Wikipedia avwiki https://av.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D1%82%D3%80%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B3%D1%8C%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Медиа Хъулухъалъулаб БахӀс ГӀахьалчи ГӀахьалчиясул бахӀс Википедия Википедиялъул бахӀс Файл Файлалъул бахӀс MediaWiki MediaWiki-ялъул бахӀс Халип Халипалъул бахӀс Кумек Кумекалъул бахӀс Категория Категориялъул бахӀс TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk Аварал 0 1626 97380 97333 2026-04-23T23:06:37Z InternetArchiveBot 12052 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 97380 wikitext text/x-wiki {{Этникияб къокъа | group = Аварал | flag = Flag of Avars.svg | flag_caption = | pop = {{circa}} 1.1 миллион {{Эхеде ин}} | total_ref = <ref name=census2021>{{cite web|title=Национальный состав населения|trans-title= Популациялъул националаб гӀуццӀи|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|publisher= Пачалихъияб статистикадул федералияб сервис|accessdate=30 Декембер 2022}}</ref> | popplace = | region1 = {{флаг|Россия}} *{{flag|Дагъистан}} 956,831<ref name="Nac_total_2021"/> {{Collapsible list|title= ''шагьаралги мухъалги''| :* {{флаг|МахӀачхъала}}: 180,089<ref name="Даг2021">{{cite web |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/e08c5900433f693c957bb7fcdfaee759/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.zip |title=Итоги Всероссийской переписи населения 2021 года по Республике Дагестан, том 3 Национальный состав |access-date=2014-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319192720/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/e08c5900433f693c957bb7fcdfaee759/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.zip |archive-date=2014-03-19}}</ref> :* [[Хасавхъала]]: 63,489<ref name="Даг2021"/> :* [[Гелбахъ мухъ]]: 63,300<ref name="Даг2021"/> :* [[Болъихъ мухъ]]: 57,740<ref name="Даг2021"/> :* [[Хасавхъала мухъ]]: 53,750<ref name="Даг2021"/> :* [[НахъбакӀ мухъ]]: 43,373<ref name="Даг2021"/> :* [[БагӀархъала мухъ]]: 38,771<ref name="Даг2021"/> :* [[Гъизилюрт]]: 35,638<ref name="Даг2021"/> :* [[Онсоколо мухъ]]: 30,982<ref name="Даг2021"/> :* [[Хунзахъ мухъ]]: 29,780<ref name="Даг2021"/> :* [[Шамилил мухъ]]: 29,532<ref name="Даг2021"/><ref name="автоссылка4">{{cite web |author = |url = https://05.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/5.2.%20%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%99%20%D0%A1%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%92%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AF%20%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%98%20%D0%94%D0%90%D0%93%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%20%D0%9F%D0%9E%20%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%9C%20%D0%9E%D0%9A%D0%A0%D0%A3%D0%93%D0%90%D0%9C%20%D0%98%20%D0%9C%D0%A3%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%9C%20%D0%A0%D0%90%D0%99%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9C.xlsx |title = Перепись 2021 года. Дагстат. Том 5. Национальный состав населения республики Дагестан по городским округам и муниципальным районам |lang = ru |website = dagstat.gks.ru |date = |accessdate = 2023-07-09 |archive-date = 2023-07-08 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230708083927/https://05.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/5.2.%20%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%99%20%D0%A1%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%92%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AF%20%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%98%20%D0%94%D0%90%D0%93%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%20%D0%9F%D0%9E%20%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%9C%20%D0%9E%D0%9A%D0%A0%D0%A3%D0%93%D0%90%D0%9C%20%D0%98%20%D0%9C%D0%A3%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%9C%20%D0%A0%D0%90%D0%99%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9C.xlsx }}</ref> :* [[Гъуниб мухъ]]: 28,808<ref name="Даг2021"/> :* [[ЦӀумада мухъ]]: 