Arthur Marvin
* [[1912]] : ''Sherlock Holmes'', Serie de 9 filmes curtios so la supervisión d'[[Arthur Conan Doyle]]
* [[1916]] : ''Sherlock Holmes'', llargumetraxe mudu protagonizáu por William Gillette.
* [[1922]] : ''Sherlock Holmes'', dirixíu por Albert Parker y protagonizáu por [[John Barrymore]]
* [[1929]] : ''La torna de Sherlock Holmes'', primer [[Cine sonoru|filme sonoru]] que pon n'escena a Sherlock Holmes
* [[1937]] : ''The Man Who Was Sherlock Holmes'' con Hans Albers (Holmes) y Heinz Rühmann (Watson)
* Una serie de 14 filmes con Basil Rathbone (Holmes) y Nigel Bruce (Watson) : 
** [[1939]] : ''The Hound of the Baskerville'', de Sidney Lanfield con Richard Greene
** [[1939]] : ''Les Aventures de Sherlock Holmes'' (''The Adventures of Sherlock Holmes''), d'Alfred Werker
** [[1942]] : ''Sherlock Holmes and the Voice of Terror''
** [[1942]] : ''Sherlock Holmes and the Secret Weapon'', realizáu por Roy William Neill
** [[1943]] : ''Sherlock Holmes Cares Death'', de Roy William Neill
** [[1943]] : ''Sherlock Holmes in Washington'', de Roy William Neill
** [[1944]] : ''The Scarlet Claw'', de Roy William Neill
** [[1944]] : ''The Pearl of Death'', de Roy William Neill
** [[1944]] : ''The Spider Woman'', de Roy William Neill
** [[1945]] : ''House of Fear'', de Roy William Neill
** [[1945]] : ''The Woman in Green'', de Roy William Neill
** [[1945]] : ''Pursuit to Algiers'', de Roy William Neill
** [[1946]] : ''El tren de la muerte'' (''Terror by night''), de Roy William Neill
** [[1946]] : ''Dressed To Kill'', de Roy William Neill
* [[1959]] : ''The Hound of the Baskevilles'', de Terence Fisher, con [[Peter Cushing]], André Morell, y [[Christopher Lee]]
* [[1962]] : ''Sherlock Holmes und das Halsband des Todes'', con [[Christopher Lee]] (Holmes)
* [[1970]] : ''The Private life of Sherlock Holmes'', de [[Billy Wilder]]
* [[1975]] : ''The Adventure of Sherlock Holmes' Smarter Brother'', comedia con [[Gene Wilder]]
* [[1976]] : ''The Seven Percent Solution'', con [[Robert Duvall]]
* [[1979]] : ''Murder by Decree'', con [[Christopher Plummer]] (Holmes) y James Mason (Watson)
* [[1985]] : ''Young Sherlock Holmes'', de Barry Levinson onde se toma conocencia que Holmes y Watson conociéronse nel colexu
* [[1988]] : ''Without a Clue'', de Thom Eberhardt con [[Michael Caine]] y [[Ben Kingsley]])
* [[1988]] : ''The Hound of the Baskevilles'' basáu na serie de televisión con Jeremy Brett y Edward Hardwicke
* [[1991]] : ''Sherlock Holmes en Caracas'', de Juan Fresan
* [[2005]] : Sherlock Holmes and Doctor Watson: The Murder of Lord Waterbrook, d'''Aleksandr Bubnov''
* Una serie de 3 filmes con [[Robert Downey Jr.]] (Holmes) y [[Jude Law]] (Watson) : 
** [[2009]] : ''Sherlock Holmes'', de [[Guy Ritchie]]
** [[2011]] : ''Sherlock Holmes: A Game of Shadows'', de [[Guy Ritchie]]
** [[2021]] : ''Sherlock Holmes'' de Dexter Fletcher
* [[2010]] : ''La dernière enquête de Sherlock Holmes'', curtiumetraxe de Gaël Grobéty
* [[2010]] : ''Sherlock Holmes'' (película de 2021), de Rachel Goldenberg
* [[2012]] : ''Holmes &amp; Watson. Madrid Days'', de [[José Luis Garci]]

== Adautaciones d'Holmes na televisión ==
[[Ficheru:LondonSmog.jpg|derecha|miniaturadeimagen|333x333px|Rodaxe del telefilm ''Sherlock Holmes and the Case of the Silk Stocking no 2004.'']]
La primer apaición del personaxe na televisión foi en 1937 nun telefilme d'[[Estaos Xuníos d'América]].

Darréu, dellos telefilmes fueron fechos basaos nél.

=== Series televisaes ===
* 1949 - 1954 : ''Sherlock Holmes'', 262 episodios espublizaos pola [[BBC]] en Gran Bretaña, con Basil Rathbone nel rol principal.
* 1971 - 1973 : ''Los rivales de Sherlock Holmes'', 26 episodios espublizaos n'ITV, Gran Bretaña.
* 1982: Young Sherlock, The Mistery of the Manor House, de Granada Television, Gran Bretaña.
* 1979 - 1986 : ''Les aventures de Sherlock Holmes y del doctor Watson'' (&quot;Приключения Шерлока Холмса и доктора Ватсона&quot;), serie de 8 telefilmes soviéticus d'Igor Maslennikov, con Vasili Livanov (que nel añu 2006 recibió la [[Orde del Imperiu Británicu]] pol so rol de Sherlock Holmes) y Vitali Solomin (interpretando a John Watson).
* 1984 - 1994 : ''Sherlock Holmes'' de Granada Television, Gran Bretaña.
* 2000 - 2001 : ''Los misterios del verdaderu Sherlock Holmes'' (Murder Rooms: Mysteries of the Real Sherlock Holmes)
* 2010: ''Sherlock'' producida pola BBC Wales con [[Benedict Cumberbatch]] (Holmes) y Martin Freeman (Watson).
* 2012: ''Elementary'' producida pola [[CBS]] con Johnny Llee Miller (Sherlock Holmes) y [[Lucy Liu]] (JoanWatson).

=== Telefilmes ===
* 1972 : ''The Hound of the Baskevilles'', con Stewart Granger y Bernard Fox.
* 1976 : ''Sherlock Holmes en Nueva York'', con Roger Moore y [[Charlotte Rampling]].
* 1983 : ''El signu de los Cuatro'', con Ian Richardson (Holmes) y David Healy (Watson).
* 1983 : ''The Hound of the Baskevilles'', con Ian Richardson (Holmes) y Donald Churchill (Watson).
* 1990 : ''Sherlock Holmes and the Leading Lady'', con [[Christopher Lee|Christopher Llee]] (Holmes) y [[Morgan Fairchild]] (Irène Adler).
* 1990 : ''La mano del asesín'' con Edward Woodward (Holmes) y [[John Hillerman]] (Watson).
* 1991 : ''Sherlock Holmes y la cruz de sangre'', con [[Charlton Heston]] (Holmes) y Richard Johnson (Doctor Watson).
* 1991 : ''Incident at Victoria Falls'' con Patrick Macnee (Watson).
* Una serie de 4 telefilmes canadienses de Rodney Gibbons con Matt Frewer y Kenneth Welsh.
** 2000 : ''The Hound of the Baskevilles'' (''The Hound of the Baskervilles'').
** 2001 : ''El signu de los Cuatro'' (The Sign of Four).
** 2001 : ''Crime en Bohemia'' (''The Royal Scandal''), con Liliana Komorowska.
** 2002 : ''El vampiru de Whitechapel'' (''The Case of the Whitechapel Vampire'').
* 2002 : ''The Hound of the Baskevilles'', de David Attwood con Richard Roxburgh y Ian Hart.
* 2002 : Sherlock: La marca del diañu (''Case of Evil'').
* 2004 : ''Sherlock Holmes and the Case of the Silk Stocking'', de Simon Cellian Jones con Rupert Everett y Ian Hart.
* 2010 : ''Sherlock Holmes'' con Ben Syder (Holmes) y Gareth David-Lloyd (Watson).

=== Series y películes animaes ===
* 1986 : Basil, detective priváu, filme d'animación de [[The Walt Disney Company|Disney]].
* 1999 - 2001 : ''Sherlock Holmes nel sieglu XXII'', 26 episodios de Scott Heming y Paul Quinn.
* 1984 - 1985 : ''Sherlock Holmes'', producción italo-xaponesa de [[Hayao Miyazaki]].
* 2006 : Sherlock Holmes and Doctor Watson: The Murder of Lord Waterbrook, dibuxos animaos rusos subtituláu n'inglés, d'Aleksandr Bubnov.

== Holmes na radio ==
Les adautaciones radiofóniques d'aventures del susodichu detective, por cierto sonche varias, porque pueden ser o non adautaciones d'aventures del canon orixinal.

== Holmes nel teatru ==
* [[1965]] : ''Baker Street'', una comedia musical de [[Broadway]].
* [[1988]] : ''[[Sherlock Holmes The Musical]]'', pastiche musical de Leslie Bricusse.

== Holmes en noveles ==
Munchos autores rindieron homenaxe a la figura del detective, na actualidá yá s'escribieron munches aventures que de xuru hubieren pudieren vivir Holmes y Watson, yá seya escribiendo aventures que Conan Doyle mento vagamente en dalguna de les sos noveles, o yá seya escribiendo hestories al rodiu dalgún personaxe secundariu de la redolada canónica de Holmes ([[Irene Adler]], el llacayu informante Wiggins, la posadera Mme Hudson, etc.).

Outros escritores prefirieron rindirle un homenaxe más [[iconoclasta]], amosando una versión futurista o exótica de les investigaciones, y/o modificando dalguna carauterística del perfil del personaxe y el so entornu.

== Holmes nes historietes ==
Foi tamién oxetu de munches adautaciones n'historietes, yá seya xenerando adautaciones de narraciones efectivamente escrites por Conan Doyle, desenvolviendo aventures apócrifes respectu del canon&quot; holmesiano, o escribiendo pastiches y parodies más o menos alloñaes del personaxe clásicu. Tamién s'desenvolvieron historietes onde como personaxe principal tómanse dalgunos de los personaxes secundarios del mundu de Holmes.

== Holmes en revistes y selmanarios ==
* ''Sherlock Holmes Mystery Magacín'', revista d'Estaos Xuníos.
* Revistes y folletos de les Sociedaes Holmesianas&quot; : &quot;Ironmongers Daily Echo&quot; (Société Sherlock Holmes de France), por casu.
* ''Le Carné d'Ecrou'', ''Les Evadés de Dartmoor'', &quot;Société des études holmésiennes et autres&quot; de Strasbourg.

== Holmes en xuegos ==

=== En videoxuegos ===

== Parodies y personaxes d'imitación de Sherlock Holmes ==
* Muppet Show : Sketch ''Sherlock Holmes and the Case of the Disappearing Clues'' (episodiu 3; Sherlock Holmes ye interpretáu por Rowlf, el perru pianista).
* ''Charlotte Holmes dans le'' ''[[Revista|magacín]]'' ''pour enfants'', D-Lire.
* Herlock Sholmes, rival d'Arsène Lupin, de Maurice Leblanc.
* (n'inglés) ''Sherlock Hemlock'', en ''[[Sesame Street]]''.
* Sir Tim O'Theo

== Bibliografía ==
* [[2011]] - Max Philippe Morel, Pascal Graffica, ''Sherlock Holmes à l'écran'', Evadés de Dartmoor.
** 2011 - Max Philippe Morel, ''Sherlock Holmes en bandes dessinées'', Evadés de Dartmoor.
** 2011 - Philippe Tomblaine, ''Sherlock Holmes dans la bande dessinée'', L'àpart.
* [[2002]] - Alan Barnes, ''Sherlock Holmes on screen'', Reynolds and Hearn Ltd.
* [[2007]] - David Stuart Davies, ''Starring Sherlock Holmes'', Titan Books.

== Ver tamién ==
* [[Sherlock Holmes]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
* [http://www.imdb.com/find?q=Sherlock+Holmes&amp;s=ch Sherlock Holmes] nel [http://www.imdb.com/ sitiu] [[Internet Movie Database]].
* [http://www.filmaffinity.com/es/search.php?stype=title&amp;stext=Sherlock+Holmes Sherlock Holmes], nel [http://www.filmaffinity.com/ sitiu] [[FilmAffinity|Filmaffinity]]; n'inglés.

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Sherlock Holmes]]
[[Categoría:Dómina victoriana]]
[[Categoría:Cine]]</text>
      <sha1>618cl5d9454p3rwi6mkrt90b2a4dndr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jhilmar Lora</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252449</id>
    <revision>
      <id>4488384</id>
      <parentid>4375196</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T08:43:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10928" sha1="g8gow0fqybmdwdfklluh9c0t18vm7aj" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Carlos Jhilmar Lora Saavedra''' {{nym}}, más conocíu como '''Jhilmar Lora''', ye un [[Fútbol|futbolista profesional peruanu]] que xuega como [[Defensa (fútbol)|llateral derechu]] pal club peruanu [[Club Sporting Cristal|Sporting Cristal]] y la [[Seleición de fútbol de Perú|seleición de Perú]].

== Vida temprana ==
Lora nació'l 24 d'ochobre de 2000 en Callao. Al crecer nuna familia bien xunida y amante del fútbol, ​​&quot;Jhil&quot; desenvolvió una pasión pol deporte dende una edá temprana, xugando constantemente nel barriu de Boterín. A los cuatro años incorporar al club local Alianza Lima allugáu nel Llicéu Naval Capitán de Navío Germán Astete, allugáu nel distritu La Perlla , a 10 minutos de la so casa, onde foi entrenáu por Nill Gonzáles. Darréu foi formáu por Bruno Ferreira y en 2013 foi recibíu pol profesor Hitzvan Tazayco.&lt;ref&gt;[https://www.futbolperuano.com/liga-1/noticias/quien-es-jhilmar-lora-juvenil-de-sporting-cristal-301035 ¿Quién es Jhilmar Lora, joven defensa de Sporting Cristal?]&lt;/ref&gt;

Siguidor de tola vida del Sporting Cristal, Lora xunir al club limeñu cuando tenía once años.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.extremoceleste.com/jhilmar-lora-llegue-a-cristal-a-los-once-anos/ |títulu=Jhilmar Lora: &quot;Llegué a Cristal a los once años |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230727101832/https://extremoceleste.com/jhilmar-lora-llegue-a-cristal-a-los-once-anos/ |fechaarchivu=2023-07-27 }}&lt;/ref&gt; Mientres los ocho años que xugó para los xuveniles, ganó casi tolos torneos xuveniles y foi casi invencible col equipu xuvenil. La mayoría d'esi grupu de xugadores yera bien técnicu. Taba contentu con Jhilmar poles condiciones que ta amosando, porque nesi momentu nun destacar pero de sópitu nesi momentu destacó un delanteru o centrocampista.&lt;ref&gt;[https://trome.pe/deportes/jhilmar-lora-donde-se-formo-la-posicion-en-la-que-jugo-en-menores-y-pasajes-pocos-conocidos-de-su-vida-seleccion-peruana-sporting-cristal-eliminatorias-qatar-2022-noticia/ Jhilmar Lora: dónde se formó, la posición en la que jugó en menores y pasajes pocos conocidos de su vida]&lt;/ref&gt; Pela so parte, Conrad Flores, que lo dirixó na cantera y sub-20 del Sporting Cristal sostuvo que Jhilmar Lora primeramente nun xugaba como marcador derechu sinón n'otra posición. “De primeres yera central y Benjamín Villalta yera llateral derechu. Entós, poles sos característiques de xuegu, decidí camudar la so posición: Villalta como llateral y Lora como llateral derechu ”.&lt;ref&gt;[https://elcomercio.pe/respuestas/sporting-cristal-conoce-a-jhilmar-lora-el-joven-defensa-que-tuvo-una-destacada-actuacion-ante-sport-boys-por-la-liga-1-betsson-revtli-noticia/ Sporting Cristal: conoce a Jhilmar Lora, el joven defensa que tuvo una destacada actuación ante Sport Boys por la Liga 1]&lt;/ref&gt;

Lora xugó en toles competiciones, fíxose amigu de los sos compañeros, ente los que s'atopaben Joao Grimaldo y Benjamín Villalta. Lora convertir nuna parte integral del equipu xuvenil de Sporting Cristal. Mientres la so primer temporada completa (2016), foi campeón del Tornéu Reserva - Apertura y Clausura- y Copa Modelu Centenariu. Na so segunda temporada (2017), foi campeón del Tornéu Reserva - Apertura- y Tornéu Centenariu Sub-17 Clausura, la final d'este'l so equipu dio una victoria por 3-2 sobro Alianza Lima, Lora anotó'l gol de la victoria. dempués de remontar el 0-2.&lt;ref&gt;[https://depor.com/futbol-peruano/descentralizado/sporting-cristal-campeon-remonto-alianza-lima-sub-17-fotos-57184/ Sporting Cristal campeón: remontó ante Alianza Lima en la Sub 17]&lt;/ref&gt; Una selmana dempués perdería'l títulu nacional énte l'Universitariu.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://lanueve.com.pe/2017/12/23/torneo-centenario-universitario-es-el-campeon-nacional-de-la-categoria-sub-17/ |títulu=Torneo Centenario: Universitario es el campeón nacional de la categoría sub-17 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210909000113/http://lanueve.com.pe/2017/12/23/torneo-centenario-universitario-es-el-campeon-nacional-de-la-categoria-sub-17/ |fechaarchivu=2021-09-09 }}&lt;/ref&gt; Na so tercer temporada (2018) foi campeón del Tornéu Reserva - Apertura-. La so última temporada (2019) foi campeona del Tornéu Reserva - Apertura-, Lora a metá d'añu foi xubida al primer equipu, sicasí tuvo que ser convocada pa siguir na Copa Libertadores de la so categoría l'añu siguiente onde tuvo perdíu en fase de grupos.&lt;ref&gt;[https://ovacion.pe/noticias/sporting-cristal/cristal-se-despidio-libertadores-sub-20-un-triunfo Cristal se despidió de la Libertadores Sub-20 con un triunfo]&lt;/ref&gt;

== Carrera nel club ==

=== Sporting Cristal ===

==== 2011-2019: carrera y llogros xuveniles ====
Lora formó parte de los equipos menores de Sporting Cristal ente 2011 y 2019. Col club ganó cinco títulos nacionales: el Tornéu Centenariu Sub-17, Copa Modelu Centenariu 2016 y el Tornéu de Promoción y Reserva 2016 , 2018 y 2019. Tamién ganó 3 torneos curtios en 2018: Branu, Apertura y Clausura.

