Wikipedia avwiki https://av.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D1%82%D3%80%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B3%D1%8C%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Медиа Хъулухъалъулаб БахӀс ГӀахьалчи ГӀахьалчиясул бахӀс Википедия Википедиялъул бахӀс Файл Файлалъул бахӀс MediaWiki MediaWiki-ялъул бахӀс Халип Халипалъул бахӀс Кумек Кумекалъул бахӀс Категория Категориялъул бахӀс TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 18006 97888 94953 2026-08-16T17:07:01Z Mahamadi Baza 15906 /* Административияб рикьи */ 97888 wikitext text/x-wiki {{Административияб цвел | from = | викибаянал = | цӀар = ГӀанди сверухълъи | статус = [[Округ|сверухълъи]] | даража = | цвелалъул_тайпа = | авар_цӀар = | пачалихъ = Россиялъул империя | тӀасияб_даражаялъул_АБ_тайпа = Сардарат | гъорлӀе_уна = [[Кавказалъул сардарат|Кавказалъул]] | тӀасияб_даражаялъул_АБ_тайпа1 = Вилаят | гъорлӀе_уна1 = [[Дагъистаналъул вилаят|Дагъистаналъул]] | тӀасияб_даражаялъул_АБ_тайпа2 = | гъорлӀе_уна2 = | гъоркьияб_даражаялъул_АБ_тайпа = | гъорлӀе_бачуна = 3 наиблъи | гъоркьияб_даражаялъул_АБ_тайпа1 = Наиблъи | гъорлӀе_бачуна1 = | тахшагьар_тайпа = Центер | тахшагьар = [[Болъихъ]] | идара = | бетӀер_цӀар = | бетӀер = | бетӀер_цӀар2 = | бетӀер2 = | бетӀер_цӀар3 = | бетӀер3 = | партия = | гӀатӀилъи = 3 587.37 | гӀатӀилъи_процент ={{ #expr: ( 3587.37 / 29709.63 round 2 ) }} | гӀатӀилъи_бакӀ = 3 | гӀуцӀи = [[1860 сон|1860]] | тӀагӀинаби = [[1928 сон|1928]] | борхалъи_максималияб = | борхалъи_гьоркьохъеб = | борхалъи_минималияб = | климат = | сагӀтазул_зона = | чӀахӀиял_шагьарал = | чӀахӀиял_чӀел-бакӀал = | халкъ = 57 875 | халкъ_сон = 1916 | халкъ_процент = {{ #expr: (57875 * 100 / 713342 round 2 ) }} | халкъ_бакӀ = | рикӀкӀин = | рикӀкӀин_сон = | гъунки = {{ #expr: (57875 / 3587.37 round 0 ) }} | гъунки_бакӀ = | шагьаралъулаб = | росдалаб = 100 | миллияб_гӀуцӀи = [[аварал]] | конфессионалияб_гӀуцӀи = [[Ислам|бусурбаби]] ([[суниял]]) | мацӀ = | мацӀ_тайпа = | мацӀал = | мацӀал_тайпа = | параметралъул_цӀар1 = | параметр1 = | цебе = | цебе2 = | цебе3 = | цебе4 = | цебе5 = | цебе6 = | цебе7 = | хадуб = | хадуб2 = | хадуб3 = | хадуб4 = | хадуб5 = | хадуб6 = | хадуб7 = | карта = Andi Okrug of Dagestan Oblast.png | карта_кӀодолъи = | карта_гъоркьхъвай = | карта2 = | карта_кӀодолъи2 = | карта_гъоркьхъвай2 = | АБ_карта = | АБ_карта_кӀодолъи = | баянкьелал = | жаниблъел = | Commons_категория = | Commons = | nocat = }} '''ГӀанди сверухълъи''' ({{Lang-ru|Анді́йскій о́кругъ}}) — [[Дагъистаналъул вилаят|Дагъистаналъул вилаяталда]] ва [[Дагъистаналъул АССР|Совет Дагъистаналда]] гъорлӀ букӀараб административияб цвел (''[[округ]]''), жиб 1861–1928 соназда букӀараб. Административияб центер букӀана [[Болъихъ]].<ref name=":0">{{cite book |last=Цуциев |first=Артур |title=Atlas of the Ethno-Political History of the Caucasus |trans-title= Кавказалъул этно-политикияб тарихалъул атлас|publisher=Йел Университеталъул басма |year=2014 |isbn=9780300153088 |location=Ню Гьавен |page= |translator=Нора Селигман Фаворов}}</ref> == Тарих == Дагъистаналъул вилаяталда гъорлӀ ГӀанди сверухълъи гӀуцӀана 1861 соналъ, гӀурусаз 1858–1859 соналъ оккупизарурал Авар болмухъаздаса [[1921 сон]]алъ гьеб ана Совет Дагъистаналде гъорлӀе. 1926 соналъул декембералда сверухълъиялъул жанубияб рахъ батӀа гьабун гӀуцӀана Эчеда район. 1928 ноябралда Дагъистаналъул АССРалда гьабуна [[кантун (РСФСР)|кантуниябе]] рикьи ва киналго сверухълъаби гӀадин, ГӀанди сверухълъиги тӀагӀинабуна. == Административияб рикьи == [[1895 сон]]алъ сверухълъиялда букӀана 7 наиблъи: ГӀанди (центр — [[ГӀанди]]), Бакълъул (центр — [[МелъелтӀа]]), ЦӀунтӀа (центр — [[Кидеро]]), КӀкӀаратӀа (центр — [[КӀкӀаратӀа]]), ТIехIнуцал (центр — [[Болъихъ]]), ТӀинди (центр — [[ТӀинди]]), Ункъракьгин ЧӀамалалI (центр — [[Гьаквари]]). 