26,374<ref name="Даг2021"/> :* [[Шурагьиб]]: 25,328<ref name="Даг2021"/> :* [[ГӀахьвахъ мухъ]]: 24,212<ref name="Даг2021"/> :* [[ЛъаратӀа мухъ]]: 22,705<ref name="Даг2021"/> :* [[Бакълъул мухъ]]: 21 112<ref name="Даг2021"/> :* [[ЦӀунтӀа мухъ]]: 20,566<ref name="Даг2021"/> :* [[Шурагьиб мухъ]]: 20,177<ref name="Даг2021"/> :* [[Хьаргаби мухъ]]: 19 084<ref name="Даг2021"/> :* [[Лаваша мухъ]]: 17,075<ref name="Даг2021"/> :* [[ЧӀарада мухъ]]: 13,749<ref name="Даг2021"/> :* [[Тарамухъ мухъ]]: 14,272<ref name="Даг2021"/> :* [[БагӀархъала]]: 12,664<ref name="Даг2021"/> :* [[Туралиб]]: 12,351<ref name="Даг2021"/> :* [[Дибирилросу мухъ]]: 11,148<ref name="Даг2021"/> :* [[ЦӀиябтум мухъ]]: 6 343<ref name="Даг2021"/> :* [[Турхъалиб мухъ]]: 5,703<ref name="Даг2021"/> :* [[Салануб]]: 4,389<ref name="Даг2021"/>}} * {{Флаг|Ставропол край}}: 10 288 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Москва}}: 4 320 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Ростов област}}: 4 285 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Чечня}}: 3 079 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Астрахан област}}: 3 527 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Ханты-Манси автономияб округ}}: 2 550 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Гъалмугъ}}: 2 500 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Санкт-Петербург}}: 1 904 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Краснодар край}}: 1 643 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Саратов област}}: 1 117 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Волгоград област}}: 1 113 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> | pop1 = 1,012,074 (2021) | ref1 = <ref name="Nac_total_2021">{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |title=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года|access-date=2023-01-05 |archive-date=2022-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230204643/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |language=ru}}</ref> | region2 = {{флаг|Азарбижан}} | pop2 = 150,000 | ref2 = <ref name="azer2009">{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm|title=Ethnic composition of Azerbaijan 2009|website=pop-stat.mashke.org}}</ref> | region3 = {{флаг|Украина}} | pop3 = 1,496 | ref3 = <ref name="ukraine">[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul1/select_5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=0&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20&n_page=1 State statistics committee of Ukraine – National composition of population, 2001 census] (Ukrainian)</ref> | region4 = {{флаг|Хъазахстан}} | pop4 = 1,206 (2009) | ref4 = <ref name="Каз2009">[http://www.stat.kz/p_perepis/Pages/default.aspx Къазахстаналъул Республикалъул статистикадул агентлъи. ХЪвай-хъвагӀай 2009.] {{webarchive| url =https://web.archive.org/web/20120501091537/http://www.stat.kz/p_perepis/Pages/default.aspx | date =2012-05-01 }} ([http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/Нац%20состав.rar Популациялъул националаб гӀуццӀи] {{webarchive |url =https://web.archive.org/web/20110511000000/http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9D%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.rar | date =2011-05-11}}</ref> | region5 = {{flag|Гуржия}} | pop5 = 1060 | ref5 = <ref name="georgia">{{cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |title=Ethnic composition of Georgia 2014 |publisher=Pop-stat.mashke.org |date= |accessdate=2022-03-04 |archive-date=2020-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201220100552/http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |url-status=dead }}</ref> | langs = [[Авар мацӀ|Авар]] {{BLh|fam=caucasian}} | rels = [[File:IslamSymbol1.svg|12px]] [[Ислам]]<ref>{{cite web|url=https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/anthropology-and-archaeology/people/avars|title= Avars - Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com}}</ref> | related = Цогидал [[Хьондакавказиял мацӀал|хьондакавказиял]] | native_name = Avaral | native_name_lang = av }} {{Аварал}} '''Ава́рал''' ({{av-la|1=aváral}}) — [[этникияб къокъа]] ва [[миллат|нация]], кавказияб хъизаналъул [[Авар мацӀ|авар мацӀалда]] жал кӀалъалел, гӀаммаб тарихги маданиятги жидер бугел. Ккола Кавказалъул кьолболал халкъазул цояб, жиб историкияб рахъалъ гӀумру гьабун бугеб Дагъистаналда ([[Авария]]), Азарбижаналда ([[ЦӀор]]) ва [[Гуржия|Бакъбаккул Гуржиялда]].