==== 2019-2020: ascensu al primer equipu ====
Mientres la temporada 2019, el 7 d'agostu de 2019 robló'l so primer contratu profesional y foi treslladáu al primer equipu.  A los 19 años y 16 díes debutó col primer equipu nel partíu pol campeonatu énte'l Melgar , entrando como suplente nel minutu 61 en llugar de Renzo Revoredo.  Na temporada 2020, xugó 4 vegaes na alliniación titular en partíos de campeonatu y a la fin de la temporada convertir nel campeón de Perú col club.

==== 2021-presente: Convertise nun once inicial xugador ====
El 31 de xineru de 2021 Sporting Cristal confirmó la prórroga del contratu con Lora hasta finales de 2023.  El 13 de marzu dio la so primer asistencia na so carrera a Christopher González nel partíu de la 1ª xornada de la nueva temporada contra'l club Deportivu Binacional&quot; (4: 0).  El 21 d'abril de 2021 debutó na Copa Libertadores nel partíu énte'l Sao Paulo (0: 3), ingresando como suplente nel minutu 82.  El 14 de xunetu de 2021 debutó na Copa Suramericana nel partíu d'octavos de final énte l'Arsenal de Sarandí.(2: 1), como entrante. El so club pasó a cuartos de final onde perdió énte Peñarol en dambos partíos (1: 3) y (0: 1). El 17 de setiembre de 2021 dio-y el so segunda asistencia na so carrera a Marcos Riquelme nel partíu de la oncena xornada de la nueva temporada énte'l club Universidad Técnica de Cajamarca (6: 1).

== Carrera internacional ==

=== Perú ===

==== 2021: Debú de Senior y Copa América ====
El 27 d'abril de 2021, el técnicu Ricardo Gareca presentó un desafíu preliminar de 50 xugadores para la Copa América de Perú para la Copa América 2021 , qu'incluyía a Jhilmar Lora.  El 21 de mayu, foi convocáu per primer vegada pal clasificatorio para la Copa del Mundu 2022 contra Colombia y Ecuador.  El 10 de xunu entró na aplicación definitiva de la selección nacional para la Copa América de Brasil.  Nel partíu de cuartos de final del tornéu contra Paraguay , Lora debutó cola selección nacional, entrando al campu en llugar de Aldo Corzu.en 90 + 2 minutos.  El partíu terminó con marcador de 3: 3, y la selección de Perú ganó nos penaltis, tamién se convirtió nel primer xugador peruanu nacíu nel sieglu XXI en debutar nuna Copa América.  En partíos posteriores, la semifinal contra Brasil (0: 1) y el partíu pol 3ᵉʳ llugar contra Colombia (2: 3), Lora entró al campu en llugar de Corzu dos vegaes más y tomó el cuartu llugar cola so selección nacional nel final del tornéu.  El 29 d'agostu foi convocáu d'urxencia para la eliminatoria del Mundial 2022 contra Uruguai , Venezuela y Brasil.  El 24 de setiembre de 2021 foi citáu para impugnar la triple fecha contraChile , Bolivia y Arxentina. Nel tercer partíu de la triple fecha énte Arxentina, Lora debutó cola selección nacional na eliminatoria mundialista , entrando a la cancha como titular. El partíu terminó con marcador de 1: 0, a favor d'Arxentina, tamién se convirtió nel primer xugador peruanu nacíu nel sieglu XXI en debutar nuna Clasificación de la Conmebol pal Mundial de Fútbol.

== Perfil como xugador ==

=== Estilu de xuegu ===
Jhilmar Lora suel xugar como llateral derechu y foi descritu como &quot;una gran promesa pal fútbol peruano&quot;.  Por cuenta de la so notable aceleración y habilidaes creatives, esta posición déxa-y disparar y centrar col so pie diestru y ayudar a los sos compañeros d'equipu.

Consideráu unu de los meyores defensores del fútbol peruano, Lora a pesar de nun ser físicamente pimpanu, destaca nel aire pola so elevación y precisión de cabeza, lo que lo convierte nuna destacada defensa nes xugaes de balón en xuegu; tamién ye un atacante competente. Amás de les sos dotes defensives y la so habilidá para asistir a los sos compañeros, ta dotáu de velocidá, y siéntese cómodu col balón, tien bona habilidá técnica, según una bona distribución, lo que-y dexa llevar el balón escontra alantre, camudar la bola.  Xuegu con balones llargos o xuegu dende tras nel suelu. Tamién tien una aceleración notable, polo que puede movese nel menor tiempu posible nun espaciu llindáu.

Lora ganóse aponderamientos pola so maña técnica y la so capacidá para sobresalir tanto a la ofensiva como a la defensiva, según pola so versatilidad, lo que-y dexa esplegar se como llateral. Na so mocedá, de cutiu xugaba como llateral central,  ente que más tarde establecióse como llateral a midida que avanzaba la so carrera. Pol so ampliu abanicu d'habilidaes, el so entrenador del Sporting Cristal, Roberto Mosquera, comparar con unu de los meyores defensores peruanos, Nolberto Solanu;  Siguió describiéndolo como &quot; Un xugador escelente ya interesante nel fútbol peruano &quot;. En 2021, opinión de Julio César Uribe, que lo cita como “un xugador de talla internacional que produció Perú”. Lora tamién s'esplegó dacuando como central o defensora. Lora foi emponderáu poles sos actuaciones decisives en partíos importantes, especialmente para Sporting Cristal,  por cuenta del so enclín a asistir goles cruciales pal so equipu, y ye consideráu por dellos periodistes y aficionaos como ún de los xugadores más confiables en situaciones d'alta competencia y presión. gracies a la so habilidá como defensor, el so sentíu tácticu, consistencia y concentración de xuegu a lo llargo d'una temporada.  Les sos habilidaes inclúin la so creatividá, visión, pases, definición, toque y técnica, siendo refe Arid como un xugador prometedor&quot;.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces deportista}}

{{NF|2000||Lora, Jhilmar}}
[[Categoría:Futbolistes de la seleición masculina de Perú]]
[[Categoría:Futbolistes de la seleición masculina sub-15 de Perú]]
[[Categoría:Futbolistes na Copa América 2021]]
[[Categoría:Persones de Lima]]
[[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]]</text>
      <sha1>g8gow0fqybmdwdfklluh9c0t18vm7aj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Wikidata/Finaos de recién/portada</title>
    <ns>4</ns>
    <id>256849</id>
    <revision>
      <id>4488215</id>
      <parentid>4488204</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2942" sha1="qnduat44iqkyple6w5tbjl0ljnl0ldq" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;display:block;border:1px solid #5da95d; vertical-align:top;width:100%; background-color:#f9f9ff;margin-bottom:10px;margin-top:5px;padding-left:5px;padding-right:4px; box-shadow: 8px 8px 8px #ccc; box-sizing: border-box&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;height:22px; border-bottom:1px solid #5da95d; padding:0px; background:#b9f3b9; color:#000000; text-align:center; font-weight:bold; font-size:100%; margin-bottom:5px;margin-top:0;margin-left:-5px;margin-right:-4px;&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;b&gt;Persones finaes de recién&lt;/b&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

{{Wikidata list
|1=Wikipedia:Wikidata/Finaos de recién/portada
|sparql=SELECT ?item ?dob ?dod (CONCAT(&quot; &lt;small&gt;&quot;, STR(ROUND(FLOOR((?dod - ?dob) / &quot;365.2425&quot;^^xsd:decimal))), &quot;&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;&quot;) AS ?s3) WHERE {
  SELECT ?item ?stct ?slct (MAX(?dod1) AS ?dod) (SAMPLE(?dob1) AS ?dob) WHERE {
    ?item wdt:P570 ?dod1.
    FILTER(?dod1 &gt; &quot;2021-11-02T00:00:00Z&quot;^^xsd:dateTime)
    FILTER((?dod1 &gt; ((NOW()) - &quot;P32D&quot;^^xsd:duration)) &amp;&amp; (?dod1 &lt; (NOW())))
    FILTER(NOT EXISTS { ?item wdt:P1087 _:b4. })
    ?item wdt:P31 wd:Q5;
      wikibase:statements ?stct;
      wikibase:sitelinks ?slct.
    OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob1. }
    FILTER(EXISTS {
      ?article schema:about ?item;
        schema:isPartOf &lt;https://ast.wikipedia.org/&gt;.
    })
  }
  GROUP BY ?item ?stct ?slct
  ORDER BY DESC (?dod)
  LIMIT 8
}
ORDER BY DESC (?dod)
|section=
|columns=label,description,P570,qid,?s3
|thumb=130
|min_section=
|links=local
|row_template=Wikidata list/portada
|skip_table=1
|autolist=fallback
|short = true
|chart=true
|minimal=1
}}
{{Wikidata list/portada
| label = [[María Nieves Rego|María Nieves]]
| desc = baillarina de balé arxentina
| p570 = 2026-04-19
| qid = Q15890628
| s3 = &lt;small&gt;91&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list/portada
| label = [[Desmond Morris]]
| desc = zoólogu británicu
| p570 = 2026-04-19
| qid = Q311132
| s3 = &lt;small&gt;98&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list/portada
| label = [[Nathalie Baye]]
| desc = actriz francesa
| p570 = 2026-04-17
| qid = Q106573
| s3 = &lt;small&gt;77&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list/portada
| label = [[Kazuo Imanishi]]
| desc = futbolista xaponés
| p570 = 2026-04-16
| qid = Q2512502
| s3 = &lt;small&gt;85&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list/portada
| label = [[Moya Brennan]]
| desc = música irlandesa
| p570 = 2026-04-13
| qid = Q238941
| s3 = &lt;small&gt;73&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list/portada
| label = [[Frank Stack]]
| desc = historietista d&amp;#39;Estaos Xuníos
| p570 = 2026-04-12
| qid = Q3367014
| s3 = &lt;small&gt;88&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list/portada
| label = [[Diego Carcedo]]
| desc = periodista, presentador y escritor asturianu (1940-2026)
| p570 = 2026-04-05
| qid = Q5805947
| s3 = &lt;small&gt;86&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list/portada
| label = [[Deborah Dultzin Kessler]]
| desc = astrofísica mexicana (1945-2026)
| p570 = 2026-03-30
| qid = Q20745630
| s3 = &lt;small&gt;80&amp;nbsp;años&lt;/small&gt;
}}
{{Wikidata list end}}
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>qnduat44iqkyple6w5tbjl0ljnl0ldq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Woolworth Building</title>
    <ns>0</ns>
    <id>266487</id>
    <revision>
      <id>4488322</id>
      <parentid>4440224</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:59:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4488322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3913" sha1="t39xfenc8hdmy1mi3qdeym3j8sgpgzx" xml:space="preserve">{{edificiu}}
El '''Woolworth Building''' ye un [[rascacielos]] asitiáu nel distritu de [[Manhattan]], na ciudá d'Estaos Xuníos de [[Nueva York]]. Diseñáu pol arquitectu [[Cass Gilbert]], allúgase nel 233 de la cai Broadway, nel barriu de [[Tribeca]]. Foi, de magar la so inauguración en [[1913]] hasta [[1930]], l'edificiu más altu del mundu. El so altor, de 241 m (792 pies), fae que, un sieglu dempués de la so inauguración, seya entá ún de los 100 edificios más altos del país. L'edificiu ta arrodiáu pela cai Broadway y el parque del Ayuntamientu (City Hall Park) al este, la cai Park Place al norte y la cai Braclay al sur. Consiste nuna base, en forma de U, de 30 pisos d'altor, de la que naz una torre con otros 30 pisos más. La so fachada ta cubierta principalmente de terracota, con roca [[caliar]] nos pisos más baxos, y tien miles de ventanes. El so vestíbulu, perlluxosu, contién escultures que representen, ente más otros, al arquitectu y al dueñu l'edificiu, mosaicos de techu y otros detalles arquitectónicos. La estructura incluyía un observatoriu nel pisu 54, peslláu al públicu de magar [[1945]], y una piscina privada nel suétanu&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Stichweh D, Machirus J, Murphy S, ''NY Skyscrapers'', p. 44-47. Prestel Vergal, New York, 2016.&lt;/ref&gt;.

F.W. Woolworth, fundador d'una cadena d'almacenes de venta de productos a 5 y 10 centavos (y poro, conocíu como'l &quot;five-and-dime Napoleon&quot;)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, mandó construyilo p'asitiar nelli les oficines principales de la so compañía. Planeólu conxuntamente col Irving National Exchange Bank, que planeaba usar l'edificiu tamién como'l so cuartel xeneral. Magar que nel proyectu orixinal la idea yera facer un edificiu comercial de 12 a 16 plantes, esto camudó delles vegaes, y la so altura final nun foi decidida hasta xineru de 1911, dempués de que la construcción d'elli yá entamara. L'edificiu foi inauguráu oficialmente el [[24 d'abril]] de [[1913]]: esi día el presidente d'[[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]], [[Woodrow Wilson]], pulsó, nel [[Despachu Oval]], l'interruptor que prendió les 80.000 bombilles del edificiu&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

L'edificiu camudó d'aspectu y función delles veces a lo llargo la so hestoria. En [[1932]] llimpióse-y la fachada, y hebo una renovación xeneral del edificiu ente [[1977]] y [[1981]]. El bancu Irving National Exchange camudó la so sede al edificiu del númberu 1 de Wall Street ([[1 Wall Street]]) en 1931, pero la compañía Woolworth siguió siendo la propietaria del edificiu hasta [[1998]], cuando lu vendió al Witkoff Group. Esti vendió en [[2012]] los 30 pisos superiores a un promotor inmobiliariu, que lo convirtió en pisos; el restu l'edificiu sigue siendo d'usu comercial ya d'oficines. L'edificiu ye un [[Fitu Históricu Nacional]] de magar 1966&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=398&amp;ResourceType=Building|date=23 de setiembre de 2007|title=Woolworth Building|work=National Historic Landmark summary listing|publisher=National Park Service|fechaaccesu=14 de xunu de 2023|url-status=dead|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110606013413/http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=398&amp;ResourceType=Building|fechaarchivu=June 6, 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110606013413/http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=398&amp;ResourceType=Building|fechaarchivu=2011-06-06}}&lt;/ref&gt;, y un Fitu Históricu de la ciudá de Nueva York de magar 1983&lt;ref name=&quot;nycland&quot;&gt;New York City Landmarks Preservation Commission; Dolkart, Andrew S.; Postal, Matthew A. (2009). Postal, Matthew A. (ed.). Guide to New York City Landmarks (4th ed.). New York: John Wiley &amp; Sons. p. 25. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-470-28963-1&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;. 