1899 соналъ гӀуцӀана 3 бутӀа: Бакълъул, КӀкӀаратӀа–ТIехIнуцал ва Ункъракь–ЦӀунтӀа. == Демография == === Россиялъул империялъул ценз (1897) === 1897 соналъул Россиялъул империялъул агьлулъиялъул къадар рикӀкӀиналъул бяназда рекъон, Авар сверухълъиялъул агьлулъи букӀана 49 628 чи, гьезул 24 537 бихьинчи ва 25,091 чӀужугӀадан. Халкъалъул цӀикӀкӀанисезул рахьдал мацӀлъун букӀана [[Авар мацӀ|Авар]].<ref name=":1">{{Cite web |title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей. |url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=347 |access-date=2022-07-03 |website=www.demoscope.ru |lang = ru}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+Авар сверухълъиялъул лингвистикияб гӀуцӀи (1897 сон)<ref name=":1" /> !МацӀ !КӀалъалезул къадар !% |- |[[Авар мацӀ|Авар]] | align="right" |48,637 | align="right" |98.00 |- |[[Чачан мацӀ|Чачан]] | align="right" |711 | align="right" |1.43 |- |[[Украин мацӀ|Украин]] | align="right" |84 | align="right" |0.17 |- |[[ГӀурус мацӀ|ГӀурус]] | align="right" |64 | align="right" |0.13 |- |[[Тум мацӀ|Тум]] | align="right" |27 | align="right" |0.05 |- |[[ЛъарагӀ мацӀ|ЛъарагӀ]] | align="right" |24 | align="right" |0.05 |- |Татар{{Efn|Хадуб [[Азер мацӀ|Азер мацӀилан]] гьабураб.}} | align="right" |15 | align="right" |0.03 |- |[[Армен мацӀ|Армен]] | align="right" |12 | align="right" |0.02 |- |[[Гуржи мацӀ|Гуржи]] | align="right" |12 | align="right" |0.02 |- |[[Дарги мацӀ|Дарги]] | align="right" |9 | align="right" |0.02 |- |[[Тат мацӀ (Кавказ)|Тат]] | align="right" |8 | align="right" |0.02 |- |[[Лит мацӀ|Лит]] | align="right" |5 | align="right" |0.01 |- |[[Пол мацӀ|Пол]] | align="right" |5 | align="right" |0.01 |- |[[Герман мацӀ|Герман]] | align="right" |1 | align="right" |0.00 |- |[[Курал мацӀ|Курал]] | align="right" |1 | align="right" |0.00 |- |Цогидал | align="right" |13 | align="right" |0.03 |- !КИНАВНИГИ !55 899 !100.00 |} Сверухълъиялъул марказ [[Болъихъ]] гӀумру гьабун вукӀана 1225 чи.<ref>{{Cite web ru|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=62 |title=Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2009-12-24 |archive-date=2011-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110916141558/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=62 |deadlink=no |lang=ru}}</ref> === Кавказияб Календар (1917) === ''Кавказияб Календаралъул'' 1917 соналъулаб басмаялда рекъон, 1916 соналъ Авар сверухълъиялда гӀумру гьабун вукӀана 57 875 чи, гьезул 29 747 бихьинчи ва 28 128 чӀужугӀадан, гьел киназдасаго 56 950 чи вукӀана кидаго гӀумру гьабун вугев, 925 чи вукӀана заманалъ чӀарав:<ref>{{Cite book |url=https://www.prlib.ru/item/417322 |title=Кавказский календарь на 1917 год |publisher= Кавказалда Е.I.V. канцеляриялъул типография, пачалихъалъулаб рукъ |year=1917 |edition=72nd |location= |publication-place=Туплис |pages=186–193 |language= гӀурус |trans-title= Кавказияб календар 1917 соналъе |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104233151/https://www.prlib.ru/item/417322 |archive-date=4 Новембер 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" !Халкъ !Къадар !% |- |[[Кавказалъул халкъал|Шималкавказиял]] | align="right" |57,555 | align="right" |99.45 |- |[[ГӀурусал]]{{Efn|''Кавказияб Календаралъ'' ратӀа гьарун гьечӀо [[гӀурусал]], [[украинал]], ва [[белорусал]].}} | align="right" |278 | align="right" |0.48 |- |[[Европиял|Цогидал европиял]] | align="right" |38 | align="right" |0.07 |- |[[Арменал]] | align="right" |4 | align="right" |0.01 |- !КИНАЛНИГИ !57 875 !100.00 |} == Баянкьелал == {{Notelist}} == МугъчӀваял == {{reflist}} {{coord|42|40|02|N|46|12|54|E|display=title}} {{Дагъистаналъул вилаят}} [[Категория:Дагъистаналъул вилаяталъул сверухълъаби]] [[Категория:Дагъистаналъул АССРалъул сверухълъаби]] f5dc4t4j2dhpv9rs28rtns4k3dqxtvv