<ref>''Ю. А. Жданов.'' Энциклопедия культур народов Юга России: Народы Юга России. Ростов-на-Дону: Северо-Кавказский научный центр высшей школы, 2005. — 244 с.</ref> Ккола Дагъистаналъул бищун рикӀкӀен гӀемераб халкъ, 2020–2021 сонил ценсалда рекъон, Россиялда рикӀкӀадул рахъалъ аварал руго анлӀабилеб бакӀалда. Аваразул тӀолаб рикӀкӀен бахуна 1,1 миллион чиясде,<ref name=census2021/> гьезул цӀикӀкӀанисел (85-ниги %) руго Дагъистаналда, элъул 41 мухъалъул 17-ялда ва 10 шагьаралъул 5-ялда. Жеги гӀ-ш 6% буго Россиялъул цогидал регионазда, ва гӀ-ш 9% гӀумру гьабун буго аслияб куцалъ Авар ЦӀоралда, гьабсагӀат Азарбижаналда гъорлӀ бугеб, ва Туркиялда диаспора гӀадин. ==Этимология== Жидедаго абулеб '''ава́рал''' абураб цIар лIугьана протокавказияб '''*ʡwǝ̆hri''' абураб кьолбодасан.<ref>(Chirikba V.A. Baskskij i severokavkazskije hazyki//Drevnja Anatolija. Moscow. Nauka, 1985, p. 100; See also: Nikolaev S.L., Starostin S.A. ''A North Caucasian etymological dictionary''. Moscow, 1994</ref><ref>[https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2fcaucet&text_number=1720&root=config Starlingdb.org]</ref> == История == == РикӀкӀен ва ругеб бакІ == [[Файл:Расселение аварцев на территории Азербайджана, Чечни, Дагестана, в %.png|thumb|right|350px|Аварал ругеб бакӀ Дагъистаналда, Чачаналда ва ЦӀоралда (Азарбижан), %-азда, 2010 соналъул Россиялъул ва 2009 соналъул Азарбижаналъул халкъалъул къадар рикӀкӀиналъул баяназда рекъон.]] [[Файл:Расселение аварцев в ЮФО и СКФО по городским и сельским поселениям, в %.png|thumb|400px|Жанубияб Федералияб Сверухълъиялда ва Шималияб Кавказалъул Федералияб Сверухълъиялда аварал ругеб бакӀ, шагьаралъул ва росдал поселениязда, %, 2010 соналъул къадар рикӀкӀин.]] Дунялалда аваразул къадар буго 1,5 миллион чи: Россиялда — 1 млн, Азарбижаналда — 200 аз., Туркиялда — 80 аз., Гуржистаниялда - 20аз.<ref>{{Cite web|url=http://mkala.mk.ru/articles/2015/09/07/avarcy-proshloe-i-nastoyashhee.html|title=Аварцы – прошлое и настоящее|author=|website=|date=|publisher=}}</ref> Аваразул бутӀа мухъалккун 2010 соналъул халкъалъул къадар рикӀкӀиналда рекъон:<ref name="Даг2010" /> {| class="standard sortable" !Мухъ !Регион ! % |- |[[ГӀахьвахъ мухъ]] |Дагъистан |99,4 % |- |[[ЦӀунтӀа мухъ]] |Дагъистан |99,4 % |- |[[Хьаргаби мухъ]] |Дагъистан |99,3 % |- |[[ЦӀумада мухъ]] |Дагъистан |98,9 % |- |[[Шамилил мухъ]] |Дагъистан |98,7 % |- |[[Бакълъул мухъ]] |Дагъистан |98,6 % |- |[[ЛъаратӀа мухъ]] |Дагъистан |98,4 % |- |[[Болъихъ мухъ]] |Дагъистан |97,5 % |- |[[Унсоколо мухъ]] |Дагъистан |97,5 % |- |[[Хунзахъ мухъ]] |Дагъистан |97,5 % |- |[[ЧӀарада мухъ]] |Дагъистан |97,3 % |- |[[Гъуниб мухъ]] |Дагъистан |96,3 % |- |[[НахъбакӀ мухъ]] |Дагъистан |85,9 % |- |[[Гелбахъ мухъ]] |Дагъистан |83,4 % |- |[[Гелбахъ (шагьар)|Гелбахъ]] шагьар |Дагъистан |72,1 % |- |[[Хьаруб мухъ]] |[[ЧачаналӀ]] |54,4 % |- |[[БагӀархъала мухъ]] |Дагъистан |46,6 % |- |[[Салануб]] шагьар |Дагъистан |46,1 % |- |[[Шурагьиб]] шагьар |Дагъистан |45,79 % |- |[[Тарамухъ мухъ]] |Дагъистан |35,8 % |- |[[Хасавхъала мухъ]] |Дагъистан |31,4 % |- |[[Хасавхъала]] шагьар |Дагъистан |30,6 % |- |[[МахӀачхъала]] шагьар |Дагъистан |26,7 % |- |[[Шурагьиб мухъ]] |Дагъистан |23,5 % |- |[[Лаваша мухъ]] |Дагъистан |22,4 % |- |[[ЦӀиябтум мухъ]] |Дагъистан |21,9 % |- |[[Дибирилросу мухъ]] |Дагъистан |20,3 % |- |[[БагӀархъала]] шагьар |Дагъистан |20,1 % |- |[[Турхъалиб мухъ]] |Дагъистан |18,4 % |- |[[Каспихъ]] |Дагъистан |14,7 % |- |[[Черноземел мухъ]] |[[Гъалмугъ|Хъармухъия]] |7,2 % |} Аварал гӀумру гьабун руго Дагъистаналъул мугӀрулаб рахъалъул цӀикӀкӀанисеб территориялда (13 