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Manhattan]]
[[Categoría:Rascacielos de Nueva York]]</text>
      <sha1>t39xfenc8hdmy1mi3qdeym3j8sgpgzx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Wikidata/Finaos de recién (ensin páxina)</title>
    <ns>4</ns>
    <id>268886</id>
    <revision>
      <id>4488220</id>
      <parentid>4488009</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T19:13:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>488</id>
      </contributor>
      <comment>[[c:User:Túrelio|Túrelio]] esborró l'archivu &quot;Helena_Faberova_-_vyrez.jpg&quot; en Commons porque [[:c:COM:CSD#G7|]], own work within a week per [[:c:Special:Diff/1201293564|]]..</comment>
      <origin>4488220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33082" sha1="6fhp4dt4hc0uqbb8efckehdgmgs0cid" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;__NOINDEX__&lt;/noinclude&gt;
Última anovación: {{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}.
{{Wikidata list
|1=Wikipedia:Wikidata/Finaos de recién (ensin páxina)
|sparql=SELECT DISTINCT ?item ?linkcount 
{
	?item wdt:P570 ?dod
	FILTER ( ?dod &gt; &quot;2023-08-01T00:00:00Z&quot;^^xsd:dateTime)
	FILTER ( ?dod &gt; (now()-&quot;P32D&quot;^^xsd:duration) &amp;&amp; ?dod &lt; now() )
	?item wdt:P31 wd:Q5 .
    ?item wikibase:sitelinks ?linkcount . # count of sitelinks  
}
ORDER BY DESC(?dod) ?item
LIMIT 50
|columns=item,P18,label,P569:nacimientu,P570:muerte,description:descripción,P106,P39,P27,P19,P20,?linkcount:enllaces
|thumb=128
|autolist=fallback
|links=red_only
|references=all
}}
{| class='wikitable sortable'
! item
! imaxe
! label
! nacimientu
! muerte
! descripción
! ocupación
! cargu
! país de nacionalidá
! llugar de nacimientu
! llugar de la muerte
! enllaces
|-
| [[:d:Q139418675|Q139418675]]
| 
| [[Florian Montorio]]
| 1986-10-18&lt;ref name=&quot;ref_6754d20aedc8ccff6d7e593cf5b808006498f9cf128cc41d479caf756d330633&quot;&gt;https://www.defense.gouv.fr/terre/actualites/deces-du-sergent-chef-florian-montorio-operation-exterieure-au-liban&lt;/ref&gt;
| 2026-04-18&lt;ref name=&quot;ref_bbc3a71b5f4256eb4d20fb9429f4149aa847fa13b32da8bb323b980d5c393368&quot;&gt;https://www.sudouest.fr/international/moyen-orient/liban/soldat-francais-tue-au-liban-qui-etait-florian-montorio-un-habitue-des-operations-exterieures-28743274.php&lt;/ref&gt;
| [[Francia|francés]] person (1986–2026) ♂; mort pour la France
| 
| 
| [[Francia]]
| [[Montauban]]&lt;ref name=&quot;ref_6754d20aedc8ccff6d7e593cf5b808006498f9cf128cc41d479caf756d330633&quot;&gt;https://www.defense.gouv.fr/terre/actualites/deces-du-sergent-chef-florian-montorio-operation-exterieure-au-liban&lt;/ref&gt;
| [[El Líbanu]]&lt;ref name=&quot;ref_883974cce1274d05eccd8141b40516564239c9f8236ddb56241f6b5fd054c363&quot;&gt;https://www.dna.fr/defense-guerre-conflit/2026/04/18/ce-que-l-on-sait-de-la-mort-de-florian-montorio-soldat-francais-tue-au-liban&lt;/ref&gt;
| 0
|-
| [[:d:Q2908231|Q2908231]]
| [[Ficheru:David Mena (00320557).jpg|center|128px]]
| [[David Mena]]
| 1953-04-08&lt;ref name=&quot;ref_38a6478c666fcab8e72088fa07b09c7f29222e07ac8e171a24824dc18e3432a3&quot;&gt;http://www.knesset.gov.il/mk/heb/mk.asp?mk_individual_id_t=156&lt;/ref&gt;
| 2026-04-18&lt;ref name=&quot;ref_f9692c2b2e1b045a83e3d7083d76e52676bd9dac7f268ab57c96d4148798eb02&quot;&gt;https://www.ynet.co.il/news/article/bkpgo4wtbl&lt;/ref&gt;
| políticu israelín
| [[abogáu defensor]]&lt;br/&gt;[[políticu]]&lt;br/&gt;[[abogáu]]
| [[Knesset member]]&lt;ref name=&quot;ref_38a6478c666fcab8e72088fa07b09c7f29222e07ac8e171a24824dc18e3432a3&quot;&gt;http://www.knesset.gov.il/mk/heb/mk.asp?mk_individual_id_t=156&lt;/ref&gt;
| [[Israel]]
| [[Or Yehuda]]
| [[Ramat Gan]]&lt;ref name=&quot;ref_03d2cf6124e126f5a3a5de9d7dfab0d86ed1e2009fba86ee732606f3977ac4b9&quot;&gt;https://news.walla.co.il/item/3831552&lt;/ref&gt;
| 7
|-
| [[:d:Q920051|Q920051]]
| [[Ficheru:József Marosi.jpg|center|128px]]
| [[József Marosi]]
| 1934-10-16
| 2026-04-18&lt;ref name=&quot;ref_105d8c06be2cfaa0984ff560a842e1a4cdebc8b6e278b66ab732ae77d4c551bd&quot;&gt;https://olimpia.hu/hirek/elhunyt-marosi-jozsef-olimpiai-ezustermes-vivo&lt;/ref&gt;
| xugador d&amp;#39;esgrima húngaru
| [[xugador d'esgrima]]
| 
| [[Hungría]]
| [[Budapest]]
| 
| 15
|-
| [[:d:Q1175610|Q1175610]]
| [[Ficheru:David McKinley Official.jpg|center|128px]]
| [[David McKinley]]
| 1947-03-28
| 2026-04-17&lt;ref name=&quot;ref_df211d20153905560d70ccdf3f7d54116e226af9b9ff214f7fb35e56d27ff174&quot;&gt;https://www.wvva.com/2026/04/17/former-congressman-david-mckinley-dies/&lt;/ref&gt;
| políticu estauxunidense
| [[políticu]]&lt;br/&gt;[[inxenieru civil]]&lt;br/&gt;[[inxenieru]]&lt;br/&gt;[[xefe d'empresa]]&lt;ref name=&quot;ref_9332961c13fbe9f750c9df5cef0101044dd7eb72df96c0617391a39edbcb3761&quot;&gt;http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=M001180&lt;/ref&gt;
| [[Member of the West Virginia House of Delegates]]&lt;ref name=&quot;ref_9332961c13fbe9f750c9df5cef0101044dd7eb72df96c0617391a39edbcb3761&quot;&gt;http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=M001180&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Chair of the West Virginia Republican Party]]&lt;ref name=&quot;ref_9332961c13fbe9f750c9df5cef0101044dd7eb72df96c0617391a39edbcb3761&quot;&gt;http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=M001180&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[miembru de la Cámara de Representantes de los Estaos Xuníos]]&lt;ref name=&quot;ref_6d36959dacdc022cc2a2089d76bbb6cfdc61f52e44738bb3123127d5fc6473db&quot;&gt;https://www.congress.gov/member/david-mckinley/M001180&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_8f065d647d301015731c42f71c45649e5c825c5480e6ae4ab72649bd9fff3413&quot;&gt;''[[:d:Q1150348|Biographical Directory of the United States Congress]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[miembru de la Cámara de Representantes de los Estaos Xuníos]]&lt;ref name=&quot;ref_8f065d647d301015731c42f71c45649e5c825c5480e6ae4ab72649bd9fff3413&quot;&gt;''[[:d:Q1150348|Biographical Directory of the United States Congress]]''&lt;/ref&gt;
| [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]
| [[Wheeling]]
| [[Wheeling]]
| 14
|-
| [[:d:Q128803528|Q128803528]]
| 
| [[Evgeny V. Slavnov]]
| 1942&lt;ref name=&quot;ref_532e49c4230d1a69cdfa2d796f742b5a04a98ac400656f19e72a4e16e7de3709&quot;&gt;https://pnipuhistory.wordpress.com/славнов-евгений-владимирович/&lt;/ref&gt;
| 2026-04-17
| [[Rusia|rusu]]-[[Xunión Soviética|soviéticu]] [[Investigador|investigador]], wood turner, head of laboratory (1942–2026) ♂
| [[investigador]]&lt;br/&gt;[[wood turner]]&lt;ref name=&quot;ref_532e49c4230d1a69cdfa2d796f742b5a04a98ac400656f19e72a4e16e7de3709&quot;&gt;https://pnipuhistory.wordpress.com/славнов-евгений-владимирович/&lt;/ref&gt;
| [[head of laboratory]]&lt;ref name=&quot;ref_532e49c4230d1a69cdfa2d796f742b5a04a98ac400656f19e72a4e16e7de3709&quot;&gt;https://pnipuhistory.wordpress.com/славнов-евгений-владимирович/&lt;/ref&gt;
| [[Rusia]]
| [[Perm]]
| 
| 0
|-
| [[:d:Q17582600|Q17582600]]
| 
| [[Vyacheslav Nikiforov]]
| 1942-08-13
| 2026-04-17
| [[Xunión Soviética|soviéticu]]-[[Bielorrusia|bielorrusu]] [[Direutor de cine|direutor de cine]], [[Actor|actor]], [[Guionista|guionista]] (1942–2026) ♂; USSR State Prize, Honored Artist of the Byelorussian SSR, prix du Komsomol léniniste de la RSS de Biélorussie; member of Belarusian Union of Cinematographers
| [[direutor de cine]]&lt;br/&gt;[[actor]]&lt;br/&gt;[[guionista]]
| 
| [[Xunión Soviética]]&lt;br/&gt;[[Bielorrusia]]
| [[Vesyoloye]]
| [[Minsk]]
| 6
|-
| [[:d:Q1797248|Q1797248]]
| [[Ficheru:Oscar Schmidt (3x4).jpg|center|128px]]
| [[Oscar Schmidt]]
| 1958-02-16&lt;ref name=&quot;ref_39bc0047a07449223e6ab6cbaf2477b621907a0e19927c982d269697cffd84ca&quot;&gt;''[[:d:Q130293317|FIBA database]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_f6179c3d18cedc9be7b9d5735d2cd2dc95a991997789d4e59c9b38f0aab442fa&quot;&gt;''[[:d:Q24763557|ACB.com]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-17&lt;ref name=&quot;ref_55df49af19c30e9868c62e7cadd8f0ab8600be40aa1154c0401650fa7a2a8f71&quot;&gt;https://ge.globo.com/basquete/noticia/2026/04/17/morre-oscar-schmidt-lenda-do-basquete-brasileiro-aos-68-anos.ghtml&lt;/ref&gt;
| [[Brasil|brasilanu]] xugador de baloncestu, [[Periodista|periodista]] (fl. 1974–2003) (1958–2026) ♂; FIBA Hall of Fame, Silver Olympic Order
| [[xugador de baloncestu]]&lt;ref name=&quot;ref_b316776bfd4d19b22b05d403d20bf7aa69dcd18a806d586c89f9100926aeab05&quot;&gt;''[[:d:Q7300810|RealGM]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[periodista]]
| 
| [[Brasil]]&lt;ref name=&quot;ref_39bc0047a07449223e6ab6cbaf2477b621907a0e19927c982d269697cffd84ca&quot;&gt;''[[:d:Q130293317|FIBA database]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_f6179c3d18cedc9be7b9d5735d2cd2dc95a991997789d4e59c9b38f0aab442fa&quot;&gt;''[[:d:Q24763557|ACB.com]]''&lt;/ref&gt;
| [[Natal]]
| [[Santana de Parnaíba]]&lt;ref name=&quot;ref_55df49af19c30e9868c62e7cadd8f0ab8600be40aa1154c0401650fa7a2a8f71&quot;&gt;https://ge.globo.com/basquete/noticia/2026/04/17/morre-oscar-schmidt-lenda-do-basquete-brasileiro-aos-68-anos.ghtml&lt;/ref&gt;
| 31
|-
| [[:d:Q21074937|Q21074937]]
| 
| [[Ian Pinard]]
| 
| 2026-04-17&lt;ref name=&quot;ref_274fb3518f352c5b3b61c8e17ce1d398e875506456063dabff48c86f262f2b5b&quot;&gt;https://dominicanewsonline.com/news/death/former-government-minister-ian-pinard-passes-at-54/&lt;/ref&gt;
| [[Dominica|dominiqués]] políticu, Member of the House of Assembly of Dominica (†2026) ♂
| [[políticu]]
| [[Member of the House of Assembly of Dominica]]&lt;ref name=&quot;ref_372b3512672c27f6ef3d89d3fcb68f8eab2363c1fe073237cf044e4058f6d8ec&quot;&gt;http://www.caribbeanelections.com/dm/elections/dm_results_2014.asp&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Member of the House of Assembly of Dominica]]
| [[Dominica]]
| 
| 
| 2
|-
| [[:d:Q31189541|Q31189541]]
| 
| [[Feyha Çelenk]]
| 1945
| 2026-04-17&lt;ref name=&quot;ref_6f77fc2e8cd85906b3685e107e0d9657f6862f4c1c61c47de8655d672851cdc2&quot;&gt;https://www.milliyet.com.tr/magazin/usta-sanatcidan-aci-haber-feyha-celenk-hayatini-kaybetti-7573081&lt;/ref&gt;
| actriz turca
| [[actor]]
| 
| [[Turquía]]
| [[Estambul]]
| 
| 1
|-
| [[:d:Q441033|Q441033]]
| 
| [[‎Nadia Farès‎]]
| 1968-12-20
| 2026-04-17&lt;ref name=&quot;ref_65bcfb829be9991a6ab62b9d5aa49b160c2b565598d6acd08b4adcf849ac2bdc&quot;&gt;https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/04/18/nadia-fares-actrice-des-rivieres-pourpres-est-morte-a-57-ans_6680928_3382.html&lt;/ref&gt;
| actriz francesa
| [[actor]]&lt;ref name=&quot;ref_84de3ee98d9ceef19052b66a2d18c75700e5a738636294cc29ead7c9b0d5e048&quot;&gt;''[[:d:Q3841788|mymovies.it]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[actor de cine]]
| 
| [[Francia]]&lt;br/&gt;[[Marruecos]]
| [[Marrakech]]
| [[Pitié-Salpêtrière Hospital]]&lt;ref name=&quot;ref_65bcfb829be9991a6ab62b9d5aa49b160c2b565598d6acd08b4adcf849ac2bdc&quot;&gt;https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/04/18/nadia-fares-actrice-des-rivieres-pourpres-est-morte-a-57-ans_6680928_3382.html&lt;/ref&gt;
| 23
|-
| [[:d:Q65921614|Q65921614]]
| 
| [[Joaquim Granger]]
| 1928-05-31&lt;ref name=&quot;ref_f4044a6cc00ca8f9614c279245630d758ec378cb7978ce6ae9d1f23bf08b1749&quot;&gt;''[[:d:Q128500740|Oldest Living Olympians]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-17&lt;ref name=&quot;ref_923f9a40477b435ce9b85e39fd2a8149cf30a4ffcecf4c55692649a49260c5df&quot;&gt;https://veritas.enc.edu/news/cop-mourns-the-death-of-joaquim-granger-the-oldest-portuguese-olympic-athlete/&lt;/ref&gt;
| [[Portugal|portugués]] ximnasta artísticu, ximnasta (1928–2026) ♂
| [[ximnasta artísticu]]&lt;br/&gt;[[ximnasta]]
| 
| [[Portugal]]&lt;ref name=&quot;ref_f4044a6cc00ca8f9614c279245630d758ec378cb7978ce6ae9d1f23bf08b1749&quot;&gt;''[[:d:Q128500740|Oldest Living Olympians]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 2
|-
| [[:d:Q8245240|Q8245240]]
| 
| [[Beatriz de Moura]]
| 1939&lt;ref name=&quot;ref_44657bc520848e216eb5f5ecd8f2c084493d4bc9426c674b8c4e3a30bdf4126b&quot;&gt;http://datos.bne.es/resource/XX870101&lt;/ref&gt;
| 2026-04-17&lt;ref name=&quot;ref_dc9fc4edbf5ab0c332d3e9bf6c507da52aecb325889e455d170d187d707a3ce9&quot;&gt;https://efe.com/cultura/2026-04-17/fallece-editora-beatriz-de-moura/&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_b81b0ccc9a6dcced6168763328b62d88c257658725e8b17bc1135514cbd16892&quot;&gt;https://www.lavanguardia.com/cultura/20260417/11516461/muere-beatriz-moura-fundadora-tusquets.html&lt;/ref&gt;
| [[Brasil|brasilanu]] editora, traductora, xefa d'empresa, [[Empresariu|empresaria]] (1939–2026) ♀; Cruz de Sant Jordi, caballeru de les Artes y les Lletres, Medaya d'Oru al Méritu nes Belles Artes; spouse of Òscar Tusquets Blanca
| [[editor]]&lt;br/&gt;[[traductor]]&lt;br/&gt;[[xefe d'empresa]]&lt;br/&gt;[[empresariu]]
| 
| [[Brasil]]
| [[Rio de Janeiro]]
| [[Barcelona]]&lt;ref name=&quot;ref_ad5825e030883f30d1534cf5a1c3fd5bf79a2f879e01500b286f56f5b8690fa9&quot;&gt;https://www.larazon.es/cultura/muere-beatriz-moura-nombre-referencia-edicion-espana_2026041769e263e3b7e0a27eb99bc916.html&lt;/ref&gt;
| 4
|-
| [[:d:Q105722004|Q105722004]]
| 
| [[Paul Astruc]]
| 1942-06-07&lt;ref name=&quot;ref_07ed057ccb12e1e2183e3cfea6f2724ffd5864dee7127c0cbe6b15caf4337902&quot;&gt;https://www.lalozerenouvelle.com/le-congres-festival-du-felibrige-se-termine-la-langue-doc-se-perpetue/&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_8983b789393970e28ab9e92e8ea51d4a0c802156074f714e132a3eef0eacba48&quot;&gt;''[[:d:Q83900|certificáu de nacencia]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-16
| poeta francés
| 
| [['majoral' of the Félibrige]]&lt;br/&gt;[[presidente]]&lt;ref name=&quot;ref_17646ab57e7d08433e2239e6ca9ba7018f820acba9e158b05018a960c393ad57&quot;&gt;https://www.lalozerenouvelle.com/le-congres-festival-du-felibrige-se-termine-la-langue-doc-se-perpetue&lt;/ref&gt;
| 
| [[Lajo]]&lt;ref name=&quot;ref_8983b789393970e28ab9e92e8ea51d4a0c802156074f714e132a3eef0eacba48&quot;&gt;''[[:d:Q83900|certificáu de nacencia]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 0
|-
| [[:d:Q11995401|Q11995401]]
| 
| [[Pete Knutsen]]
| 1947-12-09&lt;ref name=&quot;ref_7c9487e225e437818843341e414fb4d8a2fbd5757c11035e8b8fcd310b77b671&quot;&gt;https://www.rockipedia.no/artister/pete_knutsen-45743/&lt;/ref&gt;
| 2026-04-16&lt;ref name=&quot;ref_bdddb5194cc1767c5bd61851dd6b044d905dae994bda371c00146835b94fd14b&quot;&gt;https://www.extraavisen.no/pete-knutsen-er-dod/&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_204a2119d34bb651003fb8d0f0379f0d53f0bcb6336c75d9456c41acdcf6da85&quot;&gt;https://www.sa.no/musikeren-knut-petter-pete-knutsen-er-dod/o/5-46-1985455&lt;/ref&gt;
| [[Noruega|noruegu]] [[Músicu|músicu]], [[Compositor|compositor]], guitarrista (fl. 1959–2026) (1947–2026) ♂; member of Pete Knutsens Orkester, Popol Ace
| [[músicu]]&lt;br/&gt;[[compositor]]&lt;br/&gt;[[guitarrista]]
| 
| [[Noruega]]
| [[Kirkenes]]
| 
| 2
|-
| [[:d:Q1237140|Q1237140]]
| [[Ficheru:Ivan rebernik.jpg|center|128px]]
| [[Ivan Rebernik]]
| 1939-10-07&lt;ref name=&quot;ref_0ddfac379b073a2c247c457aaeb820a292bf12f1bbeb0aefd83b7a36467bf020&quot;&gt;https://www.obrazislovenskihpokrajin.si/oseba/rebernik-ivan/&lt;/ref&gt;
| 2026-04-16&lt;ref name=&quot;ref_ad13e17d6b2dbadbaa9ae23723823fb62791339a25668d1309c1ea9ada6b6f4a&quot;&gt;''[[:d:Q65028882|Catalogue of the Library of the Pontifical University of the Holy Cross]]''&lt;/ref&gt;
| [[Eslovenia|eslovenu]]-[[República Federativa Socialista de Yugoslavia|república federativa socialista de yugoslavia]] bibliotecariu, [[Diplomáticu|diplomáticu]], [[Embaxador|embaxador]] (1939–2026) ♂; Caballeru de la Orde del Santu Sepulcru de Xerusalén
| [[bibliotecariu]]&lt;br/&gt;[[diplomáticu]]
| [[embaxador]]
| [[Eslovenia]]
| [[Maribor]]
| 
| 4
|-
| [[:d:Q125148621|Q125148621]]
| 
| [[Helena Faberová]]
| 1935-10-14&lt;ref name=&quot;ref_aa2360501f59f311bef4a562d94b305575aa30924939cd212d5560c47e414722&quot;&gt;''[[:d:Q12043677|Memory of Nations]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-16
| Person (1935–2026) ♀
| 
| 
| 
| [[Praga]]&lt;ref name=&quot;ref_aa2360501f59f311bef4a562d94b305575aa30924939cd212d5560c47e414722&quot;&gt;''[[:d:Q12043677|Memory of Nations]]''&lt;/ref&gt;
| [[Dobrá Voda u Českých Budějovic]]
| 1
|-
| [[:d:Q135399737|Q135399737]]
| 
| [[Éric Robic]]
| 1974&lt;ref name=&quot;ref_754fc1a87c3773e748b981653495c687fb6f0335fd4e0fcae25c9daf5a9b9d3c&quot;&gt;https://kefisrael.com/2012/06/03/le-combat-de-roy-peled-pour-lee-zeitouni/&lt;/ref&gt;
| 2026-04-16&lt;ref name=&quot;ref_4643ceed367012cf5fd75ac315709f12e1e0a20b4d449de49da56469021a7f45&quot;&gt;https://actu17.fr/faits-divers/neuilly-sur-seine-un-homme-tue-par-balles-en-pleine-rue.html&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_bb9b5a6d72209979692f5edc5a6e10ba413c6d76b9b25292ab5e3b788df3c223&quot;&gt;https://www.timesofisrael.com/frenchman-who-killed-woman-in-tel-aviv-hit-and-run-in-2011-shot-dead-in-paris/&lt;/ref&gt;
| [[Francia|francés]] person (1974–2026) ♂
| 
| 
| [[Francia]]&lt;ref name=&quot;ref_1c9459d37a668b33ff6004053275277ffc7383d6ff338d2f84e662f0ee90a5d0&quot;&gt;https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-30325399&lt;/ref&gt;
| [[París]]&lt;ref name=&quot;ref_754fc1a87c3773e748b981653495c687fb6f0335fd4e0fcae25c9daf5a9b9d3c&quot;&gt;https://kefisrael.com/2012/06/03/le-combat-de-roy-peled-pour-lee-zeitouni/&lt;/ref&gt;
| [[Neuilly-sur-Seine]]&lt;ref name=&quot;ref_4643ceed367012cf5fd75ac315709f12e1e0a20b4d449de49da56469021a7f45&quot;&gt;https://actu17.fr/faits-divers/neuilly-sur-seine-un-homme-tue-par-balles-en-pleine-rue.html&lt;/ref&gt;
| 0
|-
| [[:d:Q138609590|Q138609590]]
| 
| [[Finnian Garbutt]]
| 1997-09-15
