Википедия:Bar

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.21</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Википедия:Bar</title>
    <ns>4</ns>
    <id>14997</id>
    <revision>
      <id>1292342</id>
      <parentid>1291967</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T11:21:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>9284</id>
      </contributor>
      <comment>/* New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities */ яңы бүлек</comment>
      <origin>1292342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="313270" sha1="cwuwttp54fhvbq8hgar6fgy79rcl2iy" xml:space="preserve">{{Архив|—2021|2022}}


== Feminism and Folklore 2023 ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

Christmas Greetings and a Happy New Year 2023,
 
You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2023|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a [[:m:Feminism and Folklore 2023/List of Articles|list]] of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a fountain tool or dashboard.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the fountain/dashboard link on the [[:m:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta project page]].
 
This year we would be supporting the community's financial aid for Internet and childcare support. This would be provided for the local team including their jury and coordinator team. This support is opt-in and non mandatory. Kindly fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this Google form] and mark a mail to [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] with the subject line starting as [Stipend] Name or Username/Language. The last date to sign up for internet and childcare aid from our team is 20th of January 2023, We encourage the language coordinators to sign up their community on this link by the 25th of January 2023.
 
Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2023|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023 International Team]]

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 10:23, 24 декабрь 2022 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=23942484 --&gt;

== Предстоящее голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Добрый день,

В середине января 2023 года состоится второе ратификационное голосование в рамках всего сообщества по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|Руководству по обеспечению правоприменения]] для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Универсального кодекса поведения]]. Оно последует за [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Results|голосованием в марте 2022 года]], в результате которого большинство голосовавших поддержало Руководство. В процессе голосования участники обозначили важные для сообщества вопросы. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества]] внёс требование, чтобы данные проблемные области были пересмотрены.

Управляемый волонтёрами [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Drafting_committee#Revisions_Committee_members|Комитет по пересмотру]] провёл большую работу по рассмотрению пожеланий сообщества и внесению изменений. Они доработали проблемные области, такие как требования по обучению и утверждению, конфиденциальность и прозрачность в процессе работы, а также читаемость и переводимость самого документа.

Ознакомиться с обновленным Руководством по обеспечению правоприменения можно '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|здесь]]''', а сравнительные изменения показаны '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Comparison|здесь]]'''.

'''Как проголосовать?'''

Голосование будет открыто с 17 января 2023 года. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter information|Данная страница на Мета-вики]]''' содержит информацию о том, как проголосовать используя SecurePoll.

'''Кто может голосовать?'''

'''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised enforcement_guidelines/Voter_information#Voting_eligibility|Право голоса]]''' для участия в голосовании определяется так же, как и в процессе выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа. Подробнее о праве на участие в голосовании читайте здесь. Если вы имеете право голоса, вы можете использовать вашу учётную запись Викимедиа для доступа к серверу голосования.

'''Что будет после голосования?''' 

Голоса будут тщательно проверены независимой группой волонтёров, а результаты будут опубликованы в рассылке Wikimedia-l, на форуме Стратегии движения, на платформе Diff и Мета-вики. Голосующие будут иметь возможность проголосовать и оставить имеющиеся пожелания по поводу Руководства. Совет попечителей примет во внимание уровень поддержки и поднятые вопросы, когда он будет рассматривать ратификацию Руководства по обеспечению правоприменения или же дальнейшую его доработку.

От имени проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:38, 11 ғинуар 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Началось голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Добрый день, 

[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting|Период голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] открыт. Голосование будет проходить в течение двух недель и завершится '''31 января 2023 года''' в '''23.59 UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voter_information|подробной информацией о голосовании, праве на участие в голосовании и о том, как голосовать на странице Мета-вики]].

Для получения подробностей о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования, обратитесь к [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Announcement/Voting_1|предыдущему письму]].

От имени Проектной команды УКП,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:52, 18 ғинуар 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Голосование по пересмотренному Руководству по правоприменению УКП скоро завершится&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Здравствуйте,

'''31 января 2023 года''' в  '''23.59 UTC''' завершится [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting|голосование]]   по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]]. Подробности о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|предыдущем письме]].

От имени Проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:51, 30 ғинуар 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== Global ban for PlanespotterA320/RespectCE ==

Per the [[m:Global bans|Global bans]] policy, I'm informing the project of this request for comment: [[m:Requests for comment/Global ban for PlanespotterA320 (2) ]] about banning a member from your community. Thank you.--[[User:Lemonaka|Lemonaka]] ([[User talk:Lemonaka|talk]]) 21:40, 6 February 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Zabe@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lemonaka/Massmessagelist&amp;oldid=24501599 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Результаты голосования по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Результаты голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines |пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] в рамках всего сообщества были подсчитаны и тщательно проверены. Мы благодарим всех, кто принял участие в голосовании.

В результате голосования 3097 участников из 146 сообществ Викимедиа, 76% голосов были поданы за Руководство по обеспечению правоприменения, а 24% - против. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|Статистика]] голосования опубликована. Более подробная информация о комментариях, полученных в ходе голосования, будет опубликована в ближайшее время.

Результаты и комментарии, собранные в течение голосования, будут направлены в Совет попечителей для рассмотрения. Ожидается, что процесс рассмотрения Советом будет завершен в марте 2023 года. Мы проинформируем вас, когда процесс рассмотрения будет завершён.

От имени проектной команды УКП,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 19:42, 15 февраль 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Период обратной связи с сообществами для обновления Условий использования Викимедиа&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Добрый день,

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Юридический отдел Фонда Викимедиа]] проводит период обратной связи с членами сообществ по обсуждению обновления Условий использования Викимедиа.

[[:foundation:Special:MyLanguage/Terms of Use|Условия использования (УИ)]] – это юридические условия, которые регулируют использование веб-сайтов размещенных Фондом Викимедиа. Вы можете поделиться отзывами о проекте предложения с февраля по апрель. Проект предложения будет переведен на несколько языков. Письменные отзывы будут приниматься на всех языках.

Данное обновление связано с несколькими моментами:
* Внедрение Универсального кодекса поведения
* Обновление текста проекта в соответствии с лицензией Creative Commons BY-SA 4.0
* Предложение по более эффективному решению проблемы нераскрытого платного редактирования
* Приведение наших условий в соответствие с действующими и недавно принятыми законами, влияющими на Фонд, включая Европейский закон о цифровых услугах.

В рамках периода обратной связи будут проведены две встречи (часы обсуждений): первая - 2 марта, вторая - 4 апреля. 

Для получения более подробной информации, пожалуйста, пройдите по ссылкам ниже:
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update|Сравнение предлагаемого обновления УИ]]
* [[m:Talk:Terms of use|Страница для ваших отзывов]]
* Информация об организуемых [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречах (часы обсуждений)]]

От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:17, 21 февраль 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

=== Первое обсуждение обновлений Условий использования Фонда Викимедиа состоится 2 марта в 17.00 UTC===

Напоминаем, что Юридический отдел Фонда Викимедиа проводит [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru встречи с членами сообществ] для обсуждения обновлений [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update Условий использования Викимедиа]. Первая встреча состоится сегодня, '''2 марта''', в '''17:00 UTC по 18:30 UTC'''. 

Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа. Подробнее [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru на странице Мета].
--[[Ҡатнашыусы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:AAkhmedova (WMF)|әңгәмә]]) 12:24, 2 март 2023 (UTC)

== Editing news 2023 #1 ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;&lt;i&gt;[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Прочитайте это на другом языке]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Подписной лист на этот многоязычный информационный бюллетень]]&lt;/i&gt;

Этот бюллетень включает два ключевых обновления о работе команды [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Редактирование]]:

# Команда редактирования завершит добавление новых возможностей в проект [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Страницы беседы]] и развернет его.
# Они начинают новый проект, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Проверка редактирования]].

&lt;strong&gt;Проект разговорных страниц&lt;/strong&gt;
[[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Скриншот, показывающий изменения дизайна страницы обсуждения, которые в настоящее время доступны в качестве бета-функций во всех википроектах Викимедиа. Эти функции включают информацию о количестве людей и комментариев в каждом обсуждении.|thumb|300px|Некоторые из предстоящих изменений]]

Команда редакторов почти закончила первый этап проекта [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Страницы беседы]]. Почти все [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|новые функции]] уже доступны в [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Бета-версия функции для {{int:discussiontools-preference-label}}]].

Он показывает информацию об активности обсуждения, например, дату последнего комментария. Вскоре появится новая кнопка &quot;{{int:skin-action-addsection}}&quot;. Вы сможете отключить их в [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|скажите им, что вы думаете]].

[[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Ежедневная скорость завершения редактирования по тестовым группам: DiscussionTools (тестовая группа) и наложение MobileFrontend (контрольная группа)]]

Завершился A/B-тест для [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} на мобильном сайте]]. Редакторы были [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|более успешны с {{int:discussiontools-preference-label}}]]. Команда редакторов включает эти функции для всех редакторов на мобильном сайте.

&lt;strong&gt;Новый проект: Проверка редактирования&lt;/strong&gt;

Команда редакторов начинает [[mw:Special:MyLanguage/Edit check| проект помощи новым редакторам Википедии]]. Он поможет людям выявить некоторые проблемы до того, как они нажмут &quot;{{int:publishchanges}}&quot;. Первый инструмент будет поощрять людей добавлять ссылки, когда они добавляют новый контент. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|смотрите]] на этой странице для получения дополнительной информации. Вы можете [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|присоединяйтесь к конференц-звонку по 3&amp;nbsp;March&amp;nbsp;2023]], чтобы узнать больше.&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

–[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:24, 22 февраль 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=24611966 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Your wiki will be in read only soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. 

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-03-01|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-03-01T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-03-01T14:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-03-01|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены.  Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;span dir=ltr&gt;[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])&lt;/span&gt; 21:20, 27 февраль 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=24390465 --&gt;

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023: We are back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:UCDM 2023 promo.png|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the third edition of writing challenge &quot;'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from 1st until 31st March 2023. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023/Prizes|prizes]].&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[m:CentralNotice/Request/UCDM 2023|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge!
&lt;/div&gt;
[[m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) 07:58, 1 March 2023 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=23942484 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Wikimania 2023 Welcoming Program Submissions&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;wikimania-program-submissions&quot;/&gt;[[File:Wikimedia_Singapore_Logo.svg|right|frameless]]Do you want to host an in-person or virtual session at Wikimania 2023? Maybe a hands-on workshop, a lively discussion, a fun performance, a catchy poster, or a memorable lightning talk? [[wmania:Special:MyLanguage/2023:Program/Submissions|'''Submissions are open until March 28''']]. The event will have dedicated hybrid blocks, so virtual submissions and pre-recorded content are also welcome. If you have any questions, please join us at an upcoming conversation on March 12 or 19, or reach out by email at wikimania@wikimedia.org or on Telegram. More information on-wiki.&lt;section end=&quot;wikimania-program-submissions&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=24390465 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению УКП&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Здравствуйте, важные новости относительно Руководства по правоприменению УКП:

Голосование по Руководству по правоприменению в январе 2023 года показало, что Руководство по правоприменению одобрено большинством. Поступило 369 замечаний, по которым скоро будет предоставлена детальная сводка. Всего проголосовало чуть более трех тысяч (3097) участников, из которых 76% одобрили Руководство по правоприменению. Вы можете ознакомиться со '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|статистикой по голосованию в Meta-wiki]]'''.

Возросший уровень поддержки показывает Совету попечителей, что текущая версия обозначила решение вопросов, поднятых во время последнего пересмотра в 2022 году. Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению. [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Approval_of_Universal_Code_of_Conduct_Enforcement_Guidelines Резолюция размещена в вики Фонда], и вы также можете более детально ознакомиться с [https://diff.wikimedia.org/2023/03/21/the-enforcement-guidelines-received-strong-support-from-the-community-what-happens-next/ процессом пересмотра Руководства по правоприменению в 2023 году в Diff.]

Будут объявлены дальнейшие действия по работе с важными рекомендациями, обозначенными в Руководстве по правоприменению. Подробности по планам работ скоро поступят. Благодарим вас за вашу заинтересованность и участие. 

От имени проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:41, 24 март 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Отчет по отзывам участников голосования по ратификации Руководства по правоприменению УКП&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Добрый день,

Проектная команда по Универсальному кодексу поведения завершила анализ отзывов, полученных во время ратификационного голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по правоприменению Универсального кодекса поведения]]. 

У всех участников голосования была возможность предоставить комментарии относительно содержания пересмотренного Руководства по обеспечению правоприменения. Всего 369 участников оставили комментарии на 18 языках по сравнению с 657 комментариями на 27 языках в 2022 году. Команда «Доверие и безопасность» завершила анализ комментариев, разделив отзывы по категориям и обозначив основные  темы и области, требующие внимания. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter comments report|Переведенные версии отчета доступны здесь на Мета-вики]]'''. Пожалуйста, помогите перевести на ваш язык. 

Мы выражаем благодарность всем, кто принял участие в голосовании и обсуждениях. Более подробную информацию по Универсальному кодексу поведения и Руководству по правоприменению можно найти на Мета-вики.

От имени проектной команды Универсального кодекса поведения,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:37, 3 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Напоминание: Встреча по обсуждению обновлений Условий использования Викимедиа&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Всем привет,

Напоминаем, что Юридический отдел [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Фонда Викимедиа]] проводит [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречи]] с членами сообществ для обсуждения [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update|обновлений Условий использования Викимедиа]].

Вторая встреча пройдет сегодня,''' 4 апреля, с 17:00 UTC до 18:30 UTC'''. Подробнее [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|на странице Мета]].

Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа.

От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:29, 4 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Начало обсуждений по вопросу ратификации Устава движения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Movement Charter/Ratification/Ratification methodology review launch|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]''

Здравствуйте,

[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Комитет по разработке Устава движения]] с 10 по 28 апреля 2023 года проводит ранний сбор предложений и вопросов со всего движения Викимедиа по [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|предложенной методологии ратификации Устава движения]]. Согласно графику, ратификация [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава движения]] должна состояться в начале 2024 года. 

'''Комитет приглашает членов сообщества ответить на [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|шесть вопросов]]. Желающие могут поделиться отзывами на странице [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|обсуждения в Мета]] или на [https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-ratification-methodology-community-review-from-10-28-april-2023/2930 форуме Стратегии движения].

'''Часы обсуждений'''

Комитет приглашает всех, кто хочет поделиться отзывами о предлагаемой методологии, присоединиться к встречам членов Комитета с сообществами:
* [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#1:_18_April,_2023_at_10.00_UTC|Первая встреча с сообществами]]: '''18 апреля, 10:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1681812036 по Вашему местному времени])
* [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#2:_24_April_2023_at_17.00_UTC|Вторая встреча с сообществами]]: '''24 апреля в 17:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1682355603 по Вашему местному времени])

Язык часов обсуждений английский. [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|Пожалуйста, прокомментируйте]], если Вам нужна языковая поддержка. Языковой перевод будет предоставлен, если не менее 3 человек выразят желание участвовать с русскоязычного сообщества.

От имени Комитета по разработке Устава движения,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:06, 11 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Комитет по выборам набирает новых членов&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Всем привет, 

Комитет по выборам [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Фонда Викимедиа]] ищет 2-4 дополнительных членов до 24 апреля, которые могут помочь в процессе выбора членов в Совет попечителей Фонда Викимедиа.

В настоящее время планируются выборы в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2024 год. Новые члены приглашаются присоединиться к Комитету по выборам. Комитет по выборам контролирует процесс отбора мест в Совет попечителей сообщества. Присоединяйтесь к комитету и поделитесь своими ценными навыками и идеями в процессе отбора членов в Попечительский совет.

В [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees|Совете Фонда Викимедиа]] есть восемь мест, выбранных сообществом и аффилированными организациями (Affiliates). В 2024 году Комитет по выборам будет проводить процесс отбора на места, выбранные сообществами и аффилированными организациями, срок полномочий которых истекает. Этот процесс будет поддерживаться Фондом Викимедиа.

Члены Комитета по выборам назначаются на трехлетний срок и должны подписать [[phab:L37| соглашение о конфиденциальности]]. Члены комитета могут рассчитывать на 2-5 часов в неделю до начала процесса отбора и 5-8 часов в неделю во время процесса отбора.

Как член Комитета по выборам, в ваши обязанности будет входить:

* Участие в онлайн-встречах в период до следующих выборов (середина 2024 года)
* Участие в вводном онлайн обучении в мае-июне 2023 года
* Работа с Комитетом по выполнению его [[foundation:Special:MyLanguage/Elections_Committee_Charter|других обязанностей]].

Новые члены должны иметь следующие качества:

* Свободное владение английским языком
* Взаимодействие по электронной почте
* Знания о движении и управлении движением

Если Вы хотите выступить добровольцем на эту роль, пожалуйста, '''предложите свою кандидатуру до 24 апреля 2023 года 23:59 [[:en:Anywhere on Earth|AoE (Anywhere on Earth)]] на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Nominations/2023|Мета-вики]]'''.

Полное объявление можно [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Wikimedia_Foundation_Elections_Committee_-_2023_Call_for_New_Members|'''прочитать здесь''']]. Заранее благодарим за вашу заинтересованность! Если Вы не заинтересованы, но знаете кого-то, кто может быть заинтересован, поделитесь с ними этим объявлением. Пожалуйста, дайте мне знать, если у Вас есть вопросы.

От имени Комитета по выборам,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 22:54, 14 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. 

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-04-26|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-04-26T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-04-26T14:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-04-26|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены.  Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:41, 21 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=24748237 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Seeking volunteers for the next step in the Universal Code of Conduct process&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Hello,

As follow-up to [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/IOMVS7W75ZYMABQGOQ2QH2JAURC3CHGH/ the message about the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines] by Wikimedia Foundation Board of Trustees Vice Chair, Shani Evenstein Sigalov, I am reaching out about the next steps. I want to bring your attention to the next stage of the Universal Code of Conduct process, which is forming a building committee for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). I invite community members with experience and deep interest in community health and governance to nominate themselves to be part of the U4C building committee, which needs people who are:

* Community members in good standing
* Knowledgeable about movement community processes, such as, but not limited to, policy drafting, participatory decision making, and application of existing rules and policies on Wikimedia projects
* Aware and appreciative of the diversity of the movement, such as, but not limited to, languages spoken, identity, geography, and project type
* Committed to participate for the entire U4C Building Committee period from mid-May - December 2023
* Comfortable with engaging in difficult, but productive conversations
* Confidently able to communicate in English

The Building Committee shall consist of volunteer community members, affiliate board or staff, and Wikimedia Foundation staff.

The Universal Code of Conduct has been a process strengthened by the skills and knowledge of the community and I look forward to what the U4C Building Committee creates. If you are interested in joining the Building Committee, please either [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee/Nominations|sign up on the Meta-Wiki page]], or contact ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org by May 12, 2023. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read more on Meta-Wiki]]'''.

Best regards,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] 19:00, 26 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Xeno (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=24941045 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Процедура отбора членов Учредительного комитета U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Следующей стадией процесса внедрения Универсального кодекса поведения является создание Учредительного комитета для разработки устава для Координационного комитета УКП (U4C). Члены Учредительного комитета были отобраны. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Ознакомьтесь с составом и узнайте о предстоящей работе в Мета-вики]].&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Project|UCoC Project Team]], 04:20, 27 май 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25018085 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Объявляем новых членов Избирательной комиссии&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|Вы можете найти это сообщение, переведенное на другие языки, на Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Приветствую вас, 

Мы рады объявить [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/4TALOUFPAP2VDBR27GKRVOP7IGQYU3DB/|о новых членах и советниках Избирательной комиссии]]. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Избирательный комитет]] помогает в разработке и внедрении процесса отбора попечителей, отобранных Сообществом и аффилированными лицами, в Совет попечителей Фонда Викимедиа. После открытого процесса выдвижения наиболее сильные кандидаты пообщались с Правлением, и четырем кандидатам было предложено войти в состав Избирательной комиссии. Еще четырем кандидатам было предложено принять участие в качестве консультантов. 

Спасибо всем членам сообщества, которые представили свои имена на рассмотрение. Мы с нетерпением ожидаем совместной работы с Избирательной комиссией в ближайшем будущем.

От имени Совета попечителей Фонда Викимедиа,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:59, 28 июнь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25018085 --&gt;

== Deploying the Phonos in-line audio player to your Wiki ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{{int:Hello}}!

Apologies if this message is not in your language, {{int:Please-translate}} to your language.

This wiki will soon be able to use the [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player]] implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. This is part of fulfilling a wishlist proposal of providing [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|audio links that play on click]].

With the inline audio player, you can add text-to-speech audio snippets to wiki pages by simply using a tag:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
&lt;phonos file=&quot;audio file&quot; label=&quot;Listen&quot;/&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;
The above tag will show the text next to a speaker icon, and clicking on it will play the audio instantly without taking you to another page. A common example where you can use this feature is in adding pronunciation to words as illustrated on the [[wiktionary:en:English#Pronunciation|English Wiktionary]] below.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Could become:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
&lt;phonos file=&quot;En-uk-English.oga&quot; label=&quot;Audio (UK)&quot;/&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

The inline audio player will be available in your wiki in 2 weeks time; in the meantime, we would like you to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos|read about the features]] and give us feedback or ask questions about it in this [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|talk page]].

Thank you!&lt;/div&gt;
&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]], on behalf of the Foundation's Language team&lt;/bdi&gt;
&lt;/div&gt;

02:26, 27 июль 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_announcement_list_(In-line_audio_player)&amp;oldid=25350821 --&gt;

[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]

ba:Был вики тиҙҙән [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] ҡушымтаһы ярҙамында тормошҡа ашырылған [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|аудиоплеер]] ҡуллана башлаясаҡ. Был википедияла аудиоҡушымталар эшләргә тигән  теләкте тормошҡа ашырыуҙың бер өлөшө булып тора һәм [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|аудио рәсеменә баҫҡанда башҡарыла]]. Түбәндәге тэгты ҡулланып, вики-биттәге тексҡа аудиофрагменттар өҫтәргә мөмкин:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
&lt;phonos file=&quot;audio file&quot; label=&quot;Тыңларға&quot;/&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Юғарыла күрһәтелгән тег тауышты башҡарыу төймәһе эргәһендәге тексты күрһәтәсәк, һәм уны баҫҡанда тауыш башҡа биткә күсмәйенсә яңғыраясаҡ. [[wiktionary:en:English#Pronunciation|Инглиз Викиһүҙлеге]]ндә һүҙҙәрҙең әйтелешен өҫтәү — был функцияның киң ҡулланылған миҫалы булып тора.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Буласаҡ:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
&lt;phonos file=&quot;En-uk-English.oga&quot; label=&quot;Audio (UK)&quot;/&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Индерелгән аудиоплеер ике аҙнанан һеҙҙең викиҙа буласаҡ; ә әлегә функциялар тураһында уҡып [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|фекер алышыу]] битендә теләктәрегеҙҙе һәм баһағыҙҙы яҙыуҙы һорайбыҙ.

--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 04:29, 27 июль 2023 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Рассмотрение Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Здравствуйте,

Мы рады обнародовать следующий этап в работе по [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Универсальному кодексу поведения]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Черновой вариант Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] в настоящий момент готов для вашего рассмотрения. 

[[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Руководство по правоприменению]] требует, чтобы структурная единица в форме Учредительного комитета составила черновой вариант устава, описывающего процедуры и подробности работы глобального комитета, названного [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4._UCoC_Coordinating_Committee_(U4C)|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C)]]. В течение последних двух месяцев Учредительный комитет U4C работал вместе единой группой, чтобы обсудить и подготовить черновик устава U4C. Учредительный комитет U4C в настоящий момент ожидает отзывы по черновику устава вплоть до 22 сентября 2023 года. После этой даты Учредительный комитет U4C по мере необходимости внесет изменения в устав, а открытое голосование в рамках сообщества будет проведено через некоторое время после.

Примите участие в обсуждении во время [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee#Conversation hours|часов обсуждений]] или в [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Мета-вики]].

С уважением,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]], on behalf of the U4C Building Committee, 15:35, 28 Август 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25392152 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. 

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-09-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-09-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-09-20T14:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-09-20|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|talk]]) 09:23, 15 сентябрь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=25018086 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;== Возможности для назначения открываются в АффКом, в комитет Омбудсмена и Комитета по Рассмотрению Дел ==&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;&quot;&gt;
[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|''Вы можете найти перевод этого сообщения на другие языки на Мета-вики''.]]

''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/span&gt;''&lt;/div&gt;

Всем привет! [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоединению]] (АффКом), [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов]] и [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee|Комитет по рассмотрению дел]] ищут новых членов. Эти добровольческие группы оказывают важную структурную и надзорную поддержку сообществу и движению. Людям предлагается выдвигать свои кандидатуры самостоятельно или поощрять других, которые, по их мнению, могли бы внести свой вклад в эти группы, подавать заявки на членство. Более подробную информацию о ролях групп, необходимых навыках и возможности подать заявку можно найти на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments|странице Мета-Вики]]. 

От имени команды Поддержки Комитетов,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
~ [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16:41, 9 октябрь 2023 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25570445 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа на 2024 год.&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short| Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Уважаемые участники, 

Пожалуйста, просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа до 29 октября 2023 года. Пакет правил отбора основан на более старых версиях, разработанных Избирательной комиссией, и будет использоваться при выборе Попечительского совета в 2024 году. Предоставление ваших комментариев сейчас поможет им обеспечить более плавный и лучший процесс выбора Правления. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Подробнее на странице в Мета-вики]].

С уважением,

Кэти Чан &lt;br&gt;
председатель Избирательной комиссии&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

01:12, 17 октябрь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25570445 --&gt;

== Техническая просьба ==
Заметил, что в Вашем разделе не открываются картинки в мобильной версии. В русской Википедии была похожая проблема, её описание и решение: https://w.wiki/7vRR . Это очень неудобно, если читаешь из телефона. [[User:Kaganer|Kaganer]], [[User:ZUFAr|ZUFAr]], я заметил, что у Вас флаги администратора интерфейса и инженера, не могли бы вы исправить проблему? За русский язык извиняюсь, на башкирском не говорю. [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 20:33, 27 октябрь 2023 (UTC)
: [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-directLinkToCommons.js&amp;diff=prev&amp;oldid=1257821 Обновил код], [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadgets-definition&amp;diff=prev&amp;oldid=1257822 отключил гаджет для мобильной версии]. Проверяйте. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 22:34, 27 октябрь 2023 (UTC)
::Теперь всё работает, спасибо :) [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 17:23, 28 октябрь 2023 (UTC)
::: В мобильной версии изображение и текст открываются нормально. В приложении в телефоне до я не мог настроить интерфейс на башкирский язык, хотя в настройках везде убрал русский язык. Сейчас системные сообщения начали появляется на башкирском языке. Возможно, тоже связано в обновлением кода. Спасибо!--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|фекер алышыу]]) 22:46, 28 октябрь 2023 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Скоро: Предпросмотр ссылок&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;ReferencePreviewsDefault&quot;/&gt;
[[File:Example_of_a_Reference_Preview.png|right|300px]]
В ближайшее время в Вашей вики появится новая функция: Предпросмотр ссылок - всплывающие окна для ссылок. Такие всплывающие окна существуют на вики-сайтах как локальные гаджеты уже много лет.  Теперь есть централизованное решение, доступное на всех вики, и совместимое с функцией [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|Предпросмотр страницы]].

Предпросмотр ссылок будет доступен всем, включая читателей. Если Вы не хотите видеть эту функцию, [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|Вы можете ее отключить]]. Если Вы [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|используете гаджеты]] &quot;Всплывающие подсказки для ссылок&quot; или &quot;Навигация всплывающих окон&quot;, Вы не увидите &quot;Предпросмотр ссылок&quot; до тех пор, пока Вы не отключите гаджет.

Предпросмотр ссылок являлся бета-функцией на многих вики начиная с 2019-го года и функцией по-умолчанию на некоторых вики начиная с 2021-го года. Внедрение функции запланировано на 22-e ноября. 

* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Помощь]] 
* [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Страница проекта с более подробной информацией (на английском)]]. 
* Отзывы приветствуются [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|на этой странице обсуждений]]. 
-- Для команды [[m:WMDE Technical Wishes|Викимедия Германия &quot;Технические пожелания&quot;]],
&lt;section end=&quot;ReferencePreviewsDefault&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 13:11, 15 ноябрь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&amp;oldid=25866958 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;(New) Feature on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]]: Adding geopoints via QID&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Body&quot;/&gt;Since September 2022, it is possible to create geopoints using a QID. Many wiki contributors have asked for this feature, but it is not being used much. Therefore, we would like to remind you about it. More information can be found on the [[M:WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|project page]]. If you have any comments, please let us know on the [[M:Talk:WMDE Technical Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|talk page]]. – Best regards, the team of Technical Wishes at Wikimedia Deutschland
&lt;section end=&quot;Body&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[M:User:Thereza Mengs (WMDE)|Thereza Mengs (WMDE)]] 12:31, 13 декабрь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&amp;oldid=25955829 --&gt;

== Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.''

Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.&lt;br&gt; 
''Currently, we are only able to conduct interviews in English.''

The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time.

For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.&lt;br&gt;We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite&amp;oldid=26027495 --&gt;

== Reusing references: Can we look over your shoulder? ==

''Apologies for writing in English.''

The Technical Wishes team at Wikimedia Deutschland is planning to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. For our research, we are looking for wiki contributors willing to show us how they are interacting with references.

* The format will be a 1-hour video call, where you would share your screen. [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ More information here].
* Interviews can be conducted in English, German or Dutch.
* [[mw:WMDE_Engineering/Participate_in_UX_Activities#Compensation|Compensation is available]].
* Sessions will be held in January and February.
* [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ Sign up here if you are interested.]
* Please note that we probably won’t be able to have sessions with everyone who is interested. Our UX researcher will try to create a good balance of wiki contributors, e.g. in terms of wiki experience, tech experience, editing preferences, gender, disability and more. If you’re a fit, she will reach out to you to schedule an appointment.

We’re looking forward to seeing you, [[m:User:Thereza Mengs (WMDE)| Thereza Mengs (WMDE)]]
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&amp;oldid=25956752 --&gt;

== Feminism and Folklore 2024 ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2024, to March 31, 2024 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a campaign on '''CampWiz''' tool.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]].

This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools''']

Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

'''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]'''

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC)

== Wiki Loves Folklore is back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

{{int:please-translate}}

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]

Dear Wiki Community,
You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March.

You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&amp;campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest.

You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language.

Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance. 

'''Kind regards,'''

'''Wiki loves Folklore International Team'''

-- [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC)
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=23942484 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Голосование по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Здравствуйте,

Я пишу вам сегодня, чтобы объявить о начале периода голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C). Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля 2024 г. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом.

[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики  вместе с переводами на другие языки. 

Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия.

От имени Проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:08, 19 ғинуар 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25853527 --&gt;

== A new feature for previewing references on your wiki ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:Page Previews and Reference Previews.png|alt=Montage of two screenshots, one showing the Reference Previews feature, and one showing the Page Previews feature|right|350x350px]]
''Apologies for writing in English. If you can translate this message, that would be much appreciated.''

Hi. As announced some weeks ago &lt;sup&gt;[&lt;nowiki/&gt;[[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CNPRQE2IG5ZNAVAOHBMF4AXXRLGJE6UT/|1]]] [&lt;nowiki/&gt;[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|2]]]&lt;/sup&gt;, Wikimedia Deutschland’s [[m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team introduced [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference_Previews|Reference Previews]] to many wikis, including this one. This feature shows popups for references in the article text.  

While this new feature is already usable on your wiki, most people here are not seeing it yet because your wiki has set [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Relation to gadgets|a gadget as the default]] for previewing references. We plan to remove the default flag from the gadget on your wiki soon. This means: 

* The new default for reference popups on your wiki will be Reference Previews. 
* However, if you want to keep using the gadget, you can still enable it in [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|your personal settings]].
The benefit of having Reference Previews as the default is that the user experience will be consistent across wikis and with the [[mw:Special:MyLanguage/Page_Previews|Page Previews feature]], and that the software will be easier to maintain overall. 

This change is planned for February 14. If you have concerns about this change, [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Reference Previews to become the default for previewing references on more wikis.|please let us know on this talk page]] by February 12. – Kind regards, [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 09:30, 23 ғинуар 2024 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johanna_Strodt_(WMDE)/MassMessageRecipients&amp;oldid=26116190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Остались последние дни, чтобы проголосовать по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Здравствуйте,

Я пишу вам сегодня для напоминания о том, что период голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) завершается '''2 февраля'''. Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом.

[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики  вместе с переводами на другие языки. 

Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия.

С уважением,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:00, 31 ғинуар 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25853527 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Объявление результатов голосования по ратификации Устава Координационного комитета по УКП&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|Перевод данного сообщения на другие языки можно найти в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Уважаемые участники,

Благодарю всех за интерес к развитию Универсального кодекса поведения. Сегодня я хочу сообщить вам результаты [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ратификационного голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]]. В ратификационном голосовании участвовало 1746 человек, в числе которых 1249 участников одобрили Устав, а 420 участников - нет. В процессе ратификационного голосования участники могли оставлять отзывы относительно Устава. 

Отчет по статистике голосования и обзор обратной связи от участников будут опубликованы в Мета-вики в течение следующих недель.

В ближайшее время, пожалуйста, следите за новостями о дальнейших шагах.

От имени Проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:23, 12 февраль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26160150 --&gt;

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]])
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=26166467 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Отчет о ратификации Устава U4C и объявление о начале выдвижения кандидатов для U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Дорогие участники,

Сегодня я хочу сообщить вам две важные новости. Во-первых, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|отчет по отзывам после ратификации Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (U4C)]] уже доступен. Во-вторых, начинается выдвижение кандидатов для комитета U4C со сроком до 1 апреля 2024 года.

[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) является глобальной группой, деятельность которой посвящена справедливому и последовательному применению УКП. Члены сообщества приглашаются для подачи заявок на вступление в комитет U4C. Для более подробной информации о комитете U4C и его области ответственности, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]].

Согласно уставу в комитете U4C имеется 16 мест: восемь мест от сообщества в целом и восемь мест от регионов, чтобы U4C отображал разнообразие движения.

Ознакомьтесь более подробно и подайте вашу заявку в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Мета-вики]].

От имени Проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 16:25, 5 март 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26276337 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Процесс отбора кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа в 2024 году&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
: ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]]''
: ''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Дорогие участники,

В этом году у четырех членов, избранных от сообщества и партнеров, заканчивается срок пребывания в Совете попечителей [1]. Совет приглашает все движение принять участие в процессе отбора и голосования с целью заполнения этих мест в этом году.

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Комитет по выборам]] будет осуществлять надзор за этим процессом при участии сотрудников Фонда [2]. Комитет по вопросам управления создал Рабочую группу по формированию совета, состоящую из попечителей, которые не могут быть кандидатами в проводимом сообществом и партнерами процессе отбора в 2024 году, в следующем составе: Dariusz Jemielniak, Nataliia Tymkiv, Esra'a Al Shafei, Kathy Collins и Shani Evenstein Sigalov [3]. Данной группе поручено осуществлять надзор со стороны Совета за процессом отбора попечителей 2024 года и информировать его ходе выполнения. Более подробная информация о функциях Комитета по выборам, Совета и штатных сотрудников находится здесь [4]. 

Ниже перечислены ключевые планируемые даты:

*  Май 2024 года. Выдвижение кандидатов и формулировка вопросов.
*  Июнь 2024 года. Партнерские организации проводят голосование для составления шорт-листа из 12 кандидатов (составление шорт-листа не проводится при количестве заявок менее чем 15) [5].
*  Июнь-август 2024 года. Период проведения кампании.
*  Конец августа - начало сентября 2024 года. Двухнедельный период голосования сообщества.
*  Октябрь-ноябрь 2024 года. Проверка биографических данных кандидатов.
*  Заседание Совета в декабре 2024 года. Новые попечители приступают к работе.

Узнайте более подробно о процессе отбора 2024 года, включая детальное расписание, процесс выдвижения кандидатов, правила кампании и критерии правомочности избирателей, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|на этой странице в Мета-вики]] и составьте свой план.

'''Волонтеры на выборах'''

Дополнительный способ участия в процессе отбора 2024 года ‒ деятельность волонтера на выборах. Волонтеры на выборах являются связующим звеном между Комитетом по выборам и своими сообществами. Они обеспечивают представительство своего сообщества и мотивируют его для участия в голосовании. Узнайте более подробно о данной программе и способах участия в ней на данной [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|странице в Мета-вики]].

С наилучшими пожеланиями,

[[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|Dariusz Jemielniak]] (Председатель Комитета по вопросам управления, Рабочая группа по формированию совета)

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter

[3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee

[4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles

[5] Несмотря на то что идеальное соотношение кандидатов - 12 кандидатов на четыре вакантных места, процесс формирования шорт-листа будет запущен при наличии более 15 кандидатов, в виду того что 1-3 исключенных кандидатов могут почувствовать себя &quot;отверженными&quot;, а также в виду значительных затрачиваемых партнерами усилий для исключения лишь 1-3 кандидатов из списка.&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]19:56, 12 март 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26349432 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы.

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-03-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-03-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2024-03-20T14:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-03-20|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]], 00:00, 15 март 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=25636619 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Проголосуйте прямо сейчас для избрания членов первого U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Уважаемые участники!

Я пишу вам, чтобы сообщить о начале голосования по выборам в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C), которое будет проходить до 9 мая 2024 года. Ознакомьтесь с информацией на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|странице голосования в Мета-вики]], чтобы узнать больше по теме голосования и правомочности избирателей.

Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C) является глобальной группой, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения УКП. Участники сообщества были приглашены для подачи заявок на членство в U4C. Для более подробной информации об области ответственности U4C, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]].

Пожалуйста, поделитесь данным сообщением с членами вашего сообщества, чтобы они также могли принять участие.

От имени проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 20:20, 25 апрель 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Sign up for the language community meeting on May 31st, 16:00 UTC&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;Hello all,

The next language community meeting is scheduled in a few weeks - May 31st at 16:00 UTC. If you're interested, you can [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 sign up on this wiki page].

This is a participant-driven meeting, where we share language-specific updates related to various projects, collectively discuss technical issues related to language wikis, and work together to find possible solutions. For example, in the last meeting, the topics included the machine translation service (MinT) and the languages and models it currently supports, localization efforts from the Kiwix team, and technical challenges with numerical sorting in files used on Bengali Wikisource.

Do you have any ideas for topics to share technical updates related to your project? Any problems that you would like to bring for discussion during the meeting? Do you need interpretation support from English to another language? Please reach out to me at ssethi(__AT__)wikimedia.org and [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|add agenda items to the document here]].

We look forward to your participation!
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21:22, 14 май 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

[[File:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]]

Dear community members,

The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]]. 

You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth. 

You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language.

On behalf of the CAC,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:25, 22 май 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Объявление о создании первого Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Привет!

Члены счётной комиссии завершили рассмотрение результатов голосования. Мы продолжаем работу с результатами первых [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|выборов Координационного комитета Универсального кодекса поведения (ККУКП)]]. 

Мы рады объявить следующих лиц региональными членами ККУКП, срок полномочий которых составит два года:

* Северная Америка (США и Канада)
** –
* Северная и Западная Европа
** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]]
* Латинская Америка и Карибский бассейн
** –
* Центральная и Восточная Европа
** —
* Африка к югу от Сахары
** –
* Ближний Восток и Северная Африка
** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]]
* Восточная, Юго-Восточная Азия и Тихоокеанский регион
** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]]
* Южная Азия
** –

Следующие лица избираются членами ККУКП от сообщества в целом, сроком на один год:

* [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]]
* –
* –
* –
* –

Ещё раз спасибо всем, кто участвовал в этом процессе, и хотим выразить огромную признательность кандидатам за их лидерство и преданность движению и сообществу Викимедиа.

В течение следующих нескольких недель ККУКП начнёт встречаться и планировать работу на 2024—2025 годы, поддерживая внедрение и пересмотр УКП и Руководящих принципов обеспечения соблюдения требований. Следите за их работой на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]].

От имени Проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:14, 3 июнь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Окончательный текст Устава Движения Викимедиа теперь доступен на Мета-Вики&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|Вы можете прочитать это сообщение, который переведенн на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Всем привет,

Окончательный текст [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] теперь доступен для ознакомления на Мета, более чем на 20 языках.

'''Что такое Устав Движения Викимедиа?'''

Устав Движения Викимедиа – это предлагаемый документ, определяющий роли и ответственность всех членов и организаций в Движения Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета - для управления движением.

'''Присоединяйтесь к «Презентационной Вечеринка» Устава Движения Викимедиа'''

Присоединяйтесь к [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|«вечеринка по презентацию»]] устава '''20 июня 2024 года''' в '''14.00-15.00 по UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 проверьте по вашему времени]). Во время этого созвона, мы отпразднуем публикацию окончательного варианта Устава и представим его содержание. Присоединяйтесь и ознакомьтесь с Уставом, прежде чем проголосовать.

'''Голосование по ратификации Устава Движения'''

Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC.''' Вы можете ознакомиться с [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|процессом голосования, критериями и другими подробностями]] на Мета.

Если у вас есть какие-либо вопросы, пожалуйста, оставьте сообщение [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|на странице обсуждения на Мета]] или напишите MCDC по адресу [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org].

От имени Комитета по разработке Устава Движения,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:44, 11 июнь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа открыто – проголосуйте&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Всем привет,

Голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Устава Движения Викимедиа''']] открыто. Устав Движения Викимедиа – это документ, определяющий роли и ответственности всех членов и организаций в Движении Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета – для управления движением.

Окончательная версия Устава Движения Викимедиа [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|доступна на Мета-Вики на русском языке]] для вашего ознакомления.

Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с более подробной информацией о [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|голосовании и критериях для голосования]].

После ознакомления с Уставом, пожалуйста, [[Special:SecurePoll/vote/398|'''проголосуйте''']] и поделитесь этой информацией с другими.

Если у вас есть какие-либо вопросы по поводу голосования по ратификации, пожалуйста, свяжитесь с Избирательной Комиссией по Уставу по адресу [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org'''].

От имени Избирательной комиссии,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 10:51, 25 июнь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа скоро завершится&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Всем привет,

Это уведомление о том, что голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] завершится '''9 июля 2024 года''', в '''23:59 по UTC'''.

Если вы еще не проголосовали, пожалуйста, проголосуйте [[m:Special:SecurePoll/vote/398|на «SecurePoll»]]. 

От имени [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Избирательной Комиссии по Уставу]],&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 03:45, 8 июль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;U4C Special Election - Call for Candidates&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Hello all,

A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024.

The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]].

In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki.

Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]].

In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:02, 10 июль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Wikimedia Movement Charter ratification voting results&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hello everyone,

After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.  

As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy.

The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: 

'''Individual vote:'''

Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333).

'''Affiliates vote:'''

Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111).

'''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:'''

The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].  

With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''.

We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance.

The Charter Electoral Commission,

[[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:52, 18 июль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Vote now to fill vacancies of the first U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility.

The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:46, 27 июль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now.

'''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC.

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 15:29, 6 август 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Скоро: новая функция подссылки - попробуйте!&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Sub-referencing&quot;/&gt;
[[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]]
&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]].&lt;/span&gt;

&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;'''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you:&lt;/span&gt;

* &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]].&lt;/span&gt; 
* &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities.&lt;/span&gt;

&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand.&lt;/span&gt;

Пожалуйста, помогите нам распространить сообщение. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC)
&lt;section end=&quot;Sub-referencing&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&amp;oldid=27309345 --&gt;

== Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC ==

Hi all,

The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page].

This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites.

Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation!

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 23:19, 22 август 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Hello all,

The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]].

I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026:

* North America (USA and Canada)
** Ajraddatz

The following seats were not filled during this special election:

* Latin America and Caribbean
* Central and East Europe (CEE)
* Sub-Saharan Africa
* South Asia
* The four remaining Community-At-Large seats

Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community.

Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]].

On behalf of the U4C and the Elections Committee,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 14:05, 2 сентябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Поделитесь своим мнением: голосуйте на выборах в Совет попечителей 2024 года!&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Здравствуйте,

Началось голосование на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|выборах в Совет попечителей 2024 года]]. На четыре (4) места в Совете претендуют двенадцать (12) кандидатов.

Ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|заявлениями кандидатов]] и их [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|ответами на вопросы сообщества]], чтобы узнать о них больше.

Когда вы будете готовы, перейдите на страницу голосования [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]]. '''Голосование проводится в период с 00:00 (UTC) 3 сентября по 23:59 (UTC) 17 сентября'''.

Чтобы проверить ваше право голоса, пожалуйста, посетите информационную [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|страницу о правомочности избирателей]].

С наилучшими пожеланиями,

Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:13, 3 сентябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы.

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-09-25|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-09-25T15:00|en}} {{#time:H:i e|2024-09-25T15:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-09-25|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. 

'''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]], 09:36, 20 сентябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27248326 --&gt;

== 'Wikidata item' link is moving. Find out where... ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;i&gt;Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.&lt;/i&gt;{{tracked|T66315}}

Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project.
The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the &lt;span style=&quot;color: #54595d;&quot;&gt;&lt;u&gt;''General''&lt;/u&gt;&lt;/span&gt; section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the &lt;span style=&quot;color: #54595d;&quot;&gt;&lt;u&gt;''In Other Projects''&lt;/u&gt;&lt;/span&gt; section.

We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the   [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2.
More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].&lt;br&gt;&lt;br&gt;We welcome your feedback and questions.&lt;br&gt; [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 18:56, 27 сентябрь 2024 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=27524260 --&gt;

== Invitation to Participate in Wiki Loves Ramadan Community Engagement Survey ==

Dear all,

Apologies for writing in English. Please help to translate in your language.
We are excited to announce the upcoming [[m:Wiki Loves Ramadan|Wiki Loves Ramadan]] event, a global initiative aimed at celebrating Ramadan by enriching Wikipedia and its sister projects with content related to this significant time of year. As we plan to organize this event globally, your insights and experiences are crucial in shaping the best possible participation experience for the community.

To ensure that Wiki Loves Ramadan is engaging, inclusive, and impactful, we kindly invite you to participate in our community engagement survey. Your feedback will help us understand the needs of the community, set the event's focus, and guide our strategies for organizing this global event.

Survey link: https://forms.gle/f66MuzjcPpwzVymu5

Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will make a difference!

Thank you for being a part of our journey to make Wiki Loves Ramadan a success.


Warm regards,

User:ZI Jony 03:19, 6 октябрь 2024 (UTC)

Wiki Loves Ramadan Organizing Team
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27510935 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Предварительные результаты выборов в Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Здравствуйте,

Благодарим всех, кто участвовал в выборах в [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года]]. Всего проголосовало около 6000 членов сообщества из более чем 180 вики-проектов.

Данные кандидаты получили наибольшее количество голосов:

# [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]]
# [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]]
# [[User:Victoria|Victoria Doronina]]
# [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]]

Хотя данные кандидаты были отобраны путем голосования, они все еще должны быть утверждены Советом попечителей. Им необходимо успешно пройти биографическую проверку и соответствовать квалификационным требованиям, изложенным в регламенте. Новые попечители будут утверждены на следующем заседании Совета в декабре 2024 года.

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Узнайте более подробно о результатах в Мета-вики.]]

С наилучшими пожеланиями,

Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет

&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 08:25, 14 октябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. 

Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]]

Подача заявок в комитеты открывается 16 октября 2024. Период подачи заявок в Комитет по присоединению завершается 18 ноября 2024, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 2 декабря 2024. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|на странице назначений в Мета-вики]].

От имени команды поддержки комитетов,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:07, 16 октябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27601062 --&gt;

== 'Wikidata item' link is moving, finally. ==

Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 11:28, 22 октябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=27535421 --&gt;

== Final Reminder: Join us in Making Wiki Loves Ramadan Success ==

Dear all,

We’re thrilled to announce the Wiki Loves Ramadan event, a global initiative to celebrate Ramadan by enhancing Wikipedia and its sister projects with valuable content related to this special time of year. As we organize this event globally, we need your valuable input to make it a memorable experience for the community.

Last Call to Participate in Our Survey: To ensure that Wiki Loves Ramadan is inclusive and impactful, we kindly request you to complete our community engagement survey. Your feedback will shape the event’s focus and guide our organizing strategies to better meet community needs.

* Survey Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSffN4prPtR5DRSq9nH-t1z8hG3jZFBbySrv32YoxV8KbTwxig/viewform?usp=sf_link Complete the Survey]
* Deadline: November 10, 2024
Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will truly make a difference!

'''Volunteer Opportunity''': Join the Wiki Loves Ramadan Team! We’re seeking dedicated volunteers for key team roles essential to the success of this initiative. If you’re interested in volunteer roles, we invite you to apply.
* Application Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfXiox_eEDH4yJ0gxVBgtL7jPe41TINAWYtpNp1JHSk8zhdgw/viewform?usp=sf_link Apply Here]
* Application Deadline: October 31, 2024
Explore Open Positions: For a detailed list of roles and their responsibilities, please refer to the position descriptions here: [https://docs.google.com/document/d/1oy0_tilC6kow5GGf6cEuFvdFpekcubCqJlaxkxh-jT4/ Position Descriptions]

Thank you for being part of this journey. We look forward to working together to make Wiki Loves Ramadan a success!


Warm regards,&lt;br&gt;
The Wiki Loves Ramadan Organizing Team 05:11, 29 октябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27568454 --&gt;

== Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC ==

Hello everyone,

The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone &lt;https://zonestamp.toolforge.org/1732896000&gt;). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: &lt;https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024&gt;.

This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation.

Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 19:54, 21 ноябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27746256 --&gt;

==Proposal to enable the &quot;Contribute&quot; entry point in Bashkir Wikipedia==
{{Int:Hello}} Bashkir Wikipedians,

Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}.

The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called &quot;Contribute&quot; to your Wikipedia.

The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia.

Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Bashkir Wikipedia.

'''Who can access it'''

Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the &quot;Contribute&quot; icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to &quot;view contributions&quot; is also available to access the list of your contributions.

[[File:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]]                             [[File:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]]

For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the &quot;Contributions&quot; option unless they change it to the &quot;Contribute&quot; manually.

This feature is available in four Wikipedia (Albanian, Malayalam, Mongolian, and Tagalog). We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the &quot;Contributions&quot; entry point as default.          

We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 10th December 2024.

We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the &quot;Contribute&quot; entry point in your Wikipedia.

We look forward to your response soon.

Thank you!

On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[Ҡатнашыусы:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:UOzurumba (WMF)|фекер алышыу]]) 04:25, 28 ноябрь 2024 (UTC)

== Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! ==

Dear All,

We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. 

This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture.

* Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]]
* When: Jan 19, 2025 
* Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025).
* Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 
* Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]]

To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025.

Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language.

Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all.

Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate.

Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success!

For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 12:07, 16 ғинуар 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27568454 --&gt;

== Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:11, 24 ғинуар 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27746256 --&gt;

== Feminism and Folklore 2025 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a campaign on '''CampWiz''' tool.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]].

This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools''']

Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

'''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]'''

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC)

== Wiki Loves Folklore is back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

{{int:please-translate}}

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]

Dear Wiki Community,
You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March.

You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&amp;campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest.

You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language.

Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. 

'''Kind regards,'''

'''Wiki loves Folklore International Team'''
--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=26503019 --&gt;

== Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. 

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:48, 3 февраль 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28198931 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt; Приглашаем посетить встречу Языкового сообщества (28 февраля в 14:00 по UTC) и ознакомиться с рассылкой&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Здравствуйте!
[[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=Изображение, символизирующее множество языков]]
Мы с удовольствием приглашаем вас на очередную '''встречу Языкового сообщества''', которая пройдёт '''28 февраля в 14:00 по UTC'''! Чтобы принять в ней участие, просто запишитесь '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|на её странице]]'''.

На этой встрече участники и участницы делятся новостями проектов, имеющих отношение к языкам, обсуждают технические проблемы языковых вики-проектов и совместно решают их. В прошлый раз мы обсуждали создание клавиатурных раскладок, создание Википедии на языке мооре, а также новости многоязычной поддержки на конференции Wiki Indaba.

'''Хотите сделать доклад?''' Мы будем рады услышать все сообщения: как технические новости вашего проекта, так и сведения о проблеме, с которой вам нужна помощь; также просим оставлять запросы на устный перевод! '''Ответьте на это сообщение''' или добавьте свой пункт '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|в повестку встречи]]'''.

Также предлагаем ознакомиться с шестым номером рассылки Команды локализации (январь 2025 года): [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. В ней содержатся последние известия октября—декабря 2024 года: создание новой функциональности; относящиеся к языкам улучшения в различных технических проектах и поддерживающих инициативах; подробности встреч членов сообщества; идеи для участия в проектах. Приглашаем подписаться на рассылку на её странице: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]].

Ждём вас на встрече и надеемся услышать вас там!
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 08:28, 22 февраль 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28217779 --&gt;

== Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 март 2025 (UTC)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28307738 --&gt;

== An improved dashboard for the Content Translation tool ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
{{Int:hello}} Wikipedians,

Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}.

The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;filter-type=automatic&amp;filter-id=previous-edits&amp;active-list=suggestions&amp;from=en&amp;to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device.

With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below.
[[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the &quot;For you&quot; and &quot;...More&quot; buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups (&quot;Create new pages&quot; and &quot;Expand with new sections&quot;)-one for each activity.]]
[[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]]
We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''.
Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. 

Thank you!

On behalf of the Language and Product Localization team.
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 02:55, 13 март 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&amp;oldid=28382282 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы.

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-03-19|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-03-19|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. 

'''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23:14, 14 март 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=28307742 --&gt;

== Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon.

Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. 

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:04, 4 апрель 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 --&gt;

== Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук ==

CEE Hub представляет запись первого русскоязычного мероприятия — презентации с последующими вопросами и ответами на тему «Как искусственный интеллект может помочь вам в вашей жизни в Википедии?».

Встречи будут записываться, поэтому вы можете найти записи встреч здесь, код в скобках:
# [https://us06web.zoom.us/rec/share/DCFCOJUhPRkCyDIxyfv8BQdbxJnU7zTcqBeVY-k3JgrNJ_x7bCcLC1XApcNz03Jp.CHESvngt2SsZm9r_ Recording from the first event] &lt;small&gt;''(Passcode: h$BOin4?)''&lt;/small&gt;

Следующее мероприятие — «'''Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?'''» Марьяна Пинчук, состоится в пятницу, 25 апреля, в 16:00 UTC, вы можете подписаться на уведомления '''[[:m:Event:Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук|здесь]]'''.

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:47, 9 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=28516993 --&gt;

== Be part of the next CEE Catch Up about Global Trends ==

Hi everyone, 

We want to announce the ninth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the Foundation Annual Planning Workshop focused on [[diffblog:2025/03/04/global-trends-2025/|'''global trends that are affecting our movement''']]. The session will take place on 23&lt;sup&gt;rd&lt;/sup&gt; of April 2025, 18:00-19:00 CEST (check your local time [https://zonestamp.toolforge.org/1745424000 here]).

Together (the CEE Communities and the Wikimedia Foundation staff) we will discuss the trends related to our projects, our readers and editors. We will explore how those trends show up in the CEE context and discuss what our projects need to address those trends, and how we can support them.

You will also have the opportunity to ask questions to the Wikimedia Foundation staff about the work being planned as part of the annual plan that runs from July 2025 to June 2026.

'''&lt;u&gt;''[[Wikimedia CEE Hub/Catch up|Join us at the Next CEE Catch up]]!''&lt;/u&gt;'''

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:19, 14 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Catch Up team)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=28546550 --&gt;

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! 

The most active contesters will receive prizes.

If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.
&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]])
&lt;/div&gt;

16:10, 16 апрель 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Hide on Rosé@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines (&quot;UCoC EG&quot;) and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:34, 17 апрель 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 --&gt;

== Sub-referencing: User testing ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]]
&lt;small&gt;''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''&lt;/small&gt;

Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further:

#'''Try it out and share your feedback'''
#:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. 
#'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs'''
#:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''.

We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well.

Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! &lt;/div&gt; &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])&lt;/bdi&gt; 15:03, 28 апрель 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&amp;oldid=28628657 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- &lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:40, 29 апрель 2025 (UTC)&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! ==

''(Apologies for posting in English)''

Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them.

As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]].

After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki.

The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org.

If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]].

Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 6 май 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28663781 --&gt;

== Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета? ==

CEE Hub представляет запись второго русскоязычного мероприятия, презентацию «Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?» Марьяны Пинчук. 

* [https://us06web.zoom.us/rec/share/UGbl9nlJ9NOjdcLltBEmoXRXJZtgOs5amfcF9HekLlGEAXCvOapZxXJ3wDw7uYs1.fcr8ssFRW-tIoQeq Zoom]
* Passcode: hG@&amp;.Y?6

Темы будущих мероприятий и запись предыдущей сесси можно найти здесь ([[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]])

--[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:02, 7 май 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=28675596 --&gt;

== Registration for the Wikimedia CEE Meeting 2025 is open ==

Dear all,               

The Organising Committee of the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025|Wikimedia CEE Meeting 2025]] is delighted to announce the opening of the registration for this year's conference.

Affiliation and community delegates can register for the meeting until '''June 15th'''. All other self-funded participants can register until July 31st. 

The registration and scholarship application form which runs on Pretix, a free, open-sourced third-party platform that helps organize and manage events, can be found [https://pretix.eu/wikimedia-events/wmcee-2025/ here].

Details on how to select delegates and the selection process can be found on the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025/Registration|registration page]].

Please keep in mind that the official language of the conference is English and interpreting services will not be available.

If you encounter any issues while registering, or have questions about the registration process, feel free to contact the coordination team via [mailto:wmceem2025@wikimedia.gr wmceem2025@wikimedia.gr].

Your swift replies will be appreciated, as they will help us conduct an efficient booking process.

Best regards,        

On behalf of

'''Wikimedia CEE Meeting 2025 Organising Team'''

--[[Ҡатнашыусы:MARKELLOS|MARKELLOS]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MARKELLOS|фекер алышыу]]) 19:19, 12 май 2025 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Объявлен конкурс кандидатов в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (ККУКП)&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Результаты голосования по Руководству по обеспечению соблюдения Универсального кодекса поведения и Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (ККУКП) [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|доступно на Meta-wiki]].

Теперь вы можете [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|подать свою кандидатуру для работы в ККУКП]] до 29 мая 2025 года в 12:00 по Гринвичу. Информация о [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|приемлемости, процессе и сроках находится на Мета-вики]]. Голосование по кандидатурам начнется 1 июня 2025 года и продлится две недели, завершившись 15 июня 2025 года в 12:00 по Гринвичу.

Если у вас есть какие-либо вопросы, вы можете задать их на [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|страница обсуждения выборов]]. -- в сотрудничестве с ККУКП, &lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|фекер алышыу]])&lt;/bdi&gt; 22:06, 15 май 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)''

Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. 

We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation.

You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 15:26, 22 май 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28768453 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Отбор кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2025 год и приём вопросов к кандидатам&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Дорогие друзья,

В этом году истекают сроки полномочий двух (2) попечителей Фонда Викимедиа, избранных сообществом и организациями Викимедиа [1]. Совет попечителей приглашает всё движение принять участие в процессе отбора и голосовании за кандидатов на эти места.

Избирательная комиссия будет координировать данный процесс при поддержке сотрудников Фонда [2]. Комитет по управлению, состоящий из попечителей, не участвующих в выборах 2025 года (Раджу Наризетти, Шани Эвенштейн Сигалов, Лоренцо Лоза, Кэти Коллинз, Виктория Доронина и Эсраа Аль Шафеи) [3], будет осуществлять надзор за процессом отбора от имени Совета и информировать его о ходе выборов. Более подробную информацию о ролях Избирательной комиссии, Совета попечителей и сотрудников можно найти здесь [4].

Основные запланированные даты:

* 22 мая – 5 июня: Объявление (данное сообщение) и период для вопросов [6]
* 17 июня – 1 июля 2025: Приём заявок от кандидатов
* Июль 2025: При необходимости — голосование организаций Викимедиа для сокращения списка, если число поданных заявок превысит 10 [5]
* Август 2025: Предвыборная кампания
* Август – сентябрь 2025: Двухнедельное голосование сообщества
* Октябрь – ноябрь 2025: Проверка биографических данных выбранных кандидатов
* Заседание Совета в декабре 2025: Вступление в должность новых членов Совета попечителей

Подробная информация о выборах 2025 года — включая детальный график этапов, процедуру выдвижения кандидатов, правила проведения предвыборных кампаний и критерии для избирателей — доступна на данной странице Мета [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[ссылка]]].

'''Приём вопросов'''

В каждом избирательном цикле у сообщества есть возможность предложить вопросы, на которые должны ответить кандидаты в попечители. Избирательная комиссия отбирает вопросы из списка, составленного сообществом. Кандидаты обязаны ответить на все обязательные вопросы в своей заявке, в противном случае их кандидатура будет отклонена. В этом году Избирательная комиссия отберёт 5 вопросов. Итоговые вопросы могут представлять собой объединение схожих или связанных вопросов, поступивших от сообщества [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[ссылка]]].

'''Добровольцы для выборов'''

Ещё один способ участия в выборах 2025 года — стать добровольцем выборов. Добровольцы выборов выступают связующим звеном между Избирательной комиссией и своим сообществом. Они помогают обеспечить представленность своего сообщества и мотивируют его к активному участию в голосовании. Подробная информация о программе и способах присоединения доступна на данной странице Мета [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[ссылка]]].

Спасибо!

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter

[3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024

[4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles

[5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ

[6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates

С уважением,

Виктория Доронина

Представитель Совета попечителей в Избирательном комитете

Комитет по управлению&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 03:07, 28 май 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;  Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Hello everyone,  

''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)''

The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''.

This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable.

The three main features of this extension are:

* '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki.
*  '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''.
*  '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions.

'''Note''': The extension comes with a new user right called '''&quot;Event Organizer&quot;''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment.

The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]])

If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout.

Thank you! &lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|фекер алышыу]]) 16:47, 29 май 2025 (UTC)&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Udehb-WMF@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&amp;oldid=28803829 --&gt;

== Vote now in the 2025 U4C Election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}

Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:00, 13 июнь 2025 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28848819 --&gt;

== Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее? ==

CEE Hub приглашет вас принять участие в семинаре в среду, 25 июня 2025 года, 16:00 UTC. '''Анна Продрому''', лауреат премии &quot;Женщины в сфере технологий&quot; по версии журнала FORBES 2023, сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''ИИ: друг, враг или что-то среднее?'''». Регистрация открыта [[:m:Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее?|'''здесь''']]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:17, 16 июнь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=28871983 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;
Hello all,

The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position.

This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3]

Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election.

Best regards,

Abhishek Suryawanshi&lt;br /&gt;
Chair of the Elections Committee

On behalf of the Elections Committee and Governance Committee

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term.

[3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:43, 17 июнь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28866958 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Обратная связь по проектам Викимедиа&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Уважаемые участники сообщества Викимедиа,

[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества (CAC)]] Совета попечителей Фонда Викимедиа поручил [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|Рабочей группе по родственным проектам (SPTF)]] обновить и внедрить процедуру оценки жизненного цикла родственных проектов — [[m:Wikimedia projects|вики-проектов, поддерживаемых Фондом Викимедиа (WMF)]].

Движение Викимедиа всегда руководствовалось перспективой актуальных, доступных и эффективных свободных знаний. По мере дальнейшего развития экосистемы проектов Викимедиа, очень важно периодически проводить ревизию существующих проектов, чтобы обеспечить их соответствие нашим целям и возможностям сообщества.

Несмотря на благородные намерения, некоторые проекты более не служат изначально заявленной цели. '''Оценка состояния таких проектов не означает бросить то, что тяжело нести, а подразумевает ответственное управление общими ресурсами'''. Время волонтеров, поддержка сотрудников, инфраструктура и внимание сообщества ограничены, а нетехнические затраты имеют тенденцию к значительному росту, поскольку наша экосистема вступила в новую эпоху интернета по сравнению с той, когда мы начинали. Поддержка неактивных проектов или проектов, которые не соответствуют нашим стремлениям, может непреднамеренно отвлечь эти ресурсы от областей с более значительным потенциалом.

Кроме того, поддержание проектов, которые больше не отражают качество и надежность, связанные с именем Викимедиа, сопряжено с репутационным риском. Заброшенный или менее надежный проект влияет на доверие к движению Викимедиа.

Наконец '''неспособность свернуть или переосмыслить проекты, которые больше не работают, может значительно осложнить запуск новых'''. Когда сообщество чувствует навсегда себя связанным с каждым прошлым решением ‒ независимо от того, насколько оно устарело ‒ мы рискуем оказаться в стагнации. Здоровая экосистема должна допускать эволюцию, адаптацю и, при необходимости, сворачивание проектов. Если мы порождаем ожидания, что каждый проект должен существовать вечно, мы ограничиваем наши способности в области экспериментов и инноваций.

По этой причине Рабочая группа по родственным проектам рассмотрела два запроса относительно жизненного цикла родственных проектов, чтобы проработать и продемонстрировать сам процесс ревизии. Мы выбрали Викиспору в качестве примера возможного открытия нового проекта и Викиновости в качестве примера ревизии существующего проекта. Предварительные выводы обсуждались 11 сентября 2024 года на встрече CAC, и Комитет по делам сообщества рекомендовал провести консультации с сообществом по теме обоих предложений.

&lt;span id=&quot;Wikispore&quot;&gt;&lt;/span&gt;
=== Викиспора ===

[[m:Wikispore|Заявка на рассмотрение Викиспоры]] в качестве нового проекта была подана в 2019 году. Рабочая группа решила рассмотреть этот запрос более детально, поскольку вместо концентрации на какой-то конкретной теме, как это происходит в большинстве заявок на новые родственные проекты, Викиспора имеет потенциал для старта нескольких родственных проектов.

После тщательного рассмотрения, Рабочая группа по родственным проектам решила '''не рекомендовать''' Викиспору в качестве нового проекта Викимедиа. Принимая во внимание текущий уровень активности, существующая структура Викиспоры обеспечивает большую гибкость и экспериментальность при том, что Фонд Викимедиа предоставляет основную инфраструктурную поддержку. 

Мы признаем потенциал этой инициативы и ожидаем мнений сообщества по теме того, каким должен быть достаточный уровень активности и вовлеченности, чтобы пересмотреть ее статус в будущем.

В рамках этого процесса мы опубликовали это решение в сообществе Викиспоры и пригласили одного из ее лидеров, Pharos, на встречу Рабочей группы по родственным проектам.

В настоящий момент мы особенно приветствуем мнения относительно измеримых критериев, указывающих на готовность проекта, таких как количество участников, объем содержимого и устойчивая поддержка сообщества. Это прояснит показатели, достаточные для открытия нового родственного проекта, в том числе и возможную будущую переподачу заявки по Викиспоре. Тем не менее, числа всегда будут лишь ориентиром, так как любые числа подвержены манипуляции.

&lt;span id=&quot;Wikinews&quot;&gt;&lt;/span&gt;
=== Викиновости ===

Среди существующих родственных проектов, мы решили рассмотреть Викиновости, потому что именно в отношении этого проекта мы наблюдаем самый высокий уровень обеспокоенности по многим причинам.

С момента созыва Рабочей группы по родственным проектам в 2023 году, ее участники во время собраний и конференц-звонков интересовались мнением сообщества о родственных проектах, которые не выполнили свои обещания в рамках движения Викимедиа.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf &lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 &lt;nowiki&gt;[2]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F &lt;nowiki&gt;[3]&lt;/nowiki&gt;] Викиновости были первым кандидатом для оценки, потому что люди из многих языковых сообществ это предложили. Кроме того, по большинству показателей это наименее активный родственный проект с наибольшим снижением активности за последние годы.

В то время как Комитет по языкам регулярно открывает и закрывает языковые версии родственных проектов на малых языках, обоснованного предложения по закрытию Википедии на основных языках или какого-либо проекта на английском языке никогда не поступало. Это не относится к Викиновостям, где возникало предложение о закрытии Английских Викиновостей, которое получило некоторую поддержку, но не привело ни к каким действиям[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews &lt;nowiki&gt;[4]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F см. также раздел 5 из &lt;nowiki&gt;[5]&lt;/nowiki&gt;]; также был проект предложения закрыть все языковые версии Викиновостей[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? &lt;nowiki&gt;[6]&lt;/nowiki&gt;].

[[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Первоначальные показатели]], собранные сотрудниками WMF, также подтверждают беспокойство сообщества движения относительно Викиновостей.

На основании этого отчета, Рабочая группа по родственным проектам рекомендует сообществу провести переоценку Викиновостей. Мы пришли к выводу, что существующая структура и уровень активности являются самыми низкими среди существующих родственных проектов. Рабочая группа также рекомендует приостановить открытие новых языковых версий Викиновостей, пока идет консультация.

Рабочая группа по родственным проектам выносит этот анализ на обсуждение и приветствует дискуссии об альтернативных вариантах, включая потенциальные усилия по реструктуризации или интеграции с другими проектами Викимедиа.

Озвученные на данный момент варианты (которые могут быть применены просто к малоактивным языковым версиям или ко всем языковым версиям)  включают:
* реструктуризацию работы и взаимосвязей Викиновостей с деятельностью по текущим событиям на других проектах; 
* объединение содержимого Викиновостей с соответствующими языковыми проектами Википедии, возможно в новом именном пространстве;
* объединение содержимого с внешними проектами, обладающими совместимой лицензией;
* архивирование проектов Викиновостей.

Ваши идеи и взгляды важны в для формирования будущего этих проектов. Мы призываем всех заинтересованных членов сообщества поделиться своими мыслями на соответствующих страницах обсуждений или через другие обозначенные каналы обратной связи.

&lt;span id=&quot;Feedback_and_next_steps&quot;&gt;&lt;/span&gt;
=== Обратная связь и дальнейшие шаги ===

Мы будем благодарны, если вы примете участие в дискуссии относительно будущего этих проектов и процесса ревизии. Мы запускаем две разные проектные страницы: [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]] и [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]]. Пожалуйста, примите участие в период с 27 июня по 27 июля 2025, после чего мы подведем итоги обсуждения. Вы можете писать там на любом языке.

Я также проведу видеозвонки 16 июля в среду в 11:00 UTC и 17 июля в четверг в 17:00 UTC (ссылки на звонки появятся чуть позже) и буду присутствовать на Викимании для дальнейших обсуждений. 
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:56, 27 июнь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&amp;oldid=28911188 --&gt;

== Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes ==

''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)''

Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations.

The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''.
The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below:
[[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]]

These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages.

Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change.

Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]].

Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:45, 14 июль 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=28981877 --&gt;

== Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews ==

Привет всем,

Фонд Викимедиа проводит публичные консультации относительно будущего Wikispore и Wikinews. В рамках консультаций запланировано обсуждение в ходе видеозвонка. Пожалуйста, рассмотрите возможность принять участие и поделиться своими мыслями.

'''Среда, 23 июля 2025 г., 18:00 CEST (16:00 UTC)'''

'''[[:m:Event:Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews|REGISTER HERE]]'''

_______________________

Hello everyone, The Wikimedia Foundation is holding a public consultation on the future of [[:m:Talk:Public consultation about Wikispore|Wikispore]] and Wikinews. As part of the consultation, a video call discussion is planned. Please consider participating and sharing your thoughts.

--[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 11:45, 16 июль 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=28871983 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Временные учетные записи будут доступны в ближайшее время.&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;body&quot;/&gt;
Привет! Мы из команда «[[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Безопасность и Целостность Продукта]]» Фонда Викимедиа. Мы хотели бы дать вам знать, что '''мы планируем включить [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|временные учётные записи]] в этом проекте на неделе 1-го сентября'''.

Временные учётные записи успешно работают в 30 вики-проектах, включая многие крупные Википедии, такие как немецкий, японский и французский. Изменения, которую внисит эта функция, особенно актуальны для редакторов, не вошедших в систему, для защиты которых и предназначена эта функция. Однако, она также актуальна для участников сообщества, таких как наставники, патрульные и администраторы — всех, кто отменяют правки, блокирует пользователей или иным образом взаимодействует с редакторами, не вошедшими в систему, для обеспечения безопасности и точности вики-проектов. 

'''С какой целью мы внедряем временные учетные записи?'''

Наши вики-проекты должны быть по умолчанию более безопасными при внесении правок неавторизованными редакторами. Временные учетные записи дают возможность людям продолжать редактирование вики-проектов без создания аккаунта, позволяя избежать публичной привязки правок к своему IP-адресу. Мы уверены, что это отвечает интересам наших неавторизованных редакторов, которые вносят ценный вклад в вики-проекты и могут создать учетную запись позднее, обеспечивая рост нашего сообщества редакторов, администраторов и других участников. Несмотря на то что вики-проекты предупреждают неавторизованных редакторов о том, что их IP-адреса будут ассоциированы с их правками, многие люди могут не иметь представления об IP-адресах или о том, что они могут быть использованы для установления другой связанной с ними информации при помощи способов, неожиданных для них. 

Кроме того, наше программное обеспечения и инструменты для модерации слишком сильно полагаются на сетевой источник (IP-адрес) для идентификации пользователей и шаблонов поведения, особенно по мере того, как сами IP-адреса становятся менее надежными в качестве идентификаторов. Временные учетные записи обеспечивают более целенаправленное взаимодействие с неавторизованными редакторами, включая более точные блокировки, и могут снизить число случаев непреднамеренной блокировки добросовестных пользователей, использующих те же IP-адреса, что и злоумышленники.

'''Как работают временные учетные записи'''
[[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]]
В тот момент, когда неавторизованный пользователь вносит правку на вики-проекте, в его браузере создается куки (cookie), к которой привязывается автоматически созданная временная учетная запись. Наименование этой учетной записи соответствует шаблону: &lt;code dir=ltr&gt;~2025-12345-67&lt;/code&gt; (тильда, текущий год, номер). Данное имя будет отображаться на страницах свежих правок или истории изменений. Срок действия данной куки закончится через 90 дней после создания. В течение ее срока действия, все правки, сделанные с данного устройства будут отнесены к этой временной учетной записи. Учетная запись останется прежней, даже если изменится IP-адрес, пока пользователь не очистит куки или не начнет использовать другое устройство или браузер. Информация об IP-адресах, использованных во время каждой правки, будет храниться в течение 90 дней после самой правки. Тем не менее лишь только некоторые зарегистрированные пользователи получат к ней доступ.

'''Что это значит для различных групп пользователей?'''

'''Неавторизованные редакторы'''

* Это повышает конфиденциальность. В настоящий момент, если вы не используете для редактирования зарегистрированную учетную запись, каждый может видеть связанный с вашими правками IP-адрес, даже по истечении 90 дней. Теперь на этом вики-проекте это не будет происходить.
* Если вы используете временную учетную запись для редактирования из разных мест в течение последних 90 дней (например, дома и в кофейне), история правок и IP-адреса всех ваших мест будут ассоциированы с одной временной учетной записью. Пользователи,[[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие критериям]], будут иметь возможность просмотра данной информации. Если это вызывает у вас вопросы с точки зрения безопасности, пожалуйста, обратитесь по адресу talktohumanrights(at)wikimedia.org для консультаций.

'''Члены сообщества, взаимодействующие с неавторизованными редакторами'''

* Временная учетная запись уникальным образом связана с устройством. Для сравнения, IP-адрес может использоваться несколькими устройствами и людьми (например, различные люди в школе или на работе могут иметь один IP-адрес).
* В сравнении с текущей ситуацией, допустимо предположить, что страница обсуждения временного пользователя принадлежит только одному лицу. Как вы можете видеть на скриншоте, пользователи временных учетных записей смогут получать уведомления. Также будет возможность поблагодарить их за правки, упомянуть в дискуссиях и пригласить для более активного участия в сообществе.

'''Пользователи, использующие IP-адреса для модерации на вики-проектах и управления ими'''

* '''Патрульные,''' отслеживающие постоянных злоумышленников, расследующие нарушения правил и т.д. Пользователи, [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие требованиям]], будут иметь возможность узнать IP-адреса временных пользователей и видеть все правки, внесенные при помощи временных учетных записей с конкретного IP-адреса или диапазона адресов ([[Special:IPContributions]]). Они также будут иметь доступ к полезной информации об IP-адресах благодаря функциональности [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]]. Для работы с временными учетными записями было разработано или настроено множество других компонентов программного обеспечения, включая фильтр правок, глобальные блокировки, глобальный вклад участника и другое. (Более подробная информация для разработчиков-волонтеров по теме обновления программного кода ваших инструментов доступна в заключительной части этого сообщения.)
* '''Администраторы, блокирующие неавторизованных редакторов''' 
** Будут иметь возможность блокировки большого количества злоумышленников путем блокировки их временных учетных записей. Заблокированный пользователь не сможет быстро создавать новые временные учетные записи, если администратор выберет опцию [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|автоблокировки]].
** Возможность блокировки IP-адреса или диапазона IP-адресов также сохранится.
* Временные учетные записи не будут применяться ретроспективно к правкам, сделанным до внедрения. На странице Служебная:Вклад вы сможете видеть существующие правки от IP-пользователей, но не новые правки, сделанные временными учетными записями с данного IP-адреса. Вместо этого вы должны использовать для этих целей страницу Служебная:IPContributions.

'''Наша просьба к вам и дальнейшие шаги'''

* Если вам известны какие-либо инструменты, боты, гаджеты и т.д., которые используют информацию об IP-адресах или доступны для неавторизованных пользователей, вероятно, вам стоит протестировать их работу на тестовых площадках [[testwiki:Main_Page|testwiki]] или [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]] Если вы разработчик-волонтер,[[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers| ознакомьтесь с нашей документацией для разработчиков]], в частности с разделом о вероятной [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|необходимости обновления вашего программного кода.]]
* Если вы хотите протестировать среду с временными учетными записями, например просто посмотреть, как это работает, перейдите на тестовые площадки testwiki или test2wiki и пробуйте редактировать без авторизации. 
* Сообщите нам, если вам известно о любых проблемах, на которые надо обратить внимание. Мы постараемся помочь, а если у нас не будет возможности сделать это, мы рассмотрим возможные варианты действий. 
* Ознакомьтесь с нашим [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|предыдущим сообщением]]о требованиях для пользователей без расширенных прав, которым может потребоваться доступ к информации об IP-адресах.

Чтобы узнать больше об этом проекте, ознакомьтесь с [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|нашим списком ЧЗВ ]] - там вы найдете много полезных ответов. Вы также можете [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|взглянуть на последние новости]] (мы опубликовали лишь одну) и [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|подписаться на новостную рассылку.]] Если вы хотите пообщаться со мной (Szymon) за пределами вики-проекта, вы можете найти меня на платформах Discord и Telegram. 
Спасибо!&lt;section end=&quot;body&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 21:35, 26 август 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&amp;oldid=29181713 --&gt;

== Регистрация на вебинар &quot;Википедия в эпоху АИ&quot; ==

CEE Hub приглашает вас принять участие в вебинаре в понедельник, 1 сентябрь 2025 года, 16:00 UTC. Математик Мариос Магиоладитис сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''Википедия в эру АИ'''». Регистрация открыта [[:m:Event:Википедия в эру АИ|'''здесь''']]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 08:40, 27 август 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=28871983 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы.

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-09-24|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. 
&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&amp;task=view&amp;language=&amp;filter=&amp;action=translate translation or proofreading] of this banner text.&lt;/span&gt;

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-09-24|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. 

'''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;span dir=ltr&gt;[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])&lt;/span&gt; 15:40, 18 сентябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29170715 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Выскажите своё мнение: примите участие в голосовании на выборах в Совет попечителей 2025 года&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Здравствуйте!

Стартовал период голосования в рамках [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа 2025 года]]. Кандидаты претендуют на два (2) свободных места в Совете.

Для проверки вашего права участвовать в голосовании просим посетить информационную страницу [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|с критериями допуска к выборам]].

Познакомьтесь с кандидатами подробнее, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|изучив их заявки и просмотрев предвыборные видеообращения]].

После того как будете готовы сделать выбор, пройдите [[m:Special:SecurePoll/vote/405|на страницу голосования в системе SecurePoll]], чтобы отдать свой голос.

'''Голосование открыто с 8 октября 00:00 UTC до 22 октября 23:59 UTC.'''

С уважением,

Абхишек Сурьяванши&lt;br /&gt;Председатель Избирательного комитета&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 04:47, 9 октябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29360896 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function1&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere).

There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function1&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:42, 20 октябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29432175 --&gt;

== Регистрация на вебинар &quot;Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия&quot; ==

CEE Hub приглашает вас принять участие в онлайн семинаре '''Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия'''. Ведущий: Хмелько Маслак, специалист по дезинформации в области доверия и безопасности. Четверг, 30 октября 2025 r., 18:00 CET (16:00 UTC). Регистрация открыта '''[[:m:Event:Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа|здесь]]'''. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:16, 27 октябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=28871983 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. 

Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Комиссия омбудсменов (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]]

Подача заявок в комитеты открывается 30 октября 2025. Период подачи заявок в Комитет по партнёрским организациям завершается 11 декабря 2025, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 11 декабря 2025. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|на странице назначений в Мета-вики]].

От имени команды поддержки комитетов,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 октябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MKaur (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29517125 --&gt;

== Join the CEE Hub staff team – We’re hiring a Program Specialist ==

Hi everyone,

The regional [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is looking for a '''Program Specialist''' to join our [[:m:Wikimedia CEE Hub/Staff|staff team]]!

Are you someone experienced with Wikimedia who wants to help volunteers? Do you participate in Wiki Loves… and other related projects, and do you have ideas and skills to help others improve their efforts? Do you enjoy working with people from different countries? Are you able to work on your own, feel comfortable on Meta-Wiki, and understand how Meta works? If this sounds like you and you're interested in working with the CEE hub team, we’d love to hear from you!

'''As a Program Specialist, you will:'''

* Support affiliates and communities in developing and implementing impactful programs,
* Strengthen regional cooperation and cross-border projects,
* Help guide campaigns and initiatives across the CEE region,
* Work closely with the CEE Hub team and community members.

This is a '''part-time (0.8–0.9 full-time equivalent), remote position''' open to candidates based in the CEE region or nearby time zones.

'''APPLICATION DEADLINE: NOVEMBER 10, 2025'''
➡️ '''Learn more and learn how to apply on Meta:''' [[:m:Wikimedia CEE Hub/Jobs/Program Specialist|Wikimedia CEE Hub – Program Specialist]] ⬅️

If you know someone who would be a great fit, please share this opportunity with them!
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=29192870 --&gt;

== Записи прошлых мероприятий ==

CEE Hub приглашает посмотреть запись вебинара &quot;Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа&quot;, проведенного специалистом по доверию и безопасности (Trust &amp; Safety) Хмелько Маслаком (на английском с последовательным русским переводом). См. раздел &quot;Записи прошлых мероприятий&quot; на странице: [[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:34, 10 ноябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=28871983 --&gt;

== Help us test Cat-a-lot on your Wikipedia ==

'''[[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Cat-a-lot]]''' is a JavaScript gadget that helps with moving, removing and adding files (as well as articles or subcategories) between, from and to categories and it is widely used on Wikimedia Commons, where it is accessible for every user after enabling the gadget in your [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets Preferences].

Complete explanation of the tool, along with the images and demonstration video it is accessible on [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Wikimedia Commons]].

If your Wikipedia is struggling with performing this repetitive task when you need to move pages between categories and remove pages from a category, Cat-a-lot could be activated for your Wikipedia as well. 

Installation can be done as your user script or as a project gadget and codes can be found [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|here]]. Installation is already done on Polish and Romanian wikis from our CEE Region.

English phrases from [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating]] can be translated and saved in [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro]] (for example).

[[:m:CEE Hub/Working Groups/Technical Advancement Group|CEE Hub Technical Advancement Group]] is willing to support your community in the installation of the tool, and to offer support in case of bugs, as we can report them to the development team. Just leave a message below with any issues you encounter.

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 10:42, 18 ноябрь 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub Technical Advancement Group)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=29670161 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function2&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki&lt;/span&gt;. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function2&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 ноябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29583860 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]&lt;/bdi&gt; 21:43, 28 ноябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ABreault (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-12-01_Wikipedias&amp;oldid=29723884 --&gt;

== Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 ==

Dear Wikimedia communities,

We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year.

''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.''

In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects.

We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community.

📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]]

If you have questions about the project, please refer to the FAQs:  
* [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]]

''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]'''''

''Stay connected and receive updates:''  
* [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel]  
* [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list]

We look forward to collaborating with you and your community.


'''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:44, 16 ғинуар 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29879549 --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:20, 18 ғинуар 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ежегодный пересмотр Универсального кодекса поведения и Руководства по правоприменению&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Пишу вам, чтобы сообщить о начале ежегодного пересмотра Универсального кодекса поведения (Universal Code of Conduct) и Руководства по его применению. Вы можете вносить предложения по изменениям до 9 февраля 2026 года. Это первый из нескольких этапов ежегодного пересмотра. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Дополнительную информацию и возможность присоединиться к обсуждению можно найти на странице UCoC в Мета-вики]].

[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) — это глобальная группа, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения Универсального кодекса поведения. Эта процедура ежегодного пересмотра была спланирована и реализована U4C. Получить дополнительную информацию и узнать об обязанностях U4C можно, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомившись с Уставом U4C]].

Пожалуйста, поделитесь этой информацией с другими участниками вашего сообщества там, где это уместно.

— В сотрудничестве с U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|Обсуждение]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

21:01, 19 ғинуар 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 --&gt;

== Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля ==

[[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30092539 --&gt;

== Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! ==

Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции!

CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать  сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам.

Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу.

Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах  Викимедиа.

Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года.

Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30092539 --&gt;

== New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities ==

Hi everyone, 

'''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts.

You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process.

We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start.

* ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December).
* ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF.

Join our online Q&amp;A session to learn more (same content, two options to join):
* 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&amp;A Nr. 1|register here]])
* 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&amp;A Nr. 2|register here]])

More info &amp; contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]'''

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:21, 31 март 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=29670168 --&gt;</text>
      <sha1>cwuwttp54fhvbq8hgar6fgy79rcl2iy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лимбах-Оберфрона</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28472</id>
    <revision>
      <id>1292319</id>
      <parentid>677907</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T16:11:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1292319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5253" sha1="qnlr42t6274500ujtd98634093kuolw" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = ҡала 
 |башҡортса исеме                         = Лимбах-Оберфрона 
 |төп исеме                                         = Limbach-Oberfrohna 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = Limbach-Oberfrohna Wappen.png 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 50|lat_min = 52|lat_sec     0 
 |lon_dir= E |lon_deg = 12|lon_min = 45|lon_sec  = 0 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Ирекле дәүләт Саксония  
 |теҙмәләге регион                                 = Ирекле дәүләт Саксония  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Цвиккау (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Цвиккау (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            = 7 ҡала районы  
 |башлыҡ төрө                                             = обер-бургомистр  
 |башлыҡ                                                         = др. Ханс-Христиан Риккауэр&lt;br /&gt;([[Христиан-демократ союз (Германия)|ХДС]])  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 50,17  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 349  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 25348 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 9212 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = GC 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 14 1 73 140 
 |Commons-тағы категория                     =  Limbach-Oberfrohna 
 |сайт                                                                  = http://www.limbach-oberfrohna.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Лимбах-Оберфрона''' ({{lang-de|Limbach-Oberfrohna}}) — Германиялағы, [[Саксония]] ерендәге ҡала. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса ҡалала 25348 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 50,17 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 349 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 9212 һәм автомобиль коды GC.
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [http://www.limbach-oberfrohna.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190427082724/https://www.limbach-oberfrohna.de/ |date=2019-04-27 }}.

[[Категория:Саксония ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>qnlr42t6274500ujtd98634093kuolw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Модуль:Coordinates</title>
    <ns>828</ns>
    <id>74807</id>
    <revision>
      <id>1292337</id>
      <parentid>1173339</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T08:29:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MR973</username>
        <id>26610</id>
      </contributor>
      <origin>1292337</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="25757" sha1="pokcc7fp0ulpn60sgux6i77s8pjm4mu" xml:space="preserve">--[[
This module is intended to replace the functionality of {{Coord}} and related
templates.  It provides several methods, including

{{#Invoke:Coordinates | coord }} : General function formatting and displaying
coordinate values.

{{#Invoke:Coordinates | dec2dms }} : Simple function for converting decimal
degree values to DMS format.
g
{{#Invoke:Coordinates | dms2dec }} : Simple function for converting DMS format
to decimal degree format.