мухъ) ва бутӀаккун лъарагӀлъуда ругел мухъазда (Гелбахъ, БагӀархъала, Тарамухъ, Хасавхъала, Шурагьиб ва цогидал мухъал). Дагъистаналде гурелги, гӀумру гьабун аварал руго [[Чачан|ЧачаналӀ]] (Хьаруб мухъ), Гъалмугъалда ва Россиялъул Федерациялъул цогидал субъектазда (кинабниги къадар — 912 090 чи). Дагъистаналда аварал ругеб аслияб территория буго ГӀанди-гӀоралъул, Авар-гӀоралъул ва ЧӀегӀер-гӀоралъул бассенал. Аваразул 28 % гӀумру гьабун буго шагьаразда (2002 соналъул баянал). == Азарбижаналъул аварал == {{БутІа хІадури}} == Туркиялъул аварал == {{Аслияб макъала|Туркиялъул аварал}} {{БутІа хІадури}} == МацӀ == {{main|Авар мацӀ|Авар алипба}} [[Авар мацӀ]] ккола шималкавказияб хъизаналъул нахъгин дагъистанияб къокъаялде, гьелъул руго [[Авар свералаби|свералаби]], жал шималияб ва жанубияб тӀадкаламазде рикьулел. ТӀоцебесеб тӀелалде ккола бакъбаккулал, хундерилаб ва нахъбакӀалъулаб, кӀиабилелде — гьидерилаб, анцухъезулаб, цӀоралъулаб, къаралазулаб, къехӀдерилаб ва гьочотӀасезулаб сверелал; гьоркьохъеб позицион буго бакълъухъезулаб сверелалъул. БатӀи-батӀиял сверелазда ва сверелазул группабазда гьоркьор руго фонетикиял, морфологиял ва лексикиял батӀалъиял. Авар мацӀалъе гӀагарал руго гӀандисезул ва цӀунтӀисезул мацӀал. [[Дьяконов Игорь Михайлович|И. М. Дьяконовасда]] рекъон, нахгин дагъистаниял мацӀазда цадахъ, авар мацӀ буго некӀсияб [[алародиял мацӀал|алародиял мацӀазул]] чӀагояб давам; гьел мацӀазда гъорлӀ руго гьединго [[агван мацӀ|агван]], [[хуррит мацӀ|хуррит]], [[урарт мацӀ|урарт]], [[гутий мацӀ|гутий]] гӀадал хварал мацӀалги.<ref>''И. М. Дьяконов.'' [[Старостин Сергей Анатольевич|Старостин С. А.]], Хуррито-урартские и восточно-кавказские языки // Древний Восток: Этнокультурные связи- М.: 1988</ref> Гьедниго [[Старостин, Сергей Анатольевич|С. А. Старостиница]] рикӀкӀунаан [[тум мацӀ]]алъул гьанжесел авариял мацӀазулгун гӀагарлъи букӀин.<ref name="Старостин1988">{{статья|автор= [[Дьяконов, Игорь Михайлович|Дьяконов И. М.]], [[Старостин, Сергей Анатольевич|Старостин С. А.]]|заглавие=Хуррито-урартские и восточнокавказские языки|оригинал= |ссылка= http://starling.rinet.ru/Texts/hururt.pdf|автор издания= |издание= Древний Восток: этнокультурные связи|тип= |место= Москва|издательство= Наука|год= 1988|выпуск= |том= |номер= |страницы= |isbn= }}</ref> Россиялда ругел аваразда гьединго лъала гӀурус мацӀ, [[Туркия|Туркиял]] ва [[Азарбижан|Азарбижаналда]] ругел аваразда бицуна [[турк мацӀ|турк]] ва [[къажар мацӀ|къажар]] мацӀалги. [[Авар хъвай-хъвагӀи|Авар хъвай-хъвагӀиялъул]] традициялъул кьалбал уна гьоркьохъел гӀасрабазулӀе. ТӀоцересел хъвай-хъвагӀиял гӀарасал руго гуржи хӀарпаздалъун гьарурал. Ислам тӀибитӀиялдаса байбихьун ва 1927 соналде щвезегӀан авар хъвай-хъвагӀи букӀана гӀараб графикаялъул аслуялда ([[авар гӀажам]]), 1927–1938 соназда — [[Латин хъвай-хъвагӀи|латин графикаялда]]. 1938 соналдаса авар хъвай-хъвагӀи бачун буго кириллицаялъул аслуялде. 1938-абилелдаса байбихьун 1955 соналде щвезегӀан БакътӀерхьул Дагъистаналда (Авариялда) школабазда жо малълъи 5 классалде щвезегӀан букӀунаан авар мацӀалда, хадусел классазда байбихьулаан гӀурус мацӀалда. 6-абилеб классалдаса авар («рахьдал») мацӀ ва адабияб лъазарулаан хасал дисциплинаби хӀисабалда. 1955-56 цӀалул соналъ Авариялъул школабазда дарсал малълъи бачана авар мацӀалде. 1964-65 цӀалул соналъ Дагъистаналъул шагьаразда рукӀаралщинал миллиял школаби къана, дарсал малъиялъул процесс бачана гӀурусалде. Жакъа къоялъ аварал ругеб территориялда школабазда жо малъулеб буго авар мацӀалда 3-абилеб классазде щвезегӀан, хадуб — гӀурусалда. Шагьаразда абуни киналниги школабазда миллиял мацӀал хисун хӀалтӀизабулеб буго гӀурус мацӀ. Гьеб системаялъ цӀикӀкӀинабулеб буго ассимилациялъе рес. Дагъистаналъул конституциялда рекъон, авар мацӀалъул буго "пачалихъияб" статус Дагъистаналъул Ресбуликаялда; аваразул мухъазда, де факто, гьеб буго расмияб мацӀлъун. 