| 2026-04-16&lt;ref name=&quot;ref_f0b061dc064dbf10e2631aceb5e2ad7ea4af141d6df949ef09282f32c287b88d&quot;&gt;https://www.focus.de/kultur/stars/mit-28-jahren-gestorben-tv-star-finnian-garbutt-ist-tot_a2456ec1-6874-4aa1-8483-29194d6957b2.html&lt;/ref&gt;
| [[Reinu Xuníu|británicu]] [[Actor|actor]] (1997–2026) ♂
| [[actor]]
| 
| [[Reinu Xuníu]]
| [[Condáu de Down]]
| 
| 0
|-
| [[:d:Q139381008|Q139381008]]
| 
| [[Cerina Fairfax]]
| 1977-02-24
| 2026-04-16&lt;ref name=&quot;ref_5d3e2794b0406077ec2e806487df429d4abc3ee1951fdad8d51fdbd27561c2cc&quot;&gt;https://www.nytimes.com/2026/04/16/us/virginia-lt-governor-justin-fairfax-murder-wife-suicide.html&lt;/ref&gt;
| Odontóloga (1977–2026) ♀; spouse of Justin Fairfax
| [[odontólogu]]
| 
| 
| 
| [[Annandale]]&lt;ref name=&quot;ref_5d3e2794b0406077ec2e806487df429d4abc3ee1951fdad8d51fdbd27561c2cc&quot;&gt;https://www.nytimes.com/2026/04/16/us/virginia-lt-governor-justin-fairfax-murder-wife-suicide.html&lt;/ref&gt;
| 2
|-
| [[:d:Q139383543|Q139383543]]
| 
| [[Johnny Davids]]
| 1977-05-29
| 2026-04-16
| [[Sudáfrica|sudafricanu]] presentador de televisión (1977–2026) ♂
| [[presentador de televisión]]
| 
| [[Sudáfrica]]
| [[Walvis Bay]]
| [[Pretoria]]
| 1
|-
| [[:d:Q1396384|Q1396384]]
| [[Ficheru:Miguel Canto (cropped).JPG|center|128px]]
| [[Miguel Canto]]
| 1949-01-30
| 2026-04-16&lt;ref name=&quot;ref_9c9b709fa28486dbe9d1165e4fc54d1392f520c11801fddfa14bc843819ac0c4&quot;&gt;https://www.boxingscene.com/articles/hall-of-famer-and-former-flyweight-champ-miguel-canto-dies-at-age-78&lt;/ref&gt;
| boxeador mexicanu
| [[boxeador]]&lt;ref name=&quot;ref_883810bbc71539bca4145280e9d6a38794e10ac97d471507d9610482d8ea5733&quot;&gt;''[[:d:Q895505|BoxRec]]''&lt;/ref&gt;
| 
| [[Méxicu]]
| [[Mérida (Q165204)|Mérida]]
| [[Mérida (Q165204)|Mérida]]
| 11
|-
| [[:d:Q16106283|Q16106283]]
| 
| [[James Hayward]]
| 1943-09-22
| 2026-04-16&lt;ref name=&quot;ref_de7820b36cc8278aca699686af48202833b121286852f8cec3c2c9796e182c93&quot;&gt;https://www.yahoo.com/entertainment/articles/james-hayward-influential-california-abstract-013316931.html&lt;/ref&gt;
| pintor estauxunidense
| [[pintor]]&lt;ref name=&quot;ref_34a8d05cd161c94c3f52a81fe94b9e2e94eaa7666f12232a2bf408070bc0312c&quot;&gt;''[[:d:Q2494649|Union List of Artist Names]]''&lt;/ref&gt;
| 
| [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]
| [[San Francisco (California)|San Francisco]]
| 
| 3
|-
| [[:d:Q16733170|Q16733170]]
| [[Ficheru:Narayana Ramachandran.jpg|center|128px]]
| [[Narayana Ramachandran]]
| 20th century
| 2026-04-16
| funcionariu deportivu indiu
| [[funcionariu deportivu]]
| 
| [[India]]
| [[India]]
| 
| 4
|-
| [[:d:Q1682145|Q1682145]]
| [[Ficheru:Jan Potměšil (2011).jpg|center|128px]]
| [[Jan Potměšil]]
| 1966-03-31&lt;ref name=&quot;ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b&quot;&gt;''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-16&lt;ref name=&quot;ref_d735f9eb7d7662cafe6fe5a022b8b6356d99092fadd25e99b7b662aa371ac030&quot;&gt;https://www.ceskenoviny.cz/zpravy/zemrel-divadelni-a-filmovy-herec-jan-potmesil-bylo-mu-60-let/2813810&lt;/ref&gt;
| actor checu
| [[actor]]&lt;br/&gt;[[actor de teatru]]&lt;br/&gt;[[actor de televisión]]
| 
| [[Chequia]]
| [[Praga]]&lt;ref name=&quot;ref_3530c6144275621546b9162506301f1362cdfff54b30d06f208b66d03781331a&quot;&gt;''[[:d:Q15241312|Google Freebase Data Dump]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''&lt;/ref&gt;
| [[Praga]]
| 8
|-
| [[:d:Q16937974|Q16937974]]
| 
| [[Tibor Zenker]]
| 1976-03-07
| 2026-04-16
| [[Austria|austriacu]] [[Escritor|escritor]] (1976–2026) ♂; child of Helmut Zenker
| [[escritor]]
| 
| [[Austria]]
| [[Viena]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 1
|-
| [[:d:Q18538564|Q18538564]]
| 
| [[Mihai Cantuniari]]
| 1945-02-14&lt;ref name=&quot;ref_078be4ee0cf762bd43679872a4c528c474484380677ad50c8f99aa365405a7b1&quot;&gt;''[[:d:Q19938912|autoridaes BNF]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-16&lt;ref name=&quot;ref_7321f29e43b8ec228b523aa3acabe20ef67db772d686366ee103b8e3a8796a6f&quot;&gt;https://www.stiripesurse.ro/doliu-in-lumea-literaturii-romane-a-murit-scriitorul-mihai-cantuniari-distins-poet-romancier-si-traducator_3878135&lt;/ref&gt;
| traductor rumanu
| [[traductor]]
| 
| [[Rumanía]]&lt;ref name=&quot;ref_078be4ee0cf762bd43679872a4c528c474484380677ad50c8f99aa365405a7b1&quot;&gt;''[[:d:Q19938912|autoridaes BNF]]''&lt;/ref&gt;
| [[Bucarest]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 1
|-
| [[:d:Q197697|Q197697]]
| [[Ficheru:Juventus - 2010 - Alexander Manninger.jpg|center|128px]]
| [[Alex Manninger]]
| 1977-06-04&lt;ref name=&quot;ref_29b4f8ade6fdd994ba783c1741c1a5c5ff0ca8aa03c3cc6a9cca168e9a257292&quot;&gt;''[[:d:Q2449070|transfermarkt.com]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_b7536daae942da84953fdad5e6a4e05d3b210dce953c7727e7b60a42f1d8a598&quot;&gt;''[[:d:Q56239490|FBref]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_716365baec057556d487b96e933d1f7ee2f78aa6f33f6364a446bef0ee031632&quot;&gt;''[[:d:Q719880|As]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_82b7d344207b335d154630f5b3633ca6e9092c67382481b97b60dd96d5bd7e90&quot;&gt;''[[:d:Q1307356|Salzburgwiki]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-16&lt;ref name=&quot;ref_5f1e7a128282f060d24cfdd09b09bf33d591060faaa4d2fbd378f68e371caaac&quot;&gt;https://www.derstandard.at/story/3000000316971/ex-oefb-keeper-manninger-toedlich-verunglueckt&lt;/ref&gt;
| futbolista austriacu
| [[Xugador de fútbol|futbolista]]
| 
| [[Austria]]
| [[Salzburgu]]
| [[Nußdorf am Haunsberg]]&lt;ref name=&quot;ref_5f1e7a128282f060d24cfdd09b09bf33d591060faaa4d2fbd378f68e371caaac&quot;&gt;https://www.derstandard.at/story/3000000316971/ex-oefb-keeper-manninger-toedlich-verunglueckt&lt;/ref&gt;
| 40
|-
| [[:d:Q3284878|Q3284878]]
| 
| [[Mamadou Sylla]]
| 1960-01-25
| 2026-04-16&lt;ref name=&quot;ref_de554541cff40a4996b2896678a4c2f42fca3bdd14050b3658f0fcbcd776c91b&quot;&gt;https://www.lerenifleur224.com/2026/04/16/urgent-deces-de-mamadou-sylla-la-guinee-perd-un-homme-daffaires-influent-et-leader-politique/&lt;/ref&gt;
| [[Guinea|guineanu]] políticu, [[Empresariu|empresariu]], [[Xuez|xuez]], [[Ministru|ministru]] (1960–2026) ♂
| [[políticu]]&lt;ref name=&quot;ref_ac4534ecab418a09ad5ef1c0b133dd5dc959a0f15ea05c30a6bdaab9fa251086&quot;&gt;''[[:d:Q96743901|Database of Cabinet Politics in Sub-Sahara Africa]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[empresariu]]&lt;br/&gt;[[xuez]]&lt;br/&gt;[[ministru]]&lt;ref name=&quot;ref_ac4534ecab418a09ad5ef1c0b133dd5dc959a0f15ea05c30a6bdaab9fa251086&quot;&gt;''[[:d:Q96743901|Database of Cabinet Politics in Sub-Sahara Africa]]''&lt;/ref&gt;
| 
| [[Guinea]]&lt;ref name=&quot;ref_ac4534ecab418a09ad5ef1c0b133dd5dc959a0f15ea05c30a6bdaab9fa251086&quot;&gt;''[[:d:Q96743901|Database of Cabinet Politics in Sub-Sahara Africa]]''&lt;/ref&gt;
| [[BOKÉ]]
| [[Dixinn]]&lt;ref name=&quot;ref_de554541cff40a4996b2896678a4c2f42fca3bdd14050b3658f0fcbcd776c91b&quot;&gt;https://www.lerenifleur224.com/2026/04/16/urgent-deces-de-mamadou-sylla-la-guinee-perd-un-homme-daffaires-influent-et-leader-politique/&lt;/ref&gt;
| 3
|-
| [[:d:Q3568765|Q3568765]]
| 
| [[William Knight]]
| 1935-11-12&lt;ref name=&quot;ref_05039651e15f0d675becbe91d34b5d8e26d4a1014a4fd8626887b57c432425eb&quot;&gt;''[[:d:Q14580059|Association of Tennis Professionals website]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-16&lt;ref name=&quot;ref_14c8e8ca6c4165648a3818b33a8a8d3f82307293e3ea4776a8ee6026bdacd71d&quot;&gt;https://www.essentiallysports.com/tennis-news-tributes-pour-in-as-roland-garros-mixed-doubles-champion-passes-away/&lt;/ref&gt;
| tenista británicu
| [[tenista]]
| 
| [[Reinu Xuníu]]
| [[Northampton]]
| 
| 9
|-
| [[:d:Q3754508|Q3754508]]
| [[Ficheru:Andy Kershaw Leeds.jpg|center|128px]]
| [[Andy Kershaw]]
| 1959-11-09&lt;ref name=&quot;ref_d5f26cb3b039f7981a169d6e224fa3929543e5e5ca5a60cbcdb33e2081cf18b4&quot;&gt;''[[:d:Q504063|Discogs]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-16&lt;ref name=&quot;ref_d5396abfb6d576f175569cbf8e4cd40b7a37aaecdb9a5d032884afa15229f4bc&quot;&gt;https://www.bbc.co.uk/news/articles/cn9qprx2ljlo&lt;/ref&gt;
| disc-jockey británicu
| [[disc-jockey]]&lt;br/&gt;[[presentador de televisión]]&lt;br/&gt;[[record collector]]
| 
| [[Reinu Xuníu]]
| [[Littleborough]]&lt;ref name=&quot;ref_2befce716569569ab7c04d4f6be0bfe9a91ae3ecda0745cb761ca6ab53482fc0&quot;&gt;https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2026/apr/17/andy-kershaw-obituary&lt;/ref&gt;
| 
| 5
|-
| [[:d:Q3827731|Q3827731]]
| [[Ficheru:Roma Laura Balbo casa delle Donne 1.jpg|center|128px]]
| [[Laura Balbo]]
| 1933-11-30
| 2026-04-16
| política italiana
| [[políticu]]&lt;br/&gt;[[sociólogu]]
| [[diputáu de la República Italiana]]&lt;br/&gt;[[Italian Minister for Equal Opportunities]]
| [[Reinu d'Italia (Q172579)|Reinu d'Italia]]&lt;br/&gt;[[Italia]]
| [[Padua]]
| [[Padua]]
| 11
|-
| [[:d:Q4143693|Q4143693]]
| 
| [[Vladimir Gorbunov]]
| 1946-07-14
| 2026-04-16
| [[Xunión Soviética|soviéticu]] pilotu de pruebes (1946–2026) ♂; Orde de la Estrella Roxa, Hero of the Russian Federation, Order of Courage, Medaya del Centenariu de Lenin, Medaya del 50ᵘ Aniversariu de les Fuercies Armaes Soviétiques, Medaya del 60ᵘ Aniversariu de les Fuercies Armaes Soviétiques, Medaya del 70ᵘ Aniversariu de les Fuercies Armaes Soviétiques, Medaya pol Serviciu Impecable, Merited Test Pilot of the USSR
| [[pilotu de pruebes]]
| 
| [[Xunión Soviética]]
| [[Vyatskiye Polyany]]
| 
| 2
|-
| [[:d:Q42838871|Q42838871]]
| [[Ficheru:Justin Fairfax 20.jpg|center|128px]]
| [[Justin Fairfax]]
| 1979-02-17
| 2026-04-16&lt;ref name=&quot;ref_5d3e2794b0406077ec2e806487df429d4abc3ee1951fdad8d51fdbd27561c2cc&quot;&gt;https://www.nytimes.com/2026/04/16/us/virginia-lt-governor-justin-fairfax-murder-wife-suicide.html&lt;/ref&gt;
| políticu estauxunidense
| [[políticu]]&lt;br/&gt;[[abogáu]]
| [[Lieutenant Governor of Virginia]]
| [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]
| [[Pittsburgh]]
| [[Annandale]]&lt;ref name=&quot;ref_5d3e2794b0406077ec2e806487df429d4abc3ee1951fdad8d51fdbd27561c2cc&quot;&gt;https://www.nytimes.com/2026/04/16/us/virginia-lt-governor-justin-fairfax-murder-wife-suicide.html&lt;/ref&gt;
| 13
|-
| [[:d:Q5293479|Q5293479]]
| [[Ficheru:Don Schlitz Opry.jpg|center|128px]]
| [[Don Schlitz]]
| 1952-08-29&lt;ref name=&quot;ref_8b0a327cfc00f7c0d07d4d61a30e67b8df5171572af575b03421261860e5f2fa&quot;&gt;''[[:d:Q29861311|SNAC]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_f2c80df09e95b58628606a2c8a10b00cd8a6048c2ebdae04cf3f20d42f6c2393&quot;&gt;''[[:d:Q31964|Internet Broadway Database]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-16
| cantautor estauxunidense
| [[cantautor]]&lt;br/&gt;[[compositor]]&lt;ref name=&quot;ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''&lt;/ref&gt;
| 
| [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]
| [[Durham (Q49229)|Durham]]&lt;ref name=&quot;ref_3530c6144275621546b9162506301f1362cdfff54b30d06f208b66d03781331a&quot;&gt;''[[:d:Q15241312|Google Freebase Data Dump]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 3
|-
| [[:d:Q5394744|Q5394744]]
| [[Ficheru:Reggae singer Ernie Smith.jpg|center|128px]]
| [[Ernie Smith]]
| 1945-05
| 2026-04-16&lt;ref name=&quot;ref_40931c26df3fcdf984e2bf80cd44cbe4d1c7beb2805408318a4056d1033ba0a0&quot;&gt;https://www.caribbeannationalweekly.com/entertainment/legendary-jamaican-singer-ernie-smith-dies-at-80/&lt;/ref&gt;
| compositor de cantares xamaicanu
| [[compositor de cantares]]&lt;br/&gt;[[cantante]]
| 
| [[Xamaica]]
| [[Kingston]]
| 
| 2
|-
| [[:d:Q573016|Q573016]]
| [[Ficheru:Tony Clarke, Baron Clarke of Stone-cum-Ebony UKSC Official Portrait.jpg|center|128px]]
| [[Anthony Clarke, Baron Clarke of Stone-cum-Ebony]]
| 1943-05-13&lt;ref name=&quot;ref_47984cd472c330f9ded38c20ef895bdfa7fcf972d038158ec6f3777edbee4973&quot;&gt;''[[:d:Q21401824|The Peerage]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-16
| [[Reinu Xuníu|británicu]] [[Xuez|xuez]], políticu, Justice of the Supreme Court of the United Kingdom, Master of the Rolls, miembru del Conseyu Priváu del Reinu Xuníu, Miembru de la cámara de los Lords (1943–2026) ♂; Knight Bachelor; child of Harry Alston Clarke, Isobel Kay; spouse of Rosemary Adam
| [[xuez]]&lt;br/&gt;[[políticu]]
| [[Justice of the Supreme Court of the United Kingdom]]&lt;br/&gt;[[Master of the Rolls]]&lt;br/&gt;[[miembru del Conseyu Priváu del Reinu Xuníu]]&lt;br/&gt;[[Miembru de la cámara de los Lords]]
| [[Reinu Xuníu]]
| [[Ayr]]
| 
| 4
|-
| [[:d:Q61754995|Q61754995]]
| 
| [[George Gonios]]
| 1946-12-22
| 2026-04-16&lt;ref name=&quot;ref_6c21e0fbd043663b07aa753feb035abaafee87518d1b5baee301358b96c2084c&quot;&gt;https://www.sdna.gr/podosfairo/1421308_penthos-sto-elliniko-podosfairo-kai-ton-panathinaiko-efyge-o-giorgos-gonios&lt;/ref&gt;
| futbolista griegu
| [[Xugador de fútbol|futbolista]]
| 
| [[Grecia]]
| [[Atenes]]
| [[Atenes]]
| 1
|-
| [[:d:Q685169|Q685169]]
| 
| [[Oleg Maisenberg]]
| 1945-04-29&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_7ed18971eda0d85c91db4f5fac9a99c611d97fb8d71bd5aefd996b13a5d40bf2&quot;&gt;''[[:d:Q237227|Brockhaus Enzyklopädie]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-16&lt;ref name=&quot;ref_df77ed5aadc619e5b5cc4ccb0b58725c16cdb5091e92d91f99b0ecf7da77521b&quot;&gt;https://www.diapasonmag.fr/a-la-une/oleg-maisenberg-est-mort-63759.html&lt;/ref&gt;
| [[Austria|austriacu]]-[[Xunión Soviética|soviéticu]] [[Pianista|pianista]], [[Profesor universitariu|profesor universitariu]] (1945–2026) ♂
| [[pianista]]&lt;br/&gt;[[profesor universitariu]]
| 
| [[Austria]]&lt;br/&gt;[[Xunión Soviética]]
| [[Odesa]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 8
|-
| [[:d:Q70251820|Q70251820]]
| [[Ficheru:Мария Барсученко на платформе имени Барсученко.jpeg|center|128px]]
| [[Maria Barsuchenko]]
| 1921-04-07
| 2026-04-16
| trabayadora ferroviaria rusa
| [[trabayador ferroviariu]]
| 
| [[Xunión Soviética]]&lt;br/&gt;[[Rusia]]
| [[Omsk Oblast]]
| 
| 4
|-
| [[:d:Q7299448|Q7299448]]
| 
| [[Raza Kazim]]
| 1930-01-13
| 2026-04-16
| [[India|indiu]]-[[Raj británicu|raj británicu]]-[[Unión de la India|unión de la india]] [[Abogáu|abogáu]], críticu musical, filósofu (1930–2026) ♂
| [[abogáu]]&lt;br/&gt;[[críticu musical]]&lt;br/&gt;[[filósofu]]
| 
| [[India]]&lt;br/&gt;[[Raj británicu]]&lt;br/&gt;[[Unión de la India]]
| [[Sitapur]]
| 
| 3
|-
| [[:d:Q94530974|Q94530974]]
| 
| [[Heinz Kuno]]
| 1927-06-19
| 2026-04-16&lt;ref name=&quot;ref_df2120880f8cc3cdf06325939003dfea007b124b6c40b56f7a31f717a06ccb5b&quot;&gt;https://www.dnews.gr/eidhseis/ellada/583070/thessaloniki-pethane-o-xaints-koynio-itan-apo-tous-teleftaious-epizisantes-tou-olokaftomatos&lt;/ref&gt;
| Person (1927–2026) ♂
| 
| 
| 
| 
| 
| 0
|-
| [[:d:Q10309844|Q10309844]]
| 
| [[José Luís Tinoco]]
| 1932-12-27&lt;ref name=&quot;ref_75f410066e7f65c92af7e5e0cb4798bd37f034883b838792a166eee2264e9e11&quot;&gt;''[[:d:Q17299517|RKDartists]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-15&lt;ref name=&quot;ref_e59c25ee7ad41695bd7941e9e3d983fcf0f5e00e22a83219a7ea0bd102c34528&quot;&gt;https://www.publico.pt/2026/04/16/culturaipsilon/noticia/morreu-jose-luis-tinoco-compositor-pintor-arquitecto-cancoes-2171410&lt;/ref&gt;
| arquiteutu portugués
| [[arquiteutu]]&lt;br/&gt;[[pintor]]&lt;br/&gt;[[compositor]]&lt;br/&gt;[[artista plásticu]]
| 
| [[Portugal]]
| [[Leiria]]
| [[Lisboa]]&lt;ref name=&quot;ref_e59c25ee7ad41695bd7941e9e3d983fcf0f5e00e22a83219a7ea0bd102c34528&quot;&gt;https://www.publico.pt/2026/04/16/culturaipsilon/noticia/morreu-jose-luis-tinoco-compositor-pintor-arquitecto-cancoes-2171410&lt;/ref&gt;
| 2
|-
| [[:d:Q103921525|Q103921525]]
| 
| [[Victor Hagan]]
| 
| 2026-04-15&lt;ref name=&quot;ref_9d7166be533bf4a9a6a23153a7af45a34c6cea6c4256f31fc9369e435abe7b9f&quot;&gt;https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/bury-council-local-election-cancelled-33777741&lt;/ref&gt;
| [[Reinu Xuníu|británicu]] políticu (†2026) ♂
| [[políticu]]
| 
| [[Reinu Xuníu]]
| 
| 
| 0
|-
| [[:d:Q109493891|Q109493891]]
| 
| [[Акопов, Валерий Сергеевич]]
| 1938-08-06
| 2026-04-15
| Person (1938–2026) ♂
| 
| 
| 
| 
| 
| 1
|-
| [[:d:Q11428941|Q11428941]]
| [[Ficheru:Hiroshi Shiono cropped 1 Hiroshi Shiono 201610.jpg|center|128px]]
| [[Hiroshi Shiono]]
| 1931-06-13
| 2026-04-15
| estudós xurídico xaponés
| [[académico xurídico]]&lt;br/&gt;[[profesor universitariu]]
| 
| [[Xapón]]
| [[Tokiu]]
| 
| 5
|-
| [[:d:Q115525218|Q115525218]]
| 
| [[Cristiana Kopke]]
| 1953-03-20&lt;ref name=&quot;ref_51fa79ef0333cafbea6b7b3549e45e78b56337ecfbcff14a426c3ddc371015c6&quot;&gt;http://www.sinfonias.org/mais/musica-portuguesa-anos-80/directorio/844-kris-kopke&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_a31cf397f9a4520eceea927db8d2db282dc3f1bbe77510b97c617f541a86cac3&quot;&gt;https://festivaiscancao.wordpress.com/2016/03/20/no-dia-em-que-voce-nasceu-ela-limao-e-kris-kopke/&lt;/ref&gt;
| 2026-04-15&lt;ref name=&quot;ref_ddad13ef5e84260bfac297264ac97f4684e90747ed1df9affc38c80155dd9d63&quot;&gt;https://expresso.pt/blitz/2026-04-15-morreu-kris-kopke-companheira-de-armando-gama-nos-sarabanda-e-revelacao-pop-no-inicio-dos-anos-80-portugueses-f9ffc89c&lt;/ref&gt;
| [[Portugal|portugués]] [[Cantante|cantante]], [[Compositor|compositora]], [[Lletrista|lletrista]] (1953–2026) ♀
| [[cantante]]&lt;br/&gt;[[compositor]]&lt;br/&gt;[[lletrista]]
| 
| [[Portugal]]
| [[Maputu]]&lt;ref name=&quot;ref_51fa79ef0333cafbea6b7b3549e45e78b56337ecfbcff14a426c3ddc371015c6&quot;&gt;http://www.sinfonias.org/mais/musica-portuguesa-anos-80/directorio/844-kris-kopke&lt;/ref&gt;
| 
| 1
|-
| [[:d:Q125305793|Q125305793]]
| 
| [[John Shortreed]]
| 1937&lt;ref name=&quot;ref_7fc28648c29cc0594b5d0d8ca8ef01a7b4855f0db3379f5bddaaab4ddc56ebfd&quot;&gt;''[[:d:Q108679444|Canadiana Name Authority File]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_af02fed76899765abd80682c84090e0bb1041fd9ab0e48d1a369e8fdaf1f933d&quot;&gt;https://erbgood.com/tribute/details/18112/John-Shortreed/obituary.html&lt;/ref&gt;