]]

math_mod = require( &quot;Module:Math&quot; );
globalFrame = nil

coordinates = {};

local globe_list = '||earth|mercury|venus|moon|mars|phobos|deimos|ganymede|callisto|io|europa|mimas|enceladus|tethys|dione|rhea|titan|hyperion|iapetus|phoebe|miranda|ariel|umbriel|titania|oberon|triton|pluto|charon|ceres|vesta|'

local Dispay = '';

--[[ Helper function, replacement for {{coord/display/title}} ]]
function displaytitle (s, notes, globalFrame)
	return globalFrame:extensionTag{
		name = 'indicator',
		content = s .. notes,
		args = { name = '0-coord' }
	};
end

--[[ Helper function, Replacement for {{coord/display/inline}} ]]
function displayinline (s, notes)
	return s .. notes
end

--[[ Helper function, used in detecting DMS formatting ]]
local dmsTest = function(first, second)
	local concatenated = first:upper() .. second:upper();
	
	if concatenated == &quot;NE&quot; or concatenated == &quot;NW&quot; or concatenated == &quot;SE&quot; or concatenated == &quot;SW&quot; or
		concatenated == &quot;EN&quot; or concatenated == &quot;WN&quot; or concatenated == &quot;ES&quot; or concatenated == &quot;WS&quot; then
		return true;
	end
	return false;
end

--[[
parseDec

Transforms decimal format latitude and longitude into the a
structure to be used in displaying coordinates
]]
function parseDec( lat, long, format )
	local coordinateSpec = {}
	local errors = {}

	errors = validate( lat, nil, nil, long, nil, nil, 'parseDec', false );
	if #errors ~= 0 then
		return nil, errors
	end
	
	coordinateSpec[&quot;dec-lat&quot;]  = lat;
	coordinateSpec[&quot;dec-long&quot;] = long;

	local mode = coordinates.determineMode( lat, long );
	coordinateSpec[&quot;dms-lat&quot;]  = convert_dec2dms( lat, &quot;&amp;nbsp;т.&amp;nbsp;к.&quot;, &quot;&amp;nbsp;к.&amp;nbsp;к.&quot;, mode)  -- {{coord/dec2dms|{{{1}}}|N|S|{{coord/prec dec|{{{1}}}|{{{2}}}}}}}
	coordinateSpec[&quot;dms-long&quot;] = convert_dec2dms( long, &quot;&amp;nbsp;кс.&amp;nbsp;о.&quot;, &quot;&amp;nbsp;кб.&amp;nbsp;о.&quot;, mode)  -- {{coord/dec2dms|{{{2}}}|E|W|{{coord/prec dec|{{{1}}}|{{{2}}}}}}}
	
	if format ~= &quot;&quot; then
		coordinateSpec.default = format
	else
		coordinateSpec.default = &quot;dms&quot;
	end

	return coordinateSpec, errors
end

--[[ Helper function, handle optional args. ]]
function optionalArg(arg, suplement, bool)
	if arg ~= nil and arg ~= &quot;&quot; then 
			arg = (tonumber( arg ) % 1 == 0 or not bool) and 
			string.format( &quot;%02d&quot;, arg ) or 
			string.format( &quot;%02.2f&quot;, arg):gsub('%.', ',')
		return arg  .. suplement
	end
	return &quot;&quot;
end

--[[
parseDMS

Transforms degrees, minutes, seconds format latitude and longitude
into the a structure to be used in displaying coordinates
]]
function parseDMS( lat_d, lat_m, lat_s, lat_f, long_d, long_m, long_s, long_f, format )
	local coordinateSpec = {}
	local errors = {}
	
	lat_f = lat_f:upper();
	long_f = long_f:upper();
	
	-- Check if specified backward
	if lat_f == 'E' or lat_f == 'W' then
		local t_d, t_m, t_s, t_f;
		t_d = lat_d;
		t_m = lat_m;
		t_s = lat_s;
		t_f = lat_f;
		lat_d = long_d;
		lat_m = long_m;
		lat_s = long_s;
		lat_f = long_f;
		long_d = t_d;
		long_m = t_m;
		long_s = t_s;
		long_f = t_f;
	end
	
	errors = validate( lat_d, lat_m, lat_s, long_d, long_m, long_s, 'parseDMS', true );
	if #errors ~= 0 then
		return nil, errors
	end
	
	coordinateSpec[&quot;dec-lat&quot;]  = convert_dms2dec(lat_f, lat_d, lat_m, lat_s) -- {{coord/dms2dec|{{{4}}}|{{{1}}}|0{{{2}}}|0{{{3}}}}}
	coordinateSpec[&quot;dec-long&quot;] = convert_dms2dec(long_f, long_d, long_m, long_s) -- {{coord/dms2dec|{{{8}}}|{{{5}}}|0{{{6}}}|0{{{7}}}}}

	if lat_m == nil and lat_s == nil and long_m == nil and long_s == nil and #errors == 0 
		or math_mod._precision( lat_d ) &gt; 0 or math_mod._precision( long_d ) &gt; 0 then
			if lat_f:upper() == 'S' then
				lat_d = '-' .. lat_d;
				lat_f = &quot;&amp;nbsp;к.&amp;nbsp;к.&quot;;
			else
				lat_f = &quot;&amp;nbsp;т.&amp;nbsp;к.&quot;;
			end
			if long_f:upper() == 'W' then
				long_d = '-' .. long_d;
				long_f = &quot;&amp;nbsp;кб.&amp;nbsp;о.&quot;;
			else
				long_f = &quot;&amp;nbsp;кс.&amp;nbsp;о.&quot;;
			end
			
			return parseDec( lat_d, long_d, format );
	end

	if lat_f:upper() == 'S' then
		lat_f = &quot;&amp;nbsp;к.&amp;nbsp;к.&quot;;
	else
		lat_f = &quot;&amp;nbsp;т.&amp;nbsp;к.&quot;;
	end

	if long_f:upper() == 'E' then
		long_f = &quot;&amp;nbsp;кс.&amp;nbsp;о.&quot;;
	else
		long_f = &quot;&amp;nbsp;кб.&amp;nbsp;о.&quot;;
	end
	
	if lat_s == '0' and long_s == '0'  then
		lat_s, long_s = nil, nil
		if lat_m == '0' and long_m == '0' then
			lat_m, long_m = nil, nil
		end
	end

	coordinateSpec[&quot;dms-lat&quot;]  = lat_d..&quot;°&quot;..optionalArg(lat_m,&quot;′&quot;, true) .. optionalArg(lat_s,&quot;″&quot;) .. lat_f
	coordinateSpec[&quot;dms-long&quot;] = long_d..&quot;°&quot;..optionalArg(long_m,&quot;′&quot;, true) .. optionalArg(long_s,&quot;″&quot;) .. long_f

	if format ~= &quot;&quot; then
		coordinateSpec.default = format
	else
		coordinateSpec.default = &quot;dms&quot;
	end

	return coordinateSpec, errors
end

--[[
splitParam

Split the parameter string and convert it into an object.
]]
function splitParam( param )
	local out = {}
	for pair in mw.text.gsplit( param, '_', true ) do
		local keyValue = mw.text.split( pair, ':', true )
		if #keyValue == 2 then
			out[keyValue[1]] = keyValue[2]
		end
	end
	return out
end

--[[
specPrinter

Output formatter.  Takes the structure generated by either parseDec
or parseDMS and formats it for inclusion on Wikipedia.
]]
function specPrinter(args)
	local coordinateSpec, errors = formatTest(args)
	
	if coordinateSpec == nil then
		return errors
	end
	
	local param = coordinateSpec[&quot;param&quot;] .. '_' .. coordinateSpec[&quot;extra_param&quot;]
	local uriComponents = param
	if uriComponents == &quot;&quot; then
		-- RETURN error, should never be empty or nil
		return &quot;Хата: param бирелмәгән&quot;
	end
	if args[&quot;name&quot;] ~= &quot;&quot; and args[&quot;name&quot;] ~= nil then
		uriComponents = uriComponents .. &quot;&amp;title=&quot; .. mw.uri.encode(coordinateSpec[&quot;name&quot;])
	end
	local text = ''
	
	local lat = tonumber( coordinateSpec[&quot;dec-lat&quot;] ) or 0
	if lat &lt; 0 then
		-- FIXME this breaks the pre-existing precision
		geodeclat = coordinateSpec[&quot;dec-lat&quot;]:sub(2):gsub('%.', ',') .. &quot;°&amp;nbsp;к.&amp;nbsp;к.&quot;
	else
		geodeclat = (coordinateSpec[&quot;dec-lat&quot;]:gsub('%.', ',') or 0) .. &quot;°&amp;nbsp;т.&amp;nbsp;к.&quot;
	end

	local long = tonumber( coordinateSpec[&quot;dec-long&quot;] ) or 0
	if long &lt; 0 then
		-- FIXME does not handle unicode minus
		geodeclong = coordinateSpec[&quot;dec-long&quot;]:sub(2):gsub('%.', ',') .. &quot;°&amp;nbsp;кб.&amp;nbsp;о.&quot;
	else
		geodeclong = (coordinateSpec[&quot;dec-long&quot;]:gsub('%.', ',') or 0) .. &quot;°&amp;nbsp;кс.&amp;nbsp;о.&quot;
	end
	
	local geodmshtml = '&lt;span class=&quot;geo-dms&quot; title=&quot;Был урын өсөн төрлө карталар һәм схемалар&quot;&gt;'
			 .. '&lt;span class=&quot;latitude&quot;&gt;' .. coordinateSpec[&quot;dms-lat&quot;] .. '&lt;/span&gt; '
			 .. '&lt;span class=&quot;longitude&quot;&gt;' ..coordinateSpec[&quot;dms-long&quot;] .. '&lt;/span&gt;'
			 .. '&lt;/span&gt;'

	local geodechtml = '&lt;span class=&quot;geo-dec&quot; title=&quot;Был урын өсөн төрлө карталар һәм схемалар&quot;&gt;'
			 .. geodeclat .. ' '
			 .. geodeclong
			 .. '&lt;/span&gt;'

	local geonumhtml = '&lt;span class=&quot;geo&quot;&gt;'
			 .. coordinateSpec[&quot;dec-lat&quot;] .. '; '
			 .. coordinateSpec[&quot;dec-long&quot;]
			 .. '&lt;/span&gt;'

	local inner;
	inner = '&lt;span class=&quot;geo-geo-' .. coordinateSpec.default .. '&quot;&gt;&lt;span class=&quot;geo-dms&quot;&gt;' .. geodmshtml .. '&lt;/span&gt;'
				.. '&lt;span class=&quot;geo-multi-punct&quot;&gt;&amp;#xfeff; / &amp;#xfeff;&lt;/span&gt;'
				.. '&lt;span class=&quot;geo-dec&quot;&gt;';

	if args[&quot;name&quot;] == &quot;&quot; or args[&quot;name&quot;] == nil then
		inner = inner .. geodechtml
				.. '&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;&amp;#xfeff; / ' .. geonumhtml .. '&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;'
	else
		inner = inner .. '&lt;span class=&quot;vcard&quot;&gt;' .. geodechtml
				.. '&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;&amp;#xfeff; / ' .. geonumhtml .. '&lt;/span&gt;'
				.. '&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;&amp;#xfeff; (&lt;span class=&quot;fn org&quot;&gt;'
				.. args[&quot;name&quot;] .. '&lt;/span&gt;)&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;'
	end

	local params = splitParam( param )
	local type = string.gsub( string.lower( params.type or '' ), '%(.+$', '' )

	local scale
	if args.scale and args.scale ~= '' then
		scale = tonumber( args.scale )
	end
	if not scale then
		local typeScale = {
			adm1st = 1000000,
			adm2nd = 300000,
			adm3rd = 100000,
			airport = 30000,
			city = 100000,
			country = 10000000,
			edu = 10000,
			event = 50000,
			forest = 50000,
			glacier = 50000,
			isle = 100000,
			landmark = 10000,
			mountain = 100000,
			pass = 10000,
			railwaystation = 10000,
			river = 100000,
			satellite = 10000000,
			waterbody = 100000,
			camera = 10000
		}
		if typeScale[type] then
			scale = typeScale[type]
		else
			scale = 30000
		end
	end

	if scale &lt; 2000 then zoom = 18
	elseif scale &lt;   5000 then zoom = 17
	elseif scale &lt;  10000 then zoom = 16
	elseif scale &lt;  20000 then zoom = 15
	elseif scale &lt;  40000 then zoom = 14
	elseif scale &lt;  80000 then zoom = 13
	elseif scale &lt; 160000 then zoom = 12
	elseif scale &lt; 320000 then zoom = 11
	elseif scale &lt; 640000 then zoom = 10
	elseif scale &lt; 1280000 then zoom = 9
	elseif scale &lt; 2560000 then zoom = 8
	elseif scale &lt; 5120000 then zoom = 7
	elseif scale &lt; 10240000 then zoom = 6
	elseif scale &lt; 20480000 then zoom = 5
	elseif scale &lt; 40960000 then zoom = 4
	else zoom = 3
	end

	if coordinateSpec.default == 'dec' then
		text = geodeclat .. ' ' .. geodeclong
	else
		text = coordinateSpec[&quot;dms-lat&quot;] .. ' ' .. coordinateSpec[&quot;dms-long&quot;]
	end
	
	local maplinkArgs = {
		['latitude'] = coordinateSpec['dec-lat'],
		['longitude'] = coordinateSpec['dec-long'],
		['zoom'] = zoom,
		['text'] = text,
		['title'] = mw.title.getCurrentTitle().text,
		['lang'] = 'ba'
	}

	if coordinateSpec['name'] and coordinateSpec['name'] ~= '' then
		maplinkArgs['title'] = coordinateSpec['name']
	end

	local maplinkMarkerSymbol = 'star'
	local markerSymbols = {
		adm1st = 'city',
		adm2nd = 'city',
		adm3rd = 'city',
		airport = 'airport',
		city = 'city',
		country = 'city',
		edu = 'college',
		forest = 'park',
		glacier = 'mountain',
		mountain = 'mountain',
		pass = 'mountain',
		railwaystation = 'rail',
		river = 'water',
		satellite = 'rocket',
		waterbody = 'water',
		camera = 'attraction'
	}
	if markerSymbols[type] then
		maplinkMarkerSymbol = markerSymbols[type]
	end

	local maplinkContent = [[ {
		&quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
		&quot;geometry&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;Point&quot;,
			&quot;coordinates&quot;: [
				]] .. coordinateSpec['dec-long'] .. [[,
				]] .. coordinateSpec['dec-lat'] .. [[
			]
		},
		&quot;properties&quot;: {
			&quot;title&quot;: &quot;]] .. mw.text.encode( maplinkArgs['title'] ) .. [[&quot;,
			&quot;marker-symbol&quot;: &quot;]] .. maplinkMarkerSymbol .. [[&quot;,
			&quot;marker-color&quot;: &quot;#3366cc&quot;
		}
	} ]];
	
	local entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage()
	if entityId then
		maplinkContent = maplinkContent .. [[, {
			&quot;type&quot;: &quot;ExternalData&quot;,
			&quot;service&quot;: &quot;geoline&quot;,
			&quot;ids&quot;: &quot;]] .. mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() .. [[&quot;,
			&quot;properties&quot;: {
				&quot;stroke&quot;: &quot;#FF9999&quot;
			}
		}, {
			&quot;type&quot;: &quot;ExternalData&quot;,
			&quot;service&quot;: &quot;geoshape&quot;,
			&quot;ids&quot;: &quot;]] .. mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() .. [[&quot;,
			&quot;properties&quot;: {
				&quot;fill&quot;: &quot;#FF0000&quot;,
				&quot;fill-opacity&quot;: 0.1,
				&quot;stroke&quot;: &quot;#FF9999&quot;
			}
		} ]]
	end

	local globe = string.lower( args.globe or params.globe or '' )
	if globe == '' then globe = 'earth' end

	local result = '&lt;span class=&quot;coordinates plainlinks nourlexpansion&quot; data-param=&quot;' .. mw.text.encode( param ) .. '&quot;&gt;'

	-- external links
	local nogoogle = string.lower( args.nogoogle or '' )
	local noosm = string.lower( args.noosm or '' )
	local noyandex = string.lower( args.noyandex or '' )

	if globe == 'earth' then
		result = result .. '&lt;span title=&quot;Картаны күрһәтергә&quot;&gt;' .. globalFrame:extensionTag{
			name = 'maplink',
			content = '[' .. maplinkContent .. ']',
			args = maplinkArgs
		} .. '&lt;/span&gt;'
		if nogoogle == '' or noosm == '' or noyandex == '' then
			result = result .. '&lt;sup class=&quot;geo-services noprint&quot;&gt;'
			
			result = result .. globalFrame:preprocess(
			'&lt;span class=&quot;geo-geohack&quot; title=&quot;GeoHack-та карталар һәм инструменттар&quot;&gt;' ..
			'[//geohack.toolforge.org/geohack.php?language=ba&amp;pagename={{FULLPAGENAMEE}}&amp;params=' ..
			uriComponents .. ' ' .. '&lt;span&gt;H&lt;/span&gt;]&lt;/span&gt;' )
			
			if nogoogle == '' then
				result = result .. '&lt;span class=&quot;geo-google&quot; title=&quot;«Google Карталар»ҙа был урын&quot;&gt;[//maps.google.com/maps?'
					.. 'll=' ..  coordinateSpec[&quot;dec-lat&quot;] .. ',' .. coordinateSpec[&quot;dec-long&quot;]
					.. '&amp;q=' ..  coordinateSpec[&quot;dec-lat&quot;] .. ',' .. coordinateSpec[&quot;dec-long&quot;]
					.. '&amp;spn=' .. (scale / 1000000) .. ',' .. (scale / 1000000)
					.. '&amp;t=h&amp;hl=ru '
					.. '&lt;span&gt;G&lt;/span&gt;]&lt;/span&gt;'
			end
			if noyandex == '' then
				result = result .. '&lt;span class=&quot;geo-yandex&quot; title=&quot;«Яндекс.Карталар»ҙа был урын&quot;&gt;[//yandex.ru/maps/'
					.. '?ll=' .. coordinateSpec[&quot;dec-long&quot;] .. ',' .. coordinateSpec[&quot;dec-lat&quot;]
					.. '&amp;pt=' .. coordinateSpec[&quot;dec-long&quot;] .. ',' .. coordinateSpec[&quot;dec-lat&quot;]
					.. '&amp;spn=' .. (scale / 1000000) .. ',' .. (scale / 1000000)
					.. '&amp;l=' .. 'sat,skl '
					.. '&lt;span&gt;Я&lt;/span&gt;]&lt;/span&gt;'
			end
			if noosm == '' then
				result = result .. '&lt;span class=&quot;geo-osm&quot; title=&quot;OpenStreetMap картаһында был урын&quot;&gt;[https://www.openstreetmap.org/?'
					.. 'mlat=' .. coordinateSpec[&quot;dec-lat&quot;] .. '&amp;mlon=' .. coordinateSpec[&quot;dec-long&quot;]
					.. '&amp;zoom=' .. zoom .. ' '
					.. '&lt;span&gt;O&lt;/span&gt;]&lt;/span&gt;'
			end
			result = result .. '&lt;/sup&gt;'
		end
	else
		-- FIXME [[phab:T151138]]
		result = result .. globalFrame:preprocess(
			'[//geohack.toolforge.org/geohack.php?language=ba&amp;pagename={{FULLPAGENAMEE}}&amp;params=' ..
			uriComponents .. ' ' .. inner .. ']' )
		if globe == 'moon' or globe == 'mars' and nogoogle == '' then
			result = result .. '&lt;sup class=&quot;geo-services noprint&quot;&gt;&lt;span class=&quot;geo-google&quot; title=&quot;«Google Карталар»ҙа был урын&quot;&gt;[//www.google.com/' .. globe
			.. '/#lat=' ..  coordinateSpec[&quot;dec-lat&quot;] .. '&amp;lon=' .. coordinateSpec[&quot;dec-long&quot;]
			.. '&amp;zoom=7'
			.. '&amp;map=visible'
			.. '&amp;apollo= &lt;span&gt;G&lt;/span&gt;]&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;'
		end
	end
	
	result = result .. '&lt;/span&gt;'
	
	local geodata = ''
	if coordinateSpec[&quot;dec-lat&quot;] and coordinateSpec[&quot;dec-long&quot;] then
		
		if globe ~= 'earth' and globe ~= 'moon' then
			if tonumber(coordinateSpec[&quot;dec-long&quot;]) &lt; 0 then
				coordinateSpec[&quot;dec-long&quot;] = tostring(360 + tonumber(coordinateSpec[&quot;dec-long&quot;]))
			end
		end
		local frame = mw.getCurrentFrame()
		local geodataparams = {[1] = coordinateSpec[&quot;dec-lat&quot;], [2] = coordinateSpec[&quot;dec-long&quot;], [3] = coordinateSpec[&quot;extra_param&quot;], ['globe'] = globe }
		if string.find( Display, 'title' ) ~= nil and mw.title.getCurrentTitle():inNamespace(0) then
			geodataparams[4] = 'primary'
		end
		if coordinateSpec[&quot;name&quot;] then
			geodataparams.name = coordinateSpec[&quot;name&quot;]
		end
		
		geodata = frame:callParserFunction('#coordinates', geodataparams )
		result = result .. geodata
	end
	
	return errors and result .. errors or result
	
end

--[[
Formats any error messages generated for display
]]
function errorPrinter(errors)
	local result = &quot;&quot;
	for i,v in ipairs(errors) do
		local errorHTML = '&lt;strong class=&quot;error&quot;&gt;Координаттар: ' .. v[2] .. '&lt;/strong&gt;'
		result = result .. errorHTML .. &quot;&lt;br /&gt;&quot;
	end
	if result ~= '' then
		if mw.title.getCurrentTitle():inNamespace(0) then
			return result .. '[[Категория:Координаттар тегтары хаталы булған биттәр]]'
		else
			return result
		end
	end
end

--[[
Determine the required CSS class to display coordinates

Usually geo-nondefault is hidden by CSS, unless a user has overridden this for himself
default is the mode as specificied by the user when calling the {{coord}} template
mode is the display mode (dec or dms) that we will need to determine the css class for
]]
function displayDefault(default, mode)
	if default == &quot;&quot; then
		default = &quot;dec&quot;
	end
	
	if default == mode then
		return &quot;geo-default&quot;
	else
		return &quot;geo-nondefault&quot;
	end
end

--[[
Check the input arguments for coord to determine the kind of data being provided
and then make the necessary processing.
]]
function formatTest(args)
	local result, errors;
	
	local param, extra_param = {}, {}
	
	local globe = string.lower( args.globe or '' )
	if not globe_list:find('|' .. globe .. '|') then
		return nil, errorPrinter( {{&quot;formatTest&quot;, &quot;билдәһеҙ глобус&quot;}} )
	end

	if args[4] == &quot;&quot; and args[5] == &quot;&quot; and args[6] == &quot;&quot; then
		-- dec logic
		result, errors = parseDec( args[1], args[2], args['format'] )
		param = { args[1], &quot;N&quot;, args[2], &quot;E&quot;, args[3] };
	elseif dmsTest(args[4], args[8]) then
		-- dms logic
		result, errors = parseDMS( args[1], args[2], args[3], args[4],
			args[5], args[6], args[7], args[8], args['format'] )
		param = { args[1], args[2], args[3], args[4], args[5],
			args[6], args[7], args[8], args[9] };
		if args[10] ~= '' then
			table.insert( errors, { 'formatTest', 'көтөлмәгән өҫтәмә параметрҙар' } );
		end
	elseif dmsTest(args[3], args[6]) then
		-- dm logic
		result, errors = parseDMS( args[1], args[2], nil, args[3],
			args[4], args[5], nil, args[6], args['format'] )
		param = { args[1], args[2], args[3], args[4], args[5], args[6], args[7] };
		if args[8] ~= '' then
			table.insert( errors, { 'formatTest', 'көтөлмәгән өҫтәмә параметрҙар' } );
		end
	elseif dmsTest(args[2], args[4]) then
		-- d logic
		result, errors = parseDMS( args[1], nil, nil, args[2],
			args[3], nil, nil, args[4], args['format'] )
		param = { args[1], args[2], args[3], args[4], args[5] };
		if args[6] ~= '' then
			table.insert( errors, { 'formatTest', 'көтөлмәгән өҫтәмә параметрҙар' } );
		end
	else
		-- Error
		return nil, errorPrinter( {{&quot;formatTest&quot;, &quot;аргумент форматы билдәһеҙ&quot;}} )
	end
	
	if not result then 
		return nil, errorPrinter( errors )
	end

	result.name = args[&quot;name&quot;]
	
	local last = table.getn (param)
	if param[last] == '' then
		table.remove(param, last)
	end

	local extra_params = { 'dim', 'globe', 'scale', 'region', 'source', 'type' }
	for _, v in ipairs( extra_params ) do
		if (args[v] or '') ~= '' then
			table.insert( extra_param, v .. ':' .. args[v] );
		end
	end

	result.param = table.concat( param , '_' );
	result.extra_param = table.concat( extra_param , '_' );

	return result, errorPrinter( errors )
end

--[[
Helper function, convert decimal latitude or longitude to
degrees, minutes, and seconds format based on the specified precision.
]]
function convert_dec2dms(coordinate, firstPostfix, secondPostfix, precision)
	local coord = tonumber(coordinate) or 0
	local postfix
	if coord &gt;= 0 then
		postfix = firstPostfix
	else
		postfix = secondPostfix
	end

	precision = precision:lower();
	if precision == &quot;dms&quot; then
		return convert_dec2dms_dms( math.abs( coord ) ) .. postfix;
	elseif precision == &quot;dm&quot; then
		return convert_dec2dms_dm( math.abs( coord ) ) .. postfix;
	elseif precision == &quot;d&quot; then
		return convert_dec2dms_d( math.abs( coord ) ) .. postfix;
	end
end

--[[ Helper function, convert decimal to degrees ]]
function convert_dec2dms_d(coordinate)
	local d = math_mod._round( coordinate, 0 ) .. &quot;°&quot;
	return d .. &quot;&quot;
end

--[[ Helper function, convert decimal to degrees and minutes ]]
function convert_dec2dms_dm(coordinate)
	coordinate = math_mod._round( coordinate * 60, 0 );
	local m = coordinate % 60;
	coordinate = math.floor( (coordinate - m) / 60 );
	local d = coordinate % 360 ..&quot;°&quot;
	
	return d .. string.format( &quot;%02d′&quot;, m )
end

--[[ Helper function, convert decimal to degrees, minutes, and seconds ]]
function convert_dec2dms_dms(coordinate)
	coordinate = math_mod._round( coordinate * 60 * 60, 0 );
	local s = coordinate % 60
	coordinate = math.floor( (coordinate - s) / 60 );
	local m = coordinate % 60
	coordinate = math.floor( (coordinate - m) / 60 );
	local d = coordinate % 360 ..&quot;°&quot;

	return d .. string.format( &quot;%02d′&quot;, m ) .. string.format( &quot;%02d″&quot;, s )
end

--[[
Convert DMS format into a N or E decimal coordinate
]]
function convert_dms2dec(direction, degrees_str, minutes_str, seconds_str)
	local degrees = tonumber(degrees_str) or 0
	local minutes = tonumber(minutes_str) or 0
	local seconds = tonumber(seconds_str) or 0
	
	local factor
	direction = mw.ustring.gsub(direction, '^[ ]*(.-)[ ]*$', '%1');
	if direction == &quot;S&quot; or direction == &quot;W&quot; then
		factor = -1
	else
		factor = 1
	end
	
	local precision = 0
	if seconds_str ~= nil and seconds_str ~= '' then
		precision = 5 + math.max( math_mod._precision(seconds_str), 0 );
	elseif minutes_str ~= nil and minutes_str ~= '' then
		precision = 3 + math.max( math_mod._precision(minutes_str), 0 );
	else
		precision = math.max( math_mod._precision(degrees_str), 0 );
	end
	
	local decimal = factor * (degrees+(minutes+seconds/60)/60)
	return string.format( &quot;%.&quot; .. precision .. &quot;f&quot;, decimal ) -- not tonumber since this whole thing is string based.
end

--[[
Checks input values to for out of range errors.
]]
function validate( lat_d, lat_m, lat_s, long_d, long_m, long_s, source, strong )
	local errors = {};
	
	if long_d == nil or long_d == '' then
		table.insert(errors, {source, &quot;оҙонлоҡ күрһәтелмәгән&quot;})
	end
	if lat_d == nil or lat_d == '' then
		table.insert(errors, {source, &quot;киңлек күрһәтелмәгән&quot;})
	end
	
	lat_d = tonumber( lat_d ) or 0;
	lat_m = tonumber( lat_m ) or 0;
	lat_s = tonumber( lat_s ) or 0;
	long_d = tonumber( long_d ) or 0;
	long_m = tonumber( long_m ) or 0;
	long_s = tonumber( long_s ) or 0;

	if strong then
		if lat_d &lt; 0 then
			table.insert(errors, {source, &quot;киңлек градустары  &lt; 0&quot;})
		end
		if long_d &lt; 0 then
			table.insert(errors, {source, &quot;оҙонлоҡ градустары &lt; 0&quot;})
		end
		--[[
		#coordinates is inconsistent about whether this is an error.  If globe: is
		specified, it won't error on this condition, but otherwise it will.
		
		For not simply disable this check.
		
		if long_d &gt; 180 then
			table.insert(errors, {source, &quot;longitude degrees &gt; 180 with hemisphere flag&quot;})
		end
		]]
	end
		
	if lat_d &gt; 90 then
		table.insert(errors, {source, &quot;киңлек градустары &gt; 90&quot;})
	end
	if lat_d &lt; -90 then
		table.insert(errors, {source, &quot;киңлек градустары &lt; -90&quot;})
	end
	if lat_m &gt;= 60 then
		table.insert(errors, {source, &quot;киңлек минуттары &gt;= 60&quot;})
	end
	if lat_m &lt; 0 then
		table.insert(errors, {source, &quot;киңлек минуттары &lt; 0&quot;})
	end
	if lat_s &gt;= 60 then
		table.insert(errors, {source, &quot;киңлек секундтары &gt;= 60&quot;})
	end
	if lat_s &lt; 0 then
		table.insert(errors, {source, &quot;киңлек секундтары &lt; 0&quot;})
	end
	if long_d &gt;= 360 then
		table.insert(errors, {source, &quot;оҙонлоҡ градустары &gt;= 360&quot;})
	end
	if long_d &lt;= -360 then
		table.insert(errors, {source, &quot;оҙонлоҡ градустары &lt;= -360&quot;})
	end
	if long_m &gt;= 60 then
		table.insert(errors, {source, &quot;оҙонлоҡ минуттары &gt;= 60&quot;})
	end
	if long_m &lt; 0 then
		table.insert(errors, {source, &quot;оҙонлоҡ минуттары &lt; 0&quot;})
	end
	if long_s &gt;= 60 then
		table.insert(errors, {source, &quot;оҙонлоҡ секундтары &gt;= 60&quot;})
	end
	if long_s &lt; 0 then
		table.insert(errors, {source, &quot;оҙонлоҡ секундтары &lt; 0&quot;})
	end
	
	return errors;
end

local function splitCoord(args, s)
	if s and s~= nil then
		local iterator = mw.ustring.gmatch(s, &quot;[^/]+&quot;);
		local i = 1;
		for w in iterator do
			args[i] = w;
			i = i + 1;
		end	
	end
	
	for i=1,10 do
		if args[i] == nil then
			args[i] = &quot;&quot;
		else
			args[i] = args[i]:match( '^%s*(.-)%s*$' );  --remove whitespace
		end
	end
	
	return args
end

--[[
Helper function to determine whether to use D, DM, or DMS
format depending on the precision of the decimal input.
]]
function coordinates.determineMode( value1, value2 )
	local precision = math.max( math_mod._precision( value1 ), math_mod._precision( value2 ) );
	if precision &lt;= 0 then
		return 'd'
	elseif precision &lt;= 2 then
		return 'dm';
	else
		return 'dms';
	end
end

--[[
coord

Main entry point for Lua function to replace {{coord}}

Usage:
	{{ Invoke:Coordinates | coord }}
	{{ Invoke:Coordinates | coord | lat | long }}
	{{ Invoke:Coordinates | coord | lat | lat_flag | long | long_flag }}
	...
	
	Refer to {{coord}} documentation page for many additional parameters and
	configuration options.
	
Note: This function provides the visual display elements of {{coord}}.  In
order to load coordinates into the database, the {{#coordinates:}} parser
function must also be called, this is done automatically in the Lua
version of {{coord}}.
]]
function coordinates.coord(frame)
	globalFrame = frame
	local args = frame.args
	if args[1] == nil then
		local pFrame = frame:getParent();
		args = pFrame.args;
		for k,v in pairs( frame.args ) do
			args[k] = v;
		end
	end
	
	local coord = args.coord or nil;
	args = splitCoord(args, coord)
	args['format'] = args['format'] or '';
	
	Display = string.lower(args.display or &quot;inline&quot;)
	local contents = specPrinter(args)
	local Notes = args.notes or &quot;&quot;
	if Display == '' then
		Display = 'inline';
	end
	
	local text = ''
	if string.find( Display, 'inline' ) ~= nil then
		text = displayinline(contents, Notes)
	end
	if string.find( Display, 'title' ) ~= nil then
		displaytitle_ = true
		text = text .. displaytitle(contents, Notes, frame)
	end
	return text
end

function coordinates.getLon(frame)
	local args = frame.args
	
	args = splitCoord(args, args[1])
	
	local out = formatTest(args)
	return out['dec-long']
end

function coordinates.getLat(frame)
	local args = frame.args
	
	args = splitCoord(args, args[1])
	
	local out = formatTest(args)
	return out['dec-lat']
end

return coordinates</text>
      <sha1>pokcc7fp0ulpn60sgux6i77s8pjm4mu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Глобалләшеү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75898</id>
    <revision>
      <id>1292312</id>
      <parentid>1281089</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T12:30:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19686-28</username>
        <id>47395</id>
      </contributor>
      <origin>1292312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51110" sha1="st5si9hq2uwn4lgrh2n3y6qw9x0qlra" xml:space="preserve">{{Һайланған мәҡәлә}}
[[Файл:McDonalds HongKong.jpg|thumb|250 px|Гонконгта Макдональдс]]
'''Глобалләшеү''' — бөтә донъя иҡтисади, сәйәси, [[Мәҙәниәт|мәҙәни]] һәм дини берләшеү (интеграция) һәм дөйөмләшеү (унификация) процесы.

Глобалләшеү күптән түгел генә әле халыҡ-ара хеҙмәт бүленеше, иҡтисади һәм сәйәси мөнәсәбәттәр, донъя баҙарына ҡушылыу системаһы һәм транснационализация һәм төбәкләштереү нигеҙендә иҡтисадтарҙың тығыҙ үрелеүе аша бер-береһе менән бәйләнгән милли хужалыҡтар тупланмаһы тип ҡаралған донъя хужалығы структураһының үҙгәреүенән ғибәрәт. Ошо нигеҙҙә баҙар иҡтисадының берҙәм донъя селтәре — геоиҡтисад һәм уның инфраструктураһы формалаша, быуаттар буйы халыҡ-ара мөнәсәбәттәренең төп уйынсылары булған дәүләттәрҙең милли  суверенитетын емереү бара. Глобалләшеү процесы — дәүләт кимәлендә формалашҡан баҙар системаларының эволюция эҙемтәһе ул&lt;ref&gt;Новикова И. В. Глобализация, государство и рынок: ретроспектива и перспектива взаимодействия. Мн.: Акад. упр. При Президенте Респ. Беларусь, 2009&lt;/ref&gt;.

Донъя хеҙмәт бүленеше, бөтә планета күләмендә [[капитал]]дың, эшсе көстәрҙең, етештереү ресурстарының миграцияһы (һәм, ҡағиҙә булараҡ, тупланыуы), ҡануниәттең, иҡтисади һәм технологик процестарҙың стандартлаштырылыуы, шулай уҡ төрлө илдәр мәҙәниәттәренең бер-береһенә оҡшай барыуы һәм бер төрлөгә әйләнеүе бының төп эҙемтәһе булып тора. Ул — системалы төҫ алған объектив процесс, йәғни йәмғиәт тормошоноң бөтә яҡтарын үҙ эсенә ала. Глобалләшеү һөҙөмтәһендә донъя уның бар субъекттарына бәйле һәм бойондороҡло була бара. Дәүләттәр төркөмдәре өсөн уртаҡ проблемалар арта, шулай уҡ ҡушылыусы субъекттар һаны һәм төрҙәре лә киңәйә бара&lt;ref&gt;Гринин Л. Е. Глобализация и национальный суверенитет. История и современность. № 1-2005. С. 6-31.&lt;/ref&gt;.

Глобалләшеү сығанаҡтарына ҡараштар бәхәсле һанала. Тарихсылар был процесты [[капитализм]] үҫеше баҫҡыстарының береһе тип ҡарай. Иҡтисадсылар иҫәпте финанс баҙарҙарының транснационализацияланыуынан алып бара. Политологтар демократик ойошмалар таралыуына баҫым яһай. Культурологтар глобалләшеү сағылышын мәҙәниәттең көнбайыш өлгөһөнә эйәреүенә һәм Америка иҡтисады экспансияһына бәйләй. Глобалләшеү барышын аңлатыуға мәғлүмәти-технологик ҡараштар йәшәп килә. Сәйәси һәм иҡтисади глобалләшеү төрҙәре бар. Иҡтисади һәм технологик үҫештең донъя ҡотоптары барлыҡҡа килеүгә ҡеүәтле этәргес көс биреүсе төбәкләштерелеү глобалләшеү субъекты булып тора&lt;ref&gt;Дергачев В. А. [http://dergachev.ru/book-6/index.html Глобалистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118032455/http://dergachev.ru/book-6/index.html |date=2011-11-18 }}. — М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2005. ISBN 5-238-00957-7&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ ваҡытта «глобалләшеү» тигән һүҙҙең килеп сығышында был процеста халыҡ-ара сауҙаның теге йәки был тарихи осорҙа барған етеҙ үҫешенең ҙур әһәмиәтенә ишара бар. Тәүге тапҡыр «глобалләшеү» һүҙен («интенсив халыҡ-ара сауҙа» мәғәнәһендә) [[Карл Маркс]] ҡулланған, ул 1850-се йылдар. аҙағында [[Фридрих Энгельс|Энгельсҡа]] хатында былай тип яҙған: «Хәҙер донъя баҙары ысынлап та бар. [[Калифорния]] һәм [[Япония]] донъя баҙарына сығыу менән глобалләшеү барлыҡҡа килде»&lt;ref&gt;Аттали Ж. Карл Маркс. Мировой дух. М., 2008, с.192&lt;/ref&gt;. Маркс осоронда башланған нәҡ ошо беренсел глобалләшеүҙең бөтә алдынғы илдәр 1930-сы йылдарҙа ҡәтғи [[протекционизм]]ға күскәндән һәм ошо арҡала халыҡ-ара сауҙаның ныҡлы ҡыҫҡарыуынан һуң тамамланыуы глобалләшеү процесында халыҡ-ара сауҙаның төп әһәмиәткә эйә булыуын дәлилләй.

== Тарихы ==
[[Файл:1901 Eastern Telegraph cables.png|thumb|225px|1899 йыл. Cable &amp; Wireless Worldwide компанияһың һыу аҫты телеграф кабелдәре картаһы.]]
Глобалләшеүҙең ҡайһы бер билдәләре бик боронғо дәүерҙәрҙә үк ([[Искәндәр Зөлҡәрнәй]]) барлыҡҡа килә. [[Рим империяһы]] Урта диңгеҙ буйында үҙ гегемонияһын урынлаштырған һәм төрлө мәҙәниәттәрҙең бер-береһенә ныҡлап ҡушылыуына, Урта диңгеҙ буйында урынлашҡан төбәктәр араһында хеҙмәт бүленешенә килтергән тәүге дәүләттәрҙең береһе була.

Глобалләшеү сығанаҡтары XII—XIII быуаттарҙа ята, ул саҡта Көнбайыш Европала баҙар (капиталистик) мөнәсәбәттәре барлыҡҡа килә, сауҙа иҫ киткес йылдам үҫә һәм «Европаса донъя иҡтисады» хасил була башлай (Валлерстайн билдәләмәһенә ярашлы). XIV—XV быуаттарҙа бер аҙ һүлпәнәйеп алғандан һуң был процесс XVI—XVII быуаттарҙа дауам итә&lt;ref&gt;Wallerstein I. The Modern World-System. Capitalist Agriculture and the Origins of the European World-Economy in the Sixteenth Century. New York, 1974, pp.18-80 (http://www.shpl.ru)&lt;/ref&gt;.

Был йөҙ йыллыҡтарҙа [[Европа]]лағы тотороҡло иҡтисади үҫеш диңгеҙҙәрҙе үҙләштереүҙәге уңыштар һәм бөйөк географик асыштар менән бергә бара. Һөҙөмтәлә португал һәм испан сауҙагәрҙәре бөтә донъяға тарала һәм  [[Америка Ҡушма Штаттары|Американы]] колонияға әйләндерә башлай. [[XVII быуат]]та күпселек Азия илдәре менән сауҙа иткән Голланд Ост-Индия компанияһы тәүге дәүләт-ара компания булып китә. [[XIX быуат]]та йылдам индустриалләштереү Европа державалары, уларҙың колониялары һәм [[АҠШ]] араһында сауҙаның, шулай уҡ инвестицияларҙың үҫеүенә килтерә. Был осорҙа үҫеүсе илдәр менән ғәҙел булмаған сауҙа [[Империализм|империалистик]] эксплуатация төҫөн ала.

[[XX быуат]]тың тәүге ун йыллыҡтарында глобалләшеү процестары дауам итә, быға хатта [[Беренсе донъя һуғышы]] ла ҡамасаулай алмай. 1815 йылдан 1914 йылғаса тиклемге осорҙа Европа илдәренең тулайым экспорт күләме яҡынса 40 тапҡырға арта. 1920-се йылдарҙа Көнбайыш Европа илдәренең тышҡы сауҙаһы бер ни тиклем либералләшкәс тә халыҡ-ара сауҙаның үҫеүе дауам итә. Халыҡ-ара сауҙаның ҡырҡа һүлпәнәйеүе һәм глобалләшеүҙең туҡтап ҡалыуы 1930-сы йылдарҙа [[Бөйөк депрессия]] башланғас һәм Көнбайыштың аалдынғы державалары 1930—1931 йылдарҙа импортҡа юғары пошлиналар индергәс күҙәтелә&lt;ref&gt;Cambridge Economic History of Europe, Cambridge, 1989, Vol. VIII, pp. 1, 90-91&lt;/ref&gt;.

[[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң глобалләшеү йәнә әүҙемләшә. Уға [[технология]]лағы яңылыҡтар көслө этәргес бирә, һөҙөмтәлә диңгеҙ, тимер юл һәм һауа юлдарын файҙаланыу, шулай уҡ халыҡ-ара телефон элемтәһен ҡулланыу бик тиҙ үҫә.  [[Протекционизм|Халыҡ-ара сауҙа алдындағы ҡаршылыҡтарҙы]] [[1947 йыл]]дан Тарифтар һәм сауҙа буйынса генераль килешеү (GATT) — төп капиталистик һәм үҫеш юлындағы илдәр араһындағы килешеүҙәр теҙмәһе — юҡҡа сығара. Шулай ҙа был йүнәлештәге тулыраҡ тиҙләнешкә Кеннеди-раундтан (1964—1967 йылдар GATT сиктәрендә үткән халыҡ-ара конференциялар теҙмәһенән) һуң тулыраҡ юл асыла. Иҡтисад тарихсыһы П. Байрох яҙыуынса, «Көнбайыш Европала сауҙаның ысын мәғәнәһендә либералләшеүе Кеннеди-раундтан» һуң тормошҡа ашты&lt;ref&gt;Cambridge Economic History of Europe, Cambridge, 1989, Vol. VIII, p. 94&lt;/ref&gt;. [[1995 йыл]]да GATT-тың 75 ҡатнашыусыһы [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]]н (ВТО) төҙөй.

Шулай уҡ ҙур-ҙур төбәк иҡтисади интеграция зоналары ла бар. [[1992 йыл]]да Маастрихт килешеүҙәре төҙөлгәндән һуң, [[Европа союзы]] берҙәм иҡтисади мөхиткә әүерелә. Был мөхит таможня пошлиналарынан баш тартыуҙы, хеҙмәт һәм [[капитал]]дың ирекле йөрөшөн, шулай уҡ [[евро]] нигеҙендә берҙәм аҡса системаһы булыуын күҙҙә тота. Төньяҡ Америка ирекле сауҙа зонаһы ҡатнашыусылары — [[АҠШ]], [[Канада]] һәм [[Мексика]] — араһында интеграция һүлпәнерәк. Элекке совет республикаларының күбеһе ил тарҡалғандан һуң уртаҡ иҡтисади мөхит элементтарын тәьмин итеүсе [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһенә]] инде.

== Сәйәсәт һәм идара итеү ==
Глобалләшеү [[Идара итеү субъекты|идара итеү субъекттарының]] [[Үҙәкләштереү|үҙәкләшеүе]] (властың үҙәкләшеүе) процесы менән ныҡлы бәйләнгән.

Сәйәсәттә глобалләшеү милли дәүләттәрҙең көсһөҙләнеүенә сәбәпсе була һәм уларҙың үҙаллылығының үҙгәреүенә һәм кәмеүенә килтерә. Милли дәүләттәрҙең постзаман дәүләттәренә әүерелеүе күҙәтелә. Бер яҡтан, был хәҙерге заман дәүләттәренең [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]], [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]], [[Европа союзы]], [[НАТО]], [[Халыҡ-ара валюта фонды]] һәм [[Донъя банкы]] кеүек йоғонтоло халыҡ-ара ойошмаларға торған һайын күберәк вәкәләттәр тапшыра барыуына бәйле. Икенсе яҡтан, иҡтисадҡа дәүләт ҡыҫылыуы кәмеү һәм һалымдар түбәнәйеү иҫәбенә предприятиеларҙың (айырыуса ҙур-ҙур трансмилли корпорацияларҙың) сәйәси йоғонтоһо арта. Кешеләр өсөн миграцияның еңелләшеүе һәм капиталдарҙың сит илдәргә ирекле күсеүе арҡаһында ла дәүләттәрҙең үҙ граждандары өҫтөнән власы кәмей.

[[XXI быуат]]та глобалләшеү процесы менән бер рәттән төбәкләшеү процесы ла бара, йәғни [[төбәк]] халыҡ-ара мөнәсәбәттәр системаһы торошона фактор булараҡ торған һайын нығыраҡ йоғонто яһай, донъя сәйәсәтенең глобаль һәм төбәк өлөштәре араһында нисбәт үҙгәрә, шулай уҡ дәүләттең эске эштәренә төбәктең йоғонтоһо арта бара. Әйткәндәй, төбәкләшеү  федератив ҡоролошло дәүләттәргә генә түгел, унитар дәүләттәргә лә, тотош континенттар һәм ҡитғаларға ла хас була бара. Төбәкләшеүҙең сағыу миҫалы — [[Европа берләшмәһе]], унда тәбиғи үҫеш кисереүсе төбәкләшеү процесы төбәктәр әһәмиәте арта барыуын сағылдырған һәм уларҙың Европа берләшмәһендәге урынын билдәләү маҡсатын ҡуйған «төбәктәр Европаһы» концепцияһы эшләнеүгә килтерҙе. Шулай уҡ Европа төбәктәре ассамблеяһы, йәнә Төбәктәр комитеты кеүек ойошмалар булдырылды.

Глобаль сәйәсәт проблемалары нигеҙҙә Ҙур һигеҙ ил һәм Ҙур егерме ил клубтары тарафынан хәл ителә; икенсеһе башлыса иҡтисади мәсьәләләрҙе ҡарай.

== Иҡтисад ==
Иҡтисадтың глобалләшеүе — донъяның үҫеш ҡанундарының береһе. Төрлө илдәр иҡтисады, интеграциялашыу менән сағыштырғанда, үҙ-ара күберәк бәйлегә әүерелде, сөнки тармаҡ структураһын, мәғлүмәт һәм технологиялар алмашыуҙы, етештереү көстәренең урынлашыу географияһын донъя конъюнктураһы билдәләй торған иҡтисади киңлек формалашты, ә иҡтисади күтәрелештәр һәм түбәнәйеүҙәр тотош планетаны солғай.

Иҡтисадтың үҫә барыусы глобалләшеүе капиталдарҙың күсеп йөрөү күләме һәм тиҙлеге ҡырҡа артыуҙа, халыҡ-ара сауҙаның эске тулайым [[Эске тулайым продукт|продукт]] үҫеше менән сағыштырғанда йылдамыраҡ үҫеүендә, тәүлек әйләнәһенә реаль ваҡытта эшләүсе донъя финанс баҙарҙары барлыҡҡа килеүҙә сағыла. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа барлыҡҡа килгән мәғлүмәт системалары финанс капиталының йылдам хәрәкәт итеү һәләтен күп тапҡырҙарға арттырҙы, ә был үҡ сиратында тотороҡло иҡтисади ҡоролоштарҙы емереү һәләтенә эйә.

Иҡтисадтың глобалләшеүе — ҡатмарлы һәм ҡапма-ҡаршылыҡлы процесс. Бер яҡтан, ул дәүләттәр араһында үҙ-ара хужалыҡ бәйләнештәрен еңелләштерә, кешелектең алдынғы ҡаҙаныштарын һәр ил үҙләштерһен өсөн тейешле шарттар тыуҙыра, ресурстарҙы һаҡсыл тотоноу мөмкинлеген бирә, донъя дөйөм үҫешен көсәйтә. Икенсе яҡтан, глобалләшеү кире эҙемтәләргә — иҡтисадтың периферия моделе нығыныуға, «[[алтын миллиард]]» эсенә инмәгән илдәрҙең үҙ ресурстарын юғалтыуына — килтерә. Глобалләшеү [[конкуренция (иҡтисад)|конкуренция]] көрәшенә бөтә ҡатнашыусыларҙы, шул иҫәптән ҡеүәтһеҙ илдәрҙе лә, ылыҡтыра, был бәләкәй эшҡыуарлыҡтың бөлөүенә, халыҡтың йәшәү кимәле түбәнәйеүгә һ. б. килтерә.

Глобалләшеүҙең ыңғай яҡтарын мөмкин тиклем күберәк илдәргә таратыу һәм кире эҙемтәләрен йомшартыу — халыҡ-ара сәйәсәт иғлан иткән маҡсаттарҙың береһе.

Бөтә Донъя сауҙа ойошмаһы (ВТО) белдереүенсә, һуңғы ун йыллыҡтарҙа Халыҡ-ара донъя сауҙаһы күләме бөтә донъя етештереүенә ҡарағанда байтаҡҡа тиҙерәк үҫә&lt;ref&gt;[http://www.huminst.ru/lib/Экономика,%20бизнес,%20менеджмент/!!!%20Учебники/Мировая%20экономика/Николаева%20И.П.%20-%20Мировая%20экономика%203-е%20изд.,%202006.pdf Электронная библиотека Гуманитарного института - Гуманитарный институт (г. Москва)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730095348/http://www.huminst.ru/lib/%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0,%20%D0%B1%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%81,%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82/!!!%20%D0%A3%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%20%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0%20%D0%98.%D0%9F.%20-%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%20%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%203-%D0%B5%20%D0%B8%D0%B7%D0%B4.,%202006.pdf |date=2013-07-30 }}&lt;/ref&gt;. Мәҫәлән, 1950—2000 йылдарҙа донъя сауҙаһы 20 тапҡырға, етештереү 6 тапҡырға үҫкән. 1999 йылда дөйөм [[экспорт]] күләме донъялағы етештереүгә ҡарата 26,4 процент тәшкил иткән, ә 1950 йылда был күрһәткес 8  процент ҡына булған.

== Мәҙәниәт ==
Мәҙәни глобалләшеүгә донъяның төрлө илдәре араһында хеҙмәт һәм ҡулланыу мәҙәниәтенең оҡшаш була барыуы һәм халыҡ-ара аралашыуҙың үҫеүе хас. Бер яҡтан, был милли мәҙәниәттең айырым төрҙәренең бөтә донъяға таралыуына килтерә. Икенсе яҡтан, популяр халыҡ-ара мәҙәни күренештәр милли һыҙаттарҙы ҡыҫырыҡлай йәки уларҙы дөйөмләштерә. Күптәр быны милли мәҙәни ҡиммәттәрҙе юғалтыу тип баһалай һәм үҙ милли мәҙәниәттен һаҡлау ҡалыу өсөн көрәшкә сыға.

Яңы кинофильмдар донъяның күпселек илдәре экрандарына бер үк ваҡытта сыға, китаптар ҙа сағыштырмаса бер арауыҡта тәржемә ителә һәм, төрлө илдәр уҡыусылары араһында берсә таралып, әлеге шул бер үк ваҡытта популярлыҡ ала. Мәҙәни глобалләшеүҙә бар ерҙә тиерлек [[Интернет]] булыуы ифрат ҙур әһәмиәткә эйә. Бынан тыш, халыҡ-ара [[туризм]] йылдан-йыл киңерәк тарала бара.

[[:ru:World Values Survey|World Values Survey]] тарафынан 65 илдә һәм донъя халҡының 75 проценты араһында үткәрелгән тикшереү һөҙөмтәләре күрһәтеүенсә, глобалләшеүгә ҡарамаҫтан төп милли ҡиммәттәр һаҡлана. Улай ғына ла түгел, глобалләшеү һәм модернизация йоғонтоһонда үҙгәрешкә дусар ителгән традицион ҡиммәттәр тергеҙелеүгә һәләтле{{sfn| Гемават, Панкадж |2013|с=260}}.

=== Америкалаштырыу ===
Глобалләшеү йыш ҡына АҠШлаштырыу менән бер үк нәмә тип ҡарала, был XX быуаттың икенсе яртыһында донъяла [[АҠШ]] йоғонтоһо көсәйеүгә бәйләнгән. Һолливуд донъя прокаты өсөн фильмдарҙың күпселеген сығара. Донъя корпорацияларының АҠШ-та башланғыс алғандары: ''[[Microsoft]]'', ''[[Intel]]'', ''AMD'', ''Coca-Cola'', ''Apple'', ''Рrocter&amp;Gamble'', ''Pepsi'' һәм башҡа күптәр. ''McDonald’s'' донъяла таралыу кимәле арҡаһында глобалләшеүҙең үҙенсәлекле символына әүерелде. Төрлө илдәрҙә урындағы McDonald’s ресторанында һатылған [[Биг-Мак|BigMac]] бутербродының хаҡын сағыштырып, [[The Economist]] журналы тарафынан төрлө валюталарҙың һатып алыу һәләте ([[Биг-Мак индексы]]) анализлана.

McDonald’sтың йыш ҡына глобалләшеү символы тип йөрөтөлөүенә ҡарамаҫтан, нығыраҡ иғтибар иткәндә, был тәғәмханаларҙағы менюҙың урындағы йолаларҙы иҫәпкә алыуы һәм төрлө-төрлө ерле ризыҡтарҙы ла тәҡдим итеүе күренер. Мәҫәлән, Гонконгта был — Сёгунбургер (кунжутлы күмәскә һалынған сусҡа ите менән салаттан торған [[Кирияки|тэрияки]]), Һиндостанда — Макалу Тиккибургер, картуф, борсаҡ һәм тәмләткестәрҙән вегетариан бургеры, Израилдә — МакШаверма, Сәғүд Ғәрәбстанында — МакАрабиа һ. б. Халыҡ-ара корпорацияларҙың күпселеге, мәҫәлән, Coca-Cola, нәҡ шулай эш итә{{sfn| Гемават, Панкадж |2013|с=262}}.

Ләкин глобалләшеүгә башҡа илдәр ҙә үҙ өлөшөн индерә. Мәҫәлән, глобалләшеү символдарының береһе — [[IKEA]] — [[Швеция]]ла барлыҡҡа килгән. Киң таралыу тапҡан йылдам хәбәрләшеү хеҙмәте [[ICQ]] тәү башлап [[Израиль|Израилдә]] ҡулланылған, ә [[IP-телефония]] өсөн билдәле [[Skype]] программаһы [[Эстония|эстон]] программистары тарафынан эшләнгән&lt;ref&gt;[http://emagazine.credit-suisse.com/app/article/index.cfm?fuseaction=OpenArticle&amp;aoid=163167&amp;coid=7805&amp;lang=EN Skype — A Baltic Success Story] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927184732/http://emagazine.credit-suisse.com/app/article/index.cfm?fuseaction=OpenArticle&amp;aoid=163167&amp;coid=7805&amp;lang=EN |date=2007-09-27 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Глобаль йәмғиәт ==
[[XXI быуат]] башынан донъя ғилми берләшмәһендә глобаль йәмғиәт (''global society'') концепцияһы тарала бара, уға ярашлы, Ер кешеләре — донъяның айырым илдәрен үҙ эсенә алған локаль йәмғиәттәрҙән тороусы берҙәм глобаль йәмғиәт граждандары ул. Был концепция глобалләшеү процестарына ҡарашты һиҙелерлек ябайлаштыра, ул сағында улар глобаль берләшмә эсендәге ҡәҙимге ижтимағи әүерелешәр генә тип ҡарала ала.

Глобаль йәмғиәт идеяларын боронғо грек фекер эйәһе [[Диоген]] әйтеп ҡалдырған, ул [[Космополитизм|космополит]], йәғни донъя гражданы йәки космополия (донъя йәмғиәте) гражданы, төшөнсәһен ҡулланған. [[Ҡытай]], [[Урта Азия]], [[Сыңғыҙхан]]дың [[Монгол империяһы]] халыҡтарының донъяға ҡарашында Күк аҫты — (Күк йөҙөнөң аҫтындағы) бөтә Ер һәм уның киңлектәрендә йәшәгән бар кешелек — идеяһы ҙур урын биләй. Һуңғы ваҡытта глобаль йәмғиәт теорияһын И. Валлерстайн әүҙем үҫтерә&lt;ref&gt;[http://nullсхемо.рф/shemy/sociologija/fenenko-yu-v-kratkii-kurs-sociologi-v-shemah-ucheb-metod-posobie-yu-v-fenenko-mgimo-u-mid/4785.html И. Валлерстайндың Глобаль йәмғиәт теорияһы — схема]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Глобалләшеүгә ҡарата тәнҡит ==
Глобалләшҙе [[Антиглобализм|антиглобалистар]] һәм ҡайһы бер [[сәйәсмәндәр]] генә (мәҫәлән, [[Уго Чавес]]), түгел, иҡтисадсылар һәм ғалимдар ҙа тәнҡитләй. Мәҫәлән, билдәле иҡтисадсы [[Джозеф Стиглиц]] яҙған бер нисә китапта заманса глобалләшеү тенденцияларының ҡайһы берҙәре ҡаты тәнҡитләнә. Стиглиц күп һанлы дәлилдәр һәм миҫалдар нигеҙендә уларҙың сәнәғәтте емереүен, эшһеҙлекте, фәҡирлекте арттырыуын, фәнни-техник прогресты әкренәйтеүен һәм планетала [[Экология|экологик һәләкәтте]] тиҙләтеүен иҫбатлай. Ул [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]], [[Халыҡ-ара валюта фонды]] кеүек глобаль институттарҙы тәнҡитләй, улар глобалләшеүҙе һәм уның [[идеология]]һын ([[ирекле сауҙа]], сеймал ресурстарына ирекле үтеп инеү, донъя [[патент хоҡуғы]], [[Донъя валютаһы|донъя валюталары]] сифатында «ҡағыҙ» доллар һәм [[евро]]ны файҙаланыу, халыҡ-ара институттарҙың эске сәйәсәткә ҡыҫылыуы һ. б.) бер нисә алға киткән ил мәнфәғәтендә, планеталағы илдәрҙең күпселегенә зыян килтереп ҡуллана&lt;ref&gt;Stiglitz J. Globalization and its Discontents. London, 2002; Stiglitz J. Making Globalization Work. London, 2006&lt;/ref&gt;, тип иҫәпләй.

Глобалләшеү яҡлылар хәҙерге замандың барлыҡ процестары һәм уларға бәйле кире күренештәр тәбиғи һәм уларға идара итеү мөмкин түгел тип раҫлаһа, глобалләшеүҙе тәнҡитләүселәр, киреһенсә, ҙур дәүләттәр уның кире эҙемтәләрен кәметергә һәләтле тип иҫәпләй. Улар фекеренсә, быға төрлө өлкәләрҙә — тышҡы сауҙала, капиталдар хәрәкәтендә, иммиграцияла, — аҡыллы [[Протекционизм|протекциялау сәйәсәте]] үткәреү, шулай уҡ [[Халыҡ-ара валюта системаһы|донъя валюта системаһын]] реформалау аша өлгәшеп була. Улар фекеренсә, протекциялау һәм [[Валюта курсы|валюта курстарын]] билдәләүсе алтын (йәки «сеймал») стандарты индереү юлы менән глобаль иҡтисад йоғонтоһонан һаҡланылыусы 10—20 милли йәки төбәк иҡтисады («ирекле сауҙа зоналары») ойоштороу хәҙерге заман глобаль иҡтисадына альтернатива була ала.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{columns-list|3|
* [[Антиглобализм]]
* [[Глокалләшеү]]
* [[Һәләкәткә илтеүсе уҙыш]]
* [[Алтын миллиард]]
* [[Космополитизм]]
* [[Донъя иҡтисады]]
* [[Мультикультурализм]]
* [[Төньяҡ менән көньяҡ оппозицияһы]]
* [[Постзаман дәүләте]]
* [[Урбанизация]]
* [[Цивилизация]]
* [[Донъя баҙары]]
* [[Иҡтисади глобалләшеү]]
}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор= Панкадж Гемават.|заглавие= Мир 3.0: Глобальная интеграция без барьеров|оригинал= |издательство= Альпина Паблишер|год= 2013|место = М.|страниц= 415|isbn= 978-5-9614-4438-4|ref= Гемават, Панкадж}}
* {{книга|автор=С. Н. Гавров, М. Лайтман, Б. В. Марков, [[Сахаров Андрей Дмитриевич|А. Д. Сахаров]], А. Я. Флиер и др.|заглавие= Новая цивилизация: глобализация и культура |оригинал= |издательство= Самарский научный центр РАН|год= 2007|место =Самара|страниц= 351|isbn=5-9342-4195-4|ref=}}

== Һылтанмалар ==
{{commons|Globalization}}
* [http://www.warandpeace.ru/ru/analysis/view/54310/ Доллар без глобализации — деньги на ветер]
* {{статья
| автор         = Медведева И. Я., Шишова Т. Л.
| заглавие      = Логика глобализма
| оригинал      = 
| ссылка        = http://nash-sovremennik.ru/p.php?y=2001&amp;n=11&amp;id=4
| автор издания = 
| издание       = Наш современник
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2001
| том           = 
| номер         = 11
| страницы      = 
}}
* [http://www.socionauki.ru/journal/vg/ Век глобализации] новый журнал, публикации которого посвящены различным аспектам глобализации
* [http://www.globalaffairs.ru/printver/1944.html Глобализация и бедность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100112074116/http://www.globalaffairs.ru/printver/1944.html |date=2010-01-12 }} {{недоступная ссылка|число=15|месяц=05|год=2013}}
* [http://www.polit.ru/research/2006/01/18/goklany.html Глобалләшеү и рост благосостояния] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080924174752/http://www.polit.ru/research/2006/01/18/goklany.html |date=2008-09-24 }}
* [http://www.r-reforms.ru/indexpub124.htm Джеймс Гэлбрейт. «Кризис глобализации»]
* [http://www.r-reforms.ru/indexpub216.htm Джозеф Стиглиц. «В тени глобализации»]
* {{статья
| автор         = Гринин Л. Е.
| заглавие      = Глобализация и национальный суверенитет
| оригинал      = 
| ссылка        = http://old.uchitel-izd.ru/index.php?option=content&amp;task=view&amp;id=117&amp;Itemid=58 
| автор издания = 
| издание       = История и современность
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2005
| том           = 
| номер         = 1
| страницы      = 6-31
}}
* {{статья
| автор         = Гринин Л. Е.
| заглавие      = Истоки глобализации: мир-системный анализ
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.socionauki.ru/journal/articles/132579/
| автор издания = 
| издание       = Век глобализации
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2011
| том           = 
| номер         = 1
| страницы      = 80-94
}}
* {{статья
| автор         = Железнов Ю. Д. 
| заглавие      = Разница в развитии — естественнонаучная причина глобальных проблем
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Zheleznov/16.pdf
| автор издания = 
| издание       = Знание. Понимание. Умение
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2005
| том           = 
| номер         = 3
| страницы      = 119-120
}}
* {{статья
| автор         = Журавлев В. В. 
| заглавие      = Глобализация: вызовы истории и ответы теории
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2004_1/Zhuravlev/6.pdf
| автор издания = 
| издание       = Знание. Понимание. Умение
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2004
| том           = 
| номер         = 1
| страницы      = 43-46
}}
* {{статья
| автор         = Ивановский 3. В.
| заглавие      = Высшее образование в условиях глобализации
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2006_1/Ivanovskiy/17.pdf
| автор издания = 
| издание       = Знание. Понимание. Умение
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2006
| том           = 
| номер         = 1 
| страницы      = 109-114
}}
* [https://web.archive.org/web/20070613043139/http://www.washprofile.org/ru/node/5994 Индур Гоклани. «Улучшая состояние мира»]
* {{статья
| автор         = Келле В. Ж. 
| заглавие      = Процессы глобализации и динамика культуры
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_1/Kelle/9.pdf 
| автор издания = 
| издание       = Знание. Понимание. Умение
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2005
| том           = 
| номер         = 1
| страницы      = 69-70
}}
* {{статья
| автор         = Колин К. К. 
| заглавие      = Неоглобализм и культура: новые угрозы для национальной безопасности
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Kolin/13.pdf
| автор издания = 
| издание       = Знание. Понимание. Умение
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2005
| том           = 
| номер         = 2
| страницы      = 104-111
}}
* {{статья
| автор         = Колин К. К. 
| заглавие      = Неоглобализм и культура: новые угрозы для национальной безопасности (окончание)
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Kolin/10.pdf
| автор издания = 
| издание       = Знание. Понимание. Умение
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2005
| том           = 
| номер         = 3
| страницы      = 80-87
}}
* {{статья
| автор         = Комплектов В. Г. 
| заглавие      = Глобалистика - плод междисциплинарного консенсуса
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Komplektov/12.pdf
| автор издания = 
| издание       = Знание. Понимание. Умение
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2005
| том           = 
| номер         = 3
| страницы      = 97-100
}}
* {{статья
| автор         = Королев А. А.
| заглавие      = Методологический семинар «Предмет, структура и методы глобалистики» 
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_1/Korolev/30.pdf
| автор издания = 
| издание       = Знание. Понимание. Умение
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2005
| том           = 
| номер         = 1
| страницы      = 189-191
}}
* {{статья
| автор         = Королев А. А. 
| заглавие      = О предмете, структуре и методах глобалистики
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Korolev/11.pdf
| автор издания = 
| издание       = Знание. Понимание. Умение
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2005
| том           = 
| номер         = 3
| страницы      = 88-96
}}
* {{статья
| автор         = Костина А. В. 
| заглавие      = Предмет и проблемное поле глобалистики
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Kostina/13.pdf
| автор издания = 
| издание       = Знание. Понимание. Умение
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2005
| том           = 
| номер         = 3
| страницы      = 100-111
}}

* {{книга
| автор         = Кузовков Ю. В. 
| заглавие      = Глобализация и спираль истории
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.yuri-kuzovkov.ru/first_book/
| автор издания = 
| издание       = 
| тип           = 
| место         = Москва
| год           = 2010
| том           = (часть) 2
| номер         = 
| страницы      = 
}}

* {{статья
| автор         = Луков Вал. А.
| заглавие      = Воспитание как ответ на вызовы глобализации (начало)
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2006_1/Lukov_Val/16.pdf
| автор издания = 
| издание       = Знание. Понимание. Умение
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2006
| том           = 
| номер         = 1 
| страницы      = 101-109
}}
* [http://www.r-reforms.ru/indexpub204.htm Лоуренс Клейн. «Глобализация: вызов национальным экономикам»]
* [http://www.washprofile.org/en/node/3241?PHPSESSID=394cf6a9f619e5f122acafd1af26e31c Мифы о глобализации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100316134327/http://www.washprofile.org/en/node/3241 |date=2010-03-16 }}
* [http://left.ru/2006/17/parenti151.phtml Майкл Паренти. «Как богатство создает бедность во всем мире»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206004415/http://www.left.ru/2006/17/parenti151.phtml |date=2006-12-06 }}
* {{статья
| автор         = Мосяков Д. В., Королев А. А. 
| заглавие      = Процессы глобализации: есть ли плюсы для России?
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2004_1/Mosiakov&amp;Korolev/9.pdf
| автор издания = 
| издание       = Знание. Понимание. Умение
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2004
| том           = 
| номер         = 1
| страницы      = 72-86
}}
* {{статья
| автор         = Мосяков Д. В. 
| заглавие      = О формировании специального курса по глобалистике
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Mosiakov/15.pdf
| автор издания = 
| издание       = Знание. Понимание. Умение
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2005
| том           = 
| номер         = 3
| страницы      = 116-119
}}
* [http://www.archipelag.ru/geoeconomics/global/ Подборка статей о глобализации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202005348/http://www.archipelag.ru/geoeconomics/global/ |date=2017-02-02 }}
* [http://www.prometeus.nsc.ru/biblio/global/index.ssi «Проблемы глобализации»] — библиографический список по теме
* {{статья
| автор         = Смирнов А. Ю. 
| заглавие      = Глобалистика: проблема поиска предметного поля
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Smirnov/14.pdf
| автор издания = 
| издание       = Знание. Понимание. Умение
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2005
| том           = 
| номер         = 3
| страницы      = 112-116
}}
* {{статья
| автор         = Тлостанова М. В. 
| заглавие      = Судьба университета в эпоху глобализации
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Tlostanova/22.pdf
| автор издания = 
| издание       = Знание. Понимание. Умение
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2005
| том           = 
| номер         = 3
| страницы      = 180-185
}}
* {{статья
| автор         = Хорин И. С. 
| заглавие      = Глобализация общественной жизни: история и современность
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Khorin/15.pdf
| автор издания = 
| издание       = Знание. Понимание. Умение
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2005
| том           = 
| номер         = 2
| страницы      = 118-125
}}
* {{статья
| автор         = Хорина Г. П.
| заглавие      = Глобализация как идеология
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_1/Khorina/10.pdf
| автор издания = 
| издание       = Знание. Понимание. Умение
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2005
| том           = 
| номер         = 1
| страницы      = 71-78
}}
* {{статья
| автор         = Федотова В. Г. 
| заглавие      = Меняющийся мир и глобализация (начало)
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2004_1/Fedotova/7.pdf
| автор издания = 
| издание       = Знание. Понимание. Умение
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2004
| том           = 
| номер         = 1
| страницы      = 47-59
}}
* {{статья
| автор         = Федотова В. Г.
| заглавие      = Меняющийся мир и глобализация (продолжение)
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_1/Fedotova/7.pdf
| автор издания = 
| издание       = Знание. Понимание. Умение
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2005
| том           = 
| номер         = 1
| страницы      = 44-55
}}

* {{статья
| автор         = Федотова В. Г. 
| заглавие      = Меняющийся мир и глобализация (окончание)
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Fedotova/12.pdf
| автор издания = 
| издание       = Знание. Понимание. Умение
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2005
| том           = 
| номер         = 2
| страницы      = 94-104
}}
* {{статья
| автор         = Шендрик А. И.
| заглавие      = Глобализация в системе культурологических координат (начало)
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2004_1/Shendrik/8.pdf 
| автор издания = 
| издание       = Знание. Понимание. Умение
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2004
| том           = 
| номер         = 1
| страницы      = 59-71
}}
* {{статья
| автор         = Шендрик А. И.
| заглавие      = Глобализация в системе культурологических координат (окончание)
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_1/Shendrik/8.pdf
| автор издания = 
| издание       = Знание. Понимание. Умение
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2005
| том           = 
| номер         = 1
| страницы      = 56-68
}}
* [http://www.nyu.edu/projects/ollman/books/h2.php B. Ollman «How to take an exam and remake the world», Montreal: Black Rose Books. Spring, 200l]
* [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;amp;task=view&amp;amp;id=82&amp;amp;Itemid=1&amp;amp;mosmsg=%D3%F1%EF%E5%F8%ED%EE+%F1%EE%F5%F0%E0%ED%B8%ED%21 Макроэволюция Мир-Системы и цивилизаций]
* [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;amp;task=view&amp;amp;id=141&amp;amp;Itemid=1 Генезис и трансформации Мир-Системы]
* {{книга
| автор         = Бринк Линдси.
| заглавие      = Глобализация: повторение пройденного
| оригинал      = 
| ссылка        = http://ru.irisen.ru/pages/94
| автор издания = 
| издание       = 
| тип           = 
| место         = Москва
| год           = 2006
| том           = 
| номер         = 
| страницы      = 
}}

[[Категория:Глобалләшеү]]
[[Категория:Социаль эволюция]]
[[Категория:Тарих философияһы]]
[[Категория:Иҡтисад терминдары]]
[[Категория:Донъя иҡтисады]]</text>
      <sha1>st5si9hq2uwn4lgrh2n3y6qw9x0qlra</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тэрияки</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93005</id>
    <redirect title="Кирияки" />
    <revision>
      <id>1292306</id>
      <parentid>1065082</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T12:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19728-41</username>
        <id>47392</id>
      </contributor>
      <comment>[[Кирияки]] битенә йүнәлтелгән</comment>
      <origin>1292306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="sfnhigkoch1ssi4ntdnds6yax8bc1gf" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Кирияки]]</text>
      <sha1>sfnhigkoch1ssi4ntdnds6yax8bc1gf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Мәмерйә</title>
    <ns>10</ns>
    <id>102549</id>
    <revision>
      <id>1292327</id>
      <parentid>1191568</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T06:17:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MR973</username>
        <id>26610</id>
      </contributor>
      <origin>1292327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11204" sha1="qr7s4a5609r8o9g3fj5t8spn616mp0u" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Ҡалып:Геокар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Пещера&quot;&gt;
&lt;includeonly&gt;&lt;table class=&quot;infobox&quot; cellspacing=&quot;2&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em;&quot;&gt;
{{Геокар|Название|{{{Название|}}}|{{{Национальное название|}}}|Стиль=6_1}}
{{Геокар|Изображение|{{{Изображение|}}}|{{{Подпись|}}}}}
{{#if:{{{lat_deg|}}}{{{Координаты|}}}|{{#if:{{{Страна|}}}|{{Геокар|Координаты|{{#if:{{{Координаты|}}}|0|{{{lat_deg|}}}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|}}}|{{{Координаты|}}}|Страна={{{Страна|}}}{{#titleparts:{{{Страны|}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}}}}}}}
{{Геокар|Страны|{{#if:{{{Страна|}}}|{{{Страна|}}}|{{{Страны|}}}}}|Стиль=6}}
{{Геокар|Множественный|1|Регион|Региондар|{{#if:{{{Регион|}}}|{{{Регион|}}}|{{{Регионы|}}}}}|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|1|Район|{{{Район|}}}|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|1|Тораҡ пункт|{{{НП|}}}|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|1|Тау системаһы|{{{Горная система|}}}|Стиль=6}}
{{Геокар|Множественный|1|Утрау|Утрауҙар|{{#if:{{{Остров|}}}|{{{Остров|}}}|{{{Острова|}}}}}|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|0|Тәрәнлеге|{{{Глубина|}}}|м|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|0|Амплитуда|{{{Амплитуда|}}}|м|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|0|Оҙонлоғо|{{{Длина|}}}|м|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|0|Күләме|{{{Объём|}}}|м³|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|0|Асылған йылы|{{{Год открытия|}}}|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|0|Тип|{{#switch: {{{Тип|}}}
 | карст = {{{Тип}}} {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Карст мәмерйәләре]]}}
 | тектоник = {{{Тип}}} {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Тектоник мәмерйәләр]]}}
 | эрозия = {{{Тип}}} {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Эрозия мәмерйәләре]]}}
 | боҙлоҡ = {{{Тип}}} {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Боҙлоҡ мәмерйәләре]]}}
 | вулкан = {{{Тип}}} {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Вулкан мәмерйеләре]]}}
 | яһалма = {{{Тип}}} {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Яһалма мәмерйәләр]]}}
 }}|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|0|һыйҙырышлы тоҡомдар|{{#switch:{{{Һыйҙырышлы тоҡомдар|}}}
 | эзбизташ = [[эзбизташ]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Эзбизташ мәмерйәләр]]}}
 | гипс      = [[гипс]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Гипс мәмерйәләр]]}}
 | мәрмәр    = [[мрамор]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Мәрмәр мәмерйәләр]]}}
 | конгломерат = [[Конгломерат (тау тоҡомо)|конгломерат]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Конгломерат мәмерйәләр]]}}
 | {{Текст в ссылку|1={{{Вмещающие породы}}} }} 
 }}|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|0|Мәмерйәгә инеү юлы|{{{Число входов|}}}|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|0|Ҡатмарлылыҡ категорияһы|{{#switch:{{{Категория сложности|}}}
 | 1  = {{Comment|1 = 1|2 = Пещеры, для прохождения которых требуется минимальное количество вспомогательных средств. Глубина колодцев не более 40 м. Колодцы, как правило, сухие и простые для прохождения. В горизонтальных пещерах должны иметься препятствия: узости, участки несложного скалолазания или обводненные участки. Время прохождения — 2—8 часов. Общая глубина — 20—100 м.}}
 | 2А = {{Comment|1 = 2А|2 = Колодцы могут быть обводненными, но без сильных водотоков. Горизонтальные пещеры могут иметь открытые сифоны. Время прохождения 3—8 часов. Общая глубина 40—180 м.}}
 | 2Б = {{Comment|1 = 2Б|2 = Колодцы могут быть обводненными, но без сильных водотоков. Горизонтальные пещеры могут иметь открытые сифоны. Время прохождения 6—16 часов. Общая глубина 150—300 м.}}
 | 3А = {{Comment|1 = 3А|2 = Колодцы могут быть сильно обводнены. В горизонтальных пещерах могут быть небольшие сифоны, требующие применения аппаратов автономного дыхания. Время прохождения 12—48 часов. Общая глубина 180—360 м.}}
 | 3Б = {{Comment|1 = 3Б|2 = Колодцы могут быть сильно обводнены. В горизонтальных пещерах могут быть небольшие сифоны, требующие применения аппаратов автономного дыхания. Время прохождения 2—5 дней. Общая глубина 320—550 м.}}
 | 4А = {{Comment|1 = 4А|2 = Пещеры вертикального и смешанного типа, для их прохождения требуется установка промежуточного пункта питания и отдыха на маршруте или подземного лагеря. Могут быть участки сложного лазания, в том числе с применением штурмовых лесенок, шестов и т. п. Время прохождения 4—8 дней. Общая глубина 420—550 м.}}
 | 4Б = {{Comment|1 = 4Б|2 = Колодцы могут быть сильно обводнены. В горизонтальных пещерах могут быть небольшие сифоны, требующие применения аппаратов автономного дыхания. Время прохождения 7—14 дней. Общая глубина 320—550 м.}}
 | 5А = {{Comment|1 = 5А|2 = Множество всевозможных препятствий. Для прохождения требуется установка подземных лагерей. Время прохождения 12—18 дней. Общая глубина 800—1200 м.}}
 | 5Б = {{Comment|1 = 5Б|2 = Необходима установка нескольких подземных лагерей. Время прохождения свыше 18 дней. Общая глубина свыше 1100 м.}}
}}|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|0|Туристар өсөн асыҡ|{{{Доступно для посетителей|}}}|м|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|0|Яҡтыртыу|{{{Освещение|}}}|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|0|Сайт|{{#if:{{{Сайт|}}}|{{URL|{{{Сайт}}}}}}}|Стиль=6}}
{{#ifeq:{{{Позиционная карта|}}}|0||{{#if:{{{Позиционная карта|}}}{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|{{Геокар|Позиционная карта|{{#if:{{{Позиционная карта|}}}|{{{Позиционная карта|}}}|{{{Страна|}}}{{#titleparts:{{{Страны|}}}|1|1}}}}|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|}}}|{{{Координаты|}}}|Ук. карты=physical|Ук. арены={{{Ук. арены|physical}}}|Ук. метки=m6|Подпись метки={{{Название|}}}|Обрезать сверху={{{Обрезать сверху|}}}|Обрезать снизу={{{Обрезать снизу|}}}}}}}}}
{{#ifeq:{{{Позиционная карта 1|}}}|0||{{#if:{{{Позиционная карта 1|}}}{{{Регион|}}}|{{Геокар|Позиционная карта|{{#if:{{{Позиционная карта 1|}}}|{{{Позиционная карта 1|}}}|{{#iferror:{{ПозКарта|{{{Страна|}}}{{#titleparts:{{{Страны|}}}|1|1}} {{{Регион|}}}}}||{{{Страна|}}}{{#titleparts:{{{Страны|}}}|1|1}} {{{Регион|}}}}}}}|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|}}}|{{{Координаты|}}}|Ук. карты={{{Ук. карты 1|physical}}}|Ук. арены={{{Ук. арены 1|physical}}}|Ук. метки=m6|Подпись метки={{{Название|}}}|Обрезать сверху={{{Обрезать сверху 1|}}}|Обрезать снизу={{{Обрезать снизу 1|}}}}}}}}}
{{Геокар|Вставка|{{{Вставка|}}}}}
{{Геокар|Изображение|{{{Карта|}}}|{{{Подпись карты|}}}}}
{{Геокар|Категория на Викискладе|{{{Категория на Викискладе|}}}|{{{Название|}}}|Стиль=6_1}}
&lt;/table&gt;
{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#if:{{{Страна 1|}}}{{{Страна 2|}}}{{{Страна 3|}}}{{{Страна 4|}}}{{{Страна 5|}}}{{{Страна 6|}}}{{{Регион 1|}}}{{{Регион 2|}}}{{{Регион 3|}}}{{{Регион 4|}}}{{{Регион 5|}}}{{{Регион 6|}}}{{{Остров 1|}}}{{{Остров 2|}}}{{{Остров 3|}}}|[[Категория:Геокарҙа карточка: Төҙәтергә: Множественные параметры]]}}{{#if:{{{lat_deg|}}}{{{lon_deg|}}}|[[Категория:Википедия:Карточки с устаревшим форматом координат]]}}[[Категория:Алфавит буйынса мәмерйәләр]]
{{#ifeq: Пещера |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без начала|{{PAGENAME}}|Пещера }}}}}}
{{#ifeq: Пещерная система |{{str left|{{PAGENAME}}|17}}|{{DEFAULTSORT:{{Без начала|{{PAGENAME}}|Пещерная система }}}}}}
{{#if:{{{lat_deg|}}}{{{Координаты|}}}|{{#if:{{{Позиционная карта|}}}{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}||[[Категория:Википедия:Позиция карталары булмаған географик мәҡәләләр]]}}|[[Категория:Википедия:Географик координаталары булмаған мәмерйәләр]]}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qr7s4a5609r8o9g3fj5t8spn616mp0u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1292329</id>
      <parentid>1292327</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T06:33:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MR973</username>
        <id>26610</id>
      </contributor>
      <origin>1292329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11315" sha1="illm53ko5b7ityzaxmijin1gb23qex9" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Ҡалып:Геокар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Мәмерйә&quot;&gt;
&lt;includeonly&gt;&lt;table class=&quot;infobox&quot; cellspacing=&quot;2&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em;&quot;&gt;
{{Геокар|Название|{{{Исеме|{{{Название|}}}}}}|{{{Төп исеме|{{{Национальное название|}}}}}}|Стиль=6_1}}
{{Геокар|Изображение|{{{Рәсем|{{{Изображение|}}}}}}|{{{Рәсем аңлатмаһы|{{{Подпись|}}}}}}}}
{{#if:{{{lat_deg|}}}{{{Координаты|}}}|{{#if:{{{Страна|}}}|{{Геокар|Координаты|{{#if:{{{Координаты|}}}|0|{{{lat_deg|}}}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|}}}|{{{Координаты|}}}|Страна={{{Страна|}}}{{#titleparts:{{{Страны|}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}}}}}}}
{{Геокар|Страны|{{#if:{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}|{{{Илдәр|{{{Страны|}}}}}}}}|Стиль=6}}
{{Геокар|Множественный|1|Төбәк|Төбәктәр|{{#if:{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|{{{Төбәктәр|{{{Регионы|}}}}}}}}|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|1|Район|{{{Район|}}}|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|1|Тораҡ пункт|{{{НП|}}}|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|1|Тау системаһы|{{{Тау системаһы|{{{Горная система|}}}}}}|Стиль=6}}
{{Геокар|Множественный|1|Утрау|Утрауҙар|{{#if:{{{Утрау|{{{Остров|}}}}}}|{{{Утрау|{{{Остров|}}}}}}|{{{Утрауҙар|{{{Острова|}}}}}}}}|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|0|Тәрәнлеге|{{{Тәрәнлеге|{{{Глубина|}}}}}}|м|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|0|Амплитуда|{{{Амплитуда|}}}|м|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|0|Оҙонлоғо|{{{Оҙонлоғо|{{{Длина|}}}}}}|м|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|0|Күләме|{{{Күләме|{{{Объём|}}}}}}|м³|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|0|Асылған йылы|{{{Асылған йылы|{{{Год открытия|}}}}}}|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|0|Төрө|{{#switch: {{{Төрө|{{{Тип|}}}}}}
 | карст = карст {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Карст мәмерйәләре]]}}
 | тектоник = тектоник {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Тектоник мәмерйәләр]]}}
 | эрозия = эрозия {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Эрозия мәмерйәләре]]}}
 | боҙлоҡ = боҙлоҡ {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Боҙлоҡ мәмерйәләре]]}}
 | вулкан = вулкан {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Вулкан мәмерйәләре]]}}
 | яһалма = яһалма {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Яһалма мәмерйәләр]]}}
 | эзбизле = эзбизле {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Эзбизташ мәмерйәләр]]}}
 }}|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|0|Һыйҙырышлы тоҡомдар|{{#switch:{{{Һыйҙырышлы тоҡомдар|{{{Вмещающие породы|}}}}}}
 | эзбизташ = [[эзбизташ]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Эзбизташ мәмерйәләр]]}}
 | гипс      = [[гипс]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Гипс мәмерйәләр]]}}
 | мәрмәр    = [[мәрмәр]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Мәрмәр мәмерйәләр]]}}
 | конгломерат = [[Конгломерат (тау тоҡомо)|конгломерат]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Конгломерат мәмерйәләр]]}}
 | {{Текст в ссылку|1={{{Һыйҙырышлы тоҡомдар|{{{Вмещающие породы|}}}}}} }} 
 }}|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|0|Инеү юлдары һаны|{{{Инеү юлдары һаны|{{{Число входов|}}}}}}|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|0|Ҡатмарлылыҡ категорияһы|{{#switch:{{{Ҡатмарлылыҡ категорияһы|{{{Категория сложности|}}}}}}
 | 1  = {{Comment|1 = 1|2 = Үтеп сығыу өсөн ярҙамсы саралар минималь кимәлдә талап ителгән мәмерйәләр. Вертикаль участкалар тәрәнлеге 40 метрҙан ашмай. Улар, ғәҙәттә, ҡоро һәм үтеү өсөн ябай. Үтеү ваҡыты — 2—8 сәғәт. Дөйөм тәрәнлеге — 20—100 м.}}
 | 2А = {{Comment|1 = 2А|2 = Вертикаль участкалар һыулы булыуы мөмкин, әммә көслө ағымһыҙ. Горизонталь мәмерйәләрҙә асыҡ сифондар булыуы мөмкин. Үтеү ваҡыты 3—8 сәғәт. Дөйөм тәрәнлеге 40—180 м.}}
 | 2Б = {{Comment|1 = 2Б|2 = Вертикаль участкалар һыулы булыуы мөмкин, әммә көслө ағымһыҙ. Горизонталь мәмерйәләрҙә асыҡ сифондар булыуы мөмкин. Үтеү ваҡыты 6—16 сәғәт. Дөйөм тәрәнлеге 150—300 м.}}
 | 3А = {{Comment|1 = 3А|2 = Вертикаль участкалар ныҡ һыулы булыуы мөмкин. Горизонталь мәмерйәләрҙә автономлы һулыш алыу аппараттары талап иткән бәләкәй сифондар булыуы мөмкин. Үтеү ваҡыты 12—48 сәғәт. Дөйөм тәрәнлеге 180—360 м.}}
 | 3Б = {{Comment|1 = 3Б|2 = Вертикаль участкалар ныҡ һыулы булыуы мөмкин. Горизонталь мәмерйәләрҙә автономлы һулыш алыу аппараттары талап иткән бәләкәй сифондар булыуы мөмкин. Үтеү ваҡыты 2—5 көн. Дөйөм тәрәнлеге 320—550 м.}}
 | 4А = {{Comment|1 = 4А|2 = Вертикаль һәм ҡатнаш төрҙәге мәмерйәләр, уларҙы үтеү өсөн маршрутта йәки ер аҫты лагерында туҡланыу һәм ял итеү пункты урынлаштырыу талап ителә. Үтеү ваҡыты 4—8 көн. Дөйөм тәрәнлеге 420—550 м.}}
 | 4Б = {{Comment|1 = 4Б|2 = Вертикаль участкалар ныҡ һыулы булыуы мөмкин. Горизонталь мәмерйәләрҙә автономлы һулыш алыу аппараттары талап иткән бәләкәй сифондар булыуы мөмкин. Үтеү ваҡыты 7—14 көн. Дөйөм тәрәнлеге 320—550 м.}}
 | 5А = {{Comment|1 = 5А|2 = Төрлө тотҡарлыҡтарҙың күплеге. Үтеү өсөн ер аҫты лагерҙарын урынлаштырыу талап ителә. Үтеү ваҡыты 12—18 көн. Дөйөм тәрәнлеге 800—1200 м.}}
 | 5Б = {{Comment|1 = 5Б|2 = Бер нисә ер аҫты лагеры урынлаштырыу кәрәк. Үтеү ваҡыты 18 көндән ашыу. Дөйөм тәрәнлеге 1100 метрҙан ашыу.}}
}}|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|0|Туристар өсөн асыҡ|{{{Туристар өсөн асыҡ|{{{Доступно для посетителей|}}}}}}|м|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|0|Яҡтыртыу|{{{Яҡтыртыу|{{{Освещение|}}}}}}|Стиль=6}}
{{Геокар|Параметр|0|Сайт|{{#if:{{{Сайт|}}}|{{URL|{{{Сайт}}}}}}}|Стиль=6}}
{{#ifeq:{{{Позиционная карта|}}}|0||{{#if:{{{Позиционная карта|}}}{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|{{Геокар|Позиционная карта|{{#if:{{{Позиционная карта|}}}|{{{Позиционная карта|}}}|{{{Страна|}}}{{#titleparts:{{{Страны|}}}|1|1}}}}|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|}}}|{{{Координаты|}}}|Ук. карты=physical|Ук. арены={{{Ук. арены|physical}}}|Ук. метки=m6|Подпись метки={{{Название|}}}|Обрезать сверху={{{Обрезать сверху|}}}|Обрезать снизу={{{Обрезать снизу|}}}}}}}}}
{{#ifeq:{{{Позиционная карта 1|}}}|0||{{#if:{{{Позиционная карта 1|}}}{{{Регион|}}}|{{Геокар|Позиционная карта|{{#if:{{{Позиционная карта 1|}}}|{{{Позиционная карта 1|}}}|{{#iferror:{{ПозКарта|{{{Страна|}}}{{#titleparts:{{{Страны|}}}|1|1}} {{{Регион|}}}}}||{{{Страна|}}}{{#titleparts:{{{Страны|}}}|1|1}} {{{Регион|}}}}}}}|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|}}}|{{{Координаты|}}}|Ук. карты={{{Ук. карты 1|physical}}}|Ук. арены={{{Ук. арены 1|physical}}}|Ук. метки=m6|Подпись метки={{{Название|}}}|Обрезать сверху={{{Обрезать сверху 1|}}}|Обрезать снизу={{{Обрезать снизу 1|}}}}}}}}}
{{Геокар|Вставка|{{{Вставка|}}}}}
{{Геокар|Изображение|{{{Карта|}}}|{{{Подпись карты|}}}}}
{{Геокар|Категория на Викискладе|{{{Категория на Викискладе|}}}|{{{Название|}}}|Стиль=6_1}}
&lt;/table&gt;
{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#if:{{{Страна 1|}}}{{{Страна 2|}}}{{{Страна 3|}}}{{{Страна 4|}}}{{{Страна 5|}}}{{{Страна 6|}}}{{{Регион 1|}}}{{{Регион 2|}}}{{{Регион 3|}}}{{{Регион 4|}}}{{{Регион 5|}}}{{{Регион 6|}}}{{{Остров 1|}}}{{{Остров 2|}}}{{{Остров 3|}}}|[[Категория:Геокарҙа карточка: Төҙәтергә: Множественные параметры]]}}{{#if:{{{lat_deg|}}}{{{lon_deg|}}}|[[Категория:Википедия:Карточки с устаревшим форматом координат]]}}[[Категория:Алфавит буйынса мәмерйәләр]]
{{#ifeq: Мәмерйә |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без начала|{{PAGENAME}}|Мәмерйә }}}}}}
{{#if:{{{lat_deg|}}}{{{Координаты|}}}|{{#if:{{{Позиционная карта|}}}{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}||[[Категория:Википедия:Позиция карталары булмаған географик мәҡәләләр]]}}|[[Категория:Википедия:Географик координаталары булмаған мәмерйәләр]]}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>illm53ko5b7ityzaxmijin1gb23qex9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1292330</id>
      <parentid>1292329</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T06:40:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MR973</username>
        <id>26610</id>
      </contributor>
      <origin>1292330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9942" sha1="jrs0rckw2bn7yugt20m9suqey3akbv4" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Ҡалып:Геокар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Мәмерйә&quot;&gt;
{{Геокар|Название|{{{Исеме|{{{Название|}}}}}}|{{{Төп исеме|{{{Национальное название|}}}}}}}}
{{Геокар|Изображение|{{{Рәсем|{{{Изображение|}}}}}}|{{{Рәсем аңлатмаһы|{{{Подпись изображения|{{{Подпись|}}}}}}}}}}}