2001–2016 соназда<ref>{{Cite web |title=«Радио Свобода» прекратило вещание на черкесском (адыгском) языке |url=http://www.natpressru.info/index.php?newsid=10488 |access-date=2022-10-06 |archive-date=2017-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170615074230/http://natpressru.info/index.php?newsid=10488 |url-status=хвараб }}</ref> авар мацӀалда санайил информация кьолеб букӀана [[Прага|Прагаялда]] американ «[[Радио «Эркенлъи»|Эркенлъи/Эркенаб Эвропа]]» радиостанциялъул Шималкавказияб студия, жиб Цолъарал Штатазул Конгрессалъ финансинабулеб букӀараб.<ref>[http://www.russkie.org/index.php?module=fullitem&id=421 3 апреля 2001 года «Радио Свобода» приступило к регулярному вещанию на Северный Кавказ]</ref><ref>{{Cite web |title=Как Радио «Свобода» вещает на Северный Кавказ |url=http://perevodika.ru/articles/9179.html?sphrase_id=120440 |access-date=2022-10-06 |archive-date=2015-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150705060857/http://perevodika.ru/articles/9179.html?sphrase_id=120440 |url-status=хвараб }}</ref> == Материалияб маданият == === Росаби === === Рукъ === === ЖамгІиял бакІал === === Росдал магІишат ва боцІи-панз хьихьи === === Кверзул махщел === === Миллияб ретІел === == РукІа-рахъин == === ЖамгІияб низам === === Хъизан === === Квен-тІех === == Дин == {{БутІа хІадури}} Аварал буго [[Бусурманчи|бусурбанал]]. == ГІадатал == == Галерея == <gallery> Image Avar Kreuz.jpg|[[Авар хъвай-хъвагӀи|Авар мацӀалда хъвай-хъвагӀаял]] тӀад ругел хъанч Swastika avarian Dagh.JPG|[[Свастика]] бахъарал авар гӀадатиял берцинлъиялъул тӀагӀалаби Flag of Avars.svg|[[Авар нуцаллъи]]ялъул байрахъ An old Avar woman (B).jpg|Херай авар чӀужугӀадан Avarian girl going for water (A).jpg|Лъада уней гӀолохъанай яс </gallery> == Медиафайлал == <gallery> File:Murad Magomedov about Old Bulgars N-Caucasus.ogg|Авар археолог Мурад МухІамадовас бицула буго гьанжесеб [[Дагъистан]]алъул территориялда рачІунел рукІарал ираназул, тюрказул ва [[Протомангъулал|мангъулазул]] гочардулел къокъабазул карачелазул хІакъалъулъ. File:Adallo interview Sound 1a.ogg|Авар шагІир [[ГІадалло ГІали]]ца (гьединго ГІадалло ГІалиев абун лъалев) бицунеб буго [[авар мацІ]]алъул, шигІру ва [[Авар адабият|адабияталъул]]. I бутІа. File:Adallo interview Sound 1b.ogg|Авар шагІир ГІадалло ГІалица бицунеб буго авар мацІалъул, шигІру ва адабияталъул. II бутІа. </gallery> == МугъчӀваял == <references/> {{Авариялъул темаби}} [[Категория:Дагъистаналъул миллатал]] [[Категория:Азарбижаналъул миллатал]] [[Категория:Турциялъул миллатал]] ru72kjt4p3iwqjouhxidxp7ueoz6j0s Дагъистаналъул халкъал 0 2719 97381 95022 2026-04-24T00:27:18Z InternetArchiveBot 12052 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 97381 wikitext text/x-wiki {{Этникияб къокъа | group = Дагъистаналъул халкъал | flag = | flag_caption = | pop = {{circa}} 5 миллион {{Эхеде ин}} | total_ref = | popplace = | region1 = {{флаг|Россия}} *{{flag|Дагъистан}} 3,332,543 |pop1=гӀ-ш. 4 миллион | region2 = {{флаг|Азарбижан}} | pop2 = 650,000 | ref2 = <ref name="azer2009">{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm|title=Ethnic composition of Azerbaijan 2009|website=pop-stat.mashke.org}}</ref> | region3 = {{флаг|Туркия}} | pop3 =200,000 | ref3 = <ref>{{Cite web |url=https://www.angelfire.com/tn3/tahir/trk58.html |title=KAFKAS KÖKENLİLERİN TÜRKİYE'DEKİ DAĞILIMI. |access-date=2023-03-16 |archive-date=2023-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204025121/https://www.angelfire.com/tn3/tahir/trk58.html |url-status=live }}</ref> | region4 = {{флаг|Хъазахстан}} | pop4 = 20,000 | ref4 = | region5 = {{flag|Гуржия}} | pop5 = 1060 | ref5 = <ref name="georgia">{{cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |title=Ethnic composition of Georgia 2014 |publisher=Pop-stat.mashke.org |date= |accessdate=2022-03-04 |archive-date=2020-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201220100552/http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |url-status=dead }}</ref> | langs = [[Авар мацӀ|Авар]], [[Даргиял мацӀал|даргиял]], [[Лак мацӀ|лак]], [[лезгиял мацӀал|лезгиял]] {{BLh|fam=caucasian}} | rels = [[File:IslamSymbol1.svg|12px]] [[Ислам]] | related = | native_name = | native_name_lang = }} [[Файл:Численность дагестанских народов на Кавказе по муниципальным образованиям, в %.png|справа|мини|280x280px|Кавказалда дагъистаниял халкъазул рикӀкӀен муниципалитеталккун, 2010 сонил цензалда рекъон.]] '''Дагъистаналъул халкъал''' абураб [[экзонимги эндонимги|экзоэтноним]] ккола гьанжесеб [[Дагъистаналъул Республика|Дагъистаналъул Республикаялда]], гьединго [[Азербайджан|Шималияб Азербайджаналдаги]] бакъбаккул [[Гуржия|Гуржиялдаги]], ЧачаналӀги гӀумру гьабун ругел халкъазда абулеб цӀар. Гьел халкъал кӀалъала [[бакъбаккул кавказиял мацӀал|бакъбаккул кавказияб хъизамул]] мацӀазда.<ref name="Коряков">Коряков Ю. Б. Атлас кавказских языков. М., 2006. Стр. 26.</ref><ref>{{БРЭ|статья=Дагестанские народы|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2627407|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021003757/https://bigenc.ru/ethnology/text/2627407|архив дата=2022-10-21}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://lib.kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-187-7/978-5-88431-187-7_08.pdf|ref=Капустина, Карпов|last1=Капустина |first1=Е. Л.|last2=Карпов |first2=Ю. Ю|title=Кварельские аварцы в XX веке|date=2010|journal=Материалы полевых исследований МАЭ РАН |issue=Вып.10|page=118–137|archive-date=2022-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003411/https://lib.kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-187-7/978-5-88431-187-7_08.pdf}}</ref> Дагъистаналъул халкъазда гъорлӀ бищун кӀудияб [[этникияб група]] буго [[Аварал|авараб]]. ==Референсал == {{reflist}} [[Категория:Дагъистаналъул халкъал| ]] [[Категория:Азарбижан]] [[Категория:Дагъистан]] [[Категория:Гуржия]] 0i82no3jygpc21j4d91wpkyshlzthf8 Рустави 0 14598 97382 76255 2026-04-24T02:52:11Z InternetArchiveBot 12052 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 97382 wikitext text/x-wiki '''Рустави''' ({{lang-ka|რუსთავი}} {{IPA-ka|rustʰɑvi||}}) — [[Гуржистан|Гуржистаналъул]] жанубиябгин бакъбаккуда, [[Квемо-Картли]] вилаяталда, тахшагьар [[Туплис|Туплисалда]] 25 км-ялъ рикІкІад бугеб шагьар. Гуржистаналъул бищун некІсиял шагьаразул цояб. Гьелъул халкъалъул къадар буго 125 103 чи (2014 сон). == Халкъ == 2020 соналъул 1 январалде бугеб хІалалда, шагьаралда ва муниципалитеталда гІумру гьабун бугезул къадар ккана 128 680 чи<ref name="оценка20152020">{{cite web|url=https://geostat.ge/media/31044/1-3---population-by-cities-and-boroughs.xlsx|title=Численность населения Грузии с разбивкой по городам и районам на начало января 2015—2020 гг.|publisher=[https://www.geostat.ge/en/modules/categories/41/population Национальная статистическая служба Грузии]|accessdate=2020-05-04|archiveurl=|archivedate=|deadlink=}}{{ref-en}}</ref>, 2014 соналъул 1 январалда — 122 900 чи, 2005 соналъул 1 янаваралда — 115 500 чи.<ref name="оценка 1">{{cite web|url=http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20Population%20by%20municipalities%20for%20the%20beginning%20of%20the%20year.xls|title=Численность населения муниципалитетов и краёв Грузии на начало года в 2000—2016 гг.|publisher=[http://geostat.ge/index.php?action=page&p_id=473&lang=eng Национальная статистическая служба Грузии]|accessdate=29 апреля 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160625125249/http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20Population%20by%20municipalities%20for%20the%20beginning%20of%20the%20year.xls|archivedate=2016-06-25|deadlink=yes}}{{ref-en}}</ref> СССР-алъул 1989 соналъ халкъалъул рикІкІиналда рекъон Руставиялда вукІун вуго 158 661 чи.<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. ]</ref> 2002 соналъул халкъалъул къадар рикІкІиналда рекъон шагьаралда вукІун вуго {{formatnum:116384}} чи<ref name="этн">[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/92/Georgia_Census_2002-_Ethnic_group_by_major_administrative-territorial_units.pdf Гуржистаналъул 2002 соналъул хъваялда рекъон этникияб гІуцІи]{{ref-en}}</ref>, 2008 соналъул байбихьуда — 117 300 чи, ва 2011 соналъул байбихьуда — 120 800 чи.