| 2026-04-15&lt;ref name=&quot;ref_af02fed76899765abd80682c84090e0bb1041fd9ab0e48d1a369e8fdaf1f933d&quot;&gt;https://erbgood.com/tribute/details/18112/John-Shortreed/obituary.html&lt;/ref&gt;
| [[Investigador|investigador]] (1937–2026) ♂
| [[investigador]]
| 
| 
| 
| [[Waterloo]]&lt;ref name=&quot;ref_af02fed76899765abd80682c84090e0bb1041fd9ab0e48d1a369e8fdaf1f933d&quot;&gt;https://erbgood.com/tribute/details/18112/John-Shortreed/obituary.html&lt;/ref&gt;
| 0
|-
| [[:d:Q12542367|Q12542367]]
| 
| [[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев]]
| 1941-06-23
| 2026-04-15
| actor kazaquistanín
| [[actor]]
| [[rector]]
| [[Kazakstán]]
| [[Kegen District]]
| 
| 2
|}
{{Wikidata list end}}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}</text>
      <sha1>6fhp4dt4hc0uqbb8efckehdgmgs0cid</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>4488376</id>
      <parentid>4488220</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T08:00:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>32147</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>4488376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31741" sha1="gnw5od0l0ip73rzsb1tnwwychaea18l" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;__NOINDEX__&lt;/noinclude&gt;
Última anovación: {{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}.
{{Wikidata list
|1=Wikipedia:Wikidata/Finaos de recién (ensin páxina)
|sparql=SELECT DISTINCT ?item ?linkcount 
{
	?item wdt:P570 ?dod
	FILTER ( ?dod &gt; &quot;2023-08-01T00:00:00Z&quot;^^xsd:dateTime)
	FILTER ( ?dod &gt; (now()-&quot;P32D&quot;^^xsd:duration) &amp;&amp; ?dod &lt; now() )
	?item wdt:P31 wd:Q5 .
    ?item wikibase:sitelinks ?linkcount . # count of sitelinks  
}
ORDER BY DESC(?dod) ?item
LIMIT 50
|columns=item,P18,label,P569:nacimientu,P570:muerte,description:descripción,P106,P39,P27,P19,P20,?linkcount:enllaces
|thumb=128
|autolist=fallback
|links=red_only
|references=all
}}
{| class='wikitable sortable'
! item
! imaxe
! label
! nacimientu
! muerte
! descripción
! ocupación
! cargu
! país de nacionalidá
! llugar de nacimientu
! llugar de la muerte
! enllaces
|-
| [[:d:Q104808775|Q104808775]]
| 
| [[Fernando Valenciano]]
| 1923-02-01&lt;ref name=&quot;ref_ad13e17d6b2dbadbaa9ae23723823fb62791339a25668d1309c1ea9ada6b6f4a&quot;&gt;''[[:d:Q65028882|Catalogue of the Library of the Pontifical University of the Holy Cross]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-21&lt;ref name=&quot;ref_ad13e17d6b2dbadbaa9ae23723823fb62791339a25668d1309c1ea9ada6b6f4a&quot;&gt;''[[:d:Q65028882|Catalogue of the Library of the Pontifical University of the Holy Cross]]''&lt;/ref&gt;
| sacerdote católicu español
| [[sacerdote católicu]]
| 
| [[España]]
| [[Sevilla]]&lt;ref name=&quot;ref_ad13e17d6b2dbadbaa9ae23723823fb62791339a25668d1309c1ea9ada6b6f4a&quot;&gt;''[[:d:Q65028882|Catalogue of the Library of the Pontifical University of the Holy Cross]]''&lt;/ref&gt;
| [[Roma]]&lt;ref name=&quot;ref_ad13e17d6b2dbadbaa9ae23723823fb62791339a25668d1309c1ea9ada6b6f4a&quot;&gt;''[[:d:Q65028882|Catalogue of the Library of the Pontifical University of the Holy Cross]]''&lt;/ref&gt;
| 0
|-
| [[:d:Q106630400|Q106630400]]
| 
| [[Ricardo de Pascual]]
| 1940-04-25&lt;ref name=&quot;ref_893bce77c03cb06266b63e6b3a60d95c621bdcac91dc0608208148407b971454&quot;&gt;https://heraldodemexico.com.mx/espectaculos/2026/4/21/muere-los-85-anos-ricardo-de-pascual-actor-comediante-de-el-chavo-del-799538.html&lt;/ref&gt;
| 2026-04-21&lt;ref name=&quot;ref_893bce77c03cb06266b63e6b3a60d95c621bdcac91dc0608208148407b971454&quot;&gt;https://heraldodemexico.com.mx/espectaculos/2026/4/21/muere-los-85-anos-ricardo-de-pascual-actor-comediante-de-el-chavo-del-799538.html&lt;/ref&gt;
| actor mexicanu
| [[actor]]
| 
| [[Méxicu]]
| [[Ciudá de Méxicu]]
| 
| 4
|-
| [[:d:Q12209738|Q12209738]]
| [[Ficheru:Hayat Al-Fahad.jpg|center|128px]]
| [[Hayat Al-Fahad]]
| 1948-04-15&lt;ref name=&quot;ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b&quot;&gt;''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-21&lt;ref name=&quot;ref_8354ac5a6c05153e4a1db841f5a77187e9f365c53b8288ac186e1b2e0a74d272&quot;&gt;https://www.raialyoum.com/%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%86%D8%A7%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%8A%D8%AA%D9%8A%D8%A9-%D8%AD%D9%8A%D8%A7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%87%D8%AF-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D9%85/&lt;/ref&gt;
| [[Kuwait|kuwaitianu]] [[Escritor|escritora]], [[Actor|actriz]] (fl. 1963–2026) (1948–2026) ♀
| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[actor]]
| 
| [[Kuwait]]
| [[Rumaithiya]]
| [[Rumaithiya]]
| 11
|-
| [[:d:Q131783681|Q131783681]]
| 
| [[Романов, Николай Степанович]]
| 1949-11-29
| 2026-04-21
| Person (1949–2026) ♂
| 
| 
| 
| 
| [[Kazachka (Kalininsky district)]]
| 1
|-
| [[:d:Q139500138|Q139500138]]
| 
| [[Hussein Mohammed Hadi Al-Sadr]]
| 1945
| 2026-04-21&lt;ref name=&quot;ref_acdd92465de554f0abf230118d59ef372232cd3dac596e001c5ab641cc549333&quot;&gt;https://ina.iq/en/local/48005-sayyid-hussein-mohammed-hadi-al-sadr-passes-away-at-81.html&lt;/ref&gt;
| [[Iraq|iraquín]] políticu (1945–2026) ♂
| [[políticu]]
| 
| [[Iraq]]
| [[Bagdag]]
| [[Bagdag]]
| 1
|-
| [[:d:Q17415176|Q17415176]]
| [[Ficheru:Carlos Mella (AELG)-1.jpg|center|128px]]
| [[Carlos Mella]]
| 1930-08-13
| 2026-04-21&lt;ref name=&quot;ref_61a19185b42eb5a3fcb0c17c374a41a6f104e3d8ec91a8057c453aa1c0bdc42d&quot;&gt;https://www.nosdiario.gal/articulo/social/falece-carlos-mella/20260421101602254068.html&lt;/ref&gt;
| escritor español
| [[escritor]]
| 
| [[España]]
| [[A Estrada]]
| [[Santiago de Compostela]]&lt;ref name=&quot;ref_9b32796ed123cc511f50b35235c6dea3492741932bd491d61c585828778bf95c&quot;&gt;https://www.elcorreogallego.es/galicia/2026/04/21/muere-santiago-95-anos-economista-129337698.html&lt;/ref&gt;
| 3
|-
| [[:d:Q18277463|Q18277463]]
| 
| [[Aleksandr Seleznyov]]
| 1934-08-14
| 2026-04-21
| [[Rusia|rusu]]-[[Xunión Soviética|soviéticu]] políticu (1934–2026) ♂; [[Orde de la Insinia d'Honor]], Orde de la Bandera Colorada del Trabayu
| [[políticu]]
| 
| [[Rusia]]&lt;br/&gt;[[Xunión Soviética]]
| [[Krasnogvardeysky District]]
| 
| 2
|-
| [[:d:Q24565855|Q24565855]]
| 
| [[Monica Azuba Ntege]]
| 1956-02-12
| 2026-04-21&lt;ref name=&quot;ref_a085e417368443bf56627362cb5b3cdbd1394d58b252b25517b11e6cc481a282&quot;&gt;https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/former-transport-minister-monica-azuba-dies--5431756&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_af16f5eb0f78e0a3b52d8862b2aca31bd15e85515973e7436c91cbf04107243f&quot;&gt;https://nilepost.co.ug/news/336463/former-transport-minister-monica-azuba-ntege-dies-at-72&lt;/ref&gt;
| [[Uganda|ugandés]] inxeniera, política, [[Ministru|ministra]], miembru del Parllamentu d'Uganda (1956–2026) ♀
| [[inxenieru]]&lt;br/&gt;[[políticu]]&lt;ref name=&quot;ref_ac4534ecab418a09ad5ef1c0b133dd5dc959a0f15ea05c30a6bdaab9fa251086&quot;&gt;''[[:d:Q96743901|Database of Cabinet Politics in Sub-Sahara Africa]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[ministru]]&lt;ref name=&quot;ref_ac4534ecab418a09ad5ef1c0b133dd5dc959a0f15ea05c30a6bdaab9fa251086&quot;&gt;''[[:d:Q96743901|Database of Cabinet Politics in Sub-Sahara Africa]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_9438e64f4bfe232e5b3c80e5d2c08a9c4beff20effb6873c03789deb71963ea7&quot;&gt;https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/minister-to-probe-works-officials-over-shs7-billion-from-sgs-1712582&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_b3a74858c845a3d5d82ce7e6c87cd25d8eff649853467d8683fd7d2da427fc90&quot;&gt;https://uiogs.com/2022-speakers/gen-edward-katumba-wamala&lt;/ref&gt;
| [[miembru del Parllamentu d'Uganda]]
| [[Uganda]]&lt;ref name=&quot;ref_ac4534ecab418a09ad5ef1c0b133dd5dc959a0f15ea05c30a6bdaab9fa251086&quot;&gt;''[[:d:Q96743901|Database of Cabinet Politics in Sub-Sahara Africa]]''&lt;/ref&gt;
| [[Uganda]]
| 
| 9
|-
| [[:d:Q3219062|Q3219062]]
| 
| [[Laurent Bourdon]]
| 1957-09-25&lt;ref name=&quot;ref_54d46646a54ba3101c9a17b3540b3e3dd52540eb3d3f93d41aa0c1c0cbd54f53&quot;&gt;https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb12218825g&lt;/ref&gt;
| 2026-04-21
| periodista francés
| [[periodista]]&lt;br/&gt;[[llocutor radiofónicu]]
| 
| [[Francia]]
| [[París]]
| [[Nogent-le-Roi]]
| 1
|-
| [[:d:Q3308954|Q3308954]]
| [[Ficheru:Michel Bassompierre au Muséum de Nantes.jpg|center|128px]]
| [[Michel Bassompierre]]
| 1948-03-22&lt;ref name=&quot;ref_4b70b9ab21c0d57ec6b1daa1ffd36e4634b155ebd91a3a17e27fc28656e37b56&quot;&gt;https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb144790570&lt;/ref&gt;
| 2026-04-21&lt;ref name=&quot;ref_2c0edd4430dd5ba046657c67623d556af785b9b33f6b341b5516749881090367&quot;&gt;https://www.letelegramme.fr/france/deces-du-sculpteur-animalier-michel-bassompierre-7030501.php&lt;/ref&gt;
| escultor francés
| [[escultor]]
| 
| [[Francia]]
| [[París]]
| [[Nantes]]&lt;ref name=&quot;ref_2c0edd4430dd5ba046657c67623d556af785b9b33f6b341b5516749881090367&quot;&gt;https://www.letelegramme.fr/france/deces-du-sculpteur-animalier-michel-bassompierre-7030501.php&lt;/ref&gt;
| 3
|-
| [[:d:Q5584244|Q5584244]]
| 
| [[Gopalrao Patil]]
| 1931-10-03
| 2026-04-21
| políticu indiu
| [[políticu]]
| [[member of Rajya Sabha]]
| [[India]]&lt;br/&gt;[[Raj británicu]]&lt;br/&gt;[[Unión de la India]]
| [[Latur]]
| 
| 2
|-
| [[:d:Q55937256|Q55937256]]
| [[Ficheru:Mariano Baptista Gumucio.jpg|center|128px]]
| [[Mariano Baptista Gumucio]]
| 1933&lt;ref name=&quot;ref_7f5bbff9df041d88c8b61ec14cbb798b82512ffc53e56e8c973ae72eb0508039&quot;&gt;''[[:d:Q1798125|LIBRIS]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_496527c3dadbd8c632111524203aae24b81d7dcfd059bf1231e22aec095c4ded&quot;&gt;''[[:d:Q96071920|Catalogue of the Library of the Pontifical University of Saint Thomas Aquinas]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-21
| [[Bolivia|bolivianu]] [[Escritor|escritor]], [[Historiador|historiador]], [[Abogáu|abogáu]] (1933–2026) ♂
| [[escritor]]&lt;br/&gt;[[historiador]]&lt;br/&gt;[[abogáu]]
| 
| [[Bolivia]]
| [[Cochabamba]]
| 
| 1
|-
| [[:d:Q56026368|Q56026368]]
| [[Ficheru:НДУ 1 Ляшко Віктор Іванович.jpg|center|128px]]
| [[Viktor Liashko]]
| 1935-10-26
| 2026-04-21
| políticu ucraín
| [[políticu]]
| 
| [[Ucraína]]
| [[Shchurove]]
| 
| 3
|-
| [[:d:Q611429|Q611429]]
| [[Ficheru:Luis Puenzo 2016 (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Luis Puenzo]]
| 1946-02-19&lt;ref name=&quot;ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b&quot;&gt;''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-21&lt;ref name=&quot;ref_a08ca39149a332b0e9d58181d0cb67c87f9483486aa22d8abd1b7c88451bc3ee&quot;&gt;https://www.lanacion.com.ar/espectaculos/murio-luis-puenzo-director-de-la-pelicula-ganadora-del-oscar-la-historia-oficial-nid21042026/&lt;/ref&gt;
| [[Arxentina|arxentín]] [[Direutor de cine|direutor de cine]], [[Productor de cine|productor de cine]], [[Escritor|escritor]], [[Guionista|guionista]], realizador (1946–2026) ♂; Premio Trayectoria del Fondo Nacional de las Artes, [[Premios Globu d'Oru]], [[Premios Óscar]]; member of [[Academia de les Artes y les Ciencies Cinematográfiques]], Directors Guild of America; notable work The Official Story, Old Gringo
| [[direutor de cine]]&lt;br/&gt;[[productor de cine]]&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;[[guionista]]&lt;br/&gt;[[realizador]]&lt;ref name=&quot;ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''&lt;/ref&gt;
| 
| [[Arxentina]]
| [[Buenos Aires]]
| [[Buenos Aires]]&lt;ref name=&quot;ref_a08ca39149a332b0e9d58181d0cb67c87f9483486aa22d8abd1b7c88451bc3ee&quot;&gt;https://www.lanacion.com.ar/espectaculos/murio-luis-puenzo-director-de-la-pelicula-ganadora-del-oscar-la-historia-oficial-nid21042026/&lt;/ref&gt;
| 21
|-
| [[:d:Q7004146|Q7004146]]
| 
| [[Gideon Tish]]
| 1939-10-13
| 2026-04-21
| futbolista israelín
| [[Xugador de fútbol|futbolista]]
| 
| [[Israel]]
| [[Tel Aviv]]
| 
| 5
|-
| [[:d:Q960486|Q960486]]
| 
| [[Andrew Hacker]]
| 1929&lt;ref name=&quot;ref_8b0a327cfc00f7c0d07d4d61a30e67b8df5171572af575b03421261860e5f2fa&quot;&gt;''[[:d:Q29861311|SNAC]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_3025457ba2326a5e79419cbac59d1c212521c52ab3bcc9b9ba94d954a420a190&quot;&gt;''[[:d:Q56640487|Korean Authority File]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_94ebdcf2ad24cd90d3be60d9216d2cc8f59056ebd59112d7d9e6d666dcc93f91&quot;&gt;''[[:d:Q63411600|Bibliography of the History of the Czech Lands]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_51a2884a7a850194f7d7e318254c10580f3a2ec7623fcd7cbcdba566b226af2e&quot;&gt;''[[:d:Q105192847|Biblioteka Narodowa]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-21&lt;ref name=&quot;ref_0466c3919b9cbbf3faea126caac2cb23e85467520753f879782a1d4f7f6c4d71&quot;&gt;https://www.nytimes.com/2026/04/21/books/andrew-hacker-dead.html&lt;/ref&gt;
| [[Estaos Xuníos d'América|d'Estaos Xuníos]] politólogu, [[Profesor universitariu|profesor universitariu]] (1929–2026) ♂
| [[politólogu]]&lt;br/&gt;[[profesor universitariu]]
| 
| [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]
| 
| 
| 4
|-
| [[:d:Q139492307|Q139492307]]
| 
| [[Cynthia Shange]]
| 1949-07-27&lt;ref name=&quot;ref_ac045fbf2c427866fbf389dd1bcdfb43b0fd16803571d25bc9ff7785d9b6d2ee&quot;&gt;https://witness.co.za/news/2026/04/20/veteran-actress-cynthia-shange-dies-in-kzn-hospital/&lt;/ref&gt;
| 2026-04-20&lt;ref name=&quot;ref_ac045fbf2c427866fbf389dd1bcdfb43b0fd16803571d25bc9ff7785d9b6d2ee&quot;&gt;https://witness.co.za/news/2026/04/20/veteran-actress-cynthia-shange-dies-in-kzn-hospital/&lt;/ref&gt;
| [[Sudáfrica|sudafricanu]] [[Modelu (moda)|modelu]], actriz de cine, [[Actor|actriz]] (1949–2026) ♀
| [[Modelu (moda)|modelu]]&lt;br/&gt;[[actor de cine]]&lt;br/&gt;[[actor]]
| 
| [[Sudáfrica]]
| [[Lamontville]]&lt;ref name=&quot;ref_c027ef52e19092402cd6d3c106ddbb76faf9bcd34e4dc7bcfbaa6b5e52a89fd6&quot;&gt;https://www.dsac.gov.za/Statement%20on%20the%20Passing%20of%20Cynthia%20Shange&lt;/ref&gt;
| 
| 2
|-
| [[:d:Q15068509|Q15068509]]
| 
| [[Ivan Kashin]]
| 1937-01-02
| 2026-04-20
| aviador rusu
| [[Pilotu d'aviación|aviador]]
| 
| [[Rusia]]
| [[Сахаровка (Елецан кӀошт)]]
| [[Briansk]]
| 1
|-
| [[:d:Q18242574|Q18242574]]
| [[Ficheru:Иваницкий Александр Валерьянович.JPG|center|128px]]
| [[Oleksandr Ivanytskyi]]
| 1975-10-01
| 2026-04-20
| Alministración ucraín
| 
| 
| [[Ucraína]]
| [[Odesa]]
| [[Odesa]]
| 3
|-
| [[:d:Q3658587|Q3658587]]
| [[Ficheru:AlanOsmond1971.jpg|center|128px]]
| [[Alan Osmond]]
| 1949-06-22
| 2026-04-20&lt;ref name=&quot;ref_078ab7dfb3e50bdd3fd947b33767235e5d819700c5272ea5fc2ce12d31c9a3f7&quot;&gt;https://www.abc4.com/news/wasatch-front/alon-osmond-dies-77/&lt;/ref&gt;
| cantante estauxunidense
| [[cantante]]&lt;br/&gt;[[guitarrista]]&lt;br/&gt;[[trompetista]]
| 
| [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]
| [[Ogden]]
| 
| 8
|-
| [[:d:Q4464596|Q4464596]]
| 
| [[Vadim Trukhachyov]]
| 1963-01-03
| 2026-04-20
| científicu rusu
| [[académico xurídico]]
| 
| [[Xunión Soviética]]&lt;br/&gt;[[Rusia]]
| [[Vorónezh]]
| [[Vorónezh]]
| 1
|-
| [[:d:Q6056843|Q6056843]]
| 
| [[Paco Aguilar]]
| 1949-01-01&lt;ref name=&quot;ref_dad7c167e5d98814645af3d4791774cfb27cbe96e358cc5e38c0ec45eef323b8&quot;&gt;http://datos.bne.es/resource/XX1590152&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_d7a84bb4beeb93e418a811e6306e203d103c405c330e666f0dfdda68d3b9adc1&quot;&gt;https://famma.org/paco-aguilar&lt;/ref&gt;
| 2026-04-20&lt;ref name=&quot;ref_92344322c1ecedc8fd609f7e44e8eee6b42d12bb0438fa60671198553f9cc8c0&quot;&gt;https://www.elcorreoweb.es/sevilla/2026/04/21/muere-paco-aguilar-cantante-humorista-inclusion-129340001.html&lt;/ref&gt;
| [[España|español]] humorista, [[Cantante|cantante]], [[Compositor|compositor]], comunicador (1949–2026) ♂
| [[humorista]]&lt;br/&gt;[[cantante]]&lt;br/&gt;[[compositor]]&lt;br/&gt;[[comunicador]]
| 
| [[España]]
| [[Sevilla]]
| 
| 1
|-
| [[:d:Q60827009|Q60827009]]
| 
| [[Sergej Pavlovič Postnikov]]
| 1955-01-09&lt;ref name=&quot;ref_69f2f17a8c27fa8c3a3dad9dd510cc8338b51972765db1a5c6031b14f6f91dc0&quot;&gt;''[[:d:Q113559915|Historical Encyclopedia of Siberia]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-20
| [[Profesor universitariu|profesor universitariu]], [[Historiador|historiador]], rector (1955–2026) ♂; Премия имени В. Н. Татищева и Г. В. де Геннина
| [[profesor universitariu]]&lt;br/&gt;[[historiador]]&lt;ref name=&quot;ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''&lt;/ref&gt;
| [[rector]]
| 
| [[Cement]]
| [[Ekaterimburgu]]
| 1
|-
| [[:d:Q61976861|Q61976861]]
| [[Ficheru:Rim Giniyatullin.jpg|center|128px]]
| [[Rim Giniyatullin]]
| 1943-09-18
| 2026-04-20
| [[Xunión Soviética|soviéticu]]-[[Uzbequistán|uzbequistanín]] políticu, mánager, constructor (1943–2026) ♂; Orde de la Bandera Colorada del Trabayu, [[Orde de la Insinia d'Honor]], &quot;Mehnat shuhrati&quot; order, Order of Friendship, [[Orde de Lenin]], Order &quot;Duslyk&quot;, Medal of the Order of Merits for the Republic of Tatarstan, Medal &quot;100 years anniversary of the foundation of the Tatar Autonomous Soviet Socialist Republic&quot;, Certificate of Honor of the Republic of Uzbekistan, Order of Salavat Yulayev
| [[políticu]]&lt;br/&gt;[[mánager]]&lt;br/&gt;[[constructor]]
| 
| [[Xunión Soviética]]&lt;br/&gt;[[Uzbequistán]]
| [[Zaamin District]]
| 
| 5
|-
| [[:d:Q6452483|Q6452483]]
| 
| [[Kyriakos Sfetsas]]
| 1945-09-29
| 2026-04-20
| compositor griegu
| [[compositor]]&lt;br/&gt;[[pianista]]
| 
| [[Grecia]]
| [[Amfilochia]]&lt;ref name=&quot;ref_e1bcb73dee0ed039c2ab23c6e2d10e55bb360090ef039a684cb3bcc1d1588f07&quot;&gt;https://www.captainbook.gr/person/sfetsas-kuriakos&lt;/ref&gt;
| [[Lefkada]]
| 1
|-
| [[:d:Q64865446|Q64865446]]
| 
| [[Georgette Dorn]]