&lt;!-- Характеристикалары --&gt;
{{Геокар|Заголовок|Төп күрһәткестәр|{{{Тәрәнлеге|{{{Глубина|}}}}}}{{{Амплитуда|}}}{{{Оҙонлоғо|{{{Длина|}}}}}}{{{Күләме|{{{Объём|}}}}}}{{{Асылған йылы|{{{Год открытия|}}}}}}{{{Төрө|{{{Тип|}}}}}}{{{Һыйҙырышлы тоҡомдар|{{{Вмещающие породы|}}}}}}{{{Инеү юлдары һаны|{{{Число входов|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Тәрәнлеге|{{{Тәрәнлеге|{{{Глубина|}}}}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Амплитуда|{{{Амплитуда|}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Оҙонлоғо|{{{Оҙонлоғо|{{{Длина|}}}}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Күләме|{{{Күләме|{{{Объём|}}}}}}|м³}}
{{Геокар|Параметр|0|Асылған йылы|{{{Асылған йылы|{{{Год открытия|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Төрө|{{#if:{{{Төрө|{{{Тип|}}}}}}|{{#switch: {{{Төрө|{{{Тип|}}}}}}
 | карст = карст {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Карст мәмерйәләре]]}}
 | тектоник = тектоник {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Тектоник мәмерйәләр]]}}
 | эрозия = эрозия {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Эрозия мәмерйәләре]]}}
 | боҙлоҡ = боҙлоҡ {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Боҙлоҡ мәмерйәләре]]}}
 | вулкан = вулкан {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Вулкан мәмерйәләре]]}}
 | яһалма = яһалма {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Яһалма мәмерйәләр]]}}
 | {{{Төрө|{{{Тип|}}}}}}
 }}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Һыйҙырышлы тоҡомдар|{{#switch:{{{Һыйҙырышлы тоҡомдар|{{{Вмещающие породы|}}}}}}
 | эзбизташ = [[эзбизташ]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Эзбизташ мәмерйәләр]]}}
 | гипс      = [[гипс]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Гипс мәмерйәләр]]}}
 | мәрмәр    = [[мәрмәр]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Мәрмәр мәмерйәләр]]}}
 | конгломерат = [[Конгломерат (тау тоҡомо)|конгломерат]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Конгломерат мәмерйәләр]]}}
 | {{Текст в ссылку|1={{{Һыйҙырышлы тоҡомдар|{{{Вмещающие породы|}}}}}} }} 
 }}}}
{{Геокар|Параметр|0|Инеү юлдары һаны|{{{Инеү юлдары һаны|{{{Число входов|}}}}}}}}

&lt;!-- Килгәндә --&gt;
{{Геокар|Заголовок|Килеүселәр өсөн|{{{Ҡатмарлылыҡ категорияһы|{{{Категория сложности|}}}}}}{{{Туристар өсөн асыҡ|{{{Доступно для посетителей|}}}}}}{{{Яҡтыртыу|{{{Освещение|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Ҡатмарлылыҡ категорияһы|{{#if:{{{Ҡатмарлылыҡ категорияһы|{{{Категория сложности|}}}}}}|{{#switch:{{{Ҡатмарлылыҡ категорияһы|{{{Категория сложности|}}}}}}
 | 1  = {{Comment|1 = 1|2 = Үтеп сығыу өсөн ярҙамсы саралар минималь кимәлдә талап ителгән мәмерйәләр. Вертикаль участкалар тәрәнлеге 40 метрҙан ашмай. Улар, ғәҙәттә, ҡоро һәм үтеү өсөн ябай. Үтеү ваҡыты — 2—8 сәғәт. Дөйөм тәрәнлеге — 20—100 м.}}
 | 2А = {{Comment|1 = 2А|2 = Вертикаль участкалар һыулы булыуы мөмкин, әммә көслө ағымһыҙ. Горизонталь мәмерйәләрҙә асыҡ сифондар булыуы мөмкин. Үтеү ваҡыты 3—8 сәғәт. Дөйөм тәрәнлеге 40—180 м.}}
 | 2Б = {{Comment|1 = 2Б|2 = Вертикаль участкалар һыулы булыуы мөмкин, әммә көслө ағымһыҙ. Горизонталь мәмерйәләрҙә асыҡ сифондар булыуы мөмкин. Үтеү ваҡыты 6—16 сәғәт. Дөйөм тәрәнлеге 150—300 м.}}
 | 3А = {{Comment|1 = 3А|2 = Вертикаль участкалар ныҡ һыулы булыуы мөмкин. Горизонталь мәмерйәләрҙә автономлы һулыш алыу аппараттары талап иткән бәләкәй сифондар булыуы мөмкин. Үтеү ваҡыты 12—48 сәғәт. Дөйөм тәрәнлеге 180—360 м.}}
 | 3Б = {{Comment|1 = 3Б|2 = Вертикаль участкалар ныҡ һыулы булыуы мөмкин. Горизонталь мәмерйәләрҙә автономлы һулыш алыу аппараттары талап иткән бәләкәй сифондар булыуы мөмкин. Үтеү ваҡыты 2—5 көн. Дөйөм тәрәнлеге 320—550 м.}}
 | 4А = {{Comment|1 = 4А|2 = Вертикаль һәм ҡатнаш төрҙәге мәмерйәләр, уларҙы үтеү өсөн маршрутта йәки ер аҫты лагерында туҡланыу һәм ял итеү пункты урынлаштырыу талап ителә. Үтеү ваҡыты 4—8 көн. Дөйөм тәрәнлеге 420—550 м.}}
 | 4Б = {{Comment|1 = 4Б|2 = Вертикаль участкалар ныҡ һыулы булыуы мөмкин. Горизонталь мәмерйәләрҙә автономлы һулыш алыу аппараттары талап иткән бәләкәй сифондар булыуы мөмкин. Үтеү ваҡыты 7—14 көн. Дөйөм тәрәнлеге 320—550 м.}}
 | 5А = {{Comment|1 = 5А|2 = Төрлө тотҡарлыҡтарҙың күплеге. Үтеү өсөн ер аҫты лагерҙарын урынлаштырыу талап ителә. Үтеү ваҡыты 12—18 көн. Дөйөм тәрәнлеге 800—1200 м.}}
 | 5Б = {{Comment|1 = 5Б|2 = Бер нисә ер аҫты лагеры урынлаштырыу кәрәк. Үтеү ваҡыты 18 көндән ашыу. Дөйөм тәрәнлеге 1100 метрҙан ашыу.}}
}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Туристар өсөн асыҡ|{{{Туристар өсөн асыҡ|{{{Доступно для посетителей|}}}}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Яҡтыртыу|{{{Яҡтыртыу|{{{Освещение|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Сайт|{{#if:{{{Сайт|}}}|{{URL|{{{Сайт}}}}}}}}}

&lt;!-- Урынлашыуы --&gt;
{{Геокар|Заголовок|Урынлашыуы|{{{Координаты|}}}{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}{{{Район|}}}{{{Тау системаһы|{{{Горная система|}}}}}}}}
{{Геокар|Координаты|{{{Координаты|}}}|Страна={{#titleparts:{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}|cat=Википедия:Географик координаталары булмаған мәмерйәләр}}
{{Геокар|Страна|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}
{{Геокар|Регион|{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}
{{Геокар|Район|{{{Район|}}}|{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|1|Тау системаһы|{{{Тау системаһы|{{{Горная система|}}}}}}}}

{{Геокар|Позиционная карта|{{#if:{{{Позиционная карта|}}}|{{{Позиционная карта|}}}|{{#titleparts:{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}|1|1}}}}|{{{Координаты|}}}|Ук. карты=physical|Ук. арены={{{Ук. арены|physical}}}|Ук. метки=m6|Подпись метки={{{Исеме|{{{Название|}}}}}}|Обрезать сверху={{{Обрезать сверху|}}}|Обрезать снизу={{{Обрезать снизу|}}}}}
{{Геокар|Позиционная карта|{{#if:{{{Позиционная карта 1|}}}|{{{Позиционная карта 1|}}}|{{#titleparts:{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}|1|1}} {{#if:{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|0}}}}|{{{Координаты|}}}|Ук. карты={{{Ук. карты 1|physical}}}|Ук. арены={{{Ук. арены 1|physical}}}|Ук. метки=m6|Подпись метки={{{Исеме|{{{Название|}}}}}}|Обрезать сверху={{{Обрезать сверху 1|}}}|Обрезать снизу={{{Обрезать снизу 1|}}}}}

{{Геокар|Вставка|{{{Вставка|}}}}}
{{Геокар|Категория на Викискладе|{{{Категория на Викискладе|}}}|{{{Исеме|{{{Название|}}}}}}}}
&lt;/table&gt;{{#if:{{NAMESPACE}}||
[[Категория:Мәмерйәләр алфавит буйынса]]
{{#invoke:AdjustSortKey|main|Мәмерйә|Мәмерйәләр|Мәмерйәләр системаһы}}
}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jrs0rckw2bn7yugt20m9suqey3akbv4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1292331</id>
      <parentid>1292330</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T06:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MR973</username>
        <id>26610</id>
      </contributor>
      <origin>1292331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10044" sha1="qh99p29bvlr6qludhir6kk4oxuu6uzo" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Ҡалып:Геокар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Мәмерйә&quot;&gt;
{{Геокар|Название|{{{Исеме|{{{Название|}}}}}}|{{{Төп исеме|{{{Национальное название|}}}}}}}}
{{Геокар|Изображение|{{{Рәсем|{{{Изображение|}}}}}}|{{{Рәсем аңлатмаһы|{{{Подпись изображения|{{{Подпись|}}}}}}}}}}}

&lt;!-- Характеристикалары --&gt;
{{Геокар|Заголовок|Төп күрһәткестәр|{{{Тәрәнлеге|{{{Глубина|}}}}}}{{{Амплитуда|}}}{{{Оҙонлоғо|{{{Длина|}}}}}}{{{Күләме|{{{Объём|}}}}}}{{{Асылған йылы|{{{Год открытия|}}}}}}{{{Төрө|{{{Тип|}}}}}}{{{Һыйҙырышлы тоҡомдар|{{{Вмещающие породы|}}}}}}{{{Инеү юлдары һаны|{{{Число входов|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Тәрәнлеге|{{{Тәрәнлеге|{{{Глубина|}}}}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Амплитуда|{{{Амплитуда|}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Оҙонлоғо|{{{Оҙонлоғо|{{{Длина|}}}}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Күләме|{{{Күләме|{{{Объём|}}}}}}|м³}}
{{Геокар|Параметр|0|Асылған йылы|{{{Асылған йылы|{{{Год открытия|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Төрө|{{#if:{{{Төрө|{{{Тип|}}}}}}|{{#switch: {{{Төрө|{{{Тип|}}}}}}
 | карст = карст {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Карст мәмерйәләре]]}}
 | тектоник = тектоник {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Тектоник мәмерйәләр]]}}
 | эрозия = эрозия {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Эрозия мәмерйәләре]]}}
 | боҙлоҡ = боҙлоҡ {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Боҙлоҡ мәмерйәләре]]}}
 | вулкан = вулкан {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Вулкан мәмерйәләре]]}}
 | яһалма = яһалма {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Яһалма мәмерйәләр]]}}
 | {{{Төрө|{{{Тип|}}}}}}
 }}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Һыйҙырышлы тоҡомдар|{{#switch:{{{Һыйҙырышлы тоҡомдар|{{{Вмещающие породы|}}}}}}
 | эзбизташ = [[эзбизташ]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Эзбизташ мәмерйәләр]]}}
 | гипс      = [[гипс]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Гипс мәмерйәләр]]}}
 | мәрмәр    = [[мәрмәр]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Мәрмәр мәмерйәләр]]}}
 | конгломерат = [[Конгломерат (тау тоҡомо)|конгломерат]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Конгломерат мәмерйәләр]]}}
 | {{Текст в ссылку|1={{{Һыйҙырышлы тоҡомдар|{{{Вмещающие породы|}}}}}} }} 
 }}}}
{{Геокар|Параметр|0|Инеү юлдары һаны|{{{Инеү юлдары һаны|{{{Число входов|}}}}}}}}

&lt;!-- Килгәндә --&gt;
{{Геокар|Заголовок|Килеүселәр өсөн|{{{Ҡатмарлылыҡ категорияһы|{{{Категория сложности|}}}}}}{{{Туристар өсөн асыҡ|{{{Доступно для посетителей|}}}}}}{{{Яҡтыртыу|{{{Освещение|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Ҡатмарлылыҡ категорияһы|{{#if:{{{Ҡатмарлылыҡ категорияһы|{{{Категория сложности|}}}}}}|{{#switch:{{{Ҡатмарлылыҡ категорияһы|{{{Категория сложности|}}}}}}
 | 1  = {{Comment|1 = 1|2 = Үтеп сығыу өсөн ярҙамсы саралар минималь кимәлдә талап ителгән мәмерйәләр. Вертикаль участкалар тәрәнлеге 40 метрҙан ашмай. Улар, ғәҙәттә, ҡоро һәм үтеү өсөн ябай. Үтеү ваҡыты — 2—8 сәғәт. Дөйөм тәрәнлеге — 20—100 м.}}
 | 2А = {{Comment|1 = 2А|2 = Вертикаль участкалар һыулы булыуы мөмкин, әммә көслө ағымһыҙ. Горизонталь мәмерйәләрҙә асыҡ сифондар булыуы мөмкин. Үтеү ваҡыты 3—8 сәғәт. Дөйөм тәрәнлеге 40—180 м.}}
 | 2Б = {{Comment|1 = 2Б|2 = Вертикаль участкалар һыулы булыуы мөмкин, әммә көслө ағымһыҙ. Горизонталь мәмерйәләрҙә асыҡ сифондар булыуы мөмкин. Үтеү ваҡыты 6—16 сәғәт. Дөйөм тәрәнлеге 150—300 м.}}
 | 3А = {{Comment|1 = 3А|2 = Вертикаль участкалар ныҡ һыулы булыуы мөмкин. Горизонталь мәмерйәләрҙә автономлы һулыш алыу аппараттары талап иткән бәләкәй сифондар булыуы мөмкин. Үтеү ваҡыты 12—48 сәғәт. Дөйөм тәрәнлеге 180—360 м.}}
 | 3Б = {{Comment|1 = 3Б|2 = Вертикаль участкалар ныҡ һыулы булыуы мөмкин. Горизонталь мәмерйәләрҙә автономлы һулыш алыу аппараттары талап иткән бәләкәй сифондар булыуы мөмкин. Үтеү ваҡыты 2—5 көн. Дөйөм тәрәнлеге 320—550 м.}}
 | 4А = {{Comment|1 = 4А|2 = Вертикаль һәм ҡатнаш төрҙәге мәмерйәләр, уларҙы үтеү өсөн маршрутта йәки ер аҫты лагерында туҡланыу һәм ял итеү пункты урынлаштырыу талап ителә. Үтеү ваҡыты 4—8 көн. Дөйөм тәрәнлеге 420—550 м.}}
 | 4Б = {{Comment|1 = 4Б|2 = Вертикаль участкалар ныҡ һыулы булыуы мөмкин. Горизонталь мәмерйәләрҙә автономлы һулыш алыу аппараттары талап иткән бәләкәй сифондар булыуы мөмкин. Үтеү ваҡыты 7—14 көн. Дөйөм тәрәнлеге 320—550 м.}}
 | 5А = {{Comment|1 = 5А|2 = Төрлө тотҡарлыҡтарҙың күплеге. Үтеү өсөн ер аҫты лагерҙарын урынлаштырыу талап ителә. Үтеү ваҡыты 12—18 көн. Дөйөм тәрәнлеге 800—1200 м.}}
 | 5Б = {{Comment|1 = 5Б|2 = Бер нисә ер аҫты лагеры урынлаштырыу кәрәк. Үтеү ваҡыты 18 көндән ашыу. Дөйөм тәрәнлеге 1100 метрҙан ашыу.}}
}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Туристар өсөн асыҡ|{{{Туристар өсөн асыҡ|{{{Доступно для посетителей|}}}}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Яҡтыртыу|{{{Яҡтыртыу|{{{Освещение|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Сайт|{{#if:{{{Сайт|}}}|{{URL|{{{Сайт}}}}}}}}}

&lt;!-- Урынлашыуы --&gt;
{{Геокар|Заголовок|Урынлашыуы|{{{Координаты|}}}{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}{{{Район|}}}{{{Тау системаһы|{{{Горная система|}}}}}}}}
{{Геокар|Координаты|{{{Координаты|}}}|Страна={{#titleparts:{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}|cat=Википедия:Географик координаталары булмаған мәмерйәләр}}

{{Геокар|Параметр|1|Ил|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}
{{#if:{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|{{Геокар|Параметр|1|Төбәк (ер)|{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}}}}}
{{#if:{{{Район|}}}|{{Геокар|Параметр|1|Район|{{{Район|}}}}}}}
{{#if:{{{Тау системаһы|{{{Горная система|}}}}}}|{{Геокар|Параметр|1|Тау системаһы|{{{Тау системаһы|{{{Горная система|}}}}}}}}}}

{{Геокар|Позиционная карта|{{#if:{{{Позиционная карта|}}}|{{{Позиционная карта|}}}|{{#titleparts:{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}|1|1}}}}|{{{Координаты|}}}|Ук. карты=physical|Ук. арены={{{Ук. арены|physical}}}|Ук. метки=m6|Подпись метки={{{Исеме|{{{Название|}}}}}}|Обрезать сверху={{{Обрезать сверху|}}}|Обрезать снизу={{{Обрезать снизу|}}}}}
{{Геокар|Позиционная карта|{{#if:{{{Позиционная карта 1|}}}|{{{Позиционная карта 1|}}}|{{#titleparts:{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}|1|1}} {{#if:{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|0}}}}|{{{Координаты|}}}|Ук. карты={{{Ук. карты 1|physical}}}|Ук. арены={{{Ук. арены 1|physical}}}|Ук. метки=m6|Подпись метки={{{Исеме|{{{Название|}}}}}}|Обрезать сверху={{{Обрезать сверху 1|}}}|Обрезать снизу={{{Обрезать снизу 1|}}}}}

{{Геокар|Вставка|{{{Вставка|}}}}}
{{Геокар|Категория на Викискладе|{{{Категория на Викискладе|}}}|{{{Исеме|{{{Название|}}}}}}}}
&lt;/table&gt;{{#if:{{NAMESPACE}}||
[[Категория:Мәмерйәләр алфавит буйынса]]
{{#invoke:AdjustSortKey|main|Мәмерйә|Мәмерйәләр|Мәмерйәләр системаһы}}
}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qh99p29bvlr6qludhir6kk4oxuu6uzo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1292332</id>
      <parentid>1292331</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T06:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MR973</username>
        <id>26610</id>
      </contributor>
      <origin>1292332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9943" sha1="o7l058q1u27rmwv3345vz3b7w4rpp7q" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Ҡалып:Геокар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Мәмерйә&quot;&gt;
{{Геокар|Название|{{{Исеме|{{{Название|}}}}}}|{{{Төп исеме|{{{Национальное название|}}}}}}}}
{{Геокар|Изображение|{{{Рәсем|{{{Изображение|}}}}}}|{{{Рәсем аңлатмаһы|{{{Подпись изображения|{{{Подпись|}}}}}}}}}}}

&lt;!-- Характеристикалары --&gt;
{{Геокар|Заголовок|Төп күрһәткестәр|{{{Тәрәнлеге|{{{Глубина|}}}}}}{{{Амплитуда|}}}{{{Оҙонлоғо|{{{Длина|}}}}}}{{{Күләме|{{{Объём|}}}}}}{{{Асылған йылы|{{{Год открытия|}}}}}}{{{Төрө|{{{Тип|}}}}}}{{{Һыйҙырышлы тоҡомдар|{{{Вмещающие породы|}}}}}}{{{Инеү юлдары һаны|{{{Число входов|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Тәрәнлеге|{{{Тәрәнлеге|{{{Глубина|}}}}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Амплитуда|{{{Амплитуда|}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Оҙонлоғо|{{{Оҙонлоғо|{{{Длина|}}}}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Күләме|{{{Күләме|{{{Объём|}}}}}}|м³}}
{{Геокар|Параметр|0|Асылған йылы|{{{Асылған йылы|{{{Год открытия|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Төрө|{{#if:{{{Төрө|{{{Тип|}}}}}}|{{#switch: {{{Төрө|{{{Тип|}}}}}}
 | карст = карст {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Карст мәмерйәләре]]}}
 | тектоник = тектоник {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Тектоник мәмерйәләр]]}}
 | эрозия = эрозия {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Эрозия мәмерйәләре]]}}
 | боҙлоҡ = боҙлоҡ {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Боҙлоҡ мәмерйәләре]]}}
 | вулкан = вулкан {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Вулкан мәмерйәләре]]}}
 | яһалма = яһалма {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Яһалма мәмерйәләр]]}}
 | {{{Төрө|{{{Тип|}}}}}}
 }}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Һыйҙырышлы тоҡомдар|{{#switch:{{{Һыйҙырышлы тоҡомдар|{{{Вмещающие породы|}}}}}}
 | эзбизташ = [[эзбизташ]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Эзбизташ мәмерйәләр]]}}
 | гипс      = [[гипс]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Гипс мәмерйәләр]]}}
 | мәрмәр    = [[мәрмәр]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Мәрмәр мәмерйәләр]]}}
 | конгломерат = [[Конгломерат (тау тоҡомо)|конгломерат]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Конгломерат мәмерйәләр]]}}
 | {{Текст в ссылку|1={{{Һыйҙырышлы тоҡомдар|{{{Вмещающие породы|}}}}}} }} 
 }}}}
{{Геокар|Параметр|0|Инеү юлдары һаны|{{{Инеү юлдары һаны|{{{Число входов|}}}}}}}}

&lt;!-- Килгәндә --&gt;
{{Геокар|Заголовок|Килеүселәр өсөн|{{{Ҡатмарлылыҡ категорияһы|{{{Категория сложности|}}}}}}{{{Туристар өсөн асыҡ|{{{Доступно для посетителей|}}}}}}{{{Яҡтыртыу|{{{Освещение|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Ҡатмарлылыҡ категорияһы|{{#if:{{{Ҡатмарлылыҡ категорияһы|{{{Категория сложности|}}}}}}|{{#switch:{{{Ҡатмарлылыҡ категорияһы|{{{Категория сложности|}}}}}}
 | 1  = {{Comment|1 = 1|2 = Үтеп сығыу өсөн ярҙамсы саралар минималь кимәлдә талап ителгән мәмерйәләр. Вертикаль участкалар тәрәнлеге 40 метрҙан ашмай. Улар, ғәҙәттә, ҡоро һәм үтеү өсөн ябай. Үтеү ваҡыты — 2—8 сәғәт. Дөйөм тәрәнлеге — 20—100 м.}}
 | 2А = {{Comment|1 = 2А|2 = Вертикаль участкалар һыулы булыуы мөмкин, әммә көслө ағымһыҙ. Горизонталь мәмерйәләрҙә асыҡ сифондар булыуы мөмкин. Үтеү ваҡыты 3—8 сәғәт. Дөйөм тәрәнлеге 40—180 м.}}
 | 2Б = {{Comment|1 = 2Б|2 = Вертикаль участкалар һыулы булыуы мөмкин, әммә көслө ағымһыҙ. Горизонталь мәмерйәләрҙә асыҡ сифондар булыуы мөмкин. Үтеү ваҡыты 6—16 сәғәт. Дөйөм тәрәнлеге 150—300 м.}}
 | 3А = {{Comment|1 = 3А|2 = Вертикаль участкалар ныҡ һыулы булыуы мөмкин. Горизонталь мәмерйәләрҙә автономлы һулыш алыу аппараттары талап иткән бәләкәй сифондар булыуы мөмкин. Үтеү ваҡыты 12—48 сәғәт. Дөйөм тәрәнлеге 180—360 м.}}
 | 3Б = {{Comment|1 = 3Б|2 = Вертикаль участкалар ныҡ һыулы булыуы мөмкин. Горизонталь мәмерйәләрҙә автономлы һулыш алыу аппараттары талап иткән бәләкәй сифондар булыуы мөмкин. Үтеү ваҡыты 2—5 көн. Дөйөм тәрәнлеге 320—550 м.}}
 | 4А = {{Comment|1 = 4А|2 = Вертикаль һәм ҡатнаш төрҙәге мәмерйәләр, уларҙы үтеү өсөн маршрутта йәки ер аҫты лагерында туҡланыу һәм ял итеү пункты урынлаштырыу талап ителә. Үтеү ваҡыты 4—8 көн. Дөйөм тәрәнлеге 420—550 м.}}
 | 4Б = {{Comment|1 = 4Б|2 = Вертикаль участкалар ныҡ һыулы булыуы мөмкин. Горизонталь мәмерйәләрҙә автономлы һулыш алыу аппараттары талап иткән бәләкәй сифондар булыуы мөмкин. Үтеү ваҡыты 7—14 көн. Дөйөм тәрәнлеге 320—550 м.}}
 | 5А = {{Comment|1 = 5А|2 = Төрлө тотҡарлыҡтарҙың күплеге. Үтеү өсөн ер аҫты лагерҙарын урынлаштырыу талап ителә. Үтеү ваҡыты 12—18 көн. Дөйөм тәрәнлеге 800—1200 м.}}
 | 5Б = {{Comment|1 = 5Б|2 = Бер нисә ер аҫты лагеры урынлаштырыу кәрәк. Үтеү ваҡыты 18 көндән ашыу. Дөйөм тәрәнлеге 1100 метрҙан ашыу.}}
}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Туристар өсөн асыҡ|{{{Туристар өсөн асыҡ|{{{Доступно для посетителей|}}}}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Яҡтыртыу|{{{Яҡтыртыу|{{{Освещение|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Сайт|{{#if:{{{Сайт|}}}|{{URL|{{{Сайт}}}}}}}}}

&lt;!-- Урынлашыуы --&gt;
{{Геокар|Заголовок|Урынлашыуы|{{{Координаты|}}}{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}{{{Район|}}}{{{Тау системаһы|{{{Горная система|}}}}}}}}
{{Геокар|Координаты|{{{Координаты|}}}|Страна={{#titleparts:{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}|cat=Википедия:Географик координаталары булмаған мәмерйәләр}}

{{Геокар|Страна|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}
{{Геокар|Регион|{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}
{{Геокар|Район|{{{Район|}}}|{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|1|Тау системаһы|{{{Тау системаһы|{{{Горная система|}}}}}}}}

{{Геокар|Позиционная карта|{{#if:{{{Позиционная карта|}}}|{{{Позиционная карта|}}}|{{#titleparts:{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}|1|1}}}}|{{{Координаты|}}}|Ук. карты=physical|Ук. арены={{{Ук. арены|physical}}}|Ук. метки=m6|Подпись метки={{{Исеме|{{{Название|}}}}}}|Обрезать сверху={{{Обрезать сверху|}}}|Обрезать снизу={{{Обрезать снизу|}}}}}
{{Геокар|Позиционная карта|{{#if:{{{Позиционная карта 1|}}}|{{{Позиционная карта 1|}}}|{{#titleparts:{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}|1|1}} {{#if:{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|0}}}}|{{{Координаты|}}}|Ук. карты={{{Ук. карты 1|physical}}}|Ук. арены={{{Ук. арены 1|physical}}}|Ук. метки=m6|Подпись метки={{{Исеме|{{{Название|}}}}}}|Обрезать сверху={{{Обрезать сверху 1|}}}|Обрезать снизу={{{Обрезать снизу 1|}}}}}

{{Геокар|Вставка|{{{Вставка|}}}}}
{{Геокар|Категория на Викискладе|{{{Категория на Викискладе|}}}|{{{Исеме|{{{Название|}}}}}}}}
&lt;/table&gt;{{#if:{{NAMESPACE}}||
[[Категория:Мәмерйәләр алфавит буйынса]]
{{#invoke:AdjustSortKey|main|Мәмерйә|Мәмерйәләр|Мәмерйәләр системаһы}}
}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o7l058q1u27rmwv3345vz3b7w4rpp7q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1292333</id>
      <parentid>1292332</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T06:59:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MR973</username>
        <id>26610</id>
      </contributor>
      <origin>1292333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10027" sha1="9juvjzhm831fdam1kx60ukbh213p9x8" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Ҡалып:Геокар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Мәмерйә&quot;&gt;
{{Геокар|Название|{{{Исеме|{{{Название|}}}}}}|{{{Төп исеме|{{{Национальное название|}}}}}}}}
{{Геокар|Изображение|{{{Рәсем|{{{Изображение|}}}}}}|{{{Рәсем аңлатмаһы|{{{Подпись изображения|{{{Подпись|}}}}}}}}}}}

&lt;!-- Характеристикалары --&gt;
{{Геокар|Заголовок|Төп күрһәткестәр|{{{Тәрәнлеге|{{{Глубина|}}}}}}{{{Амплитуда|}}}{{{Оҙонлоғо|{{{Длина|}}}}}}{{{Күләме|{{{Объём|}}}}}}{{{Асылған йылы|{{{Год открытия|}}}}}}{{{Төрө|{{{Тип|}}}}}}{{{Һыйҙырышлы тоҡомдар|{{{Вмещающие породы|}}}}}}{{{Инеү юлдары һаны|{{{Число входов|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Тәрәнлеге|{{{Тәрәнлеге|{{{Глубина|}}}}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Амплитуда|{{{Амплитуда|}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Оҙонлоғо|{{{Оҙонлоғо|{{{Длина|}}}}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Күләме|{{{Күләме|{{{Объём|}}}}}}|м³}}
{{Геокар|Параметр|0|Асылған йылы|{{{Асылған йылы|{{{Год открытия|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Төрө|{{#if:{{{Төрө|{{{Тип|}}}}}}|{{#switch: {{{Төрө|{{{Тип|}}}}}}
 | карст = карст {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Карст мәмерйәләре]]}}
 | тектоник = тектоник {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Тектоник мәмерйәләр]]}}
 | эрозия = эрозия {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Эрозия мәмерйәләре]]}}
 | боҙлоҡ = боҙлоҡ {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Боҙлоҡ мәмерйәләре]]}}
 | вулкан = вулкан {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Вулкан мәмерйәләре]]}}
 | яһалма = яһалма {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Яһалма мәмерйәләр]]}}
 | {{{Төрө|{{{Тип|}}}}}}
 }}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Һыйҙырышлы тоҡомдар|{{#switch:{{{Һыйҙырышлы тоҡомдар|{{{Вмещающие породы|}}}}}}
 | эзбизташ = [[эзбизташ]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Эзбизташ мәмерйәләр]]}}
 | гипс      = [[гипс]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Гипс мәмерйәләр]]}}
 | мәрмәр    = [[мәрмәр]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Мәрмәр мәмерйәләр]]}}
 | конгломерат = [[Конгломерат (тау тоҡомо)|конгломерат]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Конгломерат мәмерйәләр]]}}
 | {{Текст в ссылку|1={{{Һыйҙырышлы тоҡомдар|{{{Вмещающие породы|}}}}}} }} 
 }}}}
{{Геокар|Параметр|0|Инеү юлдары һаны|{{{Инеү юлдары һаны|{{{Число входов|}}}}}}}}

&lt;!-- Килгәндә --&gt;
{{Геокар|Заголовок|Килеүселәр өсөн|{{{Ҡатмарлылыҡ категорияһы|{{{Категория сложности|}}}}}}{{{Туристар өсөн асыҡ|{{{Доступно для посетителей|}}}}}}{{{Яҡтыртыу|{{{Освещение|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Ҡатмарлылыҡ категорияһы|{{#if:{{{Ҡатмарлылыҡ категорияһы|{{{Категория сложности|}}}}}}|{{#switch:{{{Ҡатмарлылыҡ категорияһы|{{{Категория сложности|}}}}}}
 | 1  = {{Comment|1 = 1|2 = Үтеп сығыу өсөн ярҙамсы саралар минималь кимәлдә талап ителгән мәмерйәләр. Вертикаль участкалар тәрәнлеге 40 метрҙан ашмай. Улар, ғәҙәттә, ҡоро һәм үтеү өсөн ябай. Үтеү ваҡыты — 2—8 сәғәт. Дөйөм тәрәнлеге — 20—100 м.}}
 | 2А = {{Comment|1 = 2А|2 = Вертикаль участкалар һыулы булыуы мөмкин, әммә көслө ағымһыҙ. Горизонталь мәмерйәләрҙә асыҡ сифондар булыуы мөмкин. Үтеү ваҡыты 3—8 сәғәт. Дөйөм тәрәнлеге 40—180 м.}}
 | 2Б = {{Comment|1 = 2Б|2 = Вертикаль участкалар һыулы булыуы мөмкин, әммә көслө ағымһыҙ. Горизонталь мәмерйәләрҙә асыҡ сифондар булыуы мөмкин. Үтеү ваҡыты 6—16 сәғәт. Дөйөм тәрәнлеге 150—300 м.}}
 | 3А = {{Comment|1 = 3А|2 = Вертикаль участкалар ныҡ һыулы булыуы мөмкин. Горизонталь мәмерйәләрҙә автономлы һулыш алыу аппараттары талап иткән бәләкәй сифондар булыуы мөмкин. Үтеү ваҡыты 12—48 сәғәт. Дөйөм тәрәнлеге 180—360 м.}}
 | 3Б = {{Comment|1 = 3Б|2 = Вертикаль участкалар ныҡ һыулы булыуы мөмкин. Горизонталь мәмерйәләрҙә автономлы һулыш алыу аппараттары талап иткән бәләкәй сифондар булыуы мөмкин. Үтеү ваҡыты 2—5 көн. Дөйөм тәрәнлеге 320—550 м.}}
 | 4А = {{Comment|1 = 4А|2 = Вертикаль һәм ҡатнаш төрҙәге мәмерйәләр, уларҙы үтеү өсөн маршрутта йәки ер аҫты лагерында туҡланыу һәм ял итеү пункты урынлаштырыу талап ителә. Үтеү ваҡыты 4—8 көн. Дөйөм тәрәнлеге 420—550 м.}}
 | 4Б = {{Comment|1 = 4Б|2 = Вертикаль участкалар ныҡ һыулы булыуы мөмкин. Горизонталь мәмерйәләрҙә автономлы һулыш алыу аппараттары талап иткән бәләкәй сифондар булыуы мөмкин. Үтеү ваҡыты 7—14 көн. Дөйөм тәрәнлеге 320—550 м.}}
 | 5А = {{Comment|1 = 5А|2 = Төрлө тотҡарлыҡтарҙың күплеге. Үтеү өсөн ер аҫты лагерҙарын урынлаштырыу талап ителә. Үтеү ваҡыты 12—18 көн. Дөйөм тәрәнлеге 800—1200 м.}}
 | 5Б = {{Comment|1 = 5Б|2 = Бер нисә ер аҫты лагеры урынлаштырыу кәрәк. Үтеү ваҡыты 18 көндән ашыу. Дөйөм тәрәнлеге 1100 метрҙан ашыу.}}
}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Туристар өсөн асыҡ|{{{Туристар өсөн асыҡ|{{{Доступно для посетителей|}}}}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Яҡтыртыу|{{{Яҡтыртыу|{{{Освещение|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Сайт|{{#if:{{{Сайт|}}}|{{URL|{{{Сайт}}}}}}}}}

&lt;!-- Урынлашыуы --&gt;
{{Геокар|Заголовок|Урынлашыуы|{{{Координаты|}}}{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}{{{Район|}}}{{{Тау системаһы|{{{Горная система|}}}}}}}}
{{Геокар|Координаты|{{{Координаты|}}}|Страна={{#titleparts:{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}|cat=Википедия:Географик координаталары булмаған мәмерйәләр}}

{{Геокар|Страна|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}

{{#if:{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|{{Геокар|Параметр|1|Төбәк|{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}}}}}
{{#if:{{{Район|}}}|{{Геокар|Параметр|1|Район|{{{Район|}}}}}}}
{{#if:{{{Тау системаһы|{{{Горная система|}}}}}}|{{Геокар|Параметр|1|Тау системаһы|{{{Тау системаһы|{{{Горная система|}}}}}}}}}}

{{Геокар|Позиционная карта|{{#if:{{{Позиционная карта|}}}|{{{Позиционная карта|}}}|{{#titleparts:{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}|1|1}}}}|{{{Координаты|}}}|Ук. карты=physical|Ук. арены={{{Ук. арены|physical}}}|Ук. метки=m6|Подпись метки={{{Исеме|{{{Название|}}}}}}|Обрезать сверху={{{Обрезать сверху|}}}|Обрезать снизу={{{Обрезать снизу|}}}}}
{{Геокар|Позиционная карта|{{#if:{{{Позиционная карта 1|}}}|{{{Позиционная карта 1|}}}|{{#titleparts:{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}|1|1}} {{#if:{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|0}}}}|{{{Координаты|}}}|Ук. карты={{{Ук. карты 1|physical}}}|Ук. арены={{{Ук. арены 1|physical}}}|Ук. метки=m6|Подпись метки={{{Исеме|{{{Название|}}}}}}|Обрезать сверху={{{Обрезать сверху 1|}}}|Обрезать снизу={{{Обрезать снизу 1|}}}}}

{{Геокар|Вставка|{{{Вставка|}}}}}
{{Геокар|Категория на Викискладе|{{{Категория на Викискладе|}}}|{{{Исеме|{{{Название|}}}}}}}}
&lt;/table&gt;{{#if:{{NAMESPACE}}||
[[Категория:Мәмерйәләр алфавит буйынса]]
{{#invoke:AdjustSortKey|main|Мәмерйә|Мәмерйәләр|Мәмерйәләр системаһы}}
}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9juvjzhm831fdam1kx60ukbh213p9x8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Мәмерйә/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>102557</id>
    <revision>
      <id>1292334</id>
      <parentid>588525</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T07:17:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MR973</username>
        <id>26610</id>
      </contributor>
      <origin>1292334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8674" sha1="q8i4ud1vlp6b6spttyq4gqkkrzjv8g5" xml:space="preserve">{{docpage}}
Был ҡалып-карточка [[мәмерйә]]ләр тураһындағы мәҡәләләрҙә ҡулланыу өсөн тәғәйенләнгән. Физик география объекттарының башҡа карточкалары кеүек үк, ул {{Геокар}} ҡалыбына нигеҙләнгән.

== Ҡалып механизмы ==
=== Күп тапҡырлы параметрҙар ===
Төбәк, Ил кеүек параметрҙар берәү генә була ала, ә Төбәктәр һәм Илдәр параметрҙары күп тапҡырлы һәм бер юлда слэш (/) аша яҙыла:
|Илдәр = Рәсәй/Ҡытай
Элементтарҙың максималь һаны 10 менән сикләнгән. Иҫке формат (Ил 1, Ил 2) башҡа ҡулланылмай.

=== Координаттар ===
Ҡалыпта координаттарҙың яңы форматы ҡулланыла, шуға күрә lat_deg, lon_deg кеүек яландар урынына Координаттар яланын ошо рәүештәрҙең береһе менән тултырырға кәрәк:
|Координаттар = 60/0/0/N/30/0/0/E
|Координаттар = 60/0/N/30/0/E
|Координаттар = 60/N/30/E
|Координаттар = 60/30

=== Позиция карталары ===
Ҡалып ике позиция картаһын сығара ала. Ғәҙәттә Ил һәм Төбәк параметрҙарына ярашлы карталар автоматик рәүештә сыға. Әгәр башҡа карталар кәрәк булһа, уларҙы Позиция картаһы йәки Позиция картаһы 1 параметрҙарында күрһәтергә була. Шулай уҡ 0 ҡиммәтен ҡуйып, картаны һүндереп була.

=== Автоматик викификация ===
Ил, Төбәк параметрҙары автоматик рәүештә викификациялана (һылтанма яһала). Шуға күрә флагтарҙы йәки [[ ]] йәйәләрен ҡулланыу кәрәкмәй. Флагтар автоматик рәүештә илдең исеме буйынса ҡуйыла.

== Категориялар ==
* Мәҡәләләр автоматик рәүештә [[:Категория:Мәмерйәләр алфавит буйынса]] категорияһына урынлаша.
* Географик координаттар булмаһа — [[:Категория:Википедия:Географик координаталары булмаған мәмерйәләр]] категорияһына эләгә.
* Ил параметры мотлаҡ тултырылырға тейеш.

== Ҡулланыу миҫалы ==
=== Тултырылған ҡалып ===
{{Мәмерйә
 |Исеме                     = Мамонт мәмерйәһе
 |Төп исеме                = en/Mammoth Cave
 |Рәсем                     = Mammoth Cave tour.jpg
 |Рәсем аңлатмаһы          = Мамонт мәмерйәһе буйлап экскурсия
 |Координаттар              = 37.1833/-86.1
 |Ил                        = АҠШ
 |Төбәк                    = Кентукки
 |Тәрәнлеге                 = 115
 |Оҙонлоғо                  = 587 000-дән ашыу
 |Асылған йылы              = 1797
 |Төрө                      = вулкан
 |Һыйҙырышлы тоҡомдар       = мәрмәр
 |Ҡатмарлылыҡ категорияһы   = 5Б
 |Туристар өсөн асыҡ        = 50 000
 |Яҡтыртыу                  = электр
 |Сайт                      = www.nps.gov/maca
}}

&lt;pre style=&quot;overflow:auto;&quot;&gt;
{{Мәмерйә
 |Исеме                     = Мамонт мәмерйәһе
 |Төп исеме                = en/Mammoth Cave
 |Рәсем                     = Mammoth Cave tour.jpg
 |Рәсем аңлатмаһы          = Мамонт мәмерйәһе буйлап экскурсия
 |Координаттар              = 37.1833/-86.1
 |Ил                        = АҠШ
 |Төбәк                    = Кентукки
 |Тәрәнлеге                 = 115
 |Оҙонлоғо                  = 587 000-дән ашыу
 |Асылған йылы              = 1797
 |Төрө                      = вулкан
 |Һыйҙырышлы тоҡомдар       = мәрмәр
 |Ҡатмарлылыҡ категорияһы   = 5Б
 |Туристар өсөн асыҡ        = 50 000
 |Яҡтыртыу                  = электр
 |Сайт                      = www.nps.gov/maca
}}
&lt;/pre&gt;

== Параметрҙарҙың тулы исемлеге ==
=== Дөйөм параметрҙар ===
* '''Исеме''' — башҡортса исеме. Мотлаҡ параметр.
* '''Төп исеме''' — туған телендәге исеме (башҡортса булмаһа). Форматы: en/Lake.
* '''Рәсем''' — һүрәт файлының исеме (filename.jpg).
* '''Рәсем аңлатмаһы''' — һүрәт аҫтындағы яҙыу.
* '''Координаттар''' — координаттар форматы: 90/0/0/N/90/0/0/E.
* '''Ил''' — объект урынлашҡан ил. Мотлаҡ параметр. Викификация автоматик.
* '''Төбәк''' — административ берәмек (өлкә, республика, штат һ.б.).
* '''Викискладтағы категорияһы''' — Викискладтағы категория исеме.

=== Уникаль параметрҙар ===
* '''Оҙонлоғо''' — мәмерйәнең метрҙарҙағы оҙонлоғо (һан ғына).
* '''Тәрәнлеге''' — мәмерйәнең метрҙарҙағы тәрәнлеге (һан ғына).
* '''Амплитуда''' — иң түбән һәм иң юғары нөктәләр араһындағы айырма.
* '''Төрө''' — карст, тектоник, эрозия, боҙлоҡ, вулкан, яһалма.
* '''Һыйҙырышлы тоҡомдар''' — мәҫәлән: эзбизташ, гипс, мәрмәр.
* '''Ҡатмарлылыҡ категорияһы''' — 1, 2А, 2Б, 3А, 3Б, 4А, 4Б, 5А, 5Б.
* '''Туристар өсөн асыҡ''' — асыҡ өлөшөнөң оҙонлоғо (метрҙарҙа).

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%; width: 100%;&quot;
! Төрө !! Ҡалыптар
|-
! Ыңғай рельеф
| {{Возвышенность}} {{Горная система}} {{Нагорье}} {{Плоскогорье}} {{Хребет}} {{Массив}} {{Вершина}} {{Вулкан}} {{Скала}}
|-
! Тигеҙ рельеф
| {{Степь}} {{Пустыня}} {{Равнина}} {{Низменность}} {{Плато}}
|-
! Тиҫкәре рельеф
| {{Перевал}} {{Кратер}} {{Мәмерйә}} {{Долина}} {{Ущелье}} {{Каньон}} {{Впадина}}
|-
! Һыу объекттары
| {{Озеро}} {{Болото}} {{Водохранилище}} {{Родник}} {{Канал}} {{Река}} {{Водопад}} {{Ледник}}
|-
! Океандар һәм яр буйҙары
| {{Материк}} {{Остров}} {{Группа островов}} {{Полуостров}} {{Мыс}} {{Коса}} {{Побережье}} {{Пляж}} {{Море}} {{Залив}} {{Пролив}}
|-
! Һыу аҫты рельефы
| {{Подводный вулкан}} {{Подводная впадина}} {{Подводный хребет}} {{Подводная котловина}}
|-
! Тәбиғәт объекттары
| {{Парк}} {{Заповедная зона}} {{Лесничество}} {{Лес}} {{Экологический регион}}
|-
! Ятҡылыҡтар
| {{Месторождение полезных ископаемых}} {{Месторождение золота}} {{Месторождение угля}} {{Месторождение нефти}} {{Месторождение газа}}
|-
! Ҡала төҙөлөшө
| {{Дорожное сооружение}} {{Район Нью-Йорка}} {{Улица Нью-Йорка}} {{Объект Нью-Йорка}}
|}

&lt;includeonly&gt;
[[Категория:Ҡалып-карточкалар:Тәбиғи географик объекттар]]
[[Категория:Географик координаттар булған ҡалыптар]]
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>q8i4ud1vlp6b6spttyq4gqkkrzjv8g5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1292335</id>
      <parentid>1292334</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T07:19:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MR973</username>
        <id>26610</id>
      </contributor>
      <origin>1292335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6830" sha1="54wfh9rc5yujxix72kd9i15eea9h602" xml:space="preserve">{{docpage}}
Был ҡалып-карточка [[мәмерйә]]ләр тураһындағы мәҡәләләрҙә ҡулланыу өсөн тәғәйенләнгән. Физик география объекттарының башҡа карточкалары кеүек үк, ул {{Геокар}} ҡалыбына нигеҙләнгән.

== Ҡалып механизмы ==
=== Күп тапҡырлы параметрҙар ===
Төбәк, Ил кеүек параметрҙар берәү генә була ала, ә Төбәктәр һәм Илдәр параметрҙары күп тапҡырлы һәм бер юлда слэш (/) аша яҙыла:
|Илдәр = Рәсәй/Ҡытай
Элементтарҙың максималь һаны 10 менән сикләнгән. Иҫке формат (Ил 1, Ил 2) башҡа ҡулланылмай.

=== Координаттар ===
Ҡалыпта координаттарҙың яңы форматы ҡулланыла, шуға күрә lat_deg, lon_deg кеүек яландар урынына Координаттар яланын ошо рәүештәрҙең береһе менән тултырырға кәрәк:
|Координаттар = 60/0/0/N/30/0/0/E
|Координаттар = 60/0/N/30/0/E
|Координаттар = 60/N/30/E
|Координаттар = 60/30

=== Позиция карталары ===
Ҡалып ике позиция картаһын сығара ала. Ғәҙәттә Ил һәм Төбәк параметрҙарына ярашлы карталар автоматик рәүештә сыға. Әгәр башҡа карталар кәрәк булһа, уларҙы Позиция картаһы йәки Позиция картаһы 1 параметрҙарында күрһәтергә була. Шулай уҡ 0 ҡиммәтен ҡуйып, картаны һүндереп була.

=== Автоматик викификация ===
Ил, Төбәк параметрҙары автоматик рәүештә викификациялана (һылтанма яһала). Шуға күрә флагтарҙы йәки [[ ]] йәйәләрен ҡулланыу кәрәкмәй. Флагтар автоматик рәүештә илдең исеме буйынса ҡуйыла.

== Категориялар ==
* Мәҡәләләр автоматик рәүештә [[:Категория:Мәмерйәләр алфавит буйынса]] категорияһына урынлаша.
* Географик координаттар булмаһа — [[:Категория:Википедия:Географик координаталары булмаған мәмерйәләр]] категорияһына эләгә.
* Ил параметры мотлаҡ тултырылырға тейеш.

== Ҡулланыу миҫалы ==
=== Тултырылған ҡалып ===
{{Мәмерйә
 |Исеме                     = Мамонт мәмерйәһе
 |Төп исеме                = en/Mammoth Cave
 |Рәсем                     = Mammoth Cave tour.jpg
 |Рәсем аңлатмаһы          = Мамонт мәмерйәһе буйлап экскурсия
 |Координаттар              = 37.1833/-86.1
 |Ил                        = АҠШ
 |Төбәк                    = Кентукки
 |Тәрәнлеге                 = 115
 |Оҙонлоғо                  = 587 000-дән ашыу
 |Асылған йылы              = 1797
 |Төрө                      = вулкан
 |Һыйҙырышлы тоҡомдар       = мәрмәр
 |Ҡатмарлылыҡ категорияһы   = 5Б
 |Туристар өсөн асыҡ        = 50 000
 |Яҡтыртыу                  = электр
 |Сайт                      = www.nps.gov/maca
}}

&lt;pre style=&quot;overflow:auto;&quot;&gt;
{{Мәмерйә
 |Исеме                     = Мамонт мәмерйәһе
 |Төп исеме                = en/Mammoth Cave
 |Рәсем                     = Mammoth Cave tour.jpg
 |Рәсем аңлатмаһы          = Мамонт мәмерйәһе буйлап экскурсия
 |Координаттар              = 37.1833/-86.1
 |Ил                        = АҠШ
 |Төбәк                    = Кентукки
 |Тәрәнлеге                 = 115
 |Оҙонлоғо                  = 587 000-дән ашыу
 |Асылған йылы              = 1797
 |Төрө                      = вулкан
 |Һыйҙырышлы тоҡомдар       = мәрмәр
 |Ҡатмарлылыҡ категорияһы   = 5Б
 |Туристар өсөн асыҡ        = 50 000
 |Яҡтыртыу                  = электр
 |Сайт                      = www.nps.gov/maca
}}
&lt;/pre&gt;

== Параметрҙарҙың тулы исемлеге ==
=== Дөйөм параметрҙар ===
* '''Исеме''' — башҡортса исеме. Мотлаҡ параметр.
* '''Төп исеме''' — туған телендәге исеме (башҡортса булмаһа). Форматы: en/Lake.
* '''Рәсем''' — һүрәт файлының исеме (filename.jpg).
* '''Рәсем аңлатмаһы''' — һүрәт аҫтындағы яҙыу.
* '''Координаттар''' — координаттар форматы: 90/0/0/N/90/0/0/E.
* '''Ил''' — объект урынлашҡан ил. Мотлаҡ параметр. Викификация автоматик.
* '''Төбәк''' — административ берәмек (өлкә, республика, штат һ.б.).
* '''Викискладтағы категорияһы''' — Викискладтағы категория исеме.

=== Уникаль параметрҙар ===
* '''Оҙонлоғо''' — мәмерйәнең метрҙарҙағы оҙонлоғо (һан ғына).
* '''Тәрәнлеге''' — мәмерйәнең метрҙарҙағы тәрәнлеге (һан ғына).
* '''Амплитуда''' — иң түбән һәм иң юғары нөктәләр араһындағы айырма.
* '''Төрө''' — карст, тектоник, эрозия, боҙлоҡ, вулкан, яһалма.
* '''Һыйҙырышлы тоҡомдар''' — мәҫәлән: эзбизташ, гипс, мәрмәр.
* '''Ҡатмарлылыҡ категорияһы''' — 1, 2А, 2Б, 3А, 3Б, 4А, 4Б, 5А, 5Б.
* '''Туристар өсөн асыҡ''' — асыҡ өлөшөнөң оҙонлоғо (метрҙарҙа).

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Геокарточки}}

&lt;includeonly&gt;
[[Категория:Ҡалып-карточкалар:Тәбиғи географик объекттар]]
[[Категория:Географик координаттар булған ҡалыптар]]
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>54wfh9rc5yujxix72kd9i15eea9h602</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәддам Хөсәйен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110457</id>
    <revision>
      <id>1292326</id>
      <parentid>1292067</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T05:04:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Saddam_Hussein_in_1951.jpg рәсеме [[commons:User:Abzeronow|Abzeronow]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Saddam Hussein in 1951.jpg|]].</comment>
      <origin>1292326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23473" sha1="9wntg4jzolpvvkqglmora3uler69gqu" xml:space="preserve">{{Государственный деятель
 | имя                  = Сәддам Хөсәйен
 | оригинал имени       = {{lang-ar|صدام حسين عبد المجيد التكريتي}}
 | изображение          = Saddam Hussein 1979.jpg
 | описание изображения = Саддам Хусейн 1979 йылда
 | ширина               = 270
 | должность            = Ираҡ Президенты
 | флаг                 = Flag of Iraq (1991–2004).svg
 | флаг2                = Coat of arms (emblem) of Iraq 1991-2004.svg
 | периодначало         = [[16 июль]] [[1979 йыл]]
 | периодконец          = [[9 апрель]] [[2003 йыл]]
 | предшественник       = [[Әхмәт Хәсән әл-Бәкер]]
 | преемник             = [[Бремер Пол]]&lt;br /&gt; &lt;small&gt;(коалицион совет рәйесе)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
[[Талабани Жәләл]]&lt;br /&gt; &lt;small&gt;(2005-2014 йылдарҙа вазифала)&lt;/small&gt;
 | должность_2          = {{resize|[[Ираҡтың революцион командование советы рәйесе]]}}
 | флаг_2               = Flag of Iraq (1991–2004).svg
 | флаг2_2              = Coat of arms (emblem) of Iraq 1991-2004.svg
 | периодначало_2       = [[16 июль]] [[1979 йыл]]
 | периодконец_2        = [[9 апрель]] [[2003 йыл]]
 | предшественник_2     = [[Әхмәт Хәсән әл-Бәкер]]
 | преемник_2           = вазифа бөтөрөлгән
 | должность_3          = [[Ираҡтың Премьер-министры]]
 | флаг_3               = Flag of Iraq (1991–2004).svg
| периодначало_3 = [[16 июль]] [[1979 йыл]]
| периодконец_3 = [[23 март]] [[1991 йыл]]
| предшественник_3 = [[Әхмәт Хәсән әл-Бәкер]]
| преемник_3 = [[Саадун Хаммади]]
| периодначало_4 = [[30 май]] [[1994 йыл]]
| периодконец_4 = [[17 апрель]] [[2003 йыл]]
| предшественник_4 = [[Әхмәт Хөсәйен Хүдәйр әс-Самарраи]]
| преемник_4 = [[Ибраһим әл-Жәфәри]]
| должность_5 ={{resize|Баас партияһының милли етәкселеге генераль секретары&lt;br /&gt;(проиракская ветвь)}}
| флаг_5   = Flag of the Ba'ath Party.svg
| периодначало_5 = [[ғинуар]] [[1992 йыл]]
| периодконец_5 = [[30 декабрь]] [[2006 йыл]]
| предшественник_5 = [[Мишель Әфләҡ]]
| преемник_5 = вазифа бөтөрөлгән
| должность_6 = {{resize|Секретарь Регионального руководства иракского регионального отделения партии Баас}}
| флаг_6  = Flag of the Ba'ath Party.svg
| периодначало_6 = [[16 июль]] [[1979 йыл]]
| периодконец_6 = [[30 декабрь]] [[2006 йыл]]
| предшественник_6 = [[Әхмәт Хәсән әл-Бәкер]]
| преемник_6 = [[Иззәт Ибраһим әд-Дүри]]
| должность_7 = {{resize|Баас партияһы төбәк бүлегенең Регион етәкселеге секретары}}
| флаг_7   = Flag of the Ba'ath Party.svg
| периодначало_7 = [[февраль]] [[1964 йыл]]
| периодконец_7 = [[октябрь]] [[1966 йыл]]
| предшественник_7 = [[Әхмәт Хәсән әл-Бәкер]]
| преемник_7 = [[Әхмәт Хәсән әл-Бәкер]]
| дата рождения = 28.4.1937
| место рождения = [[Әл-Аужа]] ауылы, [[Сәләхетдин]] провинцияһы, Ираҡ Короллеге
| дата смерти = 30.12.2006
| место смерти = район Каджимайн районы, [[Бағдад]], [[Ираҡ]]
| партия = [[Баас]] &lt;small&gt;(1957—2006)&lt;/small&gt;
| вероисповедание = [[Ислам]] [[сөнни йүнәлеше]]
| похоронен = [[Әл-Аужа]]
| образование = 1) Ҡаһирә университеты&lt;br /&gt;2) «Мунтасирия» университеты 
| профессия = Юрист
|звание             = [[Файл:IrqMrank1.svg|25px]] [[маршал]]
|годы службы        = 
|принадлежность     = {{флагификация|Ирак|1991}}
|род войск          = 
|командовал         = Ираҡ ҡораллы көстәре [[юғары баш командующий]]ы 
|сражения           = Иран-ираҡ һуғышы&lt;br /&gt;Кувейтҡа баҫып инеү&lt;br /&gt;Фарсы ҡултығындағы һуғыш&lt;br /&gt;[[Ираҡ һуғышы]]
| отец = Хөсәйен әт-Тикрити
| мать = Сәбхә Түлфәх
| супруг =
| супруга = 1) [[Сажидә Түлфәх]]&lt;br /&gt;2) [[Самира Шаһбандар]]&lt;br /&gt;3) [[Нидәл әл-Хәмдәни]]&lt;br /&gt;4) [[Иман Һөүәйш]]
| дети = '''улдары:''' Үдәй Хөсәйен, Күсәй Хөсәйен һәм Али&lt;br /&gt;'''ҡыҙҙары:''' Рәғәд Сәддам Хөсәйен, Рана һәм Һалә
 | автограф = Saddam Hussein Signature.svg
 | награды  =
{{{!}}
{{!}}{{«Стара планина» ордены}}{{!!}}{{Гражданлыҡ ҡаҙаныштары орденының сылбыры}}{{!!}}{{Изабелла Католичка орденының Ҙур тәреһе кавалеры}}
{{!}}-
{{!}}{{Хосе Марти ордены}}
{{!}}}
 }}

'''Сәдда́м Хөсәйен Әбд әл-Мәжи́т әт-Тикри́ти''' ({{lang-ar|صدام حسين عبد المجيد التكريتي}}; [[28 апрель]] [[1937 йыл]]&lt;ref&gt;. Был Сәддам Хөсәйендең тыуған йылының рәсми датаһы, тикшеренеүселәр фекере буйынса ул ысынбарлыҡҡа тап килмәй, уның тыуған датаһы аныҡ билдәле түгел&lt;/ref&gt; — [[30 декабрь]] [[2006 йыл]]) — [[Ираҡ]]тың дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, [[1979]]—[[2003]] йылдарҙа Ираҡ президенты, [[1979]]—[[1991]] һәм [[1994]]—[[2003]] йылдарҙа Ираҡтың премьер-министры, Ираҡтың Баас партияһы бүлексәһенең генераль секретары, Ираҡ революцион командование советы рәйесе. Маршал (1979).

Сәддам бер нисә йыл рәттән Ираҡтың лидеры булһа ла, формаль рәүештә 1979 йылда ғына президент итеп һайлана. Бөтә сәйәси ҡаршы яҡтарҙы ла юҡҡа сығарып бөткәс һәм диктаторлыҡ вәкәләтен алғандан һуң бер йыл үткәс, [[Иран]] менән 8 йылға һуҙылған бөлдөргөс һуғыш башлай. Был ҡыйралыш 1980 йылдан 1988 йылға тиклем дауам итә.

Һуғыш ваҡытында Сәддам Хөсәйен Ираҡ курдтарына ҡаршы «Анфаль» операцияһын ойоштороу ҡарары сығара. Уның барышында Ираҡ ғәскәрҙәре химик ҡорал ҡуллана. Бер үк ваҡытта һуғышҡа ҡаршы торусыларға, башлыса Шиғый ойошмаһына ҡарата репрессиялар үткәрелә. Һуғышта бик күп кеше һәләк була, ҙур юғалтыуҙар килтерелә. Ике илдең иҡтисад тармағы, халыҡтың йәшәү кимәле түбәнгә тәгәрәй. Бынан тыш, сит ил кредиторҙарына түләнмәгән бурысы йыйылыуы арҡаһында, Ираҡ ҡаты иҡтисади көрсөктә тороп ҡала. Һуғыштан һуң ике йыл үткәс, [[1990 йыл]]да Сәддам Хөсәйен инициативаһы менән Ираҡтың [[Кувейт]]ҡа баҫып инеүе ойошторола. Был Кувейтты азат итеү өсөн халыҡ-ара операцияның башланыуына сәбәпсе була. Фарсы ҡултығындағы һуғыш тип аталған операция барышында ираҡ ғәскәрҙәре башта Кувейттан ҡыуып сығарыла һәм һуңынан Ираҡ территорияһында тулыһынса тар-мар ителә. Ил ҙур иҡтисади юғалтыуҙар кисерә, бик күп халҡын юғалта. Ираҡтың һуғышта еңелеүе арҡаһында 1991 йылда шиғыйҙарҙың һәм курдтарҙың ҡораллы ихтилалы (uprisings in Iraq) башлана. Хөкүмәт ихтилалды баҫтырғанда, 100 000 кеше һәләк була&lt;ref&gt;[http://www.theguardian.com/world/2007/aug/22/iraq.ianblack 'Chemical Ali' on trial for brutal crushing of Shia uprising]&lt;/ref&gt;. Ираҡ бер нисә курд төбәгенә, башлыса һауа киңлеге өлөшөнә контроль юғалта. Шулай ҙа төп зыян Ираҡҡа ҡарата иҡтисади санкцияларҙан килә. 90-сы йылдарҙа бары тик энергетика ресурстары һатыуҙан ғына булдырылған ил иҡтисады тулыһынса тиерлек юҡҡа сыға. Ошонан һуң Ираҡ иҡтисады аяҡҡа баҫа алмай.

[[2003 йыл]]дың апрелендә [[АҠШ]] етәкселеге аҫтында Ираҡтағы халыҡ-ара коалиция көстәре Ираҡҡа баҫып инә һәм Сәддам режимын бәреп төшөрә. Ираҡ президентының Халыҡ-ара терроризмды яҡлауы һәм күпләп юҡ итеү ҡоралы сығарыуы интервенция нигеҙе булып тора&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/reports/general-reports-1/iraq_wmd_2004/chap4.html ISG on Iraqi Nuclear Program 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070912082532/https://www.cia.gov/library/reports/general-reports-1/iraq_wmd_2004/chap4.html |date=2007-09-12 }}&lt;/ref&gt;. Сәддам үҙе Америка ғәскәрҙәре тарафынан ҡулға алына һәм [[2006 йыл]]дың 30 декабрендә Ираҡ Юғары суды хөкүме менән язалана.

Сәддам — ғәрәп исеме, ҡаршы тороусы тигән мәғәнәне аңлата. ''Хөсәйен''— уның атаһының исеме, ''Әбд әл-Мәжит'' — олатаһының исеме, ә ''әт-Тикрити''— нисбәһе, Сәддам тыуып үҫкән Тикрит ҡалаһы атамаһынан алынған&lt;ref&gt;Blair Shewchuk. [https://web.archive.org/web/20030405221951/http://www.cbc.ca/news/indepth/words/saddam_hussein.html Saddam or Mr. Hussein?] CBC News, февраль 2003&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==

=== Бала сағы, үҫмер һәм йәшлек осоро ===
'''Сәддам Хөсәйен''' Ираҡтағы Тикрит ҡалаһынан 13 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Әл-Әүжә ауылында, ерһеҙ крәҫтиән ғаиләһендә тыуып үҫә. Әсәһе Сәбхә Тулфән әл-Муссалат улына Сәддам исемен ҡуша 

Атаһы — Хөсәйен Әбд әл-Мәжит Сәддам тыуыуға 6 ай ҡалғас юғала, икенсе фараз буйынса үлә йәки ғаиләһен ташлап китә. Сәддам никахтан тыш тыуған, атаһының исеме уйлап сығарылған тигән фараздар ҙа бар. Шулай булһа ла, [[1982 йыл]]да Сәддам үҙенең мәрхүмә әсәһенә оло кәшәнә төҙөтә&lt;ref name=&quot;deutsche-welle-1&quot;&gt;[[Deutsche Welle]], февраль 2003&lt;/ref&gt;.
Ираҡтың буласаҡ хакимының оло ағаһы 12 йәштә яман шештән вафат була. Сәддамдың тәрән депрессияға бирелгән әсәһе үҙенең әле тыумаған балаһынан ҡотолорға теләй, хатта үҙ ғүмерен ҡыйырға маташа. Ҡайғыға ул шул тиклем ныҡ бирелә, Сәддам тыуғас, уға ҡарарға ла теләмәй. Әсәһе яғынан бабайы Хәйраллах Түлфәх Сәддамдың ғүмерен һаҡлап алып ҡала һәм баланы үҙенә йәшәргә ала. Сәддам бер нисә йыл уларҙың ғаиләһендә йәшәй. Бабайы британдарға ҡаршы ихтилалда әүҙем ҡатнашҡаны өсөн төрмәгә ултыртылғас, Сәддам өйөнә ҡайтырға мәжбүр була. Ул әсәһенән күп тапҡырҙар бабайының ҡайҙа булыуы тураһында һорай һәм уның төрмәлә булыуы тураһындағы бер төрлө яуап ишетә. Был ваҡытта Сәддамдың атаһы яғынан бабайы Ибраһим әл-Хәсән йола буйынса киленен ҡатынлыҡҡа ала. Был никахтан уның әсәләш өс ҡустыһы — Сабауи Ибраһим, Барзан Ибраһим әл-Тикрити һәм Ватбан Ибраһим әл-Тикрити һәм ике әсәләш һеңлеһе-Нәүәл&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/iraq/2003/12/16/daughter/|title=Дочь Хусейна: При аресте отца использовали транквилизаторы|publisher=[[Лента.ру]]|datepublished=16 декабря 2003|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYDoSiF|archivedate=2011-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111111085226/http://lenta.ru/iraq/2003/12/16/daughter/ |date=2011-11-11 }}&lt;/ref&gt; һәм Самира&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dni.ru/news/world/2003/11/21/29901.html|title=Арестован шурин Хусейна|publisher=[[Дни.ру]]|datepublished=21 ноября 2003|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYELsIT|archivedate=2011-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131230234329/http://www.dni.ru/news/world/2003/11/21/29901.html |date=2013-12-30 }}&lt;/ref&gt; тыуа. Ғаилә фәҡирлектән йонсой. Сәддам хәйерселк һәм аслыҡ хөкөм һөргән мөхиттә үҫә. Үгәй атаһы, элеке хәрби кеше, ҙур булмаған крәҫтиән фермер хужалығы тота һәм Сәддамды мал көтөргә ҡуша. Ибраһим һәр саҡ уны туҡмай, мыҫҡыл итә. Ул уны ыҫмала һыланған таяҡ менән дә туҡмай.
&lt;ref&gt;{{книга
|часть = Буря в пустыне
|заглавие = Энциклопедия для детей. Дополнительный том. История XX века. Зарубежные страны
|место = М.
|издательство = [[Аванта+ (издательство)|Аванта+]]
|год = 2002
|страницы = 391
|isbn = 5-94623-011-5, УДК 087.5:94(100-87)&quot;19&quot;(031), ББК 63.3(2)52я2+63.3(2)6я2
}}&lt;/ref&gt;. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, үгәй атай Сәддамды һатыу өсөн тауыҡ һәм һарыҡтар урларға мәжбүр итә. Мәңгелек нужа Сәддам Хөсәйенде бәхетле бала саҡтан мәхрүм итә. Кәмһетелеү, көндәлек тормоштоң рәхимһеҙлеге Сәддамдың характерына ла йоғонто яһамай ҡалмай. Әммә, уның аралашыусан булыуы, кешеләр менән тиҙ уртаҡ тел таба белеүе арҡаһында, ололар һәм тиҫтерҙәре араһында дуҫтары, иптәштәре, таныштары күп була. Бер ваҡыт уның үгәй атаһына алыҫ туғандары ҡунаҡҡа килә. Улар менән бергә Сәддамдың тиҫтере лә була. Малай шунда уҡ үҙенең икенсе класта белем алыуы, уҡый, һанай белеүе, хатта ҡомда үҙенең исемен яҙа белеүе менән маҡтана башлай. Хәтере ҡалған Сәддам әл-Хәсәнгә: «Мине уҡырға бир, атай», — тип ныҡыша. Үгәй атай тағы ла улын туҡмай&lt;ref&gt;Журенков К. [http://www.ogoniok.ru/archive/2003/4792/13-20-21/ Детство Саддама] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412151535/http://www.ogoniok.ru/archive/2003/4792/13-20-21/ |date=2008-04-12 }} [[Огонёк (журнал)|Огонёк]] № 13, 3 апреля 2003&lt;/ref&gt;. 1947 йылда Сәддам мәктәпкә кҡырға төшөү уйы менән Тикритҡа ҡаса. Бында ул төрмәнән иреккә сыҡҡан бабайы Хәйраллах Түлфәх тәрбиәһенә эләгә. Сәддамдың шәхес булып формалашыуына был бабаһының тәрбиәһе ҙур әһәмиәткә эйә була.

Тикритта Сәддам башланғыс белем ала&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/spravka/20061229/58078725.html Биография Саддама Хусейна] [[РИА «Новости»]], 29 декабря 2006&lt;/ref&gt;. Үҙенең 10 йәшенә тиклем исемен дә яҙа белмәгән малайға уҡыу ҙур ҡыйынлыҡ менән бирелә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса Сәддам үҙенең класташтарын төрлөсә көлдөрөргә ярата. Бер тапҡыр ул үҙе яратып бөтмәгән ҡарт уҡытыусының портфеленә ағыулы йылан һала. Бының өсөн ул мәктәптән ҡыуыла. 15 йәше тулғанда, үҫмер тәүге ҙур ҡайғы кисерә — уның яратҡан аты үлә. Был ҡайғы шул тиклем көслө була, хатта уның ҡулын фалиж һуға. Уны ярты ай самаһы, ҡулы яңынан хәрәкәтләнеп китә алғансы, төрлө халыҡ ысулдары менән дауалайҙар. Был ваҡытта Хәйраллах Тикриттан Бағдадҡа күсә. Ике йылдан һуң Сәддам да уның эргәһенә күсеп бара. Бабайының йоғонтоһо аҫтында Сәддам [[1953 йыл]]да Бағдадтағы элитар хәрби академияға инергә тырышып ҡарай, тик тәүге имтихандан да үтә алмай. Уҡыуын дауам итеү өсөн ул икенсе йылда әл-Карх мәктәбенә уҡырға инә. Был мәктәп милләтселек һәм панғәрәпселек  таянысы булараҡ танылыу алған була&lt;ref name=&quot;newsru-10&quot;&gt;[http://iraq.newsru.com/article/10.html Саддам Хусейн: вождь с портрета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061117092444/http://iraq.newsru.com/article/10.html |date=2006-11-17 }} [[NEWSru]], 2003&lt;/ref&gt;.

=== Ғаиләһе ===
Сәддамдың тәүге ҡатыны уның ике туған апаһы Сажидә (Хәйраллах Түлфәхтең оло ҡыҙы) була. Был никахтан биш бала тыуа. Улдары:
Үдәй Хөсәйен һәм Кусей Хөсәйен һәм шулай уҡ ҡыҙҙары — Рәғәд, Рану һәм Һалү. Ата-әсәләре уларҙы бала-саҡтан уҡ, Сәддамға биш, Сажидәгә ете йәш тулғас, йәрәшеп ҡуйған була&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://marriage.about.com/od/infamous/p/saddamhussein.htm|title=Marriages of Saddam Hussein|author=Sheri &amp; Bob Stritof.|publisher=About.com|accessdate=???|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYFVSYJ|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.konkurent-krsk.ru/index.php?id=33|title=Саддам ХУСЕЙН: в ожидании виселицы|author=Екатерина ЛАТИНОВА.|publisher=газета КОНКУРЕНТ|date=???|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYFf7Z3|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;.
Кейәүгә сыҡҡанға тиклем, Сажидә мәктәптә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләй. Улар [[Ҡаһирә]] ҡалаһында өйләнешә. Был ваҡытта Сәддам шунда уҡып йөрөгән була. Һарайҙарының береһендә Сәддам үҙ ҡулдары менән элиталы аҡ раузалыр ҡыуағын ултырта, Сажидәнең исемен биреп, уны бик ныҡ ҡәҙерләй.

Сәддамдың икенсе никахы тураһында хатта Ираҡтан ситтә лә һөйләйҙәр. 1988 йылда ул «Ирак Эйруэйс» авиакомпанияһы президентының ҡатыны менән таныша. Күпмелер ваҡыттан һуң Сәддам унан ҡатынын айырыуҙы һорай. Был никахҡа Сәддамдың ике туған ҡустыһы һәм ҡәйнеше, ул саҡта оборона министры, Аднан Хәйраллах ҡаршы сыға. Тиҙән ул авиакатастрофала һәләк була. 1990 йылда Ираҡ президенты өсөнсө ҡатыны Нидәл әл-Хәмдәнигә өйләнә.

[[2002 йыл]]дың көҙө ираҡ лидеры дүртенсе тапҡырға илдең оборона сәнәғәте министрының ҡыҙы, 27 йәшлек Иман Хүвәйшкә өйләнә. Әммә туй тантанаһы дуҫтар менән ябай ғына итеп үткәрелә. АҠШ-тың Ираҡҡа хәрби операция башлау хәүефе арҡаһында, Хөсәйен үҙенең был ҡатыны менән бергә йәшәй ҙә алмай тиергә була&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kp.ru/daily/22655/21254/|title=У Саддама Хусейна — четвёртая жена|publisher=Комсомольская правда|date=16 октября 2002|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYH956K|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}</text>
      <sha1>9wntg4jzolpvvkqglmora3uler69gqu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күсимов Салауат Таһир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125732</id>
    <revision>
      <id>1292340</id>
      <parentid>1200844</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T10:58:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19915-56</username>
        <id>47408</id>
      </contributor>
      <origin>1292340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9765" sha1="4q02y5fm0c9camuwyp1ddnkhg2w7kjp" xml:space="preserve">{{однофамильцы|Күсимов}}
{{Ректор
|имя                  = Күсимов Салауат Таһир улы
|университет          = [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]
|портрет = 
|ширина               = 200 px
|начало полномочий    = [[1991]]
|окончание полномочий = [[2003]]
|предшественник       = Мәүлетов Рыфат Рәхмәтулла улы
|преемник             = Ғөзәйеров Морат Баҡый улы
|дата рождения        = 08.03.1942
|место рождения       = {{МестоРождения|Кировабад|Гянджда|Гянджда}}, [[СССР]]
|дата смерти        = 
|место смерти     = 
|награды  	           =
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}}{{Орден Знак Почёта|1985}}{{!!}}{{Медаль За трудовую доблесть}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}}{{Почётный работник высшего профессионального образования Российской Федерации}}{{!!}}{{Изобретатель СССР}}{{!!}}{{Золотая медаль ВДНХ}}{{!!}}{{Серебряная медаль ВДНХ}}{{!!}}{{Бронзовая медаль ВДНХ}}
{{!}}}
}}
'''Күсимов Салауат Таһир улы '''([[8 март]] [[1942 йыл]], Кировабад, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]&lt;ref&gt;[http://www.ufaras.ru/?part_id=340,380 Кусимов Салават Тагирович :: Галереи учёных :: Уфимский научный центр РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115140129/http://www.ufaras.ru/?part_id=340,380 |date=2016-11-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ugatu.ac.ru/Aviator/index.php?action=arch&amp;arch_id=189 :: Интернет версия газеты Авиатор — Главная страница ::]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; президенты, [[1992]]—[[2003]] йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] ректоры, [[2003]]—[[2008]] йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты&lt;ref&gt;[http://www.gsrb.ru/MainLeftMenu/Museum/Deputats/3Soziv/kusimovst.php Депутат Государственного Собрания — Курултая — Республики Башкортостан от Владивостокского избирательного округа № 27]&lt;/ref&gt;, Рәсәй ғалимы, техник фәндәре докторы, профессор.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[Советтар Союзы Геройы]] генерал-майор [[Күсимов Таһир Тайып улы|Таһир Кусимовтың]] улы.

== Белеме, ғилми эшмәкәрлеге ==
Мәскәү энергетика институтын тамамлаған ([[1965]]), инженер-электрик. Техник фәндәр кандидаты ([[1971]]), профессор ([[1991]]).

СССР-ҙың уйлап табыусыһы ([[1985]]), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы ([[1998]]), Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһының ([[1993]]), Юғары мәктәптең халыҡ-ара фәндәр академияһының ([[1994]]), Петровск фән һәм сәнғәт академияһының ([[1994]]), Рәсәй Федерацияһының сифат проблемалары Петровск академияһының ([[1995]]) тулы хоҡуҡлы ағзаһы, [[РФА Өфө фәнни үҙәге|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге]] президиумы, Башҡортостан Республикаһының Фән һәм профессиональ белем биреү буйынса дәүләт контроле коллегияһы, Башҡортостан Республикаһының Президент советы ағзаһы, [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] Рәйесе урынбаҫары, Вәкилдәр палатаһы депутаты. «Почёт билдәһе» ордены ([[1985]]), миҙалдар менән наградланған.

[[1965]]—[[1967]] йылдарҙа — «[[Башкирэнерго]]» берекмәһе инженеры; [[1970]]—[[1974]] йылдарҙа — Өфө авиация институтында ([[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]нда): ассистент, өлкән уҡытыусы, «Электротехниканың теоретик нигеҙҙәре» кафедраһы доценты; [[1974]]—[[1981]] йылдарҙа — «Электр машиналары һәм аппараттары» кафедраһы мөдире, «Электротехниканың теоретик нигеҙҙәре» кафедраһы мөдире, уҡытыу эше буйынса проректор, [[1992]] йылдан — ректор.

Ҡатмарлы техник объекттар, оптика-механика системалары, адаптив лазер оптикаһы менән идара итеү өлкәһе белгесе. Ҡеүәтле лазер нурланышының параметрҙары менән идара итеүҙең фәнни йүнәлешенә нигеҙ һалыусы. Фәнни тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләре аэрокосмос сәнәғәтендә ҡулланыла. 98 авторлыҡ танытмаһына һәм патентына эйә. Уның етәкселегендә ете кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.

== Хеҙмәттәре ==
Күсимов Салауат Таһир улы — 200-ҙән ашыу баҫма хеҙмәт, шул иҫәптән 3 монография авторы.

С. Күсимов «Йыһанда ҡулланылған оптик системаларҙа моделдәр һәм һүрәттәрҙе эшкәртеү». М.: наука, 1991. (авторҙаш).

С. Күсимов «Автоматлаштырылған идара итеү системаһының һәм уларҙың элементтарының моделдәре». М.: Машиналар эшләү, 2003 (авторҙаш).

«Авиацияла нейрокомпьютерҙар». Мөхәррире: Владимир Васильев, Барый Ильясов, Салауат Күсимов. Издательство: Радиотехника ISBN 5-93108-055-0; 2004 г.

== Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары ==
* «Почёт билдәһе» ордены (1985)
* «Хеҙмәт фиҙакәрлеге өсөн» миҙалы (1981)
* СССР ВДНХ-һының алтын, көмөш һәм бронза миҙалдары
* Рәсәй Федерацияһы юғары профессиональ белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре
* Башҡортостан Республикаһының Почёт Грамотаһы
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре
* Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ҡатыны профессор, театр белгесе, театр эшмәкәре [[Күсимова Суфия Ғилман ҡыҙы]]
Бер ул үҫтергәндәр.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==

[[Категория:Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академиктары]]
[[Категория:1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:ВДНХ алтын миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:ВДНХ-ның көмөш миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличниктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университеты ректорҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ректорҙар]]
[[Категория:8 мартта тыуғандар]]
[[Категория:1942 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>4q02y5fm0c9camuwyp1ddnkhg2w7kjp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лакросс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130953</id>
    <revision>
      <id>1292314</id>
      <parentid>1195759</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T13:14:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1292314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12847" sha1="ad895qyymf4ee9pm9p3ptrmbjpzqr4c" xml:space="preserve">{{Вид спорта
|Название = Лакросс
|Фото = Hopkins lax.jpg
|Ширина = 300px
|Подпись = 
|Категория = командалы контакт спорт
|Зарегистрировано_занимающихся_в_мире = 
|Количество_спортсменов_в_команде = 10
|Инвентарь = лакросс өсөн стик, шлем, наплечники, налокотники, перчатки
|Дисциплины = 
|Первые_соревнования = 1869
|Олимпийские_игры = 1904
|Чемпионат_мира = 
|Чемпионат_Европы =  
|Другие_соревнования =
|Международная_федерация = Federation of International Lacrosse (FIL)
|Год_основания = 2008
|Глава_федерации = 
|Сайт = www.filacrosse.com
|Категория_статей = 
|Портал = 
|Связанные_проекты = 
}}

'''Лакро́сс''' ({{lang-fr|Lacrosse}}) — ике команда араһында контактлы спорт уйыны. Бында ҙур булмаған резина [[туп]] (62,8-64,77 мм, 140—146 грамм) һәм ''стик'' тип аталған оҙон тотҡослы сәкән ҡулланыла.

== Барлыҡҡа килеү тарихы ==
[[Файл:Ball players.jpg|thumb|left|Лакросс прототибы. XIX быуаттың беренсе яртыһы литографияһы.]]
[[Файл:1904 Winnipeg Shamrocks Lacrosse.jpg|thumb|left|Winnipeg Shamrocks командаһы, 1904 йылғы лакросс буйынса Олимпия чемпиондары.]]
Уйынды [[Америка]] [[индеецтар]]ы уйлап сығара, улар уны яугирҙарҙы әҙерләү һәм ҡәбиләләр араһында низағтарҙы тыныс хәл итеү өсөн ҡулланған. Археологик тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләренә ярашлы, лакросс хәҙерге [[Канада]] территорияһында XV быуатта уҡ билдәле була. Был ваҡытта командалар йыш ҡына бер нисә йөҙ кешенән торған, ә уйын өсөн майҙансыҡтың оҙонлоғо бер нисә йөҙ метрҙан бер нисә километрға тиклем тәшкил иткән.

[[Европа]] күскенселәре был уйын менән XVII быуатта таныша, ә XIX быуат башында ул Канаданың француз халҡы араһында популярлыҡ яулай башлай. Лакросс буйынса тәүге рәсми матч 1867 йылда Канадала була.

Лакросс ике мәртәбә — 1904 һәм 1908 йылдарҙағы [[йәйге Олимпия уйындары]] программаһына кертелә. Шулай уҡ 1928, 1932 һәм 1948 йылдарҙағы Олимпиадала күрһәтмә спорт төрө була.

== Тасуирлама ==
Уйында ике команда ҡатнаша, улар ''стик'' тип аталған оҙон тотҡослы махсус сәкән ярҙамында ҙур булмаған резина [[туп]]ты (62,8-64,77 мм, 140—146 грамм) көнәркәштең ҡапҡаһына индерергә тырышалар. Сәкәндең өҫкө өлөшө ирекле селтәр менән үрелгән, ул тупты эләктереү һәм тотоу өсөн тәғәйенләнгән. Тупты сәкән ярҙамында эләктереп, контролдә тотоп һәм пас биреп, көнәркәш командаһы ҡапҡаһына индереү уйындың маҡсаты булып тора. Һаҡланыусыларҙың төп мәсьәләһе — ҡапҡаны алыуҙы кисектереү һәм сәкән, контаклы көрәш йәки майҙансыҡта дөрөҫ позиция ярҙамында тупты алыу. Уйында дүрт позицияны айырылар: ярым һаҡсы, һөжүмсе, һаҡсы, ҡапҡасы. Лакросста махсус майҙансыҡта ([[:en:Field lacrosse|field lacrosse]]) һөжүмселәр тик һөжүм итә ([[:en:Lacrosse strategy#Rides and clears in settled situations|«ride»]] ситуацияһынан тыш, был осраҡта һаҡсылар тупты сығарырға маташа, ә һөжүмселәр уларға ҡамасауларға тырыша), һаҡсылар тик һаҡлайҙар ([[:en:Lacrosse strategy#Rides and clears in settled situations|«clear»]] ситуацияһынан тыш, был осраҡта һаҡсыларға тупты сығарыр кәрәк), ҡапҡасы туранан-тура ҡапҡаны һаҡлаған һуңғы һаҡлау линияһы булып тора, ярым һаҡсылар майҙансыҡтың теләһә ҡайһы өлөшөндә була ала һәм һаҡлауҙа ла, һөжүмдә лә уйнай ала. Шулайҙа юғары дәрәжәле уйындарҙа һәр ваҡыт һаҡлаусы һәм һөжүм итеүсе ярым һаҡсылар араһында махсуслашыу бар.

Йыш ҡына лакроссты ҡаты контактлы спорт тип иҫәпләйҙәр, әммә бында, [[америка футболы]] һәм башҡа контактлы спорт төрҙәре менән сағыштырғанда, йәрәхәттәр һирәгерәк осрай.

== Уйын варианттары ==
[[Файл:Mens lacrosse diagram.svg|right|200px|thumb|Ир-егеттәр лакроссы өсөн майҙансыҡтың схемаһы]]
[[Файл:Box Lacrosse.jpg|right|200px|thumb|Ҡапланған аренала Лакросс милли лигаһы матчы]]
Хәҙерге ваҡытта лакросстың бер нисә варианты бар, улар бер-береһенән майҙансыҡтың ҙурлылығы, уйнаусыларҙың һаны һәм ҡағиҙәләре менән айырыла. Төп дүрт вариант бар: ''«майҙанда лакросс»'' (''үләндә'' йәки ''лакросс''), «коробкала лакросс», «интеркросс», «полокросс».

1967 йылдан ир-егеттәр араһында Лакросс буйынса донъя чемпионаттары уҙғарыла, уларҙа төрлө илдәрҙән, шулай уҡ ирокез индей ҡәбиләһенән (1990 йылдан) командалар ҡатнаша.

== Хәҙерге торошо ==
Донъяла өс тиҫтәнән ашыу милли лакросс федерациялары бар. Уларҙың күбеһе [[Европа]]ла урынлашҡан һәм XX быуаттың һуңғы ун йыллығында ойошторолған, әммә лакросс киң популярлыҡ яулаған АҠШ һәм Канада был спорт төрө буйынса алдынғы илдәр булып ҡала.

=== Канадала лакросс ===
[[Файл:2005 NCAA Women's Lacrosse Championship - Virginia Cavaliers vs Northwestern Wildcats.jpg|right|200px|thumb|Ҡатын-ҡыҙҙар университет командалары араһында лакросс буйынса матч]]
Был уйын [[Канада]]ла милли йәйге спорт төрө булып тора. Канада лакросс ассоциацияһы 1867 йылда нигеҙләнә һәм донъяла иң боронғо булып тора. Йыл һайын икешәр дивизионда өлкәндәр һәм үҫмерҙәр араһында биналарҙа лакросс буйынса чемпионаттар уҙғарыла. Шулай уҡ өс дивизионда асыҡ майҙансыҡта лакросс буйынса чемпионат үткәрелә.

* Ҡумтала лакросс
** Mann Cup Senior «A» — 1901 йылдан уҙғарыла, трофей саф алтындан яһалған һәм яҡынса 25 мең доллар тора&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.insidelacrosse.com/page.cfm?PageRID=126815|title=The Mann Cup|work=InsideLacrosse.com|date=|accessdate=2007-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080129083739/http://www.insidelacrosse.com/page.cfm?PageRID=126815|archivedate=2008-01-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080129083739/http://www.insidelacrosse.com/page.cfm?PageRID=126815 |date=2008-01-29 }}&lt;/ref&gt;.
** Presidents Cup Senior «B»
** Minto Cup Junior «A»
** Founders Cup Junior «B»

* Асыҡ лакросс
** Ross Cup Senior Division I (1984 йылдан үткәрелә)
** Victory Trophy Senior Division II (1985 йылдан үткәрелә)
** Baggataway Cup University

=== АҠШ-та лакросс ===
[[АҠШ]]-та был спорт төрө профессиональ лакросс лигаһы — {{lang-en|Major League Lacrosse}} менән күрһәтелгән. Шулай уҡ лакросс ''Студенттар спортының милли ассоциацияһының'' рәсми спорт төрҙәренең береһе булып тора. Беренсе дивизион чемпионатында 88 университет командалары, икенсе дивизионда — 46 команда һәм өсөнсө дивизионда — 208 команда ҡатнаша.

Халыҡ-ара кимәлдә АҠШ лакросс буйынса ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командалары, һәм шулай уҡ 19 йәшкә тиклемге йәштәр йыйылма командалары менән күрһәтелгән. Бынан башҡа, халыҡ-ара ярыштарҙа АҠШ һәм Канаданың ирокез ҡәбиләләре конфедерацияһын күрһәткән индей йыйылма командаһы «Iroquois Nationals» ҡатнаша.

=== Башҡа илдәрҙә лакросс ===
[[Файл:Lacrosse dive shot.jpg|right|200px|thumb|Уйынсы ҡолап барғанда ҡапҡаға туп ташлай]]
Оҙаҡ ваҡыт дауамында [[Англия]]ла һәм [[Австралия]]ла бәләкәй лакросс йәмғиәттәре эшләй. 1990-сы йылдарҙан башынан башҡа милли лакросс ассоциациялары ла барлыҡҡа килә, хәҙер улар ике тиҫтәгә яҡын [[Европа]] илдәрендә, [[Яңы Зеландия]]ла, [[Япония]]ла, [[Корея Республикаһы]]нда һ.б. ойошторолған. [[Һиндостан]] һәм [[Ҡытай]]ҙың бойондороҡһоҙ ассоциацияларынан башҡа, улар барыһыла Халыҡ-ара лакросс федерацияһына ({{lang-en|Federation of International Lacrosse}}) берләшкән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://filacrosse.com/ Халыҡ-ара лакросс федерацияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190428151705/http://filacrosse.com/ |date=2019-04-28 }}{{ref-en}}
* [http://www.laxmap.org/ Донъяла лакросс буйынса клубтарҙың интерактив картаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080829125608/http://www.laxmap.org/ |date=2008-08-29 }}{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20131227225121/http://www.e-lacrosse.com/laxicon.html Лакросс буйынса терминдар һүҙлеге]{{ref-en}}
* [http://www.cbc.ca/archives/categories/sports/lacrosse/lacrosse-a-history-of-canadas-game/not-just-a-game-for-boys.html Цифровые архивы Канадской телерадиовещательной корпорации, документирующие историю лакросса]{{ref-en}}
* [http://www.mhealth.ru/form/sport/lakross-dlya-chajnikov-kratkij-mh-gid-po-igre/ Лакросс для чайников: краткий MH-гид по игре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160520154514/http://www.mhealth.ru/form/sport/lakross-dlya-chajnikov-kratkij-mh-gid-po-igre/ |date=2016-05-20 }}{{ref-ru}}

{{Олимпийские виды спорта}}
{{Командалы спорт төрҙәре}}

[[Категория:Командалы спорт төрҙәре]]
[[Категория:Лакросс]]</text>
      <sha1>ad895qyymf4ee9pm9p3ptrmbjpzqr4c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәмәтова Мәншүк Жиенғәли ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135142</id>
    <revision>
      <id>1292336</id>
      <parentid>1286253</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T08:17:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1292336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10592" sha1="cht4x2z1bsbxw48mvjy8zklggpb6s47" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мәмәтова Мәншүк Жиенғәли ҡыҙы''' ({{lang-kk|Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова}}; [[23 октябрь]] [[1922 йыл]] — [[15 октябрь]] [[1943 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар бригадаһы пулемётсыһы, гвардия өлкән сержанты. «[[Советтар Союзы Геройы]]» (1944) исеменә лайыҡ булған тәүге ҡаҙаҡ ҡатын-ҡыҙы.

== Биографияһы ==
Мәншүк (Мәнсиә) Жиенғәли ҡыҙы Мәмәтова 1922 йылдың 23 октябрендә Ҡырғыҙ Автономиялы Социалистик Совет Республикаһының (1920—1925) (хәҙерге {{ТУ|Ҡаҙағстан}}дың Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе Бүкәйурҙа районы) Жиеккум ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;warheroes&quot;&gt;http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=288&lt;/ref&gt;. Милләте [[Ҡаҙаҡтар|ҡаҙаҡ]]&lt;ref name=&quot;warheroes&quot; /&gt;.