<ref name="оценка 1" /> {| | valign="top" | {| class="wikitable sortable" style="text-align:left" |+2002 соналъул хъваялда рекъон этникияб гІуцІи<ref name="этн" /> |[[Хъузхъул|гуржиял]] | align="right" |102 151 | align="right" |87,77 % |- |[[къажарал]] | align="right" |4993 | align="right" |4,29 % |- |[[гІурусал]] | align="right" |3563 | align="right" |3,06 % |- |[[армениял]] | align="right" |2809 | align="right" |2,41 % |- |[[гьириял]] | align="right" |1410 | align="right" |1,21 % |- |[[украинал]] | align="right" |395 | align="right" |0,34 % |- |[[езидал]] | align="right" |293 | align="right" |0,25 % |- |[[грекал]] | align="right" |257 | align="right" |0,22 % |- |цогиял | align="right" |513 | align="right" |0,44 % |- |киналниги | align="right" |116 384 | align="right" |100,00 % |} |{{0|2}} | valign="top" | {| class="wikitable sortable" style="text-align:left" |+2014 соналъул хъваялда рекъон этникияб гІуцІи<ref>{{Cite web |title=Гуржистаналъу, гьелъул икълимазул ва чІел бугел бакІазул л халкъалъул миллияб гІуцІи 2014 соналъул халкъалъул къадар рикІкІиналда рекъон |url=http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |access-date=2021-11-06 |archive-date=2020-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201220100552/http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |url-status=dead }}</ref> |[[Хъузхъул|гуржиял]] | align="right" |114 819 | align="right" |91,78 % |- |[[къажарал]] | align="right" |4661 | align="right" |3,73 % |- |[[армениял]] | align="right" |1965 | align="right" |1,57 % |- |[[гІурусал]] | align="right" |1459 | align="right" |1,17 % |- |[[гьириял]] | align="right" |545 | align="right" |0,44 % |- |[[украинал]] | align="right" |315 | align="right" |0,25 % |- |[[езидал]] | align="right" |239 | align="right" |0,19 % |- |[[грекал]] | align="right" |166 | align="right" |0,13 % |- |цогиял | align="right" |934 | align="right" |0,74 % |- |киналниги | align="right" |125 103 | align="right" |100,00 % |} |} == Тарих == Рустави ккола Гуржистаналъул бищун некІсиял шагьаразул цояблъун. Руставиялъул тарих гІуцІун буго кІиго этапалдаса: цебесеб тарих некІсияб заманалдаса XIII гІасруялда шагьар биххизабизегІан ва гьанжесеб тарих совет хІукуматалъул заманалдаса бахъун жакъа къоялде щвезегІан. === Цебесеб тарих === Руставиялъе кьучІ лъун буго ракІалда гьечІеб заманалъго. XI гІасруялда вукІарав гуржиязул тарихчи Леонти Мровелица жиндирго Гуржи хроникаби абураб хІалтІиялда шагьаралъе кьучІ лъей хурхинабулеб буго Картлосида, гуржиязул кІудияв эмен, жиндир лълъудбуз [[Кор (гӀор)|Коралъул]] гІурумухъалда Бостан-Калаки (рагІиккун таржама: "''ахазул шагьар''") абураб шагьар барав. Гьевго тарихчияс, жив "ПарччахІзабазул гІумру" абураб асаралда тІад хІалтІулев вукІарав, рехсолеб буго Рустави Александ Мекедониясде дандечІарал хъулбузда гьоркьоб, амма чІезабун буго Александ киданиги Ибериялде тІаде кІанцІун вукІинчІолъи. Рустави рехсон буго Уплисцихъ (Уплисцихе), Урбиниси, Мцхета ва Саркинети гІадал некІсиял шагьаразда цадахъ. Абизе бегьула,Рустави шагьар хІисабалда нилІеде щвелалде IV–V гІасрабаздаго букІанилан. Кверзулхъваяз гуребги, Рустави хъалаялъул археологиял рухъа-хъваязги нугІлъи гьабула Рустави Ибериялъул кІвар бугеб сиясияб ва административияб марказ букІараблъиялъе. VI гІасруялъул ахиралда Ибериялдаса Трдатица Руставиялда бана килиса ва канал. == Сиясат == [[Файл:Rustavi_2018.jpg|мини|250x250пкс|Руставиялъул мэрия]] '''Руставиялъул шагьаралъул мажлис''' ([[Гуржи мацӀ|гуржи]]: რუსთავის საკრებულო) ккола Руставиялда бугеб вакилаб идара. Мажлис гьоркьоса къотІичІого ахІула сессиялде кодексалде тІадежубаял гьариялъул, коммуналиял ишазул, магъало бакІариялъул, шагьаралъул бюджетлъул, шагьаралъул хІукуматалда хадуб ххал кквеялъул гІадал суалазул ххал-шал гьабизе. Руставиялъул мажлисалде рищщиял гьарула щибаб ункъго соналдаса. Ахирисел рищиял рукІана 2021 соналъул октобералда.