| 1934-08-13&lt;ref name=&quot;ref_08632e1d6dce9d48bf31527a046baa36916ce8af42af5d9e6d82fbfaed1368a1&quot;&gt;''[[:d:Q19832964|identificador VIAF]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_faaec3ffbf5de2730e5604c97d6a39018df5463910b7a25f93660ad15e958537&quot;&gt;https://www.tributearchive.com/obituaries/48178847/georgette-magassy-(magassy)-dorn&lt;/ref&gt;
| 2026-04-20&lt;ref name=&quot;ref_faaec3ffbf5de2730e5604c97d6a39018df5463910b7a25f93660ad15e958537&quot;&gt;https://www.tributearchive.com/obituaries/48178847/georgette-magassy-(magassy)-dorn&lt;/ref&gt;
| Person (1934–2026) ♀
| 
| 
| 
| 
| 
| 1
|-
| [[:d:Q6700387|Q6700387]]
| [[Ficheru:Luis Brandoni 2017 (cropped) (2).jpg|center|128px]]
| [[Luis Brandoni]]
| 1940-04-18&lt;ref name=&quot;ref_d41a82cff033079ea7f19c54722676d6f0528a44b469a04da4d7c3379ccaf37f&quot;&gt;''[[:d:Q3610461|cinenacional.com]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_40448a5c5f6ef2e19769e5cddc41487540cf6356969b0be31fe4d420211d4b35&quot;&gt;https://directoriolegislativo.org/&lt;/ref&gt;
| 2026-04-20&lt;ref name=&quot;ref_26a561bfe1e02d1ba53b71bdf596b60f68463bfe80a26fef088e8723c1077b05&quot;&gt;https://www.lanacion.com.ar/espectaculos/personajes/murio-luis-brandoni-a-los-86-anos-nid20042026/&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_a38abeca5ce3a49cf9f70051faf7d4fe0dba38c31c22e9b62a4119632fcd4a0d&quot;&gt;https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/04/20/mort-de-luis-brandoni-icone-du-cinema-argentin-a-l-age-de-86-ans_6681751_3382.html&lt;/ref&gt;
| políticu arxentín
| [[actor]]&lt;br/&gt;[[políticu]]
| [[diputáu d'Arxentina]]&lt;ref name=&quot;ref_40448a5c5f6ef2e19769e5cddc41487540cf6356969b0be31fe4d420211d4b35&quot;&gt;https://directoriolegislativo.org/&lt;/ref&gt;
| [[Arxentina]]&lt;ref name=&quot;ref_d41a82cff033079ea7f19c54722676d6f0528a44b469a04da4d7c3379ccaf37f&quot;&gt;''[[:d:Q3610461|cinenacional.com]]''&lt;/ref&gt;
| [[Dock Sud]]
| [[Buenos Aires]]&lt;ref name=&quot;ref_26a561bfe1e02d1ba53b71bdf596b60f68463bfe80a26fef088e8723c1077b05&quot;&gt;https://www.lanacion.com.ar/espectaculos/personajes/murio-luis-brandoni-a-los-86-anos-nid20042026/&lt;/ref&gt;
| 9
|-
| [[:d:Q84038|Q84038]]
| [[Ficheru:Sergei Stadler.jpg|center|128px]]
| [[Sergei Stadler]]
| 1962-05-20
| 2026-04-20
| [[Xunión Soviética|soviéticu]]-[[Rusia|rusu]] violinista, [[Direutor d'orquesta|direutor d'orquesta]] (1962–2026) ♂; People's Artist of the Russian Federation, Lenin Komsomol Prize, Merited Artist of the RSFSR, Order For Merit in Culture and Art; spouse of Ilze Liepa
| [[violinista]]&lt;br/&gt;[[direutor d'orquesta]]
| 
| [[Xunión Soviética]]&lt;br/&gt;[[Rusia]]
| [[San Petersburgu]]
| [[Bucarest]]
| 6
|-
| [[:d:Q10289134|Q10289134]]
| 
| [[Gerardo Henrique Machado Renault]]
| 1929-09-17
| 2026-04-19
| políticu brasilanu
| [[abogáu]]&lt;br/&gt;[[políticu]]
| [[federal deputy of Minas Gerais]]
| [[Brasil]]
| [[Belo Horizonte]]
| 
| 3
|-
| [[:d:Q105903578|Q105903578]]
| [[Ficheru:Nakimuli Helen.jpg|center|128px]]
| [[Hellen Nakimule]]
| 1985-07-02&lt;ref name=&quot;ref_09a6614da70fd240ed0d8f4351be8070c453bb9643dd05a0cde92f1715e4eb99&quot;&gt;https://www.spyuganda.com/nup-cabinet-reshuffle-pap-pioneer-member-kalangala-wmp-helen-nakimuli-appointed-minister-of-ictanti-corruption/&lt;/ref&gt;
| 2026-04-19&lt;ref name=&quot;ref_6cf097d648db0f0279690919843cca6b550677a6be3394f02c5914425cbd8c71&quot;&gt;https://www.independent.co.ug/leaders-mourn-kalangala-mp-hellen-nakimuli/&lt;/ref&gt;
| política ugandesa
| [[políticu]]&lt;ref name=&quot;ref_6c3b2284cdbb3693353c13c661c161eb65549f03c85572875e62bd5898e95798&quot;&gt;https://www.newvision.co.ug/category/news/kalangala-mps-raise-concern-over-unfulfilled-158964&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[xugador de voleibol]]&lt;ref name=&quot;ref_6157e23bbf6ffed36de53f3f90e9d75d3984f87f76c02cdddd935eaeca19b8e0&quot;&gt;https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/other-sport/mp-nakimuli-balances-spikes-and-parliament-3633874&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_554f802ac3cecde6095e9ce439a1904cb03ece7580d96aa77b723d148813f296&quot;&gt;https://www.watchdoguganda.com/news/20241204/175274/kalangalas-helen-nakimuli-named-captain-of-ugandas-parliamentary-volleyball-team-for-east-african-games.html&lt;/ref&gt;
| [[parllamentariu]]
| [[Uganda]]
| [[Uganda]]&lt;br/&gt;[[Distritu de Kalangala]]&lt;ref name=&quot;ref_09a6614da70fd240ed0d8f4351be8070c453bb9643dd05a0cde92f1715e4eb99&quot;&gt;https://www.spyuganda.com/nup-cabinet-reshuffle-pap-pioneer-member-kalangala-wmp-helen-nakimuli-appointed-minister-of-ictanti-corruption/&lt;/ref&gt;
| [[Kampala]]&lt;ref name=&quot;ref_6cf097d648db0f0279690919843cca6b550677a6be3394f02c5914425cbd8c71&quot;&gt;https://www.independent.co.ug/leaders-mourn-kalangala-mp-hellen-nakimuli/&lt;/ref&gt;
| 8
|-
| [[:d:Q108378677|Q108378677]]
| 
| [[Franca Spinola]]
| 1943-11-16
| 2026-04-19
| [[Italia|italianu]] entamadora, agricultural entrepreneur, [[Médicu|médica]], mánager, presidente (1943–2026) ♀; spouse of Franco Maria Malfatti
| [[entamador]]&lt;br/&gt;[[agricultural entrepreneur]]&lt;br/&gt;[[médicu]]&lt;br/&gt;[[mánager]]
| [[presidente]]
| [[Italia]]
| [[Florencia]]
| [[Roma]]
| 0
|-
| [[:d:Q109660|Q109660]]
| [[Ficheru:GSG Versailles 2018 (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Gerhard Schmidt-Gaden]]
| 1937-06-19&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_cdef21979db91033a066302059358f4e4b21f930674db43f61ff78468b210334&quot;&gt;''[[:d:Q15706812|filmportal.de]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-19&lt;ref name=&quot;ref_09e077cfc876e3556dd8897507027e315c6e1e2ac9ad2552e5b17e4850fc5460&quot;&gt;https://www.zeit.de/feuilleton/musik/2026-04/schmidt-gaden-toelzer-knabenchor-tod&lt;/ref&gt;
| [[Alemaña|alemán]] [[Direutor d'orquesta|direutor d'orquesta]], direutor de coru (1937–2026) ♂; Orde al Méritu de Baviera, Cruz de la Orde del Méritu de la República Federal d'Alemaña, Bayerische Verfassungsmedaille in silver, Bayerischer Poetentaler
| [[direutor d'orquesta]]&lt;br/&gt;[[direutor de coru]]
| 
| [[Alemaña]]
| [[Karlovy Vary]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 5
|-
| [[:d:Q109776921|Q109776921]]
| [[Ficheru:Adrienne Staples 2013 (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Adrienne Staples]]
| 1956-12-05&lt;ref name=&quot;ref_0b3216626b4c27f7bf102582167f5a0a9f2629ba0e14406dfc70f875ff6c68bf&quot;&gt;https://www.tributes.co.nz/ViewMyTribute.aspx?id=21422&lt;/ref&gt;
| 2026-04-19&lt;ref name=&quot;ref_227015b1bf8dbd61052e5586abe9165a65af7fffcc624b97b145697699ec7404&quot;&gt;https://www.rnz.co.nz/news/ldr/592897/unbelievable-loss-wellington-regional-councillor-dies-suddenly&lt;/ref&gt;
| [[Nueva Zelanda|neozelandés]] política municipal, Mayor of South Wairarapa (1956–2026) ♀; Officer of the New Zealand Order of Merit, Order of the Rising Sun, 4th class
| [[políticu municipal]]
| [[Mayor of South Wairarapa]]
| [[Nueva Zelanda]]
| 
| 
| 2
|-
| [[:d:Q12163529|Q12163529]]
| [[Ficheru:Удін Євген Тимофійович - 16029485.jpg|center|128px]]
| [[Yevhen Udin]]
| 1937-04-11
| 2026-04-19
| pintor ucraín
| [[pintor]]
| 
| [[Xunión Soviética]]&lt;br/&gt;[[Ucraína]]
| [[Donetsk]]
| 
| 3
|-
| [[:d:Q123485036|Q123485036]]
| 
| [[Jorge Vivero Pérez]]
| 1949-07-17
| 2026-04-19
| [[España|español]] docent, políticu, [[Escritor|escritor]], ambientalista (1949–2026) ♂
| [[docent]]&lt;br/&gt;[[políticu]]&lt;br/&gt;[[escritor]]&lt;br/&gt;[[ambientalista]]
| 
| [[España]]
| [[A Coruña]]
| [[Lugo]]
| 1
|-
| [[:d:Q139491928|Q139491928]]
| 
| [[Evgeny Sverdlov]]
| 1963-10-29
| 2026-04-19
| [[Xunión Soviética|soviéticu]]-[[Rusia|rusu]]-[[Israel|israelín]] artista visual (1963–2026) ♂; notable work From the Series Mistake
| [[artista visual]]
| 
| [[Xunión Soviética]]&lt;ref name=&quot;ref_fdca0db20c2d1e43400e4b6f404c19ca8c7a4e60812e3c48a23c43768de8ddcc&quot;&gt;https://www.gikit.ru/person/sverdlov-evgeny-aleksandrovich/&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Rusia]]&lt;br/&gt;[[Israel]]
| [[Leningrad]]
| [[San Petersburgu]]
| 1
|-
| [[:d:Q15714150|Q15714150]]
| [[Ficheru:Official Portrait Minister Chitour.jpg|center|128px]]
| [[Chems Eddine Chitour]]
| 1944-10-13
| 2026-04-19&lt;ref name=&quot;ref_7dcd3add25fcffbf5035408b78063792154d5135b92f3960de050e93a440b565&quot;&gt;https://www.ennaharonline.com/%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B3%D8%A8%D9%82-%D8%B4%D9%85%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D8%B4%D9%8A%D8%AA%D9%88%D8%B1-%D9%81%D9%8A-%D8%B0%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84/&lt;/ref&gt;
| [[Arxelia|arxelín]]-[[Francia|francés]] inxenieru, [[Profesor universitariu|profesor universitariu]], físicu, funcionariu, Minister of Energy Transition and Renewable Energy, Minister of Higher Education and Scientific Research (1944–2026) ♂
| [[inxenieru]]&lt;br/&gt;[[profesor universitariu]]&lt;br/&gt;[[físicu]]&lt;br/&gt;[[funcionariu]]
| [[Minister of Energy Transition and Renewable Energy]]&lt;br/&gt;[[Minister of Higher Education and Scientific Research]]
| [[Arxelia]]&lt;br/&gt;[[Francia]]
| [[Bordj Bou Arréridj]]
| 
| 4
|-
| [[:d:Q16989703|Q16989703]]
| 
| [[Reijo Paukku]]
| 1942-07-15&lt;ref name=&quot;ref_27e184f7fc4bee8d1490a6baedcddf78aad2bd6b27340033877109edb7bc1ca0&quot;&gt;https://www.aamulehti.fi/teatteri/art-2000007499175.html&lt;/ref&gt;
| 2026-04-19&lt;ref name=&quot;ref_2711e91a58cf34ae10615bc2cb99421d954e685724d950e33d00a6357e09c75e&quot;&gt;https://www.iltalehti.fi/viihdeuutiset/a/ee3c3f10-b206-4028-ad3b-7eda558e0f03&lt;/ref&gt;
| [[Finlandia|finlandés]] direutor de teatru (1942–2026) ♂
| [[direutor de teatru]]
| 
| [[Finlandia]]
| [[Mikkeli]]&lt;ref name=&quot;ref_aff165f436c5b136a31b51024c9475c098f7cf0351cacc44cecf4a7ed3f0e82e&quot;&gt;https://www.kymensanomat.fi/paikalliset/9392494&lt;/ref&gt;
| [[Pieksämäki]]&lt;ref name=&quot;ref_54958742a0c2486353dbfbd1949a2fa30f9322928b5da38b0b62300f8c3aed5f&quot;&gt;https://www.poleeni.fi/reijo-paukku-in-memoriam/&lt;/ref&gt;
| 1
|-
| [[:d:Q2450518|Q2450518]]
| [[Ficheru:Muhtar Shaxan Kazak poet.jpg|center|128px]]
| [[Mukhtar Shakhanov]]
| 1942-07-02
| 2026-04-19
| [[Xunión Soviética|soviéticu]]-[[Kazakstán|kazaquistanín]] [[Diplomáticu|diplomáticu]], [[Poeta|poeta]], políticu, miembru del Sóviet Supremu de la Xunión Soviética (1942–2026) ♂; Lenin Komsomol Prize, Héroe del Trabayu de Kazakstán, Order of Fatherland; member of USSR Union of Writers
| [[diplomáticu]]&lt;br/&gt;[[poeta]]&lt;br/&gt;[[políticu]]
| [[miembru del Sóviet Supremu de la Xunión Soviética]]
| [[Xunión Soviética]]&lt;br/&gt;[[Kazakstán]]
| [[Каскасу]]
| 
| 9
|-
| [[:d:Q2695587|Q2695587]]
| [[Ficheru:Jan Donkers.jpg|center|128px]]
| [[Jan Donkers]]
| 1943-06-15&lt;ref name=&quot;ref_d5f26cb3b039f7981a169d6e224fa3929543e5e5ca5a60cbcdb33e2081cf18b4&quot;&gt;''[[:d:Q504063|Discogs]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-19&lt;ref name=&quot;ref_2f02f30e5b7175c7775a2ac243ed8e73e46095de8137e1b6a3a3cacce2215824&quot;&gt;https://www.nu.nl/media/6393177/oud-journalist-en-radiomaker-jan-donkers-op-82-jarige-leeftijd-overleden.html&lt;/ref&gt;
| [[Reinu de los Países Baxos|neerlandés]] program maker, [[Escritor|escritor]] (1943–2026) ♂
| [[program maker]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
| 
| [[Reinu de los Países Baxos]]
| [[Ámsterdam]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| [[Ámsterdam]]&lt;ref name=&quot;ref_2f02f30e5b7175c7775a2ac243ed8e73e46095de8137e1b6a3a3cacce2215824&quot;&gt;https://www.nu.nl/media/6393177/oud-journalist-en-radiomaker-jan-donkers-op-82-jarige-leeftijd-overleden.html&lt;/ref&gt;
| 3
|-
| [[:d:Q3039490|Q3039490]]
| [[Ficheru:Driss Guiga.jpg|center|128px]]
| [[Driss Guiga]]
| 1924-10-21
| 2026-04-19&lt;ref name=&quot;ref_1d37121684f0f8458fa1661dd866ac2f5b714b17c145048fdd8d90acbec8c045&quot;&gt;https://news-tunisia.tunisienumerique.com/death-of-former-interior-minister-driss-guiga/&lt;/ref&gt;
| políticu tunecín
| [[políticu]]&lt;br/&gt;[[abogáu]]
| [[Minister of Health]]&lt;br/&gt;[[Minister of Interior]]&lt;br/&gt;[[Minister of Education]]&lt;br/&gt;[[Minister of Social Affairs]]
| [[Tunicia]]
| [[Testour]]
| 
| 6
|-
| [[:d:Q3381110|Q3381110]]
| [[Ficheru:Vuokko Nurmesniemi 1971 (JOKAMAL2B25-2).tif|center|128px]]
| [[Vuokko Nurmesniemi]]
| 1930-02-12&lt;ref name=&quot;ref_fea37dbd3c258cc04abc6e1f5b514e1bb95bb2f71607b84f4e526f7ee5cd07c3&quot;&gt;''[[:d:Q3362041|Kunstindeks Danmark]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_34e46dbfa37bac3c07eedb582f5b0c7a2996302c003e5f19915712beae24475a&quot;&gt;''[[:d:Q10855166|The Fine Art Archive]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-19&lt;ref name=&quot;ref_e455fdc44c84510174f2d798604c2eefef8288d9b5436b6efee006ddb9ebd040&quot;&gt;https://yle.fi/a/74-20221579&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_18e7198db50f661a7bf01574eb63329da4906f280a7cde952acc7ab885c729d9&quot;&gt;https://www.hbl.fi/kultur/designer-vuokko-nurmesniemi-ar-dod/&lt;/ref&gt;
| diseñadora testil finlandesa
| [[diseñador testil]]&lt;br/&gt;[[artista testil]]&lt;ref name=&quot;ref_6f91f239bf608caac333415f54e2c4a6a52535385b3ee0f511a3c8aad9f39105&quot;&gt;''[[:d:Q107456632|abART]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[diseñador de moda]]&lt;br/&gt;[[diseñador]]&lt;ref name=&quot;ref_6f91f239bf608caac333415f54e2c4a6a52535385b3ee0f511a3c8aad9f39105&quot;&gt;''[[:d:Q107456632|abART]]''&lt;/ref&gt;
| 
| [[Finlandia]]
| [[Ḥélsinki]]
| [[Ḥélsinki]]&lt;ref name=&quot;ref_e455fdc44c84510174f2d798604c2eefef8288d9b5436b6efee006ddb9ebd040&quot;&gt;https://yle.fi/a/74-20221579&lt;/ref&gt;
| 6
|-
| [[:d:Q4198010|Q4198010]]
| 
| [[Valentin Iyevlev]]
| 1938-12-01
| 2026-04-19
| físicu rusu
| [[físicu]]
| 
| [[Xunión Soviética]]&lt;br/&gt;[[Rusia]]
| [[Usmansky District]]
| [[Vorónezh]]
| 2
|-
| [[:d:Q4524068|Q4524068]]
| [[Ficheru:Vladimir Mikhailutsa Artist Vladimir Shinkarev 2014 SPb.jpg|center|128px]]
| [[Vladimir Shinkaryov]]
| 1954-03-04&lt;ref name=&quot;ref_c82a02a747056efa1eaec4a2da115e5408a4cdcc3bb7d997a0cf6b5db67b90ba&quot;&gt;''[[:d:Q108611244|Writers of St. Petersburg. XX century]]''&lt;/ref&gt;
| 2026-04-19
| [[Xunión Soviética|soviéticu]] [[Pintor|pintor]], [[Escritor|escritor]] (1954–2026) ♂; member of Mitki
| [[pintor]]&lt;br/&gt;[[escritor]]
| 
| [[Xunión Soviética]]
| [[San Petersburgu]]&lt;ref name=&quot;ref_ae072ecbe6d58921cf07bd99899ee9a9bd613eaec1d0619dfae5b00b2d5c2f56&quot;&gt;http://www.mispxx-xxi.ru/artist/shinkarev-vladimir-nikolaevich/&lt;/ref&gt;
| [[San Petersburgu]]
| 3
|-
| [[:d:Q7913377|Q7913377]]
| [[Ficheru:VanHammer1993.png|center|128px]]
| [[Van Hammer]]
| 1959-11-01
| 2026-04-19&lt;ref name=&quot;ref_38ae6a312338080d32c066dd5e85bf23fe45621fa261728fb4d11af314a6e498&quot;&gt;https://www.ringsidenews.com/former-wcw-star-van-hammer-dead-66/&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_c7ea3c420cc9c1fbd6392c974a04b0f0d4e01975372af38776cddf2821d783be&quot;&gt;https://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/wrestler-van-hammer-dead-wcw-37039923&lt;/ref&gt;
| [[Estaos Xuníos d'América|d'Estaos Xuníos]] lluchador, lluchador profesional (1959–2026) ♂
| [[lluchador]]&lt;br/&gt;[[lluchador profesional]]
| 
| [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]
| [[Hebron]]
| 
| 6
|-
| [[:d:Q7929882|Q7929882]]
| 
| [[Viktor Zaidenberg]]
| 1949-06-22
| 2026-04-19
| futbolista rusu
| [[Xugador de fútbol|futbolista]]&lt;ref name=&quot;ref_444150233c70a2d1d1d428ef2f1058761d1f8a9cfb79e96058fe75d64dd528dd&quot;&gt;''[[:d:Q42428763|FootballFakts.ru]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[entrenador de fútbol]]
| 
| [[Rusia]]
| [[Moscú]]&lt;ref name=&quot;ref_c3253d9e02c6cd66874199114fdb7a575582da5a599f4887f156344a6ed5d6fc&quot;&gt;http://www.nnov.vybory.izbirkom.ru/region/region/nnov?action=show&amp;root=1&amp;tvd=2522000957556&amp;vrn=2522000957552&amp;region=52&amp;global=&amp;sub_region=52&amp;prver=0&amp;pronetvd=null&amp;cuiknum=null&amp;type=341&amp;vibid=2522000979778&lt;/ref&gt;
| 
| 3
|-
| [[:d:Q887563|Q887563]]
| [[Ficheru:George Ariyoshi 1974.jpg|center|128px]]
| [[George Ariyoshi]]
| 1926-03-12&lt;ref name=&quot;ref_d2954e08bde583f70c0fcb777312f4780d19967e3f64952d86ce7009b81d9ed2&quot;&gt;https://www.hawaiinewsnow.com/2026/03/13/former-hawaii-gov-george-ariyoshi-turns-100/&lt;/ref&gt;
| 2026-04-19&lt;ref name=&quot;ref_24af7dac7aca12f7545957ce4e40b702ebc3daff125c885f23f6ca427d713561&quot;&gt;https://www.khon2.com/local-news/former-governor-ariyoshi-dies-at-age-100/&lt;/ref&gt;
| políticu estauxunidense
| [[abogáu]]&lt;br/&gt;[[políticu]]
| [[gobernador de Ḥawai]]&lt;br/&gt;[[Lieutenant Governor of Hawaii]]
| [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]
| [[Honolulu]]
| [[Honolulu]]
| 20
|-
| [[:d:Q918535|Q918535]]
| [[Ficheru:DaveMason03.jpg|center|128px]]
| [[Dave Mason]]
| 1946-05-10
| 2026-04-19
| [[Reinu Xuníu|británicu]] [[Cantautor|cantautor]], guitarrista, [[Artista d'estudiu|artista d'estudiu]], [[Cantante|cantante]], [[Compositor|compositor]] (fl. 1966–2026) (1946–2026) ♂; member of Traffic
| [[cantautor]]&lt;br/&gt;[[guitarrista]]&lt;br/&gt;[[artista d'estudiu]]&lt;br/&gt;[[cantante]]&lt;ref name=&quot;ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[compositor]]&lt;ref name=&quot;ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''&lt;/ref&gt;
| 
| [[Reinu Xuníu]]
| [[Worcester]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 19
|}
{{Wikidata list end}}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}</text>
      <sha1>gnw5od0l0ip73rzsb1tnwwychaea18l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Islles del Suroeste (Paláu)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>277004</id>
    <revision>
      <id>4488226</id>
      <parentid>4343962</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T22:41:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1877" sha1="fko8j33my7ks9dmaeos5p481fnvn8pm" xml:space="preserve">{{xeografía
| mapa = Océanu Pacíficu
}}