Бик иртә етем ҡалғас, уны үҙенә ҡыҙ итеп инәһе Әминә Мәметова ала. Бала сағы [[Алматы]] ҡалаһында үтә. Ысын исеме Мәнсиә булған, бала сағында инәһе Әминә Мәмәтова уны иркәләтеп «Моншағым» тип йөрөткән, әммә Мәншүк бәләкәй булғас ул «Моншақ» һүҙен әйтә алмаған һәм уныҡы тик «Мәншүк» тип килеп сыҡҡан. Бынан бирле ул үҙенең хаттарында «Мәншүк» ({{lang-ru|Манчук}}) тип ҡул ҡуйған.

Бөйөк Ватан һуғышына ҡәҙәр эшселәр факультетын, медицина институтының ике курсын тамамлап өлгөрә. Ҡаҙаҡ ССР-ы Халыҡ комиссариаты советы аппаратында эшләй, Халыҡ комиссариаты советы рәйесенең сәркәтибе була.

1942 йылдың сентябренән Ҡыҙыл Армия составында, 100-сө Ҡаҙаҡ айырым уҡсылар бригадаһы штабының писаре, шәфҡәт туташы булып хеҙмәт итә. Фронтта пулемётсылар курсын тамамлай һәм пулемёт расчётының беренсе номеры итеп тәғәйенләнә.

1943 йылдың 15 октябрендә Невель ҡалаһын азат итеү өсөн ҡаты алыштар барышында, Мәншүк Мәметова пулемёт расчётында бер үҙе тороп ҡала һәм, башына ҡаты яра алыуға ҡарамаҫтан, дошмандың 70 һалдатын юҡ итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://e-history.kz/en/project/view/4?type=publications&amp;material_id=962|title=“Kazakhstan History” portal|publisher=e-history.kz|lang=en|accessdate=2018-01-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180125134412/http://e-history.kz/en/project/view/4?type=publications&amp;material_id=962 |date=2018-01-25 }}&lt;/ref&gt; һәм батырҙарса һуғышып һәләк була.

Невель ҡалаһында ерләнгән.
{{External media
|image1=[http://pomnite-nas.ru/img/60/201212082347300.RF_Nevel07.JPG Невельдә М. Мәмәтованың ҡәбере].
}}

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 1 мартындағы указына ярашлы Мәншүк Жиенғәли ҡыҙы Мәмәтоваға [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелә&lt;ref name=&quot;нлГСС&quot;&gt;{{Подвиг Народа|28078964|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686043|дело=21|лист=1—11}}.&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
* 1969 йылда [[Кончаловский Андрей Сергеевич|А. С. Кончаловский]] сценарийы буйынса режиссёр М. С. Бегалиндың «Песнь о Маншук» фильмы төшөрөлә. Мәншүк ролен Наталья Аринбасарова башҡара.
* Мәншүк Мәмәтова исемен [[Шымкент]] ҡалаһының 35-се мәктәбе, Тараз ҡалаһының 27-се мәктәбе, [[Алматы]] ҡалаһының 28-се техник лицейы йөрөтә.
* Алматыла Мәншүк Мәмәтова исеме менән үҙәк урамдарҙың береһе аталған, Үҙәк скверҙа ике ҡаҙаҡ ҡатыны — һуғыш ҡаһармандары Мәншүк Мәмәтова һәм [[Молдағулова Әлиә Нурмөхәмбәт ҡыҙы|Әлиә Мулдағоловаларға]] һәйкәл ҡуйылған.
* Кесе Алматы һыртының Алматы ҡалаһынан көньяҡҡа табан урынлашҡан түбәгә Мәншүк Мәмәтова исеме бирелгән.
* 1978 йылда Невелдә ([[Белоруссия]]) Мәншүк Мәмәтова һәйкәле ҡуйылған һәм уның исеме менән урам аталған. 2010 йылдың 1 майында һәйкәл яңыртыла&lt;ref&gt;[http://informpskov.ru/society/63537.html В Невеле открыли обновлённый памятник защитнице города Маншук Маметовой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507145013/http://informpskov.ru/society/63537.html |date=2010-05-07 }}.&lt;/ref&gt; .
* 1988 йылда [[Уральск]]иҙа (Ҡаҙағстан) уның исемен менән аталған майҙанда Мәншүк Мәмәтова һәйкәле ҡуйылған. Был 5 метрлыҡ һәм 8 тонналыҡ һәйкәл 30 йылдан ашыу торған, 2017 йылда уны Бөйөк Ватан һуғышының өс ҡаһарманына (Мәншүк Мәмәтова, [[Молдағулова Әлиә Нурмөхәмбәт ҡыҙы|Әлиә Мулдағолова]], Хиуаз Доспанова) арналған «Ҡаҙаҡ халҡының данлыҡлы ҡыҙҙары» һәйкәле менән алыштырыла&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://mgorod.kz/nitem/v-uralske-otkryli-pamyatnik-trem-geroyam-vov/ | title=В Уральске открыли памятник трем героям ВОВ| publisher = Мой город | date = 2017-06-26 | accessdate = 2017-07-26}}&lt;/ref&gt;.
* Уральскиҙа (Ҡаҙағстан) Мәншүк Мәмәтова исемендәге мемориаль музей ойошторолған&lt;ref&gt;''Кайнеденова А.'' [http://mgorod.kz/nitem/ukradennymi-iz-muzeya-eksponatami-manshuk-mametova-nikogda-ne-polzovalas/ Украденными из музея экспонатами Маншук Маметова никогда не пользовалась] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160220023928/http://mgorod.kz/nitem/ukradennymi-iz-muzeya-eksponatami-manshuk-mametova-nikogda-ne-polzovalas/ |date=2016-02-20 }} // Мой Город, Май 22, 2014.&lt;/ref&gt;. Ошо музей нигеҙендә 2010 йылда [[Аҡтүбә]]лә Мәншүк музейы асыла&lt;ref&gt;''Сариева Б.'' [http://avestnik.kz/?p=2809 Музей Маншук] // Актюбинский вестник, 13 мая 2010.&lt;/ref&gt;.
* [[Астана]]ла берҙән-бер тегеү фабрикаһы Мәншүк Мәмәтова исемен йөрөтә.

&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Manshuk Mametova stamp.jpg|&lt;small&gt;Ҡаҙағстан почта маркаһы.&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=| часть=Маметова Маншук Жиенгалиевна|заглавие=Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь |ответственный= Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов|ссылка= |место=М. |издательство=Воениздат|год=1988 |том=2 /Любов — Ящук/ |страниц=863 |страницы=31|isbn= 5-203-00536-2|тираж=100000|ref= }}
* ''Чечеткина О.'' [http://www.a-z.ru/women_cd2/12/10/i80_59.htm Батыр Маншук] // Героини. Вып. I. (Очерки о женщинах — Героях Советского Союза). — М.: Политиздат, 1969.
* ''Халимульдина А. И. (Прокопенко), Халимульдин А. К.'' Звездный час Маншук. Алма_Ата: Жалын, 1985. — 400 с.

== Һылтанмалар ==
* {{warheroes|id=288}}
* [http://www.western.kz/page.php?page_id=618&amp;lang=1  Дом-музей Героя Советского Союза Маншук Маметовой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230101217/http://www.western.kz/page.php?page_id=618&amp;lang=1 |date=2007-12-30 }}. {{недоступная ссылка|число=25|месяц=05|год=2013|url=http://www.western.kz/page.php?page_id=618&amp;lang=1|id=20071218}} (г. [[Уральск]]).
* [http://www.condensat.kz/nadezhda/nomer/05.10.06/10.htm Разговор с Маншук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210426011939/http://www.condensat.kz/nadezhda/nomer/05.10.06/10.htm |date=2021-04-26 }}.
* [http://www.school90-almaty.freenet.kz/KCManshuk.htm Классный час о Маншук Маметовой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513094837/http://www.school90-almaty.freenet.kz/KCManshuk.htm |date=2008-05-13 }}.
* [http://www.emc.komi.com/03/12/017.htm  Маметова Маншук Жиенгалиевна]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. {{недоступная ссылка|число=25|месяц=05|год=2013}} // История отечества. Коми.
* [http://kalendar-shiraliv.narod.ru/OKTOBER/D23_10.htm Почтовая марка с изображением Маметовой Маншук].

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы ҡатын-ҡыҙҙар]]</text>
      <sha1>cht4x2z1bsbxw48mvjy8zklggpb6s47</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мальцев Михаил Васильевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144195</id>
    <revision>
      <id>1292322</id>
      <parentid>1242710</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T21:38:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1292322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5948" sha1="fgwatik9fe2wn6y19jeqfan310yzxxa" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мальцев Михаил Васильевич''' ([[10 июль]] [[1910 йыл]] — [[19 октябрь]] [[1972 йыл]]) — нефтсе, ғалим-геолог, хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1940—1949 йылдарҙа «Туймазанефть» тресының геология бүлеге начальнигы. Туймазы, Серафимовка, Баулы нефть ятҡылыҡтарын, Ырымбур газ ятҡылығын асыуҙа ҡатнашыусы. Геология минералогия фәндәре  кандидаты (1966). СССР-ҙың  3-сө һәм 4 се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Сталин премияһы лауреаты (1946). [[Ленин ордены|Ленин]] (1948), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942, 1960) ордены кавалеры.

== Биографияһы ==
Михаил Васильевич Мальцев 1910 йылдың 10 июлендә Дон ғәскәре өлкәһе Сальское ауылында (хәҙер [[Ростов өлкәһе]]нең Сальск ҡалаһы) тыуған. [[Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты|И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын]] тамамлаған (1937).

* 1937—1940 «Прикамнефть» тресында инженер-геолог .
* 1940—1949 «Туймазынефть» тресының геология бүлеге начальнигы.
* 1949—1957 «Татнефть» производство ьерекмәһенең баш геологы.
* 1957—1960 Татнипинефть ойошмаһында директор урынбаҫары.
* 1960—1972 ғилми хеҙмәткәр, [[Ырымбур]] геология идаралығы директорының урынбаҫары.

Быраулау Туймазы девон структураһын быраулау инициаторы, [[Туймазы]], Баулы, Серафимовка, Ырымбур һәм башҡа нефть ятҡылыҡтарын асыусыларҙың береһе.

Икенсе ранглы тау генералы ([[1950]])

СССР-ҙың 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты ([[1950]]—[[1958]]).

Геология-минералогия фәндәре кандидаты ([[1966]], диссертация темаһы «Опыт разведки, перспективы открытия новых месторождений и некоторые вопросы строения продуктивной толщи девона, связанные с разработкой Ромашкинского нефтяного месторождения»).

1972 йылдың 19 октябрендә Ырымбурҙа вафат була.

== Монографиялары ==
* «Геологическое строение нефтяных месторождений Татарской АССР» (1956),
* «Татария — республика нефти» (1957),
* «Перспективы открытия новых нефтяных залежей в Татарской АССР» (1957).

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1946) — [[СССР]]-ҙың көнсығыш нефть райондарында девон ятҡылыҡтарын асыу өсөн
* [[Ленин ордены]] (1948)
* ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]
* миҙалдар

== Сығанаҡтар ==
* [http://ufa-gid.com/encyclopedia/maljcev.html ЭНЦИКЛОПЕДИЯ БАШКИРИИ → МАЛЬЦЕВ МИХАИЛ ВАСИЛЬЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630175402/http://ufa-gid.com/encyclopedia/maljcev.html |date=2017-06-30 }}
* [http://www.rosnedra.gov.ru/article/3431.html В Республике Башкортостан открыли памятную доску первооткрывателю девонской нефти в Башкирии — Михаилу Васильевичу Мальцеву] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329124749/http://www.rosnedra.gov.ru/article/3431.html |date=2019-03-29 }}
* Ветераны: из истории развития нефтяной и газовой промышленности. Вып. 24. — М.: ЗАО &quot;Изда тель ство «Нефтяное хозяйство», 2011. — 240 с. [http://oil-industry.ru/images/books/veterany-24.pdf]
[[Категория:Алфавит буйынса геологтар]]
[[Категория:3-сө саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:4-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Геология-минералогия фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:10 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:1910 йылда тыуғандар]]
[[Категория:19 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1972 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Ырымбурҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]</text>
      <sha1>fgwatik9fe2wn6y19jeqfan310yzxxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149196</id>
    <revision>
      <id>1292323</id>
      <parentid>1286548</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T00:15:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1292323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26662" sha1="9bj6uyy5vsj2qgf3hensblzyy4musu0" xml:space="preserve">{{Ук}}


'''Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты(ММСК)''' — [[Рәсәй]]ҙең [[Ырымбур өлкәһе]] [[Медногорск]] ҡалаһындағы төҫлө метеллургия предприятиеһы. Урал тау-металлургия компанияһы составына инә. [[Ырымбур өлкәһе]] Сауҙа-сәнәғәт палатаһы ағзаһы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.orenburg-cci.ru/chamber/about|title=Торгово-промышленная палата Оренбургской области|accessdate=2012-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121219075044/http://www.orenburg-cci.ru/chamber/about|archivedate=2012-12-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121219075044/http://www.orenburg-cci.ru/chamber/about |date=2012-12-19 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
[[1933 йыл]]дың 11 майында [[СССР]] ауыр сәнәғәт Халыҡ комиссариатының ҡул ҡуйған ҡарары буйынса комбинат 1933 йылда төҙөлә башлай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/kudish_i_evangulov-kniga_pamjati_zhertv_politiches.pdf|title=''Альтов В.'' Это было на Бляве (Книга памяти Оренбургской области)|accessdate=2013-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305202817/http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/kudish_i_evangulov-kniga_pamjati_zhertv_politiches.pdf|archivedate=2016-03-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202817/http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/kudish_i_evangulov-kniga_pamjati_zhertv_politiches.pdf |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;. 1936 йылдың 30 майында төп корпусҡа нигеҙ һалына&lt;ref&gt;[http://cbs.ucoz.ru/index/putevoditel_po_gorodu/0-45 Ҡала китапханаһы медногорский: Медногорск ҡалаһы буйынса белешмә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228033414/http://cbs.ucoz.ru/index/putevoditel_po_gorodu/0-45 |date=2016-12-28 }}&lt;/ref&gt;.

Тәүҙә комбинаттың тәғәйенләнеше — Беләү ятҡылығының баҡыр-колчеданды [[Мәғдән|рудаһын]] байыҡтырмайса ғына пирометаллургик эшкәртеү, [[пирит]] ҡойоуҙы камиллаштырып (Оркль процесын) баҡыр штейнын (баҡыр миҡдары 10-12 %) алыу һәм металлургия газынан элементар [[көкөрт]] (йәки көкөрт кислотаһы) сығарыу була. Донъяла барлығы бында ике предприятие ғына булған. [[Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты]] беҙҙең илдә был уникаль технологияны үҙләштереүсе беренсе предприятие була.

[[1939 йыл]]дың 1 февралендә өс ватержакетлы мейесенә руда өрҙөрөлә, ә тәүге продукцияһын (15 тонна штейн һәм 22 тонна көкөрт) комбинат 1939 йылдың 4 февралендә сығара.

=== 1940-сы йылдарҙа ===
Оҙаҡ ваҡыт предприятиеларының ҡыҫҡартылған технологик схемаһы буйынса эшләй. Металлургия цехындағы 6 баҡыр-көкөрт ҡойоу шахта мейесе эшләй һәм унан газдар химия цехының беренсе секцияһына көкөрт алыу өсөн өрҙөрөлә. Эшкәртелеүгә 45-48 % көкөрт һәм 1-2 % баҡыр тотҡан мәғдән индерелә. Катализдың барлығы бер генә стадияһы ғәмәлгә ашырыла, шуға күрә көкөрт сығарыу 50%-тан артмай. Шахта мейесенең 7-10 % баҡыр тотҡан штейны Ҡарабаш һәм Кировградтың баҡыр иретеү заводына артабан эшкәртеү һәм унан рафинирланған баҡыр алыу өсөн ебәрелә.

1940-сы йылдарҙа Медногорск комбинатында 656, 4 тонна таҙартылмаған баҡыр һәм 51 556 тонна көкөрт етештерелә, ә 1944 йылда таҙартылмаған баҡыр сығарыу 9 тапҡырға арта һәм 6 008,8 тоннаға етә&lt;ref&gt;[http://isi.mrsu.ru/journals/economic_history/files/econ_hist_2011_1.pdf ''Запарий В. В.'' Вклад металлургии Урала в дело Победы Советского Союза в Великой Отечественной войне // Научн. журн. «Экономическая история», 2011, № 2 (13), с. 36-50] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309213233/http://isi.mrsu.ru/journals/economic_history/files/econ_hist_2011_1.pdf|date=2016-03-09}} (с. 47, данные Центр документации новейшей истории Оренбургской области (ЦДНИОО), Ф. 371. Оп. 9. Д. 1. Л. 26, 27; Оп. 5. Д. 354. Л. 1; Оп. 10. Д. 118. Л. 13)&lt;/ref&gt;.

==== Никель ====
[[1942 йыл]]да комбинаттың бер төркөм белгестәре (баш инженер Глушков, инженеры Александр Адольфович Бурба, Соломон Зиновьевич Малкин һәм Филипп (Фишель) Данилович Аптекарь) тиглдәрҙең мөмкинлектәрен файҙаланып бер үк ваҡытта ватержакетлы мейестәрҙә баҡыр һәм никель иретеп сығарыу технологияһын эшләй. Был төҫлө металлургияла революцион аҙым була&lt;ref&gt;[http://www.osu.ru/sites/niisu/docs/e04_2011.pdf ''Сидоров В. А.'' Уйлап табыусылар һәм рационализаторҙар сәнәғәте өлкәһендә — фронтҡа чкаловский (1941—1945 йыл) // В сб: «һуғыш барған халыҡ, изге һуғыш»: Маты-лы межрегион. фәнни-практич. конф. Ырымбур, 2011. С. 127.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150226115608/http://www.osu.ru/sites/niisu/docs/e04_2011.pdf |date=2015-02-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://journals.urfu.ru/index.php/Izvestia1/article/view/605 ''Запарий В. В.''. Урал металлургия процесына инновацион һуғыш йылдарында (1941—1945)] // Изв. Уральск. ун-шул. Көкөрт. 1, Пробл. мәғариф, фән һәм мәҙәниәт. — 2011. — 1 N (86). — С. 46-53.&lt;/ref&gt;. Бының өсөн [[мәғдән]] Кольский утрауындағы Мончегор баҡыр-никель ятҡылыҡтарынан килтерелә (Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Орск ҡалаһына «Североникель» комбинаты эвакуацияға килтерелгән), шулай уҡ [[Норильск|Норильскиҙа]] сығарылған мәғдән ҡулланыла. Бындай юл менән етештерелгән никель штейны таҙартылыу өсөн Орск ҡалаһындағы «Южуралникель» комбинатына ебәрелә, унан Магнитогорск металлургия комбинатында броня эшләйҙәр.

=== 1950—1960 йылдар ===
1950-се йылдарҙа комбинатта күпләп баҡыр-көкөрт сығарыу ҡеүәтен арттырыу өсөн иң ҙур ойоштороу-техник саралары үткәрелә.

==== Брикетлау ====
Ваҡ руданы ҙур киҫәктәргә йомарлау өсөн 1950 йылда комбинатта брикет фабрикаһы асыла.
[[Файл:Mednogorsk_msk_sulfur_storage.jpg|справа|мини|283x283пкс|Химия цехы янында көкөрт склады (1960 йй.)]]

==== Көкөрт ====
1950 йылда баҡыр-көкөрт етештереүҙең икенсе сираты (6 өҫтәмә шахта мейесе һәм химия цехы) сафҡа индерелә, шулай уҡ икенсе катализ линияһы коплексы монтажлана. Элементар (ябай) [[көкөрт]] етештереү 1950-се йылдарҙа йылына 250—280 мең тоннаға тиклем еткерелә, был илдә етештерелгән көкөрттөң 80%-ы була. 1939−1986 йылдарҙа Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты СССР-ҙың иң эре көкөрт етештереүсеһе була&lt;ref&gt;[http://cbs.ucoz.ru/honor/pub/26/6.pdf ''Иванов В.'' Менән йәнәш Ушаков.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015093722/http://cbs.ucoz.ru/honor/pub/26/6.pdf |date=2014-10-15 }} К 70-летию Медногорск // газета «Медногорский эш», № 25, 9 апрель 2009, с. 2&lt;/ref&gt;.

==== Гай мәғдәне ====
[[1959 йыл]]дан башлап Медногорскиҙан алыҫ булмаған ерҙә мәғдән ятҡылығы табыла һәм унда Гай тау-байыҡтырыу комбинаты төҙөлә. Гай рудаһынан беренсе [[баҡыр]] 1960 йылдың 11 июлендә сығарыла&lt;ref&gt;[http://www.vecherniyorenburg.ru/cat430/show7619/ Ҡала һәм металл әкиәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305033509/http://www.vecherniyorenburg.ru/cat430/show7619/ |date=2016-03-05 }} // газ. «Киске Ырымбур», 2002 февраль 13&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kraeved.opck.org/biblioteka/towns/gai/i_viros_v_stepi_gorod.php?print ''Лобанов с. в., в. м. Балак'' ҡала һәм далала үҫә.]&lt;/ref&gt;.

==== Германий ====
Химия цехында 1957 йылда саң эшкәртеү яңы тәжрибә участкаһы эшләй башлай, унда яңы продукция сығарыуға тотоналар — [[Ярым үткәргес|германий концентратында ярымүткәргесле]] германий металы сығарыла башлай.

1959 йылда саң эшкәртеү цехы ғәмәлгә индерелә&lt;ref name=&quot;ЦехПерПыли&quot;&gt;[http://mmsk.ugmk.com/ru/activity/primary_production/tsekh-pererabotki-pyli/ Саң эшкәртеү цехы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721043636/http://mmsk.ugmk.com/ru/activity/primary_production/tsekh-pererabotki-pyli/ |date=2018-07-21 }} Сайт ООО «Медногорский баҡыр-көкөрт комбинаты»&lt;/ref&gt;. Шахта мейесендә металлургия өсөн төп сеймал булып саң, электростанциялар өсөн яғыулыҡ булып хеҙмәт иткән күмерҙең энергетик көлө хеҙмәт итә. Комбинат белгестәре А. А. Бурба һәм Ф. Д. Аптекарь етәкселеге аҫтында «Унипромедь» проект институттары менән хеҙмәттәшлек итә&lt;ref&gt;[http://gp-sc.ru/about/istoricheskaja_spravka/institut Тағы проект-төҙөлөш үҙәге: Институтында «Унипромедь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808064248/http://gp-sc.ru/about/istoricheskaja_spravka/institut |date=2014-08-08 }}&lt;/ref&gt; һәм баҡыр иретеүҙең комплекслы етештереүҙә саң эшкәртеү уникаль химик металлургия технологияһын уйлап сығара.. Был саңды эшкәрткәндә таҙартылмаған германий. концентратын, аҡ ҡурғаш , ҡара ҡурғаш һәм башҡа һирәк металдар табыла&lt;ref&gt;[http://cbs.ucoz.ru/honor/pub/26/2.pdf ''Петрова Е.'' Бөтә тормош — хеҙмәт һәм ижад.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015162329/http://cbs.ucoz.ru/honor/pub/26/2.pdf |date=2014-10-15 }} // газета «Медногорский эш», № 83-84, 19 июль 2002, 2 с.&lt;/ref&gt;. Донъя практикаһында тәүге тапҡыр баҡыр колчеданынан германий сығарыла&lt;ref&gt;[http://mmsk.ugmk.com/ru/about/history/ Предприятие тарихы: Медногорский Сайтында баҡыр-көкөрт комбинаты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130125101314/http://mmsk.ugmk.com/ru/about/history/ |date=2013-01-25 }}&lt;/ref&gt;. XХ быуатта Медногорск комбинатында саң эшкәртеү цехының барлыҡҡа килеүе төҫлө металлургия сәнәғәтендә ҙур асыш булып тора.&lt;ref&gt;[http://www.rudmet.ru/journal/653/article/8327/?language=en ''Окунев А. И., Кирр Л. Д., Скопов Г. В.'' Файҙа германия һәм башҡа элементтар-береһенә юлдаш иретеү саң етештереү (50-йыллығы көнөндә технологиялар индереү)]&lt;/ref&gt;. СССР-ҙа тәүге тапҡыр сәнәғәт масштабында германий концентраттары күмер саңынан етештерелә, был 1960 йылда тулыһынса электрон сәнәғәте өсөн кәрәк булған германийҙы башҡа илдәрҙән импортҡа [[Ярым үткәргес|ярымүткәргесле]] металды алыуҙы туҡтата&lt;ref&gt;[http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/ivanov_my_byli_edinomyshlennikamiju.pdf ''Иванов В. И.'' Мы были единомышленниками. — Газета «Медногорский металлург», № 25, 18.06.2004. — С. 3.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029205152/http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/ivanov_my_byli_edinomyshlennikamiju.pdf|date=2013-10-29}}&lt;/ref&gt;. 1970 йылдарҙа [[Советтар Союзы]] германий етештереүҙең донъя лидерына әйләнә һәм был металды экспортҡа сығара башлай&lt;ref&gt;[http://топ-менеджер24.рф/info_154/ Ҡояш Германий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240604030602/http://xn---24-nddeabh4clhmvr.xn--p1ai/info_154/ |date=2024-06-04 }} // Витринаға: Бизнес-баҫма Красноярск крайы, июнь 2014, с. 8-12.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Burba_al-dr_adolf-ch_1970.jpg|справа|мини|196x196пкс|А. А. Бурба директор кабинетында ]]

==== Таҙартылмаған баҡыр баҡыр ====
1959 йылда комбинат ҡыҫҡартып ештереү арҡаһында штейн урынына баҡыр сығара башлай&lt;ref&gt;[http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/krivonosov_zhurnal_mednogorsk_65_let-2004-s.9..pdf Медногорску — 65 лет (2004)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029205342/http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/krivonosov_zhurnal_mednogorsk_65_let-2004-s.9..pdf|date=2013-10-29}}&lt;/ref&gt;.

==== Көкөрт кислотаһы ====
[[1961 йыл]]да көкөрт кислотаһы цехын сафҡа индерәләр, был ҡаланың экологик хәлен яҡшырта: атмосфераға көкөртлө газ сығарыу кәмей&lt;ref&gt;[http://рспп.рф/simplepage/204 ООО «Медногорский баҡыр-көкөрт комбинаты» рәсәй сәнәғәтселәре һәм эшҡыуарҙары союзы сайтында]{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Был ваҡытта комбинат тулы технологик цикл менән таҙартылмаған баҡыр, ябай көкөрт һәм көкөрт кислотаһын сығара.

1950-сы йылдарҙа комбинат үҙ тармағындағы иң алдынғы предприятие була, дүрт йыл рәттән (1955—1958) [[СССР]] Минстрҙар Советының һәм профсоюздарҙың күсмә Ҡыҙыл байрағына лайыҡ була һәм артабан байраҡ комбинатта мәңгелеккә ҡалдырыла. 1960 йылда баҡыр-көкөрт комбинаты иң абруйлы предприятие була һәм унда теләһә кемде алып бармайҙар&lt;ref&gt;[http://www.ugmk.com/common/img/uploaded/49.pdf ''Маркин Н. П.'' Инженер человеческих душ (интервью)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130926212006/http://www.ugmk.com/common/img/uploaded/49.pdf|date=2013-09-26}} // УГМК-холдинг. Вести: Еженедельник Уральской горно-металлургической компании. — 13 декабря 2007. — № 49 (252). — С. 3.&lt;/ref&gt;.

=== 1970—1980 йылдарҙа ===
1970 йылдар башында Блявлин карьерынан мәғдән сығарыу туҡтатыла, комбинаттың сеймал базаһы насарая: шуның арҡаһында 1978 йылдан комбинат төшөмһөҙ була&lt;ref&gt;[http://old.rusmet.ru/press.php?act=press_show_publication&amp;publication_id=393&amp;print_ver=1 ''Юлаев Та'' Ҡара баҡыр// «аҙна ырымбур», 19.03.2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201212615/http://old.rusmet.ru/press.php?act=press_show_publication&amp;publication_id=393&amp;print_ver=1 |date=2014-02-01 }}&lt;/ref&gt;.

[[1986 йыл]]да элементар көкөрт етештереү туҡтатыла, көкөрт кислотаһы етештереү һиҙелерлек кәмей.

=== Беләү руднигын үҫтереү ===
1934 йылда рудникта мәғдәнде ер аҫты юлы менән сығарыу ысулы менән алып барыла, ә 1956 йылда тулыһынса асыҡ рудниктан сығарыу ысулына күсәләр. Шулай ҙа 1971 йылда Блявин ятҡылығының эше туҡтатыла&lt;ref&gt;[http://www.gazetakuv.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1466:2010-12-15-02-57-19&amp;catid=2&amp;Itemid=3 Бында… йырлағанда ҡош түгел — Гәзит, «Яңы юл» (Кувандык), 15.12.2010]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Эшһеҙ ҡалған ММСК сеймалды башҡ рудниктарҙан ([[Бүребай]], [[Гай (ҡала)|Гай]], [[Сибай]], [[Учалы]]) алырға мәжбүр була. Был мәғдән Блявин сеймалынан айырмалы була, шуға күрә 1986 йылда көкөрт сығарыу туҡтатыла.

[[СССР]] тарҡалғандан һуң, 2010 йылға тиклем, [[Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты]] [[Рәсәй]]ҙә берҙән-бер германий концентраттары етештереүсе була. 2010 йылдан германий етештереү туҡтатыла, ә комбинаттың ҡорамалдары бикләнә. Бының менән бер үк ваҡытта германий концентраты ЯСЙ «Германий һәм өҫтәмә» предприятиһында сығарыла башлай&lt;ref name=&quot;ЦехПерПыли&quot;/&gt;.

== Директорҙары (1989 — генераль директорҙар) ==
* Осиев Владимир Николаевич (1938—1939)&lt;ref name=&quot;ИменаАА&quot;&gt;[http://cbs.ucoz.ru/index/novyj_konkurs/0-150 Исеме тарихта ҡалған.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180720195300/http://cbs.ucoz.ru/index/novyj_konkurs/0-150 |date=2018-07-20 }}&lt;/ref&gt;
* Багреев Иван Григорьевич (1939—1946)&lt;ref name=&quot;ИменаАА&quot; /&gt;
* Ушаков Константин Иванович (1947—1954)
* Бурба Александр Адольфович (1954—1971)
* Хилько Михаил Ефимович (1971—1989)&lt;ref&gt;[http://cbs.ucoz.ru/honor/pub/36/6.pdf ''Е. м. Хилько'' Мәлдә минең тормош] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180624010440/http://cbs.ucoz.ru/honor/pub/36/6.pdf |date=2018-06-24 }} — Медногорск, 2009. — С. 11]&lt;/ref&gt;
* Король Юрий Александрович (1989—2000)&lt;ref&gt;[http://www.rmk-group.ru/ru/company/employees/korol-yury-aleksandrovich/ Рус баҡыр компанияһы етәксеһе]&lt;/ref&gt;
* Кривонос Юрий Сергеевич (2001—2007)&lt;ref&gt;[http://rus-eng.org/sovr/Krivonosov%20YUrij%20Sergeevich.htm Рәсәй Инженерҙар: Сергеевич Юрий Кривонос] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721043954/http://rus-eng.org/sovr/Krivonosov%20YUrij%20Sergeevich.htm |date=2018-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* Рыбник Александр Петрович (2007—2010)
* Якорнов Сергей Александрович (2010—2013)
* Булатов Константин Валерьевич (2013—2017)&lt;ref&gt;[http://www.umbr.ru/ru/institut/rukovodstvo/bulatov-konstantin-valerevich-generalnyy-direktor-ktn ОАО «Уралмеханобра»: Етәкселеге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406141239/http://www.umbr.ru/ru/institut/rukovodstvo/bulatov-konstantin-valerevich-generalnyy-direktor-ktn |date=2019-04-06 }}&lt;/ref&gt;
* Ибраһимов Андрей Фәрит улы (2017—2021)&lt;ref&gt;[http://mmsk.ugmk.com/ru/about/managers/ Медногорский баҡыр-көкөрт комбинаты Етәксеһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406141234/http://mmsk.ugmk.com/ru/about/managers/ |date=2019-04-06 }}&lt;/ref&gt;
* Исхаков Ильфат Ильдус улы (2021)&lt;ref&gt;[https://eanews.ru/news/generalnym-direktorom-ooo-mmsk-naznachen-ilfat-iskhakov_06-07-2021 Генеральным директором ООО «ММСК» назначен Ильфат Исхаков]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
* ''Альтов В. Г.'' [http://kraeved.opck.org/biblioteka/towns/mednogorsk/mednogorsk/mednogorsk.pdf Медногорск] — Челябинск: Юж.-Урал. кн. изд-во, 1989. 224 с. ISBN 5-7688-0246-0
* ''Булатов К. В., Скопов Г. В., Скопин Д. Ю., Якорнов С. А.'' Переработка полиметаллических концентратов в плавильном агрегате «Победа» ООО «Медногорский медно-серный комбинат» // Цветные металлы. 2014. № 10. С. 39-44.
* ''Бурба А. А.'' Разработка и освоение технологии получения германия при шахтной плавке руд цветных металлов // В сб.: Мат-лы научн. семинара по проблеме извлеч. германия при переработке руд: Информ. Гиредмета, 1960, № 7(18).
* ''Бурба А. А.'' Рождённый в годы первых пятилеток // газ. «Южный Урал» (Оренбург). — 1967. — 26 октября. (К 30-летию города Медногорска).
* ''Бурба А. А., Лайнер Ю. А., Кердинский М. Е.'' Разработка электросульфидного способа дистилляции германия из зол углей // В сб.: Мат-лы совещания по обмену опытом в области производства германиевого сырья (Центр микроэлектроники, Зеленоград): Сб. Гиредмета, 1969, т. 2.
* ''Бурба А. А., Чижиков Д. М.'' Из опыта работы Медногорского МСК по извлечению германия из металлургических пылей и зол энергетических углей // В сб.: Мат-лы совещания по обмену опытом в области производства германиевого сырья (Центр микроэлектроники, Зеленоград): Сб. Гиредмета, 1969, т. 1.
* {{Китап||автор=Калачёв В. П.|заглавие=Блява — село с загадочным названьем|год=2012|место=СПб.|издательство=Реноме|страниц=152}} &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-91918-189-7&lt;/nowiki&gt;
* [http://cbs.ucoz.ru/honor/pub/2/1.pdf ''Мозгунов А.'' Лицом к огню] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191104164322/http://cbs.ucoz.ru/honor/pub/2/1.pdf |date=2019-11-04 }} — Оренбург: Оренб. книжн. изд-во, 1962. — 16 с.
* ''Филярчук С. Е.'' Переход Блявинского рудника на открытый способ разработки // Горн.журн. 1956. № 4. С. 15-17.
* ''Хилько М. Е.'' [http://cbs.ucoz.ru/honor/pub/36/6.pdf Вехи моей жизни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180624010440/http://cbs.ucoz.ru/honor/pub/36/6.pdf |date=2018-06-24 }} — Медногорск, 2009. — 11 с.
* {{Китап||автор=''Янина Л. М.''|заглавие=Экспрессия медной истории|год=2010|место=Кувандык|издательство=Изд-во С. М. Стрельникова|страниц=108}}
[[Категория:Ырымбур өлкәһе предприятиелары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>9bj6uyy5vsj2qgf3hensblzyy4musu0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лысенина Августа Васильевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159409</id>
    <revision>
      <id>1292321</id>
      <parentid>1151092</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T18:47:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1292321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5765" sha1="2adwi8w3b5cu6wahcatmyzxs3xuiaxm" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Лысенина Августа Васильевна'''  ([[22 ноябрь]] [[1924 йыл]] — [[28 ноябрь]] [[2012 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] педагогы.

== Биографияһы ==
Августа Васильевна Лысенина 1924 йылдың 22 ноябрендә  Сыуаш автономиялы өлкәһенең Цивильск ҡалаһында тыуған.

Ҡазан дәүләт химия-технология институтын (хәҙер  Ҡазан милли тикшеренеү технология университеты)химик-технолог һөнәре  буйынса тамамлай. Ләкин лабораториялағы  бәхетһеҙ осраҡ күҙе ауырыуға  сәбәп була, артабан химик булып эшләү  мөмкин  булмай. Лысенина  һөнәрен алмаштырырға ҡарар итә һәм  1947 йылда Сыуаш педагогия институтының тәбиғи факултетын  (хәҙерИ. ЯЯковлев исемендәге Сыуаш дәүләт педагогия университеты) тамамлай, тәбиғәт һәм химия уҡытыусыһы була.&lt;ref&gt;[http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=3157 ЛЫСЕНИНА Августа Васильевна]&lt;/ref&gt; Шулай итеп ике фәнде, химия һәм педагогиканы берләштерә.

1947 йылдан 1954 йылға тиклем Августа Васильевна И. Н. Ульянов исемендәге педагогия училищеһында биология һәм химия уҡытыусыһы булып эшләй. 1954—1955 йылдарҙа — Цивильск педагогия училищеһы уҡытыусыһы. 1955 йылдан 1981 йылға тиклем  1-се Шумерлин мәктәбендә химиянан уҡыта.&lt;ref&gt;[http://muzey.shumsosh1.edusite.ru/ История школы]&lt;/ref&gt; 1959 йылда уның ҡатнашлығында мәктәптә химия түңәрәге ойошторола, ул бер нисә йылдан һуң  Менделеев йәмғиәтенә әүерелә. Ун йыл дауамында  мәктәп Союз кимәлендә химия буйынса олимпиадаларҙа лидерлыҡты  ышаныслы тота.&lt;ref&gt;[http://vpered21.ru/3971-sobrat-by-vseh-uchenikov.html Собрать бы всех учеников…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230162918/http://vpered21.ru/3971-sobrat-by-vseh-uchenikov.html |date=2019-12-30 }}&lt;/ref&gt; Уның талантлы уҡыусыларының  береһе — Валерий&lt;ref&gt;[https://kpfu.ru/pec_print?p_id=21283 Штырлин Валерий Григорьевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; һәм Юрий&lt;ref&gt;[https://kpfu.ru/Yurii.Shtyrlin Штырлин Юрий Григорьевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201123225655/https://kpfu.ru/Yurii.Shtyrlin |date=2020-11-23 }}&lt;/ref&gt; Штырлиндар  химия фәне кандидаттары булып китә, Ҡазан дәүләт университетында химия факультетының ғилми хеҙмәткәрҙәре булып эшләй .&lt;ref&gt;[https://studall.org/all2-52733.html Химия их связала]&lt;/ref&gt;

Сыуашстан Республикаһының Шумерля ҡалаһында 2012 йылдың 28 ноябрендә вафат булып ҡала.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ленин ордены]] һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.
* Сыуаш АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1964), [[РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы]] (1969).
* Шумерля ҡалаһының почётлы гражданы (2012).&lt;ref&gt;[https://news.myseldon.com/ru/news/index/141065109 В Шумерле открыли Год человека труда в Чувашии]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old-gshum.cap.ru/SiteMap.aspx?id=1308520 Августа Васильевна Лысенина (Почетное звание присвоено в 2012 году)]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.shumbibl.narod.ru/4-640.htm Учитель — это судьба]
* [http://gov.cap.ru/home/76/gorod/enciklopedia/school_1.htm Средняя общеобразовательная школа № 1 — Лысенина Августа Васильевна]
* [https://shumerlya.bezformata.com/listnews/shumerli-avgusta-vasilevna-lisenina/8109267/ Ушла из жизни Почетный гражданин города Шумерли Августа Васильевна Лысенина]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Педагогтар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусылары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:2012 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:28 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1924 йылда тыуғандар]]
[[Категория:22 ноябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>2adwi8w3b5cu6wahcatmyzxs3xuiaxm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Листов Константин Яковлевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162781</id>
    <revision>
      <id>1292320</id>
      <parentid>965804</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T16:34:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1292320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11047" sha1="7wspzi6bm9dty777eizrzv17f2xwgtb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Листов Константин Яковлевич''' ([[19 сентябрь]] [[1900 йыл]] — [[6 октябрь]]  [[1983 йыл]]) — [[СССР]] композиторы, 800-ҙән артыҡ йыр, оперетта, спектаклдәр өсөн музыка авторы {{Sfn|Тищенко А.|1987|с=3}} . Н.А. Рословец &lt;ref&gt;''Lobanova M.'' Nikolaj Andreevič Roslavec und die Kultur seiner Zeit. — Frankfurt am Main, 1997. — S. 91.&lt;/ref&gt; һәм Л.М. Рудольф {{Sfn|Музыкальный энциклопедический словарь|1990}} уҡыусыһы.

== Биографияһы ==
Константин Яковлевич Листов [[1900 йыл]]дың [[19 сентябрь|19 сентябрендә]] ( [[2 октябрь]] ) [[Одесса]]ла [[Йәһүдтәр|йәһүд]]  ғаиләһендә тыуған &lt;ref&gt;[http://viknaodessa.od.ua/newspaper/news/?4584 В парке Чаир]&lt;/ref&gt; . Ата-әсәһе цирк артистары булған (атаһы - гимнаст, әсәһе - балерина) һәм йыш ҡына ғаилә бер урындан икенсе урынға күсенеп йөрөгән&lt;ref&gt;[http://www.rujen.ru/index.php/ЛИСТОВ_Константин_Яковлевич Российская еврейская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220315030257/https://www.rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%9E%D0%92_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2022-03-15 }}&lt;/ref&gt; . Биш  йәшенән Константин музыкаға өйрәнә ( мандолинала ) һәм аренала үҙе сығыш яһай башлай. Баласаҡтан диңгеҙгә ғашиҡ була; һуңыраҡ ул бик күп йырҙарҙы һәм диңгеҙгә диңгеҙселәргә бағышлай. 

1917 йылда ул [[Волгоград]]тағы Россия музыка йәмғиәтенең музыкаль мәктәбен тамамлай. 

1918-1919 йылдарҙа ул [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] 32-се пулемет полкында хеҙмәт итә, Царицын фронтындағы һуғыштарҙа ҡатнаша ; шул уҡ ваҡытта уның атаһы пулемет полкының хәрби комиссары, әсәһе дауахананың хәрби комиссары була. 

1919 йылда уны 10-сы армияның Революцион хәрби советы етәкселеге менән [[Һарытау]] консерваторияһына И. А. Розенберг һәм Л.М. Рудольфтың фортепиано һәм композиция класы буйынса уҡырға ебәрәләр; консерваторияны [[1922 йыл]]да тамамлай. Шул уҡ ваҡытта Һарытау миниатюралар театрында пианист һәм дирижер булып эшләй. 

1923 йылда ул Мәскәүгә күсә, Бөтә Рәсәй Пролеткульт театрында эшләй, спектаклдәр өсөн музыка яҙа. 1925 йылдан ул «Синяя блуза» театрҙарының береһенең музыкаль директоры булып эшләй. 1934 йылдан - Матбуғат йорто Күҙәтеү театрының музыкаль  етәксеһе һәм дирижеры. Театрҙың бер нисә спектакленә музыка яҙа. 

1930 йылдарҙан Листовтың беренсе класлы композитор булараҡ даны башлана. Ул шулай уҡ оло пианист була, концерттар бирә. 1938 йылдан ул Мәскәү Оперетта театрында дирижёр булып эшләй. 

Һуғыш йылдарында-хәрби-диңгеҙ флоты баш Сәйәси Идараһының музыкаль консультанты. 1983 йылдың 6 сентябрендә вафат була. Мәскәүҙә Кунцево зыяратында ерләнгән. 

Бүләсәһе  - Э. Л. Листова, Россия телевидениеһы журналисы.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (22.2.1943)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1950)
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1973)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ  ордены]] (1980)
* Миҙалдар, шул иҫәптән &quot;СССР дәүләт сиген һаҡлауҙа батырлығы өсөн&quot; миҙалы {{Sfn|Тищенко А.|1987|с=55}}

== Ижады ==
Константин Листов радиопостановкаларға һәм спектаклдәргә, «Победный маршрут» кинофильмына (1939) музыка яҙа, төрлө инструменталь оркестр әҫәрҙәр ижад итә. Әммә уның талантының төп йүнәлеше  йыр була.

=== Йырҙары ===
Ғөмүмән алғанда, Константин Листов 800-ҙән артыҡ йыр ижад итә. Улар яҡты көй, эскерһеҙ лиризм менән  айырылып тора. 

1930 йылдарҙа иң популяр йырҙары: 

* «В парке Чаир»,  Павел Арский шиғыры
* «Гренада»,  Михаил Светлов  шиғыры
* «Думка» (уны Сергей Лемешев йырлай)
* «Песня о тачанке»,  Михаил  Рудерман  шиғыры
* «Если любишь»,  Лев    Ошанин  шиғыры

Һуғыш ваҡытында Листов Хәрби-диңгеҙ флотының сәйәси дирекцияһында музыкаль консультант булып эшләй. Ул яҙған йырҙар араһында А.А.Сурковтың шиғырына &quot;В землянке&quot; (1942) йыры популяр була. 

Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Литов ғәжәйеп яңы йырҙа ижад итә. 

; Александр Жаров шиғырҙарына

* &quot;Зәңгәр дулкын өҫтөндә&quot;
* &quot;Беҙ сәйәхәткә сыҡтыҡ&quot;
* &quot;Йырла, ҡәҙерлем&quot;

; Георгий Рублев  шиғырҙарына

* «Севастопольский вальс» (1956); 1961 йылда Листов шул уҡ исемдәге оперетта яҙа, унда был вальс булып яңғырай.

=== Оперетталары ===
* «Королева ошиблась» ([[1928 йыл|1928]], Мәскәү)
* «Ледяной дом» ([[1938 йыл|1938]], Мәскәү)
* «Копилка» ([[1939 йыл|1939]], [[Һарытау]])
* «Кораллина» ([[1948 йыл|1948]], [[Екатеринбург|Свердловск]])
* «Мечтатели» ([[1950 йыл|1950]], Мәскәү; яңы редакция: [[Волгоград]], 1971)
* «Аира» ([[1951 йыл|1951]], Мәскәү)
* «Поют сталинградцы» ([[1955 йыл|1955]], [[Волгоград|Сталинград]])
* «Шуми, наш лес» ([[1957 йыл|1957]], [[Петрозаводск]])
* «Севастопольский вальс» ([[1961 йыл|1961]], [[Волгоград]], Е. М. Гальперин һәм  Ю. Л. Анненков либреттоһы)
* «Сердце балтийца» ([[1964 йыл|1964]])  Е. М. Гальперин һәм  Ю. Л. Анненков  либреттоһы
* «Конкурс женихов» (СССР Гостелерадиоһының Үҙәк телевидениеһы, [[1975 йыл|1975]])

=== Опералары ===
* Олеся ( [[1959 йыл|1959]], [[Воронеж]], А.И.Куприн хикәйәһенә нигеҙләнгән )
* &quot;Куба ҡыҙы&quot; ( [[1962 йыл|1962]], [[Һарытау]] )

== Һылтанмалар ==
* [http://kkre-6.narod.ru/listov.htm Мемориальный сайт Константина Листова]
* [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=77799 Сочинения Константина Листова]
* [http://www.newsru.com/russia/03oct2000/listovdate.html Фотографии из семейного архива]
* Песня [http://vimeo.com/33066122 «Землянка» на иврите] в исполнении дуэта «Дудаим», пер. Шимона Менского

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|часть=Листов Константин Яковлевич|страницы=307|заглавие=Музыкальный энциклопедический словарь|ref=Музыкальный энциклопедический словарь|издательство=Советская энциклопедия|место=М.|год=1990|страниц=672|isbn=5-85270-033-9}}
* {{Китап|заглавие=Константин Листов|ref=Тищенко А.|место=М.|издательство=[[Советский композитор]]|год=1987|страниц=128}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:2 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1900 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Одессала тыуғандар]]
[[Категория:6 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1983 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]]
[[Категория:СССР композиторҙары]]
[[Категория:Рәсәй композиторҙары]]
[[Категория:XX быуат композиторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Японияны еңгән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:РСФСР-ҙың халыҡ артистары]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>7wspzi6bm9dty777eizrzv17f2xwgtb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөхәмәтйәнов Рәшит Абдулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171205</id>
    <revision>
      <id>1292339</id>
      <parentid>1189078</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T10:15:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1292339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6520" sha1="j10fbfjgeojxpzez1yyt4eju1yx98uv" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Мөхәмәтйәнов}}
'''Мөхәмәтйәнов Рәшит Абдулла улы''' ([[10 сентябрь]] [[1940 йыл]] — [[6 ғинуар]] [[2019 йыл]]) — [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], тыуған яҡты өйрәнеүсе&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/Мухамедьянов_Рашит_Абдуллович Мухамедьянов Рашит Абдуллович]&lt;/ref&gt;. 1-се [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] делегаты (1995).

== Биографияһы ==
Рәшит Абдулла улы Мөхәмәтйәнов 1940 йылдың 10 сентябрендә [[Силәбе өлкәһе]] [[Үрге Урал районы]]ның Яңы Ахун ауылында тыуған.

[[Түбәнге Тагил]] педагогия институтының художество-графика факультетын, 1978 йылда «журналистика» һөнәре буйынса  [[Горький]] ҡалаһындағы Юғары партия мәктәбен тамамлаған.

[[1962 йыл]]да [[Үрге Урал]] ҡалаһының 1-се урта мәктәбендә рәсем һәм һыҙма уҡытыусыһы булып эш башлай.

[[1964 йыл]]дан Үрге Урал район [[гәзит]]е «Красный уралец» менән хеҙмәттәшлек итә. 

[[1973 йыл]]дан редакция штатына даими эшкә ҡабул ителә. Артабанғы осорҙа журналист мәҡәләләренең төп темалары: тыуған яҡ тарихы, дин, фольклор, башҡорт һәм татар халыҡтарының мәҙәни һәм ғаилә-көнкүреш йолалары. Ул беренселәрҙән булып яҡташтарын райондың күренекле башҡорт һәм татар ғаиләләре, уларҙың фото архивтары менән таныштыра.

1979—1985 йылдарҙа Рәшит Мөхәмәтйәнов Силәбе өлкәһенең [[Чесма районы]]ның «Степные зори» гәзите мөхәррире булып эшләй&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/stepnye_zori «Степные зори» газета (Чесменский район). Портал Челябинской области]{{ref-ru}}{{V|23|02|2021}}&lt;/ref&gt;.

1985—1990 йылдарҙа «Красный уралец» гәзите мөхәррире.

[[1993 йыл]]ға тиклем Үрге Урал район Советы башҡарма комитеты аппаратында, һуңынан Форштадт мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.

Рәшит Абдулла улы Мөхәмәтйәнов [[2019 йыл]]дың 6 ғинуарында Верхнеуральск ҡалаһында вафат була&lt;ref&gt;[http://www.verhneuralsk.ru/Publications/News/Show?id=5526 Светлая память. Верхнерурал муниципаль район сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210715064308/http://www.verhneuralsk.ru/Publications/News/Show?id=5526 |date=2021-07-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмкәрлеге ==
Архивтарҙа һәм музейҙарҙа күп йыллыҡ эҙләнеүҙәр менән шөғөлләнә, Көньяҡ Урал яҙыусылары һәм тарихсылары менән хеҙмәттәшлек итә. Һөҙөмтәлә «Урал йылғаһында» исемле белешмә китабы [[1999 йыл]]да «Заповедные уголки Южноуралья» серияһында «Рифей» нәшриәте тарафынан баҫып сығарыла. Китапта [[Верхнеурал]] һәм район тарихы, археология, мәҙәниәт, тәбиғәт ҡомартҡылары тасуирламалары, күренекле яҡташтар, утарҙарға нигеҙ һалыусылар, шулай уҡ утар һәм предприятие хужалары тураһында бай мәғлүмәт тупланған. Баҫмала «Батырҙар галереяһы», «Верхнеурал ере йылъяҙмаһы», «Биографик һүҙлек» исемле бүлектәр бар.

=== Китаптары ===
* На Урал-реке. Заповедные уголки Южноуралья : ист., культ. и природ. достопримечательности Верхнеурал. района / сост.: Р. А. Мухамедьянов, А. П. Моисеев. — Челябинск : Рифей, 1999. — 387 с.
* Победители : Очерки о верхнеуральцах, участниках Великой Отечественной войны. Р. А. Мухамедьянов. — Челябинск : Аркаим, 2005. — 219, (1) c., (8) л. ил. ISBN 5-8029-1180-8
* Каширины. 2018.
* Верхнеуральский край: земля и люди [Текст] / Р. А. Мухамедьянов. — Челябинск : Абрис, 2014. — 335 с., [4] л. цв. ил. : ил., карты, портр.; 24 см; ISBN 978-5-91744-082-8

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://chel-portal.ru/enc/Мухамедьянов_Рашит_Абдуллович Силәбе өлкәһе порталында Мөхәмәтйәнов Рәшит Абдулла улы тураһында мәғлүмәт]{{ref-ru}}
* [http://red-ural.ru/news/raznoe/proshhanie.html Прощание. газета «Красный уралец»]
* [http://www.myshared.ru/slide/305929/ Мухамедьянов Рашит Абдуллович. Презентация школьника МОУ СОШ 1 г. Верхнеуральска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210715064308/http://www.myshared.ru/slide/305929/ |date=2021-07-15 }}
* [https://lib-vuralsk.chel.muzkult.ru/news/18894680 Судьба одной семьи в истории страны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210715064309/https://lib-vuralsk.chel.muzkult.ru/news/18894680 |date=2021-07-15 }}

{{Портал|Шәхестәр}}
{{Башҡорттар}}
[[Категория:Уҡытыусылар]]
[[Категория:Журналистар]]
[[Категория:Мөхәррирҙәр]]</text>
      <sha1>j10fbfjgeojxpzez1yyt4eju1yx98uv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Надежда Евгеньевна Гринфельд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174652</id>
    <revision>
      <id>1292341</id>
      <parentid>1290898</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T11:06:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1292341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9490" sha1="l95jt5hwcli1o9yo717qr855pg2gpw9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Надежда Евгеньевна Гринфельд'''  (ҡыҙ фамилияһы ''Кенигшац''; [[1887 йыл|1887]], [[Кишинёв]] — ?) — Бессарабия сәйәсмәне, «Сфатул Цэрий» (1917—1918) ике ҡатын-ҡыҙ-депутаттарының береһе.&lt;ref&gt;&quot;Grinfeld, Nadejda E&quot;, in Iurie Colesnic, Sfatul Tarii: Enciclopedie (Chisinau: Editura Museum 1998), p. 173&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Надежда Евгеньевна Гринфельд присяжный вәкиле Евгений Семенович Кенигшац  (1861, Бельцы — 1939, Кишинев)&lt;ref&gt;В записях о рождении кишинёвского городского раввина записан как Израиль-Евгений Самойлович Кенигшац.&lt;/ref&gt; һәм табиптар династияһынан булған Ольга Вильгельмовна (Васильевна) Бернштейн ғаиләһендә тыуған;  олатаһы  — Самуил Исаакович Кенигшац  — Бельц ҡалаһы табибы; икенсе олатаһы  — Вильгельм  Викентьевич Бернштейн — Кишиневта табип һәм коллежский советник була).&lt;ref&gt;[http://www.jewishgen.org/bessarabia/files/projects/30AnnualBooks/BessarabiaCalendarAsOfOctober2013.htm Jews involved in public life of Bessarabia, from Annual books of 1862, 1872, 1875 and 1893]: Доктор медицины Самуил Исаакович Кенигшац был также действительным членом Бессарабского статистического комитета.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.belousenko.com/books/urusov/urusov_zapiski_gub.htm Князь Сергей Урусов «Записки губернатора»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180702014757/http://www.belousenko.com/books/urusov/urusov_zapiski_gub.htm |date=2018-07-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://search.archives.jdc.org/multimedia/Documents/NY_AR2132/00027/NY_AR2132_02637.pdf Letter from S. Ghelman to Mr. M. Meyerson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210420161604/http://search.archives.jdc.org/multimedia/Documents/NY_AR2132/00027/NY_AR2132_02637.pdf |date=2021-04-20 }}&lt;/ref&gt; . Оләсәһе — Мария Григорьевна Кенигшац (ҡыҙ фамилияһы. Коган) — яҙыусы һәм «Недельная хроника „Восхода“» (1882—1883) гәзите хеҙмәткәре була;  шулай уҡ «Рассвет» гәзитендә лә баҫылып сыға&lt;ref&gt;[http://feb-web.ru/feb/masanov/man/04/man07547.htm Словарь псевдонимов русских писателей, учёных и общественных деятелей]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://feb-web.ru/feb/masanov/map/09/map17712.htm Мария Кенигшац]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://aksakov.do.am/letopis/isa/1880-1884.pdf Летопись 10. Выпуск 6. В 2 частях. Часть 1. 1880—1884] Сохранилась её переписка с [[Аксаков, Иван Сергеевич|И. С. Аксаковым]].&lt;/ref&gt;.

[[1903 йыл]]да Кишинев Бунд бүлексәһе ағзаһы, һуңыраҡ  РСДРП ағзаһы була&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=D_vR3SVGMgAC&amp;pg=PA48&amp;lpg=PA48&amp;dq= The Tribe of Dina]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=bab2I_4-5UYC&amp;pg=PA55&amp;lpg=PA55&amp;dq= Rebekka Denz «Bundistinnen»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dorledor.info/article/%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D1%88%D0%B8%D0%B2%D0%BA%D0%B8-0 Вперёд, в прошлое!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429224239/http://www.dorledor.info/article/%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D1%88%D0%B8%D0%B2%D0%BA%D0%B8-0 |date=2014-04-29 }}&lt;/ref&gt; . [[Одесса]]ла, [[Киев]]та һәм [[Санкт-Петербург]]та (һуңынан [[Санкт-Петербург|Петроград]] һәм [[Кронштадт]]) меньшевиктар ойошмаһында әүҙем ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://www.moldovenii.md/ru/section/635/content/4312/ Василе Стати «Поруганная свобода»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://socialist.memo.ru/lists/bio/l5.htm#n1900 Гринфельд Надежда Евгеньевна]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=Ls7GE9UMeQIC&amp;pg=PA84&amp;lpg=PA84&amp;dq= Modern Jewish History: Bundist Counterculture In Interwar Poland]&lt;/ref&gt;

«Сфатул Цэрий» ағзаһы булараҡ Елена Алистарға  ҡапма-ҡаршы сәйәси позицияны биләй (был органда икенсе ҡатын-ҡыҙ-депутат).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://collaborate.education.purdue.edu/edci/rapoport/Docs/Publications/Judaica_Institute.pdf|title=Владимир Аникин «Февраль 17-го года и бессарабское еврейство»|accessdate=2014-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304104644/https://collaborate.education.purdue.edu/edci/rapoport/Docs/Publications/Judaica_Institute.pdf|archivedate=2016-03-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304104644/https://collaborate.education.purdue.edu/edci/rapoport/Docs/Publications/Judaica_Institute.pdf |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bibmet.ro/Uploads/Duiliu_Basarabia.pdf În Basarabia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502001420/http://www.bibmet.ro/Uploads/Duiliu_Basarabia.pdf |date=2014-05-02 }}&lt;/ref&gt; . Бессарабияның артабан Рәсәйгә ҡушылыу күсеше осоронда  Румыния короллегенән бойондороҡһоҙ булыуы өсөн сығыш яһай&lt;ref&gt;[http://www.dorledor.info/node/7850 Прогулки по Кишинёву] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304073659/http://www.dorledor.info/node/7850 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://comunist.md/?p=9167 Так начиналась «униря»]&lt;/ref&gt; . 1917 йылдың 2 декабрендә «Сфатул Цэрий»  Молдаван Халыҡ Республикаһы ойошторолоуын  иғлан итә&lt;ref&gt;[http://moldova-mare.com/rus/histor.php?id=140 Нашествие румынских армий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429050623/http://moldova-mare.com/rus/histor.php?id=140 |date=2014-04-29 }}&lt;/ref&gt; .   

Надежда Гринфельд (атаһы кеүек үк) [[Семен Резник Ефимович|Семён Резник]]тың «Кровавая карусель» романы  һәм пьесаларының  төп персонаждарҙың (Фрида Кенигшац исеме аҫтында, курсистка, 25 йәш) береһе булып тора    .&lt;ref&gt;[http://berkovich-zametki.com/2008/Starina/Nomer2/SReznik1.htm С. Е. Резник «Кровавая карусель»]&lt;/ref&gt;

== Ғаиләһе ==
Уның атаһы, Е.С. Кенигшац, 1917—1918 йылдарҙа Кишинёв ҡала думаһының гласныйы,  «Сфатул Цэрий» ағзаһы, ҡалала Ваҡытлы хөкүмәттең комисар ярҙамсыһы була.&lt;ref&gt;[http://kommersant.md/node/15619 Из протокола допроса свидетеля Евгения Кенигшаца, 45 лет, кандидата права] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329113031/http://kommersant.md/node/15619 |date=2019-03-29 }}&lt;/ref&gt; Әсә8е  О. В. Кенигшац, балалар өсөн көндөҙгө приют менән идара итә&lt;ref&gt;[http://www.dorledor.info/article/%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D1%8F Королевское сокровище] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240517012559/http://www.dorledor.info/article/%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D1%8F |date=2024-05-17 }}&lt;/ref&gt;

* Ире — присяжный вәкиле Гринфельд  Петр Исаакович (1877 — 1939 йылдан һуң), социал-демократ,  1900—1907 йылдарҙа Кишиневта, Одессала, Киевта  Бунд эшмәкәрлегендә ҡатнаша, 1904 йылда Бундың Берн конференцияһына делегат итеп ебәрелә, 1917 йылда РСДРП исемлеге буйынса Ойоштороу йыйылышы депутатына  кандидат итеп күрһәтелә.&lt;ref&gt;[http://socialist.memo.ru/lists/slovnik/l5.htm Российские социалисты и анархисты]&lt;/ref&gt;
** Улы — Гринфельд Лев Петрович (1908—?).

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}
[[Категория:Молдавия революционерҙары]]
[[Категория:1918 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Кишинёвта тыуғандар]]
[[Категория:1887 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Молдавияла тыуғандар]]
[[Категория:Сәйәсмән ҡатын-ҡыҙҙар]]</text>
      <sha1>l95jt5hwcli1o9yo717qr855pg2gpw9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лесь Курбас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182135</id>
    <revision>
      <id>1292317</id>
      <parentid>1291439</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T15:37:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1292317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11337" sha1="8d33a05suf0dzw3yms8uvqimyvy8hwn" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Курбас Лесь'''  (ысын исеме '''Александр-Зенон Степанович Курбас''', {{Lang-uk|Лесь Ку́рбас}}, [[25 февраль]] [[1887 йыл]], Самбор — [[3 ноябрь]] [[1937 йыл]], [[Сандармох]], [[Карелия]]) — [[Украина]] һәм [[СССР]]  актёры, театр һәм кинорежиссёр.

== Биографияһы ==
Лесь Курбас  [[1887 йыл]]дың [[25 февраль|25 февралендә]] актёрҙар Степан Филиппович Курбас (сәхнә псевдонимы Янович) һәм Ванда Курбас ғаиләһендә тыуған. Тернополь украин гимназияһында уҡый, үҙешмәкәрлектә ҡатнаша. 1907 йылдан Вена университетының философия факультетында уҡый, бер йылдан Львов университетына күсә. 1909 йылда студент театрын ойоштора, унда баш режиссёр һәм актёр була. Университетты украинлаштырыу талаптары өсөн ҡыуыла. Һуңғараҡ Вена университетында тергеҙелә, уны бер үк ваҡытта Вена консерваторияһы ҡарамағындағы драма мәктәбендә  уҡып тамамлай. 

Гнат Хоткевичтың Гуцул театрында,   «Руська бесіда» йәмғиәтенең Львов театрында эшләй. Беренсе донъя һуғышы башланыу менән Тернополгә күсә, 1915 йылда унда «Тернополь театр кисәләре» стационар театрын ойоштора.  1917 йылда Николай Садовскийҙың саҡырыуы буйынса Киевҡа күсеп килә, унда театр студияһын ойоштора (һуңғараҡ «Йәш театр»). 1918 йылда - «Аҡ студия» әҙәби төркөмө ағзаһы.

1919 йылдың сентябрендә бейеүсе Валентина Чистяковаға өйләнә.

1922 йылдың мартында данлыҡлы «[[:ru:Березиль|Березіль]]» театрын ойоштора (һуңыраҡ ул саҡтағы совет Украинаһы баш ҡалаһы Харьковҡа күсерелә). Шул уҡ йылда Одессала Чеховтың «Шведская спичка»&lt;ref&gt;Корниенко И. С. — Кино Советской Украины — 1975&lt;/ref&gt; хикәйәһе (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, режиссер Николай Салтыков йәки Борис Лоренцо) буйынса Бөтә Украина фотокиноидаралығының беренсе уйын фильмын төшөрә&lt;ref&gt;Миславский В. Н. Фактографическая история кино в Украине. 1896—1930. Том 1. 2016&lt;/ref&gt;. 

[[1924 йыл]]да Одессаға күсеп китә, унда «Вендетта» һәм «Макдональд» фильмдарын төшөрә.

[[1925 йыл]]да һуңғы «Арсенальцы» киноновеллаһын төшөрә, һуңынан театрға ҡайта&lt;ref&gt;Корниенко И. С. — Кино Советской Украины — 1975&lt;/ref&gt;. 1925 йылдың авгусында УССР-ҙың халыҡ артисы исемен ала.

«Украинлаштырыу»  сәйәсәте туҡтатылғандан һуң «милли аҙғынлыҡтарҙа» ғәйепләнә, театр менән етәкселек итеүҙән ситләтелә. 

[[1933 йыл]]дың декабренән — [[Мәскәү]]ҙә, [[Кесе театр]]ҙа һәм Йәһүд театрында ҡуйыусы режиссёр булып эшләй. Ҡулға алыныуы алдынан Мәскәү, 3-сө Тверь-Ямск урамы, 12-се йорт, 5-се фатир адресы буйынса йәшәгән. 1933 йылдың 26 декабрендә Мәскәүҙә «Украина хәрби ойошмаһы» эше буйынса ҡулға алына. 1934 йылдың 28 февралендә этап менән Харьковҡа ебәрелә. 1934 йылдың апрелендә УССР Дәүләт сәйәси идаралығы Коллегияһы ҡарамағындағы  судтың өсәүһе тарафынан УССР Енәйәт Кодексының  54-11 статьяһы буйынса биш йылға холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына хөкөм ителә.  Срогын Белбалтлагтың 4-се бүлегендә үтә. Выгозеро лагпунктында, артабан Медвежьегорскта урынлаша, Белбалтлагтың Үҙәк театрында спектакль ҡуя. 1935 йылдың октябрендә Соловкиға ебәрелә. Кремль  лагпунктында тора, лагерь театрында спектаклдәр ҡуя. Анзер лагпунктына күсерелә. 1937 йылдың 9 октябрендә Эске эштәр халыҡ комиссариатының идаралығының Махсус өсәүһе тарафынан иң юғары язаға хөкөм ителә. 1937 йылдың 3 ноябрендә Сандармох тип аталған урында атып үлтерелә.  1957 йылда Харьков өлкә суды һәм Төньяҡ хәрби округының Хәрби трибуналы тарафынан аҡлана. Курбастың символик ҡәбере Харьковта 13-сө ҡала зыяратында урынлашҡан.

2002 йылда [[Киев]]та Лесь Курбасҡа һәйкәл ҡуйыла.

== Фильмография ==

=== Кинорежиссёр ===

* 1922 — Шведская спичка&lt;ref&gt;Корниенко И. С. — Кино Советской Украины — 1975&lt;/ref&gt; (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — режиссер Николай Салтыков йәки Борис Лоренцо)&lt;ref&gt;Миславский В. Н. Фактографическая история кино в Украине. 1896—1930. Том 1. 2016&lt;/ref&gt;
* 1924 — Вендетта
* 1924 — Макдональд
* 1925 — Арсенальцы

=== Художество етәксеһе ===

* 1924 — Сон Толстопузенко

== Хәтер ==

* Киевта Октябрҙең 50-йыллығы проспекты Лесь Курбас Проспекты тип үҙгәртелә.
* Тернополь ҡалаһының  почетлы гражданы 
* Львовта Владимир Кучинский һәм бер төркөм йәш актёрҙар тарафынан 1988 йылда Лесь Курбас исемендәге Львов йәштәр театры ойошторола.
* [[Днепр (ҡала)|Днепр]] ҡалаһында Лесь Курбас урамы.
* Харьковта  ''Courbas Les'' пабы бар&lt;ref&gt;[https://www.successful-city.com/les-courbas// Крафт-паб «Les Courbas» // Успешный город] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410161227/https://www.successful-city.com/les-courbas// |date=2021-04-10 }}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;140&quot; class=&quot;center&quot; perrow=&quot;5&quot; style=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Stamp of Ukraine ua165cvs.jpg|&lt;small&gt;Украинаның үҙенсәлекле маркаһында Лесь Курбас&lt;/small&gt;
Файл:Сумская 9 ДоскаЛесюКурбасу Театр Шевченко.JPG|&lt;small&gt;Харьков дәүләт академия украин драма театры бинаһында Лесь Курбасҡа мемориаль таҡтаташ&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==

* Мандельштам О. Березіль. Березиль (Из киевских впечатлений)// Мандельштам О. Слово и культура: Статьи. М.: Советский писатель, 1987, с.227-229, 230—232
* Давыдов В. Г. Театральность режиссёрского искусства Л.Курбаса: поэтика и практика. (1983).

== Һылтанмалар ==

* [http://bestpeople.com.ua/persona/235 Лидеры нации — Лесь Курбас] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220302093400/http://bestpeople.com.ua/persona/235 |date=2022-03-02 }}
* [http://www.teatral.org.ua/news/les-kurbas-statya-nb-kuzyakinoj/{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;nowiki&gt; Лесь Курбас. Статья Н. Б. Кузякиной.] (недоступная ссылка)&lt;/nowiki&gt;
* [https://web.archive.org/web/20080412031023/http://www.greatukrainians.com.ua/country/ukraine/667.html Статья о Лесе Курбасе на сайте «Великих Украинцев»]
* [https://web.archive.org/web/20091111043436/http://www.ultra-ua.com/statt/vidatn-postatt/z-kuleiu-v-serts Статья о Лесе Курбасе в интернет-издании «Ультра-Украина»]
* [https://web.archive.org/web/20180621232547/http://www.kurbas.lviv.ua/pro-teatr/pro-teatr-lesya-kurbasa Театр імені Леся Курбаса]
* [http://glavnoe.ua/news/n94127 В Харькове осквернили могилу Леся Курбаса]
* [http://valeriybolotov.at.ua/muzeyZX/bolotov_muzeyZX_13.html МУЗЕЙ ЗНАМЕНИТЫХ ХАРЬКОВЧАН: Лесь КУРБАС]
[[Категория:СССР-ҙа атылғандар]]
[[Категория:Тауышһыҙ кино режиссёрҙары]]
[[Категория:Шәхестәр:Харьков]]
[[Категория:Вена университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Украин ССР-ының халыҡ артистары]]
[[Категория:СССР кинорежиссёрҙары]]
[[Категория:XX быуат кинорежиссёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XX быуат театр режиссёрҙары]]
[[Категория:СССР театр режиссёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса театр режиссёрҙары]]
[[Категория:XX быуат актёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1937 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:3 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1887 йылда тыуғандар]]
[[Категория:25 февралдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>8d33a05suf0dzw3yms8uvqimyvy8hwn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лаврентьева Софья Ивановна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183189</id>
    <revision>
      <id>1292313</id>
      <parentid>1184190</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T12:52:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1292313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9626" sha1="mxdfvkd2b518ic9rqbrecyycyq3qchv" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Лаврентьева Софья Ивановна''' ([[11 апрель]] (23 апрель) [[1836 йыл]]— яҡынса [[26 сентябрь]] [[1918 йыл]]) — рус балалар яҙыусыһы, мемуарсы, рәссам һәм журналист.

== Биография ==
Софья Ивановна Лаврентьева 1836 йылда [[Өфө]]лә тыуа, әммә бер йылдан һуң ғаилә [[Тубыл]] ҡалаһына күсеп килә, унда Софьяның атаһы Иван Степанович граждандар суды палатаһының рәйесе вазифаһын ала. 1842 йылда Иван Степанович вафат була, һәм ғаилә  [[Петербург]]ҡа күсенеп килә&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?hl=ru&amp;id=iSjqAAAAMAAJ&amp;dq=%D0%9B%D0%90%D0%92%D0%A0%D0%95%D0%9D%D0%A2%D0%AC%D0%95%D0%92%D0%90+%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8C%D1%8F+%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0+1836&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=%D1%82%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%8B%D1%85 Русские писатели. 1800—1917. Биографический словарь. К—М / Главный ред. П. А. Николаев. — М.: Большая российская энциклопедия, 1994. — Т. 3]&lt;/ref&gt;. Софья затлы ҡыҙҙарҙың  Смольный институтында һәм  юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарында уҡый (1871 йылда). Театр һәм музыка менән мауыға, күп мәшһүр актер һәм музыканттар менән таныш була,  трагик Э Росси тураһында китап авторы («50 лет артистической деятельности Э. Р.» (СПб., 1896)),  ул ысынында урыҫ теленә тәржемә ителгән Россиҙың үҙенең  ҡабаттан эшкәртелгән мемуарҙары була. Рәсәй һәм Европа буйлап күп сәйәхәт итә, мәҙәниәт һәм география тураһында очерктар һәм юл яҙмалар баҫтыра, улар араһында «В Крыму с детьми» (Спб., 1886), «Одинокий. Король Людвиг II Баварский и его замки» (М., 1914)  (тарихсы М.И. Залесский һүҙҙәре буйынса , китап Лаврентьеваның Людвиг II шәхсән белгән кешеләрҙән мәғлүмәттәр алыуы,   король хеҙмәтселәренең хәтирәләре һәм шул дәүерҙең замоктар күренешенең ентекле тасуирламалары уның тарафынан беренсе тапҡыр тәржемәләнеүе арҡаһында ҡиммәтле сығанаҡ булып тора&lt;ref&gt;Замки баварского короля / Мария Залесская. — Москва : Вече, 2009&lt;/ref&gt; һ. б.

Балалар яҙыусыһы булараҡ 1873 йылда  «Балалар уҡыуында» беренсе тапҡыр сығыш яһай. Ҡыҫҡа хикәйәләр һәм шиғырҙар яҙа, атап әйткәндә  «Малым деткам. 30 рассказов, в которых для облегчённого первоначального чтения все слова содержат не более одного и двух слогов» (М., 1912)&lt;ref&gt;[https://art-storona.ru/neskolko-slov-o-tvorchestve-s-i-lavrentevoj/ Несколько слов о творчестве С. И. Лаврентьевой // И. Чудасов, Введенская сторона, № 1-2012]&lt;/ref&gt; циклы авторы.  Яҙыусының сәйәхәттәргә ынтылышы «По белу свету. Путешествие Вани и Сони за границу» (М., 1900) китабының барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә, китап балалар өсөн Европа буйынса белешмә булып тора. Өлкәнерәк йәштәге балаларға «Добрые души» (М., 1901) һәм  «Из жизни» (М., 1903) хикәйәләр  йыйынтығы арналған. [[Байройт]]та Р. Вагнерҙың «Парсифаль» операһын  тыңлап, балалар өсөн Парцифаль тураһында риүәйәттәр яҙа (1914).

Шулай уҡ рәссам булараҡ билдәле, 1860 йылда Петербург Рәсем төшөрөү мәктәбендә ҡатын-ҡыҙҙар бүлегендә уҡый. 1881 йылда [[Тургенев Иван Сергеевич|Тургенев И. С.]] барельефын эшләй (хәҙер Пушкин йортонда), тәүҙә яҙыусының фотоһүрәтен ҡуллана, ә тамамланыу этабында натуранан эшләп  (эште ҡарап һәм хуплап, Тургенев бер һында тороуға ризалаша)&lt;ref&gt;[http://www.turgenev.org.ru/art-gallery/zhizn-iskusstvo-vremya/043.htm Иван Сергеевич Тургенев: Жизнь. Искусство. Время: альбом / авт.-сост. Ю. П. Пищулин. — Москва: Советская Россия, 1988] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200429231128/http://www.turgenev.org.ru/art-gallery/zhizn-iskusstvo-vremya/043.htm |date=2020-04-29 }}&lt;/ref&gt;.  Рәсем төшөрөү мәктәбендә уҡыуы  («Русская старина», 1889, № 11)  һәм Тургенев менән аралашыуы («Историческая вестник», 1896, № 9) тураһында хәтирәләр ҡалдыра.

Ғүмере аҙағында «Пережитое» (СПб., 1914) хәтирәләр китабын сығара. Уҡыусылар, шул иҫәптән провинциаль матбуғат та китапҡа баһа бирә&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?hl=ru&amp;id=W-46AQAAMAAJ&amp;dq=%D1%81.+%D0%B8.+%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0+%C2%AB%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B5%C2%BB&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=%D0%B4%D1%A3%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%D1%8B А. Налимовъ. С. И. Лаврентьева. Пережитое (Изъ воспоминаній) // Исторический вестник, 1915]&lt;/ref&gt;: «Был китапта шул тиклем яҡты изгелек һәм күңел йылылығы һибелгән, сөнки уны уҡып, нисектер әхлаҡи яҡтан йылынаһың һәм йөрәк менән ял итәһең» («Пермские ведомости»)&lt;ref&gt;[http://www.psu.ru/files/docs/fakultety/fil/ukazatel.pdf Литературная жизнь России конца XIX — начала XX веков на страницах пермской периодической печати (1890—1917 гг.) : аннотированный библиографический указатель : библиографический справочник / сост. Абашев В. В., Кустов В. А., Масальцева Т. Н. — Пермь : Изд-во Пермского университета, 2007. С. 109, № 785] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211117112550/http://www.psu.ru/files/docs/fakultety/fil/ukazatel.pdf |date=2021-11-17 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==

* Крылова Г. А. ЛАВРЕ́НТЬЕВА Софья Ивановна // Русские писатели, 1800—1917 : Биографический словарь / гл. ред. П. А. Николаев. — М. : Большая российская энциклопедия, 1994. — Т. 3 : К—М. — С. 260—261. — 592 с. — (Сер. биогр. словарей: Русские писатели. 11—20 вв.). — 40 000 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-85270-011-8&lt;/nowiki&gt;. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-85270-112-2&lt;/nowiki&gt; (т. 3).

== Һылтанмалар ==

* [https://arch.rgdb.ru/xmlui/handle/123456789/27123/browse?value=%D0%9B%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0+%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8C%D1%8F+%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0&amp;type=author Произведения в Архиве оцифрованных материалов РГДБ]
* [http://www.delphis.ru/find/site/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C Пересказ «Парцифаля» в журнале «Дельфис»]

[[Категория:Алфавит буйынса балалар яҙыусылары]]
[[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Вафат булыу датаһы асыҡланмаған шәхестәр]]
[[Категория:Өфөлә тыуғандар]]
[[Категория:1836 йылда тыуғандар]]
[[Категория:23 апрелдә тыуғандар]]
[[Категория:Рәсәй империяһы журналистары]]
[[Категория:Мемуарсылар]]
[[Категория:Журналистар]]
[[Категория:Рәссамдар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>mxdfvkd2b518ic9rqbrecyycyq3qchv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ливияла Граждандар һуғышы (2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185666</id>
    <revision>
      <id>1292318</id>
      <parentid>1291878</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T15:58:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1292318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="484143" sha1="1dj6klfgkj999i5mnxue61ed73kgdx6" xml:space="preserve">{{Ҡораллы конфликт
| часть = Ғәрәп яҙы 
| изображение = [[Файл:Libyan war final.svg|300px]]
| заголовок = {{legend|#d45500|1 марттан Каддафиҙың дошмандары контролдә тотҡан территориялар. (Шаҡмаҡ менән: БМО интервенцияһы алдынан юғалған биләмәләр)}}
{{legend|#d4aa00|Март һәм август араһында һуғыштар барған территориялар.}}
{{legend|#d38d5f|Августа илдең көнбайышында һөжүм иткән баш күтәреүселәр яулаған территориялар.}}
{{legend|#ffb380|1 октябргә баш күтәреүселәр баҫып алған территориялар.}}
{{legend|#afe9af|Каддафи көстәренең һуңғы бастиондары.}}
[[Файл:Big battle symbol.svg|30px]] Төп кампаниялары.
[[Файл:Small battle symbol.svg|20px]] битвы.
| конфликт = Ливияла Граждандар һуғышы
| дата = [[2011 йыл]]дың 15 феврале — 23 октябре 
| место = [[Ливия]]
| итог = Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) һәм уларҙың союздаштарының еңеүе 
* [[Муаммар Каддафи]]ҙы ҡолатыу һәм үлтереү
* Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) көстәре Ливия республикаһы территорияһын контролгә алыу 
* Төньяҡ Атлантик килешеүе илдәренең (НАТО) Ливияға хәрби интервенцияһына БМО-ның рөхсәт биреүе 
* 105 илдең, БМО-ның, Европа союзының, Ғәрәп дәүләттәре лигаһының һәм Африка союзының Күсмә милли советын (ПНС) Ливияның берҙән-бер легитим хөкүмәте тип дипломатик таныуы
* Муаммар Каддафиҙы ҡолатҡандан һуң, Ливияла төрлө фракциялар һәм төркөмдәр араһында ҡораллы бәрелештәр
* Ливияның де-факто бер нисә үҙ аллы дәүләт ойоштормаларына тарҡалыуы&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/articles/2013/10/07/liberty/ Гуляй-пустыня - Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации] // Лента.ру, 07.10.2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.rambler.ru/14859877/ Сатановский: На планете больше не существует государства «Ливия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222181211/http://news.rambler.ru/14859877/ |date=2015-02-22 }}&lt;/ref&gt;
* Ливияла  салафизм йоғотоһоноң үҫеүе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/libya-war-religion-struggle-madkhalists-rise-supremacy|title=The rise of the 'Madkhalists': Inside Libya's struggle for religious supremacy|website=Middle East Eye|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;
| противник2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] &lt;small&gt;'''Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһе'''
*• [[Файл:Seal_of_the_Libyan_Ground_Forces.svg|22px|border]] Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһенең Ҡораллы Көстәре 
*• Хәрбиләштерелгән формированиелар
*• Ливияла сит ил ялсылары &lt;ref name=&quot;Россия&quot;&gt;{{Cite web |url=http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |title=НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ |accessdate=2011-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |archivedate=2011-09-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;
*• [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''Ливия'''

'''Хәрби ярҙам:'''&lt;br&gt;
{{Флагификация|Зимбабве}}&lt;ref name=&quot;radov&quot;&gt;Захар Радов [http://kp.ru/print/article/25645/809127 В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530212617/http://kp.ru/print/article/25645/809127 |date=2019-05-30 }}//[[Комсомольская правда]],01.03.2011&lt;/ref&gt;{{проверить авторитетность|7|04|2019}}&lt;br&gt;
[[Файл:Bandera Darfur.svg|border|22px]] Дарфур төбәге баш күтәреүселәрере&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;&gt;[https://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Белоруссия|1995}}&lt;ref&gt;см. подробней {{нп3|Белорусы в ливийском конфликте||be|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}&lt;/ref&gt;
*• Белоруссия хәрби белгестәре 
*• Снайперҙар
*• Баш разведка идаралығы (Белоруссия)|ГРУ]]/[[ССО РБ|ССО]] &lt;small&gt;([[5-я отдельная бригада специального назначения #334-й отдельный отряд специального назначения|334-й ООСпН 5-й ОБрСпН]])&lt;/small&gt;
*• Техник хеҙмәткәрҙәр 
| противник1  = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px]] &lt;small&gt;'''[[Переходный национальный совет Ливийской республики|Переходный национальный совет]]'''&lt;/small&gt;
*• &lt;small&gt;Ливияның Милли-азатлыҡ армияһы (НОА)&lt;/small&gt;
*• [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] &lt;small&gt;Ливия ислам хәрби төркөмө&lt;/small&gt;
*• &lt;small&gt; Ливияла сит ил ялсылары &lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://argumentiru.com/world/2011/09/124401|title=На решающий штурм Бени-Валида посылают афганских наемников -|website=argumentiru.com|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759|title=Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники|date=23 August 2011|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt; 
*• {{Флаг|Джихад}} &lt;small&gt;[[Аль-Каида]]&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html &quot;Аль-Каида&quot; проникла в ряды ливийской оппозиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120112914/https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
*• [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg||22px|border]] '''&lt;small&gt;Ливия &lt;/small&gt;'''

'''&lt;small&gt;Хәрби ярҙам:&lt;/small&gt;'''&lt;br&gt;
* {{Флагификация|Катар}}&lt;ref&gt;Иван Яковина [https://lenta.ru/articles/2011/04/21/tatouine/ Вести с Татуина]//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]&lt;/ref&gt;
* {{Флагификация|Тунис}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
----
&lt;small&gt;[[Интервенция в Ливии|Интервенция НАТО и их союзников в Ливию]] согласно [[Резолюция Совета Безопасности ООН 1973|резолюции СБ ООН 1973]]:&lt;/small&gt;
*• {{Флагификация|Швеция}}&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/04/01/planes/ Швеция утвердила отправку истребителей на войну в Ливии]//[[Lenta.ru]],01.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|ОАЭ}}&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html ОАЭ направит в Ливию 12 боевых самолетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112060637/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html |date=2013-11-12 }}//Росбалт, 25.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|Иордания}}&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html Иорданские ВВС примут участие в ливийской операции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410203225/http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html |date=2011-04-10 }}//MIGnews,06.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|Саудовская Аравия}}&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/mepo.12310|doi = 10.1111/mepo.12310|title = Why Was Muammar Qadhafi Really Removed?|year = 2017|last1 = Davidson|first1 = Christopher M.|journal = Middle East Policy|volume = 24|issue = 4|pages = 91–116}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-saudi-clerics-idUSTRE71R4BG20110228|title = Gaddafi's sons tried to get Saudi cleric help: TV|newspaper = Reuters|date = 28 February 2011}}&lt;/ref&gt;
*• &lt;small&gt;'''Интервенттар исемлеге'''&lt;/small&gt;


&lt;!--
| силы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] 10 000 — 12 000&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/03/2011331522685587.html Gaddafi’s military capabilities]//Al Jazeera English,03.03.2011 г.&lt;/ref&gt; (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 20 000&lt;ref&gt;[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=2012-01-19 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.&lt;/ref&gt; до 45 000&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12692068 Libya: How the opposing sides are armed]//[[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011&lt;/ref&gt;),&lt;br&gt; С-75М3 «Волга» 39 дивизионы,&lt;br&gt; ЗРК С-125М 36 дивизионы,&lt;br&gt; ЗРК «Квадрат» үҙйөрөшлө 7 полк комплекты (140 хәрби машина),&lt;br&gt; С-200ВЭ дүрт дивизион, 20 Оса ЗРК-АК (зенит ракета комплексы), 27 Crotale (ЗРК),&lt;br&gt; 14 Су-24МК]], около 36 [[Су-22]], 90 [[МиГ-23]], 50 [[МиГ-21]], 29 [[Mirage F-1]],&lt;br&gt; 23 000 человек личного состава [[ВВС]]&lt;ref&gt;Анатолий Цыганок [http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html Интервенция США и НАТО в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906025830/http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html |date=2011-09-06 }}//Фонд стратегической культуры,20.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Виктор Баранец [http://kp.ru/daily/25654.5/818010 В каком состоянии «воздушный щит» Каддафи?]//[[Комсомольская правда]],21.03.2011 г.&lt;/ref&gt;
----
{{Флаг|Белоруссия|1995}} около 500 военных советников и наёмников&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} — Комсомольская правда, 6 апреля 2011. {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг Зимбабве}} несколько сотен военнослужащих и наёмников&lt;ref name=&quot;radov&quot;/&gt;
 
| силы1 = [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|22px|border]] около 17 000 (на 24 марта) (по другим данным менее чем 35 000 — 40 000 добровольцев (на 31 марта) включая ещё 1 000 подготовленных 23 марта бойцов&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 Libya Live Blog — March 24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324161128/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 |date=2011-03-24 }}//[[Al Jazeera]] Staff in Africa,24 March 2011. Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;)&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12850975 «Libya: France Jet Destroys Pro-Gaddafi Plane»].// [[BBC News]],24 March 2011 Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;
----
[[Файл:NATO flag.svg|22px|border]] 2 [[Эскадренный миноносец|эсминца]] [[Эскадренные миноносцы типа «Арли Бёрк»|типа «Арли Бёрк»]]: [[USS Stout (DDG-55)]] и [[USS Barry (DDG-52)]];&lt;br&gt; 3 подводных лодки, две АПЛ [[Подводные лодки типа «Лос-Анджелес»|типа «Лос-Анджелес»]]: [[USS Providence (SSN-719)]], [[USS Scranton (SSN-756)]] и одна подлодка [[Подводные лодки типа «Огайо»|типа «Огайо»]] [[USS Florida (SSGN-728)]];&lt;br&gt; Один [[авианосец]] [[Шарль де Голль (авианосец)|Шарль де Голль]];&lt;br&gt; Самолёты [[B-2]], [[F-15]], [[F-16]], [[Rafale]], [[Eurofighter Typhoon]], [[Mirage F-1]], [[F-18]], [[Boeing EA-18 Growler|Growler]], [[AWACS]];&lt;br&gt; 25 боевых кораблей и подводных лодок, 50 истребителей и самолётов-разведчиков&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=439698 В Ливии к «Одиссее. Рассвет» присоединился «Объединенный защитник»]//[[Вести.ru]], 26 Марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг|Катар}} несколько сотен военнослужащих&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru&lt;/ref&gt;
| потери1 = примерно 5 904 – 6 626 человек убито &lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
| потери2 = примерно 3 309 – 4 227 солдат убито,&lt;br&gt; 7 000 пленных&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023020554/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |url-status=dead |archive-date=23 October 2011 |title=Prisoners in Libya languish without charge|work=The Washington Post|date=22 October 2011|access-date=25 January 2012|first=Mary Beth|last=Sheridan|location=Misrata}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
| общие потери = '''Ҡорбандарҙың дөйөм һаны&lt;small&gt;(граждандарҙы ла индереп)&lt;/small&gt;''':&lt;br&gt; 25 000 — 100 000 һәләк булыусылар&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;revolutioncasualties&quot;&gt;Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml |date=2014-03-11 }}//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012]&lt;/ref&gt; &lt;/small&gt; &lt;br&gt;  4 000 — 30 000 пропавших без вести&lt;ref name=ap-20110908&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |author=Karin Laub |agency=Associated Press |work=The Guardian |date=8 September 2011 |access-date=25 November 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // [[Москва (журнал)|Журнал «Москва»]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; не менее 50 000 раненых&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
---- 
'''*'''Революционерҙарға ҡулға төшкәндәр араһында күп һанлы иммигранттар некомбатанттар&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libyan Rebels Accused of Arbitrary Arrests, Torture|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/06/05/libya.war/index.html|date=5 June 2011|publisher=CNN}}&lt;/ref&gt;, 1692+ кешенән торған фаразланған минимум комбатанттар сифатында раҫланған&lt;ref&gt;300 заключенных в Бенгази,{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/41960775 |title=Archived copy |access-date=31 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812035932/http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ |archive-date=12 August 2011}}Мисуратта 230 тотҡон,[https://www.nytimes.com/2011/05/18/world/africa/18cemetery.html] Налутта 52 тотҡон,[http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/05/201152451012814342.html] 13 заключенных в Яфране,[https://www.youtube.com/watch?v=hVIZDIKxFSA] Әл-Галаала 50 тотҡон,[https://ottawacitizen.com/story_print.html?id=4993607&amp;sponsor=]{{Dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Зинтанда 147 тотҡрн,[https://www.theguardian.com/world/2011/jul/14/libya-gaddafi-troops-demoralised-prisoners-of-war] Триполиҙа 600 тотҡон,{{cite web |url=http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |title=Archived copy |access-date=9 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330072328/http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |archive-date=30 March 2012}} Сабхта 1150 тотҡон,[http://www.dailynewsegypt.com/2011/09/21/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory/]Сиртта 150 тотҡон, минимум, 1692 кешене революционерҙар әсирлеккә ала&lt;/ref&gt;
 --&gt;
}}

'''Ливияла 2011 йылғы Граждандар һуғышы''' шулай уҡ  '''Ливияла Беренсе Граждандар һуғышы''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية الليبية}}) булараҡ билдәле — 2011 йылда Ливия биләмәһендә Ливия Жәмәһириәһе хөкүмәте һәм уның  1969 йылдан алып дәүләт менән идара иткән алыштырғыһыҙ лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендә революционерҙарҙың ҡораллы отрядтары араһында барған Граждандар һуғышы. Низағ 2011 йылдың февралендә күрше Тунис һәм Мысыр революцияларынан һуң сыуалыштарҙан башлана һәм тиҙ арала граждандар һуғышы формаһын ҡабул итә. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көньяғында бер нисә ҡаланы биләп, Жәмәһириә амахирия, шул иҫәптән төрлө илдәрҙәннигеҙҙә, ҡара Африка и - Чада, Гвинея, Нигерия, Кот-д/Ивуаранып эшләүселәр.