<ref>{{Cite web|url=https://www.radiotavisupleba.ge/a/31492491.html|title=Გადადის "ქართული ოცნება" თვითმმართველ ქალაქებში ოპოზიციაში? - გაეცანი შედეგებს}}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="2" style="background:#ccc" |Партия ! style="background:#ccc" |БакІ (35) ! colspan="20" style="background:#ccc" |Гьанжесеб муниципалияб мажлис |- | style="background-color: #e4012e " |&nbsp; |[[Цолъараб Миллияб ХІаракат (Гуржистан)|ЦМХІ]] | style="text-align: right" |'''16''' | style="background-color: #e4012e " |&nbsp; | style="background-color: #e4012e " |&nbsp; | style="background-color: #e4012e " |&nbsp; | style="background-color: #e4012e " |&nbsp; | style="background-color: #e4012e " |&nbsp; | style="background-color: #e4012e " |&nbsp; | style="background-color: #e4012e " |&nbsp; | style="background-color: #e4012e " |&nbsp; | style="background-color: #e4012e " |&nbsp; | style="background-color: #e4012e " |&nbsp; | style="background-color: #e4012e " |&nbsp; | style="background-color: #e4012e " |&nbsp; | style="background-color: #e4012e " |&nbsp; | style="background-color: #e4012e " |&nbsp; | style="background-color: #e4012e " |&nbsp; | style="background-color: #e4012e " |&nbsp; |- | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; |[[Гуржи анищ]] | style="text-align: right" |'''15''' | style="background-color: #2044BC " | | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; |- | style="background-color: #702F92 " |&nbsp; |[[Гуржистаналъе гІоло]] | style="text-align: right" |'''3''' | style="background-color: #702F92 " |&nbsp; | style="background-color: #702F92 " |&nbsp; | style="background-color: #702F92 " |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |- | style="background-color:{{Independent (politician)/meta/color}}" |&nbsp; |Вакантияб | style="text-align: right" |'''1''' | style="background-color: {{Independent (politician)/meta/color}} " |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |} === Шагьаралъул мажлис 2017–2021 === {| class="wikitable" ! colspan="2" style="background:#ccc" |Партия ! style="background:#ccc" |БакІ (25) ! colspan="20" style="background:#ccc" |Гьанжесеб муниципалияб мажлис |- | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; |[[Гуржи анищ]] | style="text-align: right" |'''16''' | style="background-color: #2044BC " | | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; | style="background-color: #2044BC " |&nbsp; |- | style="background-color: #e4012e " |&nbsp; |[[Цолъараб Миллияб ХІаракат (Гуржистан)|ЦМХІ]] | style="text-align: right" |'''3''' | style="background-color: #e4012e " |&nbsp; | style="background-color: #e4012e " |&nbsp; | style="background-color: #e4012e " |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |- | style="background-color: #003876 " |&nbsp; |Евпропаялъулаб Гуржистан | style="text-align: right" |'''2''' | style="background-color: #003876 " |&nbsp; | style="background-color: #003876 " |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |- | style="background-color: #702F92 " |&nbsp; |[[Гуржистаналъе гІоло]] | style="text-align: right" |'''1''' | style="background-color: #702F92 " |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |- | style="background-color: #e7b031 " |&nbsp; |Патриотазул альянс | style="text-align: right" |'''1''' | style="background-color: #e7b031 " |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |- | style="background-color: #16166b " |&nbsp; |ХІалтІул партия | style="text-align: right" |'''1''' | style="background-color: #16166b " |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |- | style="background-color: #FF8000 " |&nbsp; |ГІадамазул партия | style="text-align: right" |'''1''' | style="background-color: #FF8000 " |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |} == Ралагье гьединго == * [[Квемо-Картли]] == ХІужжаби == {{reflist}} * [http://viewer.zmags.com/publication/631dd36d#/631dd36d/58 Professional Motorsport World, April-June 2011] == КъватІисел регІелал == * [http://caucasus-pictures.blogspot.com/2007/02/rustavi-rustawi.html A blogpost about Rustavi] [[Категория:Рустави| ]] [[Категория:Квемо-Картлиялъул шагьарал]] laeb4mzjoq7qw8gmpftjb33erye7o1m