Les ''Islles del Suroeste'' son un grupu de delles pequeñes islles de la [[República de Paláu]] distribuyíes nel [[Océanu Pacíficu]], a unos 600 km de la cadena d'islles principales de la Paláu. Les islles cercanes a la mariña al suroeste de la islla de Paláu (Babelthuap), que pertenecen a los estaos de Koror, Peleliu y Angaur y les ensin incorporar como Islles Roca, que nun se consideren parte de les Islles del Suroeste.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/ungegn/docs/11th-uncsgn-docs/E_Conf.105_13_CRP.13_15_UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document.pdf|título=UNGEGN List of Country Names}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/1840.htm ''State.gov''] &quot;Palau was initially settled more than 4,000 years ago, probably by migrants from what today is Indonesia.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/2694125.stm ''Bbc.co.uk''] Cronología de Paláu &quot;Circa 2500 BC - Palau's first inhabitants - thought to have come from present-day eastern Indonesia - settle in the islands.&quot;&lt;/ref&gt; 

Les islles del suroeste, arrexuntaes por estaos, de norte a sur son les siguientes:

* Nel estáu de Sonsorol
** ''Fanna'' (Fana)
** Sonsorol (''[[Dongosaru]]'')
** Pulo Anna (''Puru'' )
** Merir (''Melieli'')