Ливия Милли күсмә советы (ПНС), хупланы [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ғәрәп илдәре лигаһы|ЛАГИ]], [[Европа берлеге|ЕС]], башҡа ойошмалар һәм дәүләт-ара. Февраль сыуалыштар башланыу менән Конфликт [[2011 йыл]], революция тоҡанып һуң, күршеңә барыу Тунис һәм Мысыр тиҙ формаһы һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көнсығышында бер нисә ҡаланы яулап, шул иҫәптән төрлө илдәрҙән ялланған (ҡара Африканан - Чад, Гвинея, Нигерия, Кот-д’Ивуар һ.б.) һуғышмандар менән Жәмәһириә армияһына ҡаршы ҡаты һуғыш алып бара&lt;ref&gt;Алексей Калабанов [https://utro.ru/articles/2011/02/25/958487.shtml Наёмники Каддафи зачищают Ливию]//газета «Утро», 25.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев|first=Захар РАДОВ {{!}} Сайт «Комсомольской|last=правды»|url=https://m.kp.by/daily/25645/809127/|work=KP.BY - сайт «Комсомольской правды»|date=2011-03-01|accessdate=2017-11-30|language=ru}}{{Недоступная ссылка|accessdate=января 2022|fix-attempted=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Һуғышҡа тиклем 2009 йылдың 8 авгусында Эз-Звияла протесттар була, һуңыраҡ, 8 августа, ә һуңғараҡ Бенгазиҙағы протестар, 2011 йылдың 15 февралендә башланып, хоҡуҡ һаҡлау органдары тарафынан аяуһыҙ  баҫтырылған бәрелештәргә килтерә&lt;ref name=&quot;AmnestyRape&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/amnesty-questions-claim-that-gaddafi-ordered-rape-as-weapon-of-war-2302037.html|title=Amnesty questions claim that Gaddafi ordered rape as weapon of war|date=2011-06-24|work=The Independent|location=London|accessdate=26 June 2011|first=Patrick|last=Cockburn}}&lt;/ref&gt;. Каддафиға ҡаршы торған көстәр 5 мартта Милли күсмә советтың ваҡытлыса етәксе органын булдырып, уны илдең берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип иғлан иткәнлектән&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Barker|first=Anne|url=http://www.abc.net.au/news/2011-02-24/time-running-out-for-cornered-gaddafi/1955842|title=Time Running Out for Cornered Gaddafi|date=2011-02-24|work=ABC News|accessdate=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;, бар ил буйлап таралған ихтилалға әүерелә.

Халыҡ-ара берләшмә, күпселек осраҡта, Каддафиҙың һәм уға тоғро ғәскәрҙәре ғәмәлдәрен хөкөм иткән. 26 февралдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Каддафиҙың һәм уның яҡындарының активтарын бикләгән, уларҙың сәфәрҙәрен сикләгән һәм был мәсьәләне тикшереү өсөн Халыҡ-ара енәйәт судына тапшырыуға нигеҙ булып торған Резолюция 1970-те ҡабул иткән&lt;ref name=autogenerated13&gt;{{Cite news|last=Wyatt|first=Edward|title=Security Council Calls for War Crimes Inquiry in Libya|url=https://www.nytimes.com/2011/02/27/world/africa/27nations.html|access-date=27 February 2011|work=The New York Times|date=2011-02-26}}&lt;/ref&gt;. Халыҡ-ара енәйәт суды үҙ сиратында, Каддафиҙың ғәмәлдәре кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тип баһаланыуы мөмкин, тип белдерҙе. Һуңыраҡ, 2011 йылдың 18 мартына ҡарай төндә Именлек Советы, «сит ил баҫып алыу көстәренең Ливия территорияһының теләһә ниндәй өлөшөндә булыу мөмкинлегенән» тыш, Ливия өҫтөндә осошһоҙ зона урынлаштырған һәм тыныс халыҡты яҡлау өсөн теләһә ниндәй саралар ҡулланырға рөхсәт биргән Резолюция 1973-тө (2011) ҡабул итте. Бынан һуң Жәмәһириә хөкүмәте контролдә тотҡан төрлө объекттар һауанан утҡа тотолдо. Шунан Каддафи хөкүмәте утты туҡтатырға теләүе хаҡында иғлан итә, ләкин хәрби хәрәкәттәр һәм бомбардировка дауам итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/42164455|title= Gadhafi Blasts 'Crusader' Aggression After Strikes|work=NBC News|date=2011-03-19|access-date =14 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |access-date=2012-02-25 |url-status=dead | title=Libya accuses rebels of breaching truce | website=Dawn | date=2011-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110324053512/http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |archive-date=2011-03-24}}&lt;/ref&gt;. Бөтә конфликт дауамында революционерҙар, бәйән ителгән план Каддафиҙың китеүен үҙ эсенә алмағанлыҡтан, хөкүмәттең утты туҡтатыу буйынса һәм Африка союзының хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһындағы тәҡдимдәрен кире ҡаға&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/04/201141116356323979.html |title=Libyan rebels reject African Union road map – Africa |publisher=Al Jazeera English |access-date=2013-08-27}}&lt;/ref&gt;.

Августа революционерҙар көстәре НАТО ғәскәрҙәренең киң масштаблы хәрби ҡыҫылыуы Ливия хөкүмәте ҡулындағы яр буйына һөжүм башлай, ул граждандар һуғышы барышын революционерҙар файҙаһына бора, шуның һөҙөмтәһендә революционерҙар, ахырҙа баш ҡала Триполиҙы яулап, бер ай элек юғалтҡан биләмәне кире ҡайтара  
&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html|title=Who is Saif al-Islam Gadhafi?|publisher=CNN|date=2011-08-21|access-date=12 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804091943/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html |date=2021-08-04 }}&lt;/ref&gt;, һөҙөмтәлә Каддафи әсирлектән ҡасыуға өлгәшә, ә лоялистар аръергард кампанияла ҡатнаша&lt;ref name=&quot;guardian-2011-08-24&quot;/&gt;. 2011 йылдың 16 сентябрендә БМО Күсмә милли советын Ливияның Жәмәһириә хөкүмәтен алмаштырған берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип таныған. Муаммар Каддафи 2011 йылдың 20 октябренә тиклем әсирлектән ҡаса, 23 октябрҙә Каддафи көстәренең һуңғы бастионы - Сирт ҡолай. Муаммар Каддафи үҙе ҡасып китергә маташҡанда әсирлеккә алына һәм Сирт янында, алдан тикшереүһеҙ, судһыҙ үлтерелә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|url-status=dead|archive-date=22 October 2011|title=Gaddafi killed as Libya's revolt claims hometown|agency=Reuters Africa|date=2011-10-20|access-date=28 October 2011|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020 |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;. Шунан һуң Күсмә милли совет «Ливияны азат итеү» һәм «һуғыштың рәсми рәүештә тамамланыуы» тураһында 2011 йылдың 23 октябрендә иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/201110235316778897.html|publisher=Al Jazeera|date=2011-10-23|access-date=23 October 2011|title=NTC declares 'Liberation of Libya'}}&lt;/ref&gt;.

Әммә Ливияла декларацияланған граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, хәрби хәрәкәттәр ғәмәлдә Жәмәһирә көстәренең ҡалдыҡтары менән дауам иткән. Урындағы ополчениелар һәм ҡәбиләләр араһында төрлө фекер айырымлыҡтары, шул иҫәптән 2012 йылдың 23 ғинуарында Каддафиҙың элекке Бени-Вәлид нығытмаһындағы хәрби хәрәкәттәр барған, был властың альтернатив органын булдырыуға килтерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510050952/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|url-status=dead|archive-date=10 May 2012|title=Former Gaddafi stronghold revolts against Tripoli|date=2012-01-24|agency=Reuters Africa|first=Oliver|last=Holmes|location=Bani Walid|access-date=24 January 2012|accessdate=2021-10-20|archivedate=2018-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124 |date=2018-10-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2401&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012124133415649500.html|title=Pro-Gaddafi fighters retake Bani Walid|publisher=Al Jazeera|date=2012-01-24|access-date=24 January 2012}}&lt;/ref&gt;. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан ополченсыларҙың роле бермә-бер етдиерәк проблема була. Бәғзеләре ҡоралланыуҙан баш тарта, һәм ПНС менән хеҙмәттәшлек көсөргәнешле була, был ополченсыларға ҡаршы күрһәтеүгә, һәм яңы хөкүмәттең ошондай төркөмдәрҙе таратыу йәки уларҙы Ливияның яңы ҡораллы көстәре менән берләштереү буйынса эш итеүенә килтерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/09/2012923221126439787.html|title=Libyan forces raid militia outposts|publisher=Al Jazeera|date=2012-09-23|access-date=24 September 2012}}&lt;/ref&gt;.  Был хәл ителмәгән проблемалар һөҙөмтәлә Ливияла икенсе граждандар һуғышына килтерҙе.

== Сәбәптәре һәм тәүшарттары ==
=== Дәүләт идаралығы ===
Муаммар Каддафи «Ирекле офицерҙар юнионсы-социалиста» йәшерен ойошмаһы, 1969 йылда Ливияның короле Мөхәммәт Иҙрис I әс-Санусиҙы ҡолатҡан ғәрәп һул офицерҙары төркөмө башлығы була, һуңынан Каддафи үҙе яңы дәүләт башлығы булып китә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Qaddafi Is No Mubarak as Regime Overthrow May Trigger a 'Descent to Chaos' |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226160548/http://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |url-status=dead |archive-date=26 February 2011 |date=2011-02-23 |access-date=12 March 2011 |work=Bloomberg L.P. |author=Viscus, Gregory}}&lt;/ref&gt;. Түңкәрелештән һуң 1951 йылғы Конституция бөтөрөлә, илдә сәйәси партиялар тыйыла, панғәрәбизм сәйәсәте иғлан ителә&lt;ref name=&quot;Революция2&quot;&gt;{{книга|автор= Егорин А. З.|заглавие= Ливийская революция|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]|год= 1989|страницы= 56—58|isbn= 5-02-016693-6, ББК 66.2(6Лив) Е 30}}&lt;/ref&gt;. 1971-1977 йылдарҙа илдә Ғәрәп социалистик союзы берҙән-бер легаль сәйәси партия була, һуңынан ул да эшләүҙән туҡтай һәм ғәмәлдәге составы «революцион секторға» күсә. 1975 йылда Каддафи «Йәшел китап» булараҡ билдәле үҙенең фәлсәфәүи хеҙмәтен баҫтырып сығара. 1977 йылда рәсми рәүештә дәүләт башлығы вәкәләттәрен һалыуы тураһында иғлан итә һәм һуңынан 2011 йылға тиклем уның ни бары «революция лидеры» булыуын раҫлай, ә Ливия хөкүмәте әлегә тиклем уның ниндәй ҙә булһа власҡа эйә булыуын инҡар итә&lt;ref name=&quot;telegraph_gaddafi&quot;&gt;{{cite news|last=Wynne-Jones|first=Jonathan|title=Libyan minister claims Gaddafi is powerless and the ceasefire is 'solid'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|work=The Telegraph|access-date=22 October 2011|date=2011-03-19|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jazeera_gaddafi&quot;&gt;{{cite news|title=Gaddafi: Libya dignity under attack|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/03/201132113120236750.html|publisher=Al Jazeera|access-date=22 October 2011|date=2011-03-02}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Жәмәһириә ҡораллы көстәренең Юғары баш командующийы Каддафиҙың власы бер нисек тә сикләнмәгән. Бер ниндәй рәсми вазифалар биләмәйенсә,  Жәмәһириә лидеры бөтә дәүләт структуралары өҫтөнән ҡуйылған, уның рөхсәтенән тыш бер мөһим ҡарар ҙа ҡабул ителмәгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fccland.ru/stati/22205-istoriya-livii.html|title=История Ливии|website=Строительно-информационный портал|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kapital-rus.ru/articles/article/zakonomernosti_i_osobennosti_arabskih_revolyucij/|title=Закономерности и особенности арабских революций {{!}} Капитал страны|website=kapital-rus.ru|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи ҡарамағында Ливия Жәмәһириәһе де-юре тура демократиялы үҙәкләштерелмәгән дәүләт була &lt;ref&gt;{{cite news|last=Robbins|first=James|title=Eyewitness: Dialogue in the desert|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6425873.stm|access-date=22 October 2011|date=2007-03-07|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;,  ул Йәшел китап философияһына ярашлы идара ителә, өҫтәүенә Каддафи рәсми рәүештә вазифаһын һаҡлап ҡала. Ливия менән халыҡ комитеттары системаһы идара иткән,   улар ил төбәктәре өсөн урындағы власть органдары бурыстарын башҡарған. Ливияның Дөйөм халыҡ конгресы закондар сығарыу органы сифатында ситтән һайлана һәм Генераль секретарь етәкселегендә Дөйөм халыҡ комитеты башҡарма власть сифатында башҡарылды. Дөйөм халыҡ конгресына һайлауҙар «революция комитеттары» контроле аҫтында була; бынан тыш, ХКС-тың закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғы булманы һәм түбәнге халыҡ конгресы менән тәҡдим ителгән тәҡдимдәрҙе ошо уҡ революция комитеттары контроле аҫтында тикшереү бурысы йөкмәтелде. Бынан тыш, Революция лидеры Дөйөм милли конгресы ҡарарҙарына вето һалырға хоҡуҡлы булған. Дөйөм халыҡ конгресы тик «Революция етәкселеге» тәҡдиме буйынса ғына Юғары Халыҡ Комитеты формалаштыра алған. Freedom House мәғлүмәттәре буйынса, Каддафиҙың дәүләт тормошоноң бөтә аспекттарына ла ғәмәлдәге власын тәьмин итеү өсөн, был структуралар менән даими манипуляция яһағандар&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |title=Libya |work=Country Report |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-08-07 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |date=2011-08-23 }}&lt;/ref&gt;.

Үрҙә әйтеп үтелгәнсә, Муаммар Каддафи ҡарамағында революцион комитеттар - башҡаса фекерләүҙе контролдә тотоу өсөн граждандар яҡлылар органдары булған. 
&lt;ref name=&quot;ливия22&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|title=Libya|date=2005-02-28|publisher=[[Государственный департамент США]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVoURoD?url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|archivedate=2012-10-26|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;, һәм уларҙа Ливия халҡының 10-20 % информатор булып эшләгән, өҫтәүенә хөкүмәттә, заводтарҙа һәм мәғариф секторында күҙәтеү алып барылған.&lt;ref name=&quot;ливия22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot; /&gt;. Халыҡ конгрестарынан айырмалы рәүештә, «революцион сектор» һайланмаған, ә юғарынан тәғәйенләнгән кешеләрҙән ғибәрәт ине. Илдәге реаль власть, формаль эшләүсе халыҡ конгрестары һәм халыҡ комитеттары эшмәкәрлеген контролдә тотоуҙы маҡсат итеп ҡуйған һәм туранан-тура Каддафиға буйһонған «революцион комитеттар» ҡулында булған&lt;ref&gt;[http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html Ливия — Правовые системы стран мира. Энциклопедический справочник — ред. А. Я. Сухарев. — Международное право] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923004358/http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;. 1979 йылда революцион комитеттар ахыр килеп аяуһыҙ репрессиялар үткәргән дәүләт сәйәсәтен әүҙем яҡлаусыларға әүерелә&lt;ref name=&quot;ham_40_1&quot;&gt;{{cite book|last=Ham|first=Anthony|title=Libya|year=2007|publisher=[[Lonely Planet]]|location=Footscray, Victoria|isbn=978-1-74059-493-6|url=https://archive.org/details/isbn_9781740594936|url-access=registration|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781740594936/page/40 40]–1}}&lt;/ref&gt;. 1980-се йылдар башында революцион комитеттар ҙур власҡа эйә була һәм Жәмәһириәлә көсөргәнешлек сығанағына әйләнеп бара&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot; /&gt;, хатта Каддафи ҙа ҡайһы берҙә уларҙың һөҙөмтәлелеген тәнҡитләй&lt;ref name=&quot;ham_40_1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot; /&gt;. Урындарҙағы революция комитеттары, үҙ сиратында, революция лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендәге «Революция етәкселеге» идаралығы Үҙәк комитетына буйһонған.

Шулай итеп, формаль рәүештә илдә власть халыҡтыҡы булһа ла һәм дәүләт башлығы булмаһа ла, реаль власть - һайланмаған ревкомдарҙыҡы&lt;ref&gt;{{cite web|date=2011-03-28|url=http://www.ng.ru/courier/2011-03-28/9_livia.html|title=Ливия — заговор Запада или народное восстание?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2013-02-12|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;, ә Муаммар Каддафи үҙе, дәүләттә уның урыны ярымрәсми рәүештә танылһа ла, ысынында иһә абсолют власҡа эйә ине. «Революция лидеры» Муаммар Каддафи бер кем тарафынан да һайланмаған һәм ул бер кемгә лә отчёт бирмәгән&lt;ref&gt;[https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html Государственное устройство. Правовая система. Гражданское право. Уголовное право. Судебная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404193554/https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html |date=2022-04-04 }}&lt;/ref&gt;. Дөйөм алғанда, тап «Революцион етәкселек» дәүләттә төп ролде уйнаған&lt;ref&gt;[http://stepandstep.ru/catalog/your-city/131350/liviya-do-voyny.html Ливия до войны]&lt;/ref&gt;. 

[[WikiLeaks]] арҡаһында, АҠШ-тың дипломатик телеграммалары хәбәрҙәренең таралыуы «Каддафиҙың тактик манёврҙары оҫталығы»н  күрһәтте&lt;ref name=&quot;Whitlock 02/22&quot;&gt;{{Cite news |author=Whitlock, Craig |title=Gaddafi Is Eccentric But the Firm Master of His Regime, Wikileaks Cables Say |work=The Washington Post |date=2011-02-22 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/22/AR2011022207298.html|access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Үҙ ырыуы вәкилдәрен һәм туғандарын үҙәк хәрби һәм хөкүмәт вазифаларында урынлаштырып, ул үҙенең яҡлыларын да, ярышташтарын да оҫта маргиналлаштырған, шуның менән көстәр балансын, тотороҡлолоҡто һәм иҡтисади үҫеште һаҡлаған. Был уның улдарына ла ҡағылған, сөнки, ысын алмашсы һәм ярышташ барлыҡҡа килмәһен өсөн, бер нисә тапҡыр яратҡан улдарын алмаштырған&lt;ref name=&quot;Whitlock 02/22&quot;/&gt;.

Көнбайышта уны «тотороҡһоҙ психикалы» кеше тип атағандар, ғәрәп донъяһында ул «''мәжнүн''» – ''аҡылһыҙ'' тигән насар ҡушаматҡа лайыҡ булған, ләкин Каддафи киреһенсә үҙен бөйөк дәүләт эшмәкәре-философ тип иҫәпләгән&lt;ref&gt;{{cite news|last=Bazzi|first=Mohamad|title=What Did Qaddafi's Green Book Really Say?|url=https://www.nytimes.com/2011/05/29/books/review/what-did-qaddafis-green-book-really-say.html|access-date=28 October 2011|newspaper=The New York Times|date=2011-05-27}}&lt;/ref&gt;. Триполитанияла тыуып үҫкән Муаммар Каддафи 40 йылдан ашыу власта торған осорҙа Көнсығыш Ливия ҡәбиләләре сәйәсәттә ҡатнашыуҙан тулыһынса ситләтелә&lt;ref&gt;[https://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ Революция бугров и разломов // «Эксперт» № 30—31 (813) 30 июл 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324121111/http://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ |date=2019-03-24 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Фәндәр Академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй дәүләт гуманитар университетының хәҙерге Көнсығыш кафедраһы мөдире, Юғары иҡтисад мәктәбе милли тикшеренеү университеты профессоры Андрей Коротаев Триполитания һәм Киренаика ҡәбиләләре араһындағы низағты илдәге граждандар һуғышына сәбәпсе тип иҫәпләй.

Көнбайыштың бер нисә киң мәғлүмәт сараһы сығанағына ярашлы, Каддафи үҙенең хөкүмәтенә ҡаршы хәрби түңкәрелеш ойошторолоуынан ҡурҡа һәм юрый Ливияның ҡораллы көстәрен сағыштырмаса көсһөҙ хәлдә тота. Ливия армияһында 50 000 самаһы хәрби хеҙмәткәр булып, Каддафи ҡәбиләһе ағзаларынан йәки уға лояль башҡа ҡәбиләләр ағзаларынан торған яҡшы йыһазландырылған һәм өйрәтелгән дүрт һайланма бригадаһы иң ҡеүәтле подразделениеларының береһе тип иҫәпләнгән. Уларҙың береһен, Хәмис бригадаһын улы Хәмис етәкләгән. Урындағы ополченсылар һәм революцион комитеттар ҙа бик яҡшы ҡоралланған булған. Даими хәрби частар насар ҡоралланған, уларға бүленгән хәрби техника иҫкергән була, бында хәрби әҙерлек тә шәптән түгел ине»&lt;ref name=&quot;KFMBChannel8&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.cbs8.com/story/14084125/clampdown-in-libyan-capital-as-protests-close-in|title=Qaddafi Survival Means Weak Army, Co-Opted Tribes |agency=Associated Press|work=KFMB-TV|date=2011-02-23 |access-date=5 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.npr.org/2011/03/10/134404618/gadhafis-military-muscle-concentrated-in-elite-units |title=Gadhafi's Military Muscle Concentrated In Elite Units |newspaper=NPR.org |publisher=[[NPR]] |date= 2011-03-10 |access-date=2 July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |title=Video Libyan Leader Muammar Gaddafi's Forces Facing Modern Firepower From RAF |publisher=Sky News |date=2011-03-18 |access-date=2011-07-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322213900/http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |archive-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;.

=== Ришүәтселек, иҡтисади һәм социаль үҫеш ===
1969 йылдан 1975 йылға тиклем Ливияла йәшәү кимәле, көтөлгән ғүмер оҙайлығы һәм белемлеләр һаны яйлап үҫкән. Каддафиҙың 42 йыллыҡ идараһы аҙағына Ливия халҡы йән башына 14 000 доллар күләмендә килемгә эйә булған, шулай ҙа, төрлө иҫәпләүҙәр буйынса, халыҡтың өстән бер өлөшө фәҡирлек сигендә йәшәгән&lt;ref&gt;Christopher S. Chivvis, Keith Crane, Peter Mandaville, Jeffrey Martini [https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR100/RR129/RAND_RR129.pdf 'Libya’s Post-Qaddafi Transition,'] Rand Corporation, 2012 p.11&lt;/ref&gt;. Рәсәй интернет-порталы мәғлүмәттәре буйынса, Ливияла уртаса эш хаҡы 1050 доллар тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://svpressa.ru/economy/article/35820/|title=Зарплаты в России в 2 раза ниже нормы|publisher=[[Свободная пресса]]|author=Лев Иванов|date=2010-12-20|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;. Каддафи осоронда Ливияла традицион мосолман йәмғиәте тормошона йоғонто яһарлыҡ ҡайһы бер ыңғай үҙгәрештәр индерелә&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-libya-assembly-idUSBRE89D0F520121014 'Libya’s national assembly elects former diplomat as prime minister,'] [[Reuters]] 14 October 2012&lt;/ref&gt;: балалар никахтары тыйыла, башҡарған хеҙмәте өсөн ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер тигеҙ түләү менән файҙалана, ә юғары белем алған ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө 1966 йылда 8 %-тан алып 1996 йылда 43 %-ҡа тиклем артҡан, был күрһәткес ир-егеттәр кимәленә тап килә&lt;ref name=&quot;Observer&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | url-status=dead | archive-date=14 May 2016 | title=Gaddafi's odd love affair with women | work=[[The Observer (Uganda)|The Observer]] | date=2011-10-27 | access-date=29 April 2016 | author=Kiapi, Evelyn Matsamura }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women |date=14 May 2016 }}&lt;/ref&gt;. Шулай ҙа Ливия ҡануниәте нигеҙендә «ислам шәриғәтенең төп принциптарына таянып» төҙөлгән&lt;ref name=&quot;Ливия (государство)&quot;&gt;{{из|БСЭ|http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/070/126.htm|title=Ливия}}&lt;/ref&gt;, илдә алкоголле эсемлектәр һәм ҡомарлы уйындар тыйылған&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web|title=Muammar al-Qaddafi|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8Niy40?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, күп ҡатынлылыҡ рөхсәт ителгән&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.pravda.ru/news/world/1144304-libya/|title=Ливийцам разрешили многоженство|author=Редакция Правда.Ру|website=Правда.Ру|date=2013-02-08|access-date=2021-10-22}}&lt;/ref&gt;, Каддафи идаралығы ваҡытында йәмәғәт язаһын һәм енәйәт язаларын әүҙем ҡуллана башлағандар&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ливия: краткая справка|publisher=[[Би-би-си]]|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|date=2009-09-18|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8MNwIi?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;ә йыл иҫәбе Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгән йылдан алып иҫәпләнгән, бөтә сиркәүҙәр һәм христиан клубтары ябылған. Өйһөҙҙәр һаны күп булмаған, белем кимәле 88 %, грамотаһыҙҙар — 12 %, ә көтөлгән ғүмер оҙайлығы 74 йәш тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|title=World Population Prospects The 2010 Revision (стр. 124)|publisher=[[ООН]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVWusP4?url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=LY|title=Life expectancy at birth, total (years) - Libya|publisher=The World Bank|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;. Ливияның иҡтисады нигеҙҙә илдең энергетика секторы тирәләй структурланған, ул экспорт керемдәренең 95 %-ын, эске тулайым продукттың 80 %-н һәм дәүләт табыштарының 99 %-ын етештергән (генерировал). Дәүләт килеменең күпселек өлөшө 1970 йылдарҙа ҡапыл күтәрелгән нефть сығарыуҙан килгән. 1980-се йылдарҙа был аҡсаның ҙур өлөшө ҡорал һатып алыуға, шулай уҡ бөтә донъя буйлап төрлө террористик төркөмдәрҙе финанслауға тотонола&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239888 |title=Endgame in Tripoli|date=2011-02-24 |work=[[The Economist]] |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Libya – The Struggle for Survival|author=Simons, Geoffrey Leslie|author-link=Geoff Simons|page=[https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281 281]|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York City|year=1993|isbn=978-0-312-08997-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281}}&lt;/ref&gt;. 1980 йылдың ғинуарында шәхси сауҙаны бөтөрөү һәм уның урынына йәмәғәт һәм кооператив магазиндар системаһын булдырыу тураһында иғлан ителә.

1980 йылдарҙа нефть хаҡтарының кәмеүе Жәмәһириә именлеген ныҡ ҡаҡшата. Йөҙәрләгән төҙөлөш туҡтатылған, Каддафи үҙ көстәренә таяныу сәйәсәтен иғлан иткән, ләкин 1987 йылда «Жәмәһириәлә үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итергә мәжбүр булған. Шәхси секторҙың хоҡуҡтары дәүләт секторы менән тиңләштерелә, дәүләт импорт-экспорт компаниялары бөтөрөлә, киң амнистия иғлан ителә. Хужалыҡ эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен ҡаты контролдә тотҡандан һуң шәхси инициатива хуплана башланы, хеҙмәтләндереү өлкәһендә генә түгел, эшкәртеү сәнәғәтендә лә шәхси магазиндар һәм шәхси бизнес асырға рөхсәт ителә. Әммә иҡтисадты бер аҙ либералләштереү, бәләкәй һәм урта бизнесты тергеҙеүгә курс дәүләт контроле аҫтында тормошҡа ашырыла. 1990 йылдың мартында иҡтисадта реформалар үткәреү менән бер рәттән Дөйөм халыҡ конгресы «Революцион законлылыҡ хартияһы»н ҡабул итә, уға ярашлы Ливия революцияһы лидеры полковник Муаммар Каддафиҙың һәр директиваһы мотлаҡ үтәлергә тейешле була.

Ливияның эске тулайым продукты 2007 йылға тиклем яйлап 228,2 миллиард долларға етә, шунан һуң ул төшә башлай, һәм 2010 йылда 194,3 миллиард доллар тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://svspb.net/danmark/vvp.php?l=livija|title=ВВП Ливии по годам. График и таблица|website=svspb.net|access-date=2021-10-16}}&lt;/ref&gt;, Кеше потенциалын үҫтереү индексы (ИРЧП) Тунис һәм Мысырҙағына ҡарағанда яҡшыраҡ булған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|title=Доклад о развитии человека 2010 (стр. 212)|publisher=[[Индекс развития человеческого потенциала]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVXXRVp?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;, Әммә 2010 йылда Ливияла коррупцияның юғары кимәле күҙәтелә, мәҫәлән, ГФР-ҙағы Transparency International ойошмаһы төҙөгән ришүәтселекте үҙләштереү индексы Ливия 2,2 балл йыя (ни тиклем һан юғарыраҡ — коррупция кимәле шул тиклем аҙыраҡ), 178 илдән 146-сы урынды биләй, был Мысырҙағыға (98-се урын) һәм Тунистағыға (59-сы) ҡарағанда насарыраҡ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|title=Corruption Perceptions Index 2010|publisher=[[Transparency International]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnA4bm?url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Бер мәҡәләлә әйтелгәнсә, бындай хәл яҡшы белем, демократияға юғары талап менән дәүләттең сәйәси системаһына юғары талап араһында ҙурыраҡ ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙырған&lt;ref name = &quot;Maleki 02/09&quot;&gt;{{cite web| title=Uprisings in the Region and Ignored Indicators| author=Maleki, Ammar| date=2011-02-09| publisher=[[Rooz]] (via Payvand)| url=http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html| access-date=2011-03-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425231858/http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html |date=2013-04-25 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Фәндәр академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының ғилми хеҙмәткәре Алексей Подцероб, илдә йәшәү кимәле ярайһы уҡ юғары булғанлыҡтан, хөкүмәткә ҡаршы сығыштар социаль-иҡтисади сәбәптәр арҡаһында булмаған, тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1317702840|title=А.Подцероб: Ливийская трагедия - причины и последствия|publisher=ЦентрАзия|date=2011-10-04|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;.

Ливияла эшһеҙлек проблемаһы торған: 2005 йылда эшһеҙлек 13 % тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4515919.stm | work=BBC News | first=Rana | last=Jawad | title=Libya grapples with unemployment | date=2005-05-05}}&lt;/ref&gt;, 2009 йылда был күрһәткес 20,7 %-ҡа тиклем артҡан&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|title=Libya's jobless rate at 20.7 percent: report|publisher=af.reuters.com|date=2009-03-02|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVlSUNO?url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Ғаиләләрҙең 16 %-тан ашыуында тотороҡло килем алған ағзалар булмаған, ә ғаиләләрҙең 43,3 %-ында тотороҡло килемле бер генә ағзаһы булған. 2011 йылда Ливия халҡының 40 %-ы тиерлек ярлылыҡ сигендә йәшәһәләр ҙә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2022/06/07/muammar_gaddafi/|title=«Бешеный пес пустыни» Террор, шатры и личная женская гвардия. Как жил и за что умер Муаммар Каддафи?|website=lenta.ru|access-date=2022-06-09}}&lt;/ref&gt;, баҙарҙа даими рәүештә эшсе көстәрҙең етмәүе һиҙелә, сөнки унда миллиондан ашыу хеҙмәтсән-иммигрант була&lt;ref&gt;{{Cite news |title = Libya's Jobless Rate at 20.7 Percent: Report |agency = Reuters Africa |date = 2009-03-02 |url = https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101204174620/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |url-status = dead |archive-date = 4 December 2010 |access-date = 12 March 2011 |accessdate = 2022-01-19 |archivedate = 2012-10-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Был хеҙмәтсән мигранттар хәрби хәрәкәттәр башланғас, Ливиянан киткән ҡасаҡтарҙың төп өлөшөн тәшкил иткән. Ливияла бушлай белем алыуға, бушлай һаулыҡ һаҡлауға һәм торлаҡ алыуҙа билдәле бер ярҙамға юлды тәьмин итеүсе социаль тәьминәт системалары булған&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/world/188829|title=Полковник Каддафи погиб в своем родном городе|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|author=Евгений Сандро|date=2011-10-20|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;, ә кеше ҡулы тыуҙырған бөйөк йылға илдең күпселек биләмәләрен бушлай сөсө һыу менән тәьмин итеү маҡсатында төҙөлгән&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;&gt;{{cite web |last=Azad |first=Sher |title=Gaddafi and the media |url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |url-status=dead |archive-date=2011-10-25 |work=[[Daily News (Sri Lanka)|The Daily News]] |access-date=2011-10-22 |date=2011-10-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.water-technology.net/projects/gmr/|title=GMR (Great Man-Made River) Water Supply Project (проект водоснабжения Великая рукотворная река)|publisher=Verdict Media Limited|accessdate=2020-09-03|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322002049/https://www.water-technology.net/projects/gmr/|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;,  ул Ливия халҡының яртыһын көнкүреш һәм ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн һыу менән тәьмин иткән&lt;ref name=&quot;daili5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|title=Gaddafi and the media|publisher=www.dailynews.lk|author=|date=|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVaOtw2?url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2504-3900/2/11/586/pdf|title=Water Resources and Desalination in Libya:A Review (Водные ресурсы и опреснение в Ливии: Обзор)|publisher=MDPI|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fao.org/3/ad456e/ad456e0c.htm|title=Appendix 5: Country case study - national water policy review, and managment of water scarcity in the Libyan arab Jamahiriya (раздел 5:исследование проблемы в стране - национальная политика касающаяся воды, и решения проблемы нехватки воды в Ливийской арабской Джамахирии)|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;.

Иң насар иҡтисади шарттарҙың береһе дәүләттең көнсығыш өлөшөндә, ҡасандыр Каддафи нефть сығарған боронғо донъяның игенгә бай урыны булған&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18290470 |title=A Civil War Beckons|date=2011-03-03 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239900 |title=Building a New Libya|date=2011-02-24 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Торлаҡ шарттарын бер ни тиклем яҡшыртыуҙы һәм кеше ҡулы булдырған бөйөк йылғаны иҫәпкә алмағанда, күп йылдар дауамында был төбәктә инфраструктура бик аҙ үҫешкән&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;/&gt;. Мәҫәлән, Бенгазиҙағы берҙән-бер канализация станцияһы 40 йылдан ашыу эшләгән, һәм һөҙөмтәлә таҙартылмаған ағынты һыуҙар экологик проблемаларға килтергән&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | title=Dispatch from Libya: Why Benghazi Rebelled | work=Time | date=2011-03-03 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | archive-date=12 March 2016 | accessdate=2022-01-19 | archivedate=2016-03-12 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html |date=2016-03-12 }}&lt;/ref&gt;.

Бер нисә сит ил хөкүмәте һәм аналитиктары белдереүенсә, Ливия бизнесының ҙур өлөшөн Каддафи, уның ғаиләһе һәм хөкүмәте контролдә тотҡан&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/idUS108205791820110304 | title=Lesson from Libya: Despotism, Poverty and Risk |work=Reuters| date=2011-03-04}}&lt;/ref&gt;. Америкалағы илселек миссияһы хеҙмәткәрҙәренең дипломатик документацияһында әйтелгәнсә, Ливия иҡтисады «хөкүмәт - йәки Каддафи ғаиләһе, йәки уның яҡын сәйәси союздаштары - һатып алырға, һатырға йәки биләргә кәрәк булған бөтә нәмәлә туранан-тура өлөшкә эйә булған клептократия» булған&lt;ref name=&quot;nytimes&quot; /&gt;. Америка Ҡушма Штаттарының рәсми кешеләре әйтеүенсә, Каддафи 42 йыллыҡ етәкселек итеү дәүерендә бик ҙур шәхси байлыҡ туплаған&lt;ref name=risen&gt;{{cite news |author1=Risen, James |author2=Lichtblau, Eric | date=2011-03-09 |url=https://www.nytimes.com/2011/03/10/world/africa/10qaddafi.html|title=Hoard of Cash Lets Qaddafi Extend Fight Against Rebels |work=The New York Times |access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;. The New York Times, ҡиммәтле йорттар, Голливуд фильмдарына инвестициялар һәм Американың поп-йондоҙҙары менән шәхси кисәләр ойоштороусы Каддафиҙың туғандары мул тормошта йәшәгән&lt;ref name=&quot;nytimes&quot;&gt;{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2011/03/24/world/africa/24qaddafi.html| title=Shady Dealings Helped Qaddafi Build Fortune and Regime |work=The New York Times | date=2011-03-24 | first1=Eric | last1=Lichtblau | first2=David | last2=Rohde | first3=James | last3=Risen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/04/libya | title=One reason Qaddafi might fold |work=The Economist | date=2011-04-01}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылда Каддафи, дәүләт органдарына түгел, илдең алты миллион халҡына нефтте һатыуҙан алынған табышты бүлеү ярҙамында ришүәтселек коррупция менән көрәшергә ниәтләүен белдереп, амбициялы һәм популистик реформаны тормошҡа ашырырға маташты&lt;ref name=&quot;reuters_handout&quot; /&gt;, сөнки «аҡса дәүләт органы ҡарамағында булғанда, урлашыу һәм коррупцияға урын бар» тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;bbc_handout&quot;&gt;{{cite news|title=Gaddafi 'to hand out oil money'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7591458.stm|work=BBC News|access-date=23 October 2011|date=2008-09-01}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи, «ливийҙарҙы бюрократиянан азат итеү» һәм «дәүләт бюджетын коррупциянан һаҡлау» маҡсатында министрҙар кабинеты системаһының күпселек өлөшөн бөтөрөргә тәҡдим итеп, хөкүмәт бюрократияһын радикаль реформаларға саҡырҙы. Көнбайыш дипломаттары фекеренсә, был аҙым, күрәһең, реформаларҙы тиҙләтеү маҡсатында хөкүмәткә баҫым яһауға йүнәлтелгән булған&lt;ref name=&quot;reuters_handout&quot;&gt;{{cite news|title=Libya's Gaddafi tells govt to hand out oil money|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508|access-date=30 October 2011|date=2008-05-08|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729215929/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508 |date=2020-07-29 }}&lt;/ref&gt;. 2008 йылдың мартында Каддафи илдең ғәмәлдәге административ структураһын таратыу һәм нефттән алынған килемде туранан-тура халыҡҡа бүлеү буйынса пландар тәҡдим итте. Планда оборона, эске именлек һәм сит ил эштәре министрлыҡтарынан тыш, бөтә министрлыҡтарҙың, шулай уҡ стратегик проекттарҙы тормошҡа ашырыусы департаменттарҙың эшмәкәрлеген туҡтатыу ҡаралғайны. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&amp;id=19968&amp;prog=zgp&amp;proj=zdrl,zme#news |title=Libya: Ministries Abolished |publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |access-date=2010-02-14}}&lt;/ref&gt;. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын&lt;ref&gt;{{cite news|title=Gaddafi threatens to abolish government ministries|url=http://www.meed.com/sectors/economy/gaddafi-threatens-to-abolish-government-ministries/850614.article|access-date=29 October 2011|date=2008-03-03|work=MEED}}&lt;/ref&gt; һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе&lt;ref name=&quot;reuters_oil&quot; /&gt;.

Каддафи планы буйынса милли тауыш биреү 2009 йылда, Ливияның халыҡ комитеттары, дөйөм алғанда, илдең юғары власть органдары, уны кисектереү өсөн тауыш биргәндән һуң, үткәрелде. Дөйөм халыҡ конгресы 468 халыҡ комитетынан 64-е генә планды кисекмәҫтән тормошҡа ашырыуҙы һайлауын иғлан итте, ә 251 кеше уны тормошҡа ашырыуҙы хупланы, «әммә уны бойомға ашырыу мөмкинлеге булғанға тиклем кисектереүҙе һораны».

Хөкүмәттең ҡайһы бер юғары дәрәжәле чиновниктары был планға ҡаршы сығыш яһаны һәм, был план «инфляцияны таратып һәм капитал ҡасыуҙы дәртләндереп, дәүләт иҡтисадын юҡҡа сығарасаҡ», тип белдерҙе. Каддафи, 30 000-гә яҡын ливия динары (23 000 АҠШ доллары) йыл һайын яҡынса миллион ярлы ливия кешеһенә вәғәҙә иткән схема «ил сәскә атыр алдынан алдағы 2 йылға хаос тыуҙырыуы мөмкин», әммә «яңы форма идаралығы буйынса эксперимент яһарға ҡурҡмағыҙ» һәм «был план Ливия балалары өсөн яҡшыраҡ киләсәк тәҡдим итергә тейеш», тип таныған&lt;ref name=&quot;reuters_oil&quot;&gt;{{cite news|title=Libyan congresses delay Gaddafi's oil shareout plan|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729170030/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303 |date=2020-07-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libya delays Gaddafi oil plan|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/03/200933183343913989.html|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;. Әммә был план мотлаҡ үтәлмәне.

=== Ливияла кеше хоҡуҡтары ===
1972 йылдың 31 майында эшселәрҙең һәм студенттарҙың забастовкаларын һәм демонстрацияларын тыйған, шулай уҡ матбуғатҡа ҡаты контроль индергән закон баҫылып сыға&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Новейшая история арабских стран Африки: 1917—1987|ссылка= https://archive.org/details/isbn_5020167142 |издательство= Наука |место= М.|год= 1990|страницы= [https://archive.org/details/isbn_5020167142/page/184 184]—192|isbn= 5-02-016714-2}}&lt;/ref&gt;. 2009 һәм 2011 йылдарҙа Матбуғаттың азатлыҡ индексы Ливияны Яҡын Көнсығышта һәм Төньяҡ Африкала цензураһы иң юғары булған&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |title=Freedom of the Press 2009&amp;nbsp;– Table of Global Press Freedom Rankings |publisher=[[Freedom House]] |year=2009 |format=PDF; 696 KB |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224233/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |archive-date=2011-08-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520232850/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |date=2009-05-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Freedom of the Press 2011 |url=http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-05-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |archive-date=2011-05-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |date=2011-05-15 }}&lt;/ref&gt;, 2010 йылда АҠШ-тың Freedom House ойошмаһы, азатлыҡтың иң түбәнге кимәлен аңлатҡан 7 рейтингын ҡуйып (рейтинг ни тиклем түбән — азатлыҡ шул тиклем юғарыраҡ), Ливияла матбуғат азатлығын һәм сәйәси хоҡуҡтарҙы тормошҡа ашырыу мөмкинлеген баһаланы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862|title=Libya|publisher=[[Freedom House]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnjNBZ?url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302005755/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |date=2014-03-02 }}&lt;/ref&gt;. Ошонан айырмалы рәүештә, БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса советының 2011 йылдың ғинуарындағы докладында, унда Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе революцияға тиклем бер ай алдан баҫылып сыҡҡан, илдә кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге хәлдең ҡайһы бер аспекттары, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле һәм башҡа өлкәләрҙәге хәле юғары баһаланды&lt;ref name=&quot;ohchr&quot;&gt;{{cite web|title=Report of the Working Group on the Universal Periodic Review: Libyan Arab Jamahiriya|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-15.pdf|work=[[Universal Periodic Review]]|publisher=United Nations|access-date=2011-10-26|date=2011-01-04}}&lt;/ref&gt;.

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе делегацияһы Ливияла кеше хоҡуҡтары тураһында доклад баҫтырып сығарған. Докладта ил, халыҡ йыйылыштары аша бөтә граждандарҙың власты тормошҡа ашырыуын гарантиялаған туранан-тура халыҡ демократияһына нигеҙләнгән, тиелә. Граждандар конгрестарҙа сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни мәсьәләләр буйынса үҙ фекерен белдерә ала тиелә. Бынан тыш, докладта, халыҡ үҙ фекерен белдерә алырлыҡ гәзит һәм телеканалдар кеүек мәғлүмәт платформалары бар, тип билдәләнде. Ливия властары раҫлауынса, Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһендә бер кем дә сиктән тыш ярлылыҡтан һәм аслыҡтан ғазап сикмәгән, хөкүмәт аҙ килемле кешеләргә иң кәрәкле әйберҙәр һәм аҙыҡ-түлек гарантиялаған. 2006 йылда табыштары түбән кешеләргә банктарҙа һәм компанияларҙа урынлаштырыу өсөн 30 000 долларға тиклем инвестиция портфелдәре биреү буйынса башланғыс ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;lib.ohchr.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |title=U.N. Human Rights Council resolution: Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya (2010) |access-date=2013-10-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529133237/http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |date=2016-05-29 }}&lt;/ref&gt;.

Әммә ысынбарлыҡта барыһы ла башҡаса тора, башҡаса фекерләү 1973 йылдың 75-се Законына ярашлы язалана, 1974 йылда Каддафи сәйәси партия булдырыуҙа ғәйепле һәр кем үлем язаһына тарттырыла, дәүләттә бөтә диссидент хәрәкәттәре лә тыйыла тип белдерә&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Special issue on human rights in Libya. Al-Inqad (1993)&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт башҡа фекер йөрөтөүсе граждандарҙы, сыбыҡ менән һуҡтырыу йәки аяҡ-ҡулдарын ҡырҡыу, быны йәмәғәт телеканалдарынан күрһәтеү ысулы менән язалаға&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot;&gt;{{cite journal|url=http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-qadhafi-unrepentant|title=Libya and the U.S.: Qadhafi Unrepentant|journal=The Middle East Quarterly|author=Mohamed Eljahmi|year=2006|access-date=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Ливияның махсус хеҙмәттәре бөтә донъя буйлап Ливия диссиденттарын үлтергән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|title=Overview of State-Sponsored Terrorism|publisher=permanent.access.gpo.gov|date=1997|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpBuJv?url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Staff (2002). ''The Middle East and North Africa, 2003''. Europa Publications (London). p. 758. {{ISBN|978-1-85743-132-2}}.&lt;/ref&gt;. 2004 йылда Каддафи Бөйөк Британияла 1960-сы йылдарҙан бирле йәшәгән Ливия диссидент журналисы Ашур Шәмис өсөн элеккесә 1 миллион $ вәғәҙә итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|title=Gadaffi still hunts «stray dogs» in UK|publisher=[[The Guardian]]|author=Martin Bright|date=2004-03-28|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpb8fT?url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;.

1970 йылдарҙа Каддафи авторы булған «Йәшел китап» күп йылдар дауамында мәктәптәрҙә лә, университеттарҙа ла идеологик белем биреүҙең төп сығанағы булған. Би-би-сиҙа бер ливия кешеһе менән интервьюға һылтанма яһап, быны сүп-сар тип атаған уҡытыусыларҙың язаланыуы хаҡында әйтелгәйне&lt;ref&gt;{{cite news|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13235981|title=What now for Colonel Gadaffi's Green Book?|date=29 April 2011|access-date=30 October 2011}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта китапта асыҡтан-асыҡ хөкөм ителгән һәм сикке осраҡтарҙа ғына күҙ уңында тотолған, әммә ул дәүләт тарафынан әүҙем ҡулланылған&lt;ref name=&quot;lib.ohchr.org&quot;/&gt;. Мәктәп программаһында инглиз һәм француз телдәре тыйылған булған, ә сит ил кешеләре менән сәйәси темаларға һөйләшеү өс йылға иркенән мәхрүм ителеү менән янаған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|title=A new flag flies in the east|publisher=[[The Economist]]|date=2011-02-24|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVqIK1N?url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Ливияла төп бербер халҡы, уларҙың милли теле һәм мәҙәниәте ҡәтғи тыйылған. Ливияла хатта берберҙәр барлығы тураһында иҫкә алыуҙар юҡҡа сығарылған, шулай итеп бөтә бербер топонимдары ла ғәрәп телендәгегә алмаштырылған, мәҫәлән, Нафус тауҙары ''Көнбайыш тауҙары'' тип үҙгәртелгән һәм бөтә ерҙә лә шуға оҡшаш нимәләр ҡабатланған&lt;ref name=&quot;Libya’s Berbers&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Simpson|first=John|title=Waiting game for rebels in western Libya|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14026216|access-date=18 August 2011|work=BBC News|date=5 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың декабрендә Каддафи, хөкүмәт чиновниктарына Ливия тиҙҙән «яңы сәйәси осорҙо» үткәреп ебәрәсәк һәм министр кимәлендә вазифалар һәм милли именлек буйынса кәңәшсе вазифаһы (премьер-министр эквиваленты) кеүек мөһим вазифаларға ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк, тип хәбәр ителгәйне. Ғәҙел һайлауҙарҙы тәьмин итеү өсөн халыҡ-ара күҙәтеүселәр йәлеп ителәсәк, тип вәғәҙә бирҙе. Уның телмәре ығы-зығы тыуҙырыуы билдәле. Был һайлауҙарҙы 2010 йылда Жәмәһириә власы органдарына даими һайлауҙар менән бер үк ваҡытта үткәреү планлаштырылғайны, әммә улай булманы, был Ливия халҡының ышанысын бөтөрә һәм ауыр тойғо ҡалдыра &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/libya-wikileaks/8294906/AL-QADHAFI-SUGGESTS-LIBYAN-ELECTIONS-MAY-BE-IN-THE-OFFING.html |title=Al-Qadhafi Suggests Libyan Elections May Be In The Offing |work=The Daily Telegraph|date=2011-01-31 |access-date=1 September 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;.

== Һуғышта ҡатнашыусылар ==
Ливиялағы граждандар һуғышында Муаммар Каддафи хөкүмәтенә лояллеген һаҡлаған («лоялистар») ғәскәрҙәр һәм НАТО һәм Ғәрәп Дәүләттәре Лигаһы илдәрен үҙ эсенә алған халыҡ-ара коалиция хуплаған оппозиция Күсмә Милли Совет отрядтары (ПНС, «баш күтәреүселәр») ҡатнаша. Шулай уҡ конфликтта сит ил ялсыларының төрлө төркөмдәре һәм урындағы ҡәбиләләр (Туареги, Амазига, Тубу) отрядтары ҡатнаша.

=== Төп ҡатнашыусылар ===

==== Муаммар Каддафи хөкүмәте ====
М. Каддафи хөкүмәтенә лояль көстәрҙе даими армия, ополченсыларҙың һәм ғәрәп ҡәбиләләренең хөкүмәт отрядтары, Зимбабве һәм Белоруссиянан сит ил хәрбиҙәре, шулай уҡ Көнсығыш Европа, Яҡын Көнсығыш, Ҡара Африка илдәренән һәм Советтарҙан һуңғы киңлектәге илдәрҙән ялланғандар тәшкил иткән. Бөтә был берләшмәләр  Ливия хөкүмәтенә буйһонған.

Граждандар һуғышы алдынан Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе ҡораллы көстәренең 2000-дән ашыу танкы, 3600 бронемашинаһы, 3000-дән ашыу артиллерия орудиеһы һәм системаһы, шул иҫәптән САУ һәм РСЗО, бер нисә йөҙ хәрби самолёты, 100-ҙән ашыу вертолёты һәм башҡа ҡоралы була. Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең дөйөм һаны 76 000  кеше тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.200stran.ru/war_country116.html Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |date=2019-04-06 }}&lt;/ref&gt;. Әммә, конфликт башланғас, хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. Шулай уҡ фетнәселәр ҡулына элек хөкүмәт армияһы ҡарамағында булған күп ҡорал һәм техника эләгә&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html Полковник остался без генералов]&lt;/ref&gt;.

Бөтә һуғыш дауамында Каддафиға тоғролоғон һаҡлап ҡалған 32-се Хәмис бригадаһы һәм Революцион һаҡ корпусы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһенең элиталы подразделениеһы иҫәпләнгән.

Шулай уҡ Каддафи хөкүмәтенә 40 000 кешенән торған Халыҡ милицияһы, шул иҫәптән Революция гвардияһы һәм Судан, Мысыр, Тунис, Мали һәм Чад граждандарынан торған Ислам пан-африка легионы тоғро булған. Халыҡ милицияһы, асылда, ополчение булған&lt;ref&gt;[http://www.chekist.ru/article/459 Вооружённые силы Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |date=2019-04-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref name=prunier45&gt;G. Prunier, ''Darfur: The Ambiguous Genocide'', p. 45&lt;/ref&gt;.

Ливияла ҡораллы конфликт башланғанға тиклем 500 Белоруссия хәрбиҙәре була, улар араһында Беларусь Республикаһының махсус операция көстәре яугирҙары һәм Белоруссия Баш разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре була&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name='РИА'&gt;[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]&lt;/ref&gt;. Хәрби күҙәтеүсе Александр Алесин белдереүенсә, контингенттың нигеҙен Белоруссия армияһының отставкалағы хәрбиҙәре тәшкил иткән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]&lt;/ref&gt;. Улар хәрби техниканы файҙаланыу, ремонтлау һәм модернизациялау менән шөғөлләнде, советник, снайпер вазифаларында торҙо. «Комсомольская правда» баҫмаһы хәбәр итеүенсә, белорус инструкторҙары булышлығында хөкүмәт армияһы конфликттың тәүге айҙарында НАТО-ға һәм баш күтәреүселәргә уңышлы ҡаршы тора алды. Ләкин республика властары үҙҙәренең хәрбиҙәрен һәм ялланып һуғышыусыларының низағта ҡатнашыуын кире ҡаға&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;.

&lt;!-- {{нет АИ 2|Это же издание [[1 марта]] сообщило, что в Триполи прибыла группа военных и наёмников из Зимбабве, в том числе элитное подразделение [[5-я бригада (Зимбабве)|5-я бригада]]. В статье КП говорилось о нескольких сотнях зимбабвийцев&lt;ref name=&quot;radov&quot;/&gt;{{проверить авторитетность|7|04|2019}}.|7|04|2019}} --&gt;

Ливия хөкүмәте армияһы, белорус һәм зимбабве хәрбиҙәренән тыш, Сербия, Дарфур, Рәсәй, Украина,  Кот-д’Ивуар, Либерия, Чад, Камерун, Ангола һәм башҡа илдрҙең ирекмәндәренең ярҙамына таянған&lt;ref name =&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Россия&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=prunier45/&gt;&lt;ref&gt;[https://inosmi.ru/africa/20110222/166760135.html Ливийские демонстранты линчуют африканских наемников]&lt;/ref&gt;.

==== Баш күтәреүселәр ====
Ливия оппозицияһы лидерҙары сифатында йышыраҡ Ливияның Милли ҡотҡарыу фронтын етәкләүсе Ибраһим Сахад атала. Матбуғат Бөйөк Британияның Ливия оппозицияһы менән һөйләшеүҙәрҙәге «ҡыйынлыҡтар» хаҡында хәбәр итә. Оппозицияла тотош илде берләштерә алған лидер булмаған.

Оппозицияла берҙәмлек булмаған, уға революция яғына күскән исламсылар, либералдар, диссиденттар һәм хәрбиҙәр ингән&lt;ref&gt;[http://perevodika.ru/articles/17786.html Ливийская оппозиция в буквальном смысле управляет протестами из Вашингтона («Libyan opposition literally running protests from Washington»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226232535/http://perevodika.ru/articles/17786.html |date=2011-02-26 }}//«Land Destroyer», Таиланд 23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең Ливиялағы элекке илсеһе Владимир Чамов оппозиция араһында, атап әйткәндә, [[Әл-Ҡаидә]] ойошмаһының «ислам террорсылары» барлығын күрһәткән.

Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени оппозицияға ҡарата кире ҡарашын белдерҙе, уны «марионетка» тип атаны.

Рәсәй Президентының Африкалағы махсус вәкиле Михаил Маргелов оппозиция вәкилдәре менән һөйләшеүҙәрҙән һуң «улар - лидерҙар булып торған етди һәм яуаплы кешеләр. Улар экстремистик идеялар тәҡдим итмәй, Ливияны берҙәм һәм бөтөн дәүләт булараҡ тотороҡло үҫтереү яҡлылар»&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/06/07/n_1873601.shtml Побывав в Бенгази, Маргелов заявил, что повстанцы согласны на посредничество России]//Газета.ru,07.06.2011 г.&lt;/ref&gt;.

===== Ойошма =====
[[Файл:2011 Libyan uprising Voice of America.ogv|thumb|thumbtime=125|Ливия бойскауттары Бенгази социаль хеҙмәттәренә ярҙам итә.]]
Оппозицияла ҡатнашыусыларҙың күбеһе 1952 йылғы Конституцияны ҡабаттан ҡайтырға һәм күп партиялы демократияға күсергә саҡыра. Ихтилалға ҡушылған хәрби частар һәм күп доброволецтар Жәмәһириәнең көстәренә ҡаршы тороу һәм илдә власты баҫып алыу өсөн хәрби подразделениелар төҙөй&lt;ref&gt;{{cite web|author=Gillis, Clare Morgana| url= https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/03/in-eastern-libya-defectors-and-volunteers-build-rebel-army/72018/ |title=In Eastern Libya, Defectors and Volunteers Build Rebel Army |date=2011-03-04 |work=The Atlantic|access-date=2011-03-12}}&lt;/ref&gt;. Тобрукта доброволецтар ҡала хакимиәтенең элекке бинаһын протест белдереүселәргә ярҙам үҙәге итеп үҙгәртә. Доброволецтар нефть экспортына булышлыҡ итеү өсөн портты, урындағы банктарҙы һәм нефть терминалдарын һаҡлаған. Уҡытыусылар һәм инженерҙар ҡорал йыйыу буйынса комитет төҙөгән&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;/&gt;. Шулай итеп, тәьминәт линияларын доброволецтар хеҙмәтләндергән. Мәҫәлән, Мисуратта кешеләр көрәшселәргә көнөнә 8000-гә тиклем пицца ташыуҙы ойошторған&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://edmontonjournal.com/news/Pizza+delivery+service+caters+Libya+front+line+rebels/5044735/story.html |title=Pizza delivery service caters to Libya's front-line rebels |work=Edmonton Journal |date=2011-07-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |archive-date=7 August 2011 |accessdate=2022-01-19 |archivedate=2011-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |date=2011-08-07 }}&lt;/ref&gt;.

Бенгазиҙа «Ливия» тигән бойондороҡһоҙ гәзит, шулай уҡ баш күтәреүселәр раҫлаған радиостанциялар барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12579451| title=New Media Emerge in 'Liberated' Libya|work=BBC News| date=2011-02-25| access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәрҙең ҡайһы берҙәре трайбализмға ҡаршы сығыш яһаны һәм «Трайбализмға, фракциялылыҡҡа - юҡ» лозунгылары менән жилет йөрөткән&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;/&gt;. Ливияла йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре, элек экзекуциялар өсөн ҡулланылған яфалау камераларын һәм яйланмаларын таптыҡ, тип белдергән&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/03/20113122102545671.html| title=Evidence of Libya Torture Emerges| date=2011-03-01|access-date=13 March 2011|publisher=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;.

===== Баш күтәреүселәрҙең составы ===== 
[[Файл:Bengasi court square 0824b.jpg|thumb|right|Бенгазиҙа суд майҙаны, 19 апрель, 2011 йыл. Йыйылыштар һәм демонстрацияларҙың үҙәк урынында режим ҡорбандарының фотоһүрәттәре урынлаштырылған.]]
Баш күтәреүселәр араһында уҡытыусылар, студенттар, юристар һәм нефтселәр, шулай уҡ дезертир полицейскийҙар һәм һалдаттар бар ине&lt;ref&gt;{{cite news|author=Garcia-Navarro, Lourdes|title=As Tide Turns, Rebels' Dream Of 'Free Libya' Dims|newspaper=NPR.org|url=https://www.npr.org/2011/03/16/134594253/as-tide-turns-rebels-dream-of-free-libya-dims|publisher=[[NPR]]|access-date=30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Күп кенә исламсылар көнсығышта ла, шулай уҡ Ливияның көнбайышында ла  баш күтәреүселәр хәрәкәтенә ингән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR500/RR577/RAND_RR577.pdf|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S|publisher=RAND}}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәр төркөмдәре башлыса Мисуратанан, Зинтан һәм Дернанан булған. Бенгазиҙа «17 февраль бригадаһы» 12 төрлө бригаданан торған ҡеүәтле ислам төркөмө була. «Лвия ҡалҡаны» Мисуратта һәм Зәүиәлә урынлашҡан. Шулай уҡ Ливияның ислам хәрби төркөмө һәм «Обайда ибн Джарра бригадаһы» була, ул баш күтәреүселәрҙең баш командиры генерал Абдулх Фәтх Юнисты үлтереү өсөн яуаплы тип таныла&lt;ref&gt;{{cite news|date=30 July 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14352662|access-date=28 August 2012|title=Islamist Militia 'Shot Libya Rebel Abdel Fattah Younes'|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;.

НАТО юғары баш командующийы Джеймс Ставридис белдереүенсә, разведка отчёттарында революционерҙар араһында Әл-Ҡаидә әүҙемлеге күрһәтелгән, әммә террористик төркөмдәрҙең күп булыуын раҫлау өсөн мәғлүмәт етмәй&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title = Libya: al-Qaeda Among Libya Rebels, Nato Chief Fears|work=The Daily Telegraph |location=London |author1=Winnett, Robert |author2=Gardham, Duncan |date=29 March 2011|access-date=10 August 2011}}{{cbignore}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12901820
|title = Halt To Rebel Advance Creates Libyan Divide|work=BBC News|author=Simpson, John|date=29 March 2011|access-date=30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Каддафи раҫлауҙарын 2008 йылда Триполи ҡалаһындағы Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт департаментына һәм Вест-Пойнттағы Хәрби академияның терроризмға ҡаршы көрәш үҙәгенә ебәрелгән «Синджар яҙмалары» исемле йәшерен телеграмма раҫлай&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda|title=Libya rebels: Gaddafi could be right about al-Qaeda|work=The Week|author=Alexander Cockburn|date=24 March 2011|access-date=9 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222112011/http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda |date=22 February 2013 }}&lt;/ref&gt;. 2005 йылда WikiLeaks файлында, баш күтәреүселәрҙең лидеры Әбү Суфиян Ибраһим Әхмәт Хәмәд Бен Куму Гуантанамолағы элекке тотҡон, 1998 йылда Талибтарға ҡушылған Ливия ислам хәрби төркөмө ағзаһы булған&lt;ref&gt;{{cite news|last=Watt|first=Holly|title=WikiLeaks: Guantanamo detainee is now Libyan rebel leader|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=29 October 2011|work=The Daily Telegraph|date=26 April 2011|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;.

===== Ливия республикаһының Күсмә милли советы =====
Ливия республикаһының ({{lang-ar|المجلس الوطني الانتقالي}})) Күсмә милли советы 2011 йылдың 27 февралендә Бенгазиҙа баш күтәреүселәрҙең урындағы халыҡ комитеттарының ғәҙәттән тыш ултырышында 5 мартта Ливияла власты алмаштырыу буйынса көстәрҙе берләштереү маҡсатында ойошторола, ул үҙен Ливияла берҙән-бер легитимлы власть тип иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-idUSTRE71G0A620110228| title=World raises pressure on Libya, battles for key towns|work=Reuters |last=Golovnina|first=Maria| date=2011-02-28|access-date=25 January 2012|location=Tripoli}}&lt;/ref&gt;. Основными целями группы были координация сопротивления между городами, находящимися под контролем революционеров, и представление оппозиции всему миру&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011227175955221853.html#|title=Libya Opposition Launches Council|publisher=Al Jazeera| date=2011-02-27|access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Бенгазиҙағы оппозиция хөкүмәте осоуһоҙ зона булдырырға һәм Жәмәһириәгә авиаудар яһарға саҡыра&lt;ref name=&quot;nzherald1&quot;&gt;{{cite news |author=Sengupta, Kim|url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&amp;objectid=10711553 |title=Why Won't You Help, Libyan Rebels Ask West |date=2011-03-11 |work=The New Zealand Herald|access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Совет үҙен Ливия Республикаһы хөкүмәте тип атай башланы, һәм мартҡа уның үҙенең веб-сайты барлыҡҡа килде&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Council's Statement |publisher=[[National Transitional Council]] |url=http://ntclibya.org/english/ |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314133238/http://ntclibya.org/english/ |archive-date=2011-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310050118/http://ntclibya.org/english/ |date=2011-03-10 }}&lt;/ref&gt;. Жәмәһириәнең элекке юстиция министры Мостафа Абдул Жәлил февралдә яңы хөкүмәттең һайлауҙарға әҙерләнеүен, уның өс айҙан һуң уҙғарылыу мөмкинлеген белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&amp;vId= |title=Libyan Ex-Minister Wants Election |date=2011-02-27 |publisher=Sky News |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227071313/http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&amp;vId= |archive-date=2011-02-27}}&lt;/ref&gt;. 29 мартта Күсмә милли советының (ПНС) сәйәси һәм халыҡ-ара эштәр буйынса комитеты Guardian гәзитендә Ливия өсөн һигеҙ пункттан торған планы менән таныштырҙы. Улар ирекле һәм ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк һәм милли конституция әҙерләйәсәк, тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;vision&quot;&gt;{{cite news |title=A Vision of a Democratic Libya|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/mar/29/vision-democratic-libya-interim-national-council|work=The Guardian|date=2011-03-29 |access-date=13 August 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vision2&quot;&gt;{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329|title=Libyan Rebels Pledge Free and Fair Election|date=2011-03-29|agency=Reuters India}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727071811/https://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329 |date=2020-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

===== Ихтилал символикаһы =====
[[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|200px|thumb|left|Ливия баш күтәреүселәре файҙаланған флаг. Ливия Короллегенең флагынан һыҙаттарының киңлеге менән айырыла.]]
[[Файл:Flag of Libya (1951).svg|200px|thumb|right|Милли күсмә советы тарафынан рәсми рәүештә файҙаланылған Ливия Короллегенең флагы.]]
Баш күтәреүселәр Бенгазиҙағы үҙәк ҡала суды бинаһы өҫтөндә торған Ливия Жәмәһириәһенең флагын алып ташлай һәм 1969 йылда власҡа Каддафи килгәнгә тиклемге булған Ливия Короллегенең дәүләт флагын күтәрә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/tourism/20110221/336977438-print.html Количество российских туристов в Ливии минимально]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//«[[РИА Новости]],21.02.2011 г.»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110221174059.shtml?print Протестующие взяли под свой контроль второй по населению город Ливии]//[[РБК]], 22.10.2011 г.&lt;/ref&gt;. Демонстранттар сит ил вәкиллектәре биналарындағы Ливия Жәмәһириәһенең йәшел флагтарын элекке монархияның ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагтарына алмаштыра башлай&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=431733&amp;tid=87353 Противники Каддафи подняли «обагренный кровью» флаг]//[[Вести (канал)|Вести]],26.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 16 мартта демонстранттар Лондондағы Ливия илселегендәге йәшел флагты ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагҡа алмаштыра&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/16/ontotheroof/_Printed.htm Демонстранты лишили посольство Ливии в Лондоне национального флага]//[[Lenta.ru]],16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Монархия символикаһының күпмелер дәрәжәлә тергеҙелеүе Ливияның һуңғы короле Киренаиканан булыуы һәм күп һанлы Сенусий суфыйҙар орденына эйә булыуы менән бәйле.

===== Каддафи вәкилдәренең Күсмә милли советы яғына сығыуы =====
{{external media
| topic     = Мальтала Ливия «Мираж»дарының фотографиялары (борт номерҙары 502 һәм 508) н
| subtopic  = 
| font-size = 
| align     = 
| clear     = 
| width     = 
| image1    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871388/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 после посадки]
| image2    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871074/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 502 на стоянке]
| image3    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871075/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 на стоянке ночью]
| image4    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Mirage-F1ED/1876578/&amp;sid=207e18551258aaa72def6f37d5c313ad № 502 на стоянке ночью]
| image5    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1877456/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e Оба самолёта на следующий день после перелёта]
}}
* Демонстрацияла ҡатнашыусыларға ҡаршы протест билдәһе итеп Ливияның Бангладеш, Бөйөк Британия, Һиндостан, Индонезия, Ҡытай, Польшалағы илселәре отставкаға китә. Ғәрәп дәүләттәре лигаһы ҡарамағындағы Ливия вәкиле һәм илдең Юстиция Баш халыҡ комитеты секретары (министр) шулай уҡ эш иткән&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/2/21/470505.html Послы Ливии начали массово подавать в отставку]//[[Взгляд.ру|Взгляд.ru]],21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
* Ливияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы илсеһе урынбаҫары Ибраһим Даббаши был хәлде «геноцид» һәм «Ливия халҡына һуғыш иғлан итеү» тип атаны, шулай уҡ Гаагалағы Халыҡ-ара трибуналдан Каддафи енәйәттәрен тикшерә башлауҙы талап итеүен белдерҙе&lt;ref name=&quot;климов&quot;&gt;Илья Климов.[http://www.vesti.ru/doc.html?id=430647 На улицах Триполи — настоящая война]//[[Вести.ru]]&lt;/ref&gt;.
* Эске эштәр министрлығы башлығы баш күтәреүселәр яғына сыға һәм Ливия граждандарын үҙенең өлгөһөнә эйәрергә саҡыра.
* Ливияның генпрокуроры баш күтәреүселәр яғына сыға.
* 2011 йылдың 21 февралендә Мальтаға идара ителмәгән ракеталар менән ҡоралланған ике «Мираж» F1 истребитель-бомбардировщигы ултырҙы. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Ливияның ике хәрби пилоты (ике лә полковник) Бенгази баш күтәреүселәренә һөжүм итеү бойороғон үтәүҙән баш тартып, үҙ самолёттарын ҡыуып алып киткән&lt;ref name=&quot;mirages&quot;&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221 Two Libyan fighter pilots defect, fly to Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151344/https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],21 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Ике лётчик та Мальтала сәйәси һыйыныу урыны һорай&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya Fears over safety of defecting military pilots’ families in Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308222950/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya |date=2011-03-08 }}//Times of Malta, 05 March 2011 {{V|6|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Мальтаға Ливиянан ике граждан вертолёты килә, уларҙың пассажирҙары, береһенең генә паспорты булһа ла, быраулау вышкаларында эшләүсе Франция граждандары тип таныта&lt;ref&gt;[http://gulfnews.com/news/region/libya/libyan-fighter-jets-helicopters-land-in-malta-military-1.765688 Libyan fighter jets, helicopters land in Malta: military]//Gulfnews,21 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Мальтаның премьер-министры Лоренс Гонзи белдереүенсә, Ливия «Миражи»ҙы кире ҡайтарыуҙы үтенгән һәм хатта машиналарҙы кире алып ҡайтырға тейешле пилоттары менән Мальтаға граждандар самолётын ебәргән, әммә мальта яғы был үтенесте ҡәнәғәтләндереүҙән баш тартҡан&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227 Libyan plane brought pilots to Malta to return jets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151452/http://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],27 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. «Мираж» пилоттары Ливияла власҡа Милли күсеү советы килгәнгә тиклем Мальтала ҡалды, һуңынан тыуған илдәренә әйләнеп ҡайтты&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110919/local/Defecting-pilots-get-heroes-welcome.385296 Christian Peregin. Defecting pilots get heroes’ welcome] {{V|26|9|2011}}&lt;/ref&gt;.
* 1 июндә нефть сәнәғәте министры Ливия Шукри Ганем көс ҡулланыу һәм көндәлек ҡан ҡойоу менән бәйле ил хөкүмәтенән китеүен иғлан итте. Шулай уҡ ул «Ливия йәштәренең конституция дәүләте өсөн көрәшен» хуплауын белдерҙе&lt;ref&gt;[https://korrespondent.net/world/1224059-bezhavshij-ministr-neftyanoj-promyshlennosti-livii-dal-press-konferenciyu-v-rime Бежавший министр нефтяной промышленности Ливии дал пресс-конференцию в Риме]//Korrespondent.net,01/06/2011 u/&lt;/ref&gt;.
* 7 июндә Ливияның хеҙмәт министры Әмин Мәнфүр үҙенең баш күтәреүселәр яғына сығыуы хаҡында белдерҙе&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/07/defect/ Ливийский министр труда сбежал от Каддафи]//[[Lenta.ru]],07.06.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== Ҡәбиләләрҙең конфликтта ҡатнашыуы ===
Ливияла этник аҙсылыҡ 10 %-тан ашыуыраҡ тәшкил итә (иҫәпләү һәм күсмә халыҡтар булыуы менән бәйле уларҙың һаны тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ). Нигеҙҙә, улар - бербербер ҡәбиләләре - амазигтар һәм туарегтар, шулай уҡ илдең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан тубу негроид ҡәбиләһе&lt;ref name=&quot;gumilev&quot;&gt;Виталий Трофимов-Трофимов [http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 Туареги — воины-торговцы на службе Заклинателя пустыни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111112708/http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 |date=2012-01-11 }}//Центр Льва Гумилева [http://www.win.ru/win/6874.phtml{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия статьи]&lt;/ref&gt;.

==== Амазиги ====
Уларҙың «амазиг» тип аталыуы «азат кешеләр» тип тәржемә ителә, бербер ҡәбиләһе булып тора. Ливияла йәшәгән был ҡәбиләнең һаны 700 000 кеше, йәғни ил халҡының 10 % тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Nuj8zrTDdtU 27-9-2011 Amazigh Libya celebrating victory over Gaddafi in Martyr square]&lt;/ref&gt;. Туарегтарҙан айырмалы рәүештә, ултыраҡ халыҡ булып, Зувара, Гарьян, Яфран, Зинтан, Джаду һәм Налут кеүек ҙур ҡалаларҙа йәшәйҙәр. Был бербер ҡәбиләһенең милли мәҙәниәте ғәрәп ҡәбиләләренекенән айырыла, Каддафи идара иткән ваҡытта улар дискриминацияға дусар ителә. Уларҙың теле - тамазигт -  һөйләшеү һәм яҙыу тулыһынса тыйылған&lt;ref name=&quot;Libya’s Berbers&quot;&gt;[http://www.alarabiya.net/articles/2011/09/28/169162.html Libya’s Berbers demand post-revolution dues]&lt;/ref&gt;.

Бөтә донъя амазиг конгресы (Париж) хуплаған амазигтар ихтилал башланғандан алып оппозиция менән теләктәш була һәм Каддафиға ҡаршы сығыш яһай.

1 октябрҙә Бадр һәм Тиджи ҡалалары тирәһендә ғәрәп ырыуы Сиаам яугирҙары менән Налуттан бербер ополчениелары араһында ҡораллы бәрелеш тураһында билдәле булды. Ливияның Күсмә Милли советы был хәлде таныны. Артабан общиналар араһында һөйләшеүҙәр алып барыла&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/01/world/africa/libya-war/index.html Anti-Gadhafi tribes clash in two Libyan locales]&lt;/ref&gt;.

==== Туарегтар ====
Туарегтар иһә, киреһенсә, Каддафи хөкүмәтен яҡлау өсөн 2000-дән ашыу ҡәрҙәшен йәлеп иткән, сөнки ул һәр ваҡыт туарегтарҙың проблемаларына иғтибар биргән, гуманитар ярҙам күрһәткән, хәрби хеҙмәткә яллаған һәм күрше илдәрҙәге туарегтарҙың сауҙа мәнфәғәттәрен яҡлаған&lt;ref name=&quot;gumilev&quot; /&gt;. Шулай уҡ Каддафиҙың Мали һәм Нигерҙа 1970 йылдарҙағы хөкүмәткә ҡаршы туарег ихтилалдарын хуплауы, һуңыраҡ - Ливия хөкүмәте әүҙем хуплаған 100 000-дән ашыу туарегҡа күсеп ултырырға рөхсәт итеүе билдәле&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |title=Libya officer at Tuareg-Arab talks in desert town |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;, ә бындай мигранттар йыш ҡына катиб нигеҙен тәшкил иткән&lt;ref&gt;[http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ Орхан Джемаль. Блог очевидца. Мифы о Ливийской войне, мире и революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809052919/http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ |date=2011-08-09 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың сентябрь башында, йәнәһе лә, Ливиянан төньяҡ Нигерҙың сүл зонаһына ҡасҡан 150 мең кеше тураһында, улар араһында элек Каддафиға ялланған туарег күскенселәре лә бар тигән хәбәр килә. Күҙәтеүселәр һәм эксперттар Ливиялағы һуғыш һөҙөмтәһендә ҡоралланыу мөмкинлеге Нигер һәм Ливия менән күрше сүллек дәүләттәре аша Ислам Мәғрибе илдәрендә Әл-Ҡаидә ҡарамағына эләгеүенән ҡурҡа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |title=Analysis — Libya’s war upsets the neighbours |access-date=2011-09-14 |archive-date=2011-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |date=2011-11-04 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың сентябрендә бер нисә юғары вазифалы кешенең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең Ливия менән Нигер сиген үтеүе хаҡында мәғлүмәт килә башлай. Шулай уҡ Муаммар Каддафи Саадиҙың улы (29 сентябрҙән Интерпол эҙләй) әлеге мәлдә Нигерҙа йәшенгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/09/12/niger/ Сын Каддафи получил убежище в Нигере]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/09/2011921142949286466.html Libya and the Sahel’s nightmare scenario]&lt;/ref&gt;.

==== Каддафа ====
Ливия лидеры сығышы менән һан буйынса ҙур булмаған, әммә Магарх ҡәбиләһе (Барфалланан һуң, 1 миллион самаһы кеше) ҡурсауы аҫтында булған Каддафа ҡәбиләһенән. Сирт төп ҡалаһы иҫәпләнгән Магарх ҡәбиләһе Каддафиға иң лояль һәм бер үк ваҡытта Варфалла ҡәбиләһенең конкуренты булып тора.

==== Варфалла ====
Злитен, Хомс, Зәүиә ҡалаларында, шулай уҡ Триполи, Джанзура һәм илебеҙҙең башҡа бик күп ҡалаларында өҫтөнлөк иткән Ливияның иң ҙур ҡәбиләһе (1,1 миллион кеше) Варфалла ҡәбиләһенең берҙәм лидеры юҡ, ә уның вәкилдәре урындағы общиналар тирәләй бергә туплана. Һәм, төрлө ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең яза акциялары менән оҙатылған Варфалла ҡәбиләһенең бер нисә ихтилалы&lt;ref&gt;[http://www.philly.com/philly/news/nation_world/129426733.html Libyans differ on Gadhafi’s location]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, а также о немилости правительства по отношению к городу Бени-Валид&lt;ref&gt;Paul Schemm [https://bonnercountydailybee.com/news/world/article_c3a51c2b-1efe-589c-85ff-a7314febfb2e.html Libya rebels focus on tribal city as Gadhafi haven]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//{{iw|Bonner County Daily Bee}}, 2 September 2011&lt;/ref&gt;, шулай уҡ хөкүмәттең Бени-Вәлид ҡалаһына ҡарата ризаһыҙлығы тураһында билдәле булһа ла, 2011 йылғы граждандар һуғышы дауамында Варфалла ҡәбиләһе вәкилдәре ярайһы уҡ тотороҡло позиция биләй. Һуңғыһы власта Каддафи булған йылдарҙа бағымсылыҡ ярҙамы менән аңлатыла, улар лояллеккә һәм ярҙамға алмашҡа аҡса, машиналар, йорттар алған
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?pageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |title=Clock ticking on Gaddafi bastion’s last stand |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |date=2018-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

==== Свейхтар ====
Урбанизацияланған һәм Ливияның иң яугир ҡәбиләләренең береһе - Свейхтар - Мисрата ҡалаһында йәшәй. Бени-Вәлид һәм Мисрата общиналары араһындағы мөнәсәбәттәр 1915 йылдаҙары Рамаҙан Әл-Свейхты үлтергәненән бирле сиктән тыш көсөргәнешле&lt;ref&gt;[http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi A score to settle Bani Walid, not just Gaddafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106114906/http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi |date=2011-11-06 }}&lt;/ref&gt;.

=== Сит илдән ялланғандарҙың ер өҫтө операцияларында ҡатнашыуы ===

==== Каддафи яғында ====
Билдәле булыуынса, Каддафи үҙ армияһына ышанмаған, шуға күрә Ливия армияһына ҡаршы альтернатив ҡораллы көстәр - катибтар (йәки ғәрәп теленән тәржемә иткәндә - батальондар) - муртазактар (башлыса Чадтан килгән ялланғандар) иҫәбенә формалашҡан шәхси гвардия - ойошторолған. Һәр бер катиб менән  Каддафи  туғандарының береһе идара иткән. Әгәр армия частары ҡаланан ситтә урынлашҡан икән, катибтар һәр ваҡыт ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Тап ошо частар хөкүмәттең таянысы булған, һәм нәҡ яллаған ғәскәр революция башланған осорҙа уҡ ҡоралһыҙ демонстранттарға ҡаршы ут асҡан&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ Орхан Джемаль: о Ливии и войне]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1619481 Ъ-Огонек — Перестрелка вместо перестройки]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/493290 Повстанцы в Мисурате смеются над Каддафи — Известия]&lt;/ref&gt;.

22 февралдән һуң, Эске эштәр министрлығы башлығы Абдулла Фаттах Юныс фетнәселәр яғына күскәс, баш күтәргән Ливия халҡының төп дошмандары ялланғандар тип иғлан ителә. Ассошиэйтед Престың аноним сығанаҡтары, Бенгазиҙа бысаҡ һәм эре калибрлы ҡолалдар ҡулланған ялланғандарҙың йыртҡыслыҡтары тураһында 20 февралдә үк хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html Ливия: оппозиционеров убивают секретные иностранные наемники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223194841/http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html |date=2011-02-23 }}//MIGnews.com ,20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 24 февралдә баш күтәреүселәр Бенгазиҙы контролгә алғандан һуң, «халыҡ дружиналары» яғынан Африка һәм ғәрәп илдәренең ялланғандарҙы язалауҙары тураһында хәбәр килә&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2011/02/24/haos-anons.html Бежавшие из Ливии египтяне рассказывают о зверствах наемников и бомбардировках] // «[[Российская Газета|Российская Газета»]], 24 февраля 2011 г.&lt;/ref&gt;.

25 февралдә хәбәр ителеүенсә, ялсылар Триполиҙың көнсығыш биҫтәһендәге демонстранттарҙы атып үлтерә&lt;ref&gt;[http://rus.err.ee/foreign/4f38920c-97b7-4d8e-b560-b630897a105d В Ливии наёмники открыли огонь по манифестантам]//Eesti Rahvusringhääling, 25.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Human Rights Watch Халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы хәбәр итеүенсә, ул ялланыусыларҙы конфликтта файҙаланыуҙарын раҫлаған бер ниндәй ҙә дәлил таба алмаған. Илдең көнсығышында ялланған тип ғәйепләнеп ҡулға алынған бер нисә йөҙ кешенең барыһы ла сит ил эшселәре йәки хөкүмәт ғәскәрҙәре һалдаттары булып сыҡҡан&lt;ref&gt;[http://www.smh.com.au/world/black-men-mistaken-for-mercenaries-20110305-1biwb.html Black men mistaken for mercenaries]&lt;/ref&gt;.

Шикле һымаҡ тойолһа ла, айырым видеоматериалдар, Ливияла ялланып һуғышыусылар булыуын дәлилләй&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=psYirCAnmCA Mercenaries in Libya]&lt;/ref&gt;. Мөхәмәт Нәббус нигеҙ һалған «Libya AlHurra» (ғәр. - «ирек») телеканалы, атап әйткәндә, Ливияла ялланып һуғышыусыларҙы  күрһәтә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=vAclhhHv43s Arab Awakening — Libya: Through the fire 14:24]&lt;/ref&gt;. Артабан Каддафи власы дошмандары тарафынан Мисрат, Бир-әл-Ганем, Триполи, Себха һәм башҡа хәрби хәрәкәттәр урындарында төшөрөлгән видеокадрҙар Африка ялсыларының Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә булыуын иҫбатлай.

Ләкин, ялланғандарҙан тыш, сит илдәрҙән кадрлы хәрбиҙәр булыуы тураһында ла хәбәр ителде. «Комсомольская правда» гәзите мәғлүмәтенә ярашлы, март аҙағында һәм апрель башында Белоруссиянан хәрби белгестәр илдең көнсығышында контрһөжүмдә хөкүмәт көстәренә булышлыҡ итте&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;иносми2011&quot;/&gt;. Мәҫәлән, хәрәкәт иткәндә Каддафи армияһы Бреги оппозицияһын еңә һәм Аджабиға яҡынлаша. Август-сентябрҙә илдең төньяҡ-көнбайышында белорустарҙың, шул иҫәптән снайперҙарҙың булыуы тураһында мәғлүмәт алғас, НАТО,  Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Катарҙың махсус подразделениелары менән туранан-тура бәрелештәрҙә ҡатнашыуы хаҡында һүҙ ҡуҙғатылды&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]&lt;/ref&gt;. Августа Белоруссияның өс гражданы (Валерий Гардиенко, Игорь Едимичев һәм Федор Труфанов)&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}}&lt;/ref&gt;) һәм сентябрҙә тағы берәүһе (Вячеслав Качура) хатта Триполиға баш күтәреүселәр тарафынан әсиргә алына&lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими наемниками в Ливии разозлил Москву // RT, 5 июня 2012 г.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;) Чечен Республикаһы башлығы Рамзан Ҡадыров булышлыҡ иткән оҙайлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Белорус Республикаһы граждандарын ваҡытынан алда азат итеүгә өлгәшелде (2018). Быға тиклем ул 334-се махсус тәғәйенләнешендәге отряд штабы начальнигы була&lt;ref name='РИА' /&gt;.

==== Баш күтәреүселәр яғында ====
[[23 август]]а Мөхәмәт Каддафи Кирсан Илюмжинов менән телефон аша һөйләшкәндә, Триполиҙа уларға баш күтәреүселәр түгел, ә НАТО подразделениелары һәм ялланған һуғышсылар ҡаршы тора, тип хәбәр иткән&lt;ref&gt;[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники]&lt;/ref&gt;. Британ гәзиттәре 23 августан башлап Ливияла Айырым һауа хеҙмәтенең (SAS) граждандар һуғышында ҡатнашыуы тураһында яҙа. The Guardian ( баш күтәреүселәр һөжүменең координацияһы), Daily Telegraph&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Norton-Taylor.|publisher=''[[The Guardian]]'', 23 August 2011|title=SAS troopers help co-ordinate rebel attacks in Libya|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ1WglB?url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;
(координация атак повстанцев), [[Daily Telegraph]]&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Thomas Harding, Gordon Rayner and Damien McElroy.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 24 Aug 2011|title=Libya: SAS leads hunt for Gaddafi|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ2X0RE?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Spencer and Ruth Sherlock.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 03 Sep 2011|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|title=The hunt for Gaddafi: 'even if he is in hell, we will chase him there and fight'|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ3mktQ?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt; (Каддафины эҙәрлекләү).

26 октябрҙә Дохе ҡалаһында Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан дәүләттәрҙең ҡораллы көстәре штабтары начальниктарының осрашыуында ҡораллы көстәр Генераль штабы начальнигы Катар Хамад бен Али әл-Атия Катар хәрбиҙәренең Ливияның Күсмә милли советы хәрби формированиелары яғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуын рәсми таныны, был 2011 йылдың мартында коалицияға бирелгән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мандатына ҡаршы килә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html Росбалт. Катар признал участие своих солдат в боевых действиях в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111030010322/http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html |date=2011-10-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/news.asp?id=213914 Интерфакс. Катар признал, что оказывал военную помощь ливийской оппозиции]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/news/1803756 Коммерсант. Власти Катара признали участие в войне в Ливии на стороне ПНС]&lt;/ref&gt;.

=== Ҡорал ===

==== Каддафи ғәскәрҙәренең Скад ракетаһын ҡулланыуы ====
17 августа мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре конфликт башланғандан алып тәүге тапҡыр «Скад» ракетаһын ҡулланған. Ракета сүлгә ҡолаған, ҡорбандар юҡ, тип хәбәр ителә. Хәрби эксперттар иҫәпләүенсә, Каддафи ғәскәрҙәренең арсеналдағы 200-ҙән ашыу «Скад» ракетаһы бар&lt;ref&gt;[http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html Ливия: Силы Каддафи запустили ракету «Скад»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131131835/http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html |date=2012-01-31 }}&lt;/ref&gt;.

23 августа Сирт ҡалаһынан М. Каддафи ғәскәрҙәре Мисрата порты йүнәлешендә өс «Скад» ракетаһы менән атҡаны билдәле була. Зыян күреүселәр юҡ, ракеталарҙы осороу тураһында мәғлүмәтте НАТО етәкселектә раҫланы&lt;ref&gt;[http://podrobnosti.ua/accidents/2011/08/23/787222.html Силы Каддафи запустили не одну, а три ракеты «Скад» в лагерь повстанцев]&lt;/ref&gt;.

9 сентябрҙә улар альянс авиацияһының Бени-Валид районында ике «Скад» ракетаһын тотоп алыуын хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data/international/2011/September/international_September392.xml&amp;section=international&amp;col= NATO destroys two Scud missiles near Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913142524/http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data%2Finternational%2F2011%2FSeptember%2Finternational_September392.xml&amp;section=international&amp;col= |date=2011-09-13 }}&lt;/ref&gt;.

==== Баш күтәреүселәрҙе ҡорал менән тәьмин итеү ====
Француз хәрбиҙәре Эз-Зинтан һәм Эр-Рагуб ҡалалары тирәһендә Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан амазиг ырыуы баш күтәреүселәренә ярҙам итеү өсөн парашют ысулы менән ҡорал ырғыта. Ләкин Каддафи контрразведка сираттағы ҡорал ташлау ваҡытын һәм француз пилоттарының амазигтар менән бәйләнеш ысулдарын белә. Контрразведка француз командованиеһы менән радиоуйынға инә һәм 2011 йылдың июлендә француздар ҡоралды (граждандар өсөн ҡурҡыныс тыуҙырған пехотаға ҡаршы миналар) хөкүмәт хәрби часына ырғыта, һәм быны Ливия телевидениеһы операторҙары төшөргән. Бынан һуң Францияның Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле Бернар Валеро «Жәбәлл Нефусса таулы райондары граждандарының хәүефен иҫәпкә алып», уны ҡотҡарыу өсөн «үҙен-үҙе һаҡланыу саралары» кәрәк булғанлығын, улар «БМО Именлек советы резолюцияларына ярашлы» килтерелгәнен белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.izvestia.ru/news/493695 Ю. Кравчинский, И. Являнский, О. Шевцов. Как французы сбрасывали оружие «берберским повстанцам»]&lt;/ref&gt;. Өҫтәүенә, ҡорал поставкалау Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 1970-се резолюцияһы менән туранан-тура тыйыла.

2011 йылдың 26 октябрендә Судан президенты Ғүмәр әл-Бәшир Судан баш күтәреүселәрҙе ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин иткәнен таныны. Ул «Трополгә ингән отрядтарҙың ҡоралдарының һәм хәрби сараларының бер өлөшө 100 процент судандыҡы» тине&lt;ref name=autogenerated11&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |title=Sudan armed Libya’s former rebels — Reuters |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  Уның һүҙҙәренсә, был Муаммар Каддафиҙың Дарфурҙа һәм Көньяҡ Суданда хөкүмәткә ҡаршы көстәргә күрһәткән ярҙамына яуап итеп эшләнгән&lt;ref name=autogenerated11 /&gt;.

== Һуғыш барышы ==

=== Протестарҙың башланыуы ===
[[Файл:Bayda protest cropped.jpg|thumb|left|Әл-Ороба урамында протестар, Байда, 13 ғинуар, 201йыл.]]
2011 йылдың 13 ғинуарынан 16 ғинуарына тиклемге осорҙа, торлаҡ йорттар төҙөлөшөндә ришүәт менән бәйле тотҡарлыҡтарға ризаһыҙлыҡ белдереп, Эл-Байдала, Дернда, Бенгазиҙа һәм башҡа ҡалаларҙа хөкүмәт төҙөп ятҡан йортто биләй башлай.Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр Байдала полиция менән бәрелешкән һәм хөкүмәт учреждениеларына һөжүм иткән&lt;ref&gt;{{cite web|title=Libyans Protest over Delayed Subsidized Housing Units |url=http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |date=2011-01-16 |work=Almasry Alyoum |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322055904/http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |archive-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya Protest over Housing Enters Its Third Day |url=http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |author=Abdel-Baky, Mohamed |date=2011-01-16 |work=Al-Ahram |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |archive-date=2011-07-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |date=2011-07-19 }}&lt;/ref&gt;. 27 ғинуарға хөкүмәт кешеләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү өсөн 20 миллиард евронан ашыу күләмендә инвестиция фондын булдырыу менән торлаҡ тәртипһеҙлектәренә иғтибар иткән&lt;ref name=fund-reuters&gt;{{Cite news|title=Libya Sets Up $24 Bln Fund for Housing|url=https://www.reuters.com/article/libya-fund-investment-idUSLDE70Q1ZM20110127|access-date=18 March 2011|work=Reuters |date=2011-01-27|first=Souhail|last=Karam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Weaver|first=Matthew|date=2011-01-16|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/16/muammar-gaddafi-condemns-tunisia-uprising|title=Muammar Gaddafi Condemns Tunisia Uprising|work=The Guardian|access-date=13 August 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:My name is freedom DSCF0480b.jpg|thumb|right|upright|140px| Бенгазиҙа ғәрәп яҙы менән бәйләнеште сағылдырған граффити.]]
Ғинуар аҙағында Жамал әл-Хажи, яҙыусы, сәйәси күҙәтеүсе һәм бухгалтер, Тунис һәм Мысыр революциялары уңышынан илһамланып, «интернетта Ливиялағы ҙур азатлыҡҡа ярҙам итер өсөн демонстрациялар үткәрергә саҡыра». 1 февралдә полиция хеҙмәткәрҙәре уны штатта ҡулға ала, ә 3 февралдә уға үҙенең машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Әбдел хажи үҙенең көсһөҙ сәйәси инаныуҙары өсөн төрмәгә ябылғас, күреүебеҙсә, уны ҡулға алыуға сәбәпсе булған. 1 февралдә штат кейемле полиция хеҙмәткәрҙәре уны ҡулға ала, ә 3 февралдә уға машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Amnesty International белдереүенсә әл-Хажи элек ҡулға алыныуының ысын сәбәбе, күрәһең, үҙенең көс ҡулланмаған сәйәси инаныуҙары, демонстрацияға саҡырыуы булған.&lt;ref name=&quot;AI_JamalH&quot;&gt;{{cite web|title=Libyan Writer Detained Following Protest Call|publisher=[[Amnesty International]]|date=2011-02-08|url=https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|access-date=2011-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|archive-date=2011-02-09|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08 |date=2011-02-09 }}&lt;/ref&gt;. Февраль башында Каддафи Жәмәһириә исеменән сәйәси активистар, журналистар һәм киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре менән осрашты һәм, улар, Лиыияла тыныслыҡты боҙған йәки хаос тыуҙырған осраҡта, яуаплылыҡҡа тарттырыласаҡ, тип иҫкәртте&lt;ref name=&quot;awsat&quot;/&gt;.
[[Файл:First demonstrations calling for toppling the regime in Libya (Bayda, Libya, 2011-02-16).jpg|thumb|left|Байдалағы тәүге демонстрациялар. Полиция машинаһы 2011 йылдың 16 февралендә хәҙер Осҡон тип билдәле булған Ат-Талхи киҫелешендә янған.]]
Тәртипһеҙлектәр һәм бәрелештәр 2011 йылдың 2 февралендә башлана. Тиҙҙән ҡаршылыҡ күрһәтеүсе һәм сит ил киң мәғлүмәт саралары уларҙы Ливия  лайыҡлылыҡ революцияһы тип атай&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1215/01903659-1506283 | volume=39 | issue=1 | title=A Revolution of Dignity and Poetry | year=2012 | journal=Boundary 2 | pages=137–165 | last1 = Omri | first1 = Mohamed-Salah}}&lt;/ref&gt;. Сит ил эшселәре һәм ризаһыҙлыҡ белдергән граждандар Зәүиәнең төп майҙанында, урындағы ҡала хакимиәтенә ҡаршы протест үткәрә. Унан һуң полиция һәм Каддафи яҡлылар баҫтырған сыуалыштар башланған. Ливиялағы ихтилал иһә 15 февралдә Бенгази ҡалаһындағы ваҡиғанан башлана&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Staff|title=Libyan Police Stations Torched&amp;nbsp;– Clashes Reported Across the Country, as Security Forces and Government Supporters Confront Demonstrators|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/5wYDLZMdr?url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|archivedate=2011-02-16|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15 Feb BEN&quot;&gt;{{cite web|author=Edwards, William|title=Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi|url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|publisher=[[France 24]]|date=2011-02-16|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG3YR4t?url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Быға юрист һәм хоҡуҡ һаҡлаусы Фәтхи Тербилде ҡулға алыу сәбәпсе булған (һуңғараҡ азат ителгән)&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt;. Ғәмәлдәрен социаль интернет-селтәрҙәр аша көйләүсе демонстранттар&lt;ref&gt;[https://news.ub.ua/ru/print/6786-v-livii-segodnya-sostoitsya-den-gneva.html В Ливии сегодня состоится «День гнева»]. // Портал «УкрБизнес», 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt; урындағы хакимиәт бинаһы янына йыйылды һәм уны азат итеүҙе талап итте&lt;ref&gt;[http://ura-inform.com/ru/politics/2011/02/17/lybiadem В Ливии сегодня пройдет «День гнева»]//УРА-Информ,17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Һуңынан кешеләр ҡала үҙәгенә йүнәлә, һәм унда низағ була. 600-гә яҡын кеше ҡатнашҡан демонстрация барышында хөкүмәттең отставкаға китеүен талап итеү яңғыраны. Протест күрһәтеүселәр яндырғыс ҡатнашмалар һәм таштар менән ҡоралланған була. Полиция халыҡҡа ҡарша күҙ йәштәрен ағыҙыусы газ, һыу пушкалары һәм резина пулялар ҡуллана&lt;ref&gt;{{cite web|author=&lt;!--[if IE 6]&gt; &lt;![endif]--&gt; |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/16/137834.html |title=Clash breaks out as Libya braces for 'day of anger' |publisher=Alarabiya.net |date=2011-02-16 |access-date=2013-10-02}}&lt;/ref&gt;. Бәрелешеүҙәр барышында 38 кеше, шул иҫәптән хәүефһеҙлек хеҙмәтенең 10 хеҙмәткәре зыян күргән&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html В результате беспорядков в Ливии погибли 4 человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220205138/http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html |date=2011-02-20 }}//Росбалт, 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Edwards|first=William |title = Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi |url = http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|work=[[France 24]]|date=2011-02-16|access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:A Benghazi girl holding a paper.jpg|thumb|Бенгази.  2011 йылдың 23 феврале. Ливия ырыуҙары берҙәм, тигән яҙыулы плакат тотҡан ҡыҙыҡай.]]
Демонстранттар «Әбү Сәлим» төрмәһендә үлтерелгән кешеләрҙең фотоһүрәттәрен тотоп барған: 1996 йылдың 29 июнендә, тотҡондарҙы тотоу шарттарына ҡаршы протест белдергәс, төрмәлә 1200-гә яҡын кеше атып үлтерелә. Фәтхи Тербиль һәләк булғандарҙың туғандарының рәсми вәкиле булып сығыш яһаған&lt;ref name=&quot;newsru&quot;&gt;[http://www.newsru.ru/world/16feb2011/bengazi.html Волна революций докатились до Ливии: на улицах начались драки, людей разгоняют горячей водой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],16.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Benghazi - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|right|2011 йылдың 25 феврале. Бенгазиҙа Каддафиға ҡаршы сыҡҡан бер нисә йөҙ кеше.]]
Һөҙөмтәлә властар «Әбү Сәлим» төрмәһенән «Ливия көрәше ислам төркөмө»нөң 110 ағзаһын сығара&lt;ref&gt;[http://mvkursk.ru/topnews/18260.html Ливийская оппозиция проводит «День гнева» для Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141032/http://mvkursk.ru/topnews/18260.html |date=2012-01-11 }}/ИА «Свободная волна», 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Яҙыусы Иҙрис Әл-Месмари Әл-Джазирегә полицияның протест белдереүе тураһында интервью биргәндән һуң бер нисә сәғәт үткәс ҡулға алына&lt;ref name=erupts15Feb&gt;{{cite news| title=Libyan Police Stations Torched|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/20112167051422444.html |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;.

Бенгазиҙағы бәрелештәрҙән һуң баҫылған белдереүҙә Ливия чиновнигы, хөкүмәт «кешеләр төркөмөнә төндә йөрөргә һәм Ливия хәүефһеҙлеге менән уйнарға мөмкинлек бирмәй», тип иҫкәртте. Белдереүҙ: «Уҙған төндә кешеләрҙең ҙур булмаған төркөмдәре - 150-гә тиклем кеше - ошондай хәл тыуҙырҙы. Сит кешеләрҙең ҡайһы берҙәре был төркөмгә үтеп ингән. Улар урындағы суд процесын юҡҡа сығарырға маташҡан. Беҙ быға бөтөнләй юл ҡуймаясаҡбыҙ, һәм халыҡты, хөкүмәтте ҡолатыуға саҡырһа ла, ғәмәлдәге каналдар буйынса үҙ проблемаларын әйтеп бирергә саҡырабыҙ» тиелә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12477275 | work=BBC News | title=Libya protests: Second city Benghazi hit by violence | date=2011-02-16}}&lt;/ref&gt;.

16 февралгә ҡарата төндә Бейидала, Зәүиәлә һәм Зинтанда Каддафи хөкүмәтен тар-мар итергә саҡырған йөҙҙәрсә кеше полиция һәм хәүефһеҙлек хеҙмәте биналарын яндыра&lt;ref name=erupts15Feb/&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/media/press/what-happened-next-the-big-stories-of-2009-6278870.html|title=What happened next? The big stories of 2011|work=The Independent|access-date=18 December 2011|date=2011-12-18|location=London}}&lt;/ref&gt;.

=== Хөкүмәттең башланғыс эшмәкәрлеге ===
Низағ алдындағы көндәрҙә Каддафи 17 февралдә үтергә тейешле хөкүмәткә ҡаршы митингыла ҡатнашырға саҡыра. Халыҡ-ара көрсөк төркөмө, был халыҡ иғтибарын үҙенән һәм Жәмәһириә сәйәси системаһынан хөкүмәт чиновниктарына күсереүгә йүнәлтелгән сәйәси манёвр булған, тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;crisisgroup&quot;/&gt;.

Һуңыраҡ февралдә Каддафи бунтарыусыларҙың «Әл-Ҡаидә» йоғонтоһонда булыуын, Усама Бен Ладендың һәм эсемлектәргә, таблеткаларға, һөткә, кофеға һәм Нескафеға  өҫтәлгән галлюциноген наркотиктарҙың шәхсән тәьҫирендә булыуын белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Millership, Peter |author2=Blair, Edmund |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-gaddafi-idUSTRE71N4NI20110224 |title=Gaddafi Says Protesters Are on Hallucinogenic Drugs |date=24 February 2011 |work=Reuters|access-date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Ben Gedalyahu, Tzvi|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/142629| title=Yemen Blames Israel and US; Qaddafi Accuses US&amp;nbsp;– and al-Qaeda|publisher=Arutz Sheva| date=2 March 2011|access-date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Каддафи һуңғараҡ шулай уҡ уның идараһына ҡаршы баш күтәреү «сит ил дәүләттәренең колониалистик заговоры» һөҙөмтәһе булыуын белдерҙе, атап әйткәндә, Францияны, Америка Ҡушма Штаттарын һәм Бөйөк Британияны нефтте контролдә тоторға һәм Ливия халҡын ҡол итергә теләүендә ғәйепләй. Ул революционерҙарҙы «тараҡандар» һәм «ҡомаҡтар» тип атай һәм, ихтилал баҫтырылғансы, отставкаға китмәҫкә һәм Ливияны таҙартырға ант бирә&lt;ref name=&quot;deserve_to_live&quot;&gt;{{cite news|author=Blomfield, Adrian| url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live| title=Libya: 'More Than 1,000 Dead'| date=23 February 2011|access-date=26 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;three_scenarios&quot;&gt;{{cite news|last=Ajbaili|first=Mustapha |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/26/139381.html| title= Three Scenarios for End of Gaddafi: Psychologist| date=26 February 2011|access-date=11 August 2011|publisher=[[Al Arabiya]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=9 March 2011|url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/09/140782.html |title= Gaddafi Warns of al-Qaeda Spread 'Up to Israel' |publisher=[[Al Arabiya]]|access-date=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.

«Сыуалыштарға ҡотҡо һалған күп кешеләр ҡулға алынды. Ливия уларҙың ''Әл-Ҡаидәнеке'' икәнлеген күрһәтәсәк. Ҡайһы бер йәш баш акүтәреүселәр хаталы юлға баҫҡан. Хөкүмәт улар менән һөйләшеүгә әҙер», - тине Мальта илсеһе. Ул Ливия көнсығышында 2500-гә яҡын сит ил һуғышманының эш итеүе һәм башлыса сыуалыштар тыуҙырыуы хаҡында белдерә. «Таһрир майҙанында һәм Туниста күргәндәребеҙ асыҡ аңлашыла ине. Ләкин Ливияла башҡасараҡ»&lt;ref name=&quot;maltatoday.com.mt&quot;&gt;{{cite web|last=Balzan |first=Saviour |url=http://www.maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/national/Unrest-caused-by-Al-Qaeda-insurgents-govt-right-in-using-force-Ambassador |title=– Malta's news portal |publisher=Maltatoday.com.mt |date=24 February 2011 |access-date=27 August 2013}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи үҙен «бәҙеүән-яугир» тип атай, артабан һуғышырға һәм «ғазап сигеүсе» булып үлергә ант итә һәм үҙенең яҡлыларын өйҙәрен ташлап китергә, революционерҙарҙың «өңөнә» һөжүм итергә саҡыра. Каддафи әлегә көс ҡулланыу тураһында бойороҡ бирмәүен белдерә, әгәр башлаһа, «барыһы ла янасаҡ», тип янай. Отставкаға китеү талаптарына яуап биреп, ул, «власта халыҡ» торғанын, «церемональ вазифа» биләгәнлеген иҫкә алып, отставкаға китә алмауын белдергән&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/201122216458913596.html |title=Defiant Gaddafi Vows To Fight On|publisher=Al Jazeera|date=23 February 2011 |access-date=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.

=== «Асыу көнө» ===
«Асыу көнө»н ливиялылар ил эсендә лә, унан ситтә лә 17 февралгә билдәләй&lt;ref name=&quot;awsat&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| title=Calls for Weekend Protests in Syria|date=2011-02-04|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Debono|first=James|title=Libyan Opposition Declares 'Day of Rage' Against Gaddafi|work=[[Malta Today]]|url=https://www.maltatoday.com/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|access-date=10 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|archive-date=13 February 2011|url-status=dead|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi |date=2011-02-13 }}&lt;/ref&gt;.  Ливия оппозицияһының милли конференцияһы Каддафи хөкүмәтенә ҡаршы сығыш яһаусы бөтә төркөмдәрҙең биш йыл элек булып үткән Бенгази демонстрацияһын хәтерләп 17 февралдә сығыш яһауын һораны&lt;ref name=&quot;awsat&quot;&gt;{{cite news |last=Mahmoud |first=Khaled |title=Gaddafi Ready for Libya's 'Day of Rage' |date=2011-02-09 |work=Asharq Al-Awsat |url=http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |access-date=10 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |archive-date=23 February 2011 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |date=23 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. Протестар Тунис һәм Мысыр революциялары менән илһамландырылған&lt;ref name=&quot;awsat&quot; /&gt;. 17 февралдә Бенгази, Бевида, Эз-Зинтан, Ружбан, Аждабия һәм Дерна ҡалаларында күмәк сығыштар булды. Ливияның хәүефһеҙлек көстәре ҡаршылашыусылар төркөмөнә хәрби патрон менән ут асты&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;. Штаб-фатиры Женевала урынлашҡан Ливияның Human Right Solidarity хоҡуҡ һаҡлаусы ойошмаһы, шаһиттарҙың әйткәненән сығып, протест сығышының 13 ҡорбаны тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.metronews.ru/mir/livijcy-trebujut-otstavki-kadaffi/Tpokbq!rUmvObbTbUFk/ Ливийцы требуют отставки Кадаффи]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Metro International]],17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 
Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр яуап итеп бер нисә хөкүмәт бинаһын, шул иҫәптән полиция участкаһын яндыра&lt;ref&gt;{{cite news |title=Anti-Government Protesters Killed in Libyan Clash |url=https://www.usatoday.com/news/world/2011-02-17-libya-protests_N.htm |agency=Associated Press|work=USA Today |date=2011-02-17 |access-date=12 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/20/AR2011022004185.html|title=Military Helicopters Reportedly Fire on Protesters in Libya|last1=Raghavan|first1=Sundarsan|last2=Fadel|first2=Leila |work=The Washington Post |date=2011-02-21|access-date=23 July 2011}}&lt;/ref&gt;.  Триполиҙа урындағы телевидение һәм радиостанция офистары талана, баш күтәреүселәр шулай уҡ именлек хеҙмәте биналарына, революция комитеттары офистарына, Эске эштәр министрлығы һәм Халыҡ залы бинаһына (Ливия парламенты бинаһы) ут төртә&lt;ref name=&quot;crisisgroup&quot;&gt;{{Cite web|title=POPULAR PROTEST IN NORTH AFRICA AND THE MIDDLE EAST (V): MAKING SENSE OF LIBYA. Middle East/North Africa Report N°107|date=2011-06-06|publisher=[[International Crisis Group]]|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|url-status=dead|archive-date=2011-07-11|page=4 (page 9 of PDF)}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf |date=2011-07-11 }}&lt;/ref&gt;. 2006 йылда Бенгази ҡалаһында 10-дан ашыу кеше ҡорбан ителгән Италия консуллығында карикатура низағына бәйле килеп тыуған протест акцияһының биш йыллығы уңайынан Ливияла «Асыу көнө» ойошторола&lt;ref&gt;* [http://www.polit.ru/news/2006/02/18/bengazy_print.html Ливия: демонстрация в Бенгази возобновилась]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Полит.ру]],18.02.2066 г.
* [http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html В Ливии на акцию протеста вышли две тысячи человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120708/http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html |date=2014-04-28 }}//MIGnews.com.ua,16.02.2011 г.
* [http://www.kyivpost.ua/world/news/vo-vremya-akcij-protesta-v-livijskom-gorode-bengazi-pogibli-20-chelovek.htmlВо{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;nowiki&gt; время акций протеста в ливийском городе Бенгази погибли 20 человек] //Kyiv Post,18.02.2011 г.&lt;/nowiki&gt;
* [http://news.israelinfo.ru/world/36179?for_printing{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}Ливия&lt;nowiki&gt;: «День гнева» против Каддафи]//Israelinfo.ru, 17.02.2011 г.&lt;/nowiki&gt;
* [https://lenta.ru/news/2011/02/16/benghazi/_Printed.htm На акцию протеста в Ливии вышли две тысячи человек]//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. Триполиҙа, баш ҡалала, Каддафи яҡлылар митингыһы үтә.

=== Һуғыштың беренсе осоро. Халыҡ-ара интервенция алдынан (17 февраль — 19 март 2011 йыл) ===
[[Файл:Victims of Abu Sleem massacre.JPG|thumb|250px|Демонстранттар Бенгазиҙа 1996 йылда Әбү-Сәлим төрмәһендә ризаһыҙлыҡ сығышы баҫтырылғанда һәләк булғандарҙың портреттары төшөрөлгән плакаттарҙы ҡарай ]]

=== Киренаиканың ҡалаларында тулҡынланыуҙар һәм һуғыштар (18—20 февраль) ===
[[Файл:Libyan flag above the communications tower in Al Bayda (Libya, 2011-07-17).jpg|thumb|left|Байдалағы элемтә башняһы өҫтөндә Ливия Күсмә милли советының флагы.]]

17-18 февралдән алып Бенгазиҙағы хөкүмәткә ҡаршы сыуалыштар, бында урынлашҡан Ливия армияһы частары оппозиция яғына сыҡҡанлыҡтан, ҡораллы фетнәгә әүерелә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/02/22/army/ Группа офицеров ливийской армии призвала к свержению Каддафи]//[[Lenta.ru]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, һуңынан улар боласылар менән бергә урындағы радиостанцияны баҫып ала һәм яндыра&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821044.html В Ливии манифестанты сожгли радиостанцию]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Росбалт, 18.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ливияның Эске эштәр министрлығы башлығы армия генералы ''Әбдел Фәттәх Юныс'' Каддафи менән мөнәсәбәтен өҙә һәм армияны ҡаршылыҡ белдереүселәр яғына сығырға саҡыра. Һөҙөмтәлә, Ливияның ҡораллы көстәре ғәмәлдә баш күтәреүселәр яғына күскән һәм Триполи хөкүмәтенә буйһонған частарға бүленә. Йәкшәмбе, 20 февралдә, хәрбиҙәр ҡалдырған үҙәктәге хәрби база һәләк булғас, ҡала баш күтәреүселәрҙең тулы контроленә күсә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html Оппозиция захватила военную базу в ливийском городе Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223005017/http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html |date=2011-02-23 }}//Росбалт, 20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Авиация Бенгазиҙа фетнәселәр ҡулындағы хәрби базаға һөжүм итә. 19 февралдә шаһиттар Ливияла вертолёттар хөкүмәткә ҡаршы халыҡ төркөмөн утҡа тотоуын хәбәр итә&lt;ref&gt;{{cite news|last=Basu|first= Moni|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/02/19/libya.protests/|title=Libyan demonstrators Say They'll Soldier on Despite Violent Crackdown|publisher=CNN|access-date=31 March 2011|date=20 February 2011}}&lt;/ref&gt;.

18 февралдә баш күтәреүселәр, полиция ҡаршылығын ҡыйратып, Әл-Байда ҡалаһын контролгә ала, хәбәр ителеүенсә, урындағы полиция һәм сыуалыштарға ҡаршы көрәш буйынса подразделениелар протест белдереүселәр яғына күсә&lt;ref name=liveblog217&gt;{{cite news|url=http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|title=Libya&amp;nbsp;– Live Blog|publisher=Al Jazeera|date=17 February 2011|access-date=10 April 2011|archive-date=23 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223072304/http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsru.ru/world/18feb2011/livia_opp.html Ливийская оппозиция утверждает, что взяла под контроль город. Полиция и военные переходят на сторону демонстрантов]{{Недоступная ссылка|date=November 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],18.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Армия Байд ҡалаһынан китә. Мысыр өлгөһөндә Ливияла 19 февралгә ҡарай төндә властар интернетты өҙгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/02/19/libya/ В Ливии отключен интернет]//[[Lenta.ru]],19.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Заголовок =Муаммар Каддафиҙың Ливия халҡына мөрәжәғәте 
| Содержание =Мин бер ҡасан да Ливия ерен ҡалдырмам, һуңғы тамсы ҡаныма тиклем һуғышасаҡмын һәм бында ата-бабаларым менән ғазап сигеп үләсәкмен… &lt;br&gt;Каддафи президент түгел, ул - революция лидеры һәм ливиялыларға дан килтергән яугир-бәҙәүи.
| Подпись = [[21 февраль]] [[2011 йыл]]&lt;ref&gt;[http://newsru.com/world/22feb2011/gaddafy.html Каддафи, чьи войска убили уже сотни демонстрантов, выступил: он &quot;умрет как мученик&quot;]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;
| Ширина = 235px
}}
[[Файл:Sirt Front-final.svg|thumb|350px|Көнсығыш фронт]]

20 февралдә халыҡ-ара берләшмәне «мәғлүмәт бомбаһы» шартлата (Рәсәйҙең «Комсомольская правда» гәзите баһаһы буйынса)&lt;ref name=&quot;kp.ru&quot;&gt;Юлия Алёхина [http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 Запад врет о бунте в Ливии, как в 2008-м о войне в Грузии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221010190011/http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 |date=2022-10-10 }}//[[Комсомольская правда]],28.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, уға ярашлы Ливия властары пулемёттарҙан протест демонстрацияһын ата. Әл-Жазира телеканалы хәбәр итеүенсә, Ливияның хоҡуҡ һаҡлаусыларына һылтанып, 200-гә яҡын кеше һәләк булған, 800-гә яҡыны яраланған&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;* [http://newsru.com/world/20feb2011/bengazi.html NEWSru.com: «Сущий ад» в ливийском Бенгази — войска ведут огонь по демонстрантам, до 200 погибших]//[[NEWSru.com]],20.02.2011 г.
* [http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/02/110220_libya_unrest_death.shtml?hpt=T1?print=1 В беспорядках в Ливии погибло более 200 человек]//[[BBC]] Russian,20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Киң мәғлүмәт саралары таралыуынса, демонстранттарға ҡаршы артиллерия һәм хәрби вертолёттар файҙаланылған.&lt;ref&gt;* Nick Meo [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8335934/Libya-protests-140-massacred-as-Gaddafi-sends-in-snipers-to-crush-dissent.html Libya protests: 140 'massacred' as Gaddafi sends in snipers to crush dissent]//[[The Telegraph]],20 Feb 2011{{ref-en}}
* [http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110221/local/two-libyan-fighter-jets-arrive-in-malta-two-helicopters-land Updated: Libyan fighter jets arrive in Malta]//Times of Malta,21 Feb 2011&lt;/ref&gt;. Ләкин был мәғлүмәттәр раҫланмаған&lt;ref name=&quot;volovich&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Ливия в огне: мятеж или революция?|publisher=Институт Ближнего Востока|author=Волович А.А.|date=2011-03-10|description=|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;british_civilians&quot; /&gt;.

Ваҡиғаны баһалау билдәһеҙ. Атап әйткәндә, Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени фекеренсә, был осраҡта власты баҫып алыу маҡсатында, полиция участкаларына һәм казармаларға һөжүм иткәнлектән, фетнәселәр демонстранттар статусын юғалтҡан, һәм һәр яуаплы хөкүмәт ошондай хәлдә саралар күрергә тейеш. 
&lt;ref name=&quot;pres_ugandy&quot;&gt;Йовери Кагут Мусевени [https://vz.ru/opinions/2011/3/30/479950.print.html «Большие ошибки Каддафи»]//Взгляд,Global Public Square,30.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең ҡайһы бер политологтары демонстрацияларҙы атыуҙы Ливиялағы ваҡиғаларҙың ялған картинаһын булдырыу буйынса махсус ойошторолған ғәмәлдәрҙең бер өлөшө тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;delyagin&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Экономика ливийской войны|publisher=Телекомпания «Невский Экспресс»|author=Михаил Делягин|date=2011-03-28|description=Ливийский кризис: экономический смысл и глобальные последствия|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Хазин, Михаил Леонидович|Михаил Хазин]] [https://echo.msk.ru/programs/creditworthiness/759695-echo.phtml Кредит доверия]//«[[Эхо Москвы|Эхо Москвы»]],23.03.2011&lt;/ref&gt;.
[[Файл:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|left|Бенгази ҡалаһындағы танкта кешеләр төркөмө]]

Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәре буйынса, күренекле мосолман вәғәзсеһе шәйех Йософ әл-Ҡардауи армияны Каддафиҙы үлтерергә саҡырған: «ул үҙ халҡының ҡанын ҡойҙо, йәлләд»&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/22feb2011/killgaddafi.html Авторитетный мусульманский богослов ужесточил риторику, призвав физически устранить Каддафи]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, бынан алда ул, Тунис һәм Мысыр президенттары өлгөһөндә, тыныс ҡына отставкаға китергә тәҡдим иткән&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/21feb2011/bogoslov.html Видный исламский богослов посоветовал Каддафи последовать примеру президентов Туниса и Египта]//[[NEWSru.com]],21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы башлығы Уильям Хейг 2011 йылдың 21 февралендә Каддафиҙың Венесуэлаға ҡасыуы хаҡында ялған мәғлүмәт таратты&lt;ref&gt;[http://www.avesta.tj/index.php?newsid=7503 Каддафи бежал из Ливии, глава МИД Великобритании]//ИА «Авеста»,21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Британия хөкүмәте ҡарамағында булмаған British Civilians For Peace in Libya ойошмаһы тикшереү үткәреп, полковник Муаммар Каддафи ғәскәрҙәренең илдең көнбайыш өлөшөндә тыныс халыҡҡа һөжүм итеүен иҫбатлаған дәлилдәр тапмай&lt;ref name=&quot;british_civilians&quot;&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html Правозащитники не нашли доказательств преступлений Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208030450/http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html |date=2011-12-08 }}//Росбалт,19.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Ливияның Швейцариялағы илсеһе Слиман Бугушиир хәбәр итеүенсә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7527269/ |title=сообщил |accessdate=2012-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |date=2014-04-28 }}&lt;/ref&gt;, хоҡуҡ һаҡлаусыларҙың октябрҙә үлтерелгән Ливия лидеры Муамар Каддафиҙың хөкүмәтен хәрби енәйәттәр һәм кешелеккә ҡаршы енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәре аныҡ дәлилдәр менән нығытылмаған. Атап әйткәндә, 2011 йылдың яҙында Ливияның көнсығышында Каддафи хөкүмәтенең граждандарҙы үлтерә һәм көсләй алырлыҡ көстәре булмаған.

22 февралдә фетнәселәр үҙ власын Тобрук ҡалаһына тарата, сөнки Тобрук ғәскәрҙәре командующийы генерал-майор ''Сөләймән Мөхәммәт'' уға тоғро ғәскәрҙәр менән оппозиция яғына күскән, тип хәбәр иткән Катарҙың «Әл-Жәзирә» телеканалы. Ливия властары төҙөлгән сыуалыштар һәм фетнәләрҙә ғәйепләнә&lt;ref&gt;[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/livia8013.html Оппозиция: в Ливии погибли уже 10.000 человек]//[[Newsru]],23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ливия властары сыуалыштар һәм фетнәләр ойоштороуҙа Әл-Ҡаидәне ғәйепләй&lt;ref&gt;[http://rian.ru/world/20110223/337917183-print.html «Аль-Каида» провозгласила исламский эмират на востоке Ливии]//РИА Новости,23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

24 февралгә бөтә Киренаика фетнәселәрҙең контроленә күсә. Ливия властары төбәк өҫтөнән контролде кире ҡайтарырға тырышыуҙы ваҡытлыса туҡтата&lt;ref&gt;[http://www.newsru.co.il/mideast/24feb2011/benrazi8004.html Бенгази празднует освобождение от власти Каддафи]//[[Newsru]],24.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 26 февралдә фетнәселәр Бенгазиҙа илдең элекке юстиция министры ''Мостафа Мөхәммәт Әбделжәлил'' етәкселегендәге Ливияның ваҡытлыса хөкүмәтен иғлан итә&lt;ref&gt;* [http://www.fontanka.ru/2011/02/27/012/ В Ливии создано оппозиционное переходное правительство]//«Фонтанка».ru,27.02.2011 г.
* [https://radiomayak.ru/doc.html?id=226084 Оппозиция Ливии создала переходное правительство]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Радио Маяк]],27.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== «Триполиға марш» (2—6 март) ===
23 февралдә Бенгазиҙан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыуып сығарғандан һуң, Триполи ҡалаһы властары контролендә булмаған '''«Альхурра»''' телеканалы (''Мөхәмәт Набус'') 5000 ополченсы (дивизия) ҡатнашырға йыйынған тәүге марш анонсын бирә&lt;ref&gt;[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/mercen8007.html Ливийские повстанцы взяли в плен наёмников Каддафи]//[[Newsru]],23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Британияның «Дейли мейл» гәзите хәбәр итеүенсә, Бөйөк Британия Оборона министрлығының үҙенең исемен әйтергә теләмәгән юғары дәрәжәле вәкиле һөйләүенсә, һөжүм башланыр алдынан (21 мартҡа тиклем өс аҙна ҡалғас, йәғни 1 мартҡа тиклем) Киренаикаға Британия Айырым һауа хеҙмәте (SAS) элита подразделениеһы яугирҙары төшөрөлгән&lt;ref&gt;* [http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html Ливийская оппозиция оттеснила войска Каддафи от Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817160658/http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html|date=2016-08-17}}
* Александр Хабаров [http://www.vesti.ru/doc.html?id=438319 Британский спецназ действует в Ливии уже три недели]//[[Вести.ru]], 22.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. 2 мартта баш күтәреүселәр Брега нефть портына һөжүм итә. Уны алып, 3 марттағы икенсе көнөнә улар Эль-Агейлуға һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/04/further/ Повстанцы отбросили войска Каддафи на 60 километров от Бреги]//[[Lenta.ru]],04.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

4 мартта Рәс-Лануф өсөн алыш башлана, уның барышында баш күтәреүселәр ҡаланы ала&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304 UPDATE 1-Libyan rebels take oil town of Ras Lanuf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908064255/https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304|date=2019-09-08}}//[[Reuters]],04.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

5 мартта баш күтәреүселәр отрядтары Сирт яғына йүнәлә. Шул уҡ көндө көнбайыштан Бин-Жавадҡа Каддафи ғәскәрҙәренең бик ныҡ ҡоралланған төркөмө килә, һуңынан ҡала өсөн ҡаты һуғыш башлана.

=== Каддафи ғәскәрҙәренең беренсе  контрһөжүме (7—19 март) ===
6 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Көнсығыш фронтында контрһөжүм башлай. Уларҙың тәүге еңеүе Бин-Жавад ҡалаһын баҫып алыу була&lt;ref&gt;[http://www.ekhokavkaza.com/articleprintview/2330022.html СМИ: в Ливии в воскресенье антиправительственные силы оставили год Бин Джавад]//Эхо Кавказа,07.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. 8 мартта ике көндән Каддафи армияһы Рәс-Лануф нефть эшкәртеү үҙәгенә һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/08/flats/ ВВС Ливии разбомбили жилой дом в Рас-Лануфе]//[[Lenta.ru]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәс-Лануф өсөн һуғыш 4 көн дауам иткән, һәм 11 мартҡа ҡаланы Каддафи ғәскәрҙәре баҫып алған. Иртәгәһенә, 12 мартта, һөжүмде үҫтереп, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе Бреганан ҡыуып сығарған&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/level2.html?NewsID=16036440&amp;PageNum=0 Режим Каддафи, продолжая наступление на повстанцев, вновь использовал удары своей авиации]//[[ИТАР-ТАСС]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

15 мартҡа Каддафи ғәскәрҙәре Аждабийға барып етә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/15/ajdab/ Ливийское телевидение объявило о захвате Адждабии]//[[Lenta.ru]],15.03.2011 г.&lt;/ref&gt;, һәм уның өсөн һуғыш ике көнгә яҡын дауам итә. 17 марттан 18-енә ҡарай төндә Ливия хәбәрсеһе Мөхәммәт Нәббүс Аждабиә янында Эз-Зүәйтендә нефть тултырылған цистерналарҙы шартлатыу хаҡында хәбәр итте&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0&amp; |title=Live Show Fri Mar 18 2011 03:07:21 AM |accessdate=2011-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |archivedate=2013-01-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;.

Каддафи армияһының баш күтәреүселәрҙе еңеүенә артиллерия, танкылар һәм авиацияны файҙаланыу иҫәбенә өлгәшелә. Әммә миллионға яҡын кеше йәшәгән Бенгази ҡалаһында һуйыш менән янаған ваҡиғалар 18 мартҡа ҡарай төндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы 1973 йылдың 17 мартында (Нью-Йорк ваҡыты буйынса), ер өҫтө операцияһынан башҡа, Ливияға ҡораллы интервенцияны рөхсәт иткән Резолюция-1973 ҡабул итә.

19 мартта һуғыштар баш күтәреүселәрҙең терәге - Бенгази ситендә башлана&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/17/outskirts/ Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази]//[[Lenta.ru]],17.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәренә ярашлы, иртәнсәк (урындағы ваҡыт буйынса 7:30) артиллерия ҡоралдарынан ҡалаға ут асыла. Иртәнге сәғәт 9-ҙа ҡалаға тәүге һөжүм башлана, ул көн уртаһында (урындағы ваҡыт буйынса көндөҙгө 14:30) кире ҡағыла&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;&gt;{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|title=Libya Live Blog - March 19 &amp;#124; Al Jazeera Blogs|publisher=Blogs.aljazeera.net|date=|accessdate=2011-03-19|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110320235930/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|archivedate=2011-03-20}}&lt;/ref&gt;.  Шулай уҡ баш күтәреүселәрҙең самолёты ҡала ситендә ПВО системаһы (Әл-Доллар районы) ярҙамында бәреп төшөрөлә&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045303/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html}}&lt;/ref&gt;  пилот, полковник Мөхәммәт Мөбәрәк әл-Окайли,&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045334/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html}}&lt;/ref&gt;, хәбәр ителеүенсә, иҫән ҡалмай&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=-nUrxp74Hgg|title=Gaddafi forces approach Benghazi|date= 2011-03-19 |publisher= [[Al Jazeera English]] |accessdate=2011-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jet&quot;&gt;{{cite web|url=https://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Video-Libya-Explosions-Heard-In-Benghazi-Following-Warnings-From-Obama-Cameron/Article/201103315955468|title=Allied Forces Begin Military Action Against Libya|work=news.sky.com|author=Natalie Fahy|date=2011-03-19|publisher=[[Sky News]]|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG5TA7R?url=http://news.sky.com/story/843441/britain-fires-missiles-at-libyan-targets|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;.

=== Нафуса тауҙары өсөн һуғыш ===

{{iw|Нафуса|Горы Нафуса|en|Nafusa}} (''амазиг теленән'': Адрар-эн-Нафусен (Нафуса тауҙары), ''ғәрәпсә'': الجبل الغربي Әл-Жабал әл Гарби (Көнбайыш тауҙары)) — көнбайыштан (Тунис сигенән) Гарьян ҡалаһына тиклем 250 километрға һуҙылған Ливиялағы тау һырттары. Шулай уҡ ҡайһы берҙә ҡатнаш атама — Нафуса Көнбайыш тауҙары, йәки Жабал Нафуса (''ғәрәпсә'' 'джабал' — тау, тауҙар).

Тауҙың үҙенең атамаһы — [[Нафуса]], сығышы менән амазиг теленән, Каддафи идара иткән йылдар дауамында, '''Тамазигт''' (амазигтар теле) һәм дөйөм алғанда амазиг мәҙәниәте, Жәмәһириәлә тыйылғанлыҡтан (хатта традицион амазиг географик атамаларын тыйыуҙа ла сағылыш тапҡан), рәсми властар был тауҙарҙың атамаһын Көнбайыш тауҙары тигән атамаға алмаштырырға тырышҡан&lt;ref&gt;* [http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/ Amazigh culture reborn in Libya revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716112554/http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/|date=2011-07-16}} //Libya TV, 11 July 2011
* Peter Graff [http://www.msnbc.msn.com/id/43178608/ns/world_news-africa/t/berber-culture-reborn-libya-revolt/# Berber culture reborn in Libya revolt] //[[Reuters]], 12 July 2011&lt;/ref&gt;.
Ливиялағы граждандар һуғышы ваҡытында Нафуса тауҙары Каддафи ғәскәрҙәренә иң ҡаты ҡаршылыҡ күрһәткән усаҡтарының береһенә әүерелә, һәм артабан ул Триполитаниялағы хәрби хәрәкәттәр театры үҫешенә йоғонто яһай.

Каддафи идара иткән ваҡытта милли дискриминацияға дусар булған бербер халҡының урындағы амазиг общиналары Ливия лидерының дошмандарын яҡлаған Нафуса тауҙарындағы һуғыш хәрәкәттәре баштан уҡ тиерлек киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртылмай, сөнки Ливия хөкүмәте был төбәктә ҡораллы көрәш фактын таныманы, ә сит ил журналистары был районға индерелмәгән, йәки мәғлүмәт семтеп кенә бирелгән йә цензураға дусар ителгән.

1 мартта Каддафи ғәскәрҙәре штурм менән бығаса баш күтәреүселәр контроленә күскән Гарьянды ала[http://wikimapia.org/#lat=32.1725612&amp;lon=13.0351067&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2465864/ru/Гарьян Гарьян], һуңынан оппозиционерҙарҙы көнбайышҡа ҡыҫырыҡлай. Налут, Джаду, Зинтан һәм Яфран ҡалалары, шулай уҡ Кала һәм Кикле торама пункттары ғына ҡаршылыҡ үҙәктәре булып ҡала [http://wikimapia.org/#lat=31.8639999&amp;lon=11.0076141&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14684433/ru/Налут Налут], [http://wikimapia.org/#lat=31.9515796&amp;lon=12.0384407&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/9250196/ru/Джаду Джаду], [http://wikimapia.org/#lat=31.9335168&amp;lon=12.2579956&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12743996/ru/Зинтан Зинтан] и [http://wikimapia.org/#lat=32.0575544&amp;lon=12.5673294&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3562537/ru/Яфран Яфран], шулай уҡ  [http://wikimapia.org/#lat=32.0121517&amp;lon=12.6368523&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15850028/ru/Эль-Калаа Калаа] һәм [http://wikimapia.org/#lat=32.061337&amp;lon=12.6974487&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5236493/ru/Кикла Кикла] тораҡ пункттары.

3 апрелдә Налут, Зинтан һәм Яфранды Каддафи ғәскәрҙәре ҡамауға ала, ләкин юлһыҙ таулы төбәк һәм амазигтарҙың аяуһыҙ ҡаршылығы Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата. Ҡалаларға электр энергияһын биреү өҙөлә.

16 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Зинтан ҡалаһына 15 танк һәм 40 бронетранспортёр ебәрҙе, һәм залп уты системалары ярҙамына таянып, уны штурмлауға тотондо&lt;ref&gt;[http://www.fontanka.ru/2011/03/16/162/ Войска Каддафи начали штурм города Зинтан]//[[Фонтанка.ru]],16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, улар ҡаланы ала алмай.

=== Һуғыштың икенсе осоро. Халыҡ-ара интервенциянан һуң (2001 йылдың 19 марты — апреле) ===
19 мартта (урындағы ваҡыт менән 16:00-ҙә) француз истребителдәре интервенция әҙерләү маҡсатында һауа разведкаһы үткәреп, Ливияның һауа киңлегенә осоп инә&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;/&gt;. 16:45-тә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә берәмек бронетехникаһын юҡ итеүҙән  Ливияға интервенция башлана&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;/&gt;.
[[Файл:Palmaria bengasi 1903 0612 b1.jpg|thumb|right|Француз авиацияһы Бенгази янында юҡ иткән Каддафи ғәскәрҙәренең «Пальмария» ҡоролмаларының (САУ) ҡалдыҡтары.]]

Әл-Жазира хәбәр итеүенсә, Бенгази өсөн барған һуғышта ҡаланан көнсығышҡа, баш күтәреүселәр контроле аҫтындағы башҡа ҡалаларға ҡасаҡтар ағымы башлана. Әл-Жазира британ һәм америка ҡанатлы ракеталарының Ливиялағы аэродромдарына һәм башҡа хәрби объекттарына һөжүме тураһында хәбәр итте, операция «Операция Odyssey Dawn» («Одиссея Таң») тип атала. Артабан Американың Хәрби-һауа көстәре иғтибарын ерҙәге маҡсаттарға туплай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/libya/|title=Live Blog Libya|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG60hVg?url=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/libya/|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;.

20 мартта Франция, Бөйөк Британия һәм Американың Хәрби һауа көстәре иртән (ике сәғәт дауамында) танк колоннаһына һөжүм итте. Reuters агентлығы Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы&lt;ref name=&quot;StarTribune.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.startribune.com/world/118322574.html|title=Gadhafi vows 'long war' after US, allies strike Libyan targets from air and sea|publisher=StarTribune.com|date=|accessdate=2011-03-20|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html|archivedate=2011-03-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html |date=2011-03-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 | work=Reuters | title=Remains of Gaddafi's force smolders near Benghazi | date=2011-03-20 | accessdate=2017-09-28 | archivedate=2011-03-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 |date=2011-03-22 }}&lt;/ref&gt;.  Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиҙа режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе. Агентлыҡ Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиға режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=BmN7rthjL0I Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya — March 20, 2011]&lt;/ref&gt;.

=== Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең икенсе һөжүме (22—28 март) ===
21-22 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Бенгази тирә-яғынан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм 23 мартҡа яуҙар Аждабия ҡалаһына, баш күтәреүселәр терәгенән көньяҡҡа табан 150 километр алыҫлыҡта Көнсығыш Ливияға күсә. Ул ваҡытта Көнсығыш Ливияла булған «Дождь» телеканалы хәбәрсеһе Орхан Жәмал 22-23 мартта Аждабия янындағы көсөргәнешле һуғыштар тураһында хәбәр итә. Ләкин, атыу ҡоралынан тыш, баш күтәреүселәрҙең башҡа ҡоралы булмай, ә Каддафи ғәскәрҙәренең элеккесә ауыр ҡоралы була&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_tom_chto_proishodit_v_livii_8218-8218/#top 23 марта]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/boi_v_adzhdabii_8223-8223/ Бои в Адждабии]&lt;/ref&gt;.

24 мартта Аждабиянан төньяҡҡа Каддафи ғәскәрҙәренең «ҡайһы бер рейд төркөмө» булыуы хаҡында хәбәр ителгәйне. Бер үк ваҡытта Аждабия тирә-яғында һуғыштар башлана, баш күтәреүселәр сигенә. Асылда, баш күтәреүселәр хәрәкәте Каддафи яҡлылар позицияларында мөсһөҙ урын эҙләй&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojna_v_livii_prodolzhaetsya_8229-8229/ Война в Ливии продолжается]&lt;/ref&gt;.

26 мартта төндә, Орхан Жәмал хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Аждабияны һуғышһыҙ баҫып ала. Шул уҡ көндө баш күтәреүселәрҙең автоколоннаһы, ҡаршылыҡҡа осрамай Брегуға инә, ә 27 мартта ҡаршылыҡтар осратмайынса, Рас-Лануфҡа һәм Бин-Жавадҡа инә.

=== Каддафи ғәскәрҙәренең икенсе контрһөжүме (28 март—15 апрель) ===
[[Файл:Libya location map-oil &amp; gas 2011-en.svg|thumb|350px|Ливияның нефть һәм газ ятҡылыҡтары]]
28 мартта баш күтәреүселәрҙең Катар властары менән нефть экспорты тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуы тураһында хәбәр килә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/28/oil/ Ливийские повстанцы пообещали начать экспорт нефти]//[[Lenta.ru]],28.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. . Элек Катар ғәрәп төбәгендә Америка хәрби присутствиеһы үҙәге булып иҫәпләнә ине, сөнки Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡан булған. Мосолмандарҙы ихтилал башланыу менән ҡәҙрәфиҙе үлтерергә саҡырған мөфтөй Кардаиҙың резиденцияһы Катарҙа була.

Элек Катар, Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡанлыҡтан, ғәрәп төбәгендә америка хәрбиҙәренең үҙәге булып иҫәпләнә ине. Ихтилал башланыр алдынан уҡ Катарҙа Каддафиҙы үлтерергә саҡырған мөфтөй Йософ Ҡардауиҙың резиденцияһы урынлашҡан була.

28 мартта баш күтәреүселәр Ән-Нофаллияға һуғышмайынса инә һәм Сирттан 140 саҡрым алыҫлыҡта урынлаша. Әммә еңел ҡоралланған, ә ҡайһы берҙә бөтөнләй ҡоралланмаған баш күтәреүселәр көнбайыштан һөжүм иткән Каддафи ғәскәрҙәре танкыларына һәм артиллерияһына ҡаршы тора алмаған&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/shturm_adzhdabii_dnevnik_vojny_8264-8264/ Штурм Адждабии. Дневник войны]&lt;/ref&gt;. Шуға күрә 28-29 мартта улар Эн-Нофаллияны, Бин-Жавадты һәм Рас-Лануфты яуһыҙ ҡалдырҙы&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]&lt;/ref&gt;.

31 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Бреганы баҫып алыуы билдәле булды&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]&lt;/ref&gt;. Әммә баш күтәреүселәрҙең көстәре ҡаланы кире алырға маташа&lt;ref name=dpa1&gt;{{cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|title=Rebels Return to Brega Amid Reported Defections by Special Forces|publisher=[[Deutsche Presse-Agentur]] (via [[Monsters and Critics]])|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG7xdov?url=http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120904030624/http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces |date=2012-09-04 }}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәр ауыр артиллерия уты аҫтында сигенергә мәжбүр була. Һуңғараҡ лоялистарының позицияларын авиация бомбаға тота&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|title=1340: Coalition forces have bombed pro-Gaddafi forces near Brega, and they have been pushed back to the village of Bishr, west of the city, BBC Monitoring reports, quoting privately owned online newspaper Libya al-Yawm…… &amp;#124; LiveWord? Libya|publisher=liveword.ca|date=2011-03-31|accessdate=2011-04-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG8lXvz?url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307184249/http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/ |date=2012-03-07 }}&lt;/ref&gt;. Ошо мәлдән файҙаланып, баш күтәреүселәр Брегаға инә алған, һуңынан урам һуғыштары башланған&lt;ref name=telegraph1&gt;{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|title=Libyan Rebels in Street Battles for Brega|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-03-31|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG9IaeG?url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Көн аҙағына, ауыр һуғыштарҙан һуң, лоялистар Брегала үҙ контролен һаҡлап ҡала&lt;ref name=guardian1&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/31/libya-rebels-brega-assault-fails |work = [[The Guardian]] |title=Libyan Rebels Deny Crisis After Assault on Brega Fails |date= 2011-03-31 |accessdate= 2011-04-01  | author = McGreal, Chris}}&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә НАТО авиацияһы яңылыш баш күтәреүселәрҙең бер нисә трофей танкын юҡ итте, һөҙөмтәлә 10-13 кеше һәләк була, тағы ла 14-22 кеше яралана. Тағы ла 5 танк зыян күрә&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008244 | publisher = [[BBC News]] | title=Libya Rebels 'Want Answers' from Nato on Air Strike | date=2011-04-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/07/libya.war/index.html?eref=rss_topstories# | publisher= [[CNN]] | title=Overwhelmed Rebel Fighters Flee from Eastern Libyan City | date=2011-05-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.denverpost.com/news/ci_17791795 | work=[[The Denver Post]] | author=Abbot, Sebastian | title=Libyan Rebels Angry After Airstrike Blamed on NATO | date=2011-04-07 }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2011/04/08/world/africa/08libya.html?pagewanted=1&amp;ref=africa | work= [[The New York Times]] | title=NATO Hits Libyan Rebels' Convoy, Rebel General Say | date=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;.

Баш күтәреүселәрҙең баҙап ҡалғанынн файҙаланып, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәр позицияларына яңы артиллерия һөжүме яһай, һуңынан улар Аждабияға сигенә&lt;ref&gt;[http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks «Gadhafi Plane Evades NATO No-Fly Zone, Bombs Rebel Tanks»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410091008/http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks|date=2011-04-10}}. ''[[Standard-Examiner]]''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008384 | publisher = [[BBC News]] | title=Rebels Retreat in Ajdabiya After 'Nato Air Strike' | date=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://content.usatoday.com/dist/custom/gci/InsidePage.aspx?cId=delawareonline&amp;sParam=45904296.story | work= [[USA Today]] | author = Campbell, Greg | title=Libyan Rebels Say NATO Airstrike Thwarted Tank Attack | date=2008-09-16}}&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә Сарирҙың нефть яланына Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һөжүм итә, өс һаҡсы һәләк була, тағы ла бер нисә кеше яралана&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/361857509.html Нефтяное поле Сарир подверглось удару британских ВВС]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн Каддафи режимы яуаплы, һәм беҙ уның Тобрукты нефть менән тәьмин итеүҙе өҙөргә теләүе беләбеҙ», — тип белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/362078930.html НАТО заявляет, что не наносила удар по месторождению Сарир в Ливии]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә Сарирҙың нефть яланы Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һуғыуға дусар булды, өс һаҡсыһы һәләк булды, тағы ла бер нисә кеше яраланды. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн яуаплылыҡ Каддафи режимын ғына йөрөтә, һәм беҙ уның Тобрукка нефть алып барыуҙы өҙөргә теләүен беләбеҙ», - тип белдерҙе.

8-9 апрелдә Каддафи ғәскәрҙәре Аждабияға һөжүм иткән тураһында хәбәр ителгәйне. Әммә һуңғараҡ улар лоялистарҙың ҡалаға һөжүмен кире ҡаға алыуҙарын хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya]&lt;/ref&gt;.

16-18 апрелдә һауа шарттарының боҙолоуы (ел 9 баллға тиклем, ҡом дауылы) хаҡында хәбәр ителә, шуға күрә НАТО авиацияы бер нисә көн дауамында Көнсығыш Ливияла хәрби операциялар башҡара алмай. Халыҡтың күпселек өлөшө эвакуацияланғанлыҡтан, ҡалала паника башланған, әммә Каддафи ғәскәрҙәре артабан Аждабияны ҡайтарырға маташмаған&lt;ref&gt;[http://jordantimes.com/index.php?news=36625 Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya]&lt;/ref&gt;.

=== Мисурата һәм Әз-Зәүиә өсөн һуғыштар ===
[[Файл:Tripolitanian Front-final.svg|350px|thumb|Триполитан фронты]]
Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең уңыштары тәьҫирендә, шулай уҡ Бенгази халҡына теләктәшлек йөҙөнән демонстрациялар, һуңынан Ливияның көнбайышында ла ихтилалдар башлана. 27 февралдә баш күтәреүселәр Әз-Зәүиә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/world/20110227/339716615-print.html Революционеры захватили крупный город на северо-западе Ливии]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[РИА Новости]], 27.02.2011 г.&lt;/ref&gt; һәм Мисурата&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/02/2011227105025308853.html Aljazeera: Security forces driven out of Misurata]//Aljazeera,27 February 2011&lt;/ref&gt; ҡалаларын баҫып ала. Каддафи ғәскәрҙәре Триполитанияла баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәшеү өсөн бөтә көсөн туплай, был Киренаиканан нефткә бай райондар аша Триполиға сағыштырмаса уңышлы марш яһарға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432361 Сторонники Каддафи попытались отбить у повстанцев город нефтяников]//[[Вести.ru]],01.03.2011&lt;/ref&gt;.

1-4 марттарҙа Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһы өсөн алыша&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=433517&amp;m=1&amp;photo=1 Войска Каддафи выбили мятежников из города Эз-Завия]//[[Вести.ru]],04.03.2011&lt;/ref&gt;.
[[5 марта|5]]&lt;ref name=&quot;zawia&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/05/zawia/ Силы Каддафи начали штурм центра Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],05.03.2011 г.&lt;/ref&gt;-[[11 марта]]&lt;ref&gt;[http://itar-tass.com/level2.html?NewsID=16034175&amp;PageNum=0 Ливийские власти организовали поездку иностранных журналистов в город Эз-Завия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[ИТАР-ТАСС]], 11.03.2011 г.&lt;/ref&gt; 5-11 мартта ҡала өсөн көсөргәнешле һуғыш дауам итә. Каддафиға йыһат иғлан иткән мосолман руханиҙары фетнә юлбашсыларының ролен үҙ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml Муаммару Каддафи объявили джихад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142131/http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml|date=2011-05-10}} //[[РБК]], 05.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

17 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Мисурата ҡалаһын контролгә алыуы тураһында хәбәр тарала&lt;ref name=&quot;vesti.ru&quot;&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=437140 Ливийские войска взяли под контроль город Мисурату]&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, Каддафи ғәскәрҙәре Мисраттың бер өлөшөн генә контролдә тота, ҡалала урам һуғыштары дауам итә. Ҡала уртаһындағы төп киҫелештәрҙә урынлашҡан ҡом тултырылған контейнерҙар ҙур роль уйнай — Каддафи ғәскәрҙәренең танк көстәре хәрәкәте тотҡарлана, һәм улар урам алыштарында бата&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|title=Rebels repel Gaddafi assault on Misrata's east|work=[[Reuters]]|date=2011-04-08|accessdate=2020-04-29|archivedate=2019-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|date=2019-04-16}}
* [http://www.fontanka.ru/2011/05/07/028/ Самолёты Каддафи уничтожили четыре нефтяных резервуара в Мисурате]//[[Фонтанка.ru]],07.05.2011 г. {{V|8|5|2011}}
* [http://www.rian.ru/arab_ly/20110508/372014092.html Ливийские повстанцы пытаются потушить пожар нефтехранилище в Мисурате]// [[РИА Новости]], 08.05.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== Һуғыштың өсөнсө осоро. Фронттың тотороҡланыуы (апрель—июль 2011) ===
Апрелдең икенсе яртыһында Көнсығыш фронтта сағыштырмаса тыныслыҡ урынлаша: Каддафи ғәскәрҙәре тотҡарлыҡ кисерә, ә Ливия оппозицияһы көстәренең  ҡоралланыуы насар була һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыу тәжрибәһе булмағанлыҡтан, Каддафиҙың ҡораллы көстәренә алышта ҡаршы тора алмай. Бындай шарттарҙа бер яҡтың да бөтә ил өҫтөнән контроль булдыра алмауын күрһәткән пата хәрби-сәйәси хәл килеп тыуа, ә Ливияның көнсығышында шартлы фронт Аждабия менән Брега араһында тотороҡлана.

Ошондай шарттарҙа яҡтарҙы һөйләшеүгә саҡырыуҙар әүҙемләшә. Атап әйткәндә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы халыҡ-ара берләшмәне «көс ҡулланыуҙы һәм хәрби хәрәкәттәрҙе кисектергеһеҙ туҡтатырға, конфликтты хәл итеүҙе сәйәси-һөйләшеү йүнәлешенә күсерергә» саҡырҙы&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml МИД РФ: Военно-силовыми средствами ливийскую проблему не решить. РБК.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410232658/http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml|date=2011-04-10}}//[[РБК]],08.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. Формаль яҡтан был талапҡа Көньяҡ Африка Республикаһы президенты, Каддафи хөкүмәтен хуплаған Джейкоб Зума ла ҡушыла&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ О Ливии и войне]&lt;/ref&gt;. Һуңғы хәл Күсмә Милли Советта ышанмаусанлыҡ һәм илдең баш күтәреүселәр өлөшөндә сиктән тыш асыу тыуҙыра, шуның һөҙөмтәһендә Африка союзы аралашсылығы аша алып барылған һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала. Шулай уҡ һөйләшеү процесы яҡтарҙың ташлама яһарға теләмәүе арҡаһында уңышлы тамамланмай: баш күтәреүселәр Муамар Каддафиҙы хатта Ливияның номиналь лидеры итеп күреүҙән дә ҡәтғи баш тарта, ә Жәмәһириә лидеры үҙ вазифаһын ҡалдырыуҙан ҡырҡа баш тарта. Өҫтәүенә, М. Каддафи баш күтәреүселәрҙе «хыянатсылар, ҡомаҡтар, террорсылар һәм енәйәтселәр» менән «бер ниндәй һөйләшеү ҙә мөмкин түгел&quot; ти». Ливияның сит ил эштәре министры урынбаҫары Халед Кэйм белдереүенсә, әлеге ваҡытта Каддафи көстәренә ҡаршы көрәшеүсе баш күтәреүселәрҙең күпселеген тәшки итмәгәнлектән, Джейкоб Зумдың Ливияның Күсмә хөкүмәте менән һөйләшеүҙәре кәрәк булмаған&lt;ref&gt;[http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Fox.new, Libyan Rebels Fight With Sudanese Mercenaries Along Border] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың июленә Ливияның Күсмә Милли Советын 30 дәүләт, шул иҫәптән Америка Ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия, Франция, Германия, Италия, Испания, Төркиә, Катар, Тунис һәм башҡа дәүләттәр берҙән-бер законлы власть итеп таный. Уларҙың күбеһе илдең көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәрендә (Мисрат һәм Нафуса тауҙары), баш күтәреүселәргә гуманитар һәм хәрби ярҙам күрһәтә&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20110715194702.shtml Международная контактная группа признала легитимность ливийских повстанцев]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[РБК]], 15.07.2011 [http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919105656/http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ |date=2011-09-19 }}&lt;/ref&gt;.

Апрель-июль айҙарында Аждабия менән Брега араһында фронтта бер аҙ тынысланыуға ҡарамаҫтан, 60 машинанан һәм 250 кешенән торған хөкүмәт ғәскәрҙәре отрядтары 28 апрелдә Ливияның сикке көньяҡ-көнсығышында Куфра оазисын баҫып ала&lt;ref&gt;[http://www.unhcr.org/refworld/docid/4e3f9dd02.html Qaddafi Loyalist Retake Strategic Oasis of Kufra]&lt;/ref&gt;.  Әммә бер ай үткәс, 2011 йылдың май аҙағы - июнь башында баш күтәреүселәр Куфра, нигеҙҙә, Каддафи ялсылары ролен үтәгән Дарфур баш күтәреүселәренән торған лоялселәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарып, контролде кире ҡайтара&lt;ref&gt;* [http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }} //[[Fox Broadcasting Company|FOX News]], 25 May 2011 [http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126122454/http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries |date=2025-01-26 }}
* [http://www.kyivpost.com/news/world/detail/105272/print/ Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries (updated)] // [[Kyiv Post]], 25 May 2011&lt;/ref&gt;.

7 майҙа Күсмә Милли Советта Аждабиянан 240 саҡрым көньяҡтараҡ Джалу оазисына лоялселәр ғәскәрҙәренең һөжүм итеүе тураһында белдерелә&lt;ref name=autogenerated4&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |title=Gaddafi forces attack remote oil town-rebels |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  Джалу Ливияның көнсығышында мөһим нефть сығарыусы район булып тора.

2011 йылдың май-июнь айҙарында баш күтәреүселәр көстәре «район 40» кеүек билдәле Арбин районында нығына (Аждабия-Брега шоссеһы буйлап алыҫлыҡ 40 км тәшкил итә), был Аждабияны Каддафи ғәскәрҙәренең алыҫҡа атыусы артиллерияһы һөжүменән ҡотҡарырға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.news24.com/printArticle.aspx?iframe&amp;aid=a95e7f32-bde9-4e17-95c4-9685b61f03dd&amp;cid=965 Libya rebels breach Brega: military]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} [http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820211235/http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ |date=2011-08-20 }} // News24, 16 July 2011&lt;/ref&gt;.

Франция хөкүмәте Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы резолюцияһын боҙоп, Ливияла урынлашҡан пата хәле шарттарында Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан Көнбайыш тауҙары төбәгендә Ливия баш күтәреүселәрен ҡорал менән тәьмин итеү буйынса йәшерен операция уҙғарҙы. «Транспорт самолёттарынан автоматтар, пулемёттар, гранатомёттар һәм Milan танкыға ҡаршы ракета комплекстары тейәлгән контейнерҙар парашюттарҙа баш күтәреүселәрҙең позициялары өҫтөндә ташланды. Оппозициялағылар Каддафи яҡлыларҙан бөтә төбәкте тиерлек таҙартып, ҙур уңыштарға өлгәшкәс, ике урында ҙур булмаған аэродромдар йыһазландырылды, унда ғәрәп илдәренән дә ҡорал тейәлгән самолёттар төшә башланы». Шунан һуң баш күтәреүселәр Триполиға 80 километр араға яҡынлаша, шулай уҡ Зинтан ҡалаһынан көньяҡта ҙур ҡорал келәтен баҫып ала&lt;ref name=&quot;Nato_rebels1&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/29/france/ Франция начала снабжать оружием ливийских повстанцев]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nato_rebels2&quot;&gt;[http://www.lefigaro.fr/international/2011/06/28/01003-20110628ARTFIG00704-la-france-a-parachute-des-armes-aux-rebelles-libyens.php Le Figaro «La France a parachuté des armes aux rebelles libyens»]&lt;/ref&gt;.

30 майҙа Ливияның Күсмә милли советы Facebook аша баш күтәреүселәр отрядтарын Милли азатлыҡ армияһы итеп үҙгәртеү хаҡында иғлан итә. Уның исеме баш күтәреүселәр сафында профессионализмды арттырыуға һәм дисциплинаға булышлыҡ итергә һәм әлегә ваҡытлыса булырға тейеш тиелә&lt;ref&gt;* [http://obozrevatel.com/abroad/otnyine-protiv-kaddafi-vyistupaet-natsionalnaya-osvoboditelnaya-armiya.htm Отныне против Каддафи выступает Национальная освободительная армия] // Первый информационный портал «Обозреватель», 31.05.2011 г. [http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120612134604/http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ |date=2012-06-12 }}
* [https://lenta.ru/news/2011/05/31/rename/ Ливийским повстанцам придумали название] // Lenta.ru, 31.05.2011 г.
* [https://www.facebook.com/libya.ntc/posts/208330075872798 National Liberation Army (NLA)]&lt;/ref&gt;.

23 июлдә АҠШ Дәүләт департаменты Алжир биләмәһенән Ливияға Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби йөк һәм техника оҙатыу тураһындағы хәбәрҙәрҙе тикшереүен хәбәр итә. &lt;ref&gt;http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729023137/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=2011-07-29 }} Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept&lt;/ref&gt;.
Бынан алда баш күтәреүселәр Алжирҙы бер нисә тапҡыр Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби ярҙам күрһәтеүҙә һәм Ливияға ялланған һуғышсыларҙы оҙатыуҙа, шулай уҡ Алжирҙың регуляр ғәскәрҙәренең сик буйы Гадамес ҡалаһын утҡа тотоуҙа ғәйепләй

=== Нефть өсөн көрәш ===
Ливияла нефть запастары 36 миллиард баррель тәшкил итә. Граждандар һуғышы башланған мәлгә (15.02.2011) Brent маркалы нефттең барреле 103,15 USD (доллар) тәшкил итһә, &lt;ref&gt;[http://news.yandex.ru/quotes/1006.html#20110129-20110226 Цены на нефть в период начала гражданской войны в Ливии]&lt;/ref&gt;, Ливияның разведкаланған нефть запастарының дөйөм хаҡы яҡынса 3,8 триллион доллар тәшкил иткән.

Ливияла газ запасы 1,2 триллион м³ тәшкил итә. 2011 йылдың 11 февраленә 1000 м³ газға хаҡ 306 USD булғанда, Ливияла тикшерелгән бөтә газ запастарының дөйөм хаҡы 370 миллиард доллар самаһы тәшкил итә.

Arabian Gulf Oil Company нефть компанияһы вәкиле 20 апрелдә Каддафи армияһы баш күтәреүселәр көстәре контролдә тотолған нефть ҡыуыу станцияһына һөжүм итә. Шаһит әйтеүенсә, һөҙөмтәлә 8 кешенең ғүмере өҙөлгән&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/04/22/n_1805757.shtml Войска Каддафи атаковали нефтяной объект, подконтрольный оппозиции]//[[Газета.ru]],22.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Жәмәһириәнең мәғлүмәт агентлығы (ДЖАНА) хәбәр итеүенсә, 21 апрелдә НАТО көстәре Ливия нефть танкерын тартып алған&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/04/21/tanker/Силы НАТО захватили ливийский танкер]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. НАТО хәбәр итеүенсә, хәрби хеҙмәткәрҙәр, көс ҡулланмайынса, Anwaar Libya танкерын ҡарай һәм уға юлдарын дауам итергә рөхсәт итә&lt;ref&gt;[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_72871.htm NATO searches oil tanker Anwaar Libya]||Official site of NATO {{V|22|4|2011}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 7 майында баш күтәреүселәрҙең вәкиле Абдель Хавиз Гога нефть ятҡылыҡтары урынлашҡан Джаду һәм Авийла ҡалаларына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүме тураһында белдерә&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;.

20 июндә Нафуса тауҙарындағы баш күтәреүселәр Убари нефть ятҡылығынан Рәйнә тирәһендә Эз-Зәүиәләге нефть эшкәртеү заводына ебәрелгән нефть үткәргес торбаны ябыуҙары тураһында белдерә. Һуңғараҡ был мәғлүмәтте New York Times мәғлүмәт агентлығы раҫлай&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/06/25/world/africa/25libya.html Rebels Arm Tripoli Guerrillas and Cut Resources to Capital]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 14 июлендә Ливия хөкүмәтенең рәсми вәкиле Мусса Ибраһим былай тигән: «Беҙ еребеҙ һәм нефтебеҙ өсөн үлергә, үлтерергә әҙербеҙ. Һеҙ бынан  сираттағы сенсацион баш атамағыҙҙы булдыра алаһығыҙ»&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/233374/ Телекомпания НТВ. Официальный сайт | Новости НТВ | Каддафи скорее умрет, чем сдастся]&lt;/ref&gt;. Ошоноң менән бер үк ваҡытта Ливия премьер-министры Әл-Бағдади әл-Мәхмүди ил властары Америка Ҡушма Штаттарының бомбардировкаларҙа ҡатнашыуын кисерергә һәм Америка нефть компанияларына итальяндар биләгән баҙарҙа урын тәҡдим итергә әҙер булыуын белдерә&lt;ref&gt;[https://utro.ru/articles/2011/07/14/986476.shtml Екатерина Петренко. Каддафи решил договориться]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 21 июлендә Ливияның Күсмә Милли Советының тышҡы сәйәси подразделениеһы башлығы Мәхмүд Джебриль белдереүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре нефть инфраструктураһы объекттарын миналаған. «Беҙ бөтә ерҙә миналар таптыҡ: хатта нефть эшкәртеү предприятиелары һәм нефть ятҡылыҡтары миналар һәм шартлатҡыстар менән тыңҡысланғайны»&lt;ref&gt;[https://www.usatoday.com/news/world/2011-07-21-libya-rebels_n.htm Libya rebels: Brega oil installations boobytrapped]&lt;/ref&gt;.

=== Мисурата өсөн алыш ===
15 майға баш күтәреүселәр Мисурата ҡалаһы үҙәген, 2011 йылдың мартынан майға тиклем М. Каддафи ғәскәрҙәре контроле аҫтында торған төп юлды, аэропортты һәм Мисурата ҡалаһының көньяҡ, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштәрен тулыһынса контролдә тота. Майҙан июлгә тиклем баш күтәреүселәр Каддафи ғәскәрҙәренең контратакаһын кире ҡаға, бер үк ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең ракеталары ҡалаға төшөүен дауам итә&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/06/11/voennaya-operatsiya-v-livii/20-chelovek-pogibli-v-rezultate-bombezhek-misuraty-voi 20 человек погибли в результате бомбежек Мисураты войсками Каддафи] //Мульти-портал KM.RU, 11.06.2011 г&lt;/ref&gt;. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәренең Эз-Зәүи ҡалаһын алыуы һәм хәҙер Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге биләмәне контролдә тотоуы, шулай уҡ Мисурата менән Зинтан өсөн көрәш алып барыуы хаҡында мәғлүмәттәр донъя күрҙе.

13 июндә Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһын алған һәм Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге территорияны контролдә тота, шулай уҡ Мисурата һәм Зинтан өсөн һуғыша тигән мәғлүмәт тарала&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/13/rebellion/_Printed.htm Ливийские власти объявили о победе в Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],13.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. Июнь башында сыуалыштар башлана, һәм Каддафи яҡлыларға яңынан ихтилалды баҫтырыуға ғәскәрҙәр ебәрергә тура килгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/14/best/_Printed.htm Репортаж из Ливии признали лучшим на фестивале в Монте-Карло]//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. 9 июлдә баш күтәреүселәр Злитен янына килеп, Злитендан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан Суҡ-Әлсүләс биҫтәһен штурмлай башлай. НАТО ярҙамы менән  2 аҙна эсендә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә контрһөжүмен кире ҡаға; хәбәр ителеүенсә, халыҡ Злитендың көнсығыш өлөшөн һәм Суҡ-Әлсүләс ҡасабаһын ҡалдырып китә. Июль - август айҙарында баш күтәреүселәрҙең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең ҡала янында һөжүме һәм контратакаһы була, ләкин баш күтәреүселәр көнбайышҡа табан хәрәкәт итә алмай. Икенсе яҡтан, Каддафи көстәренең контратакаһы, баш күтәреүселәр был районда оборона позицияларын биләп өлгөргәнлектән, Злитендың көнсығышын контролгә алырға мөмкинлек бирмәй.

11 августа Мисурата баш күтәреүселәре көньяҡта упынлашҡан Таварга ҡаласығына һөжүм итергә була. Мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, улар ошо уҡ көндө ҡала тирәләй хәүефһеҙ зона булдырыу маҡсатында, Каддафи ғәскәренең залп уты ҡоролмаларын ҡыҫырыҡлап, Таварганы контролгә ала&lt;ref&gt;[http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town Libya Rebels Push From Misrata and Attack Qaddafi-held Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120606/http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town |date=2014-04-28 }} // Saudi News Today, 11 August 2011&lt;/ref&gt;. Мисурата революционерҙарының көньяҡ фронты отряды вәкилдәре Таварганың ҡара тәнле халҡына утыҙ көн эсендә тулыһынса ҡаланан сығыу талабын ҡуйҙы. 11 сентябрҙә британ гәзите The Telegraph Таварга революционерҙар гарнизоны офицеры Абдула әл-Моталиб Фататехтың һүҙҙәрен килтерҙе: «Уларға йыйыныр өсөн утыҙ көн ваҡыт бирҙек. Беҙ, тороп ҡалған һәр кем ҡулға алынасаҡ һәм төрмәгә ябыласаҡ, тип иҫкәрттек. Бөтәһе лә китте, һәм беҙ бер ҡасан да уларҙың ҡайтыуына юл ҡуймаясаҡбыҙ». Баҫма шулай уҡ Мисрат ополчениеһы вәкилдәренең Таварга халҡының Каддафиға лояль ғәскәрҙәр менән хеҙмәттәшлек итеүе һәм ярҙамы тураһында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр бар тигән һүҙҙәрен килтерә&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8754375/Gaddafis-ghost-town-after-the-loyalists-retreat.html Gaddafi’s ghost town after the loyalists retreat]&lt;/ref&gt;.

=== Ливияның көньяҡ ҡәбиләләренең Каддафи отрядтары менән бәрелештәре ===
Ливияла ҡотолғоһоҙ хәл (патовая ситуация) ваҡыт буйынса йәйгеһен Ливияның көньяғында, улар тураһында тәүге раҫланмаған мәғлүмәттәр июндә үк килә башлаған бәрелештәрҙең әүҙемләшеүе менән тап килде тиерлек. Ливияның көньяғы һәр ваҡыт Каддафиға лояль иҫәпләнһә лә, июндә Себханан көньяҡтараҡ йәшәгән [http://wikimapia.org/#lat=27.0351225&amp;lon=14.4277954&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхи] негроид тубу ҡәбиләһенең Ливия лидеры дошмандарын хуплауы хаҡында тәүге хәбәрҙәр баҫыла. Һуңғараҡ, Нафуса тауҙары тирәһендә йәшәгән амазигтарҙың күбеһе 2011 йылдың июнендә Ливияның көньяғына Каддафи режимына ҡаршы һуғшырға юллана тигән мәғлүмәт тарала. Был мәғлүмәт төбәктә әүҙем хәрби хәрәкәттәр тамамланғандан һуң билдәле була&lt;ref name=autogenerated12&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |title=Tense reconciliation begins with Libya’s Saharan tribes |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

Ливияның көньяғындағы баш күтәреүселәр хәрәкәте нигеҙендә йәйен «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы ойошторола, уны Мөхәмәт Вардугу етәкләй.

17 июлдә «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы көсө менән Ливияның көньяғындағы алыҫ урынлашҡан Катрун ҡалаһын алыуға өлгәшелгән [http://wikimapia.org/#lat=24.8939109&amp;lon=14.5960236&amp;z=11&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7561939/ru/Катрун Катрун], әммә 20-ләрендә Каддафи ғәскәрҙәренең контрһөжүме башлана.

23 июлдә Каддафи Катрунға өсөнсө тапҡыр баҫып алыу һөжүме хаҡында мәғлүмәт барлыҡҡа килде, әммә Ливияның көньяғында тулы ҡеүәтле инфраструктура һәм элемтә саралары етмәү сәбәпле, мәғлүмәтте тикшереп булмай&lt;ref&gt;[http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&amp;mode=print Libya rebels report loss of Qatrun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111151941/http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&amp;mode=print |date=2012-01-11 }}//{{iw|The Daily Star (Ливан)|The Daily Star Lebanon|en|Daily Star (Lebanon)}} 23 July 2011 [https://newsfrommiddleeast.com/?new=79846 копия]&lt;/ref&gt;. Артабан йәй дауамында Көньяҡ Ливиянан бер ниндәй ҙә яңылыҡ килмәгән тиерлек.

Июль аҙағы - август башында бригаданың эше тураһында өҙөк-йыртыҡ, раҫланмаған хәбәрҙәр килә, шуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда төбәктә барған хәл-ваҡиғаларҙы асыҡларға мөмкинлек бирмәй. Артабан уның әүҙемлеге Триполитанияла һәм Ливияның көнбайышында хәрби хәлдең үҫешенә бәйле була.

=== Нафуса тауҙары өсөн алыш ===
&lt;!-- [[23 апреля]] повстанцы сумели отбить у отрядов Каддафи городок и пропускной пункт [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&amp;lon=10.6836033&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин], находящийся на границе с Тунисом и взять пограничный переход Вазин под свой контроль, после чего в Тунис хлынул поток беженцев амазигов, а в обратном направлении начались поставки продуктов питания, гуманитарной помощи и вооружения повстанцам&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13156199?print=true Libya: rebels capture Wazin post on Tunisian border] // [[BBC|BBC News Africa]], 21 April 2011 [http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&amp;title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313125646/http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&amp;title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;.

[[28 апреля]] войска Каддафи попытались отбить [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&amp;lon=10.6836033&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин]. Сперва под артиллерийским огнём революционеры отступили на территорию Туниса, однако преследующие их отряды войск Каддафи пересекли границу Туниса. Население города Дехиба, находящегося в 4 км от пограничного перехода «Вазин-Дехиба», симпатизирует ливийским повстанцам, а поэтому последние, отступив от Вазина, нашли в городе убежище. Сообщается, что войска Каддафи начали обстреливать из систем залпового огня тунисский город Дехиба, в результате чего погиб местный житель. Тунисская армия вынуждена была открыть по войскам Каддафи ответный огонь, после чего они были выбиты с тунисской территории. Из-за интервенции вооружённых сил Ливии на территорию Туниса между Ливийской Джамахирией и Тунисом разгорелся международный скандал&lt;ref&gt;[http://dailytimes.com.ng/article/pro-gaddafi-forces-clash-tunisian-military Pro-Gaddafi forces clash with Tunisian military] //{{iw|Daily Times of Nigeria}}, 29 April 2011&lt;/ref&gt;, а повстанцы к 29 апреля вернули под свой контроль стратегически важный пограничный переход Вазин.

Иностранные журналисты через контролируемый повстанцами пограничный пункт также смогли попасть в район гор Нафуса. Таким образом, информационная блокада региона также была снята.

[[1 июня]] отрядам повстанцев удалось взять под свой контроль находящиеся в пустыне к северу от горной гряды населённые пункты [[Каср-эль-Хадж]] и [[Шакшук]], возле которого находится электростанция. Это дало им возможность восстановить подачу электроэнергии в город [[Джаду]]. Развивая наступление, они [[2 мая]] подошли к [[Яфрану]] с севера и заняли город. [[14 июня]] повстанцы уже контролировали район Калаа и Кикла.

[[17 июня]] повстанцами одновременно были взяты под контроль населённые пункты Райна и [[Авинья]], находящиеся между Зинтаном и Яфраном.

[[28 июня]] [[Зинтанский военный совет]] заявил о рейде на юг, в военной базе [[Эль-Кааа]], находящейся в 25 км от Зинтана, в результате чего повстанцы захватили огромное количество военной техники, в том числе и 2 танка Т-55&lt;ref&gt;
* [http://www.guardian.co.uk/world/middle-east-live/2011/jun/28/libya-syria-middle-east-unrest-live Libya, Syria and Middle East unrest — Tuesday 28 June 2011] //[[The Guardian]]
* Borzou Daragahi [http://articles.latimes.com/print/2011/jun/29/world/la-fg-libya-weapons-20110629 Libyan rebels seize massive weapons depot] //[[Los Angeles Times]], 29 June 2011&lt;/ref&gt;. --&gt;

=== Һуғыштың дүртенсе осоро. Күсеү милли советы көстәренең һөжүме (июль—август 2011) ===

16 августа Мисрат фронтының көнбайыш участкаһында Злитен өсөн һуғыш дауам итә. Мисрат халҡы һүҙҙәренсә, Триполи ҡалаһы эргәһендәге Триполитан фронтында баш күтәреүселәр һөжүм иткәндән һәм Мисрат фронтының көньяҡ өлөшөндә Таварганы алғандан һуң ҡалала тағы ла тынысыраҡ булып, ҡаланың тыныс тормошҡа ҡайтыу билдәләре булған&lt;ref&gt;Chris Stephen [http://www.businessweek.com/news/2011-08-16/misrata-relaxes-as-libyan-rebels-advance-against-qaddafi-forces.html Misrata Relaxes as Libyan Rebels Advance Against Qaddafi Forces] // [[Businessweek|Bloomberg Businessweek]] 16 August 2011&lt;/ref&gt;. Раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Мисрата фронтының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге баш күтәреүселәр көньяҡ-көнбайышҡа табан [http://wikimapia.org/#lat=31.9982134&amp;lon=14.5849085&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21070421/ru/Эль-Дуфанский-перекрёсток Дуфан]&lt;ref&gt;[https://twitter.com/#!/search/Misrata Твиттер]&lt;/ref&gt; Бени-Вәлидтан 55 саҡрым алыҫлыҡтағы [http://wikimapia.org/#lat=31.7719589&amp;lon=14.0432739&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида] Дуфан районына ҡарай юл ала. Шуға ҡарамаҫтан, был мәғлүмәт раҫлауға мохтаж.

17 августа баш күтәреүселәрҙең хәрби командованиеһында уларҙың разведка частары Мисратанан көньяҡҡа[http://wikimapia.org/#lat=31.6474632&amp;lon=15.2798367&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15319000/ru/Аль-Хайша Аль-Хайши], Ливияның көньяҡ, көнсығыш һәм көнбайышына ҡарай 70 саҡрым алыҫлыҡта Әл-Хәйшә сигенә&lt;ref&gt;[http://www.capitalfm.co.ke/news/2011/08/17/libya-rebels-see-victory-by-end-of-august/ Libya rebels see victory by end of August] //Capital News 17 August 2011&lt;/ref&gt; барып еткән тип белдерҙеләр. 19 августа ҡан ҡойошло алыштарҙан (30-ҙан ашыу һәләк булыусы) һуң баш күтәреүселәр Триполинан 140 саҡрым алыҫлыҡта Злитен ҡалаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4750121&amp;lon=14.569931&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18503966/ru/Злитен Злитен] ала. Шунан һуң улар Эль-Хомс тауына һөжүмен дауам итте.

=== Брега өсөн дүртенсе алыш ===
13 июлдә ПНС отрядтары Бөрөнөң йүнәлешендә яңы һөжүм башлай. Әммә, яңы башланған һөжүм баш күтәреүселәрҙең етерлек кимәлдә инженер һәм махсус техникаһы булмағанлыҡтан, урында миналарҙан таҙартыу ауырлаша, һөҙөмтәлә һөжүм темпы ярайһы уҡ кәмей&lt;ref&gt;[http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 Libyan rebels step up offensive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203114630/http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 |date=2019-02-03 }} // NewsToday, 16 July 2011&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 28 июлендә асыҡланмаған шарттарҙа баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре штабы начальнигы Абдул Фатах Юныс үлтерелә. Ул Бенгазиға Брега ҡалаһы янындағы хәрби хәрәкәттәр участкаһынан тартып алынған. Милли күсмә совет башлығы Мостафа Әбделжәлил әйтеүенсә, Юныс ағымдағы хәл тураһында мәғлүмәт бирергә тейеш ине. Күсмә милли совет башлығы белдереүенсә, Юныстың үлеме — Каддафи ялсыларының эше&lt;ref&gt;Ренат Абдуллин [https://archive.is/20120904015852/www.mk.ru/print/articles/610262-smert-predatelyam.html Смерть предателям?] // [[Московский комсомолец]], № 25706 от 30.07.2011 г.&lt;/ref&gt;. Артабан раҫланмаған мәғлүмәткә ярашлы, заказсылар, үлтереүселәрҙе асыҡлайҙар, ләкин ҡәбилә-ара низағтар башланыу ҡурҡынысы менән бәйле, исемдәре аталмай.

2011 йылдың 4 авгусында Бенгазиҙа НАТО Алжирҙан Ливияға юлланған һәм Мальтанан 16 миль алыҫлыҡта танкерҙы тотҡан. Документтар буйынса танкер тәғәйенләнгән урын төньяҡ-көнсығыш Алжир булһа ла (Аннаба ҡалаһы), судно Триполи яғына йүнәлгән була. Судно таҙартылған нефть тейәгән тип хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.gev.com/2011/08/libyan-rebels-capture-government-owned-oil-tanker/# Libyan Rebels Capture Government Owned Oil Tanker]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

11 августа — баш күтәреүселәр вәкиле Мөхәммәт әл-Раджали Associated Press мәғлүмәт агентлығына Күсмә милли советы көстәренең Бреганы алыуын белдерҙе&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi [http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gutWeSFuQX-Om-0jCDSesGYHQ0_w?docId=8a92ff6754544111a084b83f5ac53ee4 Libya rebels claim victory in key oil terminal] //[[Associated Press]], 11 August 2011 [http://shabablibya.org/news/libya-rebels-claim-victory-in-key-oil-terminal копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Шуның менән бергә ул бергә һуғыштың ҡаланың нефть эшкәртеү предприятиелары урынлашҡан сәнәғәт зонаһында дауам итеүен билдәләне ул&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya Libya Live Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821025737/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya |date=2011-08-21 }} // Al Jazeera Blogs&lt;/ref&gt;.

12 август - Ливияның дәүләт телевидениеһы ҡаланың Өсөнсө торлаҡ массивы баш күтәреүселәренең контролдә тотоу фактын раҫланы ([http://wikimapia.org/#lat=30.481891&amp;lon=19.7236347&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13965784/ru/Восточная-Брега Восточной Бреги]), ләкин Каддафи ғәскәрҙәре элеккесә Бреганың көнбайыш өлөшөн контролдә тотоуын белдерҙе[http://wikimapia.org/#lat=30.4159632&amp;lon=19.6311951&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11333354/ru/Западный-массив-Бреги западную часть Бреги]&lt;ref&gt;[http://www.almanar.com.lb/english/print.htm Libyan Rebels Seize Districts of Brega, Ban Calls for End to Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121081606/http://www.almanar.com.lb/english/print.htm |date=2012-01-21 }} //[[Аль-Манар|Al-Manar TV Lebanon]], 12 August 2011&lt;/ref&gt;.

14 августа - университет биләмәһен һәм Бөрйәнең Икенсе торлаҡ массивын баш күтәреүселәрҙең[http://wikimapia.org/#lat=30.4215144&amp;lon=19.6736383&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2062806/ru/Университетский-городок территории университета] һәм [http://wikimapia.org/#lat=30.4181837&amp;lon=19.6441984&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15798809/ru/Район-II Второго жилого массива Бреги] алыуы тураһында хәбәрҙәр баҫылды, әммә улар араһында ҙур юғалтыуҙар хаҡында ла хәбәр ителә&lt;ref&gt;* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=537813 Ливийские повстанцы и армия сражаются за Эз-Завию] // [[Вести]], 14.08.2011 г.
* [https://www.youtube.com/watch?v=jMA9mA_os6I Battle for Libya: on Brega`s frontline] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

15 августа - ПНС армияһының Бреги нефть эшкәртеү комплексы янында хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғышы тураһында хәбәр ителә. Көн элгәре Каддафи ғәскәрҙәре, баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бреги портында нефть танкерын шартлата&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-15-2011-1544-0 Libyan rebels have clashed with Gaddafi’s forces around oil installations in the eastern town of Brega] // Al Jazeera Live Blog 15 August 2011 — 15:44 — Libya&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011816828512988.html Gaddafi forces 'fire scud missile'] // Al Jazeera — Africa, 16 August 2011&lt;/ref&gt;.

19 августа - ПНС армияһы отрядтары Бреганы һәм уның барлыҡ стратегик объекттарын контролгә алды, тип хәбәр итте ПНС-тың хәрби вәкиле Әхмәт Бани&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print Eastern oil terminal Brega seized: Libyan rebels] // [[The Hindu]], 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

21 августа - Әл-Ғәрәбстан телеканалы хәбәр итеүенсә, Каддафи көстәре Брега һәм Сирт араһында һөйләшеүҙәр алып бара һәм баш күтәреүселәргә бирелергә әҙерлеген еткерә&lt;ref&gt;[http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 Breaking: The end of Qaddafi? Update: Qaddafi’s son captured; Update: Compound surrounded; Update: Qaddafi in Algeria? Update: Qaddafi’s son attacked — live on the air; Update: White House issues statement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428123919/http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 |date=2014-04-28 }} //Al Arabiya&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, шунан һуң да Көнсығыш фронтында алыш дауам итә.