* Nel estáu de Hatohobei
** Islla de Tobi (''Hatohobei'')
** Petones de Helen (''Hotsarihie'')
** Petones de Transit (''Pieraurou'')

== Referencies ==
{{Llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces xeografía}}
*[https://unique-ocean-expeditions.com/palau-helen-reef-expeditions Expedición a les islles del Suroeste, Paláu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250226132318/https://unique-ocean-expeditions.com/palau-helen-reef-expeditions |date=2025-02-26 }}

{{Control d'autoridaes}}
[[Categoría:Océanu Pacíficu]]
[[Categoría:Islles de Paláu]]</text>
      <sha1>fko8j33my7ks9dmaeos5p481fnvn8pm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jahanara Arzu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283068</id>
    <revision>
      <id>4488249</id>
      <parentid>4475642</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:39:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4488249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2548" sha1="p31nuneot5hmhpkpyeyd86p2fgsn2w7" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Jahanara Arzu''' {{nym}} foi una poeta, escritora y periodista [[Bangladex|bangladexina]], tanto en [[bengalín]] como n'[[idioma inglés|inglés]]. Recibió'l premiu [[Ekushey Padak]] en 1987, dau pol [[Gobiernu de Bangladex]], pola so contribución a la lliteratura bengalína.&lt;ref name=husband/&gt; Arzu y [[Sufia Kamal]] fueron les editores fundadores de ''Sultana'', el primer selmanariu femenín publicáu dende [[Bengala Oriental]] el 14 de xineru de 1949.&lt;ref name=women&gt;{{cita llibru |apellíu=Islam |nome=Sirajul |year=2012 |chapter=Women|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Women |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Ahmed |editor2-first=Lilyma |títulu=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publicación=[[Asiatic Society of Bangladesh]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://thedailynewnation.com/news/16547/literary-contribution-of-sufia-kamal.html |títulu=Literary contribution of Sufia Kamal |publicación=The New Nation |fecha=27 de xunu de 2014 |fechaaccesu=11 de xunu de 2016 |fechaarchivu=7 de payares de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171107022106/http://thedailynewnation.com/news/16547/literary-contribution-of-sufia-kamal.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171107022106/http://thedailynewnation.com/news/16547/literary-contribution-of-sufia-kamal.html |archivedate=2017-11-07 }}&lt;/ref&gt;

Arzu taba casada col antiguu vicepresidente de Bangladex y xuez [[A. K. M. Nurul Islam]].&lt;ref name=&quot;husband&quot;&gt;{{cita web |url=http://newagebd.net/175495/former-vice-president-justice-nurul-islam-dies/ |títulu=Former vice-president Justice Nurul Islam dies - New Age|website=New Age |idioma=en-GB |fechaaccesu=13 d'abril de 2016 |fechaarchivu=23 d'abril de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160423030359/http://newagebd.net/175495/former-vice-president-justice-nurul-islam-dies/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Xuntos tuvieron dos fíos, ente ellos el xuez [[Md. Ashfaqul Islam]] y la profesora Minara Zahan.&lt;ref name=husband/&gt; Arzu finó'l 2 de marzu de 2026, a los 93 años.&lt;ref&gt;[https://www.daily-sun.com/bangladesh/860934/ekushey-padak-winning-poet-jahanara-arju-passes-away-at-93 Ekushey Padak-winning poet Jahanara Arju passes away at 93]&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces persona}}

{{NF|1929|2026|Arzu, Jahanara}}
[[Categoría:Poetes de Bangladex]]
[[Categoría:Escritores de Bangladex]]
[[Categoría:Periodistes de Bangladex]]</text>
      <sha1>p31nuneot5hmhpkpyeyd86p2fgsn2w7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Muséu de Cuadonga</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283742</id>
    <revision>
      <id>4488218</id>
      <timestamp>2026-04-21T18:58:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sahaquiel9102</username>
        <id>9918</id>
      </contributor>
      <comment>Creada traduciendo la páxina «[[:ca:Special:Redirect/revision/32057361|Museu de Covadonga]]»</comment>
      <origin>4488218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3384" sha1="8j6ka0v4c5an7mkdnw35bsuaz40awv3" xml:space="preserve">{{Organización}}

El '''Muséu de Cuadonga''' ye una institución museística Belles Artes asitiada en [[Cuadonga]], nel municipiu de [[Cangues d'Onís]]. Foi creáu en [[1918]] y ye de titularidá privada, pertenez al capítulu de la [[Santa Cueva de Cuadonga]], que depende del [[Arzobispáu d'Uviéu|Arzobispu d'Uviéu]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cita web|url=http://directoriomuseos.mcu.es/dirmuseos/mostrarDetalleMuseo.do?tipoDeBusqueda=general&amp;busquedaGralTexto=covadonga&amp;orderBy=nom&amp;orderType=asc&amp;pag=1&amp;idMuseo=1077&amp;pestania=descripcion|títulu=Museo de Covadonga|editor=Ministeri de Cultura i Esport|idioma=castellán|obra=Directorio de museos y colecciones de España|fechaaccesu=20 febreru 2021}}&lt;/ref&gt;

El muséu caltién oxetos artísticos como pintures, gravámenes, semeyes, talleres, pieces d'orfebrería, cerámica, xoyes y otros objetos de caráuter relixosu, qu'amuesan la hestoria y tresformación del santuariu dende'l [[sieglu VIII]], col aniciu de la [[Reinu d'Asturies|monarquía asturiana]], hasta'l presente.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cita web|url=https://www.europapress.es/asturianu/noticia-museu-cuadonga-ya-acueye-ente-sos-fondos-llibru-mas-antiguu-sobrel-santuariu-20180508193019.html|títulu=El Museu de Cuadonga yá acueye ente los sos fondos el llibru más antiguu sobre'l santuariu|fecha=8 de mayu de 2018|editor=Europa Press|fechaaccesu=21 d'abril de 2026|llingua=ast}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cita web|url=http://directoriomuseos.mcu.es/dirmuseos/mostrarDetalleMuseo.do?tipoDeBusqueda=general&amp;busquedaGralTexto=covadonga&amp;orderBy=nom&amp;orderType=asc&amp;pag=1&amp;idMuseo=1077&amp;pestania=descripcion|títulu=Museo de Covadonga|editor=Ministeri de Cultura i Esport|language=castellà|obra=Directorio de museos y colecciones de España|fechaaccesu=20 febrer 2021}}&lt;/ref&gt; La so obra principal ye la corona de la [[Virxe de Cuadonga]] y el Neñu (1918), de [[Félix Granda Buylla]] o un Cristu de marfil d'estilu manierista del [[sieglu XVI]] que perteneció a San Francisco de Paula.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.turismoasturias.es/descubre/cultura/museos-y-espacios-culturales/colecciones-museograficas/museo-de-covadonga|títulu=El Museo de Covadonga, un espacio con obras de gran valor histórico|editor=Turismo Asturias|idioma=castellán|fechaaccesu=20 febreru 2021}}&lt;/ref&gt; Tamién conserva una de les cuatru copies esistentes del llibru sobre la hestoria de Cuadonga, nomáu ''Spelunca B. Mariae de Covadonga in Asturiis Hispaniarum Montibus'', editada en [[Bruxeles]] en 1635.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Dempués de tar un tiempu zarráu. en 2018 reabrió col motivu del programa de centenarios del [[Conseyu de Gobiernu del Principáu d'Asturies|Gobiernu d'Asturies]]. Mientres l'actu presentáronse les 17 pintures de los reis asturianos pertenecientes a la ''Serie Cronolóxica de los Reis d'España'', restaurades pa l'ocasión y depositades en Cuadonga por parte de [[Muséu del Prado|Museu del Prado]], que ye'l propietariu.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.europapress.es/asturias/noticia-museo-covadonga-reabre-mostrar-cuadros-restaurados-serie-reyes-asturianos-20180614200612.html|títulu=El Museo de Covadonga reabre para mostrar los cuadros restaurados de la serie de reyes asturianos|fecha=14 de xunu de 2018|editor=Europa Press|fechaaccesu=21 d'abril de 2026|llingua=es}}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{Llistaref}}
[[Categoría:Cangues d'Onís]]
[[Categoría:Museos d'Asturies]]</text>
      <sha1>8j6ka0v4c5an7mkdnw35bsuaz40awv3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>4488219</id>
      <parentid>4488218</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T19:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sahaquiel9102</username>
        <id>9918</id>
      </contributor>
      <comment>Iguo ref</comment>
      <origin>4488219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3024" sha1="ramqwulbj9wui7pes7zszm89mgneptm" xml:space="preserve">{{Organización}}

El '''Muséu de Cuadonga''' ye una institución museística Belles Artes asitiada en [[Cuadonga]], nel municipiu de [[Cangues d'Onís]]. Foi creáu en [[1918]] y ye de titularidá privada, pertenez al capítulu de la [[Santa Cueva de Cuadonga]], que depende del [[Arzobispáu d'Uviéu|Arzobispu d'Uviéu]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cita web|url=http://directoriomuseos.mcu.es/dirmuseos/mostrarDetalleMuseo.do?tipoDeBusqueda=general&amp;busquedaGralTexto=covadonga&amp;orderBy=nom&amp;orderType=asc&amp;pag=1&amp;idMuseo=1077&amp;pestania=descripcion|títulu=Museo de Covadonga|editor=Ministeriu de Cultura y Deporte|idioma=castellán|obra=Directorio de museos y colecciones de España|fechaaccesu=20 febreru 2021}}&lt;/ref&gt;

El muséu caltién oxetos artísticos como pintures, gravámenes, semeyes, talleres, pieces d'orfebrería, cerámica, xoyes y otros objetos de caráuter relixosu, qu'amuesan la hestoria y tresformación del santuariu dende'l [[sieglu VIII]], col aniciu de la [[Reinu d'Asturies|monarquía asturiana]], hasta'l presente.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cita web|url=https://www.europapress.es/asturianu/noticia-museu-cuadonga-ya-acueye-ente-sos-fondos-llibru-mas-antiguu-sobrel-santuariu-20180508193019.html|títulu=El Museu de Cuadonga yá acueye ente los sos fondos el llibru más antiguu sobre'l santuariu|fecha=8 de mayu de 2018|editor=Europa Press|fechaaccesu=21 d'abril de 2026|llingua=ast}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; La so obra principal ye la corona de la [[Virxe de Cuadonga]] y el Neñu (1918), de [[Félix Granda Buylla]] o un Cristu de marfil d'estilu manierista del [[sieglu XVI]] que perteneció a San Francisco de Paula.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.turismoasturias.es/descubre/cultura/museos-y-espacios-culturales/colecciones-museograficas/museo-de-covadonga|títulu=El Museo de Covadonga, un espacio con obras de gran valor histórico|editor=Turismo Asturias|idioma=castellán|fechaaccesu=20 febreru 2021}}&lt;/ref&gt; Tamién conserva una de les cuatru copies esistentes del llibru sobre la hestoria de Cuadonga, nomáu ''Spelunca B. Mariae de Covadonga in Asturiis Hispaniarum Montibus'', editada en [[Bruxeles]] en 1635.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Dempués de tar un tiempu zarráu. en 2018 reabrió col motivu del programa de centenarios del [[Conseyu de Gobiernu del Principáu d'Asturies|Gobiernu d'Asturies]]. Mientres l'actu presentáronse les 17 pintures de los reis asturianos pertenecientes a la ''Serie Cronolóxica de los Reis d'España'', restaurades pa l'ocasión y depositades en Cuadonga por parte de [[Muséu del Prado|Museu del Prado]], que ye'l propietariu.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.europapress.es/asturias/noticia-museo-covadonga-reabre-mostrar-cuadros-restaurados-serie-reyes-asturianos-20180614200612.html|títulu=El Museo de Covadonga reabre para mostrar los cuadros restaurados de la serie de reyes asturianos|fecha=14 de xunu de 2018|editor=Europa Press|fechaaccesu=21 d'abril de 2026|llingua=es}}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{Llistaref}}
[[Categoría:Cangues d'Onís]]
[[Categoría:Museos d'Asturies]]</text>
      <sha1>ramqwulbj9wui7pes7zszm89mgneptm</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>