22 августа баш күтәреүселәр көсө тулыһынса Бреганың нефть комплексын һәм бөтә ҡаланы үҙ контроленә ала, ә Каддафи ғәскәрҙәре Бреганан 25 саҡрым алыҫлыҡтағы Бәширгә сигенә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ggXLgJkBrzw تحرير البريقه] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

=== Бин-Жәвәд өсөн икенсе алыш ===
26 августа — әлегә раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Каддафи ғәскәрҙәре һәм Рәс-Лануф аръяғында ПНС көстәре, Ас-Сидр порты һәм ҙур булмаған Бин-Джавад ҡалаһы араһында һуғыш яңынан башлана&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Tb0PdnxUnOM CNN: Fred Pleitgen on the Eastern Frontlines in Ras Lanuf Before Sirte] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Әл-Ғәрәбстан телеканалы, баш күтәреүселәр вәкилдәренең һүҙҙәренә ҡарағанда, уларҙың ғәскәрҙәре, башта Каддафи танкылары урынлашҡан хәрби базалары менән бергә, Бин-Жәвәд ҡалаһы тирәләй стратегик мөһим позицияларҙа нығына алды, тип хәбәр итә&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [http://www.businessweek.com/news/2011-08-26/libya-urgently-needs-aid-rebels-say-as-qaddafi-calls-for-jihad.html Libya Urgently Needs Aid, Rebels Say, as Qaddafi Calls for Jihad] //[[BusinessWeek|Bloomberg Businessweek]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;. 26 августа Бин-Жәвәд янында ПНС армияһы хәрәкәте Сиртҡа авиаһөжүм менән оҙатылған. Атап әйткәндә, Британияның Торнадо истребителдәре Сирттағы Каддафи бункерына ракета һөжүме яһаны, был турала Бөйөк Британияның оборона министры хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf UK jets bomb Gaddafi hometown bunker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111161327/http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf |date=2012-01-11 }} // The Independent, 27 August 2011&lt;/ref&gt;Шулай уҡ Reuters 27 августа Күсмә милли советы хәрби көстәре Сирттан 100 км алыҫлыҡта тора тип хәбәр итә, ПНС вәкиле Мөхәммәт Завави әйтеүенсә, тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға юл ҡуймау маҡсатында, ҡаланың бирелеүе тураһында әлегә һөҙөмтәһеҙ һөйләшеүҙәр алып барыла&lt;ref&gt;Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1426 Reporting]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // 27 August 2011 — 12:26 GMT+3 — Libya&lt;/ref&gt;. 27 августа SkyNews һылтанып, ПНС армияһы яулаған [http://wikimapia.org/#lat=30.8087953&amp;lon=18.0686474&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14165184/ru/Бен-Джавад Бин-Джавадом]&lt;ref&gt;[http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html Libia: SkyNews, ribelli conquistano Bin Jawad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127070110/http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html |date=2024-11-27 }} //ITnews, 27 August 2011 [http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&amp;url=http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html&amp;text=Libia:%20SkyNews,%20ribelli%20conquistano%20Bin%20Jawad&amp;l10n=ru&amp;src=F&amp;mime=html&amp;sign=720477e99b1a350f2f3c0beaf97f0560&amp;keyno=0{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия в кэше]&lt;/ref&gt;. Әл-Жәзирә, шулай уҡ башҡа киң мәғлүмәт саралары был хәбәрҙе раҫлаған&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7n5-l9GIq9s Libyan rebels claim victory in Bin Jawad] //[[Youtube]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert Birsel, Richard Valdmanis, Andrew Heavens [https://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828 UPDATE 1-Libyan rebels: need over 10 days to take Sirte] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} {{Архивировано|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} //[[Reuters|Reuters Africa]], 28 August 2011&lt;/ref&gt;.

28 августа — Әл-Жәзирә репортёрҙары хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Эн-Нофалийҙы ҡулға төшөргән, [http://wikimapia.org/#lat=30.7824742&amp;lon=17.8235149&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4290727/ru/Эн-Нофалия Эн-Нофалией] ә Каддафи ғәскәрҙәре Вади-әл-Хамар үҙәненә (Красная долина) [http://wikimapia.org/#lat=31.0108653&amp;lon=17.4610519&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19381612/ru/Красная-долина Вади-эль-Хамар (Красная долина)] — Сирт алдынан Каддафи ғәскәрҙәре оборонаһының беренсе линияһына сигенгән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110830224402/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/international/news/20110830p2g00m0in093000c.html Gadhafi’s wife, 3 children flee to Algeria] //[[Майнити симбун|The Mainichi Daily News]], 30 August 2011&lt;/ref&gt;. Сообщается, что бойцы армии ПНС разбились на группы и атаковали Эн-Нофалию с востока и с юга&lt;ref&gt;* Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 Reports] {{Архивировано|url=https://archive.is/20120710030001/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 |date=2012-07-10 }} // Al Jazeera Blogs, 28 August 2011 — 18:41 GMT+3 — Libya
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011829134327176660.html Libyan rebels mass for assault on Sirte] // Al Jazeera, 30 August 2011&lt;/ref&gt;.

=== Нафуса тауҙары өсөн һуғыштар ===
29 июль - Нафуса тауҙары баш күтәреүселәренең Налуттан төньяҡтараҡ берләшкән һөжүме башлана. Баш күтәреүселәр Газея &lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14321751?print=true Libya rebels 'capture key supply route town of Ghazaya'] // [[BBC|BBC News Africa]], 28 July 2011&lt;/ref&gt; һәм Такют ҡалаларын үҙ контроленә алды&lt;ref&gt;Chris Stephen and Lizzy Davies [http://www.guardian.co.uk/world/2011/jul/28/libyan-rebels-launch-major-offensive/print Libyan rebels launch major offensive to capture key towns] //[[The Guardian]], 28 July 2011&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, август башында Нафуса тауҙарының төньяҡ-көнбайыш ипкенендә Каддафи ғәскәрҙәре ҡулында Тижи һәм Бәдр ҡалалары ғына ҡалған.

=== Һуғыштың бишенсе осоро. Күсмә милли советының Триполитанияға һөжүме (август 2011) ===
Август башына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүм итеү һәләте әкренләп кәмей, быға НАТО илдәренең авиацияһы һәм флотының әүҙемлеге, шулай уҡ Жәмәһириәгә ҡаршы санкциялар булышлыҡ итә. Ливияға ҡаршы операция менән етәкселек иткән генерал Шарль Бушер, Ливия ғәскәрҙәре «һөжүмде әүҙем үҫтерә алмай», тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.rte.ie/news/2011/0811/libya.html NATO: Gaddafi unable to launch credible attack] //{{iw|RTÉ News||en|RTÉ News and Current Affairs}}, 11 August 2011&lt;/ref&gt;. Ливияла көстәр нисбәте үҙгәрә. Авгусҡа Триполинан, Зәүиәнән, Сормандан, шулай уҡ сит илдәрҙән үҙ теләктәре менән килгәндәр иҫәбенә баш күтәреүселәрҙең көсө лә һиҙелерлек арта. Зинтан хәрби командованиеһы составында башлыса баш күтәреүселәр яғында һуғышҡан Триполи һәм Зәүиә бригадалары төҙөлә&lt;ref&gt;Karin Laub [https://ca.news.yahoo.com/libyan-government-spokesman-denies-death-moammar-gadhafis-son-160753580.html Backed by tanks and rocket fire, Libyan rebels aim for coastal towns in push toward Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} // [[The Associated Press]] /The Canadian Press [http://www.winnipegfreepress.com/world/breakingnews/127068148.html копия]&lt;/ref&gt;.

6 августа баш күтәреүселәр Триполинан 85 саҡрым алыҫлыҡта Бир-Әл-Ганем тораҡ пунктын штурм менән ала[http://wikimapia.org/#lat=32.3142659&amp;lon=12.5693893&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17510617/ru/Бир-Ганем Бир-аль-Ганем]. Быға тиклем улар ике ай буйына ошо тораҡ пунктты алырға тырышҡан, һуңынан яҡын-тирәләге тауҙарҙа нығынған. Баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бир-Әл-Ганем яулап алырға уларға НАТО һауа көстәре&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-6-2011-1428 Libya rebels launch push towards Zawiyah] //Al Jazeera’s Libya Live Blog, 6 August 2011&lt;/ref&gt;, шулай уҡ күбеһе Чад ялсыларынан торған, Каддафи ғәскәрҙәренең түбән хәрби рухы булышлыҡ иткән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=_zolwV-Ki_c &amp;#91;6-8-2011&amp;#93; Mercenaries Gaddafi chadians captured in Bir Al-Ghanem]&lt;/ref&gt;. Икенсе көндө Ливия премьер-министры армияға Бир-Әл-Ганемды үҙ контроленә ҡайтарыуы, әммә, Әл-Жәзирә хәбәрселәре әйтеүенсә, һәм 7 августан һуң Бир-Әл-Ғанем баш күтәреүселәр ҡулында ҡалыуы хаҡында белдерә&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/08/20118819142699446.html Libyan rebels reshuffle leadership] //Al Jazeera, 8 August 2011&lt;/ref&gt;.

11 августа, Бир-Әл-Ганемды алғандан һуң һөжүмде үҫтереп, революционерҙар Наср ҡасабаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4234422&amp;lon=12.6438904&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18642108/ru/Наср Наср] ала һәм, революционерҙарҙың үҙҙәре әйтеүенсә, Эз-Зәүиәгә 25 километрға яҡынлаша&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe#.TkRZ3WMRS9I Western Libya rebels strike north towards coast] //[[Reuters]], 7 September 2011&lt;/ref&gt;.

=== Әз-Зәүиә өсөн икенсе алыш ===
19 августа Эз-Зәүиә үҙәгендә һуғыш дауам итә. Әммә ҡараңғы төшөү менән революционерҙар ҡаланың күп ҡатлы ҡунаҡханаһынан һәм үҙәк майҙанынан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлап сығара. Авиация Триполи яғынан Эз-Зәүиәгә хәрәкәт итеүсе Каддафи отрядтары колонналарына һөжүм итә уғылыуын дауам итә&lt;ref&gt;* Karin Laub [https://news.yahoo.com/libya-rebels-close-gadhafi-seizing-key-town-223859840.html «Libya Rebels Close in on Gadhafi, Seizing Key Town»]// [[Associated Press]] (via [[Yahoo! News]]), 19 August

2011

* Alex Crawford. [https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368 «Libya: Rebels Take Martyr Square in Zawiyah»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824231127/https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368|date=2011-08-24}}// [[Sky News]], 19 August 2011
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011819145519307139.html «Libyan rebels capture city near Tripoli»]. [[Al Jazeera]], 19 August 2011&lt;/ref&gt;.

20 августа революционерҙар Эз-Зәүиәнән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=us5mc-cyNos Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan ]// [[Youtube]]&lt;/ref&gt;, 50 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Триполиға һөжүм итә башланы&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/video/idUSTRE77A2Y920110821?videoId=218515424 Libya rebels take Zawiyah] // [[Reuters]], 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

=== Триполи өсөн алыш (20—28 августа) ===
&lt;!-- [[Файл:Battle of Tripoli.svg|thumb|350px|Боевые действия в Триполи]]
В условиях сложившейся на фронтах в Ливии патовой ситуации, французское правительство, в нарушение резолюции Совбеза ООН, провело секретную операцию по снабжению оружием ливийских революционеров, действующих в регионе Западные Горы к юго-западу от Триполи. «Контейнеры с автоматами, пулеметами, гранатометами и противотанковыми ракетными комплексами Milan поначалу сбрасывались на парашютах над позициями повстанцев с транспортных самолётов. После того, как оппозиционеры добились значительных успехов, очистив от сторонников Каддафи почти весь регион, в двух местах были оборудованы небольшие аэродромы, куда стали приземляться самолёты из арабских стран, на борту которых было все то же оружие.»&lt;ref name=&quot;Nato_rebels1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nato_rebels2&quot;/&gt;

Это способствовало перелому в ходе войны. В первой декаде августа революционеры подготовили и провели неожиданную и мощную атаку на Триполи, поддерживаемую с воздуха авиацией стран НАТО (в первую очередь США, Великобритании и Франции). По неподтверждённым данным, в наступлении могли участвовать спецподразделения Катара и Объединённых Арабских Эмиратов. Более категорично высказываются сторонники и члены семьи Каддафи, в частности, Мухаммед Каддафи заявил: «Здесь ливийских повстанцев и в помине нет»&lt;ref name=&quot;interfax_flag&quot;&gt;[http://interfax.ru/print.asp?sec=1446&amp;id=204778 Флаг повстанцев над резиденцией Каддафи]//[[Интерфакс]],23.08.2011 г&lt;/ref&gt;.

[[20 августа]] началось наступление отрядов революционеров на Джанзур, находящийся между Эз-Завией и столицей. Как в дальнейшем сообщил телеканал France 24, они при интенсивной поддержке НАТО смогли преодолеть расстояние от Эз-Завии до Триполи за 12 часов&lt;ref&gt;Matthieu Mabin [http://www.france24.com/en/20110901-reporters-libya-tripoli-brigade-taking-capital-rebels-green-square-martyrs-fighters-rebellion-gaddafi The Tripoli Brigade] //[[France 24]],01 September 2011&lt;/ref&gt;. Одновременно представитель Военного совета Мисраты Саид Али Гливан заявил, что силы 32-й бригады Хамис — самого боеспособного соединения войск Каддафи — были ценой высоких потерь революционеров (более 30 погибших) выбиты со Злитена. Также было заявлено о подготовке наступления на Зувару&lt;ref&gt;Chris Stephen, Luke Harding and Peter Beaumont [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/19/tripoli-facing-advance-libya-rebels/print Tripoli facing three-sided advance by Libyan rebels] //[[The Guardian]],19 August 2011 [https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016064213/https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 |date=2021-10-16 }}&lt;/ref&gt;.

Мировую известность получил эпизод с выступлением в прямом эфире канала Libiyah TV известной и популярной в Ливии журналистки и телеведущей [[Гала аль-Мисрати]] во время осады Триполи со своим обращением к повстанцам. Размахивая пистолетом в руках, ведущая пообещала лично сражаться до последней капли крови за ливийского лидера и убить любого, кто попытается ворваться в здание телевизионного центра Триполи, или умереть самой&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/271161/ Известная в Ливии журналистка и телеведущая Галя аль-Мисрати погибла в тюремной камере. Ей не простили принципиальность, неприязнь к повстанцам и любовь к Каддафи.]&lt;/ref&gt;.

[[21 августа]] силы [[Национально-освободительная армия Ливии|НОА]] из Мисураты высадились в порту Триполи. Представитель Переходного Национального Совета Ливии Абдель Хафиз Гога заявил, что «Наступило время 'Ч' и повстанцы подняли восстание в Триполи». В частности, революционеры подняли восстание в восточном пригороде Триполи — Таджуре. Произошли непродолжительные бои в Джанзуре.

[[22 августа]] стали поступать сообщения, что революционеры, не встречая особого сопротивления, вошли в Триполи, а отдельные военные подразделения, в том числе и личная гвардия Каддафи, сложили оружие&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=FWX1LicbfO0 Tripoli witness speaks to Al Jazeera]&lt;/ref&gt;. Из Эз-Завии, а также из Триполи ряд телеканалов показали видеокадры
ликования людей на улицах городов&lt;ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=zOQuQsSmxDs Sky News interpreter From Tripoli right now سكاي نيوز ]//[[Youtube]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=t1WsgTLVnSY Libyan Rebel Fighters Enter Tripoli *NEW*]//[[Youtube]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=MJg-ICWEX3U tripoli_22-08 .mp4 ]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, которые некоторые российские обозреватели и блогеры посчитали «фальшивкой»&lt;ref name=&quot;blogery&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml Блогеры: Видео из Триполи — фальшивка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118111500/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml |date=2011-11-18 }}//[[РБК]], 23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Тем не менее, информация о боях в районе Баб-эль-Азизии и Сук-Альджума, продолжала поступать. «Информационной бомбой» 22 августа стали сообщения о якобы пленении двух сыновей Муаммара Каддафи — Саифа аль-Ислама Каддафи и Мухаммеда Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/44218013/ns/world_news-mideast_n_africa/#.TlF_fV0RS9I Libyan rebels enter Tripoli, arrest Gadhafi’s son] //[[NBC]], 22 August 2011&lt;/ref&gt;, что впоследствии было опровергнуто&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml М. Каддафи позвонил К. Илюмжинову и пообещал бороться до конца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906160902/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml |date=2014-09-06 }} //[[РБК]], 23.08. 2011 г.&lt;/ref&gt;. Телеканал [[CNN]] сообщил, что революционеры в ночь на 22 августа сумели также взять под свой контроль Зелёную площадь в центре Триполи&lt;ref&gt;
* [http://www.wfmz.com/news/Gadhafi-regime-appears-on-verge-of-collapse/-/121458/420156/-/view/print/-/avgxt2z/-/index.html Rebel officials: Two of Gadhafi’s sons arrested in Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
//{{iw|WFMZ-TV}}, 22 August 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=SWf-lm9tnNY Libyan Freedom Fighters Take Control Of Green Square Tripoli 22/08/2011 طرابلس]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, которую они хотят переименовать в Площадь Мучеников.

Поступила первая, ещё неподтверждённая информация о боях в районе правительственного комплекса [http://wikimapia.org/#lat=32.8723607&amp;lon=13.1773496&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/13341174/Azizia-Palace Баб-эль-Азизия]&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611549 Libya conflict: Fighting rages near Gaddafi compound]&lt;/ref&gt;. В этот же день пришли сообщения о взятии повстанцами телецентра и штаб-квартиры Государственного телевидения Ливии в Триполи, после чего оно прекратил свое вещание&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/newswires/1068425-newswire/ Государственное телевидение Ливии перестало выходить в эфир] //[[Euronews]], 22.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.
По состоянию на 22 августа под контролем повстанцев находилось, по разным данным, от 75 до 90 процентов Триполи&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/8/22/516427.html Повстанцы в Триполи захватили телецентр] //[[Взгляд.ру|Взгляд]], 22.08.2011&lt;/ref&gt;. Репортёры Аль-Джазиры сообщили об артиллерийской стрельбе вблизи Баб-эль-Азизии. Иностранные репортёры, находящиеся в гостинице Риксос в Триполи, сообщили, что вблизи гостиницы слышны выстрелы и, судя по всему, идут бои&lt;ref name=&quot;MatthewPrice&quot;&gt;Matthew Price
[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611043 Inside Tripoli’s Rixos hotel as rebels close in] // [[BBC|BBC News Africa]], 22 August 2011 [http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313212423/http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. При этом они сообщают, что семьи высокопоставленных чиновников правительства Каддафи покинули гостиницу Риксос&lt;ref name=&quot;MatthewPrice&quot; /&gt;.
В интернете появилось видео, показывающее, что Зинтанский батальон революционеров контролируют аэропорт Триполи&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=1IwgBiAmUG0 1918996174183 40238]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

Также сообщается о боях за [http://wikimapia.org/#lat=32.8999119&amp;lon=13.2854748&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/872913/ru/Аэропорт-Митига авиабазу Митига]&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-22-2011-1144 Nasser report] //Al Jazeera, 22 August 2011&lt;/ref&gt; и район Аль-Мансур.

Аль-Джазира сообщила, что, возможно, началось восстание и в [http://wikimapia.org/#lat=32.6454459&amp;lon=14.2611122&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2274149/ru/Эль-Хомс Эль-Хомсе], находящемся между Злитеном и Триполи. В этот же день корреспондент Аль-Джазиры, направлявшийся с отрядами революционеров из Мисраты в сторону Триполи сообщил, что Эль-Хомс находится под контролем революционных сил, однако рядом со Злитеном были очаги сопротивления войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/08/20118233515276905.html Eastern rebels press onwards to Tripoli]//Al Jazeera, 22 August 2011&lt;/ref&gt;.

22 августа 2011 года телеканал SkyNews сообщил, что после входа революционеров в Триполи, цены на нефть на мировых рынках резко упали&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=zYJOB3Vhdig LIBYA: Oil Prices Fall As Rebels Enter Tripoli 8/22/11]&lt;/ref&gt;.

Также, 22 августа поступила первая неподтверждённая информация, что город Зувара на побережье Средиземного моря, поднявший накануне восстание и присоединившийся к революционерам, подвергся сильному обстрелу с систем залпового огня с трёх направлений&lt;ref&gt;[https://twitter.com/#!/search/zuwarah Твиттер]&lt;/ref&gt;{{уточнить}}. В дальнейшем информация о блокаде восставшей Зувары подтвердилась. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что силы НАТО перехватили крылатую ракету, выпущенную в Сирте.

[[23 августа]] Саиф аль-Ислам Каддафи появился в гостинице Риксос и опроверг слухи о своём аресте&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/23/gaddafi-son-denies-capture/ Сын Каддафи обвиняет Запад в информационной войне]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]], 23.80.2011 г.&lt;/ref&gt;. Взять под свой контроль Баб-эль-Азизию революционеры накануне не смогли, так как сообщается, что в этом районе высокая концентрация войск Каддафи. Накануне авиация НАТО осуществила мощнейшую бомбардировку Баб-эль-Азизии, поразив как минимум 40 целей. Обозреватели предполагают, что полковник Каддафи с высокой долей вероятности может находиться именно в правительственном комплексе Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356406 Резиденция Каддафи остается неприступной] // [[Вести]],23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Обозреватели обращали внимание, что, благодаря подземным коммуникациям, которые, в частности, соединяют Баб-эль-Азизию и гостиницу Риксос, Каддафи и высокопоставленные чиновники Джамахирии, а также верные ему войска всё ещё могли передвигаться по Триполи&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=qdh4rrsNHFE Skynews: Mark Stone speaks out about his experience in Libya under hotel arrest]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Телеканал Аль-Джазира сообщил, что революционеры находятся в 500 метрах от правительственной резиденции Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 Rebels are 500 metres only from Bab Al-Aziziyah.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825015723/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 |date=2011-08-25 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;. Также приходят сообщения от журналистов и репортёров, находящихся в гостинице Риксос. По их словам, в гостинице, которую власти запретили им покидать, нет света&lt;ref&gt;Jeremy W. Peters
[https://www.nytimes.com/2011/08/23/world/africa/23press.html?_r=3&amp;pagewanted=print Journalists Kept in Hotel as Battle Rages Outside] // [[The New York Times]], 22 August 2011&lt;/ref&gt;. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что революционеры преодолели первые ворота и вошли на территорию Баб-эль-Азизии. Перед этим авиация НАТО разрушила часть стены комплекса Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;Zeina Khodr [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1801 Libyan opposition forces have entered Muammar Gaddafi’s Bab al-Aziziya compound.]//Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;, благодаря чему их отряды смогли проникнуть внутрь&lt;ref&gt;
* [https://news.sky.com/home/world-news/article/16055237 Libyan Rebels 'Enter Gaddafi’s House'] //[[Sky News]], 23 August 2011
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/20118234144136279.html Fighting rages at Gaddafi compound] //Al Jazeera — Africa, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Вечером 23 августа появились сообщения, что силы повстанцев после четырёх часов ожесточённых боёв сумели захватить Баб-эль-Азизию&lt;ref&gt;
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14630702 Rebels 'breach Gaddafi compound'] // [[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011
* Peter Graff [https://www.reuters.com/assets/print?aid=USTRE77A2Y920110823 Gaddafi to «fight to end» as rebels seize HQ] //[[Reuters]], 23 August 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=xInR9Kduy-c «What goes up must come down»]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

О противоречивости и нестабильности ситуации в Ливии по состоянию на 23 августа сообщили корреспонденты Первого канала, что оставшиеся войска Каддафи не потеряли контроль над частью территории Ливии. В частности, корреспонденты не смогли пересечь границу с Ливией через пограничный пункт [http://wikimapia.org/#lat=33.1479&amp;lon=11.5692902&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир], который оставался на тот момент в руках отрядов Каддафи, и граница по-сути, была закрыта&lt;ref&gt;Максим Киселев, Григорий Емельянов [http://www.1tv.ru/news/world/183337 Картина боевых действий в столице Ливии меняется до противоположности] // [[Первый канал]], 23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Известно также, что такие важные города, как Бени-Валид, Сирт, а также города на юге Ливии — Себха, Гадамес, Хун и Гат — оставались в руках верных Каддафи войск. Однако город [http://wikimapia.org/#lat=32.9429964&amp;lon=12.0768929&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара], находящийся в 60 км к востоку от границы с Тунисом, согласно сообщениям Аль-Арабии, контролируется революционерами. Телеканал сообщает, что накануне города [http://wikimapia.org/#lat=32.9270763&amp;lon=12.0859909&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара] и [http://wikimapia.org/#lat=32.7565304&amp;lon=12.3936081&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Аджейлат] подверглись артобстрелу войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 Forces loyal to Muammar Gaddafi were shelling Zuara, a Libyan port town about 60km (40 miles) from the Tunisian borde] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120707015538/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 |date=2012-07-07 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;.

23 августа 2011 года посол Ливии в Объединённых Арабских Эмиратах [[Ареф Али Найед]] сообщил, что нефтепромышленный комплекс Эз-Завии пострадал незначительно, повреждения устранимы и переработка нефти возобновится в ближайшее время&lt;ref&gt;[https://news.yahoo.com/libya-rebel-aide-zawiya-refinery-not-badly-damaged-193024579.html Libya rebel aide: Zawiya refinery not badly damaged]&lt;/ref&gt;. В этот же день представитель революционеров Ахмед Бани сообщил телеканалу [http://www.alaan.tv/ Эль-Аан], что «Нефтеперерабатывающие предприятия Бреги и Рас-Лануфа освобождены» и находятся под контролем революционеров&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=wNUofRq91UY العقيد احمد باني — المتحدث الرسمي باسم المجلس العسكري]&lt;/ref&gt;.

[[24 августа]] большая наземная часть Триполи, включая правительственный комплекс Баб-эль-Азизия была под контролем революционеров, однако, как сообщают Аль-Джазира и Reuters, в городе, особенно в темное время суток, ещё слышны выстрелы, в том числе артиллерийский огонь и выстрелы снайперов&lt;ref&gt;Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1058 Libyans celebrate their gains, despite remaining pockets of resistance in the capital and elsewhere.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Представитель правительства Каддафи Мусса Ибрагим сообщил, что сопротивление революционерам продлится месяцы и даже годы.

«Мы превратим Ливию в вулкан с лавой под ногами у захватчиков и агентов-предателей» — заявил он по телефону. Сам Муамар Каддафи по телефону сообщил радиостанции Аль-Аруба, что находится в Ливии, но косвенно признал, что покинул Триполи. По его словам, «уход из Триполи и резиденции был тактическим манёвром», а находиться в части города, по которой авиация НАТО нанесла уже более 60 ракетных ударов, было бы бессмысленно&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356593 В Триполи ищут бункер Муаммара Каддафи]//[[Вести]],24.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. По словам представителя повстанцев Омара Аль-Гирани, по жилым районам города было выпущено 7 ракет Град, а в районе аэропорта временами слышен миномётный огонь. Также информационное агентство Reuters сообщает о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&amp;lon=14.4279671&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхе]&lt;ref name=autogenerated6&gt;Missy Ryan and Ulf Laessing [https://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 Gaddafi flees Tripoli HQ ransacked by rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924154825/http://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 |date=2015-09-24 }} //[[Reuters]],24 August 2011&lt;/ref&gt;.
Позже Аль-Джазира сообщила со ссылкой на представителя революционеров, что бои идут южнее Триполи, где, по некоторым данным, может укрываться сам полковник Каддафи&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1418 Fighting is under way in an area just south of Tripoli where Muammar Gaddafi may be hiding.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Сама же Баб-эль-Азизия, а также Аль-Мансура и гостиница Риксос, по словам корреспондентов Аль-Джазиры, находится под ракетным обстрелом со стороны района Абу-Салим&lt;ref&gt;
* Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1440 Just left the Bab al-Aziziya. Sniper fire first, then rockets landed behind, in front and then 20 meters from me as I lay on the ground.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011
* [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1512 Forces loyal to Muammar Gaddafi are bombarding areas of central Tripoli including the Gaddafi compound seized by rebels a day before ]//Al
Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Ближе к вечеру появилось сообщение репортёров Аль-Джазиры, что все иностранные журналисты, находившиеся ранее в гостинице Риксос, были эвакуированы «четырьмя или пятью машинами»&lt;ref&gt;Evan Hill, [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1913 All foreign journalists were evacuated from the Rixos Hotel.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Сами революционеры, по словам репортёров Аль-Джазиры, используют захваченную накануне резиденцию Каддафи — Баб-эль-Азизию в качестве своего военного штаба&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=v-L9prv-CzM Rebels make steady gains in Tripoli]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Приходят сообщения об ожесточённых боях в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8512545&amp;lon=13.1907606&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим] в Триполи. Известно также, что лоялисты продолжают удерживать [http://wikimapia.org/#lat=32.8499566&amp;lon=13.2049227&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1793242/ru/Абу-Салимский-зоопарк территорию зоопарка], а их снайперы находятся в парке [http://wikimapia.org/#lat=32.8658906&amp;lon=13.1963396&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=s&amp;v=9&amp;show=/16567502/ru/парк-Альнассер Альнассер]. Оплотом войск Каддафи в
центре Триполи считается [http://wikimapia.org/#lat=32.8623399&amp;lon=13.1978095&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=s&amp;v=9&amp;show=/5793739/ru/Пансион пансион], в котором Саиф-аль-Ислам принимал гостей. В целом, по данным революционеров, которых цитирует Аль-Джазира, в боях за Триполи на 24 августа они потеряли свыше 400 человек убитыми и 2000 раненными&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011824131527528610.html Price on Gaddafi’s head as fighting goes on ]//Al Jazeera, 25 August 2011&lt;/ref&gt;. Ночью появились сообщения, что в Триполи были похищены четыре итальянских журналиста, ехавших по Триполи, а перевозивший их водитель был убит&lt;ref&gt;Martin Evans [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721601/Libya-Gaddafis-forces-rally-after-call-to-rid-Tripoli-of-traitors.html Gadhafi’s forces rally after call to rid Tripoli of 'traitors'] //[[The Daily Telegraph]] [http://www.vancouversun.com/cars/Gadhafi+forces+rally+after+call+Tripoli+traitors/5301979/story.html копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

24 августа 2011 года представитель Переходного Национального Совета Ливии Ахмед Джехани, отвечающий за восстановление инфраструктуры в Ливии, заявил, что Переходный Национальный Совет обещает соблюдать все ранее подписанные правительством Каддафи нефтяные контракты. «Вопрос об аннулировании каких-либо контрактов не стоит» — сообщил Ахмед Джихани&lt;ref&gt;[http://arabnews.com/economy/article493279.ece Libyan rebels to honor all oil contracts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826041221/http://arabnews.com/economy/article493279.ece |date=2011-08-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[25 августа]] немного прояснилась ситуация с городом [http://wikimapia.org/#lat=32.9307504&amp;lon=12.0787811&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара], с которого до этого приходила противоречивая информация. По словам представителя войск революционеров полковника Абду Салема, их силы удерживают город, который находится в осаде войск Каддафи и просят подкрепления у Зинтанского командования, однако те не могут их выделить, «так как все силы брошены на Триполи». По словам Абду Салема, революционеры заняли и контролируют центр Зувары, а участок побережья к западу от Зувары и до тунисской границы остаётся под контролем войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.theprovince.com/news/Zuwarah+comes+under+fire/5304819/story.html Zuwarah comes under fire]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[The Province]]/[[Reuters]], 25 August 2011&lt;/ref&gt;. Чуть позже, по некоторым данным, бой за Зувару закончился и силы революционеров сняли блокаду города&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=saOefK7v8aU Battle for liberating the city Zuwarah | Euronews 25-8-2011 | مركة تحرير زوارة]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. В Триполи подтвердилась информация о том, что иностранные журналисты освобождены из гостиницы Риксос&lt;ref&gt;Kareem Fahim and Rick Gladstone [https://www.nytimes.com/2011/08/25/world/africa/25libya.html?scp=1&amp;sq=Libyan%20rebels%20put%20bounty%20on%20Gadhafi&amp;st=cse Libyan rebels put bounty on Gadhafi] //[[The New York Times]], [http://www.post-gazette.com/pg/11237/1169791-82-0.stm?cmpid=nationworld.xml копия]&lt;/ref&gt;, а в саму гостиницу вошли войска революционеров; а также о похищении четырёх итальянских и ранении двух французских журналистов. Активные боевые действия, как сообщается, проходят по периметру захваченной накануне силами революционеров [http://wikimapia.org/#lat=32.871766&amp;lon=13.1744957&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13341174/ru/Баб-эль-Азизия Баб-эль-Азизии], а также в соседнем районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8461349&amp;lon=13.1812763&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]. В район [http://wikimapia.org/#lat=32.8843444&amp;lon=13.2558632&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/16732680/ru/Сук-Аль-Джумаа Сук-Альджумаа], находящийся на северо-востоке Триполи, согласно поступающей информации, прибыли подкрепления революционеров из Мисраты&lt;ref&gt;[http://www.brecorder.com/top-news/109-world-top-news/25372-libyan-rebels-gear-for-kadhafi-knockout-punch.html Libyan rebels gear for Kadhafi knockout punch] //{{iw|Business Recorder}}&lt;/ref&gt;, которые считаются наиболее эффективными в условиях уличных боёв. Телеканал Аль-Джазира сообщает о том, что войска революционеров начали прочёсывать подземные тоннели Триполи в поисках полковника Каддафи, а также лояльных ему войск, которые могли укрыться в подземных коммуникациях&lt;ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=vo1Pl-lkRWA AJE: Libyan Freedom Fighters explore Gaddafis bunker]//[[Youtube]]
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14670829 Libya: Inside Gaddafi’s underground fortress] // [[BBC|BBC News Africa]], 25 August 2011&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, под Триполи не менее десятка бункеров с подземной инфраструктурой, не связанных между собой&lt;ref&gt;Максим Киселёв [http://www.1tv.ru/news/world/183500 Муамар Каддафи выступил с новым обращением к ливийцам] // [[Первый канал]], 25.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Также продолжались бои в районе Абу-Салим&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-25-2011-2027 Libyan rebels stormed Tripoli’s Abu Salim district, one of the main holdouts of forces loyal to Muammar Gaddafi in the capital, on Thursday after a NATO airstrike on a building in the area, a Reuters correspondent said.]//Al Jazeera Blogs, 25 August 2011&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Libya rebel checkpoint by VOA.jpg|thumb|350px|Контрольно-пропускной пункт повстанцев в Триполи]]

[[26 августа]] продолжилось наступление сил революционеров на юге Триполи, в районах [http://wikimapia.org/#lat=32.8466036&amp;lon=13.1784868&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ZaWlmd4KXgo Fierce battles rock Tripoli neighbourhood of Abu Salim]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml Libyan rebels storm Abu Salim district in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108010024/http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml |date=2014-01-08 }}//[[Центральное телевидение Китая|China Central Television]], 26 August 2011&lt;/ref&gt; и [http://wikimapia.org/#lat=32.8499206&amp;lon=13.2096863&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12660299/ru/Хатба-Шаркия Хатба Шаркия], которые остаются главными очагами сопротивления сил Каддафи в столице&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/183517 Ожесточенные бои в Ливии развернулись за родной город Муамара Каддафи Сирт]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, большая часть Абу-Салима уже взята под контроль сил революционеров&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/video/2011/08/26/libyan-rebels-storm-abu-salim?videoId=218719766&amp;videoChannel=117760 Libyan rebels storm Abu Salim (1:08)] //[[Reuters]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;. Атаке войск Каддафи подвергся [http://wikimapia.org/#lat=32.8987228&amp;lon=13.2919121&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/872913/ru/Аэропорт-Митига аэропорт Триполи], в котором, как сообщают источники революционеров, ракетным огнём были уничтожены как минимум 4 самолёта&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [https://www.bloomberg.com/news/2011-08-26/libyan-rebels-seek-aid-as-qaddafi-calls-on-muslim-clerics-to-incite-jihad.html Libyan Rebels Seek Aid as Qaddafi Invokes Jihad] //[[Bloomberg]],26 August 2011&lt;/ref&gt;. Репортёры, освобождённые накануне из гостиницы Риксос, переместились сейчас в гостиницу «Коринфия»&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/183536 В Триполи оппозиции пока так и не удалось взять под контроль всю территорию города]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Ночью в столицу из Бенгази перебрался Переходный Национальный Совет. В ответ на возросшие беспорядки и грабежи, представитель переходного правительства Мустафа Абдель Джалиль просит жителей Триполи прекратить мародёрство. «Вы — это те, кто претворит в жизнь все наши мечты, мы в этом уверены, прошу вас, уважайте город вокруг вас. Это ваше имущество, берегите его», — обращается официальный представитель оппозиции Мустафа Абдель Джалиль к жителям столицы&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550474&amp;cid=9 Переходный национальный совет начал работу в Триполи]//[[Вести]],26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. В самом городе, как передают корреспонденты Аль-Джазиры, из Абу-Салимской тюрьмы были освобождены 107 политзаключённых&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=sVgMBI8Ko_I Libyan political prisoners set free]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Вечером информагентства сообщили, что революционеры продвинулись в район [http://wikimapia.org/#lat=32.7509001&amp;lon=13.1425667&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18628309/ru/Ямук Ямук] южнее Триполи по дороге на [http://wikimapia.org/#lat=32.6690756&amp;lon=13.1524372&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/78154/ru/Международный-Аэропорт-Триполи-Бенгашир аэропорт Бенгашир], где находится [http://wikimapia.org/#lat=32.7331947&amp;lon=13.1489825&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19119193/ru/Военная-база-Ямук военный лагерь Ярмук] 32-го батальона спецназначения Хамиса. Евроньюс сообщает, что, несмотря на ожесточённое сопротивление войск Хамиса, революционерам удалось прорваться на территорию склада, где было обнаружено большое количество оружия и боеприпасов&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]],26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Параллельно приходили сообщения с западного фронта близ Тунисской границы, где, по некоторым данным, войскам революционеров удалось захватить военную базу [[Марзак-аль-Шамс]] в городе Зувара&lt;ref&gt;[https://allafrica.com/stories/201108260810.html AU Leaders to Map Way for Libya] // {{iw|AllAfrica}}, 26 August 2011&lt;/ref&gt;, а некоторые СМИ, ссылаясь на Аль-Джазиру, сообщили о боях войск Каддафи с силами армии ПНС в районе Рас-Адждира, возле самой ливийско-тунисской границы&lt;ref&gt;John Thorne [http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli Rebels focus on rebuilding Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828074247/http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli |date=2011-08-28 }} //The National, 26 August 2011&lt;/ref&gt;.

26 августа 2011 года официальный представитель ПНС по финансам и нефти Али Тархуни сообщил, что в ближайшее время будут приниматься меры по восстановлению основной сферы ливийского экспорта — нефтедобычи. «Состояние нефтедобывающей и нефтеперерабатывающей инфраструктуры гораздо лучше, чем мы ожидали, повреждения минимальны. Конечно, есть полностью разрушенные сооружения, но в целом ущерб составляет не более 10 процентов. За две недели мы планируем выйти на экспорт 500—600 тысяч баррелей в сутки», — заявил он&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550122 Ливия начинает восстанавливать экономику]&lt;/ref&gt;.

[[27 августа]] появились сообщения, что войскам революционеров удалось взять под свой контроль главный пограничный переход на границе Ливии с Тунисом — [http://wikimapia.org/#lat=33.1484749&amp;lon=11.568861&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nyHgLktDRFo Zuwara FF liberate Tunisian border | 25-8-2011 | تحرير الحدود مع تونس]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, что открывает путь для поставок гуманитарной помощи в Триполи, который сейчас испытывает нехватку продуктов питания и медикаментов&lt;ref&gt;
* Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-0808 Rebels took control of the Ras Jdir border post on Libya’s frontier with Tunisia on Friday after clashes with soldiers loyal to Muammar Gaddafi]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011
* [http://www.1tv.ru/news/world/183596 Муамар Каддафи, возможно, находится в Алжире] //[[Первый канал]], 27.08.2011 г.
* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=551054 Ливийские повстанцы захватили КПП на границе с Тунисом]//[[Вести]], 27.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.
В Триполи сопротивление революционерам с центральной части города переместилось на его южные окраины. Бои ведутся в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.6687143&amp;lon=13.1395626&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/78154/ru/Международный-Аэропор%D1%8%202-Триполи-Бенгашир Южного аэропорта]&lt;ref&gt;* [http://www.tribune-chronicle.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&amp;nav=5030 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out] //{{iw|Tribune Chronicle}}, 27 August 2011
* [http://www.advertiser-tribune.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&amp;nav=5017 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //Advertiser-Tribune, 27 August 2011&lt;/ref&gt;, который, по некоторым данным, уже находится под контролем революционеров&lt;ref&gt;[http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=6773 Revolutionaries Take Control of Tripoli International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828232634/http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=6773 |date=2011-08-28 }} //The Tripoli Post, 27 August 2011&lt;/ref&gt;. Аль-Джазира сообщает об установлении ими контроля и над южным пригородом Триполи Саллахаддин, находящемся между столицей и Международным аэропортом&lt;ref&gt;Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1508 Al Jazeera’s Evan Hill sent us a picture of children in the Salaheddin neighbourhood on the southern outskirts of Tripoli looking through a box looted from a nearby criminal investigations office. Rebels overran the district on Friday en route to a battle at the Khamis Brigade barracks. The box contained telephones. The children also looted sneakers.]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011&lt;/ref&gt;, а также пригородом Триполи, известным как
[http://wikimapia.org/#lat=32.6848252&amp;lon=13.1762981&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12327876/ru/Каср-Ибн-Гашир Каср-ибн-Гашир]&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi, Paul Schemm [http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-rebels-claim-victory-south-of-Tripoli-2140557.php «Tripoli Faces Severe Shortages of Food, Fuel»]. [[Associated Press]] (via ''[[Seattle Post-Intelligencer]]''), 27 August 2011.&lt;/ref&gt;. Район Абу Салим, в котором накануне шли ожесточённые бои, как передаёт телеканал EuroNews, сейчас контролируется войсками революционеров&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ Ливия: 19-летнюю девушку заставляли убивать] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203035755/http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ |date=2011-12-03 }} //[[Euronews]], 27.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Сообщается, что центр
Триполи постепенно возвращается к мирной жизни, однако испытывается острый дефицит продовольствия и медикаментов&lt;ref&gt;Evan Hill [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011826153127184768.html People of Tripoli pick up the pieces]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011&lt;/ref&gt;.

[[28 августа]] корреспонденты Аль-Джазиры сообщили, что на западе Ливии пограничный с Тунисом пункт Рас-Адждир и прилегающие к нему районы Ливии, в основном под контролем сил революционеров, а очаги сопротивления войск Каддафи остаются только возле города [http://wikimapia.org/#lat=32.7568192&amp;lon=12.3692322&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Эль-Аджейлат]&lt;ref&gt;Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-1724 Just back from the main Tunisian border crossing now in rebel hands. Small pocket of Gaddafi fighters left in that region near Al Ajaylat]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, в Тунис после открытия КПП Рас-Адждир хлынул поток беженцев из Ливии, а Триполи находится под контролем сил Переходного Национального Совета. В столице, по словам очевидцев, уже стреляют значительно реже, одновременно цены на продукты резко подскочили&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=552204&amp;cid=9 Ливийцы бегут в Тунис] //
[[Вести]], 28.08.2011 г.&lt;/ref&gt;, испытывается острая нехватка воды&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011828132830309850.html Libya fighters surge towards Gaddafi hometown]//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011&lt;/ref&gt;.
После взятия революционными силами Триполи бои в западной части страны перекинулись на восточную часть Триполитании, где Бени-Валид до сих пор оставался под контролем отрядов Каддафи, а с [http://wikimapia.org/#lat=32.5866698&amp;lon=14.0384674&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5834583/ru/Мсаллата Мсаллаты] и [http://wikimapia.org/#lat=32.4385106&amp;lon=13.6478519&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/988014/ru/Тархуна Тархуны] приходила противоречивая информация: по некоторым данным, Тархуна уже перешла под контроль сил революционеров, наступавших со стороны Мисраты&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=6EnKusO9o88 كتيبة الأوفياء لثوار ترهونة المنضمين من مختلف المدن يحررون مدينتهم وسط فرحة الأهالي أغسطس2011]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Отдельные видео косвенно говорят о том, что силы оппозиции смогли овладеть и последним оплотом войск Каддафи в горах Нафуса — [http://wikimapia.org/#lat=32.0483884&amp;lon=12.8885078&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14697761/ru/Эль-Ассабаа Ассабаа], который находится между Гарьяном и Яфраном, и куда отступили отряды Каддафи после потери Гарьяна&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=b5vJMxpnPbs ثوار مدينة الاصابعة]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.
Тем не менее, продолжают поступать многочисленные сообщения, в том числе и спекулятивные, о периодических атаках отрядов Каддафи на южные районы Триполи. Так, российская газета «Аргументы.ру», сообщила о якобы взятии силами [[Бригада Хамиса|32-й бригады спецназначения Хамис]] в ночь на 4 сентября южных районов Триполи и нескольких диверсионных операциях в столице Ливии (якобы была взорвана гостиница «Аль Фатех», в которой жили представители революционеров из Мисураты; а в районе города Завия якобы было атаковано и понесло серьёзные потери подразделение английского спецназа SAS)&lt;ref&gt;Александр Григорьев [http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 Спецназ сил Каддафи провел успешную операцию в ливийской столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122152748/http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 |date=2011-11-22 }} // [[Аргументы недели]], 04.09. 2011 г.&lt;/ref&gt;. Но никакого подтверждения эта информация не получила, а по состоянию на 7 сентября батальоны «бригады Хамиса» были значительно (на 150—180 километров) оттеснены от Триполи в юго-восточном направлении. [[11 сентября]] Председатель Переходного Национального Совета Ливии Мустафа Абдель Джалиль впервые после начала вооружённого конфликта в Ливии прибыл в Триполи&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |title=Лидер Переходного национального совета Ливии Джалиль прибыл в Триполи |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |date=2019-02-03 }}&lt;/ref&gt;, а несколькими днями ранее — [[9 сентября]] — в столице была полностью возобновлена подача питьевой воды населению&lt;ref&gt;[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n259063 Almost 90 % of Tripoli now has water: NTC]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |title=В Триполи восстановлено водоснабжение |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |archivedate=2016-03-04 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

За время боёв за Триполи войска ПНС потеряли убитыми как минимум 1700 человек. О потерях войск Каддафи данных нет, однако известно, что всего 32-я бригада спецназначения «Хамис» с начала конфликта потеряла не менее 9 тыс. человек убитыми&lt;ref&gt;[http://www.miamiherald.com/2011/09/08/2395937/libyan-estimate-at-least-30000.html Libyan estimate: At least 30,000 died in the war]&lt;/ref&gt;.

По данным британской газеты [[Daily Telegraph]] ключевую роль во взятии Триполи сыграли не ливийские повстанцы, а британская SAS, бойцы которой были одеты как обычные сторонники ПНС и имели такое же оружие&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html Libya: SAS leads hunt for Gaddafi]&lt;/ref&gt;.

Результатом взятия войсками ПНС Триполи стала потеря войсками Каддафи и правительством Джамахирии контроля над ситуацией в Триполитании (в дальнейшем ряд членов правительства Джамахирии были задержаны, часть бывших чиновников бежала), фактическое признание мировым сообществом легитимности власти Переходного Национального Совета, закреплённой признанием новой власти
Ливии Советом Безопасности ООН 17 сентября 2011 года&lt;ref&gt;[https://poslezavtra.com.ua/oon-priznala-perexodnoj-sovet-livii-i-oslabila-sankcii-protiv-etoj-strany/ ООН признала Переходной совет Ливии и ослабила санкции против этой страны]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; предоставлением представителю новой власти Ливии (Переходного Национального Совета) места члена в Совете Безопасности ООН. Формально это значит, что Организация Объединённых Наций больше не признаёт правительство Муаммара Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/09/17/891071.html МИД РФ приветствует создание Миссии ООН по поддержке в Ливии]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Триполи ҡолағандан һуң хәл (сентябрь 2011) ===
&lt;!-- После падения Триполи войска Муаммара Каддафи отступили из города в юго-восточном направлении. Несмотря на значительные потери и утрату контроля над столицей, сторонники Каддафи сохранили контроль над частью территории Ливии, включая города Бени-Валид, Сирт и Себху. Западнее Триполи одним из очагов сопротивления лоялистов остался район вокруг города [http://wikimapia.org/#lat=32.8304138&amp;lon=12.0899391&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2501955/ru/Аль-Джамиль Джамиль]. Несмотря на то, что сам город перешёл под контроль революционеров ещё 27 августа&lt;ref&gt;[http://bighaber.com/haber/libya-rebels-take-prime-ministers-hometown-1094254.html Libya rebels take prime minister’s hometown]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, на всем протяжении трассы к тунисской границе сохранялись очаги сопротивления&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/184289 В Триполи найдены документы о том, что западные спецслужбы сотрудничали с Каддафи]&lt;/ref&gt;.

В отличие от Триполи, где, как показал ход событий, наступавшим силам оппозиционеров жители Триполи отнеслись достаточно лояльно,
[http://wikimapia.org/#lat=31.1947417&amp;lon=16.5732193&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/8840546/ru/Сирт Сирт], родной город Каддафи, всегда считался его оплотом, в который в своё время он вкладывал огромные финансовые средства. Косвенно о презрении по отношению к вооружённой борьбе против правительства Каддафи свидетельствовали события 28 марта, когда вступившим накануне в Бин-Джавад и Эн-Нофаллию повстанцам и начавшим отступление после огня подошедших правительственных сил, местное население также оказывало сопротивление. После битвы за Триполи, где повстанцы за неделю сумели взять под свой контроль столицу, одновременно очистив от войск Каддафи путь к границе с Тунисом, бои переместились к юго-востоку от столицы, а именно — к городам Бени-Валид и Сирт.

После 27 августа стало понятно, что Сирт остаётся одним из немногих городов, которые ещё способны оказать сопротивление наступающим отрядами ПНС. С другой стороны, отрядам ПНС, завладевшим к концу августа всем побережьем Триполитании и Киренаики, контроль над Сиртом нужен был для объединения и восстановления сухопутного сообщения в Ливии, так как Сирт и прилегающие к нему районы разделяют эти две крупнейшие исторически сложившиеся области государства. К тому же, именно Сирт назывался тем местом, где, по мнению некоторых обозревателей, ещё мог скрываться Каддафи, либо его приближенные или родственники, о чём косвенно могло свидетельствовать то яростное сопротивление, с которым столкнулись наступавшие с запада и с востока войска ПНС&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]]&lt;/ref&gt;. К тому же контроль над городом, являющимся родным для М. Каддафи, носит символическое значение, а потому установление контроля над ним для ПНС является принципиальным. Известно также, что в западной части Сирта проживает значительное количество переселенцев из Мисраты, а в восточной — переселенцев из Бенгази и восточной Ливии&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=irRTISnrCLA Anti-Gaddafi Forces Advance Into Sirte]&lt;/ref&gt;.

Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;lon=14.0542603&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валид] — считается оплотом племени Варфалла, крупнейшего племени Ливии.

В начале сентября 2011 года на одно из первых мест выходит общинно-племенной фактор в ведении боевых действий между сторонами в центральной части Ливии. Поэтому, начиная с сентября 2011 года, наступающим в центральном регионе, особенно чувствительном к племенной динамике, силам недавно сформированной революционерами Национально-освободительной армии и представителям Переходного Национального Совета, приходится чередовать наступательные операции с переговорами не только с представителями войск Каддафи, но и с племенными вождями. Территория, где находится город Бени-Валид, имеет очень сложный рельеф, пересечена множеством глубоких балок, что делает взятие города крайне сложным, а также даёт явное преимущество обороняющейся
стороне&lt;ref name=autogenerated2&gt;[https://archive.is/20130105155607/au.news.yahoo.com/world/a/-/world/10232321/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]&lt;/ref&gt;.--&gt;

=== Тархуна өсөн алыш ===
&lt;!-- [[28 августа]] между Тархуной и Бени-Валидом произошёл бой между отступающими от Триполи силами верных Каддафи и отрядами бывших повстанцев, в результате чего, по неподтверждённым на тот момент данным, погиб Хамис Каддафи — командующий 32-й бригады спецназначения и, по мнению некоторых обозревателей, самый кровавый сын полковника
Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&amp;title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&amp;urlID=459409092&amp;action=cpt&amp;partnerID=212106&amp;fb=Y&amp;url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/30/libya.war/index.html International community moves to avert humanitarian crisis in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305051827/http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&amp;title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&amp;urlID=459409092&amp;action=cpt&amp;partnerID=212106&amp;fb=Y&amp;url=http%3A%2F%2Fedition.cnn.com%2F2011%2FWORLD%2Fafrica%2F08%2F30%2Flibya.war%2Findex.html |date=2016-03-05 }}//[[CNN]], 31 August 2011&lt;/ref&gt;. Информацию проверить не представлялось возможным, что дало отдельным СМИ повод для многочисленных спекуляций как на тему гибели Хамиса Каддафи, так и о самих боевых
действиях&lt;ref&gt;[http://www.segodnia.ru/pda.php?pgid=2&amp;rzdl=53&amp;elmid=14621 Хамис Каддафи: Не ждали?]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Информационно-аналитическое издание Сегодня.ру, 01.09.2011 г&lt;/ref&gt;. Позже, 17 октября 2011 года телеканал «Аррай», известный своей поддержкой М. Каддафи, подтвердил гибель Хамиса во время битвы за Тархуну&lt;ref name=&quot;montrealgazette.com&quot;/&gt;.

[[29 августа]] к западу от Сирта, как сообщается, отряды ПНС, дислоцировавшиеся в Мисрате, достигли окраин [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;lon=14.0542603&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида]&lt;ref&gt;Chris Stephen and Julian Borger [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/26/libya-rebels-prepare-attack-sirte Libyan rebels prepare to attack Sirte after Nato raids]//[[Guardian]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренең Рәс-Лануфҡа һөжүме ===
&lt;!-- 12 сентября 2011 года телеканал Аль-Джазира со ссылкой на агентство Reuters сообщил, что войска Каддафи атаковали нефтяной комплекс возле [[Рас-Лануф]]а, находящийся в 20 километрах от жилых районов города&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1225 Mon, 12 Sep 2011, 10:25 GMT+3 — Libya]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Как сообщается, 17 человек погибло&lt;ref&gt;[https://zeenews.india.com/news/world/gaddafi-loyalists-kill-17-at-libya-oil-refinery_731202.html Gaddafi loyalists kill 17 at Libya oil refinery]&lt;/ref&gt;. Как позже выяснилось, диверсионная группа двигалась с юга (со стороны Тзеллы) по дороге, не используемой новыми ливийскими властями&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1400 Mon, 12 Sep 2011, 12:00 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Сама атака пришлась на въезд, но сам комплекс повреждения не получил. Данное событие совпало по времени с возобновлением добычи нефти компанией [[«Arabian Gulf Oil Company»]] ([[Agoco]]), которая, как сообщается, возобновляет добычу нефти на месторождении [http://wikimapia.org/#lat=27.6736469&amp;lon=22.5034332&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19357557/ru/Сарир Сарир]. По словам представителя компании [[Agoco]] [[Абдель Джалиля Маюфа]], «планируется запустить очистительный завод в Сарифе, а уже во вторник в терминал Тобрука поступит первая партия нефти. Текущая мощность — 50000 баррелей в день»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |title=Live Libyan Unrest: Gaddafi forces attacked front gate of oil refinery outside Ras Lanuf, killing 15 guards and injuring two |accessdate=2011-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

Фадл-Аллах Харун, командующий войсками ПНС в этом районе, заявил, что [[12 сентября]] лоялисты атаковали гавань [[Рас-Лануф]]а. Он сказал, что в перестрелке они убили 10 лояльных Каддафи солдат, после чего лоялисты отступили. Работники рафинировочного завода рассказали, что 14 или 15 грузовиков, которые перевозили бойцов Каддафи, приехали с запада, возможно, из твердыни каддафистов [[Сирт]]а. Лояльные [[Каддафи]] войска атаковали рафинировочный завод, на котором находились 60 работников. О потерях со стороны атакующих не сообщалось&lt;ref&gt;[http://news.nationalpost.com/2011/09/12/gaddafi-forces-kill-15-at-libyan-oil-refinery/ Gaddafi forces kill 15 at Libyan oil refinery]&lt;/ref&gt;. К заводу прибыли солдаты [[Национальный переходный совет Ливии|ПНС]], после чего начался ожесточённый бой с применением ракет, но сам завод почти не пострадал&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1722 Mon, 12 Sep 2011, 14:22 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Представитель ПНС заявил, что в бою они потеряли от 15 до 17 солдат&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/09/13/world/africa/13libya.html In Flash of Resilience, Qaddafi Loyalists Attack Oil Refinery]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренең Гадамесҡа һөжүме ===
&lt;!-- 
[[25 сентября]] утром поступила первая неподтверждённая информация об атаке войск Каддафи (предположительно — [[Туареги|туарегов]]) на [[Гадамес]], который с конца августа находился под контролем ПНС. По неподтверждённым данным, погибло по крайней мере 17 человек. В середине дня информация была подтверждена Переходным Национальным Советом. По словам военного представителя ПНС Ахмеда Бани, «эти боевики атаковали… Гадамес. По имеющейся у нас информации, эти группы связаны с Хамисом Каддафи». По его словам, подошедшие подкрепления их армии отбили атаку на город&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |title=Libyan NTC says repulsed pro-Gaddafi attack in south |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |date=2018-01-16 }}&lt;/ref&gt;. Позже представитель Совета Гадамеса сообщил, что погибших 8 (ранее сообщалось о 15 погибших), подтвердив, что атака на город была отбита. С какой стороны была произведена атака (со стороны соседнего Алжира или с пустыни) не сообщалось&lt;ref&gt;[http://www.thefinancialexpress-bd.com/more.php?news_id=150716&amp;date=2011-09-26 Gaddafi forces attack Ghadames oasis, five killed]&lt;/ref&gt;, однако внешнеполитическое ведомство ПНС Ливии потребовал объяснений от алжирской стороны в связи с инцидентом&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/25/libya-siege-sirte-gaddafi-stronghold Libyan government seeks Algerian answers over cross-border attack]&lt;/ref&gt;
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренә ультиматум ===
&lt;!-- 
[[30 августа]] Переходный Национальный Совет Ливии выдвинул сторонникам Каддафи, находящимся в Сирте и Бени-Валиде, ультиматум о сдаче до [[10 сентября]]&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ Повстанцы предъявили ультиматум сторонникам Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911071206/http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ |date=2011-09-11 }}//[[Euronews]], 30.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ультиматум действовал до [[8 сентября]], когда войска лоялистов, находящиеся в Бени-Валиде открыли артиллерийский огонь по окрестностям города&lt;ref&gt;[http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html Gadhafi loyalists fire rockets from desert bastion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111060706/http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;, после чего вновь начались боевые действия.
 --&gt;
=== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең Ливияның көньяғына һөжүме  ===
&lt;!-- Ещё 27 августа агентство Reuters сообщало о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&amp;lon=14.4279671&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхе]&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;, однако тогда эта информация проверена быть не могла.

[[9 сентября]], после окончания боёв в западной части страны, военное командование сил ПНС отправило автоколонну (100—150 машин) на юг Ливии, в направлении Себхи&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/09/revolutionary-forces-advance-on-most-remote-gaddafi-desert-town/ Revolutionary forces advance on most remote Gaddafi-held desert town]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=pxRrAV5Y3z4&amp;amp تقرير سي ان ان عن إستعدادات الثوار لتحرير سبها 13-9-2011]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] отряды революционеров (500 человек) после боя овладели
[http://wikimapia.org/#lat=27.6527416&amp;lon=14.2727852&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4853332/ru/Авиабаза-Брак военным аэродромом возле города Брак (Дирак)] в 90 километрах севернее [http://wikimapia.org/#lat=27.0400153&amp;lon=14.4447041&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхи]&lt;ref&gt;[http://www.ghananewslink.com/?id=16589 Libya fighters issue deadline to civilians in Gadhafi stronghold]&lt;/ref&gt;. Как сообщается, приблизительно 70 солдат Каддафи отступили в направлении [[Себха|Себхи]]&lt;ref&gt;[http://www.theindychannel.com/news/29179753/detail.html Libya Fighters Issue Deadline To Civilians In Gadhafi Stronghold]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

[[17 сентября|17]]—[[18 сентября]] сообщалось, что войска ПНС сумели захватить город [http://wikimapia.org/#lat=27.5463283&amp;lon=14.2707253&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/15834864/ru/Брак Брак], а также посёлки [http://wikimapia.org/#lat=27.5769926&amp;lon=14.3557835&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/4853043/ru/Гира Гира], [http://wikimapia.org/#lat=27.5596071&amp;lon=14.4521713&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/11257924/ru/Ашукида Ашукида], [http://wikimapia.org/#lat=27.3703191&amp;lon=14.9229527&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/9332306/ru/Эз-Зиген Эз-Зиген], [http://wikimapia.org/#lat=27.2701178&amp;lon=14.8886204&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/21534012/ru/Самну Самну] и [http://wikimapia.org/#lat=27.2131137&amp;lon=14.6305275&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/8542389/ru/Таманхинт Таманхинт], некоторые из которых были взяты в результате переговоров с местными общинами.
 --&gt;
=== Себха өсөн алыш ===
&lt;!-- [[19 сентября]] появились сообщения, что войска ПНС, подошедшие с восточной стороны к Себхе, захватили [http://wikimapia.org/#lat=27.0056847&amp;lon=14.4814396&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/18255898/ru/Аэропорт-Себха аэропорт], [http://wikimapia.org/#lat=27.0100578&amp;lon=14.4550359&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4858029/ru/Крепость-Себха крепость] и [http://wikimapia.org/#lat=27.0420029&amp;lon=14.4380093&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/21550051/ru/Аль-Маншия район Маншия] в южной части Себхи.

[[20 сентября]] войска ПНС продолжали вести бои по взятию Себхи. Представитель «Бригады Щита пустыни» (бригада войск ПНС в южной Ливии) [[Мухаммед Вардугу]] сообщил, что был взят в плен глава разведки правительства Каддафи района Эль-Хофра (район городов Хун, Уэддан и Сокна) генерал [[Бельгасим Эль-Абаадж]], который, по словам Вардугу, ответственный за многие преступления в Эль-Хофре&quot;. Также, по словам Вардугу, около 300 наёмников армии Каддафи бежали с Себхи&lt;ref&gt;[http://www.heraldsun.com.au/news/world/henchman-belgacem-al-abaaj-captured-but-no-sign-of-gaddafi/story-e6frf7lf-1226141941252 Henchman Belgacem al Abaaj captured, but no sign of Gaddafi]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Однако канал CNN, репортёры которого проделали путь вместе с войсками ПНС в Себху и показали видеокадры оттуда, говорят, что бои за Себху, как и за остальные населённые пункты, занятые войсками ПНС на юге Ливии ранее, были незначительными. Наибольшее сопротивление было встречено в районе Эль-Маншия накануне, где под снайперским огнём погибло несколько солдат ПНС. Корреспондент CNN сообщил, что ему неизвестно, контролируют ли войска ПНС весь город&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/09/20/world/africa/libya-sabha/ Government forces enter Libya’s Sabha, to cheers]&lt;/ref&gt;.

Вечером 20 сентября командующий войсками ПНС [[Башир Альхваз]] сообщил, что за время краткосрочных боёв за Себху потери армии ПНС составили 3 человека убитыми, потери войск Каддафи составили 19 человек убитыми. Также он подтвердил, что войска ПНС контролируют большую часть города, заявив, что для взятия под полный контроль южных границ Ливии понадобится неделя&lt;ref&gt;[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT Libyans flee siege in Gadhafi’s hometown Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[21 сентября]] представитель Переходного Национального Совета Ливии в Себхе Абдельмаджид Сеиф Эннаср сообщил, что войска ПНС «полностью контролируют Себху, и все, включая [тех, кто был] за Каддафи, сейчас на стороне революции». Также он добавил, что сопротивление Переходному Национальному Совету в Себхе было незначительным&lt;ref&gt;[http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 Wed, 21 Sep 2011, 09:17 GMT+3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112012105/http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 |date=12 January 2012 }}&lt;/ref&gt;. Позже, со ссылкой на командование войск южного фронта, источники сообщили, что из 300 отступивших солдат Каддафи, 150 было взято в плен&lt;ref&gt;[http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx Libya’s NTC declares victory in battle for Sabha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922201534/http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx |date=2011-09-22 }}&lt;/ref&gt;.

[[22 сентября]] МАГАТЭ (Международное Агентство по Атомной энергии ООН) сообщило, что войска ПНС Ливии нашли вблизи Себхи военный объект, где, как впоследствии выяснилось, находятся радиоактивные материалы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922 |title=Raw uranium stored near Libya’s Sabha — IAEA |access-date=2020-04-29 |archive-date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |date=2012-09-28 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Жуфра өсөн алыш ===
&lt;!-- 
[[22 сентября]] представитель командования войск армии ПНС в Мисрате [[Фатхи Башага]] сообщил, что под контролем их войск находится весь регион [[Джуфра]] (регион Джуфра включает в себя города: [http://wikimapia.org/#lat=29.1646036&amp;lon=16.1448383&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20253460/ru/Уаддан Уаддан], [http://wikimapia.org/#lat=29.1228484&amp;lon=15.9415913&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19797593/ru/Хун Хун] и [http://wikimapia.org/#lat=29.0679485&amp;lon=15.7840061&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/6341412/ru/Сокна Сокна])&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/2011922152622700880.html Libya’s NTC captures three southern towns]&lt;/ref&gt;. По его словам, в Джуфре был склад химического оружия, который был взят под контроль ПНС&lt;ref&gt;[http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/# Libya: NTC Say They Control Gaddafi’s Desert Outposts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927032301/http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/ |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;. Города района Джуфра (Уаддан, Хун и Сокна) находятся на юге Ливии, между Сиртом и Себхой (примерно 250 километров южнее Сирта и примерно в таком же расстоянии к северу от Себхи)&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=29.1281718&amp;lon=16.0180664&amp;z=8&amp;l=1&amp;m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;.

Также 22 сентября командование НАТО сообщило, что в Ливии остаётся три очага сопротивления войск Каддафи, упоминая при этом помимо Бени-Валида и Сирта, город [http://wikimapia.org/#lat=27.8128126&amp;lon=16.388855&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21285565/ru/Эль-Фукаха Фукаха] в провинции Джуфра&lt;ref&gt;[https://m.news24.com/citypress/International/News/Pro-Gaddafi-forces-still-a-threat-says-Nato-20110922 Pro-Gaddafi forces still a threat, says Nato]&lt;/ref&gt;. Однако представитель оставшейся в нескольких городах Ливии группировки войск Каддафи Мусса Ибрагим, связавшийся с сирийским телеканалом «Аррай» с неизвестного местоположения, заявил о продолжении борьбы с «агентами и предателями», назвав среди подконтрольных войскам Каддафи городам помимо Сирта и Бени-Валида, также оазис Джуфра&lt;ref&gt;[http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== Family car destroyed as it flees Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925071430/http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;. Однако данное заявление идёт вразрез с сообщениями ряда информагентств, ссылающихся на Переходный Национальный Совет, о контроле ПНС над оазисом Джуфра&lt;ref&gt;[http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html Residents flee Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925012900/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://nsnbc.wordpress.com/2011/09/23/blacks-in-libya-still-targeted-by-anti-ghaddafi-forces-killings-beatings-abuse/ Blacks in Libya Still Targeted by anti-Ghaddafi Forces: killings, beatings, abuse]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Көньяҡ Фессан ҡалалары өсөн һуғыштар ===
&lt;!-- 
[[20 сентября]] стало известно, что после непродолжительных боёв накануне боевые действия перенеслись на города [http://wikimapia.org/#lat=26.4364543&amp;lon=14.2509842&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7391719/ru/Годдва Годдва] и [http://wikimapia.org/#lat=25.9222316&amp;lon=14.440155&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5143550/ru/Траган Траган], к югу от Себхи, где, как сообщил Мухаммед Вардугу, силы ПНС также «развивали успех»&lt;ref&gt;[http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory Libya’s NTC claims vital Sabha victory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107193252/http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

[[22 сентября]] представитель Переходного Совета [[Хуни Джафра Мустафа]] сообщил, что помимо Себхи, они контролируют [http://wikimapia.org/#lat=25.9154382&amp;lon=13.9165878&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10399838/ru/Мурзук Мурзук], [http://wikimapia.org/#lat=24.9116608&amp;lon=14.527359&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7561939/ru/Катрун Катрун], [http://wikimapia.org/#lat=26.5848429&amp;lon=12.8025055&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14832073/ru/Убари Убари], а также ряд других небольших населённых пунктов и пограничные [[Нигер]]ом и [[Чад]]ом, районы (в общей сложности 90 % южной Ливии)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |title=تقرير اخباري: الجنوب الليبي «يتحرر» ويطلب مساعدات و&quot;نصيبا عادلا&quot; بالحكومة المقبلة |accessdate=2011-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, 22 сентября не подконтрольной ПНС на юге страны оставалась только территория на крайнем юго-западе Ливии (города [http://wikimapia.org/#lat=25.7770156&amp;lon=10.558548&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20258195/ru/Серделес Сарделес], [http://wikimapia.org/#lat=25.493798&amp;lon=11.6231919&amp;z=8&amp;l=0&amp;m=b&amp;show=/10186368/Tahala Тахала])

Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;show=/13649642/ru/Гат Гат] и [http://wikimapia.org/#lat=24.8795846&amp;lon=10.1887894&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10186311/ru/Эль-Бирка Эль-Бирка] возле границы с Алжиром), находящаяся в значительном удалении (от 300 до 450 километров) от уже занятых армией ПНС городов&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=26.460738&amp;lon=12.3843384&amp;z=9&amp;l=1&amp;m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;.

[[25 сентября]] появилась информация, что боевые действия перекинулись на район города [Гат] на крайнем юго-западе Ливии (на границе с Алжиром), подробностей не сообщалось&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8787721/Dumped-in-the-desert-...-Gaddafis-yellowcake-stockpile.html Dumped in the desert … Gaddafi’s yellowcake stockpile]&lt;/ref&gt;., однако в дальнейшем она не подтвердилась. Ранее командующий Мухаммед Вардугу сообщал, что захваченный в Себхе генерал войск Каддафи Бельгасим эль-Абадж сообщил, якобы он разговаривал с полковником Каддафи, который, по его словам, находился в районе города [[Гат (муниципалитет)|Гат]] «с группой наёмников из [[Нигер]]а и [[Чад]]а, знающих дороги в пустыне»&lt;ref&gt;[http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm NTC forces assault Kadhafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927182737/http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;

[[28 сентября]] группа журналистов (в том числе и репортёры BBC) добрались до [[Убари]], где представители ПНС сообщили, что город является форпостом сил ПНС, дальше которого наступление ещё не велось. Таким образом, 28 сентября Гат ещё не был под контролем сил ПНС&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15097314 Rebels fighters hunt in the desert for Colonel Gaddafi]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Һуғыштың етенсе осоро. Бени-Вәлид һәм Сирт (сентябрь—октябрь 2011) ===
&lt;!-- До 10 сентября действовал ультиматум, согласно которому войскам Каддафи, «во избежание дальнейшего кровопролития», предлагалось сдать города Сирт и Бени-Валид без боя. Однако, отсутствие особого влияния старейшин на лояльные Каддафи войска в городе, свели на нет попытки представителей Переходного Национального Совета Ливии. События 9 сентября полностью перечеркнули дальнейшие перспективы подобных переговоров.

=== Бени-Вәлид өсөн алыш ===
[[9 сентября]] на [[Восточном фронте]], согласно сообщениям Аль-Джазиры и SkyNews, в район Красной Долины, занятой Национальной армией накануне, обрушились артиллерийские
снаряды&lt;ref name=autogenerated10&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-1427 Friday, September 9, 2011 — 14:27 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;, по некоторым данным, между Красной Долиной и посёлком
[http://wikimapia.org/#lat=31.0510957&amp;lon=17.2785759&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b Харва], завязался бой.
Возле [[Бени-Валида]] также завязались бои между вооружёнными сторонниками Каддафи и частями ПНС По словам командующего отрядами повстанцев, накануне ночью правительственные войска под прикрытием
огня ракетами Град, попытались прорваться через позиции сил ПНС в направлении Триполи в 30 километрах от Бени-Валида, однако были
отброшены&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/09/clashes-reported-outside-bani-walid/ Clashes reported outside Bani Walid]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Позже Абдулла Кеншил, представитель Переходного Национального Совета,
сообщил, что, хотя наступление в пятницу не планировалось (срок окончания ультиматума войскам Каддафи в Сирте и Бени-Валиде, согласно заявлениям представителей ПНС, заканчивался в субботу, 10 сентября), его пришлось предпринять&lt;ref&gt;[http://audioboo.fm/boos/464820 Sue Torton update on Fighting inside Bani Walid #Libya]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
Вечером 9 сентября появились сообщения, что войска ПНС, контратакуя противника, пошли в наступление и к вечеру вошли в городскую черту Бени-Валида, продвинувшись на 1 километр вглубь города, где завязались
уличные бои&lt;ref&gt;[http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid Libyan fighters enter Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118213832/http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-2059 Friday, September 9, 2011 — 18:59 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Абдулла Кеншил сообщил, что войска, лояльные ПНС, вошли в Бени-Валид с севера, юга и востока, продвинувшись 1,5-2 километра от рынка в сторону центра
города&lt;ref&gt;[http://www.publicbroadcasting.net/netradio/news.newsmain/article/0/0/1850558/World/Fighters.enter.Bani.Walid.battles.erupt.near.Sirte Fighters enter Bani Walid; battles erupt near Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Беренсе штурм яһарға маташыу (10—15 сентябрь) ====
&lt;!-- [[10 сентября]] продолжались ожесточённые бои в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=MfK23SPRNsg Libya Fighters Battle for Gafhafi Stronghold]&lt;/ref&gt;. Представители Переходного Национального Совета сообщили, что они недооценили количество лояльных Каддафи войск в городе (около 1000, хотя ранее предполагалось, что Бени-Валид обороняет не более 150 солдат)&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;, по их словам, получает подтверждение информация, что Саиф аль-Ислам Каддафи находится в Бени-Валиде. Накануне, войдя в город, отряды бывших повстанцев встретили ожесточённое сопротивление и отступили, ожидая подкрепления&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ У города Бани-Валид: штурм или не штурм?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923193329/http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;, а авиация НАТО нанесла серию ударов (не меньше пяти) по позициям войск Каддафи в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-10-2011-1350 Saturday, September 10, 2011 — 13:50 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Поступает информация о значительном количестве снайперов (в частности, в районе [http://wikimapia.org/#lat=31.8475239&amp;lon=14.0849018&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21375597/ru/Вади-Динар Вади-Динар])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12 as Qaddafi strongholds receive assaults |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, а также артиллерии войск Каддафи в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe/t/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid/#.Tmud2OxmRjk Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]&lt;/ref&gt;.

[[11 сентября]] ночью, как сообщается, сохраняющие верность Каддафи войска нанесли удар артиллерией и реактивными установками «Град» по окрестностям Бени-Валида после того, как войска ПНС отступили накануне и проводили перегруппировку в нескольких километрах от города&lt;ref&gt;[http://m.timeslive.co.za/?i=3692/0/0&amp;artId=4162883&amp;showonly=1 Gaddafi defenders stall advance on Libyan town]&lt;/ref&gt;. Наступавшая со стороны Мисраты (Вади-Малдум), [[Бригада Халбус]], по словам командующего Западным фронтом Национальной армии Халеда Абдуллы Салема, вошла в город и заняла позиции в 10 километрах от центра Бани-Валида. Также командующий сообщил, что войскам Национальной армии в городе противостоят отступившая [[32-я бригада спецназначения Хамис]], члены тайной полиции [[«Легион Тория»]], а также наёмники с суданского [[Дарфур (регион)|Дарфура]]&lt;ref&gt;[http://www.businessweek.com/news/2011-09-11/libyan-opposition-advances-on-sirte-during-bani-walid-impasse.html Libyan Opposition Advances on Sirte During Bani Walid Impasse]&lt;/ref&gt;.
Вечером 11 сентября Аль-Джазира со ссылкой на военное командование новых властей Ливии, сообщила, что под контроль сил ПНС был взят северный въезд в город&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=mW6EN3-qqfk Aljazeera: Update on Bani Walid, Sebha, Gaddafi’s Ext. Int. Chief and NTC 19.00GMT 11/9/2011]&lt;/ref&gt;, закрепившись на окраинах Бени-Валида&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4p37hJDJu30 صور حصرية لأخبار الان من على مشارف بني وليد]&lt;/ref&gt;.

[[12 сентября]] информагентства сообщили о потоке беженцев с Бени-Валида, в котором, по словам покидающих город жителей, ощущается нехватка топлива и продуктов питания, а также идут ожесточённые бои&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |title=Families evacuate Bani Walid {{!}} Video {{!}} Reuters.com |access-date=2011-09-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. По словам очевидцев, войска подконтрольные ПНС встречают серьёзное сопротивление, однако смогли закрепиться на северо-западных окрестностях Бени-Валида, уличные бои продолжались&lt;ref&gt;[https://news.sky.com/home/world-news/article/16067783 Residents Flee Fighting In Libyan Town]&lt;/ref&gt;.

[[13 сентября]] представители Переходного Национального Совета Ливии сообщили, что с учётом потока беженцев в последние дни, жителям Бени-Валида даётся ещё 2 дня чтоб покинуть город, переехав в более безопасное место, прежде чем боевые действия вновь активизируются. Подобные сообщения на Бени-Валид транслировала радиостанция, находящаяся в
Тархуне&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |title=NTC tells civilians to leave Bani Walid |access-date=2011-09-13 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428122438/http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, учитывая ожесточённое сопротивление в Бени-Валиде, а также большое число оставшихся в городе мирных жителей, сторонники новой власти Ливии в лице ПНС решили приостановить активные боевые действия в городе на несколько дней&lt;ref&gt;[https://www.thestar.com/news/article/1052832 Residents of besieged Gadhafi town given two days to leave]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] в [[Бени-Валид]]е было относительное затишье, которым воспользовались местные жители для бегства из города в виду угроз дальнейших вспышек боевых
действий&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town/ Новое видео из Бани-Валида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208081910/http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town |date=2011-12-08 }}&lt;/ref&gt;.

[[15 сентября]] в районе Бени-Валида особой военной активности не наблюдалось, войска Национальной армии продолжали перегруппировку, а лояльные Каддафи войска в Бени-Валиде, по словам местных жителей, покидавших город, заняли снайперские и пулемётные позиции внутри и на крышах «жилых домов и школ». Покидавшие город жители Бени-Валида обеспокоены выжидающей позицией Переходного Национального Совета. Так, по словам некоторых местных жителей, многие семьи в Бени-Валиде находятся «в ловушке» и не в состоянии покинуть город, ситуация в котором ухудшается с каждым днём&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/15/beni-walid-residents-waiting-for-ntc-forces-to-attack/ Beni Walid residents waiting for NTC forces to attack]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Икенсе штурм яһарға маташыу (16—25 сентябрь) ====
&lt;!-- [[16 сентября]] появилась информация о начале нового штурма Бени-Валида&lt;ref&gt;[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT&amp;CTIME=2011-09-16-05-50-50 Libyan fighters in fierce push on Gadhafi bastion]&lt;/ref&gt;, в результате которого, как сообщило агентство Reuters, войскам Национальной армии удалось захватить «долину, ведущую к центру
города»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |title=Libyan NTC forces close in on centre of pro-Gaddafi town |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
В дальнейшем сообщалось, что этот штурм также успехом не увенчался.

[[21 сентября]] военный представитель ПНС Ахмед Бани признал, что войска новой власти столкнулись с географическими трудностями у города Бени-Валид, который расположен «между горами», а также с большим количеством снайперов и артиллерии дальнего радиуса действия. Однако Ахмед Бани добавил, что город «на 100 % окружён»&lt;ref&gt;[http://www1.chinadaily.com.cn/xinhua/2011-09-21/content_3850774.html Roundup: NTC still faces strong military resistance despite int’l recognition]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

[[24 сентября]] сообщалось, что многие добровольцы, воевавшие на стороне ПНС Ливии под Бени-Валидом, ввиду патовой ситуации и неспособности взять город в течение нескольких недель, покидали место боевых действий. По словам бойцов, они поражены тем масштабом сопротивления, с которым столкнулись, а также недовольны неорганизованностью в рядах добровольцев&lt;ref&gt;[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 Libyans with no leadership quit Bani Walid front] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930070322/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 |date=2011-09-30 }}&lt;/ref&gt;.

[[25 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что во время возобновившихся боёв за Бени-Валид погибло 30 бойцов новой ливийской власти&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-25-2011-1305 Sun, 25 Sep 2011, 11:05 GMT+3]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (26 сентябрь—3 октябрь) ====
&lt;!--[[26 сентября]] стало известно, что после ночного артобстрела позиций войск Каддафи в городе, части Национальной армии начали новую атаку на город, уже с участием танков и зенитных орудий. Сообщается об ожесточённом сопротивлении, для подавления которого войска новой ливийской власти задействовали артиллерию. Однако, по словам командующего Мухаммеда Эль-Седдика, командование Национальной армии воздерживалось от применения пехоты на этом этапе операции. По его словам, «пехота будет участвовать позднее. Заключительное сражение будет в течение следующих двух дней»&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/22574/World/Region/NTC-forces-pound-Gaddafi-fighters-in-Bani-Walid-re.aspx NTC forces pound Gaddafi fighters in Bani Walid redoubt]&lt;/ref&gt;.

[[28 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что из-за ракетного обстрела возле Бени-Валида погибли 11 бойцов Национальной армии, в том числе и один из старших командующих — [[Дау эль-Шахин эль-Джадак]], на машину которого пришёлся удар. Сам Дау аль-Шахин аль Джадак, как сообщается, был родом с Бени-Валида. Полевой командир войск ПНС, капитан Валида Хаймедж сообщил, что наступление на город было фактически остановлено. По его словам, «ракетные и артиллерийские удары не прекращаются. Мы ведём ответный огонь, но не вводим в бой пехоту. Мы ждём подкреплений из Триполи и Эз-Завии». Также командующий сообщил о низкой эффективности авиации НАТО, которая наносит удары по ракетным установкам, однако те появляются в других местах&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-28-2011-1456 Wed, 28 Sep 2011, 12:56 GMT+3]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Бени-Вәлидте штурмлау (4—17 октябрь) ====
&lt;!-- [[4 октября]] один из командующих войск новой власти — [[Адель Беньюр]] — заявил, что по имеющейся у него информации, большинство жителей, а также часть лояльных Каддафи войск, покинули Бени-Валид, укрывшись за его пределами, что, по его словам, «облегчит… атаку на город в течение ближайших двух дней»&lt;ref&gt;[http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid Gaddafi directing defence of Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006204658/http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid |date=2011-10-06 }}&lt;/ref&gt;.

До этого предпринимались неоднократные безрезультатные попытки штурма города, которые прекратились после ощутимых потерь, понесённых наступавшими сторонниками новой ливийской власти. С конца сентября возле города было относительное затишье, активных боевых действий не велось.

[[9 октября]] командующий войсками временного ливийского правительства [[Юнис Мусса]] сообщил, что в ходе начавшегося наступления на Бени-Валид накануне, у лояльных Каддафи войск был отбит [http://wikimapia.org/#lat=31.7346642&amp;lon=13.9583015&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17109643/ru/Аэропорт-Бени-Валида аэропорт Бени-Валида], и бои продолжались в 1 километре от центра города&lt;ref&gt;[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n261311 Libya NTC forces say they control Bani Walid airport]&lt;/ref&gt;.

Однако [[10 октября]] сообщается о контратаке войск Каддафи в Бени-Валиде, в результате которой силы ПНС потеряли 17 бойцов и вынуждены были отступить с территории аэропорта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |title=17 NTC fighters killed in Libya’s Bani Walid |accessdate=2011-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |archivedate=2016-03-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |date=2016-03-10 }}&lt;/ref&gt;.

[[11 октября]] стало известно, что войска временного ливийского правительства накануне овладели посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.4433097&amp;lon=13.9483452&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14332655/ru/Эль-Шамих Эль-Шамих] в 35 километрах южнее Бени-Валида, тем самым открыв путь к городу с южной стороны&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/libya-oct-11-2011-0745 Tue, 11 Oct 2011, 05:45 GMT+3]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Силы Переходного ливийского правительства установили пропускной пункт в Шамихе, через который район Бени-Валида покидают беженцы. Для них в районе посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3961396&amp;lon=13.3110523&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14144399/ru/Несема Несма] был создан лагерь&lt;ref&gt;[http://www.brecorder.com/world/africa/31323-anti-kadhafi-fighters-seize-sirte-police-hq-.html Anti-Kadhafi fighters seize Sirte police HQ]&lt;/ref&gt;. 11-12 сентября сторонники Переходного правительства появились на южных окрестностях Бени-Валида и заняли район [http://wikimapia.org/#lat=31.7347555&amp;lon=14.0086842&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11305070/ru/Сакания Сакания] на юге города&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=9h__PmX8ANU ثوار الزاوية يتجهون من الزاوية إلى بني وليد]&lt;/ref&gt;.

[[15 октября]] несмотря на заявления представителей Переходного правительства о приостановке наступления на Бени-Валид до взятия Сирта&lt;ref&gt;[http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html Libya: NTC, pro-Kadhafi soldiers clash in the battle for Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111207090616/http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html |date=2011-12-07 }}&lt;/ref&gt;, стали поступать сообщения о наступлении гражданских батальонов из Мисраты в восточной части Бени-Валида, где, по некоторым данным, сторонники Переходного правительства овладели Районом 1&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=uPFi4dufTZY تقرير عامر لافي من بن وليد، اليسبت الساعه 14:39 15/10/2011]&lt;/ref&gt;. Командование сил нового правительства заявило о контроле своих сил над [http://wikimapia.org/#lat=31.7365257&amp;lon=14.0324163&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17116891/ru/Промзона промзоной], районами [http://wikimapia.org/#lat=31.7570538&amp;lon=14.0317082&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17116877/ru/Больница-Бени-Валида больницы], [http://wikimapia.org/#lat=31.7472237&amp;lon=14.0169561&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11506899/ru/Рынок&amp;search=market рынка], где, тем не менее, ещё могли находиться снайперские позиции&lt;ref&gt;[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm Libyan NTC slows down in Sirte, advances in Bani Walid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017194454/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm |date=2011-10-17 }}&lt;/ref&gt;.

[[16 октября]], по словам представителя исполнительного кризисного комитета переходного ливийского правительства Али Деки, под контролем новой власти находились центральная и северная части города. Под контролем войск Каддафи находился район [http://wikimapia.org/#lat=31.7379126&amp;lon=13.9973974&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15506964/ru/Дахра Дахра] на юге Бени-Валида&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/16/world/africa/libya-war// Libyan leaders claim new areas in Bani Walid]&lt;/ref&gt;.

[[17 октября]] Рейтерс со ссылкой на полковника Абдуллу Накера сообщило о полном взятии Бени-Валида правительственными войсками Национального переходного совета. Позже корреспонденты Reuters, побывавшие в Бени-Валиде и не обнаружившие войск Каддафи в городе, подтвердили взятие города силами Переходного ливийского правительства&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |title=WRAPUP 4-NTC forces celebrate capture of Gaddafi bastion Bani Walid |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |date=2015-10-02 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Сирт өсөн алыш ===

==== Сирт йүнәлешендәге һуғыштар (8—14 сентябрь) ====
&lt;!-- [[8 сентября|8]]-[[10 сентября]] войскам ПНС удалось взять [http://wikimapia.org/#lat=31.0076285&amp;lon=17.4669743&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19153031/ru/Устье-Вади-Аль-Ахмар Красную Долину (Вади-эль-Хаммар)] в 90 км восточнее Сирта, где завязались позиционные бои&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=5vgUscfccmM Fighters bring battle to Libya’s Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[11 сентября]] силы Западной группировки войск ПНС продолжили наступление на Сирт, после чего заняли посёлки [http://wikimapia.org/#lat=31.3612595&amp;lon=15.2454185&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Эль-Геддахия]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12; Qaddafi’s spy chief arrested |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt; и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&amp;lon=15.571146&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк], [http://wikimapia.org/#lat=31.4014877&amp;lon=15.6947422&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17697650/ru/Буэйрат-аль-Хасун Буэйрат-аль-Хасун] и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&amp;lon=15.571146&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=eNYPp_nfzGE الثوار يسيطرون على منطقتي الوشكه وبويرات الحسون]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=31.3885198&amp;lon=15.7358551&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;gz=0;155765533;312039923;9558106;0;5877686;281865;5005646;422766;1524353;1900959;0;1672343 Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;. В этот же день на Восточном фронте войска ПНС подошли к посёлку [http://wikimapia.org/#lat=31.0532281&amp;lon=17)02489&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14915308/ru/Храва Харава]&lt;ref&gt;[http://www.cortezjournal.com/article/20110911/API/1109110541/Official:-Gadhafi's-son-al-Saadi-flees-to-Niger Libyan fighters battle in key loyalist town]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] Западный фронт войск ПНС из-за отсутствия снабжения и серьёзных потерь вынужден был отступить до посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3765028&amp;lon=15.3630066&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Геддахия] западнее Сирта.
 --&gt;
==== Беренсе штурм яһарға маташыу (15—18 сентябрь) ====
&lt;!--[[Файл:2011 Battle of Sirte.svg|thumb|350px|Сирт өсөн алыш]]
[[15 сентября]] войска ПНС (отряд «Тувар Мисрата», то есть «революционеры Мисураты») вышли к западным окраинам Сирта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |title=Libya interim govt says on outskirts of Sirte |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;, пересекли мост [http://wikimapia.org/#lat=31.2032352&amp;lon=16.5442944&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21500289/ru/мост-Эль-Гарбият Эль-Гарбият] и с ходу предприняли штурм города&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |title=Libya’s revolutionary fighters enter Qaddafi hometown Sirte, fight his loyalists |accessdate=2011-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916020434/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |archivedate=2011-09-16 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Осажденные войска Каддафи оказали ожесточенное сопротивление&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0920 Fri, 16 Sep 2011, 07:20 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |title=11 Anti-Khdhafi Fighters Killed in Battle for Sirte |accessdate=2011-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |archivedate=2015-09-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;, в результате чего штурм провалился&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0846 Fri, 16 Sep 2011, 06:46 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=571857&amp;cid=9 Штурм Сирта: противоречивые сведения]&lt;/ref&gt;. Тем не менее, войска ПНС сумели закрепиться на западных окраинах Сирта.

[[17 сентября]] на восточном фронте отряды ПНС сумели овладеть поселком Харава&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-17-2011-2114 Sat, 17 Sep 2011, 19:14 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Икенсе штурм яһарға маташыу (19—23 сентябрь) ====
&lt;!-- [[19 сентября]] войска Западного фронта ПНС предприняли вторую попытку штурма Сирта, не давшую значительных результатов&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |title=Mon, 19 Sep 2011, 02:39 GMT+3 |access-date=2011-09-19 |archive-date=2012-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107021203/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://modernghana.com/news/351765/1/anti-khadhafi-forces-admit-losses-in-sirte-offensiv.html Anti-Kadhafi forces admit losses in Sirte offensive]&lt;/ref&gt;. Войска Восточного фронта ПНС захватили посёлок [http://wikimapia.org/#lat=31.1114462&amp;lon=17.1488857&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20254075/ru/Эс-Султан Эс-Султан] в 50 км восточнее Сирта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |title=Libyan fighters inch toward Sirte |accessdate=2011-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428120416/http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Ближе к вечеру войска ПНС достигли восточного въезда в Сирт&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-20-2011-1048 Tue, 20 Sep 2011, 10:48 GMT+3]&lt;/ref&gt;, но были вынуждены отступить вследствие отсутствия боеприпасов и снабжения.

[[23 сентября]] войска Восточного фронта ПНС повторно взяли под свой контроль восточный въезд в Сирт&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120714165820/news.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8351352 NTC troops probe Gaddafi hometown]&lt;/ref&gt;, после чего продвинулись на запад ещё на 10 километров&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278 Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (24—30 сентябрь) ====
&lt;!-- [[24 сентября|24]]-[[25 сентября]] войска Западного фронта ПНС возобновили штурм Сирта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278? Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/201192444319839381.html Libyan fighters ready for final Sirte assault]&lt;/ref&gt;, в результате чего захватили район [http://wikimapia.org/#lat=31.2078464&amp;lon=16.5522981&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21611952/ru/Заафран Заафран] в 1 км от центра города&lt;ref&gt;[http://www.newszilla.eu/2011/09/libyans-fight-for-control-of-gaddafi.html Libyans fight for control of Gaddafi stronghold Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thedailystar.net/newDesign/latest_news.php?nid=32535 NTC forces enter Sirte]&lt;/ref&gt;. Однако, из-за высоких потерь войска ПНС были вынуждены отступить из центра города&lt;ref&gt;[http://www.twitvid.com/YPPWW NTC Fighters retreat to the outskirt of #Sirte #Libya 09.00GMT 25/9/11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112000619/http://www.twitvid.com/YPPWW |date=2012-01-12 }}&lt;/ref&gt;.

[[26 сентября]] войска Восточного фронта ПНС вошли в восточные пригороды Сирта&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-26-2011-1210 Mon, 26 Sep 2011, 10:10 GMT+3]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=E9yVOMGLi7U Ajazeera: Street By Street Battle on-going in Sirte 16.15GMT 26/9/2011]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=0e74g28wUAo Aljazeera Update: FF now consolidating positions on East Sirte 17.15GMT 29/9/2011]&lt;/ref&gt;, где завязались уличные бои.

[[27 сентября]] войска Восточного фронта ПНС захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.2097734&amp;lon=16.6311121&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/16587046/ru/Сиртский-коммерческий-порт порт Сирта]&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-27-2011-0949 Tue, 27 Sep 2011, 07:49 GMT+3]&lt;/ref&gt;. В этот же день из-за контратак войск Каддафи отрядам ПНС пришлось отступить из комплекса Угадугу.

[[28 сентября]] войска Западного фронта ПНС с южного направления захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.0707267&amp;lon=16.6113281&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1220892/ru/Аэропорт-Гардабия аэропорт Сирта]&lt;ref&gt;[http://aljazeera.com/news/africa/2011/09/2011928134252487233.html Libyan fighters 'capture' Sirte airport]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |title=Wed, 28 Sep 2011, 22:47 GMT+3 |access-date=2011-09-28 |archive-date=2012-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103112431/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, который ранее использовался силами Каддафи как позиция для ракетного и артиллерийского обстрела наступавших&lt;ref&gt;[https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAL5E7KT4YC20110929 Civilians flee Sirte battle, fighting hampers aid: U.N.]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең берләшеүе (1—6 октябрь) ====
&lt;!-- [[1 октября|1]]-[[3 октября]] войска Восточного фронта ПНС соединились с западной группировкой, после чего продолжили наступление на Сирт с южного направления. Плацдармом для наступления стал район [http://wikimapia.org/#lat=31.156794&amp;lon=16.6127443&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13358737/ru/Сиртское-кольцо «Сиртского кольца»], находящийся на пересечении южных и восточных дорог от города. Войскам ПНС удалось отсечь группировку войск Каддафи в районе Каср-абу-Хади&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4orSWl2hcO8 NTC fighters 'seal off' Gaddafi’s hometown]&lt;/ref&gt; от основных сил и полностью окружить город. Также войска ПНС захватили штаб батальона Саади Каддафи. После ожесточенных боев войска ПНС взяли под свой контроль район [http://wikimapia.org/#lat=31.0683006&amp;lon=16.6673756&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/19369961/ru/Каср-Абу-Хади Каср-абу-Хади]&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/23259/World/Region/Gaddafi-birthplace-Abu-Hadi-overrun.aspx Gaddafi birthplace Abu Hadi overrun]&lt;/ref&gt;, где родился полковник Каддафи&lt;ref&gt;[http://thedailynewsegypt.com/region/libya-eyes-symbolic-coup-in-qaddafi-birthplace.html Libya eyes symbolic coup in Qaddafi birthplace]&lt;/ref&gt;.

[[4 октября|4]]-[[5 октября]] в Сирте продолжились уличные бои, постепенно перемещавшиеся ближе к центру города&lt;ref&gt;[http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte Libyan government forces push into centre of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007190653/http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte |date=2011-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte/ Родной город Каддафи почти взят] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126072804/http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte |date=2012-01-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[6 октября]] войска Каддафи предприняли контратаку&lt;ref&gt;[http://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/libye-les-combats-s-intensifient-dans-les-rues-de-syrte_1037695.html Libye: les combats s’intensifient dans les rues de Syrte]&lt;/ref&gt;, которая была отбита войсками ПНС. В этот же день войска ПНС заняли [http://wikimapia.org/#lat=31.2113241&amp;lon=16.6228724&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21765073/ru/Гостиница-эль-Кардрбия гостиницу эль-Гардабия], боевые действия переместились в район домов возле побережья&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |title=Sniper fire holds up push into Gaddafi’s hometown |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Ҡаланың үҙәк өлөшөндәге һуғыштар (7—17 октябрь) ====
&lt;!-- [[7 октября|7]]—[[10 октября]] войска ПНС предприняли крупное наступление на город&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-oct-7-2011-1112 Fri, 7 Oct 2011, 09:12 GMT+3]&lt;/ref&gt;, в ходе которого овладели конференц-центром Угадугу, территорией университета Сирта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15229351 Libya NTC fight Gaddafi forces in streets of Sirte]&lt;/ref&gt; и больницей Ибн-Сина. Также были захвачены районы Сабамия и Эль-Гиза&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/10/2011109123523772491.html Libyan fighters push further into Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[11 октября|11]]—[[13 октября]] продолжились бои в основной части города, которые закончились отступлением отрядов ПНС под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c219/246760.html Под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи подразделения революционеров отступили из районов Сирта]&lt;/ref&gt;.

[[14 октября|14]]—[[17 октября]] войска ПНС предприняли новую атаку, начались бои в районах Аль-Доллар и Район № 2. Перед наступлением командование ПНС усилило свою группировку в Сирте танками&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&amp;sid=73&amp;nid=1818425659&amp;cid=309&amp;scid=-1&amp;title=National+News&amp;ith=9 |title=Libya government brings more tanks to smash Sirte resistance |accessdate=2011-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203125137/http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&amp;sid=73&amp;nid=1818425659&amp;cid=309&amp;scid=-1&amp;title=National+News&amp;ith=9 |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.
--&gt;
==== Сирт ҡалаһына штурмдың тамамланыуы (18—20 октябрь) ====
&lt;!-- [[18 октября|18]]—[[19 октября]] войска ПНС предприняли решительное наступление на остававшиеся под контролем войск Каддафи районы Сирта&lt;ref&gt;[http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 Fierce battle under way to crush last Gadhafi holdout] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118052641/http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;, в результате чего они заняли район Аль-Доллар&lt;ref&gt;[http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=7127 Al Qathafi Diehards in Sirte Keep Declaration of Normalcy in Abeyance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020015050/http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=7127 |date=2011-10-20 }}&lt;/ref&gt;.

[[20 октября]] состоялся штурм последних подконтрольных войскам Каддафи участков города&lt;ref&gt;[http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022040504/http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rt.com/news/gaddafi-stronghold-sirte-captured-271/ Gaddafi stronghold Sirte reportedly captured]&lt;/ref&gt;. Продолжилась зачистка местности&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111021004046/http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-fighters-capture-Gadhafi-hometown-of-Sirte-2227520.php#photo-1683086 Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102092329271942.html Gaddafi’s hometown of Sirte 'falls' to NTC]&lt;/ref&gt;, в результате которой был захвачен, а затем [[Убийство Муаммара Каддафи|зверски убит Муаммар Каддафи]], а позже расстрелян его сын Муттазим&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nY0rBMfFZNc فديو مقتل المعتصم ابن القذافي Video killed Gaddafi’s son Mutasim]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html Gaddafi Killed!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118085726/http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;. Некоторые сторонники Каддафи из обычных граждан, оставшиеся в городе, сообщили, что женщины и дети были убиты в результате перекрёстного огня или обстрела со стороны революционных сил. Поступали также сообщения о преследованиях и кражах со стороны революционеров; однако революционная армия заявила, что оставит безоружных гражданских лиц на произвол судьбы, и разрешила городским семьям доступ к продуктам питания и медицинской помощи&lt;ref name=&quot;telegraph_sirte&quot;&gt;{{cite news|last=Sherlock|first=Ruth|title=Gaddafi loyalists stranded as battle for Sirte rages|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=28 October 2011|newspaper=The Daily Telegraph|date=2 October 2011|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. После гибели Каддафи и взятия Сирта, [[Ливийская джамахирия]] прекратила своё существование ознаменовав победу ПНС&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|work=The Washington Post|date=20 October 2011|access-date=20 October 2011|title=Libyan prime minister confirms Gaddafi killed as Sirte is overrun|first=Craig|last=Whitlock|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021232033/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|archive-date=21 October 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Халыҡ-ара реакция ==
&lt;!-- 
После начала беспорядков большинство стран провели эвакуацию своих граждан с территории Ливии&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/politics/news/2011/02/21/567326-rzhd-evakuiruet-sotrudnikov-iz-livii.html РЖД эвакуирует сотрудников из Ливии]//Московский комсомолец,21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;[Китай завершил эвакуацию из Ливии более 35 тыс. своих граждан]&lt;/nowiki&gt;//[[РИА Новости]], 03.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html Deutsche Kriegsschiffe sollen bei Ausreise aus Libyen helfen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301021908/http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html |date=2011-03-01 }}//Deutsche Welle,24.02.2011{{ref-de}}&lt;/ref&gt;.

В ходе конфликта большинство членов ООН выступило против правительства Каддафи, призывая его уйти в отставку и передать всю власть Переходному Национальному Совету Ливии. Значительная часть мирового сообщества&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/22/calltoend/ Lenta.ru: В мире: Китай призвал свернуть военную операцию против Каддафи]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7tjxRTaOGcw Выступление министра иностранных дел РФ Сергея Лаврова по Ливии]&lt;/ref&gt; выступила за невмешательство во внутренние дела Ливии и скорейшее начало мирных переговоров. Однако, страны блока НАТО и некоторые государства Ближнего Востока (т. н. «Коалиция») предпочли вмешаться в ливийский конфликт и выступили за введение «бесполётной зоны» на большей территории Ливии. В результате голосования в ООН была принята «Резолюция Совета Безопасности ООН 1973» и одобрено введение «бесполётной зоны», что также позволило странам коалиции наносить удары с воздуха по войскам правительства Каддафи и проводить ограниченные наземные операции.

На протяжении всего конфликта некоторые страны делали попытки мирного урегулирования конфликта&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/5997102/ Мира в Ливии будет искать российский спецпредставитель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112030149/http://news.mail.ru/politics/5997102/ |date=2012-01-12 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;DIAA HADID [http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AZPHG&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT South African president: Gadhafi ready for truce]//[[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]],30 May 2011&lt;/ref&gt;. Муаммар Каддафи даже соглашался уйти в отставку на определённых условиях&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 Каддафи согласился уйти в отставку на своих условиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602092913/http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 |date=2011-06-02 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603075248/http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 |date=2011-06-03 }}//Радиостанция «[[Вести ФМ]]», 31 мая 2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6013899/ Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823221539/http://news.mail.ru/politics/6013899/ |date=2011-08-23 }}//Новости@Mail.ru, 31 мая 2011 г.&lt;/ref&gt;, которые, однако, не устроили страны коалиции.

Введение санкций против Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html Япония одобрила санкции против Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309201125/http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html |date=2011-03-09 }}//[[Росбалт]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt; и иностранное вмешательство в ход гражданской войны в Ливии сыграло ключевую роль в победе сторонников ПНС&lt;ref&gt;[https://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ Кровавая весна в пустыне // «Эксперт» № 30-31 (813) /30 июл 2012]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Мәғлүмәти һуғыш ==
=== Цензура ===
&lt;!-- Дочерняя компания Bull разработала программное обеспечение под названием Eagle, которое позволяло правительству Каддафи отслеживать интернет-трафик и которое было внедрено в Ливии в 2008 году с усовершенствованным функционированием в 2010 году&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/international/2011/09/01/01003-20110901ARTFIG00412-comment-j-ai-mis-8-millions-de-libyens-sur-ecoute.php |title=Comment j'ai mis 8 millions de libyens sur écoute|work=Le Figaro |location=France |access-date=11 September 2011|date=September 2011}}&lt;/ref&gt;. Правительство Каддафи отключило все интернет-коммуникации в Ливии и арестовывали ливийцев, которые давали телефонные интервью СМИ&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Ackerman |first=Spencer |url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223190740/http://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors |url-status=dead |archive-date=23 February 2011 |title=Desperate Gaddafi Bombs Protesters, Blocks Internet |date=22 February 2011 |magazine=[[Wired UK]] |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/news/2011/02/20/libya-governments-should-demand-end-unlawful-killings |title=Libya: Governments Should Demand End to Unlawful Killings|date=20 February 2011 |publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Ливийские власти запретили международным журналистам вести репортажи из Ливии, кроме как по приглашению правительства Каддафи&lt;ref&gt;{{cite news|last=Williams|first=Jon |url=https://www.bbc.co.uk/blogs/theeditors/2011/02/reporting_from_libya.html |title=The Editors: The Difficulty of Reporting from Inside Libya |work=BBC News|date=19 February 2011 |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/02/20/3143581.htm |title=Libya Fights Protesters with Snipers, Grenades|work=ABC News|date=20 February 2011 |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |title=Libya Witness: 'It's Time for Revolt. We Are Free' |work=Euronews |date=23 February 2011 |access-date=26 March 2011 |archive-date=28 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |date=28 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. 21 февраля, газета [[The New York Times]] сообщила, что Каддафи пытался пресечь утечку информации из Ливии&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;/&gt;. Несколько жителей сообщали, что сотовая связь была отключена, и даже стационарная телефонная связь была спорадической&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/02/22/world/africa/22libya.html|title=Qaddafi's Grip Falters as His Forces Take On Protesters |date=21 February 2011 |work=The New York Times |first1=David D. |last1=Kirkpatrick |first2=Mona |last2=El-Naggar}}&lt;/ref&gt;. Однако каждый день новые кадры, снятые камерами мобильных телефонов, попадали на [[YouTube]] и в международные СМИ. Журналисты и так называемые «исследователи в области прав человека» ежедневно звонили сотням гражданских лиц на территории, контролируемой правительством.

В городе Мисурата лидеры мятежников ввели ограничения в отношении иностранных средств массовой информации. Журналистам не разрешили выехать в деревню Дафния, и их вернули обратно на контрольно-пропускные пункты, удерживаемые мятежниками. Журналисты могли пользоваться только официально утверждёнными переводчиками&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20110623114804/http://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | url-status=dead | archive-date=23 June 2011 | work=Bloomberg | first=Chris | last=Stephen | title=Rebel Leaders in Libya's Misrata Curb Press Freedoms as Casualties Mount | date=22 June 2011}}&lt;/ref&gt;.

Международные журналисты, пытавшиеся освещать события, подверглись нападениям со стороны сил Каддафи. Съёмочная группа британской службы [[Би-би-си]] была избита, поставлена к стене солдатами Каддафи, которые затем произвели выстрелы над головами журналистов, смеясь над ними после этого&lt;ref&gt;{{cite news |last=Spencer|first=Richard|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=BBC Crew Beaten and Given Mock Executions|date=9 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London |access-date=27 March 2011}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. Журналист, работающий в британской леволиберальной газете [[The Guardian]], и ещё один бразильский журналист были задержаны. Журналист [[Аль-Джазира|Аль-Джазиры]] Али Хасан аль-Джабер был убит и, по–видимому, стал преднамеренной мишенью&lt;ref&gt;{{cite web|publisher = [[Amnesty International]]|url = https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|title = Killing of Al Jazeera Journalist Condemned|date = 13 March 2011|access-date = 27 March 2011|archive-date = 17 February 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13 |date=17 February 2015 }}&lt;/ref&gt;. Солдаты Каддафи неделю держали в плену четырёх журналистов [[The New York Times]] – Линси Аддарио, Энтони Шадида, Стивена Фаррелла и Тайлера Хикса&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/01/libya.ac360.missing.journalists/index.html Freed journalists await word on missing driver, reflect on Libyan captivity]. CNN. 2 April 2011&lt;/ref&gt;. Гражданин Ливии журналист Мохаммед Наббус был застрелен в голову солдатами Каддафи вскоре после разоблачения ложных сообщений правительства Каддафи, связанных с объявлением о прекращении огня&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;{{cite news|last = Wells |first = Matt|url = https://www.theguardian.com/world/blog/2011/mar/19/mohammad-nabbous-killed-libya|title = Mohammad Nabbous, face of citizen journalism in Libya, is killed|work=The Guardian|access-date=19 March 2011|date=19 March 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Халыҡ-ара киң мәғлүмәт саралары ===
&lt;!-- После начала революции ливийским студентам, обучающимся в США, якобы звонили из посольства Ливии, инструктируя их присоединиться к митингам в поддержку Каддафи угрожая в противном случае лишить их стипендий, даваемых правительством. Посол Каддафи опроверг эти сообщения&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011217184949502493.html| title=Libyans in US Allege Coercion| publisher=Al Jazeera|last=Hill|first=Evan| date=17 February 2011|access-date=27 March 2011}}&lt;/ref&gt;.

Помощники Каддафи также организовывали экскурсии для иностранных журналистов в Триполи. Корреспондент [[The Economist]] в Триполи отмечал: «Картина, представленная режимом, часто быстро разваливается. Гробы на похоронах иногда оказывались пустыми. Места взрывов перерабатываются. Раненый семилетний ребёнок в больнице стал жертвой автокатастрофы, согласно записке, тайно переданной медсестрой. Журналисты, которые указывают на такое вопиющее искажение фактов, подвергаются нападкам в коридорах отеля»&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/07/reporting-libya | title=Reporting from Libya – Close your window |newspaper=The Economist | date=1 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

Британская газета [[The Guardian]] описала Джамахирию как «Северную Корею с пальмами». Журналистам не разрешалось никуда ходить или с кем-либо разговаривать без разрешения официальных лиц Джамахирии, которые всегда следовали за ними. Журналисты, которые не освещали события так, как предписывали официальные лица Джамахирии, сталкивались с проблемами и внезапными депортациями&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/13/foreign-journalists-rixos-hotel-tripoli | title=No freedom for foreign press at Tripoli's Rixos hotel |work=The Guardian |location=London | date=14 April 2011| first=Harriet | last=Sherwood}}&lt;/ref&gt;.

В июне 2011 года [[Amnesty International]] раскритиковала «освещение в западных СМИ», которое «с самого начала представляло очень односторонний взгляд на логику событий, изображая протестное движение как исключительно мирное и неоднократно предполагая, что силы безопасности Джамахирии необъяснимо убивали безоружных демонстрантов, которые не представляли угрозы национальной безопасности»&lt;ref name=&quot;AmnestyRape&quot;/&gt;. На протяжении всего конфликта из Ливии поступала противоречивая информация, в том числе некоторые западные СМИ к примеру такие как [[The Guardian]], [[CNN]] и [[The New York Times]], основываясь на данных телекомпаний [[Аль-Джазира]] и [[Аль-Арабия]], значительно нагнетали обстановку в Ливии и выдавали за реальность ложные факты&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]//[[Взгляд.ru]],09.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Некоторые обозреватели считают, что в Ливии впервые были применены в мировом масштабе технологии информационной войны&lt;ref&gt;Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=2011-03-06 }}//Санкт-Петербургский центр изучения современного Ближнего Восток&lt;/ref&gt;.

Также необъективную информацию предоставлял британский телеканал [[Би-би-си]]. Так, по словам руководителя службы новостей Хелен Боуден объективности освещения помешали слишком тесные связи с «повстанцами». Также часто использовалась неподтверждённая информация&lt;ref&gt;[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Эҙемтәләре ==
Ливиялағы Граждандар һуғышы Ғәрәп яҙы барышында ҡорбандар һаны буйынса өсөнсө иң ҙур (Сүриәләге һәм Йемендәге һуғыштарҙан һуң) конфликт була. 2011 йылдың август аҙағына ҡарата һәләк булыусылар һаны 50 мең кешегә етте&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;.

Һуғыш ил иҡтисадына, тәү сиратта уның тышҡы сауҙаһына көслө һөжүм яһай. Мәҫәлән, Ливияның Европа союзы менән тауар әйләнеше 2011 йылда 2010 йыл кимәленең өстән бер өлөшөн тиерлек (ул ваҡытта ул 35 миллиард доллар самаһы ине) тәшкил иткән&lt;ref name=autogenerated7&gt;Эль С. Современное состояние торговых отношений между Ливией и Европейским Союзом // Современные проблемы науки и образования. — 2014. — № 3. — С. 358&lt;/ref&gt;. Әммә 2012 йылда уҡ Европа союзы менән тауар әйләнеше 2010 йыл кимәленән артҡан&lt;ref name=autogenerated7 /&gt;.
&lt;!-- 
Несмотря на поражение сторонников Каддафи, захват его последних городов и смерть, [[Каддафи, Саиф аль-Ислам|Саиф аль-Ислам]], сын и преемник Каддафи, продолжал скрываться в южном регионе Ливии до своего пленения в середине ноября. Кроме того, некоторые лоялистские силы перешли границу [[Нигер]]а, хотя попытки побега переростали в насилие, когда их обнаруживали нигерийские войска.

Последствием свержения в 2011 году Муаммара Каддафи стал кризис в [[Мали]], когда на малийскую территорию хлынули беженцы из племен [[Туарегское восстание (2012—2013)|туарегов]]. Заняв северную часть Мали, они провозгласили там независимое государство [[Азавад]]. Позднее туарегов с подконтрольных территорий вытеснили экстремисты.

Спорадические столкновения между силами ПНС и бывшими лоялистами также продолжались по всей Ливии с низкой интенсивностью. 23 ноября 2011 года в столкновениях в [[Бани-Валид]]е были убиты семь человек, пятеро из них из числа революционных сил и один сторонник Каддафи&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|title=Fresh clashes in Libya's Bani Walid; U.N. says 7,000 held in militia prisons|date=23 November 2011|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|agency=Agence France-Presse|location=Bani Walid and Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104002523/http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|archive-date=4 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Боевые действия вспыхнули 3 января 2012 года в здании, которое при правительстве Каддафи использовалось в качестве штаб-квартиры разведки&lt;ref name=alarabiya0301&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|title=Abdul Jalil appoints head of Libyan armed forces, warns of civil war|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|location=Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103233900/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|archive-date=3 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Абдул Джалиль, председатель ПНС, предупредил ливийцев, что страна может скатиться к новой гражданской войне, если они прибегнут к силе для урегулирования своих споров&lt;ref name=alarabiya0301/&gt;. Сообщалось, что в результате этих событий пять человек погибли и по меньшей мере пять получили ранения&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-16395533|work=BBC|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|title=Deadly clash of militias in Libyan capital Tripoli}}&lt;/ref&gt;.

Также 3 января правительство Ливии назначило отставного генерала из Мисураты Юселя аль-Манкуоша главой вооружённых сил страны&lt;ref&gt;{{cite news|last=Cunningham|first=Erin|title=Will new army chief end the bloodshed in Libya?|url=http://www.globalpost.com/dispatches/globalpost-blogs/the-casbah/libya-appoints-head-new-army|access-date=6 January 2012|newspaper=GlobalPost|date=4 January 2012}}&lt;/ref&gt;.

23 января Бани-Валид был захвачен боевиками местных племён из-за неспособности ПНС сотрудничать с ними&lt;ref name=norevolt&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|url-status=dead|archive-date=30 April 2012|title=UPDATE 1-Anger, chaos but no revolt after Libya violence|date=24 January 2012|access-date=24 January 2012|agency=Reuters Africa|location=Bani Walid|first=Oliver|last=Holmes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124 |date=30 April 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;. Сообщалось, что местные силы применяли тяжёлое вооружение и насчитывали 100–150 человек&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;. Восемь бойцов ПНС были убиты и по меньшей мере 25 ранены, остальные бежали из города&lt;ref name=norevolt/&gt;. Также сообщалось о столкновениях в Бенгази и Триполи&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;.

ПНС функционировал в качестве временного законодательного органа в течение переходного периода. В начале мая 2012 года он принял свои самые радикальные меры на сегодняшний день, предоставив иммунитет бывшим революционерам за действия, совершённые во время гражданской войны, и приказав, чтобы все задержанные, обвиняемые в борьбе на стороне Каддафи, были преданы суду или освобождены к 12 июля 2012 года. ПНС также принял Закон № 37, запрещающий публикацию «пропаганды», критикующею революцию, ставящей под сомнение авторитет руководящих органов Ливии или восхваляющей Муаммара Каддафи, его семью, его правительство или идеи Зелёной книги&lt;ref name=&quot;immunity&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.alarabiya.net/articles/2012/05/03/211978.html|publisher=Al Arabiya|title=Libya grants immunity to 'revolutionaries'|date=3 May 2012|access-date=6 May 2012}}&lt;/ref&gt;.

Отчёт [[The Independent]] за сентябрь 2013 года показывает, что Ливия погрузилась в худший политический и экономический кризис со времён поражения Каддафи. Добыча нефти почти полностью прекратилась, и правительство передало контроль над значительными районами страны ополченцам, в то время как насилие усилилось по всей стране&lt;ref name=&quot;TheIndepenedentLawlessness&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/special-report-we-all-thought-libya-had-moved-on--it-has-but-into-lawlessness-and-ruin-8797041.html|title=Special report: We all thought Libya had moved on – it has, but into lawlessness and ruin|date=3 September 2013|access-date=12 September 2013|location=London|work=The Independent|first=Patrick|last=Cockburn}}&lt;/ref&gt;. К маю 2014 года конфликты между несколькими группировками в Ливии переросли во [[Гражданская война в Ливии (2014—2020)|вторую гражданскую войну]].
 --&gt;

== Хәрби енәйәттәр ==
&lt;!-- 
В начале войны в Ливии 26 февраля 2011 [[Совет Безопасности ООН]] принял резолюцию 1970, в которой было сказано: СБ ООН постанавляет передать вопрос о ситуации в Ливийской Арабской Джамахирии в период с 15 февраля 2011 года на рассмотрение Прокурора Международного уголовного суда. 16 мая прокуратура [[Международный уголовный суд|МУС]] потребовала санкции на арест Муаммара Каддафи по обвинению в преступлениях против человечности. 27 июня Международный уголовный суд выдал ордер на арест Муаммара Каддафи, Сейфа аль-Ислама и главы разведслужбы страны Абдуллы ас-Сенусси по обвинению в наборе наёмников и нападениях на участников антиправительственных демонстраций и других преступлениях&lt;ref&gt;[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]&lt;/ref&gt;.

В докладе, который был подготовлен авторитетной международной правозащитной организацией Human Rights Watch, базирующейся в Нью-Йорке, говорится, что расправа над лидером Ливийской Джамахирии Муаммаром Каддафи и его окружением, устроенная 20 октября 2011 года, представляет собой военное преступление.

По словам её экспертов, собранные ими новые данные указывают на «очевидную казнь» без суда и следствия боевиками «базирующихся в Мисурате вооружённых группировок» не только Муаммара Каддафи и его сына Мутассима, но и «десятков пленников» из числа тех, кто находился в окружении прежнего ливийского руководителя в последний день его жизни. Мятежники &quot;казнили по меньшей мере 66 пленников в находящейся поблизости гостинице «Махари». Полученная Human Rights Watch информация указывает на то, что Мутассим Каддафи, раненный при первоначальном боестолкновении автоколонны отца и повстанцев, был доставлен живым из Сирта в Мисурату, где его вскоре убили. Сам истекавший кровью Муаммар Каддафи был зверски избит. Кроме того, его кололи штыком, свидетельствует организация, ссылаясь на видеозаписи, сделанные самими мятежниками на камеры мобильных телефонов.

В соответствии с изложенными в докладе сведениями, 22 октября 2011 года сотрудники Human Rights Watch обнаружили в гостинице «Махари» останки не менее 53 человек, причём у многих из погибших руки были связаны за спиной&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2012/10/18/603075.html Взгляд. HRW: Убийство Каддафи — не расследованное военное преступление. 18 октября 2012, 05:41]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Мәҙәни йоғонтоһо ==
&lt;!-- {{Quote box|width=|bgcolor=#c6dbf7|align=right|title = Аль-Суал (Вопрос)&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;|&lt;poem&gt;
Муаммар: Ты никогда не служил людям
Муаммар: Тебе лучше сдаться
Исповедоваться. Ты не можешь убежать
Наша месть настигнет тебя
Как поезд с рёвом проносится сквозь стену
Мы утопим тебя.
&lt;/poem&gt;}}

[[Рэп]], [[хип-хоп]] и [[традиционная музыка]], наряду с другими жанрами, сыграли большую роль в поощрении инакомыслия против правительства Каддафи. Музыка контролировалась, а несогласные деятели культуры арестовывались или подвергнуты пыткам в странах, где произошла [[арабская весна]], включая Ливию&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;. Музыка обеспечила важную платформу для общения между демонстрантами. Это помогло создать моральную поддержку и поощряло дух восстания против правительств&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.freemuse.org/sw41490.asp|title=Hip-hop is a soundtrack to the North African revolt|date=2011-04-20|work=Free Muse – Freedom of Musical Expression|publisher=Freemuse, Copenhagen, Denmark|access-date=2011-08-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp|archive-date=2011-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;.
Анонимный хип-хоп-исполнитель по имени Ибн Табит дал голос «лишённым гражданских прав ливийцам, ищущим ненасильственный способ выразить свою политическую позицию»&lt;ref name=&quot;Lane 30 March 2011&quot;&gt;{{cite news|last=Lane|first=Nadia|date=2011-03-30|url=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-582738|title=Libyan Rap Fuels Rebellion|publisher=CNN|access-date=16 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |title=Ibn Thabit: The Beat Behind Libya's Revolution |date=2011-08-08 |publisher=Aslan Media |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909082334/http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |archive-date=2011-09-09}}&lt;/ref&gt;. На своем веб-сайте Ибн Табит сказал, что он «нападает на Каддафи своей музыкой с 2008 года», когда он опубликовал свою первую песню в интернете под названием «Муаммар — трус»&lt;ref name=&quot;Lane 30 March 2011&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |archive-url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |url-status=dead |archive-date=2012-09-18 |title=Top Five Arab Spring Hip-Hop Songs |publisher=NPR |date=2011-06-22 |work=The New Significance (webzine) |access-date=2011-08-13 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |date=2012-09-18 }}&lt;/ref&gt;. Текст песни «Аль-Суал», выпущенный Ибн Табитом на YouTube 27 января 2011 года, за несколько недель до начала беспорядков в Ливии, свидетельствует о настроениях повстанцев&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;.

Некоторые группы, такие как рок-группа из Бенгази под названием «Парни из подполья», использовали метафоры, чтобы скрыть осуждение властей. Группа выпустила песню незадолго до восстания под названием «Как всегда говорит мой отец», чтобы высмеять автократического вымышленного мужчину-главу семьи, который был завуалированной ссылкой на Каддафи&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;.
--&gt;
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Навигация}}
* Ливияға интервенция
* [[Ғәрәп яҙы]]
* [[Тәрбил Фәтхи]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|30em|refs}}
&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot;&gt;{{cite book | last=Vandewalle | first=Dirk J. | title=A history of modern Libya | location=Cambridge| publisher=Cambridge University Press | year=2006 | isbn=0-521-85048-7| url=https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand | url-access=registration | access-date=26 August 2011 | page=[https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand/page/124 124]}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;guardian-2011-08-24&quot;&gt;{{cite news|title=Street fighting rages in Tripoli as Gaddafi loyalists fight rearguard action|url=https://www.theguardian.com/world/2011/aug/24/fighting-tripoli-gaddafi-libya|access-date=25 August 2011|newspaper=The Guardian|date=2011-08-25|first1=Martin|last1=Chulov|first2=Luke|last2=Harding|first3=Julian|last3=Borger|location=London}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;tut.by&quot;&gt;[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=2018-11-30 }} — TUT.BY, 2 марта 2011&lt;/ref&gt;
}}

== Әҙәбиәт ==
* Шугалей М. А., Бурикова И. С., Суханов О. В., [[Юрьев, Александр Иванович|Юрьев А. И.]] [https://shugalei-film.com/wp-content/themes/shugaley/doc/doklad.pdf Триполи как социальный лифт для ИГИЛ (террористическая организация)] / Коллективная монография по результатам исследований Максима Шугалея / Под науч. ред. проф. А. И. Юрьева. — СПб, 2020. — 115 с.
* {{нп3|Форте, Максимилиан|Forte M. C.||Maximilian Forte}} Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa. Montreal: Baraka Books, 2012. — 352 p. ISBN 978-1-926824-52-9.

== Һылтанмалар ==
* Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372155 Мятеж в пустыне] // [[Известия]], 09.03.2011
* Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372213 Война в песочнице] // [[Известия]], 10.03.2011
* [https://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.] // «[[Эхо Москвы]]», 20.03.2011
* Жәмал О., Сайченко М. [https://archive.today/20130416221937/http://izvestia.ru/story/191 Ливийский дневник]
* Силантьев П. [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] // [[Независимая газета]], 23.06.2011
* [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии]
* [https://m.kp.by/daily/25664/825870/ «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане»]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Комсомольская правда]], 06.04.2011 {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}
* Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео)
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Волнения в арабском мире (2010—2011)}}

[[Категория:Зимбабвелағы һуғыштар]]
[[Категория:Ливияла Граждандар һуғышы| ]]
[[Категория:Ливияның сәйәсәте]]
[[Категория:2011 йылдың феврале]]
[[Категория:Ливияла 2011 йыл]]
[[Категория:2011 йыл конфликттары]]
[[Категория:XXI быуат һуғыштары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>1dj6klfgkj999i5mnxue61ed73kgdx6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөкәлләф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190791</id>
    <revision>
      <id>1292338</id>
      <parentid>1237322</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T09:45:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1292338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3614" sha1="bocmm881mu16eomr8m6fsgsyshi568r" xml:space="preserve">{{Ислам}}'''Мөкәлләф''' ({{Lang-ar|مکلف}})Мукаллаф — [[Фиҡһ|ислам хоҡуғы]] — [[фиҡһ]] терминологияһында: шәриғәттең күрһәтмәләрен үтәргә бурыслы һәм шул уҡ ваҡытта [[мөжтәһид]] — фиҡһ һәм башҡа дини фәндәр өлкәһендәге эксперт булмаған [[балиғлыҡ]] йәшендәге [[Мосолмандар|мосолман]] (йәки мөслимә).

== Тасуирламаһы ==
Шул рәүешле мөкәлләфтең [[мөҡәллид]] булыуы күҙ уңында тотола, йәғни теге йәки был [[мәҙһәб]]кә ([[Сөнниҙәр|сөннилектә]]) йәки [[Мөжтәһид|мөжтәһидкә]] ([[Шиғыйҙар|шиғыйлыҡта]]) [[тәҡлид]] башҡарыуы күҙаллана&lt;ref&gt;Сейид Али Хусейни Хаменеи. Исламское право. Москва, «Исток», 2009, стр. 12-15.&lt;/ref&gt;.

[[Ислам]] күҙлегенән ҡарағанда, тәклиф — шәриғәтте уның бөтә аспекттарында ла эйәреү , йәғни мотлаҡ ([[важиб]]) башҡарыу һәм тыйылғандарҙан (([[харам]]) баш тартыу&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://islamvera.ru/islam/rasskazhi-mne-ob-islame/osnovy/islam-taklif/|title=Ислам. Таклиф&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2015-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312123111/http://islamvera.ru/islam/rasskazhi-mne-ob-islame/osnovy/islam-taklif/|archivedate=2016-03-12|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312123111/http://islamvera.ru/islam/rasskazhi-mne-ob-islame/osnovy/islam-taklif/ |date=2016-03-12 }}&lt;/ref&gt;.

== Мәғәнәһе ==
«Мөкәләф» — ул «кәлләфә» («бурыс һалыу», «йөкмәтеү», «ҡушыу») ҡылымынан алынған пассив залогтың өлөшө. Шулай итеп, мөкәлләф — билдәле бер бурыстар йөкмәтелгән кеше&lt;ref&gt;Х. К. Баранов. Арабско-русский словарь. Москва, издатель Валерий Костин, 2007, стр. 696.&lt;/ref&gt;.

== Тәклиф шарттары ==
Хәнәфи мәҙһәбенә ярашлы, өлгөрөү (''балиғлыҡ'') [[мосолман календары|һижри календарь]] буйынса егеттәрҙә −18, ә ҡыҙҙарҙа 17 йәш. Әммә башҡа сөнни мәҙһәбтәр буйынса ([[Мәлики мәҙһәб|мәлики]], [[Шәфиғи мәҙһәб|шәфиғи]] һәм [[хәнбәли мәҙһәб]]тәр) егеттәр ҙә, ҡыҙҙар ҙа 15 йәшендә бәлиғ була&lt;ref&gt;Там же.&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Сәйет Али Хөсәйени Хаменеи. Ислам хоҡуғы. Мәскәү,&quot; Исток&quot;, 2009.
* [http://www.sistani.org/english/book/48/2116/ Seyyid Ali Husayni Sistani. Islamic Laws].
* [http://www.makarem.ir Аятолла Макарем Ширазиҙың шәхси сайты.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023144331/http://www.makarem.ir/ |date=2020-10-23 }}

{{Ислам һәм иман}}
{{islam-stub}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Исламда кеше категориялары]]
[[Категория:Ислам терминдары]]</text>
      <sha1>bocmm881mu16eomr8m6fsgsyshi568r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мейе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194069</id>
    <revision>
      <id>1292324</id>
      <parentid>1276579</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T00:26:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1292324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20326" sha1="s7rwnrwkyn0i6bqybsttziokfdi2ymm" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{другие значения|Мейе (значения)}}
{{О|мозге человека|Кеше мейеһе}}

'''Баш мейеһе''' — ғәҙәттә, тәндең баш (алғы) бүлегендә урынлашҡан һәм нейрондар һәм синапстар компакт тупланмһы булып торған хайуандарҙың [[Нервы системаһы|нервы системаһының]] үҙәк бүлеге. Күп хайуандарҙа шулай уҡ  глиаль күҙәнәктәр була, тоташтырыусы туҡыма тышсаһы менән уратып алыныуы мөмкин. [[Умыртҡалылар|Умыртҡалы]] хайуандарҙа (шул иҫәптән кешелә) баш һөйәге ҡыуышлығында һәм умыртҡа каналындағы [[Арҡа мейеһе|арҡа мейеһендә]] урынлашҡан [[Баш мейеһе|баш мейеһен]] айыралар. 

== Умыртҡаһыҙ хайуандарҙың мейеһе ==
Bilateria — [[Bilateria|ике яҡлы-симметрик]] хайуандар төркөмдәренең күпселегендә мейе яҡшы үҫешкән. Хатта [[Гистология|гистологик]] яҡтан иң примитив эсәкһеҙ турбеллярийҙарҙа ла (хәҙер Acoelomorpha айырым төрөнә ҡаратыла), [[кортекс]], нейропиль һәм комиссуралар&lt;ref&gt;Amandine Bery, Albert Cardona, Pedro Martinez, Volker Hartenstein. Structure of the central nervous system of a juvenile acoel, Symsagittifera roscoffensis. Dev Genes Evol. 2010, 220(3-4): 61—76&lt;/ref&gt; булған, ярайһы уҡ ҡатмарлы баш мейеһе бар.

== Һөтимәрҙәрҙең мейе бүлектәре ==
[[Файл:Central_nervous_system.svg|мини|306x306пкс| '''1.''' Баш мейеһе''' 2. '''Үҙәк нервы системаһы '''3.''' [[Арҡа мейеһе]]]]
Һөтимәрҙәрҙең мейеһе үҙ эсенә түбәндәге бүлектәрҙе ала:

* [[Арҡа мейеһе]]
* [[Баш мейеһе]]
** [[Оҙонса мейе]]
** [[Артҡы мейе]]
*** [[Кесе мейе]] — хәрәкәт координацияһы
*** [[Күпер (мейенең бер өлөшө)|Варолиев күпере]]
*** [[Ромб формаһындағы мейе муйыны]]
** [[Урта мейе]]
** [[Аралыҡ мейеһе]]
*** [[Таламус]] — еҫ һиҙеү ағзаларынан тыш, хис-тойғо ағзаларының мәғлүмәтен таратыу
*** [[Гипоталамус]] — вегетатив нерв системаһының юғары үҙәге, эндокрин көйләү үҙәге 
*** [[Шеш һымаҡ есем]] — эске секреция биҙе, өсмөйөш рәүешендә, баш мейеһенең эпиталамус өлкәһендә урынлаша (шишковидное тело)
*** [[Гипофиз]]
** [[Сикке мейе]]
*** [[Ҙур ярымшарҙар ҡабығы ]] (мейенең һул һәм уң ярымшары)
**** [[Аллокортекс]]
***** [[Боронғо ҡабыҡ]] — күҙ ҡабағын асыу һ. б. иң ябай ғәмәлдәрҙе көйләү
***** [[Иҫке ҡабыҡ]] — инстинктив тәртип, эмоциялар барлыҡҡа килгәндә, вегетатив функцияларҙы көйләү
**** Неокортекс (яңы ҡабыҡ) — юғары нервы функциялары
*** [[Базаль ганглиялар]] — хәрәкәт һәм вегетатив функцияларҙы көйләү
*** [[Еҫ һиҙеү мейеһе]]
**** [[Гиппокамп (мейенең өлөшө)]] — эмоциялар формалашыуы, хәтерҙе туплау

''Ҡара: Мейе структураларының тулы исемлеге''

== Аҡыл һәм мейе ==
Аң фәлсәфәһендә аҡыл һәм мейе төшөнсәләре айырыла&lt;ref&gt;Newman J. Psychological Theory // Bulletin of Psychological Type, Vol. 14, № 2, Spring 1991.[http://www.socioniko.net/ru/articles/newman-brain.html Реферативный перевод на русский язык] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120322162428/http://www.socioniko.net/ru/articles/newman-brain.html |date=2012-03-22 }}&lt;/ref&gt; һәм уларҙың теүәл мөнәсәбәттәре буйынса ҡапма—ҡаршылыҡтар билдәләнә, был «аҡыл-тән» проблемаһына килтерә&lt;ref&gt;Дуализм [http://slovari.yandex.ru/dict/krugosvet/article/d/de/1000684.htm Рене Декарта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210105752/http://slovari.yandex.ru/dict/krugosvet/article/d/de/1000684.htm |date=2009-02-10 }}{{мёртвая ссылка|число=14|месяц=06|год=2016}}&lt;/ref&gt;.

Баш мейеһе баш һөйәге сиктәрендә булған һәм төп электрохимик һәм биоэлектр нейрон процестары өсөн яуаплы физик һәм биологик матдә булараҡ билдәләнә. Хәҙерге фән күҙлегенән ҡарағанда, мейе — бик күп логик бәйләнешле электрохимик хәрәкәттәр йәки импульстар етештереүсе һәм эшкәртеүсе ҡатмарлы нервы селтәре. Кешенең эске донъяһы, шул иҫәптән уның аҡылы, был эштең продукты булып тора.

Хәҙерге фәнни берләшмәлә аҡыл-мейе эшенең продукты тигән ҡараш өҫтөнлөк итә&lt;ref&gt;Батуев А. С. Высшая нервная деятельность. М.: [[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]], 1991.&lt;/ref&gt;. Яһалма интеллект яҡлылар ҙа шулай тип иҫәпләй&lt;ref&gt;[[Ревич, Юрий Всеволодович|Ревич Ю. В.]] [http://oso.rcsz.ru/inf/vpoiskahrazuma.htm В поисках разума. Искусственного: (Проблема создания искусственного интеллекта)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518060107/http://oso.rcsz.ru/inf/vpoiskahrazuma.htm |date=2021-05-18 }} // [[Знание — сила]]. — 2004. — № 7. — С. 83—92.&lt;/ref&gt;.

Бынан тыш, аҡыл компьютерға оҡшаш һәм алгоритмик тигән фекерҙәр ҙә бар{{sfn|Мозг как вычислительная машина|с=19|1963}}{{sfn|Конструкция мозга|с=60|1962}}. «Аҡылдың мейе менән барлыҡҡа килеүе» һәм «аҡылдың компьютерға оҡшашлығы» ҡараштары бер-береһе менән мотлаҡ бәйле түгел&lt;ref&gt;Сандра Блейксли, Джефф Хокинс. «Об интеллекте».&lt;/ref&gt;.

== Һөтимәрҙәр мейеһенең ҙурлығы ==
'''Төрлө һөтимәрҙәр төркөмдәре өсөн мейе массаһы (кг) тән массаһы (Мт, кг) функцияһы булараҡ&lt;ref&gt;''Stahl W. R.'' Organ weight in primates and other mammals, Science, 150, 1039—1042, 1965. Таблица приведена в книге ''[[Шмидт-Нильсен, Кнут|Шмидт-Нильсен]] К.''' Размеры животных: почему они так важны?: Пер. с англ. — М.: Мир, 1987. — 259 с, ил..
&lt;/ref&gt;'''{{efn|Эффективность работы мозга связана не с его размерами или массой, а с количеством нейронов и синапсов{{sfn|Лекун|2021|loc=78|с=|name=}}:
* дрозофила-себен (250000 нейрон һәм 10 млн синапстар)
* сысҡан (71 млн нейрон һәм миллиардҡа яҡын синапстар)
* йорт ҡуяны һәм һигеҙаяҡ (ярты миллиард нейрон)
* бесәйҙәр һәм һайыҫҡандар (800 млн нейрон)
* эттәр һәм сусҡалар (2,2 млрд),
* орангутанг һәм горилла (32 млрд нейрон)
* кеше (86 млрд нейрон һәм яҡынса 150 трлн синапс)}}.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хайуандар төркөмдәре 
! Энцефализация коэффициенты
|-
| Һөтимәрҙәр
| 0,02 М&lt;sub&gt;т&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;0,70&lt;/sup&gt;
|-
| Маймылдар
| 0,02—0,03 М&lt;sub&gt;т&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;0,66&lt;/sup&gt;
|-
| Кешегә оҡшаш маймылдар
| 0,03—0,04 М&lt;sub&gt;т&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;0,66&lt;/sup&gt;
|-
| Кеше
| 0,08—0,09 М&lt;sub&gt;т&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;0,66&lt;/sup&gt;
|}

=== Үлсәмдәренең үҙгәреүе ===
Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, ҡырағай ата-бабалары менән сағыштырғанда йортлаштырылған америка шәшкеләренең мейеһенең сағыштырмаса ҙурлығы кәмегән. Әммә был шәшкеләрҙең ҡайһы берҙәре ҡасып, ҡырағайланғас, уларҙың мейеһе элекке ҙурлығына ҡайта. Был ғәҙәти булмаған күренеш, сөнки ғәҙәттә йорт хайуандарының мейеһе ҡырағайланғандан һуң тергеҙелмәй. Ҡырағай шәшкеләрҙең баш һөйәге ҡумтаһының сағыштырма күләме ҡырағай шәшкеләрҙең күләменә тигеҙ тиерлек. Был, йортлаштырыу менән бәйле, ҡырағай шәшкеләрҙең мейе юғалтыуҙарын ҡаплау мөмкинлеген күрһәтә[https://nplus1.ru/news/2023/07/05/minks-brains].

Вена университеты һәм Шотландия Милли музейы ғалимдарының тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, хәҙерге йорт бесәйҙәренең мейеһе уларҙың ҡырағай ата-бабаларына ҡарағанда бәләкәйерәк була. Был һуңғы 10 мең йыл эсендә, яйлап, йортлаштырыу һөҙөмтәһендә, күҙәтелә. Ғалимдар фекеренсә, тик ҡуҙғыусанлығы һәм ҡурҡыуы кәмегән ҡырағай бесәйҙәр генә йортлаштырыуға бирелеүсән булған. Был йорт бесәйҙәренең тән төҙөлөшөндә, реакцияларында һәм ғәҙәттәрендә үҙгәрештәргә, шулай уҡ баш һөйәге һәм мейе ҙурлығының кәмеүенә килтергән. Ошондай уҡ тенденция эттәрҙә, һарыҡтарҙа һәм йорт ҡуяндарында ла күҙәтелә. Баш мейеһенең кәмеүе хайуандарҙың интеллектуаль һәләттәренә һәм уларҙың тәртибенә йоғонто яһауы тураһында һорау артабанғы тикшеренеүҙәрҙе талап итә[https://life.ru/p/1467293].

Ғалимдар кеше мейеһенең күләме алты миллион йыл эсендә артҡанын асыҡлай, әммә һуңғы өс мең йыл эсендә ул кәмей башлай. Тикшеренеүселәр был глобалләшеү, кооперация һәм хеҙмәт бүленеше кеүек социаль үҙгәрештәр менән бәйле тип фаразлай. Баш мейеһе энергияны күп талап иткән орган булып тора, шуға күрә уның ҙурлығын кәметеү яңы йәшәү шарттарына яраҡлашыу һөҙөмтәһе булыуы мөмкин. Ғалимдар үҙҙәренең гипотезаһын раҫлау өсөн ҡырмыҫҡалар нигеҙендәге моделдәрҙе һәм ҡаҙылма баш һөйәктәрен өйрәнеүҙе ҡуллана[https://naked-science.ru/article/anthropology/uchenye-uznali-pochemu-za-poslednie].

== Мейе мәҙәниәттә ==
Организмда мейенең төп әһәмиәте арҡаһында мейе темаһы популяр. Боронғо заманда еңелгән кешенең йәки хайуандың мейеһен ашау тәндең башҡа өлөштәренең дә дошман көстәрен алыуын символлаштыра. Урта быуаттарҙа мейе йөрәк менән бер рәттән тормош үҙәге булараҡ аңлатылған. Хәҙерге ваҡытта мейе темаһы нәфис әҙәбиәттә, видеоуйындарҙа һәм фильмдарҙа, атап әйткәндә, зомбиҙар тураһында фильмдарҙа киң таралған.

== Мейене өйрәнеү тарихы ==
XX быуат башында ике асыш: рефлектор акттарын анализлау һәм баш мейеһе ҡабығында функцияларҙың локализацияһын асыҡлау хәҙерге мейе тураһындағы фәнгә нигеҙ һала{{sfn|Бодрствующий мозг|с=13|1965}}{{sfn|Мозг и его деятельность|с=51|1928}}. Был асыштар нигеҙендә ябай яраҡлашыусан ирекһеҙ хәрәкәттәр мейенең аҫҡы бүлектәренән үткән сегмент кимәлендәге рефлектор дуғаһы ярҙамында тормошҡа ашырыла{{sfn|Рефлексы головного мозга|с=28|2014}}, ә аңлы ҡабул итеү һәм ирекле хәрәкәттәр юғары ким әге рефлекстар менән тәьмин ителә, уларҙың сенсомотор дуғаһы мейенеңкимәлдәге рефлекстар менән тәьмин ителә, уларҙың сенсомотор дуғаһы мейенең юғары бүлектәренән үтә{{sfn|Мозг и его деятельность|с=80|1928}}.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{кол|3}}
* [[Баш мейеһе]]
* [[Кешенең баш мейеһе]]
* [[Баш мейеһен ҡан менән тәьмин итеү]]
* [[Гематоэнцефалик барьер]]
* [[Эндокрин система]]
* [[Гипоталамус-гипофизар системаһы]]
* [[Лимбик система]]
* [[Сикә-түбә үҙәге]]
* [[Энцефализацияланыу коэффициенты]]
* [[Ярымшарҙар араһындағы асимметрия]]
* [[Ләззәт үҙәге]]
* [[Аң]]
* [[Хәтер]]
* [[Юғары нервы эшмәкәрлеге]]
* [[Электроэнцефалограмма]]
* [[Нейробиология]]
* [[Нейрохимия]]
* [[Мейеләр (субпродукт)]]
* [[Мейенең ҡартайыуы]]
{{конец кол}}

== Иҫкәрмәләр ==

=== Комментарийҙар ===
{{комментарийҙар}}

=== Төшөрмәләр ===
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Мозг}}
* {{книга | автор = Джордж Ф. | заглавие = Мозг как вычислительная машина | место = М. | издательство  = ИЛ | год = 1963 | страниц = 527 | isbn = | ref = Мозг как вычислительная машина}}
* {{книга | автор = Мэгун Г. | заглавие = Бодрствующий мозг | место = М. | издательство  = Мир | год = 1965 | страниц = 211 | isbn =  | ref = Бодрствующий мозг }}
* {{книга | автор = Эшби У.Р. | заглавие = Конструкция мозга | место = М. | издательство  = ИЛ | год = 1962 | страниц = 393 | isbn = | ref = Конструкция мозга }}
* {{книга | автор = [[Сеченов, Иван Михайлович|Сеченов Иван]] | заглавие = Рефлексы головного мозга | место = М. | издательство  = АСТ | год = 2014 | страниц = 352 | isbn = 978-5-17-088036-2 | ref = Рефлексы головного мозга }}
* {{книга | автор = [[Бехтерев, Владимир Михайлович|Бехтерев В.М.]] | заглавие = Мозг и его деятельность | место = М. | издательство  = Госиздат | год = 1928 | страниц = 352 | isbn =  | ref = Мозг и его деятельность}}
* {{книга | автор = Николлс Д., Мартин Р., Валлас Б., Фукс П. | заглавие = От нейрона к мозгу | место = М. | издательство  = Едиториал УРСС | год = 2003 | страниц = 672 | isbn = 5-354-00162-5 | ref =  }}
* {{книга | автор = Хьюбел Д., Стивенс Ч., Кэндел Э. и др. | заглавие = Мозг | место = М. | издательство  = Мир | год = 1982 | страниц = 280 | isbn = | тираж = 15000 | ref = Хьюбел}}
* {{книга |автор= [[Лекун, Ян|Ян Лекун]]| заглавие= Как учится машина. Революция в области нейронных сетей и глубокого обучения. (Библиотека Сбера: Искусственный интеллект) |оригинал= |издательство= Альпина нон-фикшн |год= 2021|место = М. |cтраниц= 348 |isbn= 978-5-907394-29-2|ref= Лекун}}

== Һылтанмалар ==
{{навигация}}
* [http://braininfo.rprc.washington.edu/Scripts/hiercentraldirectory.aspx?ID=1&amp;toback=0 Атлас мозга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060901090145/http://braininfo.rprc.washington.edu/Scripts/hiercentraldirectory.aspx?ID=1&amp;toback=0 |date=2006-09-01 }} — на английском языке с русским переводом основных терминов
* [http://galactic.org.ua/Xomo/m.htm  Блум Ф., Лейзерсон А., Хофстедтер Л. Мозг, разум и поведение]
* {{статья
| автор         = Савельев А. В. 
| заглавие      = [http://www.radiotec.ru/catalog.php?cat=jr7&amp;art=3665 Критический анализ функциональной роли модульной самоорганизации мозга]
| оригинал      = 
| ссылка        
| автор издания = 
| издание       = журнал «Нейрокомпьютеры: разработка и применение»
| тип           = 
| место         = Москва: издательство &quot;Радиотехника&quot;
| год           = 2008
| том           = 
| номер         = 5—6 
| страницы      = 4—17
}}
* {{статья
| автор         = Урынбаев С. Х. 
| заглавие      = О работе мозга в общем виде и о последствиях
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/2/Urynbaev/
| автор издания = 
| издание       = Электронный журнал «[[Знание. Понимание. Умение]]»
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2008
| том           = 
| номер         = 2 - [[Педагогика]]. [[Психология]] 
| страницы      = 
}}

{{Нервная система}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Баш мейеһе|*]]
[[Категория:Нейроанатомия]]</text>
      <sha1>s7rwnrwkyn0i6bqybsttziokfdi2ymm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол (фильм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199998</id>
    <revision>
      <id>1292325</id>
      <parentid>1292110</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T04:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1292325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7838" sha1="3jbq7xhz0dcwxgok7xd6rzgse69p53l" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Монгол»''' — Рәсәй, Германия һәм Ҡаҙағстандың берлектә төшөргән фильмы. Режиссёры — [[Бодров Сергей Владимирович|өлкән Сергей Бодров.]] Сценарий авторы: [[Ариф Алиев|Ариф Әлиев]] &lt;ref&gt;[http://kinoros.ru/db/person/538/movie/index.html Алиев Ариф Тагиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510201038/http://kinoros.ru/db/person/538/movie/index.html |date=2012-05-10 }}, [http://fantlab.ru/autor9096 Ариф Алиев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220826160519/http://fantlab.ru/autor9096 |date=2022-08-26 }}, [http://www.rudata.ru/wiki/Алиев_Ариф_Тагиевич Алиев, Ариф Тагиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904223533/http://www.rudata.ru/wiki/%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%84_%D0%A2%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-09-04 }}&lt;/ref&gt;, [[Бодров Сергей Владимирович|Сергей Бодров]]. 2007 йылда (20-нән) алты номинацияла «Ника» премияһы лауреаты. Премьераһы 2007 йылдың 20 сентябрендә үтә.

== Сюжеты ==
Фильмдың эпиграфы булып монгол мәҡәле: «Көсһөҙ балаҡайҙы һөймәләкһеҙ тимәгеҙ — ул юлбарыҫ улы булыуы ихтимал». [[Сыңғыҙхан]] тип танылған хаким һәм хәрби етәксе Темуджин аслыҡ, кәмһетеүҙәр һәм ҡоллоҡто кисерә. Уны эҙәрлекләйҙәр, хыянат итәләр. Ул барыһын да еңде, уның көсө һәм аҡылы кеше ҡулынан килмәҫлектән дә өҫтөн кеүек тойолдо. Бер кем дә айыра алмаған беренсе һәм һөйөклө ҡатыны Бөртеның мөхәббәте  Сыңғыҙханға таяныс була. Был кешенең тарихы легендаға әйләнгән.

== Ролдәрҙә ==
{{ВРоляхВерх}}
{{ВРолях|[[Таданобу Асано]]|основатель Монгольской империи|[[Темуджин]]|}}
{{ВРолях|[[Хулан Чулуун]]||[[Борте]]|}}
{{ВРолях|[[Сунь Хунлэй]]||[[Джамуха]]|}}
{{ВРолях|[[Батдоржийн Баасанджав]]||[[Есугей]]|}}
{{ВРолях|Алия||[[Оэлун]]|}}
{{ВРолях|[[Ба Ти]]||[[Джучи]]|}}
{{ВРолях|[[Мамадаков, Амаду Васильевич|Амаду Мамадаков]]||[[Таргутай-Кирилтух|Таргутай]]|}}
{{ВРолях|Хэ Ци||[[Дай-Сечен]]|}}
{{ВРолях|Одням Одсурэн||Темуджин|бала сағы}}
{{ВРолях|Баярцэцэг Эрдэнэбат||Бөрте|бала сағы}}
{{ВРолях|Амарболд Тувшинбаяр||Джамуха|бала сағы}}
{{ВРолях|А Юэр|батрак|[[Сорган-Шира]]}}
{{ВРоляхНиз}}

== Төшөрөүсе төркөм ==

* Режиссёры — [[Бодров Сергей Владимирович|Өлкән Сергей Бодров]]
* Продюсерҙары — Сергей Селянов, Антон Мельник
* Сценарий авторҙары — Ариф Әлиев, өлкән Сергей Бодров.
* Композиторы — Туомас Кантелинен
* Операторҙары — Сергей Трофимов, [[Роджер Стофферс]]
* Рәссамы — Даши Намдаков
* Монтажы — Зак Стенберг
* Костюм буйынса дизайнеры — Карин Лор
* Трюктарҙы ҡуйыусылар: Олег Корытин, Чжун Ду Хун, Жайдаберк Кунгужинов

== Саундтрек ==
2008 йылдың 29 июлендә [[:ru:Varese_Sarabande|Varese Sarabande]] тарафынан оригиналь саундтрек сығарыла. Унда фин композиторы Туомас Кантелинен тарафынан яҙылған музыка, «Алтан Ураг»  монгол фолк-рок төркөмө башҡарған өҫтәмә тректар бар.
{{Tracklist|collapsed=no|headline=''Mongol: Original Motion Picture Soundtrack''|total_length=43:39|title1=Beginning &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=D4CIh_Lx8SY|Mongol Soundtrack - Beginning]&lt;/ref&gt;|length1=4:35|title2=At the Fireplace: Composed and Performed by Altan Urag|length2=0:48|title3=Blood Brothers|length3=1:08|title4=Chase 1: Composed and Performed by Altan Urag|length4=0:51|title5=Fighting Boys|length5=0:53|title6=Temüjin's Escape|length6=2:03|title7=Funeral and Robbery: Composed and Performed by Altan Urag|length7=2:30|title8=Together Now|length8=1:52|title9=Love Theme|length9=1:25|title10=Chase 2: Composed and Performed by Altan Urag|length10=1:36|title11=Cold Winter|length11=2:30|title12=Merkit Territory|length12=1:53|title13=Attack|length13=0:44|title14=Martial Rage|length14=1:12|title15=Jamukha is Following|length15=1:30|title16=Slavery|length16=1:48|title17=Long Journey|length17=0:49|title18=Destiny|length18=1:49|title19=Joy in Mongolia: Composed and Performed by Altan Urag|length19=3:07|title20=Final Battle, Showing Strength|length20=2:15|title21=Final Battle, Tactical Order|length21=0:36|title22=Final Battle, The First Attachment|length22=1:21|title23=Final Battle, Death by Arrows|length23=1:55|title24=Tengri's Help|length24=0:57|title25=Victory to Khan|length25=1:36|title26=No Mercy|length26=1:56}}

== Наградалары ==
Ника премияһы (20-нән) 6 номинацияла: Иң яҡшы нәфис фильм, Иң яҡшы режиссура, Иң яҡшы костюмдар, Иң яҡшы оператор эше, Иң яҡшы тауыш, Иң яҡшы ҡуйыусы рәссам дизайны.

2007 йылда [[Оскар (кинопремия)|«Оскар»]]&lt;nowiki/&gt;ҙың «Сит телдә иң яҡшы фильм» номинацияһына тәҡдим ителә. Был премия тарихында [[:ru:Казахстан|Ҡаҙағстандан]] тәҡдим ителгән тәүге номинант.

== Иҫкәрмәләр ==

== Һылтанмалар ==

* «Монгол» (англ.) Internet Movie Database сайтында
[[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]]

[[Категория:Алфавит буйынса фильмдар]]
[[Категория:2007 йылғы фильмдар]]
[[Категория:Сергей Бодров фильмдары]]
[[Категория:Ҡаҙағстандың фильм-драмалары]]
[[Категория:Рәсәйҙең фильм-драмалары]]
[[Категория:Германияның фильм-драмалары]]
[[Категория:Сыңғыҙхан тураһында филмдар]]
[[Категория:СТВ фильмдары]]
[[Категория:Рәсәйҙең 2007 йылғы фильмдары]]
[[Категория:XII быуат тураһында тарихи фильмдар]]
[[Категория:Ҡаҙағстандың 2007 йылғы фильмдары]]
[[Категория:Ҡаҙағстандың тарихи фильмдары]]
[[Категория:Picturehouse фильмдары]]
[[Категория:Монголия тураһында фильмдар]]
[[Категория:Өлкән Сергей Бодров сценарийҙары буйынса фильмдар]]</text>
      <sha1>3jbq7xhz0dcwxgok7xd6rzgse69p53l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бөйрәкәй (роман-эпопея)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200012</id>
    <revision>
      <id>1292316</id>
      <parentid>1292271</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T15:10:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1292316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15468" sha1="4209my5duput6kh9fvaym4wuh8pym9g" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бөйрәкәй''' ({{lang-ru|Бурёнушка}}) — бер [[ауыл]] һәм бер [[ғаилә]] тарихы аша ХХ быуаттың төп ваҡиғаларын үҙ эсенә алған роман-пенталогия (роман-эпопея).

[[Кеше]]нең [[яҙмыш]]ҡа ҡаршы тороуы һәм глобаль тарихи үҙгәрештәр дәүерендә мәҙәни үҙенсәлеген һаҡлауы — [[әҫәр]]ҙең төп темаһы&lt;ref&gt;[https://vatandash.ru/articles/literaturnaya%20sreda/2022-10-13/vatandash-ly-mer-yyldary-2987418 &quot;ВАТАНДАШ&quot;ЛЫ ҒҮМЕР ЙЫЛДАРЫ.13.10.2022]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (2006), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы]] (2018) [[Ғарипова Таңсулпан Хизбулла ҡыҙы|Таңсулпан Хизбулла ҡыҙы Ғарипова]] [[1997 йыл]]да «Бөйрәкәй» романының тәүге өлөшөн [[«Ватандаш» журналы]]нда баҫтыра башлай.
«Был китапҡа тотош быуат һыйған. Ниндәйҙер мөғжизә менән тарих китаптары юҡҡа сыҡһа, Таңсулпан Гарипованың роман-эпопеяһы буйынса [[XX быуат|егерменсе быуатты]] ҡайтанан тергеҙеп булыр ине. [[Тарих]] тирмәненә [[бойҙай]] бөртөктәреләй төшкән кеше яҙмыштары [[матурлыҡ]]ҡа һәм [[Батырлыҡ]]ҡа һынау тота. Бәғзеһе [[он]]ға әйләнә, бәғзеһе [[кәбәк]]кә…» тип яҙылған китапҡа бирелгән аннотацияла&lt;ref&gt;[https://tamasha-rb.ru/articles/common_material/2022-09-11/ta-sulpan-aripova-b-yr-k-y-roman-epopeya-y-ha-ynda-2944077 Таңсулпан Ғарипова «Бөйрәкәй» роман-эпопеяһы хаҡында 11.09.2022]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.litres.ru/book/tansulpan-garipova/boyr-k-y-burenushka-67108392/ Бөйрәкәй / Буренушка автор: Тансулпан Гарипова&lt;/ref&gt;.

== Ҡыҫҡаса йөкмәткеһе ==
[[Әҫәр]]ҙә һүрәтләнгән ваҡиғалар [[Башҡортостан]]дағы Тирәкле ауылында бара.

Төп персонаждар революция, [[Коллективизация|коллективлаштырыу]] осоро, [[Икенсе донъя һуғышы]] йылдары шаһиты була.

Геройҙарҙың тормошо оло тарихи тетрәнеүҙәр: революцион үҙгәрештәр; коллективлаштырыу ваҡытында традицион ҡоролоштоң емереклектәре; [[һуғыш]] осоро һынауҙары фонында бара.

Дингеҙхан илдә башланған тиҙ үҙгәрә барыусы тәртиптәрҙе ҡабул итмәй. [[Йәмғиәт]] енәйәт тип баһалаған эш ҡылып, ул үҙенең үҙгәрештәр менән ризалашмауын белдерергә тырыша. Фажиғәле ваҡиғалар сылбыры шунан башлана.

Дингеҙхан һәм Барсынбикәнең тоҡомдарына ғаиләнең тамырын ҡороторлоҡ [[ҡарғыш]] янай. Яҙмыштарының ҡурҡыныс эҙәрләүҙәренән ҡотолоу өсөн [[ир]] менән [[Ҡатын-ҡыҙ|ҡатын]] Ҡара Тирәкле тип аталған урында йәшеренеп, сит исемдәр аҫтында йәшәргә мәжбүр була&lt;ref&gt;[https://alice.yandex.ru/chat/019d350c-f9a6-4000-a628-337cbe721a59/?utm_source=yandex&amp;utm_medium=search&amp;utm_campaign=search_summary_alice_yabro%7C705821317&amp;utm_content=kratkoe_soderzhanie_knigi_pereskaz&amp;etext=2202.KZ8UlB7POvKdc52cEEE6BKdcu4H51KX1as5AjANjcPlMiXgp0Ptog71Vn65cI1vCAG8RipQxCljRSrs9tCAMNb2XGkkiJWhAruden3AUDuha76wM5x4nw4w8Zf8c4hAYaXF4emhxdGRxbm15ZGVwdw.af393379b92a6f279aaabcb22762720188c05087&amp;yclid=828372158741479423 Краткий пересказ романа Гариповой Тансулпан «Бурёнушка»]&lt;/ref&gt;.

== Үҙәк персонаждар ==
Хикәйәләү нигеҙендә Моратовтар ғаиләһе, уларҙың тарихы ята. Башҡорт байы Диңеҙхан һәм Барсынбикә, уларҙың [[балалар]]ы Гөлбаныу һәм Ихсанбай.

Әсәй кеше, Барсынбикә, ауырлыҡтарға һәм хәүеф-хәтәргә ҡарамаҫтан, балалары Гөлбаныу һәм Ихсанбай яҙмыштары өсөн көрәшә. Уның «Ябай кеше тәҡдир һынауҙарына ҡаршы тора аламы?» тигән эске һорауы романдың лейтмотивына әйләнә.

Моратовтар ғаиләһенең яҙмышы аша автор тарихи боролоштар осоронда кеше характерҙары ныҡлыҡҡа һыналыуын күрһәтә. Төп героиня
[[башҡорт халҡы]]ның әхлаҡи-этик ҡараштарын һәм күп быуатлыҡ
кешелек ҡиммәттәре тәжрибәһен һаҡлап ҡала һәм киләсәк быуындарға тапшыра&lt;ref&gt;[https://alice.yandex.ru/chat/019d350c-f9a6-4000-a628-337cbe721a59/?utm_source=yandex&amp;utm_medium=search&amp;utm_campaign=search_summary_alice_yabro%7C705821317&amp;utm_content=kratkoe_soderzhanie_knigi_pereskaz&amp;etext=2202.KZ8UlB7POvKdc52cEEE6BKdcu4H51KX1as5AjANjcPlMiXgp0Ptog71Vn65cI1vCAG8RipQxCljRSrs9tCAMNb2XGkkiJWhAruden3AUDuha76wM5x4nw4w8Zf8c4hAYaXF4emhxdGRxbm15ZGVwdw.af393379b92a6f279aaabcb22762720188c05087&amp;yclid=828372158741479423 Краткий пересказ романа Гариповой Тансулпан «Бурёнушка»]&lt;/ref&gt;.

== Мәҙинә образы ==
Таңсулпан Ғарипованың «Бөйрәкәй» романында [[Мәҙинә]] образы төп образдарҙың береһе булып тора.
Мәҙинә — башҡорт халҡының тотороҡлолоғо символы. Уның шәхси тарихы революциялар, коллективлаштырыу һәм һуғыш осоронда ғаиләһен, [[мәҙәниәт]]ен һәм [[яҡшылыҡ]]ҡа ышанысын һаҡлап ҡалған күп кенә башҡорт [[ҡатын-ҡыҙ]]ҙарының яҙмыш [[эволюция]]һын сағылдыра.

[[Роман]] дауамында Мәҙинә ҡатмарлы [[юл]] үтә: донъяны аңлаған йәш ҡыҙҙан аҡыллы ҡатынға әүерелә; [[традиция]]ларға тоғролоҡто үҙгәрештәргә яраҡлашыу кәрәклеге менән берләштерергә өйрәнә; милли мәҙәниәтте һаҡлауҙа үҙенең ролен аңлай һәм был яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала.

Мәҙинә образының социаль һәм ғаилә статусы түбәндәгесә:

Мәҙинә — Тирәкле ауылында үҫкән башҡорт халҡының йәш быуыны вәкиле. Уның яҙмышы Моратовтар ғаиләһе һәм бөтә ауыл халҡы яҙмышы менән тығыҙ бәйләнгән. Уның образы аша автор традицион ҡоролоштоң дәүерҙең яңы ағымдары менән бәрелешен күрһәтә.

[[Рух]] көсө һәм сыҙамлығы — ҡыҙҙың холоҡ һыҙаттары. Мәҙинә [[XX быуат|ХХ быуатты]]ң тарихи тетрәнеүҙәре арҡаһында килеп тыуған ауырлыҡтар менән осрашҡанда хайран ҡалырлыҡ ғәжәп эске ихтыяр көсөн күрһәтә. Ул дәүерҙең аяуһыҙ шарттар [[баҫым]]ы аҫтында һынмай.

Героиня үҙ халҡының [[йола]]ларын һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен тәрән хөрмәт итә. Традиционлыҡ һәм тамырҙар менән бәйләнеште формаль күренеш итеп түгел, үҙ [[тормош]]оноң тере, кәрәкле, бер яғы итеп ҡабул итә.

Ҡатмарлы хәлдәрҙә, өлкән быуын тәжрибәһенә һәм [[яҡшылыҡ]] менән [[яуызлыҡ]]ты үҙе нисек аңлауына таянып, төплө ҡарарҙар ҡабул итергә тырышыусы Мәҙинәне китап уҡыусы, шулай уҡ тамашасы аҡыллы, зирәк шәхес итеп ҡабул итә.

Күңелендә изгелек һәм шәфҡәтлелек йөрөтөүсе ҡыҙ, үҙе ҡыйын хәлдә ҡалғанда ла, яҡындарына [[теләктәшлек]] күрһәтә, ихлас [[ярҙам]] итә белә.

Мәҙинә бөтмөр һәм уңған, ауыр эштән ҡурҡмай, ғаилә һәм община мәнфәғәте өсөн эшләргә әҙер.

Уның йәмғиәт менән үҙ-ара мөнәсәбәттәре үҙ-ара ярҙам һәм яуаплылыҡ принциптарына ҡорола: ул ауыл тормошонда әүҙем ҡатнаша, мохтаждарға ярҙам итә.

[[Традиция]]ларға тоғро булыуына ҡарамаҫтан, үҙенең шәхес берҙәйлеген юғалтмайса, һығылмалылыҡ күрһәтә, үҙгәреүсән йәшәү шарттарына яраҡлаша ала. Мәҙинә быуындар араһында бәйләүсе звеноға әйләнә. Ул балаларға һәм [[өлкән]]дәргә башҡорт йолалары, [[тел]]е, фольклоры тураһында белем бирә.

[[Низағ]]лы һәм шикле мәлдәрендә башҡа персонаждар йыш ҡына Мәҙинәгә кәңәш һорап мөрәжәғәт итә. Ҡыҙҙың һүҙҙәре һәм эштәре уларға әхлаҡи йүнәлеш бирә, дөрөҫ юл табырға ярҙам итә.

Хатта иң ҡараңғы осорҙа ла Мәҙинә киләсәккә, кешелек дәрәжәһен һәм тыуған илгә һөйөүен һаҡлап ҡалыу мөмкинлегенә ышана. Ул — өмөт кәүҙәләнеше.

Башҡа геройҙар менән үҙ-ара мөнәсәбәттәрен ҡороуы лә үрнәк алырлыҡ.

Ғаиләнең өлкән ағзаларына Мәҙинә ихтирамлы һәм иғтибарлы. Уларҙың кәңәштәренә ҡолаҡ һала.

Йәштәштәре менән ул ышаныслы [[Дуҫлыҡ|дуҫ]] һәм [[Теләктәшлек|теләктәш]], бәләгә тарығанда ярҙам итергә әҙер.

Мәҙинә тормош юлдашын яратыусы тоғро [[Ҡатын-ҡыҙ|ҡатын]] һәм хәстәрлекле әсә, ғаиләһендә йылылыҡ һәм үҙ-ара аңлашыу атмосфераһын булдырырға тырыша.

== Мәҙәни-әхлаҡи әһәмиәте ==
Мәҙинә образы — ХХ быуат башҡорт ҡатын-ҡыҙының йыйылма портреты. Халыҡтың йәшәү сыҙамлығы, һынауҙарҙы йырып сығыуы һәм айырым үҙенсәлеген һаҡлау һәләте символы.

Таңсулпан Ғарипова ҡатын-ҡыҙҙың ғаилә, [[мәҙәниәт]] һәм әхлаҡи [[ҡиммәт]]тәрҙе һаҡлаусы роле тураһында ла иҫкәртә.

Тимәк, «Бөйрәкәй» романындағы Мәҙинә төп герой ғына түгел, ә хикәйәләүҙең әхлаҡи үҙәге. Таңсулпан Ғарипова уның яҙмышы һәм характеры аша әҫәрҙең төп [[идея]]һын — хатта иң ауыр ваҡытта ла мәҙәни [[хәтер]]ҙе һәм кешелек дәрәжәһен һаҡлау мөһимлеген — аса.

[[Роман]] [[2006 йыл]]да [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]]на лайыҡ булды.

== Сәхнәләштереү ==
Әҫәрҙең өс бүлеге мотивтары буйынса [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]]нда спектакль ҡуйылды&lt;ref&gt;[https://hrono.info/text/2008/garipova07_08.html?ysclid=mnamadberl60935472 ]
* [https://kulturarb.ru/ba/news/bashdramteatr-bөjrәkәj-romanyn-sәhnәlәshterҙe Башдрамтеатр «Бөйрәкәй» романын сәхнәләштерҙе 22.12.2023]&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Ғарипова Таңсулпан Хизбулла ҡыҙы]]

== Әҙәбиәт ==
https://www.litres.ru/book/tansulpan-garipova/boyr-k-y-burenushka-67108392/ Бөйрәкәй / Буренушка автор: Тансулпан Гарипова

== Һылтанмалар ==
* [https://vatandash.ru/articles/literaturnaya%20sreda/2022-10-13/vatandash-ly-mer-yyldary-2987418 &quot;ВАТАНДАШ&quot;ЛЫ ҒҮМЕР ЙЫЛДАРЫ.13.10.2022]
* [https://alice.yandex.ru/chat/019d350c-f9a6-4000-a628-337cbe721a59/?utm_source=yandex&amp;utm_medium=search&amp;utm_campaign=search_summary_alice_yabro%7C705821317&amp;utm_content=kratkoe_soderzhanie_knigi_pereskaz&amp;etext=2202.KZ8UlB7POvKdc52cEEE6BKdcu4H51KX1as5AjANjcPlMiXgp0Ptog71Vn65cI1vCAG8RipQxCljRSrs9tCAMNb2XGkkiJWhAruden3AUDuha76wM5x4nw4w8Zf8c4hAYaXF4emhxdGRxbm15ZGVwdw.af393379b92a6f279aaabcb22762720188c05087&amp;yclid=828372158741479423 Краткий пересказ романа Гариповой Тансулпан «Бурёнушка»]
* [https://tamasha-rb.ru/articles/common_material/2022-09-11/ta-sulpan-aripova-b-yr-k-y-roman-epopeya-y-ha-ynda-2944077 Таңсулпан Ғарипова «Бөйрәкәй» роман-эпопеяһы хаҡында 11.09.2022]
* [https://kulturarb.ru/ba/news/bashdramteatr-bөjrәkәj-romanyn-sәhnәlәshterҙe Башдрамтеатр «Бөйрәкәй» романын сәхнәләштерҙе 22.12.2023]
* [https://shonkar.com/news/culture/2023-12-21/b-yr-k-y-s-hn-l-3576204 Шоңҡар. «Бөйрәкәй» — сәхнәлә! 21.12.2023]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Алфавит буйынса әҙәбиәт әҫәрҙәре]]
[[Категория:Башҡорт яҙыусыларының әҫәрҙәрендә ҡатын-ҡыҙ образы]]</text>
      <sha1>4209my5duput6kh9fvaym4wuh8pym9g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кирияки</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200015</id>
    <revision>
      <id>1292305</id>
      <timestamp>2026-03-30T12:00:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19728-41</username>
        <id>47392</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Chicken_teriyaki.jpg|right|thumb| Кирияки соусы менән бешерелгән лосось (кирьяк)]] '''Кирияки''' ({{lang-ja|切り焼き, キリヤキ}}, {{lang-grc|κυριακή}}) — япон кухняһында киң ҡулланыла торған татлы соус һалып ҡурыу ысулы. К''ирияки'' һүҙе ''кири'' ({{lang-ja|切り}}) тигән исем һүҙҙән алынған, ул «ялтыр...</comment>
      <origin>1292305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1853" sha1="abpx5vagmibvmv1y61s6tft5m2hy64o" xml:space="preserve">[[Файл:Chicken_teriyaki.jpg|right|thumb| Кирияки соусы менән бешерелгән лосось (кирьяк)]]
'''Кирияки''' ({{lang-ja|切り焼き, キリヤキ}}, {{lang-grc|κυριακή}}) — япон кухняһында киң ҡулланыла торған татлы соус һалып ҡурыу ысулы. К''ирияки'' һүҙе ''кири'' ({{lang-ja|切り}}) тигән исем һүҙҙән алынған, ул «ялтырау» тип тәржемә ителә, һәм ''яки'' ({{lang-ja|焼き}}) — «ҡурылған» тип тәржемәләнә. Әҙерләү ысулы продуктты соуста шәкәре ҡатҡанға тиклем бешереүҙән ғибәрәт, шул арҡала ризыҡ ялтырауыҡ менән ҡаплана.

Кирияки өсөн соусты соя соусына шәкәр, сакэ һәм/йәки мирин өҫтәп эшләйҙәр. Балыҡ һәм ит ризыҡтары менән бирелә.

Япониянан ситтә бары тик татлы соус һибелгән ризыҡтарҙы ла Кирияки тип йөрөтәләр&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;[http://global.britannica.com/EBchecked/topic/587921/teriyaki Энциклопедия Британника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029185139/http://global.britannica.com/EBchecked/topic/587921/teriyaki |date=2013-10-29 }}&lt;/ref&gt;. Йыш ҡына был соусҡа хатта һарымһаҡ, тәмләткестәр һәм башҡа «көнбайышҡа хас» өҫтәмәләр һалалар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{food-stub}}

[[Категория:Соя аҙыҡтары]]
[[Категория:Япон тәмләткестәре]]
[[Категория:Соустар]]</text>
      <sha1>abpx5vagmibvmv1y61s6tft5m2hy64o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1292315</id>
      <parentid>1292305</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T13:18:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19728-42</username>
        <id>47397</id>
      </contributor>
      <origin>1292315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1883" sha1="98dt42wpcwlxw4razfr1bpy4g7bv41f" xml:space="preserve">[[Файл:Chicken_teriyaki.jpg|right|thumb| Кирияки соусы менән бешерелгән лосось (кирьяк)]]
'''Кирияки''' йәки '''кириаки''' ({{lang-ja|切り焼き, キリヤキ}}, {{lang-grc|κυριακή}}) — япон кухняһында киң ҡулланыла торған татлы соус һалып ҡурыу ысулы. К''ирияки'' һүҙе ''кири'' ({{lang-ja|切り}}) тигән исем һүҙҙән алынған, ул «ялтырау» тип тәржемә ителә, һәм ''яки'' ({{lang-ja|焼き}}) — «ҡурылған» тип тәржемәләнә. Әҙерләү ысулы продуктты соуста шәкәре ҡатҡанға тиклем бешереүҙән ғибәрәт, шул арҡала ризыҡ ялтырауыҡ менән ҡаплана.

Кирияки өсөн соусты соя соусына шәкәр, сакэ һәм/йәки мирин өҫтәп эшләйҙәр. Балыҡ һәм ит ризыҡтары менән бирелә.

Япониянан ситтә бары тик татлы соус һибелгән ризыҡтарҙы ла Кирияки тип йөрөтәләр&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;[http://global.britannica.com/EBchecked/topic/587921/teriyaki Энциклопедия Британника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029185139/http://global.britannica.com/EBchecked/topic/587921/teriyaki |date=2013-10-29 }}&lt;/ref&gt;. Йыш ҡына был соусҡа хатта һарымһаҡ, тәмләткестәр һәм башҡа «көнбайышҡа хас» өҫтәмәләр һалалар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{food-stub}}

[[Категория:Соя аҙыҡтары]]
[[Категория:Япон тәмләткестәре]]
[[Категория:Соустар]]</text>
      <sha1>98dt42wpcwlxw4razfr1bpy4g7bv41f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кириаки</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200016</id>
    <redirect title="Кирияки" />
    <revision>
      <id>1292307</id>
      <timestamp>2026-03-30T12:01:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19728-41</username>
        <id>47392</id>
      </contributor>
      <comment>[[Кирияки]] битенә йүнәлтелгән</comment>
      <origin>1292307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="sfnhigkoch1ssi4ntdnds6yax8bc1gf" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Кирияки]]</text>
      <sha1>sfnhigkoch1ssi4ntdnds6yax8bc1gf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cyriaki</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200017</id>
    <redirect title="Кирияки" />
    <revision>
      <id>1292308</id>
      <timestamp>2026-03-30T12:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19728-41</username>
        <id>47392</id>
      </contributor>
      <comment>[[Кирияки]] битенә йүнәлтелгән</comment>
      <origin>1292308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="sfnhigkoch1ssi4ntdnds6yax8bc1gf" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Кирияки]]</text>
      <sha1>sfnhigkoch1ssi4ntdnds6yax8bc1gf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kyriaki</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200018</id>
    <redirect title="Кирияки" />
    <revision>
      <id>1292309</id>
      <timestamp>2026-03-30T12:02:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19728-41</username>
        <id>47392</id>
      </contributor>
      <comment>[[Кирияки]] битенә йүнәлтелгән</comment>
      <origin>1292309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="sfnhigkoch1ssi4ntdnds6yax8bc1gf" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Кирияки]]</text>
      <sha1>sfnhigkoch1ssi4ntdnds6yax8bc1gf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kiriyaki</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200019</id>
    <redirect title="Кирияки" />
    <revision>
      <id>1292310</id>
      <timestamp>2026-03-30T12:02:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19728-41</username>
        <id>47392</id>
      </contributor>
      <comment>[[Кирияки]] битенә йүнәлтелгән</comment>
      <origin>1292310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="sfnhigkoch1ssi4ntdnds6yax8bc1gf" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Кирияки]]</text>
      <sha1>sfnhigkoch1ssi4ntdnds6yax8bc1gf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kiriaki</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200020</id>
    <redirect title="Кирияки" />
    <revision>
      <id>1292311</id>
      <timestamp>2026-03-30T12:03:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19728-41</username>
        <id>47392</id>
      </contributor>
      <comment>[[Кирияки]] битенә йүнәлтелгән</comment>
      <origin>1292311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="sfnhigkoch1ssi4ntdnds6yax8bc1gf" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Кирияки]]</text>
      <sha1>sfnhigkoch1ssi4ntdnds6yax8bc1gf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шпаннагель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200021</id>
    <revision>
      <id>1292328</id>
      <timestamp>2026-03-31T06:19:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MR973</username>
        <id>26610</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Мәмерйә  |Название = Шпаннагель   |Национальное название = de/Spannagelhöhle  |Изображение = Kolkgang.jpg   |Подпись изображения = Колкганг галереяһында  |Координаты = 47.0803/11.6717  |Страна = Австрия    |Регион = Тукс (Тироль)    |Район =  |Глубина = 2521 |Амплитуда =   |Длина = яҡынса 10 000  |Объём =...</comment>
      <origin>1292328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6261" sha1="29niugj362v7bapmbmilbu60i4zerok" xml:space="preserve">{{Мәмерйә
 |Название = Шпаннагель
  |Национальное название = de/Spannagelhöhle
 |Изображение = Kolkgang.jpg
  |Подпись изображения = Колкганг галереяһында
 |Координаты = 47.0803/11.6717
 |Страна = Австрия 
  |Регион = Тукс (Тироль)
   |Район = 
|Глубина = 2521
|Амплитуда = 
 |Длина = яҡынса 10 000
 |Объём = 
|Год открытия = 1919
|Тип = эзбизле
|Вмещающие породы =
|Число входов = 4
|Категория сложности = 
|Доступно для посетителей= 500
|Освещение = электрика
|Сайт = 
}}
'''Шпаннагель''' ({{lang-de|Spannagelhöhle}}) — [[Австрия]]ның [[Тироль (ер)|Тироль]] федераль ерендәге [[Циллерталь Альптары|Циллерталь Альптарында]] урынлашҡан экскурсия [[мәмерйә]]һе. 2010 йылдар аҙағына мәмерйәнең яҡынса 10 километры тикшерелгән; экскурсиялар мәмерйәнең 500 метрында үткәрелә. Уның инеү урыны Шпаннагельхаус (2531 м) — элек [[Австрия туристик клубы]] (ÖTK) биләгән тау бинаһы аҫтында урынлашҡан. Мәмерйә һәм тау приюты 1902—1904 йылдарҙа ÖTK президенты булған доктор Рудольф Шпаннагель хөрмәтенә аталған.
== Формалашыуы ==
[[Циллерталь Альптары|Циллерталь Альптарының]] ҙур өлөшө кристаллик баштағы тоҡомдарҙан, [[Плутон (геология)|плутондарҙан]] һәм [[Метаморф тау тоҡомдары|метаморф тау тоҡомдарынан]] тора, улар мәмерйәләр яһалыуға булышлыҡ итмәй. [[Карст|Карстлашыуға]] һәләтле [[эзбизташ]], [[доломит]], [[гипс]] һәм башҡа карбонаттар кеүек ҡатламдар («кеҫәләр») генә иҫкәрмә булып тора. Был ҡатламдар, ғәҙәттә, ҡалын түгел һәм ҙур булмаған мәмерйәләр яһалыуына ғына мөмкинлек бирә. Мәмерйәләр барлыҡҡа килһен өсөн тоҡомдарҙың һыуҙа иреүсәнлеге лә талап ителә.
Шпаннагель мәмерйәһе Хохштеген формацияһының [[Юра осоро|юра осорона]] ҡараған ҙур кальцитлы [[мрамор]] ҡатламында барлыҡҡа килгән&lt;ref&gt;{{cite web |author = |url = http://www.bookrags.com/tandf/spannagel-cave-austria-tf/ |title = ''Spannagel Cave, Austria'' |lang = en |website = www.bookrags.com |date = |access-date = 2022-05-22 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }} at www.bookrags.com. {{Reflang-old|en}}&lt;/ref&gt;. Ундағы карбонат миҡдары 90 %-тан ашыу, ул Көнбайыш Тауэрн тектоник «тәҙрәһе» мантияһы аша үтә. Был киң мәмерйәнең геологик [[Коррозия|коррозия]] (һәм коррозиялар ҡатнашыуы) һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килеүе төбәктең [[Тектоника|тектоникаһы]] менән аңлатыла.

== Үҙенсәлектәре ==
Мәмерйә үтә дымлы булыуы һәм һыуҙың күп үтеп инеүе (атҡалауы) менән айырылып тора (был хатта каскадтар яһалыуына килтерә). Төрлө ағымлы үткәүелдәр (Mündungslöcher) тик һыу аҫтынан ғына үтеп булған ерҙәрҙә сифондар яһай. Яҡтылыҡтан алыҫ урынлашҡан мәмерйә өлөштәрендә һирәк осрай торған [[геликтит]]тар бар. Шпаннагель мәмерйәләр системаһы Гефрорн-Ванд-Кис [[боҙлоҡ]]онан алып Лярмштангеға тиклем һуҙылған. Ул бөгөнгө көнгә үлсәнгән 10 километр оҙонлоғо менән Европалағы иң бейек ҙур мәмерйә булып тора.
Экскурсиялар барышында мәмерйәнең күп кенә үҙенсәлектәре (төҫлө мрамор, төрлө кальцинизацияланған агломерациялар, [[Тамсы-ултырма формациялар|спелеотемдар]], кристалдар һәм колктар) тураһында һөйләнә. Бынан тыш, мәмерйәнең йәше һәм барлыҡҡа килеү процесы, шулай уҡ уның флораһы һәм фаунаһы, климаты һәм үпкә ауырыуҙарынан яфаланғандар өсөн файҙалы булған атмосфераһы тасуирлана. Ярғанаттар мәмерйәнән сығыу урындарына яҡын ғына күренә, шулай ҙа ҡайһы берҙәре инеү урынында аҙашып ҡала. Был үткәүелдең көнсығыш өлөшөндә мәмерйә музейы ойошторолған, унда тау ҡуйынында табылған бер нисә экспонат күрһәтелә.
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
{{cite web |author = |url = http://www.spannagelhaus.at/english-1/ |title = Spannagelhaus |lang = en |website = www.spannagelhaus.at |date = |access-date = 2022-05-22 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }}
[[Категория:Австрия мәмерйәләре]]
[[Категория:Эзбизташ мәмерйәләре]]
[[Категория:Австрияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]</text>
      <sha1>29niugj362v7bapmbmilbu60i4zerok</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>